Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.46.0-wmf.26 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Чулуут гол 0 821 855237 809968 2026-05-01T03:29:43Z ~2026-24376-07 104289 855237 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[Зураг:ChuluutCanyon.JPG|thumb|Чулуутын хавцал]] '''Чулуут гол''' нь [[Хангайн нуруу]]ны [[Гурван Ангархай уул]]ын баруун хэсгийн араас эх авч [[Даваатын гол]] нэртэйгээр урсан хэд хэдэн гол [[горхи]]удыг нийлүүлэн авч Чулуут гол болон 415 км урсаж [[Идэр гол]]ын баруун гарт очиж нийлнэ. Усаа цуглуулах талбай нь 10750 ам.дөр.км, усны уналт нь 2000 м, гулдралын өргөн нь 80 м, гүн нь 3 м, урсгалын хурд нь 2 м/с ,усны жилийн урсан өнгөрөлт нь 25 шоо м хүрнэ. Хөндий, гулдрал нь хад чулуу ихтэй учраас Чулуут гол гэдэг нэртэй болжээ. Чулуут гол нь [[Тээлийн гол]]ын (их замын гүрнээс доош) адгаас доош [[Ацатын горхи]]ны адаг хүртэл 100 орчим км газарт 40-60 орчим м гүн [[хүрмэн чулуу]]н [[хавцал]] үүсгэж урсана. Энэ хүрмэн чулуу нь [[Хорго]] орчмын галт уулын дэлбэрэлтийн үед урсан ирсэн магмын бүтээгдхүүн юм. Чулуут голд [[Ихжаргалант гол]], [[Хүрэмт гол]], [[Туул гол]], [[Ажирга гол]], [[Хангал]], [[Бумбат гол]], [[Өлзийт гол]], [[Мөрөн гол]], [[Уужим гол]], [[Даага гол]], [[Ацат гол]], [[Тээл гол]], [[Суман гол]] зэрэг олон гол горхи цутгана. Чулуут голын савд хойд өргөрөгийн 47°49', зүүн уртрагийн 100°15'-ын солбицолд [[гидро-карбонат]] [[сульфат натри]]йн найрлагатай, үе мөч, мэдрэлийн өвчнийг анагаах чанартай халуун, бүлээн [[рашаан]] оршдог. Энэ голын савд [[Чулуут сум|Чулуут]], [[Тариат сум|Тариат]], [[Жаргалант сум (Архангай)|Жаргалант]], [[Цэцэрлэг сум (Архангай)|Цэцэрлэг]] сумдын нутагт орших Чулуут голын хадны зургийг 1998 онд улсын хамгаалалтад авчээ. {{commonscat}} [[Ангилал:Азийн гол мөрөн]] [[Ангилал:Монголын гол мөрөн]] [[Ангилал:Архангай аймгийн гол мөрөн]] [[Ангилал:Сэлэнгэ мөрний голын систем]] [[Ангилал:Хөвсгөл аймгийн гол мөрөн]] '''Чулуут гол''' '''100 орчим км газарт 40-60 орчим м гүн''' [[хүрмэн чулуу]]н [[хавцал]] үүсгэж урсаж байгаа тул УСАН САН ХИЙЖ ХААЛТ ТАВЬЖ ЦЭНГЭГ УСНЫ МАШ ТОМ НӨӨЦ БҮРДҮҮЛЭХ БОЛОМЖТОЙ. Байгалийн бэлэн усан сан хуримтлуулах өгөгдөлөө Монгол Улс ашиглаасай. {{Mongolia-stub}} {{river-stub}} 7hs807hra9jj8v74i9p119dk4dswc85 Франц 0 967 855238 849720 2026-05-01T03:33:39Z Avirmed Batsaikhan 53733 855238 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Франц Улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠪᠦᢉᠦᠳᠡ<br />ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ<br />ᠹᠷᠠᠨᠼ<br />ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}</span> | common_name = Франц | native_name = {{Native name|fr|République française}} | image_flag = Flag of France.svg | flag_type = [[Францын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Armoiries république française.svg | symbol_width = 75px | symbol_type = [[Францын дипломат бэлгэ тэмдэг|Төрийн сүлд]] | other_symbol = <div style="padding:0.3em">[[File:Great Seal of France.svg|100px|Obverse]] [[File:Great Seal of France (reverse).svg|100px|Reverse]]</div> | other_symbol_type = [[Франц их тамга|Их тамга]] | national_motto = "{{Lang|fr|[[Эрх чөлөө, эрх тэгш байдал, ах дүүгийн холбоо|Liberté, égalité, fraternité]]|italics=no}}" | englishmotto = ("Эрх чөлөө, эрх тэгш байдал, ах дүүгийн холбоо") | national_anthem = "[[La Marseillaise]]"<br/><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em">[[File:La Marseillaise.ogg|alt=sound clip of the Marseillaise French national anthem]]</div> | image_map = {{Switcher|[[File:EU-France (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|Европод төвлөрсөн Дэлхийн бөмбөрцөг дээрх Франц улс|[[File:EU-France.svg|upright=1.15|frameless]]|[[Метропол Франц]] (Францын Европын хэсэг)|[[File:France in the World (+Antarctica claims).svg|upright=1.15|frameless]]|Франц ба түүний далайн чанад дахь нутагууд|default=1}} | map_caption = {{Map caption|location_color=улаан эсвэл хар ногоон|country=Франц|region=[[Европ]]т|region_color=хар саарал|subregion=[[Европын Холбоо]]нд|subregion_color=ногоон|unbulleted list|Location of the territory of the (red)|[[Adélie Land]] (Antarctic claim; hatched)}} | capital = [[Парис]] | coordinates = {{Coord|48|51|N|2|21|E|type:city}} | largest_city = capital | languages_type = Албан хэл<br/>{{Nobold|ба үндэсний хэл}} | languages = [[Франц хэл|Франц]]{{Инфобокс|child=yes | regional_languages = See [[Languages of France]] | label1 = Угсаатны бүлгүүд {{Nobold|(2021)}} | data1 = {{Unbulleted list|92.3% [[Францууд|Франц]]|7.7% Бусад<ref>{{Cite web |date=August 5, 2022 |title=Share of the population in France 2021, by nationality status |url=https://www.statista.com/statistics/466028/distribution-population-nationality-france/ |website=statista.com}}</ref>}}}} | religion_ref = <ref>{{Cite web |last=El Karoui |first=Hakim |date=2016-09-19 |title=A French Islam is possible |url=https://www.institutmontaigne.org/ressources/publications-pdfs/a-french-islam-is-possible-report.pdf |access-date=5 September 2022 |website=Institut Montaigne |language=en}}</ref> | religion_year = 2016 | religion = {{Unbulleted list|item_style=white-space:nowrap; |51.1% [[Франц дахь христийн шашин|Христ]] |39.6% [[Франц дахь шашингүйн үзэл|Шашингүй]] |5.6% [[Франц дахь Исламын шашин|Ислам]] |0.8% [[Франц дахь еврейчүүдийн түүх|Иудаизм]] |2.5% Бусад }} | demonym = [[Францчууд‎]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Холимог засаглалын систем|холимог засаглалтай]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Францын ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Эмманюэл Макрон]] | leader_title2 = [[Францын ерөнхий сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Себастьен Лекорню]] | legislature = [[Францын Парламент|Парламент]] | upper_house = [[Францын Сенат|Сенат]] | lower_house = [[Үндэсний Чуулган (Франц)|Үндэсний Чуулган]] | sovereignty_type = [[Францын түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Баруун Франкын хаант улс]] - [[Вердений гэрээ]] | established_date1 = 843 оны 8 сарын 10 | established_event2 = [[Францын хаант улс]] - [[Францын хаадын жагсаалт#Капетийнхан (987–1792)|Францын Капет ургийн удирдагчид]] | established_date2 = 987 оны 7 сарын 3 | established_event3 = [[Хаант засаглалыг халсаны тунхаглал|Бүгд Найрамдах Франц Улс]] - [[Анхны Бүгд Найрамдах Франц Улс]] | established_date3 = 1792 оны <br />9 сарын 22 | established_event4 = [[Европын Эдийн Засгийн Нийгэмлэг|ЕЭЗН]]-ийг [[Европын Холбооны тэлэлт#Үүсгэн байгуулагч гишүүд|байгуулав]] | established_date4 = 1958 оны <br />1 сарын 1 | established_event5 = [[Францын Үндсэн хууль|Одоогийн&nbsp;үндсэн хууль]] - [[Тавдугаар Бүгд Найрамдах Франц Улс]] | established_date5 = 1958 оны <br />10 сарын 4 | area_km2 = 643,801 | area_footnote = <ref name="Field Listing :: Area">{{Cite web |title=Field Listing :: Area |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |archive-date=31 January 2014 |access-date=1 November 2015 |website=The World Factbook |publisher=CIA}} {{PD-notice}}</ref> | area_rank = 42 <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_sq_mi = 248,600 <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers|WP:MOSNUM]] --> | area_label2 = [[Метропол Франц]] ([[Францын Үндэсний Газарзүйн Институт|ФҮГИ]]) | area_data2 = 551695 ([[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|50]]) | area_label3 = Метропол Франц ([[Кадастр]]) | area_data3 = 543940.9<ref>{{Cite journal |year=2011 |title=France Métropolitaine |url=http://www.insee.fr/fr/themes/comparateur.asp?codgeo=METRODOM-1 |url-status=dead |journal=INSEE |archive-url=https://web.archive.org/web/20150828051307/http://www.insee.fr/fr/themes/comparateur.asp?codgeo=METRODOM-1 |archive-date=28 August 2015}}</ref> ([[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|50]]) | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 67,897,000<ref name="pop_est">{{Cite web |date=28 July 2022 |title=Demography – Population at the beginning of the month – France |url=https://www.insee.fr/en/statistiques/serie/001641607 |access-date=14 August 2022 |website=Insee}}</ref> | percent_water = 0.86 (2015)<ref>{{Cite web |title=Surface water and surface water change |url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER# |access-date=11 October 2020 |publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD)}}</ref> | population_estimate_year = 2022 оны 7 сар | population_estimate_rank = 20 | population_label2 = Нягтаршил | population_data2 = 105.4627/км<sup>2</sup> ([[Улс орнуудын хүн амын нягт сийрэг|106]]) | population_label3 = Метропол Франц, 2022 оны 7 сарын тооцоо | population_data3 = {{IncreaseNeutral}} 65,707,000<ref>{{Cite web |date=28 July 2022 |title=Demography – Population at the beginning of the month – Metropolitan France |url=https://www.insee.fr/en/statistiques/serie/000436387 |access-date=14 August 2022 |website=insee.fr}}</ref> ([[Улс орнуудын хүн амын тоо|23]]) | population_density_km2 = 121 | population_density_sq_mi = 313 <!-- Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers|WP:MOSNUM]] --> | pop_den_footnote = | population_density_rank = 89 | GDP_PPP = {{Increase}} $3.667 тэрбум<ref name="IMFWEOFR">{{Cite web |title=World Economic Outlook Database, October 2021 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/October/weo-report?c=132,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2016&ey=2026&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |access-date=25 February 2022 |website=imf.org |publisher=International Monetary Fund}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 10 | GDP_PPP_per_capita = {{Increase}} $56,036<ref name="IMFWEOFR" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 24 | GDP_nominal = {{Increase}} $2.936 тэрбум<ref name="IMFWEOFR" /> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 7 | GDP_nominal_per_capita = {{Increase}} $44,747<ref name="IMFWEOFR" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 28 | Gini = 29.3 <!-- number only --> | Gini_year = 2020 | Gini_change = increase <!-- increase/decrease/steady --> | Gini_ref = <ref name="eurogini">{{Cite web |title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |access-date=21 June 2022 |website=ec.europa.eu |publisher=[[Eurostat]]}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.903 <!-- number only --> | HDI_year = 2021 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year --> | HDI_change = increase <!-- increase/decrease/steady --> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=8 September 2022 |title=Human Development Report 2021/2022 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |access-date=8 September 2022 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |language=en}}</ref> | HDI_rank = 28 | currency = {{Unbulleted list | [[Евро]] ([[Еврогийн тэмдэг|€]]) ([[ISO 4217|EUR]]) | [[Номхон далайн франк]] (XPF) }} | time_zone = [[Төв Европын Цаг]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | time_zone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг]] | date_format = өө/сс/жжжж ([[Манай эрин|AD]]) | drives_on = баруун | calling_code = [[Франц дахь утасны дугаар|+33]] | cctld = [[.fr]] | footnotes = | flag_p1 = Flag of France (1794–1815, 1830–1974, 2020–present).svg }} '''Франц Улс''' ({{lang-fr|France}} {{Audio|Fr-France.oga|дуудлагыг сонсох}} [{{IPA|fʁɑ̃s}}], албан ёсоор ''la République française''<ref>{{Cite web |url=https://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/ |title=Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын статистикийн хэлтэс ба НҮБ-ын газар зүйн нэр хариуцсан мэргэжилтний бүлгэмээс гаргасан албан ёсны нэршлийн дагуу (UNGEGN) |access-date=2022-09-27 |archive-date=2011-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728144249/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/ |url-status=dead }}</ref> [{{IPA|ʁe.py.ˈblik fʁɑ̃.ˈsɛz}}] [[монгол хэл]]ээр '''Бүгд Найрамдах Франц Улс''') нь [[Өрнөд Европ|Баруун]] [[Европ]]т орших [[Тив дамнасан улсуудын жагсаалт|тив дамнасан]], [[Ардчилал|ардчилсан]], [[Нэгдмэл улс|нэгдмэл төрийн байгууламжтай]] [[улс]] юм. Европ дахь үндсэн газар нутгаас гадна [[Францын далайн чанад дахь нутаг|далайн чанад газар нутагтай]]. [[Францын үндсэн орон]] өмнө зүгийн [[Газар дундын тэнгис]]ээс, умард зүгт [[Ла-Маншийн хоолой]], [[Умард тэнгис]], дорно зүгийн [[Райн мөрөн|Райн мөрнөөс]] өрнө зүгийн [[Атлантын далай]] хүрнэ. Францчууд эх орноо геометрийн "6 өнцөгт" дүрстэй ижил байдгаас шалтгаалан ''L’Hexagone'' хэмээн нэрийднэ. Франц нь хагас-ерөнхийлөгчийн засаглалтай [[бүгд найрамдах улс]] бөгөөд хууль тогтоох, гүйцэтгэх болон шүүх засаглал нь нэгдмэл. Нийслэл нь [[Парис]] хот. Эх газрын Франц нь [[Бельги]], [[Люксембург]], [[Герман]], [[Швейцар]], [[Итали]], [[Монако]], [[Андорра]], [[Испани]] улсуудтай хиллэдэг. Мөн Францын газар нутаг болох [[Францын Гвиана]] нь [[Бразил]], [[Суринам]] улсуудтай, [[Сен-Мартен]] нь [[Нидерландын Антилын арлууд]]тай тус тус хил залгана. [[Ла-Маншийн хоолой]]гоор [[Их Британи]]тай хил залгадаг. 17 дугаар зууны сүүл үеэс 19 дүгээр зууны эхэн үе хүртэл Франц нь дэлхийн хамгийн хүчирхэг орон гэж тооцогдож байв. 18, 19-р зуунд Франц нь баруун [[Африк]], зүүн өмнөд [[Ази]]д, маш том [[колоничлол|колонийн гүрнийг]] байгуулж чадсан бөгөөд тухайн нутгуудын соёл урлаг, улс төрд ихээхэн нөлөөлж ул мөрөө үлдээсэн юм. Франц нь өндөр хөгжилтэй орон бөгөөд эдийн засаг нь номинал [[үндэсний нийт бүтээгдэхүүн]]ээр (ҮНБ) дэлхийд зургаад, худалдан авах чадварын паритетаар тооцсон ҮНБ-ээр наймд жагсдаг. Мөн жил бүр 82 сая [[аялал жуулчлал|гадаадын жуулчдыг]] хүлээн авдаг (бизнесийн зорилгоор ирсэн хүмүүсийг тооцсон, гэхдээ 24 цагаас доош байсан хүмүүсийг мөн тооцоогүй), жуулчдынхаа тоогоор тэргүүлдэг. Франц нь [[Европын Холбоо]]г анх байгуулсан орнуудын нэг бөгөөд гишүүн орнуудаас хамгийн их нутаг дэвсгэртэй. Мөн [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагыг]] байгуулсан орнуудын нэг бөгөөд [[Франкофон]], [[Их Найм]], [[Латины холбоо]] зэрэг байгууллагуудын гишүүн. Үүнээс гадна [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөл]]ийн байнгын гишүүн бөгөөд [[цөмийн зэвсэг]]тэй орон юм. Дэлхийд франц хэлээр 300 сая орчим хүн ярьдаг. == Түүх == === Балар эрт үе === [[Зураг:Lascaux2.jpg|thumb|left|190px|Ласкийн хананд зурагдсан [[тахь]]]] Франц оронд [[чулуун зэвсгийн үе|хуучин чулуун зэвсгийн үе]]д хамаарах хадны сүг зураг их байдаг.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3512470.stm "Early human marks are 'symbols'"].</ref> Алдарт [[Ласко]] агуйн сүг зураг гэхэд 19600 жилийн тэртээ зурагджээ.<ref name="баларэрт">Jean Carpentier (dir.), François Lebrun (dir.), Alain Tranoy, Élisabeth Carpentier et Jean-Marie Mayeur (préface de Jacques Le Goff), Histoire de France, Points Seuil, coll. « Histoire », Paris, 2000 (1re éd. 1987), p. 17 ISBN 2-02-010879-8</ref> [[Мөсөн галав]]ын төгсгөлд (МЭӨ 10000) дулаарч, МЭӨ 7000 оны үеээс [[чулуун зэвсгийн үе|шинэ чулуун зэвсгийн]] үед дэвшиж, газар тариалан үүссэн.<ref name="баларэрт"/> МЭӨ 3000 оноос алт, зэс, хүрэл [[төмөр зэвсгийн үе|төмрийн эринд]] дэвшжээ. Энэ үеийг төлөөлсөн [[Карнакийн чулуу]] гэж газар байдаг. === Галл нутаг === [[Зураг:MaisonCarrée.jpeg|thumb|left|190px|Галл-Ромын үеэс бүтэн үлдсэн [[Мезон Карре]] сүм (МЭӨ I зуун)]] МЭӨ 600 оны орчим [[грек]] худалдаачид Францын өмнөд эргийг «Массал» (өнөө [[Марсель]]) хэмээн суусан нь Францын хамгийн эртний хот юм.<ref>[http://books.google.com/books?id=n1TmVvMwmo4C&pg=RA1-PA754 The Cambridge ancient history.]</ref> Энэ үед [[Альп]]ийг дагаад [[кельт]] угсааны отог аймаг Францад нэвтрэн байжээ. Ромын түүх бичигт бичсэнээр энэ үе, түүнээс хойш Францыг «[[Галл]]» ([[Латин хэл|лат.]] ''Gallia'') хэмээж байв. Галл нь Францыг төдийгүй, умар [[Итали]] гэх мэт эргэн тойрныг хамарсан нэр. МЭӨ 390 онд [[галл]]ын Бренн хэмээх толгойлогч [[Ром]]ыг довтлож байв. МЭӨ 125 онд Галлын өмнөд хэсгийг [[Ромын эзэнт гүрэн|Ром]] эзэлж ''Provincia Romana''<ref>http://books.google.com/?id=ZEIEAAAAMBAJ&pg=PA76</ref> гэсэн нь өдгөө «[[Прованс]]» нутгийн нэр болон хоцорчээ. МЭӨ 52 онд кельтийн аверн аймгийн [[Верцингеториг]] галлын цэргийг хураан засч [[Юлий Цезарь]]тай тэмцээд бараагүй.<ref>Carpentier et al 2000, p.44-45 </ref> Ромын мэдэлд байсан таван зуун жилийн Галлд [[Лион]] (Галлын төв байсан) мэтийн олон хот балгас ром хийцээр [[зах зээлийн газар|зээл]], [[театр]], [[амфитеатр]], [[халуун усны онгоц]]той байдлаар баригдаж байжээ.<ref>Carpentier et al 2000, pp. 53–55</ref> V зуунд герман угсааны аймгийн довтолгоо ширүүсч<ref>Carpentier et al 2000, p. 84</ref> Ромын үеийг төгсгөсөн.<ref>Carpentier et al 2000, pp. 84–88</ref> === Франк улс === [[Зураг:Chlodwigs taufe.jpg|thumb|left|190px|498 онд Франкийн I Хлодвиг ван католик шашинд орж адислуулжээ]] Умард хязгаарт байсан [[франк]]ууд давшиж төв Галлыг эзэлж авав. 498 онд [[1-р Хлодвиг]] ван [[католик]] шашинд орсон анхны герман байлдан дагуулагч болжээ. Франкууд [[христийн шашин|христэд]] итгэж, аажмаар [[Герман хэл|герман]] бус [[роман хэлний салбар|роман]] төрлийн хэлтэн болж галлчуудаас ялгарсангүй тул Галлыг хойшид «Франк» гэдэг болжээ. I Хлодвигийг өнгөрсний дараа дөрвөн хөвүүн нь улсыг хуваан захирч, дараа нь гурав, хоёр болоод 679 онд [[3-р Теодорих]] дахин нэгтгэж авчээ. Хааны ургийн чадал доройтох үед ордны даамал [[Пипин]] төр эргүүлж улсын ван (752–768) суугаад түүний ор залгасан [[Их Карл]] (800–814) хойд, урдгүй газар нутгаа ихээр тэлэв. 843 онд [[Вердений гэрээ]]гээр Карлын гурван ач эзэнт гүрнийг хуваахад баруун хэсэг нь [[Халзан 2-р Карл]]д ирсэн нь томорсоор 13-р зуунаас хойш түүхнээ «Франц» гэгдсэн юм.<ref>[http://history.howstuffworks.com/european-history/treaty-of-verdun.htm "Treaty of Verdun".]</ref> === 843–1792 он === [[Зураг:Frontiere francaise 985 1947 small.gif|thumb|right|190px|985–1947 оны Франц орны эн]] IX зуунд [[викингчүүд]] довтолсоор умард эрэгт [[Нормандын гүнт улс]] (911–1204)-ыг байгуулж, харин Францын вангийн хүч доройтож нийслэл хавиа л захирч байв. Иймээс 987 онд [[Кароль|каролийн]] удам түлхэгдэж, [[Капетин угсаа|капетин угсааныхан]] (987–1328) хаан ширээнээ гарч ирсэн. Тэгээд [[Загалмайтны аян дайн]], дотоодын шашны бослоготой (1170 оны [[вальден]]ы хөдөлгөөн, 1209–1229 оны [[Альбигой]]н дайн) тэмцэж байлаа. Вангийн титэм 1328 онд [[валуа]], хоёр зууны дараа [[бурбон]] (1589–1792) овогтонд шилжжээ. [[Зуун жилийн дайн]] (1337–1453)-д эхлээд [[Англи]] эзэрхэн давшсан ч Франц ялж газар нутгаа хадгалж төгссөн энэ үед зоригт [[Жанна д’Арк]] тодорсон билээ. XI Луи (1461–1483) хааны үеэс вангийн эрх хязгааргүй өсч, Франц ч дараагийн зуунуудад [[Европ]]ын улс төрийн гол тоглогч, [[франц хэл]] Европын орнуудын язгууртаны хэл болжээ. 1494–1559 онд Франц улс [[Италийн дайн]]д оролцов. Улс дотор шинэ [[протестант]], хуучин [[католик]] номлолоор талцан дайтаж 1572 оны [[Варфоломейн шөнө]] 30000 хүн хядагдаж байсан түүхтэй. 1635–1659 онд [[Испани]], 1672–1678 онд [[Нидерланд]]тай байлдаж, 1688–1697 онд [[Пфальц]]ийн, 1701–1713 онд [[Испанийн өвийн төлөө дайн]]д оролцож байжээ. Үүний хажуугаар [[Жак Картье]] далайчин 1534 онд Америк тивийн [[Ньюфаундленд]]ад газардсанаас эхлэн Франц улс [[колоничлол|колоничлох]] аянд эхэлсэн юм. Эхний ээлжинд [[Шинэ Франц]] гэж байсан нь 1760 оноос алдарч [[АНУ]], [[Канад]] болон өөрчлөгдсөн бол [[Карибын тэнгис]] хавийн [[Францын Өрнө Энэтхэг]] колониос ихэнх нь Францын мэдэлд үлдэж, [[Хаити]], [[Сент-Льюс]] зэрэг зарим нь тусгаар тогтножээ. 1624 онд өрнө Африкийн [[Сенегал]]д газардаж, 1763 онд Өмнөд Америк дахь [[Францын Гвиана|Гвианыг]] колоничлон авчээ. [[Британийн эзэнт гүрэн|Британитай]] колони [[Долоон жилийн дайн|булаацалдаад]] 1763 онд Шинэ Францыг алдан ялагдав. Үүнээс ван [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн]] тусгаар тогтнолыг дэмжиж, санхүүгээ доройтуулаад өөрөө хусуулжээ. Сэргэн мандалтын энэ үед [[Антуан Лавуазье]] нарын олон эрдэмтэн төрж гарсан. === Хувьсгалаас хойш === [[Зураг:La Liberté guidant le peuple - Eugène Delacroix - Musée du Louvre Peintures RF 129 - après restauration 2024.jpg|thumb|right|190px|1830 оны хувьсгалын зураг]] [[Зураг:NormandySupply edit.jpg|thumb|right|190px|Холбоотны цэрэг [[Норманд]]ад газардаж баруун фронтыг нээжээ]] 1789 онд [[Бастилийн цайз|Бастилийн цайзыг]] эзэлж авсанаар эхэлсэн [[Францын хувьсгал]] вангийн хэмжээгүй эрхийг хязгаарлаж [[хаант засаг|хэмжээт эрх]] болгоод зогсолгүй [[хүний эрх]], [[иргэний эрх]]ийг тунхаглаж, 1792 онд Бүгд Найрамдах Франц Улсыг байгуулав.<ref>Censer, Jack R. and Hunt, Lynn. Liberty, Equality, Fraternity: Exploring the French Revolution. University Park, Pennsylvania: Pennsylvania State University Press, 2004</ref> Европын бусад орны Хаан засаглалтай орнууд шинэ дэглэмд дургүйцэж франц Хаант засгийн хуучин эрхийг сэргээхийг оролдож олон улсын тэмцэлдээн болсон ч хүчээ авсан Францын хувьсгалчид 1792–1802 оны хооронд ялан дийлж чадсан юм. Францад 1793-1796 оны хооронд л гэхэд 200,000–450,000 хүний амь үрэгдсэн гэдэг.<ref>{{Cite web |url=http://www.port.ac.uk/special/france1815to2003/chapter1/interviews/filetodownload,20545,en.pdf |title="The Terror in the French Revolution" |access-date=2014-02-18 |archive-date=2012-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120117152123/http://www.port.ac.uk/special/france1815to2003/chapter1/interviews/filetodownload%2C20545%2Cen.pdf |url-status=dead }}</ref> [[Наполеон I Бонапарт]] 1799 онд Засгийн эрхэнд гарч 1804 онд [[Анхдугаар Хаант Улс|Францын хаан]] болов. Францыг эсэргүүцсэн [[Их Британи]] тэргүүтэй Европын орнуудтай Францын дотоодын хамсаатнуудынхаа хамтаар дайтаж бүгдийг ялж нутгаа тэлсэн боловч 1812 онд [[Оросын Хаант Улс|Оросыг]] ялж чадалгүй буцаад 1815 онд [[Ватерлоогийн дэргэдэх тулалдаан|Ватерлоод]] Ангилд ялагдснаар угуул нутагтаа эргэн ирж, [[Бурбон]] овогтон Хааны суудалд дахин эргэн (1815–1830) гарчээ.<ref>Blanning, Tim (April 1998). {{Webarchiv|url=http://www.questia.com/googleScholar.qst?docId=5001329960 |wayback=20120513171824 |text="Napoleon and German identity |archiv-bot=2023-09-26 20:19:48 InternetArchiveBot }}</ref> 1830 оны долоодугаар сард төр дахин гүнзгий хувьсч, Бүгд найрамдах улсаа хоёр дахь удаагаа байгуулав. Үүний дагуу 1848 онд Европ даяар [[Европын 1848–1849 оны хувьсгал|хувьсгал гарч]] боолчлолоос татгалзаж, сонгуульд нийгмийн бүх давхаргын насанд хүрсэн эрэгтэйчүүд санал өгдөг эрхтэй болсон юм. 1870 онд [[Пруссийн Хант Улс]] нэгдэн байгуулагдахыг сөрж байлдаж байсан бол [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]д Антантын, [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|хоёрдугаар дайнд]] Холбоотны тал гээд мөн Германы эсрэг талд орж дайтаж байв. I дайнд хүн амынхаа 4% (1.2 сая)-ийг алдсан<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7199127.stm "France's oldest WWI veteran dies"]</ref> бол II дайнд 55 түмэн (1.35%) амь үрэгдсэн байна. Нацист Герман Польш руу 1939 оны 9-р сарын 1-нд дайрч [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн хоёрдугар дайн]] эхэлхэд Франц улс Их Британитай хамт 1939 оны 9-р сарын 3-нд Германд дайн зарласан байна. Гэсэн хэдий ч Францын арми идэвхтэй цэргийн ажиллагаа явуулаагүй ("[[Хачин дайн]]" гэж нэрлэгддэг). Дайны явцад нөлөөлөх цорын ганц оролдлого бол Саарын довтолгоо байсан юм. Францыг эзлэх ажиллагаа 1940 оны 5-р сарын 10-нд Герман, 1940 оны 6-р сарын 10-нд Итали довтолсноор эхэлж, 1944 оны 8-р сард [[Виши|Вишигийн дэглэм]] ([[Франц хэл|франц]]. ''Régime de Vichy'') нурж, Францыг чөлөөлсөнөөр дуусгавар болсон юм. Энэ үеэр нацистуудын эсрэг [[Францын эсэргүүцлийн хөдөлгөөн]] байгуулагдан идэвхитэй үйл ажиллагаа явуулж байсан юм. Дайны уршигаар туйлдсан Франц улс колони улс руугаа эргэж хандсан. [[Энэтхэг-Хятадын хойг]] дахь колонио сэргээхийг хүссэн ч [[Вьетнам]], [[Лаос]] бууж өгсөнгүй 1954 оны [[Женевийн бага хурал|Женевийн бага хурлаар]] эдгээр орнууд тусгаар болсон юм. Тэр жил хамгийн чухал колони байсан [[Алжир]] Францын эсрэг босоод 1962 онд санасандаа хүрэхтэй зэрэгцэн 1956 онд [[Тунис]], [[Марокко]], 1960 онд бусад олон орон Францаас тусгаар тогтносон байна. Францын харьяанд үлдсэн нь бас цөөнгүй бөгөөд өдгөө [[Францын далайн чанад аймаг, нутаг дэвсгэр]] гэгддэг. === Тавдугаар БНУ === 1958 оны 10-р сарын 14-д Францад шинэ [[Францын Үндсэн хууль|Үндсэн хууль]] мөрдөж эхэлснээр өнөө хүртэл үргэлжилж буй «Тавдугаар [[Бүгд найрамдах улс]]» хэмээх эрин эхэлжээ.<ref>[http://www.legifrance.gouv.fr/jopdf/common/jo_pdf.jsp?numJO=0&dateJO=19580604&numTexte=&pageDebut=05326&pageFin= Loi constitutionnelle du 3 juin 1958 portant dérogation transitoire aux dispositions de l'article 90 de la Constitution ]</ref> Гол өөрчлөлт гэвэл [[Парламентын засаглалын систем|парламентын]] эрх мэдэл давамгайлж байсныг халж [[ерөнхийлөгч]]ийн эрх мэдэл давамгай болсон хэрэг юм. Тэр үед генерал [[Шарль де Голль]] (1959–1969) ерөнхийлөгч байсан. Дайны дараа хурдацтай [[аж үйлдвэр|аж үйлдвэржиж]], нийгмийн бүх салбар дэвшин хөгжсөн байна. 1960 онд [[цөмийн зэвсэг]]тэй болж дэлхийн тавцанд нөлөөгөө тэлэн өргөсөн юм. Мөн [[НАТО]], [[Европын холбоо]]г байгуулахад өөрийн чухал хувь нэмрээ оруулсан юм. == Улс орон == === Төр засаг === [[Зураг:Emmanuel Macron (cropped).jpg|thumb|140px|БНФУ-ын ерөнхийлөгч Эмманюэл Макрон]] Франц улс [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]] төрийн тогтолцоо бүхий, Ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давуу [[бүгд найрамдах засаг]]т төрийн хэлбэртэй, [[ардчилал|ардчилсан]] улс төрийн тогтолцоотой орон юм.<ref>{{Cite web |url=http://www.democracyweb.org/limits/france.php |title="Comparative studies in Freedom – France". |access-date=2014-02-18 |archive-date=2015-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150321022455/http://www.democracyweb.org/limits/france.php |url-status=dead }}</ref> Одоо үйлчилж буй Үндсэн хууль нь 1958 оны 10 дугаар сарын 4-нд батлагджээ. Шинэ Үндсэн хуулийн дагуу [[төрийн тэргүүн|төр улс]] болон [[Францын Засгийн газар|Францын Засгийн газрын]] тэргүүн нь [[Францын ерөнхийлөгч|ерөнхийлөгч]] бөгөөд бүх нийтийн шууд сонгуулиар 5 жилийн хугацаатай (2000 оны үндсэн хуулийн өөрчлөлтөөс өмнө 7 жил байсан) сонгогддог. Одоогийн буюу улсын түүхэн дэх 25 дахь ерөнхийлөгч [[Эмманюэл Макрон]] 2017 оны 5 сард Тангараг өргөж ажлаа хүлээж авсан. Франц улсын хууль тогтоох байгууллага бол хоёр танхимтай [[Франц улсын Парламент]]. Үүнд 348 суудал, 9 жилийн хугацаатай Францын Дээд танхим- '''Сенат''' (''Sénat''), 577 төлөөлөгч 5 жилээр сонгогддог Доод танхим болох '''Үндэсний Ассамблей''' ([[Франц хэл|франц]]. ''Assemblée nationale'') хоёр орно. Францын Сенат Засгийн газрын үйл ажиллагааг хянадаг бол Үндэсний ассамблей гүцэтгэх засаглалыг (сайд нар)-ыг томилж, огцруулах эрхтэй. Харин нөгөө талаас улсын Ерөнхийлөгч Үндэсний Ассамблейг тарааж, шинэ сонгууль зарлан явуулах онцгой эрхтэй. 2020 оны 7 дугаар сараас Засгийн газрыг Жан Кастекс тэргүүлж байна. 1980-аад оноос хойш Францын [[улс төрийн нам|намууд]] үндсэн хоёр чигтэй болж тогтсон. Энэ нь: * [[Францын Социалист Нам]] (одоо эрх барьж буй) манлайлж, Европ Экологи Ногоон, Зүүний Нам, Эрс Зүүн Нам зэрэг намыг багтаасан зүүн-төвийн баримжаатай; * [[Ардын Хөдөлгөөний Холбоо]] нам тэргүүлж байгаа, урьд Францын Ардчилсан Холбоо гэдэг нам байсан баруун-төвийн баримжаатай хоёр юм. Франц улс [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]] (1945), [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөл]] (1973), [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага|ДХБ]] (1995), [[Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа ба Хөгжлийн Байгууллага]] зэрэг олон улсын байгууллагын гишүүн юм. === Орон нутаг === {|style="float:right; margin-left:1em" | {{Загвар:Францын засаг захиргааны хуваарь - Холбоост газрын зураг}} |} [[File:Францын газрын зураг, далайн чанад дахь нутагтай.png|thumb|right|380px|Францын 2016 оны 1 сарын 1-нээс хойших шинээр байгуулагдсан мужууд ба далайн чанад дахь мужуудын газрын зураг]] [[Зураг:Outre-mer en.png|thumb|right|380px|Францын далайн чанад аймаг, нутаг дэвсгэрийн газрын зураг]] Франц улсын нийт нутаг дэвсгэр '''673,843''' кв.км. Европ дахь үндсэн их газрын Франц орон, далайн чанад газар гэж хоёр хуваан үздэг. Үндсэн Франц орон 18 «режион» ([[муж (Франц)|муж]]) болж хуваагдана (2015 оны хүртэл 22 муж). Дотроо 96 «[[департамент (Франц)|департаменттай]]». Далайн чанадын олон нутгаас 5 нь муж буюу аймаг газар болно. Ингэхээр Франц улс нийлээд 27 муж, түүний 101 нь департамент. Департамент цааш 342 «рондисман», 4058 «кантон», 36766 «коммун» (суурин) болж задардаг. {| class="wikitable" style="text-align: right;" |- |+ Европ дахь Франц орны 22 мужийн нэр, доторх аймаг, хүн амын тоо<ref name="pop2012">[http://www.legifrance.gouv.fr/affichTexte.do;jsessionid=?cidTexte=JORFTEXT000026855244&dateTexte=&oldAction=rechJO&categorieLien=id Décret n° 2012-1479 du 27 décembre 2012 authentifiant les chiffres des populations de métropole, des départements d'outre-mer de la Guadeloupe, de la Guyane, de la Martinique et de La Réunion, de Saint-Barthélemy, de Saint-Martin et de Saint-Pierre-et-Miquelon.]</ref> |- ! style="text-align: center;" | д/д ! style="text-align: left;" | Муж ! style="text-align: center;" | Департамент ! style="text-align: right;" | Хүн амын тоо ! rowspan=12|{{nbsp|3}} ! style="text-align: center;" | д/д ! style="text-align: left;" | Муж ! style="text-align: center;" | Департамент ! style="text-align: right;" | Хүн амын тоо |- | style="text-align: center;" | 1 || style="text-align: left;" | [[Аквитани]] || style="text-align: center;" | 5 || 3,232,352 <small>(2012)</small> || style="text-align: center;" | 12 || style="text-align: left;" | [[Овернь]] || style="text-align: center;" | 4 || 1,347,387 <small>(2012)</small> |- | style="text-align: center;" | 2 || style="text-align: left;" | [[Бретань]] || style="text-align: center;" | 4 || 3,199,066 <small>(2012)</small> || style="text-align: center;" | 13 || style="text-align: left;" | [[Өмнөд-Пиреней]] || style="text-align: center;" | 8 || 2,881,756 <small>(2012)</small> |- | style="text-align: center;" | 3 || style="text-align: left;" | [[Бургунд]] || style="text-align: center;" | 4 || 1,642,734 <small>(2012)</small> || style="text-align: center;" | 14 || style="text-align: left;" | [[Пеи де ла Луар]] || style="text-align: center;" | 5 || 3,571,495 <small>(2012)</small> |- | style="text-align: center;" | 4 || style="text-align: left;" | [[Доод Норманди]] || style="text-align: center;" | 3 || 1,473,494 <small>(2012)</small> || style="text-align: center;" | 15 || style="text-align: left;" | [[Пикард]] || style="text-align: center;" | 3 || 1,914,844 <small>(2012)</small> |- | style="text-align: center;" | 5 || style="text-align: left;" | [[Дээд Норманди]] || style="text-align: center;" | 2 || 1,836,954 <small>(2012)</small> || style="text-align: center;" | 16 || style="text-align: left;" | [[Прованс-Альп-Номин эрэг]] || style="text-align: center;" | 6 || 4,899,155 <small>(2012)</small> |- | style="text-align: center;" | 6 || style="text-align: left;" | [[Иль-де-Франс]] || style="text-align: center;" | 8 || 11,786,234 <small>(2012)</small> || style="text-align: center;" | 17 || style="text-align: left;" | [[Пуату-Шаранта]] || style="text-align: center;" | 4 || 1,770,363 <small>(2012)</small> |- | style="text-align: center;" | 7 || style="text-align: left;" | [[Корсика]] || style="text-align: center;" | 2 || 309,693 <small>(2012)</small> || style="text-align: center;" | 18 || style="text-align: left;" | [[Рона-Альп]] || style="text-align: center;" | 8 || 6,230,691 <small>(2012)</small> |- | style="text-align: center;" | 8 || style="text-align: left;" | [[Лангедок-Руссильон]] || style="text-align: center;" | 5 || 2,636,350 <small>(2012)</small> || style="text-align: center;" | 19 || style="text-align: left;" | [[Францын Төв муж|Төв]] || style="text-align: center;" | 6 || 2,548,065 <small>(2012)</small> |- | style="text-align: center;" | 9 || style="text-align: left;" | [[Лимузен]] || style="text-align: center;" | 3 || 742,771 <small>(2012)</small> || style="text-align: center;" | 20 || style="text-align: left;" | [[Франш-Конте]] || style="text-align: center;" | 4 || 1,171,763 <small>(2012)</small> |- | style="text-align: center;" | 10 || style="text-align: left;" | [[Лотаринг]] || style="text-align: center;" | 4 || 2,350,920 <small>(2012)</small> || style="text-align: center;" | 21 || style="text-align: left;" | [[Шампань-Ардень]] || style="text-align: center;" | 4 || 1,335,923 <small>(2012)</small> |- | style="text-align: center;" | 11 || style="text-align: left;" | [[Нор-Па-де-Кале]] || style="text-align: center;" | 2 || 4,038,157 <small>(2012)</small> || style="text-align: center;" | 22 || style="text-align: left;" | [[Эльзас]] || style="text-align: center;" | 2 || 1,845,687 <small>(2012)</small> |- |} {| class="wikitable" style="text-align: right;" |- |+ Францын далайн чанад аймаг, нутаг дэвсгэрийн нэр, хүн амын тоо |- ! style="text-align: center;" | д/д ! style="text-align: left;" | Таван аймаг ! style="text-align: right;" | Хүн ам ! rowspan=12|{{nbsp|3}} ! style="text-align: center;" | д/д ! style="text-align: left;" | Таван нутаг дэвсгэр ! style="text-align: right;" | Хүн ам |- | style="text-align: center;" | 1 || style="text-align: left;" | [[Гваделуп]] || 405,739 <small>(2013)</small> || style="text-align: center;" | 1 || style="text-align: left;" | [[Францын Полинез]] || 268,270 <small>(2012)</small> |- | style="text-align: center;" | 2 || style="text-align: left;" | [[Францын Гвиана]] || 250,109 <small>(2013)</small> || style="text-align: center;" | 2 || style="text-align: left;" | [[Сен-Бартелеми]] || 9,035 <small>(2011)</small> |- | style="text-align: center;" | 3 || style="text-align: left;" | [[Майот]] || 212,645 <small>(2012)</small> || style="text-align: center;" | 3 || style="text-align: left;" | [[Сен-Мартен]] || 36,286 <small>(2011)</small> |- | style="text-align: center;" | 4 || style="text-align: left;" | [[Мартиник]] || 386,486 <small>(2013)</small> || style="text-align: center;" | 4 || style="text-align: left;" | [[Сен-Пьер-Микелон]] || 6,080 <small>(2011)</small> |- | style="text-align: center;" | 5 || style="text-align: left;" | [[Реюньон]] || 840,974 <small>(2013)</small> || style="text-align: center;" | 5 || style="text-align: left;" | [[Уоллис-Футуна]] || 15,289 <small>(2009)</small> |} === Газар усан === Эх газрын Францын газрын гадаргын гуравны хоёр нь тэгш тал юм. Үлдэх хэсэгт нь [[Альпийн нуруу]] (Баруун Европын хамгийн том нуруу), [[Пиренейн уулс]], Юра, Төв өндөрлөг, Восжийн толгод зэрэг уул нурууд байна. [[Далай]]д 4 гарцтай: [[Ла-Маншийн хоолой|Ла Манш]], [[Хойд тэнгис]], [[Атлантын далай]], [[Газар дундын тэнгис]]. Франц улсын эргийн бүс нутаг нь 5500 км. === Байгалийн нөөц === [[Зураг:Weinberg Cote de Nuits.jpg|thumb|right|200px|Усан үзэм тарьсан талбай]] [[Зураг:PassesBassin.JPG|thumb|right|200px|Далайн уур амьсгалтай булан]] Х[[Хөдөө аж ахуй|өдөө аж ахуй]] ба [[модны аж ахуй|ойн үйлдвэрийн]] 48 сая га талбайгаас 82% нь томоохон хотуудад бий. Франц улсад 136 нэр төрөл модны эфирийн тос гаргаж авч байгаа нь Европын орнуудын хувьд онцгой тохиолдол юм. Франц улс байгалийнхаа нөөц өвийг хадгалан хамгаалахын тулд төрөөс дараах газруудыг бий болгожээ. Үүнд: * Байгалийн нөөц газар 132 * Биологийн хамгаалалтай бүс нутаг 463 * Далайн эрэг хавийг хамгаалах байгууллага 389 газрыг хамгаалалтад авчээ. Газар нутгийн 7%-тай тэнцэх хэмжээний талбай бүхий 35 [[дархан цаазат газар]] байгуулсан. [[Байгаль орчныг хамгаалах]]ад 22,1 тэрбум [[евро]] зарцуулсан ба оршин суугч бүрээс 378 [[евро]] буюу 2480 [[франк]] гаргасан. Нийт төсвийн дөрөвны гурвыг бохир ус, хог хаягдлын асуудлыг шийдвэрлэхэд зарцуулдаг. Олон улсын хэмжээнд [[НҮБ]]-аас гаргасан байгаль цаг уур, цөлжилтийн тухай гэрээ, хэлцэлд Франц улс идэвхтэй оролцсоор ирсэн. === Уур амьсгал === Уур амьсгалын гурван төлөвтэй: * баруун хэсэгтээ далайн чийглэг уур амьсгалтай * өмнө зүгт [[Газар дундын тэнгис]]ийн дулаан уур амьсгалтай * төв ба зүүн хэсгээрээ [[эх газрын уур амьсгал]]ын шинж давамгайлдаг. == Нийгэм == === Хүн амын тоо === 2013 оны 1-р сарын 1-ны байдлаар Франц оронд 63,702,000, далайн чанад нутаг дэвсгэрт 2,692,000, тэдгээрийн нийлбэр Франц улсад 66,394,000 хүн амьдарч байна.<ref name="French_Republic">Population of Metropolitan France and the 4 old overseas departments ({{Webarchiv|url=http://www.bdm.insee.fr/bdm2/choixCriteres.action?codeGroupe=62|wayback=20150626104925|text=Archive copy|archiv-bot=2023-09-26 20:19:48 InternetArchiveBot}}), plus the new overseas department of Mayotte ([http://www.insee.fr/fr/themes/document.asp?ref_id=19214]), plus the overseas collectivities of French Polynesia ([http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?ref_id=populegalescom&page=recensement/populegalescom/popsubpolynesie.htm]), New Caledonia ([http://www.isee.nc/chiffresc/chiffresc.html]), Wallis and Futuna ([http://www.spc.int/prism/wf/index.php/component/content/article/102]), and St Martin, St Barth, and St Pierre and Miquelon ([http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?ref_id=populegalescom])].</ref> Хүн амын тоо жилд дунджаар +0.6%-иар өсч байгаа.<ref>[http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=0&ref_id=bilan-demo&page=donnees-detaillees/bilan-demo/pop_age3.htm#evol-gen-sit-demo-fe "Évolution générale de la situation démographique, France"]</ref> Хүн амын олноор дэлхийн 194 улсаас [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|21-р байранд]], 1 км<sup>2</sup> талбайд 116 хүн ноогддогоороо [[Улс орнуудын хүн амын нягт сийрэг|89-рт]] жагсдаг. 2018 оны байдлаар нийт 14 сая цагаачид ба тэдний үр удам (Францын хүн амын 20.9%) байжээ. Францын ГХЯ-ны мэдээлсэнээр Франц улсад 5 сая орчим лалын шашинтан амьдарч байгаа ажээ. Францын 1-3 сая хүн амтай хотууд: Парис — 2,2 сая (2009), Марсель — 1,6 сая (2007), Лион — 1,4 сая (2007), Лилль — 1,3 сая (2007), Тулуз — 1,1 сая (2007). === Ард түмэн === [[Кельт]], [[ром угсаатан|ром]], [[герман угсаатан|герман]] угсааны овог аймгаас эрт дээр бүрэлдсэн [[франц үндэстэн]] бол Франц улсын үндсэн хүн ам. Колонит орны онцлогоор Франц хүн амын их нүүдэл шилжилтэд өртсөн. Цагаачид Франц руу ирж, [[францчууд]]аас [[Америк тив]] гэх мэт орноо суусан нь тоймгүй болсон тул 1872 оноос эхлэн хүн ардын [[ястан|яс]] [[үндэстэн|үндсийг]] бүртгэхээ байжээ. 2004 оны судалгаанд Франц орныхны 85 хувь нь [[цагаан арьстан]], 10 хувь нь [[Умард Африк]]ийн цагаач, 3.5 хувь нь [[хар арьстан]], 1.5 хувь нь [[Ази]]йн цагаачид байна гэжээ. Онцловол XIX зуунаас [[Итали]], мөн эргэн тойрны [[Испани]], [[Португал]], [[Грек]], [[Польш]], [[Турк]]ээс олон мянгааар шилжин ирж байв. 1950-иад оноос хойш [[магреб]] ([[Алжир]], [[Марокко]], [[Тунис]]аас) хүмүүс ирж франц соёлтон болжээ. === Хот суурин === {{Улсын 16 том хот, бөөгнөрлийн хүснэгт <!--- Ерөнхий ---> | нэр = Франц улсын тэргүүлэх арван зургаан хот, бөөгнөрөл | хот = Хот | нутаг = Муж | зураг1 = La Défense depuis l'Arc de Triomphe Janvier 2023.jpg | зураг1утга = Парис | зураг2 = Lyon 20060705.JPG | зураг2утга = Лион | эхсурвалж = 2011 оны хүн амын тооллого <ref>[http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/default.asp?annee=2011 ]</ref> <!--- Тодорхой ---> | хот1 = Парис | хот1нутаг = Иль-де-Франс | хот1хүн = 2,249,975 | хот1хамт = 10,516,110 | хот2 = Марсель | хот2нутаг = Прованс-Альп-Кот д’Азур | хот2хүн = 850,636 | хот2хамт = 1,560,921 | хот3 = Лион | хот3нутаг = Рона-Альп | хот3хүн = 491,268 | хот3хамт = 1,567,537 | хот4 = Тулуз | хот4нутаг = Миди-Пиреней | хот4хүн = 447,340 | хот4хамт = 892,115 | хот5 = Ницца | хот5нутаг = Прованс-Альп-Кот д’Азур | хот5хүн = 344,064 | хот5хамт = 943,665 | хот6 = Нант | хот6нутаг = Пеи де ла Луар | хот6хүн = 287,845 | хот6хамт = 597,879 | хот7 = Страсбург | хот7нутаг = Эльзас | хот7хүн = 272,222 | хот7хамт = 451,522 | хот8 = Монпелье | хот8нутаг = Лангедок-Руссильон | хот8хүн = 264,538 | хот8хамт = 400,470 | хот9 = Бордо | хот9нутаг = Аквитан | хот9хүн = 239,399 | хот9хамт = 851,071 | хот10 = Лилль | хот10нутаг = Нор-Па-де-Кале | хот10хүн = 227,533 | хот10хамт = 1,018,809 | хот11 = Ренн | хот11нутаг = Бретань | хот11хүн = 208,033 | хот11хамт = 464,237 | хот12 = Реймс | хот12нутаг = Шампань-Ардень | хот12хүн = 180,752 | хот12хамт = 209,086 | хот13 = Гавр | хот13нутаг = Дээр Норманд | хот13хүн = 174,156 | хот13хамт = 239,566 | хот14 = Сент-Этьен | хот14нутаг = Рона-Альп | хот14хүн = 170,049 | хот14хамт = 369,586 | хот15 = Тулон | хот15нутаг = Прованс-Альп-Кот д’Азур | хот15хүн = 163,974 | хот15хамт = 556,920 | хот16 = Гренобль | хот16нутаг = Рона-Альп | хот16хүн = 157,424 | хот16хамт = 501,045 }} == Хавсралт == === Зүүлт, тайлбар === {{лавлах холбоос|3}} === Цахим холбоос === {{commonscat|France}} <table><td> * [http://www.diplomatie.gouv.fr/en/ Францын гадаад хэргийн яам] (англи хэлтэй) ;Ерөнхий * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/998481.stm France], from the BBC * [http://www.britannica.com/tools/France France], from the ''Encyclopædia Britannica'' * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/france.htm France] at ''UCB Libraries GovPubs'' ;Эдийн засаг * [http://www.insee.fr/en/default.asp National Institute of Statistics and Economic Studies ] * [http://stats.oecd.org/WBOS/Index.aspx?QueryId=14594 OECD France statistics]{{Dead link|date=Долдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ;Засгийн газар * {{fr}} [http://www.elysee.fr/president/accueil.1.html Йlysйe.fr] - Official site of the French Presidency </td><td> * {{fr}} [http://www.gouvernement.fr/ Official Site of the Government] * [https://web.archive.org/web/20080525182436/http://www.service-public.fr/etranger/english.html Official site of the French public service] – Links to various administrations and institutions * [https://web.archive.org/web/20110501073837/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-f/france.html Chief of State and Cabinet Members] on ''The World Factbook'' * [http://www.assemblee-nationale.fr/english/index.asp Official site of the National Assembly] * [http://www.senat.fr/lng/en/index.html Official site of the Senate] ;Соёл урлаг * [https://web.archive.org/web/20080424073300/http://cocorico.com/ Cocorico! French culture] * [https://web.archive.org/web/20120308004315/http://www.french.uiuc.edu/CFC/ ''Contemporary French Civilization''], journal, University of Illinois. * [https://web.archive.org/web/20090904131558/http://www.frenchculturenow.com/ Frenchculturenow.com: French society, culture, politics news] ;Аялал жуулчлал * [https://web.archive.org/web/20150617101158/http://www.us.franceguide.com/ FranceGuide] - Official website of the French Government Tourist Office * [http://meteo.15.growiktionary.org Weather forecast for France]{{Dead link|date=Хоёрдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} </td></table> {{Европ}} {{G8}} {{Хөтлөгч мөр Европын холбооны улсууд}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага}} [[Ангилал:Франц| ]] [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Улс]] [[Ангилал:Их наймын орон]] [[Ангилал:Европын орон]] [[Ангилал:Өмнөд Америкийн орон]] [[Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн]] [[Ангилал:Европын Холбооны гишүүн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон]] ppqk2d0rkgl5hqtccxkjqnt8abfgoub Их Монгол Улс 0 1283 855271 854222 2026-05-01T10:55:04Z ~2026-26508-79 104297 855271 wikitext text/x-wiki {{Short description|Еврази дахь эзэнт гүрэн}} {{Инфобокс түүхэн улс | conventional_long_name = Их Монгол Улс | native_name = {{MongolUnicode|lang=xng|ᠶᠡᠬᠡ<br/>ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ<br/>ᠤᠯᠤᠰ}}<br/>{{tlit|xng|Yeke Monggol Ulus}} ([[Дундад Монгол хэл|Дундад Монгол]]) | common_name = Их Монгол Улс | status = [[Талын эзэнт гүрэн]] | image_map = Expansion of the Mongol Empire 1206–1294.gif | image_map_caption = 1206-1294 оны хооронд Монголын эзэнт гүрний Еврази даяарх тэлэлт {{Legend|#B34345|Монголын эзэн гүрэн}} {{Legend|#CAD656|[[Алтан Орд]]}} {{Legend|#4E6241|[[Цагаадайн Улс]]}} {{Legend|#5B9749|[[Ил Хаант Улс]]}} {{Legend|#845DB0|[[Юань Улс]]}} | capital = {{Ubl|[[Аваргын балгас|Аварга]] (1206–1235)|[[Хархорум]] (1235–1271)}} | common_languages = {{Hlist|[[Дундад Монгол хэл|Дундад Монгол]]|[[Түрэг хэлнүүд]]{{Efn|Ялангуяа Алтан Ордны баруун [[Кипчак хэлнүүд|Кипчак аялгууд]],<ref>{{Cite book |last=Колодзейчик |first=Дариуш |author-link=Дариуш Колодзейчик |url=https://books.google.com/books?id=FHrTxHmegRYC&pg=PP1 |title=The Crimean Khanate and Poland-Lithuania: International Diplomacy on the European Periphery (15th–18th Century): A Study of Peace Treaties Followed by Annotated Documents |date=2011 |publisher=Brill |isbn=978-9-0041-9190-7 |location=Лейден |via=[[Google Books]]}}</ref> Цагаадайн улсын [[Цагадайн хэл]]<ref name="Kim2013">{{Cite book |last=Ким |first=Хюн Жин |url=https://books.google.com/books?id=fX8YAAAAQBAJ&pg=PA29 |title=The Huns, Rome and the Birth of Europe |date=2013 |publisher=[[Кембрижийн Их Сургуулийн Хэвлэл]] |isbn=978-1-1070-6722-6 |page=29 |access-date=2026-03-07 |via=[[Google Books]]}}</ref> болон [[Юань Улс]]ын [[Хуучин Уйгур хэл]].}}|[[Хятад хэл|Хятад]]|[[Перс хэл|Перс]]|бусад хэл}} | demonym = Монголчууд | government_type = {{Ubl|[[Сонгодог хаант засаг]]|Хожим [[Удамшлын хаант засаг|удамшлын]]}} | area_km2 = 33000000 км кв | title_leader = [[Хаан]] | year_leader1 = 1206–1227 | leader1 = [[Чингис хаан]] (анхны) | year_leader2 = 1229–1241 | leader2 = [[Өгэдэй хаан]] | year_leader3 = 1246–1248 | leader3 = [[Гүюг хаан]] | year_leader4 = 1251–1259 | leader4 = [[Мөнх хаан]] | year_leader5 = 1260–1294 | leader5 = [[Хубилай хаан]] (нэрлэсэн) | stat_year1 = 1206 | stat_area1 = 4000000 | ref_area1 = <ref name="Taagepera499">{{Cite journal |last=Таагепера |first=Рейн |author-link=Рейн Таагепера |date=1997 |title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia |url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807 |url-status=live |journal=[[International Studies Quarterly]] |volume=41 |issue=3 |pages=499 |doi=10.1111/0020-8833.00053 |issn=0020-8833 |jstor=2600793 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181119114740/https://escholarship.org/uc/item/3cn68807 |archive-date=2018-11-19 |access-date=2026-03-07|url-access=subscription }}</ref> | stat_year2 = 1227 | stat_area2 = 14500000 | ref_area2 = <ref name="Taagepera499"/> | stat_year3 = 1294 | stat_area3 = 33000000 | ref_area3 = <ref name="Taagepera499"/> | currency = Янз бүр{{efn|[[Дирхам]] зэрэг зоос, мөнгө (''сүхэ''), торгон дээр суурилсан цаасан мөнгө, эсвэл хожим нь гарсан бага хэмжээний [[Юань улсын зоос|Хятад зоос]], [[Юань улс]]ын үеийн цаасан [[Жяочао]] мөнгөн тэмдэгт багтана.}} | footnotes = {{Notelist}} | s1 = Алтан Орд | s2 = Цагаадайн Улс | s3 = Ил Хаант Улс | s4 = Юань Улс }} {{Монголын түүх}} '''Их Монгол Улс''' {{MongolUnicode|ᠶᠡᠬᠡ<br />ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ<br />ᠤᠯᠤᠰ}} (1206-1635), мөн '''Монголын Эзэнт Гүрэн''' {{MongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠨ<br />ᠡᠵᠡᠨᠲᠦ<br />ᠭᠦᠷᠦᠨ}} ([[Англи хэл|Англи]]: ''Mongol Empire'', 1206-1260/1368) нь Ази, Европ тивийг тэгнэн оршсон, Монголын түүхэнд, хамгийн өргөн уудам газар нутагтай эзэнт гүрэн юм. Судлаачид Их Монгол улсын газар нутгийг 46,000,000 эсвэл 55,000,000 км<sup>2</sup> хэмээн зөрүүтэй байдлаар тооцоолдог. Их Британийн түүхчид Их Монгол Улсыг, газар нутгийн хэмжээгээрээ, [[Британийн эзэнт гүрэн|Их Британийн эзэнт гүрний]] дараа орох, дэлхийн түүхэн дэх 2 дахь том эзэнт гүрэн гэж тэмдэглэсэн нь, дагаж орсон болон хараат буюу вассаль улс орон, овог, аймгуудыг оруулаагүй тооцсонтой холбоотой юм. Анх [[1206 он|1206 онд]] [[Чингис хаан|Чингис Хааны]] байгуулсан Их Монгол Улс нь алтан хөөрхөн, наран ургах зүгээс наран жаргах зүг хүртэл, [[Номхон далай]]н эргээс [[Хар тэнгис]], [[Дунай мөрний]] сав газар, өмнө зүгээс, [[Зүүн өмнөд Азийн]] болон далайн арлуудын хараат буюу [[вассал|вассаль]] орнууд, умард зүгт, Хойд мөсөн далай, [[Енисей мөрөн|Енисей мөрний]] сав газрын овог, аймгуудыг хамруулсан асар уудам том газар нутгийг эрхшээн оршиж байлаа. [[Ази]], [[Европ]] тивийн олон арван улс, хэдэн зуун хот балгасыг байлдан дагуулж, сая сая иргэдийг хурааж, эрхшээлдээ оруулсан, монгол цэргийн тоо нь 250'000-аас хэтэрч байсангүй. Чингис Хаан төв Азид, одоогийн [[Монгол|Монгол улсын]] газар нутаг дахь тархай бутархай олон арван нүүдэлчин аймгуудыг нэгтгэж, [[Алтан улс|Зүрчидийн Алтан улс]], [[Тангуд|Тангуд улс]], [[Хорезмын эзэнт улс]]ыг байлдан дагуулснаар, Их Монгол Улсын үүсэл хөгжлийн үндэс суурь тавигджээ. == Үүсэл хөгжил == {{Гол|Дундад зууны монгол аймгууд|Эргүнэ хунгийн домог|Монгол овог аймгуудын жагсаалт}} [[Файл:Mongol 1206.jpg|thumb|right|300px|1206 он Монголын овог аймгууд]] [[Файл:Mongol Empire c.1207.png|thumb|300px|Их Монгол Улс 1207 он]] [[Файл:Ih Mongol Uls.png|thumb|right|300px|Их Монгол Улс]] XII зууны сүүлийн хагаст Монголын газар нутагт [[Хамаг Монгол]], [[Хэрэйд]], [[Мэргид]], [[Татар]], [[Найман]] зэрэг олон арван нүүдэлчин аймгууд мөнхийн дайн дажинтай байлаа. Хамаг Монгол аймгийн хаанаар 1189 онд өргөмжлөгдсөн [[Чингис хаан]] улс төр болон цэрэг зэвсгийн хүчээр зэргэлдээх аймгуудыг өөртөө нэгтгэж [[1206 он|1206 онд]] Их Монгол Улсыг байгуулсан байна. Нүүдэлчин аймгуудын нэгдлийг хөрш зэргэлдээ орнууд эерэгээр хүлээж авсангүй. Улмаар улс төр, эдийн засгийн зөрчил нь дайн үүсэх шалтгаан болж Чингис хаан Зүрчидийн [[Алтан улс]], [[Тангуд]] болон [[Хорезм эзэнт улс]]ад цэрэглэн халдаж цаашлан [[Азербайжан]], [[Гүрж]]ийг эзэлж [[Калка гол]]ын хөвөөн дээр [[Орос]]ын вангуудын цэргийг бут цохьжээ. Тангудын эсрэг хийсэн сүүлчийн аян дайндаа Чингис хаан өвчнөөр таалал төгссөн бөгөөд өөрийн байгуулсан эзэнт улсаа хүү нартаа гэрээслэн үлдээсэн түүхтэй юм. === Гол үйл явдлуудын хэлхээс === * 1189 он: [[Хар зүрхний Хөх нуур]]т [[Алтан ]], [[Хучар|Хучир]], [[Сача бэхи]], [[Тайчу]] зэрэг [[Хамаг Монгол]]ын нөлөө бүхий ноёдын хуралдаан болж, [[Тэмүжин]]г Хамаг Монголын ханд өргөмжилж * 1206 он: [[Онон мөрөн|Онон мөрний]] эхэнд Монгол ноёдын [[Их Хуралдай]] хуралдаж Их Монгол улс байгуулагдсаныг даяар олонд тунхаглан зарлаж, Тэмүжин ханыг [[Хаан|Их Хаан]] Чингис хаанаар өргөмжлөв. * 1207 он: Монголчууд баруун хойд [[Хятад]] болон [[Төвөд]]ийн зарим газар нутгийг эзлэн оршиж байсан Тангудыг дайлах аян дайныг эхэлж 1210 онд Тангудын хаан бууж өгснөөр Чингис хаан цэргээ гэдрэг татжээ. Тухайн үед [[Уйгур үндэстэн|Уйгарууд]] Их Монгол улсад дагаар орж цаашдын аян дайнууд болон улс гүрнийг төвхнүүлэх ажилд идэвхитэй оролцжээ. * 1211 он: Чингис хааны их цэрэг элсэн говийг гаталж Алтан улсад цөмрөн оров. [[Хуан Эр Цуйгийн Тулалдаан|Цавчаал боомтын тулалдаан]]аар Алтан улсын цэргийн давуу хүчтэй тулгаран анхны томоохон ялалтыг байгуулав. * 1218 он: Монголчууд [[Хар Кидан]] улсын нутагт нэвтэрч [[Кашгар|Кашгар хотыг]] эрхшээлдээ авчээ. * 1218 он: Чингис хааны элчийг цаазаар авснаар [[Хорезм]]ийн шах [[II Мухаммед (Хорезм)|Мухаммед]] их дайны харангыг дэлдэв. * 1219 он: Монголын цэрэг Сырдарья мөрнийг гаталж Туркестаны нутагт нэвтрэн оржээ. * 1219–1221 он: Хэдийгээр умард Хятадад [[Алтан улс]]тай хийж байсан дайн үргэлжилж байсан ч Чингис хаан баруун зүгт Хорезмын эзэнт улсыг амжилттай дайлж, улмаар [[II Мухаммед (Хорезм)|Мухаммед шахыг]] устгах даалгаварыг [[Зэв]], [[Сүбэдэй]] нарт өгчээ. * 1223 он: Зэв, Сүбэдэй нар 20000 морьт цэргийг удирдан [[Калка гол]]ын хөвөөнд анх удаа [[Русь|Орос]], [[Кипчак]]ын хамтарсан цэрэгтэй тулалдан ялалт байгуулжээ. * 1227 он: Чингис хаан Тангудын дайлж яваад тэнгэрт халив. Энэ үед Монголын эзэнт гүрэн 26 сая километр квадрат газар нутгийг эзэлж хэмжээгээрээ [[Ромын эзэнт гүрэн]] болон Македоны эзэнт гүрнээс дөрөв дахин том болсон байв. * 1229 он: Өгэдэй их хаан ор сууж, '''Далай хаан'''аар өргөмжлөгдөв. * 1237 он: Монголчууд [[Бат хаан]]ы удирдлаган дор нэгдэн [[Монголчуудын Русь руу хийсэн довтолгоо|баруун зүгт довтолж]] [[Киевийн Вант Улс|Киев]]ийн эсрэг дайныг эхлүүлэв. * 1240 он: Киевийн Вант Улсуудыг хөнөөв. Мөн дорно зүгт [[Солонгос]]ыг эрхшээлдээ оруулав. * 1241 он: Монголчууд [[Польш]]ийн [[Легница|Легница хот]]ын дэргэд буюу [[Легницийн тулалдаан]]аар [[Польш]], [[Герман]], [[Франц]]ын хамтарсан 30 мянган хүнтэй армийг бут цохисон байна. Мөн [[Сайо гол]]ын хөвөөнд [[Мохийн тулалдаан]]аар [[Унгар]], [[Хорват]]ын 65000 хүнтэй шигшмэл армийг бут цохив. * 1241 - 1242 он: Бат хааны арми [[Болгар]]ыг эзэлж жил бүр алба гувчуур авах болов. * 1241 он: Өгэдэй хаан нас эцэслэж Европыг эзэлж байсан цэргийн жанжид, хан хөвгүүд Их Хуралдайд дуудагдаж нутгийн зүг хүлгийн жолоо залав. * 1242 он: Монголчууд [[Адриатын тэнгис]] хүрэв. * 1246 он: [[Гүюг хаан]], Их хаанаар өргөмжлөгдөв. * 1248 он: Гүюг хаан нас нөгчөв. ===Их Монгол Улс байгуулагдах урьдач нөхцөл бүрэлдсэн нь=== XII зууны монголчуудьн өмнө тархай бутархай оршиж, өөр хоорондоо ямагт харгалдан бусдын зууш болох уу, эсвэл нэгэн дээвэр дор нэгдэн нягтарч, өгсөн дээшлэх үү гэсэн ацан зам тулгарчээ. Тэрхүү түүхэн сонголтыг зөв ухамсарласан Хамаг Монголын хан [[Тэмүжин]] эсгий туургатныг нэгтгэх тэмцэлд эргэлт буцалтгүй оржээ. Хамаг Монголын дотор Тэмүжинээс гадна [[Жамуха|Жамух]]ын толгойлсон хүчний нөгөө туйл үүсэж, тэд тус тусдаа хүчээ зузаатгахыг эрмэлээж байв. Харин цагийн байдал Тэмүжиний талд аятай эргэж, Жамухын харъяат нараас түүний талд дагаар орсоор байлаа. [[Хэрэйд]]ийн ханлигийн дотор эвдрэл гарч, [[Ван хан|Тоорил]] ханыг хүчин мөхөсдөхөд [[Тэмүжин]] ивээлдээ авч дахин тэнхрүүлэв. Ингээд түүнтэй хамт 1196 онд [[Алтан улс]]ад туслан, [[Татар]]т хамтын хүчээр цохилт өгчээ. Тэд 1199 онд [[Найман]]ы ханлигтай нүүр тулж байлдсанаас гадна Монгол угсааны олон аймгийг байлдан дагуугав. Гэвч [[Тайчууд]], [[Хонгирад]], [[Ихирэс]], [[Горлос]], [[Татар]], [[Ойрад]], [[Найман]] аймгийн ноёд эвсэж, Чингисийн эсрэг шинэ холбоо байгуулжээ. Тэд 1201 онд Эргүнэ мөрний хөвөөн дээр хуралдаж, [[Жамуха]] сэцэнийг '''Гүр хаан''' хэмээн өргөмжилжээ. Эл бүлэглэлийн эсрэг Тэмүжин Тоорил хантай хүч хавсран тулалдаж бут цохижээ. Жамухын эвслийг бут цохисны дараа Тэмүжин 1202 онд Татарыг эрхэндээ бүрмөсөн оруулав. Жамуха Хамаг Монголын нөлөө бухий язгууртан [[Алтан]], [[Хучар|Хучир]] нарыг талдаа урвуулж, Тоорил ханы хүү Нялх Сэнгүмээр эцгийг нь ятгуулж, 1203 онд Тэмүжиний эсрэг дахин эвсэл байгуулжээ. Үүнийг тагнаж мэдсэн Тэмүжин 1203 оны намар [[Туул гол]]ын хавь газар Тоорил ханыг гэнэдүүлэн цохижээ. Ингэж [[Тэмүжин]] хамгийн хүчирхэг Хэрэйдийн ханлигийг мөхөөснөөр Монгол туургатны дотор эрх сүр, нэр хүнд нь эрс өсөв. Эцэст нь өмнөх тулалдаануудад ялагдаж, Найманы [[Таян хан]]ыг тойрон бүгсэн ханлиг, аймгуудын хэсэг бусаг хүчийг 1204 онд бут цохисноор Монгол туургатны үндсэн гол хэсгийг өөртөө нэгтгэжээ. Тэмүжин ийнхүү «хагацсан улсаа хамтатгаж, бутарсан улсаа бүртгэх» их үйл хэргийг бүтээсэн билээ. Энэ үе бол Их монгол улс байгуулагдах явц дахь нэг ёсны шилжилтийн үе байжээ. ===Их Монгол Улс байгуулагдсан нь=== [[File:Genghis Khan empire-en.svg|thumb|Монголын байлдан дагуулалт]] [[File:Empire_of_Genghis_Khan_at_his_death.png|thumb|Чингис хааныг өөд болох үеийн Их Монгол Улсын газар нутаг]] 3-р жарны улаан [[бар жил]] (1206) бол Монгол түмэнд ивээлээ өгч, хэзээ ч үл умартах түүхэн аугаа их үйлсийн гараа болсон юм. 1206 оны намар цагт [[Онон гол|Онон голын]] эхнээ [[Чингис хаан|'''Тэмүжиний''']] oрд өргөөнд Монголын язгууртан дээдсийн их чуулган '''[[Их Хуралдай]]''' хуралджээ. Их Хуралдайн өмнө тавигдсан үндсэн зорилт нь '''Их Монгол Улс''' байгуулагдсаныг даяар олноо зарлан тунхаглах, нүүдэлчин монголчуудын төрийн жолоог бат түвшин атгах их хааныг сонгон өргөмжлөх явдал байв. Ийнхүү монгол угсааны олон ханлиг аймгуудыг нэгтгэн захирсан Монгол хэмээх улс [[Төв Ази|Төв Азид]] тогтнон мандсан байна. Шинэ тулгар Монгол улс тогтнон мандахад бас Чингис хааны шадар зүтгэлтнүүд, нийт Монгол түмэн гол үүрэг гүйцэтгэсэн. Монголын тулгар төр тогтсоныг өргөн утгаар нь авч үзвэл, МЭӨ 3 зуунаас үүдэлтэй яэгуурын монголчуудын 1400-аад жилийн шаргуу тэмцлийн зүй ёсны үр дүн, нүүдэлч удмынхны нийгэм-улс төрийн хөгжилд гарсан чанарын хувьсал өөрчлөлт, өтгөс өвгөдөөс маань улбаалсан төр ёсны уламжлал, шинэчлэлийи яах аргагүй гойд содон түүхэн үзэгдэл байсан юм. Их Монгол нь улс хэмээх орчин цагийн ухагдахууны үндсэн шалгуур - тодорхой газар нутаг, хил хязгаар, хүн ам, төр болон төрийн бүрэн эрхт байдал хэмээх гол болзолуудыг бүрэн дүүрэн хангаж байсан юм. Чингис хааны үндэслэн байгуулсан Их Монгол Улс нь эхэн үедээ умардаас өмнөд этгээдэд [[Байгал нуур|'''Байгал нуураас''']] [[Цагаан хэрэм|'''Түмэн газрын цагаан хэрэм''']] хүртэл, [[Хянганы нуруу|'''Хянганы нуруунаас''']] [[Алтайн нуруу|'''Алтайн чинад''']] хүртэл зүүнээс өрнөд хүртэл өргөн уудам нутгийг эзлэн оршиж байв. 1207 онд [[Зүчи]] баруун гарын их цэргийг удирдан, '''буриад, хабханас, тува,''' зэрэг [[Ойн иргэд]]ийг Их Монгол улсад нэгтгэжээ. 1218 онд киргизүүдтэй хамт бослого гаргасан [[түмэд]]үүд Чингисийн цэрэгт дарагдсаны дараа зарим хэсэг нь [[мэргид]]үүдтэй цуг [[Якут]] руу очсон нь якутын мэргид, тумат овог болжээ. Якут эрдэмтэд энэ нүүдлийг якутын ард түмэн бүрэлдэхэд нөлөөлсөн сүүлчийн үйл явдал гэж үздэг. Түрэг хэлнүүдээс монгол хэлтэй хамгийн ойр нь [[якут хэл]] юм. Якут хэлний 30% нь монгол үг байдаг. [[:en:Yakutian horse|Якутын баруун нутгийн адуу]] нь [[:en:Mongolian horse|монгол адуутай]] төстэй нь тогтоогджээ. Бусад түмэд хүмүүсийг урагш нүүлгэсэн нь одоогийн Өмнөд Монголын Түмэд болсон бололтой. Хожим [[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх хаан]] мөн адил бослого гаргасан [[урианхай]]чуудыг тарааж хуваажээ. Чингис хааныг тэнгэрт хальсны дараа түүний хүүхдүүд нь хоорондоо хаан ширээний төлөө тэмцэлдэв. Чингисийн гэрээслэл ёсоор [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй]] хаан ширээнд суух ёстой байсан боловч Чингисийн дүү Тэмүгэ Отчигин зэрэг нөлөө бүхий зарим ноёд Чингисийн отгон хүү [[Тулуй|Тулуйг]] хаан болгох санаатай байжээ. Түүнийг гадарлаад ч тэр үү, Өгэдэй ширээ залгамжлахаас цааргалах дүр үзүүлж, түүнээс шалтгаалан шинэ хаан өргөмжлөхөөр Хэрлэний “хөдөө аралд” эхэлсэн Их Хуралдай 40-өөд хоног үргэлжлэн байж 1229 оны билгийн 8-р сард сая өндөрлөжээ. Өгэдэйн ширээнд суухад авга ах Отчигин, [[Бэлгүдэй]], ах [[Цагадай|Цагаадай]], дүү [[Тулуй]], ах [[Зүчи|Зүчийн]] хүү [[Бат хаан|Бат]] зэрэг дээдэс онцгой хүндэтгэл үзүүлж мөргөн ёсолж, Цагаадай Тулуй нар 2 талаас түшиж, авга Отчигин араас нь тулж ширээнээ суулгажээ. Үүнээс хойш их хааныг өргөмжлөх бүрд бүгд мөргөх ёсон тогтсон гэдэг. 1241 онд [[Өгэдэй хаан]] нас бармагц хаан ширээний төлөө тэмцэл дахин өрнөжээ. Өгэдэйн ач хөвгүүн Ширмүн буюу Тулуйн хүү Мөнх хоёрын нэгийг ширээ залгамжлуулахаар гэрээслэлсэн гэдэг. Гэтэл Өгэдэйн хатан мэргэд овгийн [[Дөргөнэ]] /Туракина/ төрийн эрхийг түр барьж байгаа байдлаа ашиглаж өөрийн хүү [[Гүюг хаан|Гүюгийг]] хаан болгох гэж хүчлэн оролджээ. Үүнээс болж шинэ хааныг сонгон өргөмжлөх явдал хойшлогдож 4-н жил шахам Дөргэнэ хатан төр барьжээ. Шинэ хааныг сонгох [[Их Хуралдай|Их Хуралдайг]] хуралдуулах гэж хэдэн удаа оролдсон боловч шийдвэрлэх гол эрх мэдэл бүхий хүмүүс цуглахгүй хойшлогдсон байна. Гагцхүү 1245 оны намар Хар хүрмийн (Хүрмэн чулуутайн нутагт Хар хүрэм голын хөвөөнд боссон тул Хар хүрэм гэж нэрлэсэн) ойролцоох Далан даваа гэдэг газар Их Хуралдай болж [[Гүюг хаан|Гүюгийг]] хаанд өргөмжилсөн байна. Тэр хуралдай их өргөн болсон гэдэг. Их монгол улсын өнцөг булан бүрээс алтан ургийн ноёд язгууртнаас гадна Хятад, Орос, Солонгос, Франц, Гүрж, Герман, Араб, Багдад улс болон Ромын пап ламын элч [[Плано Карпини]] зэрэг гадаадын олон элч, төлөөлөгч нар ирсэн аж. Гүюг бас л хаан болохоос татгалзсан дүр үзүүлж миний дараа манай удмынханд хаан ширээг залгамжлуулж байх юм бол хаан больё гэсэн болзол тавьж зөвшөөрүүлээд хаан болжээ. Гүюг хаан ширээнд удсангүй. 1248 оны хавар дайнд явж байгаад [[Самарканд]] хотын орчимд тэнгэрт хальжээ. Хаан ширээний тэмцэл дахиад л өрнөжээ. Энэ завшааныг Гүюгийн их хатан [[Огул Каймиш]] ашиглан 1249-1251 онд төр барьжээ. Чингис хааны хойчис Зүчи-Тулуйхан, Цагадай-Өгэдэйхэн гэсэн 2 тал болж хуваагджээ. Алтан ордны улсын [[Бат хаан|Бат хан]] насны ахмад, нэр хүндтэйн учир 1249 онд өөрийн байгаа газарт Их Хуралдай хийх санал дэвшүүлж, олон ноёдод урилга зарлага явуулжээ. Тэнд цөөхөн хүн очсон боловч Батыг өөрийг нь их хаан болгох саналыг дэвшүүлжээ. Бат түүнийг хүлээж авсангүй, харин Тулуйн хүү Мөнхийг хаан өргөмжлүүлэхээр тогтоожээ. Гэтэл Өгэдэй-Цагадайнхан Өгэдэйн ач хүү Ширмүнийг хаанд өргөмжлөх санаатай байжээ. Хаан ширээний төлөөх тэмцэл ил далд үргэлжилж 1251 оны зун Алтан ордны улсын Бэрх ноёны удирдлагаар болсон Их Хуралдайгаар [[Мөнх хаан|Мөнхийг]] хаанд өргөмжилжээ. Мөнх хаан болоод өөрийг нь эсэргүүцсэн Өгэдэйн ач хүү Ширмүн, Гүюгийн хүү Хочин, Нуху, Чингис хааны дотны нөхөр Зэлмийн хүү Есүндэй, Занги, Цанай, Элжигдэй, түр хугацаагаар төр барьж байсан Хаймиш хатан, Гүюгийн их түшмэл Чингай зэрэг 70 гаруй хүнийг хатуу чанга шийтгэн ихэнхийг нь цааш нь харуулж [[Дөргөнэ]] хатан зэргийг цөлсөн байна. Гүюгийн дэмжлэгээр [[Цагаадайн Улс|Цагаадай хаант улсын]] ширээг эзэлж байсан Цагаадайн хүү [[Есөнмөнх|Есөнмөнхийг]] баривчилж цаазлаад, ширээг Цагаадайн ач Хар-Хулагуд эзлүүлжээ. Мөнх хааны энэ эрс тэс ширүүн арга хэмжээ нь Мөнх хааны байр суурийг бэхжүүлж, улс төрийн хямрал тэмцлийг намжаасан байна. Ийнхүү Чингисээс хойш Чингисийн удмынханы дунд хаан ширээний төлөө тэмцэл ахин дахин өрнөж байжээ. Энэ муу үзэгдэл ганц монголд тохиолдсон зүйл бус, дэлхийн олон улс оронд үзэгдэж байсан ба байдаг үзэгдэл болохыг тэмдэглэх хэрэгтэй. Их Монгол Улсын төр барьсан хаад болон хатад: # '''[[Чингис хаан|Тэмүжин]]''' (1206-1227). Өргөмжилсөн нэр нь Чингис. Эцэг нь Есүхэй, эх нь олхонуд аймгийн Өүлэн Үжин. Усан морин /хар/ жилийн зуны тэргүүн сарын 15-нд (аргын 1162 оны 5-р сарын 31/ мөн 6-р сарын 1-н ч гэдэг) одоогийн Хэнтий аймгийн Дадал сумын нутаг- Онон мөрний [[Дэлүүн болдог]] гэдэг газар төрсөн. Шороон тахиа жил /1189 он/ Хамаг Монгол улсын хан болж, Чингис гэдэг цол авсан. Улаан барс жилийн /1206 он/ намар оройхон нэгдсэн Их Монгол улсын хаанд өргөмжлөгдсөн. Хаан ширээнд 22 жил суусан. Гал гахай жилийн /1227 оны 8-р сард/ зун тэнгэрт халив. 66 жил наслажээ. # '''[[Тулуй]]''' (1227-1229). Чингис хааныг тэнгэрт халихдаа Өгэдэйг залгамжлагчаар зарласан боловч тэрээр хаан ширээнд суухаас цааргалсан тул Тулуй 2 жил эрх мэдлийг гартаа авсан. # '''[[Өгэдэй хаан|Өгэдэй]]''' (1229-1241). Өргөмжилсөн нэр нь Далай хаан. Эцэг нь Чингис, эх нь хонгирад аймгийн Бөртэ Үжин. 1186 онд төрсөн. 1229 оны 9-р сараас 1241 оны 12-р сард хаан ширээнд 13 жил суусан. Их хатан нь найман аймгийн Дөргэнэ хатан байв/Туракина/, 1241 оны өвөл тэнгэрт хальсан. # [[Дөргөнэ|Дөргөнэ хатан]] (1241-1246) Өгэдэйн хатан 5 жил түр төр барьсан. # '''[[Гүюг хаан|Гүюг]]''' (1246-1248). [[Өгэдэй хаан]], [[Дөргөнэ]] хатан нарын хүү болж 1206 онд төрсөн. 1246 оны хавар их хаанд өргөмжлөгдсөн, 1248 оны хавар тэнгэрт хальж 2 жил хаан ширээнд суусан. # [[Огул Каймиш хатан]] (1249-1251) Гүюг хааны их хатан төр барьсан. # '''[[Мөнх хаан|Мөнх]]''' (1251-1259 ). Чингис хааны отгон хүү Тулуй, хэрэйдийн Сорхахтани хатан нарын хүү болж 1208 онд төрсөн. 1251 оны зун их хаанаар сонгогдсон, хаан ширээнд 9 жил сууж 1259 оны зун Сычуаньд цэргийн хуаранд өвчнөөр тэнгэрт хальсан. # '''[[Аригбөх]]''' (1260-1264). Эцэг нь Чингисийн хүү Тулуй, эх нь хэрэйдийн Сорхахтани хатан, 1257 онд Мөнх хаан Сун улсыг дайлаар мордохдоо төр хариуцан тамга барьж суухаар Хар-Хоринд үлдээсэн, 1260 оны зун Хар-Хоринд Их Хуралдайгаар хаан ширээнд өргөмжлөгдсөн, гэтэл төрсөн ах [[Хубилай хаан|Хубилай]] мөн өөрийгөө [[Шанду|Шандуд]] Их Хуралдай гэгчийг хуралдуулж хаан гэж тунхагласан тул ахтайгаа хаан ширээний төлөө тэмцэлдэн дайтаад 1264 онд ялагдаж Хубилайд буун өгсөн, 1266 онд нас барсан эсвэл хорлогдсон байж магадгүй хэмээн түүхэнд таамагладаг байна. Юань улсын хаад: # [[Хубилай хаан|'''Хубилай''']] (Сэцэн) хаан (1260-1294) — 34 жил хаан суусан. Чингис хааны ач хүү буюу Тулуйн II хөвүүн. # '''[[Өлзийт]]''' (Төмөр) хаан (1294-1307) — 13 жил хаан суусан. Хубилай хааны хүү [[Чингим|Чингим хунтайжийн]] отгон хөвгүүн. # '''[[Хайсан хүлэг хаан|Хүлэг]]''' (Хайсан) хаан (1307-1311) — 4 жил хаан суусан Чингим хунтайжийн хоёрдугаар хүү [[Дармабала|Дармабал]] тайжийн ууган хүү. # [[Аюурбарбад буянт хаан|'''Буянт''']] (Аюурбарбад) хаан (1311-1320) — 9 жил хаан суусан. Хайсан Хүлэг хааны дүү. # [[Шадбал гэгээн хаан|'''Гэгээн''']] (Шадбал) хаан (1321-1323) — 4 жил хаан суусан Буянт хааны хөвүүн. # [[Есөнтөмөр хаан|'''Есөнтөмөр хаан''']] (1323-1328) — 5 жил хаан суусан. Хубилай хааны гуч, [[Гамала]] жинь вангийн хүү. # [[Аригиба хаан|Асухиба хаан]] (1328) — 3 сар хаан суусан Есөнтөмөр хааны ууган хөвгүүн. # [[Хүслэн хаан|'''Хүслэн хаан''']] (1329) — 7 сар хаан суусан Хүлэг хааны ууган хөвүүн. # [[Тугтөмөр хаан|'''Заяат''']] (Тугтөмөр) хаан (1328-1329, 1329-1332) — 4 жил хаан суув. Хүлэг хааны II хөвүүн. # [[Ринчинбал хаан|'''Ринчинбал хаан''']] (1332) — 40 хоног хаан суув. Хүслэн хааны отгон хөвүүн. # [[Тогоонтөмөр хаан|'''Ухаант (Тогоонтөмөр) хаан''']] (1333-1370) — 38 жил хаан суусан, Ринчинбал хааны ах. <gallery> Файл:YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg Файл:YuanEmperorAlbumOgedeiPortrait.jpg </gallery> == Зохион байгуулалт == === Цэргийн зохион байгуулалт === {{Гол|Их Монгол Улсын цэргийн зэвсэг, зэвсэглэл}} [[Файл:DiezAlbumsArmedRiders II.jpg|thumb|Перси дэх Морин цэрэг]] [[Файл:Bitwa pod Legnicą.jpg|thumb|Легницийн тулалдаан]] [[Файл:Mōko Shūrai Ekotoba e20(2).JPG|thumb|Монголчууд Японд довтолсон]] [[Хишигтэн]] нь Их Монгол улсын зэвсэгт хүчний цөм болж байсан боловч, цэргийн хэрэг нь цар далайцаараа ихээхэн өргөн агуулгатай байжээ. Арван өрхөөс татсан арван цэргээс бүрдэх аравт, арван аравт бүрийн цэрэг нийлсэн зуут, арван зуутын цэргээс бүрдсэн мянгат, арван мянгатын цэрэг бүхий түмт байхаар журамласан цэргийн зохион байгуулалтын тогтолцоо нь Их Монгол улс байнгын хүчирхэг армитай байх нөхцлийг бүрдүүлсэн юм. [[Чингис хаан]] цэргээ шинэ зохион байгуулалтанд оруулж, байнгын армийг бий болгов. Цэргийн ерөнхийлөн захирах тушаалтныг буй болгож, тэр тушаалд нэрт жанжин [[Хубилай]]-г томилов. Мөн дээд хэмжээний арван хоёр зөвлөхөөс бүрдсэн Илдэч хэмээх цэргийн бодлогын газрыг байгуулав. Цэргийн яамны маягийн эл байгууллага нь цэргийн эрдэм ухааныг хөгжүүлэх, цэргээ байлдааны байнгын бэлтгэл сургуультай байлгах, цэргийн жанжин, дарга нарын удирдлагын ур чадварыг ямагт төгөлдөржүүлэх, армийн зохион байгуулалтыг чанд цэгцлэх, дээд зэргийн уян хатан, хөдөлгөөнт армийг байлдааны бэлэн байдалд барьж байх гол үүрэгтэй байжээ. [[Чингис хаан]], түүнийг залгамжлагчид цэргийн үйлдвэрүүдийг хөгжүүлж, анги, нэгтгэлүүдийг шинэчлэн зохион байгуулж, 1206 оны байдлаар 95 мянгат болон 10,000 хишигтэн цэрэг нийт 105 мянган цэрэг хүрч байсан. Их Монгол улс хүчирхэг зэвсэгт хүчинтэй байсан нь цэргийн сургалтын бүхэл бүтэн тогтолцоо бүрдүүлсэнтэй холбоотой. Эл тогтолцоо нь, хүүхдээ хар багаас нь морь унуулж, нум сум харвуулж сургах, байлдах болон агнах наад захын эрдмийг эзэмшүүлэхийг иргэн бүрийн зайлшгүй үүрэг болгосон бүх нийтийн цэргийн бие даасан сургалт; мөн моринд гарамгай болгох, сэлэмдэх урлагт суралцах, оньсон техник эзэмших зэрэг албан ёсны мэргэжлийн сургалт гэсэн хоёр үндсэн хэлбэртэй байжээ. Байн байн тэмцээн, наадам зохион байгуулж байсан нь зугаа цэнгэлийн төдийгүй, цэргийн сургалтын үр дүнг шалгах гол хэлбэр байсан. Чингисийн цэргийн эрдэм ухаан нь ашигтай байрлалаас түрүүлж, гэнэтийн цохилт өгч байлдааны санаачилгыг гартаа атгах, газар орон цагийн байдалд зохицон таацуулан шийдвэр гарган хэрэгжүүлэх, морьт цэргийн хөдөлгөөнт чанарын өндөр боломжийг шавхан дайчлах, цэрэг эрийн зориг хүч, сэтгэл зүйн хатуужил, ов мэх, авхаалж самбааг илтгэж, улс төр, цэргийн бодлогыг чадварлаг хослох урлаг байв. Их Монгол улсын зэвсэгт хүчин нь хөнгөн болон хүнд морин цэргээс бүрдэж байв, Хөнгөн морин цэрэг хөдөлгөөнт чанар, суу залиараа нэн гайхамшигтай. Хүнд морин цэрэг нь өвч зэвсэглэсэн тусгай зориулалт бүхий цэрэг юм. Цэргийн гол зэвсэг нь нум сум, сэлэм, жад, сүх төмөр, шийдэм, бороохой, хуяг дуулга байв. Монголын морьт арми нь хэрэм боомт эвдэх инженерийн ангитай байжээ. Ийм ч учраас монголчууд урьд өмнө дэлхий дахинд хэзээ ч байгаагүй цэрэг дайны номлолыг бий болгосон бөлгөө. Мөн үүнд нэгэн зүйл сонирхол татаж байгаа нь Дундат зууны үеийн Монгол цэргийн зэвсэглэлд алсын тусгалтай, сөнөөх хүч чадалтай их буу байв. Энэ тухай тэр үед бусад улс орноос ирж байсан хүмүүсийн дурдатгал, түүхийн сурвалж бичгүүдэд тэмдэглэгдэн үлджээ. Нүүдэлчдийг ямар ч соёл боловсролгүй богино ухаантай зэрлэгүүд мэт үздэг тийм хүмүүст Монгол цэргийн зэвсэг, техникийн хөгжил, түүнийгээ хэр зэрэг чадварлаг хэрэглэж байсан нь тодорхой хариулт болох буй за. Монгол цэргийн зэвсэглэлд байсан их буу нь [[Кидан|Кидан Гүрний]] үеэс өвлөгдөн уламжлагдаж улам боловсронгуй болж ирснийг хэлэх хэрэгтэй. Энэ төрлийн зэвсэг нь Чингис хааны үед чанарын шинэ түвшинд гарч явган, морьт цэргийн эсрэг галт, тэсрэх, хорт хийт бөмбөг, бэхэлсэн цайз, хэрэм, хамгаалалтын сэтлэх, нураах гол хэрэгсэл нь [[их буу]], [[чөдөр оньс]], шидэх харвах зориулалт бүхий бусад тоног төхөөрөмж болж байв. Ийм буу нь тухайн үедээ гал, утаа, сүрлэг дуу чимээ, хөнөөх чадвараараа хосгүй байжээ. Чингис хаан баруун зүг хийсэн дайндаа (1218-1220) их буу хэрэглэж байсан бөгөөд түүнийгээ богино буу гэх буюу “пуужин” буу гэдэг байлаа. Мөн хурдан буу буюу арван таван гуурс бүхий шувтлагч буу гэх зэрэг сүр хүч ихтэй гайхамшигт их буу хэрэглэж байж. Монголын цэргийн жанжин Тачар, [[Алтан улс|Алтан улсын]] цайз балгадыг бүслэн байлдаж байхдаа (1233 он) мөн монгол цэргийн жанжин Ганбухын цэрэг (1237 он) их буутай байсан тухай Хятадын түүхчид бичиж үлдээсэн байна. Энэ мэтчилэн Хятадын түүхийн сурвалж бичигт монгол цэрэг дарьт их буу хэрэглэж байсан тухай тэмдэглэжээ. Хятадын түүхч Чоу Вэй, Тогоонтөмөр хаан Цинзян хотыг (1338 он) их буугаар галлаж байсан гэж бичжээ.{{Citation needed}} Юань улсын эхэн үед төв Азиас чулуун сумтай галт үхэр буу олдож байсан тухай мөн тэмдэглэгдсэн байдаг. Мөн түүхэн сурвалжид "монгол цэрэг их буутай тэрэг олонтой, зарим буу нь нэлээд том бөгөөд монголчууд өөрсдөө дарь хийж чаддаг байсан” гэж бичжээ. Тогоонтөмөр хааны үед Товуу нь (1344 он) галт сумаар дээрэмчний завь руу харвахад уг завь нь бутран ихэнх нь шатаж байсан тухай энэ хүн тэмдэглэсэн байдаг.{{Citation needed}} Ер нь монголчууд 1200 оноос өмнө дарьт зэвсэг, их буу хэрэглэж байжээ гэж үздэг юм. Монгол цэрэг зөвхөн их буу, галт зэвсэг хэрэглээд зогсоогүй, мөн янз бүрийн зориулалттай сумтай байлаа. Дайсныг сүрдүүлэх, их цэргийг удирдан жолоодохын тулд дуут сум хэрэглэж байсан нь бидний үеийн дохионы пуужинтай утга нэг юм. Монголчууд галт зэвсгээ цаашид хөгжүүлсэнгүй тухайн үед гавшгай хөдөлгөөнт маневрийн байлдаан, тулалдаан хийх нь зонхилж түүнд ихээхэн хэмжээгээр ач холбогдол өгч байсан хийгээд зөвхөн хот, цайзыг буулган авахад ашиглагдаж байсан нь ч үүнд нөлөөлсөн байж болох талтай. ===Мянгатын систем=== [[Файл:DiezAlbumsEnthronization3.jpg|thumb|300px|Хаан үйлчилгээнд [[Хишигтэн]] (Судрын чуулган)]] [[Чингис хаан]] улсаа ерөнхий гурван [[түмэн]] буюу хэсэгт хуваагаад, дотор нь бага түмэн болгосон. Бага түмнээ [[Мянган|мянгат]], мянгатаа зуут, зуутаа [[Аравтын тооллын систем|аравт]] болгон хуваажээ. Мянгат нь 1206 онд 95 байснаа 1227 он гэхэд 129 болж өргөжсөн. [[Чингис хаан]] ийнхүү [[Мянган|мянгатын тогтолцоог]] яаравчлан бүрдүүлсэнээр Их Монгол улсьн өнө удаан тогтнох үндсийг тавьжээ. Эл тогтолцоо нь улс үндсээ батлан хамгаалах аян дайнд мордоход үлэмж хэмжээннй цэргийг богино хугацаанд шуурхай зохион байгуулах, ард олноос албан татвар авах зэрэгт нэн тохиромжтой цэрэг, засаг захиргааны нарийн чанд зохион байгуулалт байв. {| class="wikitable mw-collapsible" |+Чингис хааны үеийн мянгатын ноёд ! rowspan="4" |№ ! colspan="3" rowspan="4" |1206 оны Мянгатын ноёд<ref>{{Cite book |last=Т |first=Дашцэрэн |title=Монголын нууц товчооны галиг |publisher=МУИС, Монгол Хэл, Соёлын Сургууль |year=2009 |edition=2 |location=Улаанбаатар |pages=153-154}}</ref> ! rowspan="4" |№ ! colspan="4" |1227 оны Мянгатын ноёд<ref>{{Cite book |last=Хамадани |first=Рашид ад-Дин |title=Судрын чуулган |publisher=ШУА, Түүхийн Хүрээлэн |year=2002 |edition=2 |volume=1 |location=Улаанбаатар |pages=395-403 |translator-last=Ц |translator-first=Сүрэнхорлоо}}</ref> |- ! colspan="4" |Их Ноён [[Тулуй|Тулуйн]] захирсан 101 мянгат |- ! colspan="4" |Гол Мянган: [[Тангуд|Тангудын]] [[Цагаан ноён (Тангуд)|Цагаан ноён]] |- ! colspan="2" |Баруун гарын 38 мянганы ноёд ! colspan="2" |Зүүн гарын 62 мянганы ноёд |- |1 |[[Хонхотан|Хонхотаны]] [[Мэнлиг эцэг]] |[[Арулад|Аруладын]] [[Боорчи|Боорчи ноён]] |[[Жалайр|Жалайрын]] [[Мухулай|Мухулай ноён]] |1 |'''Аруладын Боорчи ноён''' |Баруласын Булуган халжа |'''Жалайрын Мухулай гоо ван''' |Худус халжа |- |2 |Хушины [[Борохул]] ноён |[[Баарин|Нүцгэн баарины]] [[Наяа|Наяа ноён]] |[[Уруд|Урудын]] [[Жорчидай|Жорчидай ноён]] |2 |Борохул ноён |Сүлдүсийн Тогорил ноён |[[Баарин|Нүцгэн баарины]] [[Наяа|Наяа ноён]] |[[Өгэлэн чэрби|Өгэлэ чэрби]] |- |3 |Баарины Хөхөчос |Манан Баарины [[Хорчи ноён]] |[[Гэнигэс|Гэнигэсийн]] Хунан ноён |3 |Мангудын Жэдай | rowspan="4" |Онгудын Алахуш Дигитхури хүргэн |Урианхайн Есөнбуха<ref name=":0">[[Зэлмэ|Зэлмэ ноёны]] хүү</ref> |[[Сөнөд|Сөнидын]] Тэмүдэр хорч |- |4 |Марал |Баруласын [[Хубилай ноён]] |Татарын [[Шихихутуг]] |4 |Олхонудын Хингиадай |Урудын Хөхөтэй ноён |Жалайрын Дайсун<ref>Мухулай ноёны дүү</ref> |- |5 |Мангудын Жибгэ |Урианхайн [[Зэлмэ|Зэлмэ ноён]] |Мангудын Хуйлдар сэцэн |5 |Хонхотаны Толун чэрби |Урудын Бүчин ноён |Жадараны Кошакул |- |6 |Юрухан |Хонхотаны Толун чэрби |Мангудын Жидай |6 |Хонхотаны Сүйхэтү чэрби | rowspan="9" |Ихирэсийн Буту хүргэн (есөн мянгантай) |Жадараны Жусук |- |7 |Хөхө |[[Баягуд|Баягудын]] [[Үнгүр|Үнгүр буурч]] |[[Ноёхон|Ноёхоны]] Жунсо |7 |Жалайрын Бала чэрби | |Мангудын Мөнх халжа |- |8 |[[Бэсүд|Бэсүдийн]] [[Зэв|Зэв ноён]] |Чүлгэдэй |Бэсүдийн Хүчүгүр |8 |Жалайрын [[Архай Хасар]] | | rowspan="10" |Хархидааны [[Үеэр|Уяр]] ваншай, түмтийн ноён |- |9 |Удутай |Хүчү (Чингис хааны өргөмөл дүү) |Бала |9 |Сүлдүсийн Шидун ноён | |- |10 |Жалайрын Бала чэрби |Бэсүдийн Хөхөчү (Чингис хааны өргөмөл дүү) |Түгэ |10 |Татарын Шихихутаг | |- |11 |Хэтэ |Хоргасун |Бэсүдийн Дэгэй |11 |Дөрвөний Дүйсүх | |- |12 |Урианхайн [[Сүбэдэй баатар|Сүбээдэй баатар]] |Баарины Үсүн бэхи |[[Оронар|Оронарын]] Оронардай |12 |Баарины Монгол дархан | |- |13 |Мөнх |Шилүгэй |Жалайрын Дайр |13 | rowspan="4" |Дөрвөн мянган Ойрадын [[Худуга бэхи]] | |- |14 |Халжа |Тахай баатар |Мүгэ ноён |14 | |- |15 |Хурчахус |Нэгүдэйн Цагаан гуа |Урудын Бужир ноён |15 | |Татарын Их Хутагт ноён |- |16 |Гэүги |Нүцгэн Баарины Алаг ноён |Мүнгүр |16 | |Хонгирадын Алчи хүргэн |- |17 |Уряут-Килингуутын[[Бадай|Бадай дархан]] |[[Сүлдүс|Сүлдүсийн]] [[Сорхон шар]] |Долоодай |17 | rowspan="10" |Баарины [[Хорчи ноён]], түмтийн ноён | |Хонгирадын Хатай ноён |- |18 |Уряут-Килингуутын [[Хишилиг|Хишилиг дархан]] |Баруласын Булуган |Бөгэн |18 | |Хонгирадын Букур ноён | rowspan="10" |Зүрчидийн Туган ваншай, түмтийн ноён |- |19 |Хэтэй |Харачар |Баруласын Худус халзан |19 | |Хонгирадын Тэгүдэр |- |20 |Чаурхай |Хонхотаны Сүйхэтү чэрби |Хонгиран |20 | |Хонгирадын Шунгур |- |21 |Тогоонтөмөр |Мэгэтү |Дархадын Хадаан |21 | |Мангудын Хуйлдар сэцэн |- |22 |Мороха |Дорибөх |Идухадай |22 | |Хонхотаны Суту ноён<ref>Мэнлиг эцгийн хүү</ref> |- |23 |Ширахул |Дагун |Дамачи |23 | |Жалайрын Есүр ноён |- |24 |Хауран |Алчи |Тобсаха |24 | |[[Баягуд|Баягудын]] [[Үнгүр|Үнгүр буурч]] |- |25 |Тунхудай |Тобуха |Ажинай |25 | |Жалайрын Ухай ноён |- |26 |Түйдхэр |[[Горлос|Горлосын]] Сачуур |Жидэр |26 | |Жалайрын Барчуг ноён |- |27 |Олар хүргэн |Олхонудын Хингиадай |Буха хүргэн |27 |Олхонудын Тайчу хүргэн | |Урианхайн [[Сүбэдэй баатар|Сүбээдэй баатар]] |- |28 |Хурил |Ашиг хүргэн |Хадай хүргэн |28 |Хадархины Мухар хөрөө | |[[Доголху чэрби]] | |- |29 |Хонгирадын [[Чигү хүргэн]] |[[Хонгирад|Хонгирадын]] [[Алчи хүргэн]] |Хонгирадын нэр тодорхойгүй ноён |29 |Урианхайн Есөнтэй<ref name=":0" /> | |Урианхайн Удачи | |- |30 |Хонгирадын нэр тодорхойгүй ноён |[[Ихирэс|Ихирэсийн]] [[Буту хүргэн]], 2 мянган Ихирэс |Ихирэсийн нэр тодорхойгүй ноён |30 |Сөнидын Хадаан | |[[Бэлгүдэй|Бэлгүтэй ноён]] | |- |31 |[[Онгуд|Онгудын]] [[Алахуш Дигитхури|Алхушдигид хури хүргэн]] |Онгудын ноён |Онгудын ноён |31 |[[Хонхотан|Хонхотаны]] [[Мэнлиг эцэг]] | |Хонгирадын [[Чигү хүргэн]] | |- |32 |Онгудын ноён |Онгудын ноён | |32 |[[Хиад|Хиадын]] Хөхө, Мэнгэтү ноёд | |Баарины Ухар халжа | |} Мянгат нь '''дотоод, гадаад''' хэмээн хуваагдах бөгөөд гадаад мянгат нь зэрэг зиндаагаараа дотоод мянгатаас даруй нэг дахин доогуур байжээ. Чингисийн эх, хөвгүуд, дүү нар болон авга [[Отчигин]] нар өөр өөрийн тусгай мянгаттай байв. Чингис хаан '''Отчигин, [[Өэлүн]] эх''' хоёрт түмэн өрх, ахмад хүү [[Зүчи|Зүчид]] 9000 өрх, хоёрдугаар хүү [[Цагадай|'''Цагадайд''']] 8000 өрх, гуравдугаар хүү [[Өгэдэй|'''Өгэдэйд''']] 5000 өрх, отгон хүү [[Тулуй|'''Тулуйд''']] 5000 өрх, дүү [[Хасар|'''Хасарт''']] 4000, дүү [[Хачиун Алчи|'''Хачиунд''']] 2000, дүү [[Бэлгүдэй|'''Бэлгүдэйд''']] 1500 өрх тус тус «хувь» болгон өгчээ. {| class="wikitable mw-collapsible" |+Чингис хааны эх, дөрвөн дүү, таван ханхүүдээ өгсөн хувийн мянгатын ноёд<ref>{{Cite book |last=Хамадани |first=Рашид ад-Дин |title=Судрын чуулган |publisher=ШУА, Түүхийн Хүрээлэн |year=2002 |edition=2 |volume=1 |location=Улаанбаатар |pages=404-408 |translator-last=Ц |translator-first=Сүрэнхорлоо}}</ref> ! rowspan="2" |№ ! colspan="4" |Чингис хааны 4 ханхүүгийн хувийн мянгатын ноёд ! colspan="3" |Чингис хааны 4 дүүгийн хувийн мянгатын ноёд |- !Зүчи хан !Цагадай хан !Өгэдэй хаан !Хүлгэн ханхүү !Өэлүн эх, Отчигин ноён !Жочи Хасар !Хачиун алчи |- |1 |Салжиудын Мүнгүр ноён |Баруласын Харачар |Жалайрын Илугай |Баруласын Хубилай ноён |<small><big>Хүчү</big></small> |Жибгэ |Урианхайн Чаурхай |- |2 |[[Гэнигэс|Гэнигэсийн]] [[Хунан (жанжин)|Хунан ноён]] |Хонгирадын Мүгэ ноён |Бэсүдийн Дэгэй |Нохосын Тогорил ноён |Хөхөчү | |Найманы Асудай |- |3 |[[Үүшин|Хушины]] Хушитай ноён |Идухадай |Сүлдүсийн Есөнтуа |Тоорил ноён |Ноёхоны Жунсо | |Найманы Учкаш гойон |- |4 |Хушины Байху ноён |Баарины Хөхөчос |Хонхотаны Дайр | |Хорхисун | | |} Монголын эртний нүүдлийн нийгмийн улс төрийн эохион байгуулалтын эртний өвөрмөц нэгэн хэлбэр нь “Хишигтэн” байв. Хишигтнийг эхлээд овог, аймгийн тэргүүлэгч нар биеэ болон орд өргөөгөө хамгаалах зорилгоор бий болгожээ. [[Чингис хаан|Тэмүжин]] ч Хамаг Монголын хаан болоод бие, орд өргөөгөө сахин хамгаалах өдрийн манааны 70 торгууд, шөнийн харуулын 60 хэвтүүлээс бурдсэн 150 хүн бүхий хишигтэнтэй болжээ. Их Монгол улс байгуулагдсанаас хойш хишигтний үүрэг өсч, зохион байгуулапт дэг журам нь нарийсчээ. [[Чингис хаан]] хишигтний тоог нэгэн түмд хүргэж, түүний эгнээг түмт, мянгат, эуутын ноёдын хүүхдээс бүрдүүлж, бас сул чөлөөтэй хүмүүсийн хүүхдээс ухаан, чадлаараа шалгарсныг нь сонгон оруулж байв. Удалгуй хишигтэн нь хааны бие, орд өргөөний аюулгүй байдлыг сахин хамгаалах төдийгүй, улс орны дотоод дэг журам сахиулах, үймээн, самуунаас сэргийлэх онцгой үүрэг хүлээх болов. Цаашид Хишигтэн бүтэц, үүрэг зохион байгуулалтын хувьд улам өргөжиж, улс орны цэрэг захиргааны нэгдмэл төв байгууллага болон хувирчээ. Өөрөөр хэлбэл, нэг ёсны засгийн газрын үүрэг гүйцэтгэх болсон. Дээд зиндааны албан тушаалтныг зөвхөн хишигтнээс томилно. Хишигтэнд чанд сахилга, хариуцлага хүлээлгэхийн хамт онцгой эрх ямба эдлүүлж байв. Ийнхүү хишигтэн бол Их Монгол улсын төрийн гол тулгуур болж байлаа. === Хууль=== Чингис хааны зарлигаар шадар түшмэл [[Шихихутаг]] "[[Их Засаг]]" хэмээх кодчилсон хуулийг батлан гаргасан байна. "Их Засаг" хуулийн өмнө энгийн ард иргэд болон ихэс дээдэс тэгш эрхтэй байж, адил ял зэмлэл хүлээдэг байснаараа онцлог юм. Хуулийн ял шийтгэл нь маш хатуу байсан бөгөөд жишээлбэл дайнд явах үед урд яваа хүнийхээ санамсаргүй унагаасан зүйлийг арын хүн авч өгөхгүй бол цаазаар авах ял оноодог байв. Энэхүү хатуу засаглал нь Монголын эзэнт гүрэнг амар амгалан, тайван тогтуун улс болгох үндэс суурь нь болж өгчээ. Европын жуулчид их гүрний ард иргэдийн өндөр зохион байгуулалттай, дэглэм журамтай байдлыг гайхан шагшсан байдаг.Мөн их засаг хууль нь Монголын хамгийн эртний хууль цаацын бичиг ба одоогоор олдсон эх сурвалж нь [[Солонгос]] улсад хадгалагдаж байна. Их гүрний үед сайд түшмэд, цэргийн жажид өөрсдийн авъяас чадварт тулгуурлан сонгогддог байсан бөгөөд шашин шүтэх эрхийг чөлөөлж өгсөн байна. Ард иргэдийн доторх хулгай дээрмийг чандлан хорьж зөрчигсдийг хатуу шийтгэдэг байв. Биедээ үнэт эрдэнэ тээж яваа ганц бие эмэгтэй хүн гүрний нэг өнцөгөөс нөгөө өнцөг хүртэл ямарч саадгүй аялах боломжтой байсан хэмээн зарим хууч ярианд өгүүлдэг. Их Монгол улсын үед аян дайнд мордох, их хааныг сонгох зэрэг хамгийн чухал асуудлуудыг [[Их Хуралдай]]гаар шийддэг байв. Их Хуралдайд алтан ургийнхан, цэргийн жанжид, төрийн сайдууд зэрэг хамгийн нөлөө бүхий хүмүүс уулзан цуглаж хамтаар улсын чухал асуудлуудыг шийддэг байжээ. Их гүрний өнцөг булан бүрт өртөө улаа байгуулж худалдаачид, элч нарын аюулгүй байдлыг хангасан байна. Эдгээр өртөө улаагаар дамжуулан худалдаачид [[Хятад]]аас [[Ойрх Дорнод]], [[Европ]] хүртэл саадгүй аялдаг байв. [[Чингис хаан]] төрийн тамгыг хэрэглэх болж, Монголчуудыг бичиг үсэгтэй болгох ажлыг эхлүүлж, мөн хуулчид, багш нар, уран бүтээлчдийг татвараас чөлөөлсөн байна. Их Монгол улс өргөжин бэхжихийн хэрээр эрх зүйн болон заншлын эрхийн хэм хэмжээ нь ялгамж, онцлогоороо тодорч харилцан бие биедээ нөлөөлөн, Монголын нийгмийн харилцааны нарийн түвэгтэй байдлыг зохицуулахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн юм. Энэ үеийн эрх зүйн хэм хэмжээг агуулсан хууль цаазын сурвалж бол [[Их Засаг]] хэмээх нэгдмэл хууль юм. Эл хууль бол нийгмийн нэг төрлийн харилцаа бус, харин олон төрлийн харилцааг зохицуулсан нэгдмэл хууль цааз байжээ. Харамсалтай нь Их Засаг хууль бидэнд бүрэн эхээрээ уламжлагдаж ирээгүй. "[[Монголын нууц товчоо]]", [[Рашид ад-Дин|Рашид Ад Дины]] "[[Судрын чуулган]]", Жүвейний "Ертөнцийг байлдан дагуулагчийн түүх", Магакийн "Нум, сумтан ард түмний түүх" зэрэг сурвалжийн шинжтэй бүтээлүүдэд Их Засаг хуулийн хэсэг зүйл заалтууд уламжлагдан иржзэ. 1320 онд Египетийн түүхч Макризи Алтан ордны улсаас [[Их Засаг]] хуулийн хамгийн томоохон хэсэг зүйл нээлтийг олсон нь тэр үеийн эрх зүйн чухал сурвалж болж буй. «Их Засаг» хууль бол Монголын тулгар төр байгуулагдсан түүхт үйл явдлын үр дагавар болон төрсөн юм. Засаг гэдэг үгийн эртний язгуур утга нь хууль цааз, дүрэм, журам, хэв ёс гэсэн ойлголтыг илэрхийлж байжээ.«Их Засаг» хууль бол Их Монгол улсын хааны бүрэн эрх, засаг захиргаа, цэрэг, гадаад харилцаа, шашны суртал, ахуй заншил, иргэд хоорондын харилцаа, сургаал, сургамж, тэтгэвэр, тэтгэмж, өмч хөрөнгө. өв залгамжлал, гэрлэлт, гэр бүлийн харилцаа, худалдаа арилжаа, эрүүгийн хэрэг, ялын бодлого, шүүн таслах журмыг эохицуулсан хууль байжээ.Уг хууль дахь ял шийтгэлийн төрлүүд нь андгайлах (тангарагийн эрүү), золиослох, дөнгөлөх, торгох, ташуурдах буюу шийдэмдэх, гянданд хорих, цөлөх, цаазаар авах буюу алах ял байв. Их засаг хуулиар эмэгтэйчүүдийг худалдах болон хулгайлах, монголчуудыг хоорондоо байлдахыг хоригложээ. Их Засаг хууль бол дэлхийн соёл иргэншлийн түүхнээ бүхэл бүтэн нийгэмд улс төрийн байгуулал бүрэлдэн төлөвшихөд томоохон үүрэг гүйцэтгэсэн эртний Вавилоны [[Хаммурапи хааны хууль|Хаммурапийн хууль]], Энэтхэгийн [[Ману цааз хууль|Манугийн хууль]] зэрэг алдартай хуулиудтай эн зэрэгцэхүйц ач холбогдолтой цааз-эрхэмжийн нэн чухал баримт бичиг юм. Учир нь эл хуулийн зарчим, үзэл санаа зөвхөн Монгол нутаг төдийгүй, ертөнцийн талыг эзэгнэсэн их гүрний хэмжээнд үйлчилж байсан хувьд дэлхийн хууль цаазны түүхэнд баларшгүй ул мөрөө үлдээсэн бөлгөө. === Засаг захиргааны хуваарь, төрийн байгуулал=== [[Зураг:Mongol dominions1.jpg|right|thumb|Монголын Эзэнт Гүрний хамгийн их өргөжин тэлсэн үе]] [[Файл:Mongol Empire in the 13th-15th centuries (135373001).jpg|thumb|Евразийн Их Монгол Улс даяар]] Өмнөх үеийн төр ёсны уламжлалд тулгуурлан шинэ тутам байгуулагдсан Монголын төр нь хэлбэрийн хувьд хэмжээгүй эрхт хаант засгийн төрхтэй боловч мөн чанараараа ардчиллын олон бүрдлийг өөртөө агуулсан, тун өвөрмөц шинж бүхий төр байв. Төрийн дээд эрхийг баригч нь их хаан байв. Их хаан бол тэнгэрээс заяат хэмээн өргөмжлөгдсөн, Монгол улсын хэмжээгүй эрхт эзэн, төрийн тэргүүн байсан ажгуу. Их хааны гарт төрийн дээд эрх мэдэл, үлэмж засаглал төвлөрч, тэрбээр Монголын газар нутгийн дээд өмчлөгч болж байлаа. Хаан амьд сэрүүн байхдаа өөрийнхөө залгамжлагчийг гэрээслэнэ. Энэ нь хаан өөрөөсөө хойш элдэв хямрал тэмцэл гарч, төр хямрахаас болгоомжилсон ухаалаг бодлого байв. Хааныг сонгон өргөмжилж, төр улсын тулгамдсан асуудалд ончтой хариу эрэлхийлж, нягтлан магадласаны үндсэн дээр их хаанд зөвлөх эрх бүхий байгууллага бол [[Их Хуралдай]] байжээ. Их Хуралдай нь өмнөх үеийнхээс зохион байгуулалтын хэлбэрийн хувьд боловсронгуй болж, төрийн дээд байгууллагын шинжийг агуулж байсан. Хамгийн гол нь хэн бугай ч Их Хуралдайг алгасан хааны титэм хүртэх эрхгүй байсан явдал юм. Чухам үүгээр Их Хуралдайн эрх, сүр хүч илэрхийлэгдэж байв. Их Хуралдайд Чингис хааны ах дүү, үр хүүхэд, эх ба хатад, цэргийн жанжин, итгэлт нөхөд оролцоно. Зарим судлаач эл байгууллыг парламентат ёсны дээд өвөг хэмээн үздэг. Их хаанд хэдийгээр хэмжээгүй эрх мэдэл төвлөрч байсан боловч эрдэм ухааныг дээдлэн биширч, мэргэдийн зөвлөлөөг сонсон, болгоон соёрхдог байжээ. Тиймээс ч Чингис хаан дэргэдээ [[Засаг захиргааны зохион байгуулалт|Сэцдийн зөвлөл]] байгуулж, улс төрийн шаггүй бодлоготон, эрдэмтэн мэргэдийг оруулж, тэдний санал бодлыг анхааралтай сонсдог байв. Зарим эрдэмтэд Сэцдийн зөвлөлийг төрийн институт болж чадаагүй гэж үэдэг. Их хаан гүйцэтгэх эрх мэдлээ хэрэгжүүлэх зорилгоор улс орны амьдралын хүрээ, салбарыг хариуцсан төрийн сайд нарыг томилж байжээ. Энэ ёсоор [[Мухулай]]г [[Ван|Го ван]] буюу улсын ван болгожээ. Энэ нь хааны тэргүүн шадар сайд байв. Түүнтэй эн зэрэгцэхүйц эрхтэй албан тушаалтан бол улсын заргач байв. Энэ тушаалд Чингис хаан өөрийн өргөж авсан дүү [[Шихихутуг]]ийг томилжээ. Их хаан түүнд «Мөнх тэнгэрийн ивээлээр улс гүрнийг тохинуулж байхад чи үзэх нүд, сонсох чих болж яв» гээд Надтай зөвлөж, Шихихутугийг шийтгээд цагаан дээр хөх бичиг бичиж, дэвтэрлэснийг ургийн урагт хүртэл хэн ч бүү өөрчилтүгэй» гэж тушаасан байна. Чингис хааны хууль зарлигийн биеллийг хянах тусгай албан тушаалтан буй бопгожээ. Маркизийн [[Их Засаг]] хуулиас түүвэрлэж авсан гэсэн тэмдэглэлд засаг хэрэгжүүлэхийг хянагч тушаалд хүү Цагадайгаа томилсон гэж бичсэн байна. Ийнхүү төрийн хяналтыг буй болгожээ. [[Чингис хаан]] төрийн бусад сайд нарыг дэс дараалан томилсон байна. Тухайлбал. [[Боорчи]], [[Зэлмэ]], [[Наяа]] нарыг өөрийнхөө удирдлагад их төлөв цэргийн хэргийг эрхлэх төрийн сайдын тушаалд тохоон талбижээ. Мөн тийм зиндааны албан тушаалтан бол төрийн бэхи (шинжээч) [[Үсүн Өвгөн]] юм. Тэрбээр тэнгэр огторгуйг шинжиж, он жил, сар өдрийг заасан хуанли зохиож, наран, саран хиртэхийг эртнээс мэдэж хаан эзэндээ айлтгах, дайлаар мордох, Их Хуралдай чуулах сайн өдрийг тогтоох зэрэг үүрэг гүйцэтгэнэ. [[Бэхи|Төрийн бэхи]] цагаан хувцас өмсч, цагаан морь унаж явдаг заншилтай. Түүнээс дутахааргүй эрх мэдэлтэй байсан хүн бол [[Хөхчү бөө]] байв. Гэвч тэрбээр их эзнийхээ итгэлийг даалгүй, хаан төрд тэрсэлж, цаазын тавцанд очсон түүхтэй. Гүйцэтгэж байсан үүргээс нь хөөн үзэхэд Тодой чэрби мал аж ахуйн сайд, [[Тататунга]] захиргаа, боловсролын сайдын зиндаанд ажиллаж байсан байна. Зарим хүмүүс төр, түмний өмнө байгуулсан баатарлаг гавъяа, цэргийн удирдах ур чадвараараа тодорч албан тушаалд томилогдож байв. Тухайлбал, [[Мухулай]], [[Боорчи]], [[Зэлмэ]], [[Шихихутуг]], [[Сорхон-шира]], [[Сүбээдэй]], [[Зэв]], [[Борохул]] (удалгүй нас барсан) Хэра-Унругэ, хожим Цуу мэргэн ([[Елюй Чуцай]]) нарыг есөн өрлөг хэмээн цэргийн жанжнаар томилсон байна. Зарим судлаачид тэднийг орчин цагийн цэргийн маршалуудтай дүйцүүлэн бичдэг. === Соёрхолын газар === Монголын байлдан дагуулалтаар харь орны үлэмж хэмжээний нутаг орон, хүн ардыг эзлэн авсан билээ. Иймээс эдгээр олон удаагийн аян дайнд байгуулсан гавьяа зүтгэлийг үнэлж ханхөвүүд, гүнж, ихэс ноёд тус бүрт тохируулан соёрхолын газрыг өрх ам бүлийн хамт шагнаж байсан. Чингис хааны үед эзэлсэн бүхий нутгаа дөрвөн хүүдээ хуваан өгсөн ч, ноёдод газар нутаг хуваан өгч байсангүй бөгөөд Өгөдэй хааны үеэс муж, хот, тосгон бүрээр нь хуваан эзэмшүүлэх болж, тухайн нутгаас авах татвар, гувчуур нь улсад төлөх болон, эзэн ноёнд төлөх гэсэн хоёр байдлаар татварлах болсон. {| class="wikitable mw-collapsible" |+Өгэдэй, Мөнх хаадын үед соёрхол хүртсэн ноёд<ref>{{Cite web |title=Юань улсын судар: 95-р дэвтэр (元史/卷095) |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7095 |access-date=2025-11-10 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref> ! rowspan="2" |№ !Ноёдын нэр !Шагнуулсан газар, өрх !Авах гувчуур, 1319 он дүнгээр (жин торго) ! rowspan="2" |№ !Ноёдын нэр !Шагнуулсан газар, өрх !Авах гувчуур, 1319 оны дүнгээр (жин торго) |- ! colspan="3" |Өгэдэй хааны үе (1236-1238 он) ! colspan="3" |Өгэдэй хааны үе (1236 он) |- |1 |[[Даридай отчигин|Даритай отчигин]] |Нинхайжоугийн 10,000 өрх |1812 жин торго |33 |Тэндухур |Жэндингийн 100 өрх | |- |2 |Хасарын хүү Егү |Баньян лугийн 24493 өрх |3656 |34 |Сяонайдай |Дунпингийн 100 өрх |31 |- |3 |Хачиуны хүү Алчидай |Жинань лугийн 55200 өрх |9648 |35 |Хэрэйдэй Бату |Дунпингийн 100 өрх |40 |- |4 |Отчигин ноён |Идү лугийн 62156 өрх |11425 |36 |Мэгүчи |Фэнсянгийн 130 өрх | |- |5 |Бэлгүдэй ноён |Эньжоугийн 11603 өрх |1359 |37 |Жимисбаатар |Хуаймэнгийн 100 өрх |20 |- |6 |Бат хан |Пинян фүгийн 41302 өрх, 1238 онд Жэндин лугийн Жинжоугийн 10000 өрх | |38 |Бөхтөмөр |Жэндингийн 58 өрх |23 |- |7 |Цагадай хан |Тайюань фүгийн 47330 өрх 1238 онд Жэндин лугийн Шэньжоугийн 10000 өрх |6838 ! colspan="4" |Мөнх хааны үе (1252 он) |- |8 |Гүюг хаан |Дамин фүгийн 68593 өрх |5193 |1 |[[Мөгэ|Мөгэ ханхүү]] |Жинань лугийн 5000 өрх | |- |9 |Аригбөх |Жэньдин лугийн 80000 өрх |5013 |2 |Тайчу хүргэн |Жэндингийн 270 өрх |95 жин торго |- |10 |Хөлгөн ханхүү |Хэжянь лугийн 45930 өрх |4479 |3 |Хөхбуха ноён |Иду лугийн 275 өрх | |- |11 |Годан хан |Дунпин лугийн 47741 өрх |3524 |4 |Сажисбуха |Бянлянгийн 291 өрх | |- |12 |Алага бэхи, Онгуд аймаг |Гаотанжоугийн 20000 өрх |2399 |5 |Аргун заргач |Жинингийн 35 өрх | |- |13 |Луго гүнж, Алчи хүргэн |Жининь лугийн 30000 өрх |2209 |6 |Булгай Бат |Дэжоугийн 153 өрх |61 жин торго |- |14 |Хожин бэхи, Буту хүргэн |12652 өрх |2766 |7 |Шидэ ноён |Дунпингийн 112 өрх |84 жин торго |- |15 |Тэмүлэн гүнж, Чигү хүргэн |Пүжоугийн 30000 өрх |1836 |8 |Бона |Дунпингийн 32 өрх |18 жин торго |- |16 |Хулуйхан бэхи, ойрад аймаг |Яньань фүгийн 9796 өрх |722 |9 |Худуха |Гуанпингийн 40000 өрх | |- |17 |Мухулай го вангийн ураг |Дунпингийн 39019 өрх |3343 |10 |Тачу түмтийн ноён |Пиняны 186 өрх |37 жин торго |- |18 |Жалайрын Дайсун ноён |Дунпингийн 10000 өрх |720 |11 |[[Цагаан ноён (Тангуд)|Цагаан ноён]] |Хуаймэнгийн 3606 өрх |224 жин |- |19 |Хуйлдар сэцэн |Тайань жоугийн 20000 өрх |2425 |12 |Борохул ноён |1252 онд Баодингийн 415 өрх 1257 онд Вэйхуй лугийн 1100 өрх |449 жин |- |20 |Жүрчидэй ноён |Дэжоугийн 20000 өрх |2948 |13 |Сүбээдэй баатар |1257 онд Бянляны 1100 өрх |230 жин |- |21 |Бадай, Хишилиг |Шүньдэ лугийн 14087 өрх |2406 |14 |Тачар ноён |Пиняны 200 өрх |80 жин |- |22 |Баруун гарын 3 түмэн: [[Боролдой жанжин|Боролдой]] |Гуанпин лугийн 17333 өрх |1738 |15 |[[Урианхадай]] |Дунпингийн 1000 өрх |191 жин |- |23 |Тэмүдэй хүргэн |Гуанпин лугийн 9457 өрх |989 |16 |Сүдүн ноён |1257 онд Жэндингийн 1100 өрх | |- |24 |Өгэлэн чэрби |Гуанпин лугийн 15807 өрх |680 |17 |Есүр ноён |1257 онд Жэндингийн 169 өрх | |- |25 |Зүүн гарын есөн мянган: Хадаан тайш |Хэжянь лугийн 1023 өрх |160 |18 |[[Чингай|Чингай ноён]] |1257 онд Баодингийн 95 өрх | |- |26 |Есүбухын 4 мянган |Хэжянь лугийн 1317 өрх |223 |19 |Анчар ноён |Тайюаний 550 өрх | |- |27 |Есүгүрын 3 мянган |Хэжянь лугийн 1775 өрх |288 |20 |Тэмүдэй |Датунгийн 751 өрх | |- |28 |Тэлэнгүдийн 1 мянган |Хэжянь лугийн 1450 өрх |206 |21 |Егэ тайфу |Шандугийн 540 өрх | |- |29 |Жадараны Хошагул, Жусук |Цайжоугийн 10000 өрх |748 |22 |[[Амухай]] |Дамингийн 33 өрх | |- |30 |Таш хорчи |Дунпингийн 680 өрх |155 |23 |Суду ноён |Дадугийн 31 өрх | |- |31 |Дэгэй ноён |Дамингийн 1713 өрх |507 |24 |Буба хорч |Дадугийн 84 өрх | |- |32 |Хонгортахай |Пиняны 144 өрх |40 |25 |Алаг буурч |Жэндингийн 55 өрх | |} == Татвар == Монголын эзэнт гүрний татварын тогтолцоо нь татвар, гувчуурыг олон хэлбэрээр авч төрийн санг бүрдүүлж байсан. Татвар нь газар нутгаас авах бол, гувчуур нь хүн бүрээс авах татварын төрөл юм. Монголчууд суурин соёлт ард түмнийг эзлэн нэгтгэснээс хойш цаг үеэ дагаж хувьсаж байсан ч, нүүдэлчин болон суурин иргэнд зориулсан татварын давтагдашгүй хууль дүрмийг батлан хэрэгжүүлж, их хаад солигдох бүрт улам төгөлдөржүүлж байсан. Монголын нууц товчоонд өгүүлснээр нүүдэлчин малчдаас авах татварыг гувчуур гэж бичих нь олонтаа таарна. Монголын Нууц Товчооны 279 дүгээр зүйлд: "Чингис хаан эцгийн зовж байгуулсан улсыг бүү зовооё. Хөлий нь хөсөр, гары нь газар тавиулж жаргуулъя. Хаан эцгийн бэлэн суурийг эзлээд иргэнийг үл зовоохыг эрхэм болгоно. Шөл шүүс болгож харьяат улсын сүрэг хонь бүрээс нэжээд хонь жил тутам авч байна. '''Зуун хониноос нэжээд хонь''' гаргаж улсын доторх үгээгүй ядуучуудын тусламж болгож өгтүгэй. Бас олон ах дүү эр цэрэг, агт морь дараалан чуулах бол чуулагсдын ундыг тухай бүр ардаас татварлан авах нь зохилдохгүй. Зүг зүгийн мянгат бүрээс гүү гаргаж, мөн саах саальчин адуулах нутагчныг томилж өр хөлсийг төлөөд унагачин болготугай."<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: Чингис хаан нас барсан ба Өгэдэй хаан болсон нь |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/13_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-11-11 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> Өгэдэй хааны нэгэн удаагийн зарлигаас 100 хонь тутмаас 1 хонь татаж, өнчин ядууст өгч байсныг мэдэхийн хажуугаар улсыг санг бүрдүүлэхэд энэ арга бас ашиглаж байсныг мэдэж болно.<ref>{{Cite book |last=ШУА |first=Түүхийн хүрээлэн |title=Дэлгэрэнгүй тайлбартай Монголын нууц товчоо |publisher=Сэлэнгэ пресс ххк |year=2024 |edition=2 |location=Улаанбаатар |pages=326}}</ref> === Хятадаас авах татвар === Алтан улсын хот сууринг эзэлсний дараа 1230 оны үед умард хятадаас авдаг татварыг Сүн улсын элч Пэн Дая, Сюй Тин нар тэмдэглэсэн нь: "Хятад газрын ардын уран дархчуулаас бусад эр эм гэж ялгалгүйгээр жилд хотын ард нэг бүрээс 25 лан ширхэг торго, үхэр хонины гааль 50 лан ширхэг торго ... хөдөөний тариачны биеэс торго ширхэг 100 лан, амуу бол түүний ургацын их багыг үл хамааран өрх бүрээс жил бүр 20 мянган дин буюу ембүү мөнгө ... өрх бүрээс ширхэгээр мяндсыг сольж бодож авахаас гадна, элч өнгөрөх хийгээд зарлигаар нааш цааш явах цэрэг морины амуу будаа, зэр зэвсэг, жич албанаа хэрэглэх зардлыг тухайд нь нийлүүлэн бодож, ардаас татварлан авдаг... Доор сурагчид хийгээд гуйранчид ч хүртэл мөнхүү мөнгө гаргацгаан алба бариулмой"<ref>{{Cite book |last=МУИС |first=Монгол Судлалын Хүрээлэн |title=Монголын эзэнт гүрний түүх: Их Монгол Улс |publisher=Степпе Паблишинг ххк |year=2019 |volume=1 |location=Улаанбаатар |pages=592}}</ref> Энэ мэдээ нь дайсан улсын элчийн хэтрүүлэгтэй мэдээлэл байх боломжтой гэдгийг тунгаах хэрэгтэй. Умард хятадад 1233, 1234, 1236 онд хүн амын тооллогыг жил бүр явуулснаар алба татварыг шинэчлэх ажил эхэлсэн. 1236 оны хүн амын тооллогоор умард хятадад 1,830,000 өрх айл бүртгэгдсэн. Мөн онд тунхагласан татварын шинэтгэлээр албан татварыг хүн бүрээс авч байсныг айл өрхөөс авах тогтолцоо руу шилжүүлж, дараах гурван төрлийн татвар авч байхаар болжээ. Хятад ном сударт 1236 оны татварыг "улаан бичин жилийн хууль" (丙申年法) гэж тэмдэглэдэг. Төрийн хэрэгцээнд 2 өрх тутам 1 жин торго, өрхийн тэргүүн эр бүрээс 1 таар<ref>1 таар буюу 1 дань (石) гэдэг нэгж нь ойролцоогоор 50 кг-тай тэнцүү</ref> будаа, хэрэв өсвөр насны хүүтэй бол 5 шэн<ref>1 шэн нь 0.9 литртэй тэнцүү байсан.</ref> (升) будаа, шинэ өрхийн тэргүүнээс 5 шэн будаа авахаар болж, язгууртны хэрэгцээнд 5 өрх тутам 1 жин торго, худалдаа арилжааны ашиг орлогын 30/1-ийг, 40 жин давс тутмаас 1 лан мөнгө татаж байхаар тогтоосон байдаг.<ref name=":1">{{Cite book |last=МУИС |first=Монгол Судлалын Хүрээлэн |title=Монголын Эзэнт Гүрний Түүх: Их Монгол Улс |publisher=Степпе паблишинг ххк |year=2019 |volume=1 |location=Улаанбаатар |pages=594}}</ref> Гар урчууд, лам хуврагууд газрын хэмжээгээр татвар төлнө; харин түшмэд, худалдаачид эрийн тоогоор татвар төлнө.<ref>{{Cite web |title=元史/卷093 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7093 |access-date=2025-11-11 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref> Тариа ногоо тарих тохиромжоор дунд зэргийн 1 мү<ref>1 мү нь орчин үеийнхээр 667 м<sup>2</sup> талбай болно</ref> талбайгаас 2 шэн хагас, дээд зэргийн талбайгаас 3 шэн, чанар муувтар талбайгаас 2 шэн, харин усалгаат талбайгаас 5 шэн үр тариа жилдээ татахаар болжээ.<ref name=":1" /> 1238 онд умард хятадаас татварын жилийн орлого 110 түмэн ланд хүрчээ. Өгөөдэй хааны засаглалын сүүлээр төрийн эрхийг сартуул гаралтай Абдул Рахманы санаачлагаар татварын хэмжээг хоёр дахин нэмэгдүүлж, хойд хятадаас урьд 220 түмэн лан мөнгө болгосон. Дөргөнө хатны үед улсын татварыг зөвхөн Абдул Рахман шийдэж, муж хот бүрт сартуул түшмэд татварыг хариуцаж, хүн бүрээс өндөр хэмжээний татварыг жилд олон удаа авч байсан ядуурал ихсэхэд хүрсэн. Гүюг хаан, Мөнх хааны үед Дөргөнө хатны үеийн завхралыг цэгцлэж, Өгөөдэй хааны үеийн хуучин татварын тогтолцоог мөрдүүлэх, шинэ татварын систем нэвтрүүлэхээр оролдсон. Мөнх хаан 1252 оноос хэрэгжүүлж эхэлсэн шинэ дүрмээр умард хятадаас газрын, хүний, өрхийн торгоны, тамга татвар гэсэн дөрвөн төрлөөр татварыг авах болсон. Тамга татвар нь худалдаа, үйлдвэрлэл зэрэг ашиг олж байгаа үед авдаг нэг төрлийн татвар юм. {| class="wikitable mw-collapsible" |+Өгэдэй хааны 1236 оны шинэ татварын дүрэм !Татварын нэр төрөл !Татвар авах хэмжээ !Тайлбар |- | rowspan="4" |Газрын татвар |Усалгаатай талбайгаас 5 шэн будаа |1 шэн нь 0.9 литртэй тэнцүү байсан. |- |Сайн чанартай 1 мү талбай бүрээс 3 шэн будаа |1 мү нь орчин үеийнхээр 667 м<sup>2</sup> талбай болно |- |Дунд чанартай 1 мү талбай бүрээс 2 шэн хагас будаа | |- |Чанар муутай 1 мү талбай бүрээс 2 шэн будаа | |- |Тамга татвар |Худалдааны ашгийн 30-ны 1 хувь, 40 жин давс тутмаас 1 лан мөнгө... |Худалдаа арилжаа, үйлдвэрлэлийн ашгаас авдаг татварын нэр төрөл |- | rowspan="2" |Өрхийн торгоны татвар |Улсад 2 өрх нийлж 1 жин торго | |- |Язгууртан ноёнд 5 өрх нийлж 1 жин торго | |- | rowspan="2" |Хүний татвар |Өрхийн тэргүүн бүр 1 таар будаа, өсвөр насны хүүтэй бол 5 шэн будаа |1 таар буюу 1 дань (石) гэдэг нэгж нь ойролцоогоор 50 кг-тай тэнцүү |- |Шинэ өрхийн тэргүүн 5 шэн будаа | |} ==Соёл== ===Археологи === Монголын нутгаас 12-р зууны сүүл, 13-р эхэнд хамаарагдах 7 хүний булш олдсон ба тус бүрт нь 7 морь дагалдуулан оршуулжээ.<ref name="МҮТВ">Тэд бидний тухай: Чингисийн нууц Digging for truths баримтат кино - МҮТВ</ref> Нэг булшинд нь 1190-1230 оны үед амьдарч байсан эмэгтэй хүний шарил олдсон ба түүний булшнаас шонхорын дүрстэй бөгж олджээ.<ref name="МҮТВ"/> === Хот суурин === ==== Монгол нутаг дахь хот суурин ==== # [[Хархорум]] # [[Аураг орд]] # [[Чингай балгас]] # [[Туулын Хар Түнийн орд]]: Хэрэйдийн [[Тоорил хан|Тоорил ханы]] орд өргөө байсан. # Чингис хааны Луут орд (龍庭, longtin): Чингис, Өгөөдэй хааны нүүдлийн ордын нэг # Халиутын орд # Гэгээ Цагаан орд буюу [[Дойтын балгас]]: 1237 онд [[Өгөөдэй хаан]] байгуулсан. # [[Шаазан хот]]: Өгэдэй хааны байгуулсан хот # Тосху балгас: Өгэдэй хааны байгуулсан хот # Хондуйн балгас: одоогийн ОХУ-ын Өвөр Байгалийн хязгаарын Борзинск районд байсан [[Хасар|Хасарын]] удмынхны хот. # Эрчүүгийн орд # [[Ханзатын туурь]]: [[Хүлгэн|Хөлгөн ханхүүгийн]] удмынхны зуны орд өргөө. Одоогийн Хэнтий аймгийн Баян-Овоо сумын нутагт байсан. # [[Шанду]] # [[Инчан]] ==Уналт== [[Файл:Mongol Empire (greatest extent).svg|thumb|хамгийн их хэмжээгээр]] [[Зураг:Mongol 13.png|thumb|Эзэнт гүрэн дөрвөн хаанд хуваагджээ]] 1300-аад оноос Монголын эзэнт гүрэн хямралд орж эхлэв. 1260 онд [[Хубилай]] өөрийгөө хаанд өргөмжилж, улмаар 1267 онд Монголын нийслэлийг [[Хархорум]] хотоос Хаан балгас (Дайду) (одоогийн [[Бээжин]] хотын баруун хойд талд байсан) хотод шилжүүлэв. 1271 онд Их Монгол Улсын нэрийг өөрчилж, [[Юань]] хэмээн нэрийдсэнээр Монголын эзэнт гүрэн [[Алтан Орд]], [[Ил Хаант Улс]], [[Цагадайн улс]], [[Юань улс]] гэсэн дөрвөн хаант улсад хуваагдав. Алтан орд, Ил Хаант Улс, Цагадайн улсууд Юань улсад жил бүр татвар өгч, Юань улсын хааныг өөрсдийн эзэн захирагч гэдгийг хүлээн зөвшөөрдөг байв. Гэвч энэ харилцаа төдий л бат бэх биш байв. XIV зууны эхэн үед Евразид [[Хар үхэл]] хэмээх тахал гарч олон сая хүнийг амийг авч явжээ. Энэ өвчин худалдааны зам дагуу асар хурдацтай тархаж байсан тул хүн, амьтны хөл тасарч, орон нутгуудад хөл хорио тогтоосон байна. Үүний улмаас улс орнуудын элчин харилцаа тасарч, Монголчуудыг байгаа газартаа суухаас өөр аргагүй болгосоноос хоорондын харилцаа алдагджээ. Мөн газар сайгүй өлсгөлөн дэгдэж, үймээн самуун гарах болов. Орон нутгийн захирагчид бие даах болсон ба Чингис хааны удмынханы хооронд эрх мэдлийн төлөөх тэмцэл улам хурцадсаар байлаа. [[Ил Хаант Улс]] Абу Саид ханыг нас барсны дараа олон тооны эмирийн улсуудад хуваагдав. Эдгээр улсууд нь XIV-XVI зууны үед бүгдээрээ мөхжээ. Энэ үед Хятадад тахал, өлсгөлөн, байгалийн гай гамшгаас болж, олон хүн үхэж үрэгджээ. Мөн орон нутгийн засаг захиргаа болон Монголчуудын авах албан татвар улам нэмэгдэж, ард түмний амьдрал улам дорджээ. Түүний улмаас Хятадад Юань улсын эсрэг бослого үймээн газар сайгүй гарах болов. Тэдгээрээс хамгийн далайцтай бослого нь 1330-аад оны үеэс гарсан [[Улаан алчууртны бослого]] юм. Улаан алчууртнууд болон Юань улсын засаг захиргааны хоорондын дайн хэдэн жилийн туршид үргэлжилжээ. Үүний эцэст Улаан алчууртнууд дараа дараалан бут цохигдож, бослого бараг дарагдах гэж байтал Улаан алчууртны бослогын нэгэн толгойлогч [[Чжу Юань Чжан]] Мин улсыг байгуулж, өөрийн босогчдыг чадварлаг удирдаж, [[Хятад]]ын энгийн ард түмний дэмжлэгийг авсаны үр дүнд 1368 онд Юань улсын нийслэл Хаан балгас хотыг эзлэн авч, Хятад дахь Монголын захиргааг буулган авчээ. Юань улсын хаан [[Тогоонтөмөр хаан|Тогоонтөмөр]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрмийн]] ард зугатан гарч, Юань улсын захиргааг Хятадад дахин сэргээхийг санаархах болов. Чжу Юань Чжан цагаан хэрмийн ард хөөгдөж гарсан Монголчуудын эсрэг аян дайн хийж, Юань улсыг бүрэн устгахыг оролдсон боловч бүтээгүй юм. [[Лев Николаевич Гумилев]] "Их талын байгаль ба хүмүүс" бүтээлдээ "Төв Азийн үндэстнүүд хятадын соёлд таагүй ханддаг байв. Жишээ нь түрэгүүд хятадын уусгах бодлогын эсрэг тусгайлсан бодлого баримталдаг байв. Уйгурууд манихейн, харлугууд лал, басмал, онгудууд несторын, төвөдүүд буддын шашныг хятадаар дамжуулалгүйгээр шууд Энэтхэгээс хүлээн авч хятадын соёл Цагаан Хэрэмнээс гадагш нэвтэрч чадсангүй. Хүннү, түрэг, монголчууд нь хоорондоо зөрчилдөн тэмцэлддэг байсан ч хятадын уусгах аюулын эсрэг хаалт болж байв" гэж бичжээ.<ref>[http://gumilevica.kulichki.net/articles/Article16.htm ЛЮДИ И ПРИРОДА ВЕЛИКОЙ СТЕПИ] "Примечательно общее для всех народов Центральной Азии неприятие китайской культуры. Так, тюрки имели собственную идеологическую систему, которую они отчетливо противопоставляли китайской. После падения Уйгурского каганата уйгуры приняли манихейство, карлуки - ислам, басмалы и онгуты - несторианство, тибетцы - буддизм в его индийской форме, китайская же идеология так и не перешагнула через Великую стену"..."Так малочисленные монголы победили огромный Китай, объединив те дальневосточные народы, которые не соглашались стать объектом китаизации"..."Возвращаясь к более ранней эпохе и подводя некоторые итоги вышесказанному, отметим, что, хотя хунны, тюрки и монголы весьма разнились между собой, все они оказались в свое время барьером, удерживавшим натиск Китая на границе степей"</ref> [[Цагаадайн Улс|Цагадайн улс]] XIII зууны сүүл үеэс Самарканд хотоор төвлөрсөн суурин соёл иргэншилтэй Мавереннахр, Долоон мөрөн, Турфаны хөндийгөөр төвлөрсөн нүүдлийн соёл иргэншилтэй [[Моголистан]] хэмээх хоёр хэсэгт хуваагдаж, XIV зууны туршид хоорондоо тэмцэлдсээр байв. 1340-өөд оноос Мавереннахрт доголон хэмээх хочтой Монголын Барулас овгийн угсааны эмир Төмөрийн улс бий болсон боловч XV зууны эхэн үед доголон Төмөрийн нас барсны дараа олон жижиг эзэмшил болон хуваагдсан ба улмаар Алтан ордноос нүүж ирсэн Үзбекүүдийн довтолгоонд өртөж, мөхжээ. [[Доголон Төмөр]]ийн угсааны Бабур ноён Үзбекүүдэд шахагдан [[Энэтхэг]]т очиж, Их Могол улсыг байгуулсан юм. Хожим 1859 онд Их Моголын улс Британичуудад цохигдон мөхжээ. Моголистан XVI зууны үеэс суурин соёл иргэншилд орж, Исламын шашныг шүтэх болжээ. Моголистаны Мухаммед хаан захирагдагсаддаа чалма малгай өмсөхийг хүчээр тулган хүлээлгэсэн ба Таш-Рабат хотыг байгуулж, суурин байдлаар амьдрах болов. Моголистаны баруун талаас Үзбекүүдээс тасарсан Казахууд, зүүн талаас Ойрадууд довтолж шахамдуулах болсон тул Моголистаны Султан Саид хаан XVI зууны үед нийслэлээ Яркенд хотод шилжүүлж, улсаа Яркендын хаант улс хэмээн нэрийджээ. XVII зуунд Яркендын хаант улс Зүүнгарын хаант улсын захиргаанд орсон юм. Алтан орд XIV зууны эхэн үеэс хямралд орж, олон хан солигджээ. Улмаар XV зууны үед Алтан орд [[Түрэг]] хэлт нүүдэлчдийн ордууд болон задарчээ. Алтан ордны улсаас [[Казань]], [[Крым]], [[Астрахань]], [[Ногайн орд]], [[Сибирийн ханлиг|Сибир]]ийн хант улсууд тасран гарчээ. Алтан ордны үлдэгдэл болох Их орд 1502 онд Крымийн ханлигт эзлэгдэн мөхсөн байна. Алтан ордны улсаас тасран гарсан улсууд XV-XVIII зууны үед бүгдээрээ Орост эзлэгдсэн бөгөөд хамгийн сүүлчийн бие даасан улс болох Крымийн хаант улс 1784 онд [[Орос]]т эзлэгджээ. Юань улсын хаад Монголд эргэн ирсний дараа Монголын хаан Аюушридар Юань улсын Цагаан хэрэмнээс хойших нутгийг эрх мэдэлдээ барьсаар байлаа. Гэвч 1389 онд [[Төгстөмөр]] хаан Мингийн цэрэгт ялагдан зугатаж яваад Аригбөхийн угсааны Есүдэр ноёнд алагдсанаар Юань улсын нэгдмэл хүч үгүй боллоо. Монголчууд олон жижиг ноёдын эзэмшлүүдэд хуваагджээ. Эдгээрээс Хубилайн удмынхны толгойлсон монголчууд, Цорос аймгийн ноёдын толгойлсон [[ойрад]]ууд давамгайлан гарч ирж, хоорондоо тэмцэлдэх болжээ. Энэ хоёр хүчин зарим үед нэгдэж байсан боловч удалгүй задардаг байлаа. XVII зууны үед Хубилайн удмынхны толгойлсон Монголчууд [[Манж Чин улс]]ад дагаар орсоноор Юань улсын улбаа ариллаа. XVIII зуунд Ойрадуудын байгуулсан [[Зүүнгарын хаант улс]] Манж Чин улсад эзлэгдсэнээр Евразийн их тал нутагт монголчууд ноёрхох явдал үгүй болжээ. == Түүхэн нөлөө, гуйвуулга == Их Монгол Улсын байлдан дагууллын үед гарсан хохирлын хэмжээг гадаадын орнууд хэт дөвийлгөн гуйвуулах явдал байдаг.<ref>[http://amgalant.com/genocide-as-a-way-of-life-a-paper-by-paul-d-buell Central Eurasia: Genocide as a way of life?]/</ref><ref>[http://www.academia.edu/241538/Central_Eurasia_Genocide_as_a_way_of_life Central Eurasia: Genocide as a way of life? Paul Buell]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.sowhymongolia.com/10-reasons-genghis-khan-was-not-a-genocidal-maniac/ |title=10 Reasons Genghis Khan Was NOT a Genocidal Maniac |access-date=2015-11-01 |archive-date=2015-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151030033112/http://www.sowhymongolia.com/10-reasons-genghis-khan-was-not-a-genocidal-maniac/ |url-status=dead }}</ref> Энэ нь тухайн цагийн түүхийн сурвалж үлдээсэн хүмүүс нь эзлэгдсэн орны хүмүүс байсантай холбоотой юм. 2005 оны 11 дүгээр сард НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблей Их Монгол улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойг дэлхий дахинаа тэмдэглэн өнгөрүүлэх талаар тусгай тогтоол гаргав. Энэ тогтоолд: Нүүдлийн соёл иргэншил нь худалдаа, арилжааны өргөн сүлжээг хөгжүүлж, захиргаа, соёл, шашин болон худалдааны томоохон төвийг байгуулахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн гэж тэмдэглэжээ. Уг тогтоолын дагуу ХБНГУ, Австри, Унгар зэрэг олон оронд Чингис хаан ба эзэнт гүрэн үзэсгэлэн гарч, олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал болж өргөн тэмдэглэсэн билээ. == Зураг == <gallery> Файл:Ази 5-11-р зуун-украин сайтын зураг.jpg Файл:Их Монгол улс 5.jpg Файл:A Short History of the World, p0293.jpg Файл:XIII.gif Файл:Их Монгол улс-украин сайтын зураг.jpg File:Asia 13th Century.pdf Файл:Монголчууд Киевийн улсад довтолсон нь.jpg Файл:Алтан Орд, Цагадай 14-р зуун орос сайтын зураг.jpg Файл:MongolEmpire1300.png|Юань улс Файл:Уйгурын Идигүдийн улс, 861 (867)—1368 он.png|Уйгурын буддын шашинт Идигүдийн улс, 861 (867)—1368 он. Чингис хаанд дагаар орсон. Хожим [[Моголистан]]ы бүрэлдэхүүнд оржээ. </gallery> == Мөн үзэх == {{Commonscat|Mongol Empire|Их Монгол Улс}} * [[Чингис хаан]] * [[Их Монгол Улсын хаад]] * [[Монгол ноёдын цол хэргэм]] * [[Их Монгол улс болон Юань гүрний үеийн дайн тулаан]] * [[Монголын анхны арми]] == Ном зүй == * "''HISTORIA MONGALORUM''" Fra Giovanni da Pian del Carpini, 1245-1247, "''Монголчуудын түүх''" Плано Карпини, итали хэлнээс орчуулсан Л.Нямаа, 2006, ISBN 99929-2-214-1 * [[Балдандоржийн Сумъяабаатар|Б. Сумъяабаатар]], "Чингис Хааны Их Монгол Улс, Солонгос түүхийн сурвалжид, 2025, ISBN 978-9919-0-2767-4 == Цахим холбоос == *[https://web.archive.org/web/20160314065258/http://forum.freekalmykia.org/index.php?showtopic=141 МНТ эх хувилбараар нь татах] *[http://silverhorde.viahistoria.com/research/MongolHeraldry/DSC07236.JPG ИМУ-н угийн бичиг, тамга] *[https://web.archive.org/web/20140725033127/http://altaica.narod.ru/SECRET/e_tovchoo.htm Сокровенное Сказание Монголов -Козины орчуулга] *[http://books.google.mn/books?id=wc2vM8uOBkoC&dq=teguder&source=gbs_navlinks_s Beyond the Legacy of Genghis Khan, Linda Komaroff] *[http://books.google.mn/books?id=4D9pO_4j9-4C&dq=teguder&source=gbs_navlinks_s History and Historiography of Post-Mongol Central Asia and the Middle East] *[http://books.google.mn/books?id=VxOcXC85tnQC&dq=teguder&source=gbs_navlinks_s Kingship and Ideology in the Islamic and Mongol Worlds] *[http://www.cultorweb.com/eBooks/Storia/Historical%20Dictionary%20of%20the%20Mongol%20World%20Empire.pdf Historical Dictionary of the Mongol World Empire] *[https://books.google.mn/books/about/The_Mongol_Empire_between_Myth_and_Reali.html?id=o44cBQAAQBAJ&redir_esc=y The Mongol Empire between Myth and Reality: Studies in Anthropological History], Denise Aigle BRILL, Oct 28, 2014 *[http://books.google.mn/books?id=GExyMO9QSTMC&dq=%D0%A1%D0%B8%D0%B1%D0%B8%D1%80%D1%8C,+%D0%A6%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F+%D0%B8+%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F+%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F+%D0%B2+%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0&source=gbs_navlinks_s Этногенез и культурогенез в Байкальском регионе (средневековье)] *[http://ru.warriors.wikia.com/wiki/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B Монголы ru.warriors.wikia.com] *[https://web.archive.org/web/20151030020245/http://asianhistory.about.com/od/mongolia/f/Effects-Mongols-Europe.htm What Effect Did the Mongols Have on Europe?] *[http://afe.easia.columbia.edu/mongols/main/transcript.pdf The Mongols in World History] ==Эшлэл== {{reflist}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[Хамаг Монгол]]<br/>[[Хэрэйд]]<br/>[[Найман]]<br/>[[Татар]] |он=1206-1271 |албан_тушаал= Их Монгол улс |дараа=[[Юань улс]] <br/>[[Алтан Орд]]<br/>[[Цагадайн улс]]<br/>[[Ил Хаант Улс]] }} {{end}} {{Их Монгол Улсын сэдэв}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Их Монгол Улс| ]] [[Ангилал:Еврази]] [[Ангилал:Азийн түүхэн нутаг дэвсгэр]] [[Ангилал:Дундад зууны улс]] [[Ангилал:Европын түүхэн нутаг дэвсгэр]] [[Ангилал:Монголын түүхэн нутаг дэвсгэр]] [[Ангилал:Төв Азийн түүх]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Морь түүхэнд]] [[Ангилал:Түүхэн эзэнт гүрэн]] 5ig74m2jflngrifme55z54gvuxjy7nx Хятад 0 2058 855255 852195 2026-05-01T05:56:28Z Avirmed Batsaikhan 53733 855255 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠪᠦᢉᠦᠳᠡ<br/>ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ<br/>ᠬᠢᠲᠠᠳ<br/>ᠠᠷᠠᠳ<br/>ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}</span> | common_name = Хятад | native_name = {{native name|zh-Hans-CN|中华人民共和国|italic=no}}<br />{{smaller|{{transliteration|zh|Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó}}}}<!-- Please do not add official regional/minority languages here; use the langbox template directly below, included specifically for that purpose --> | image_flag = Flag of the People's Republic of China.svg | image_coat = National Emblem of the People's Republic of China (2).svg | other_symbol = | other_symbol_type = | flag_type = [[БНХАУ-ын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | symbol_type = [[БНХАУ-ын үндэсний сүлд|Үндэсний сүлд]] | motto = <!-- The PRC does not have an official motto, please do NOT add its unofficial motto to this parameter as it's unsourced on whether it's official or not. Please see the talk page for the specifics. --> | national_anthem = <br />{{lang|zh-Hans-CN|义勇军进行曲}}<br />{{transliteration|zh|Yìyǒngjūn Jìnxíngqǔ}}<br />"[[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын төрийн дуулал|Сайн дурынхны марш]]"{{parabr}}{{center|[[File:March of the Volunteers instrumental.ogg]]}} | image_map = CHN orthographic.svg | map_width = 250px | map_caption = БНХАУ-ын хяналтад байгаа газар нутгийг хар ногооноор харуулав; нэхэмжилсэн боловч хяналтгүй газар нутгийг цайвар ногооноор харуулав | capital = [[Бээжин]] | coordinates = {{Coord|39|55|N|116|23|E|type:city(21,000,000_region:CN-BJ)}} | largest_settlement = [[Шанхай]] | largest_settlement_type = хот<br />{{nobold|хүн амын тоогоор}} | official_languages = [[Хятад хэл]]{{efn|Хятад болон [[Англи хэл|Англи]] хэл зөвхөн [[Хонконг|Хонконгын ЗЗТБ-ийн]] албан ёсны хэл юм. Хятад болон [[Португал хэл|Португал]] хэл зөвхөн [[Макао|Макаогийн ЗЗТБ-ийн]] албан ёсны хэл юм.}} | languages_type = Албан бичиг | languages = Хялбаршуулсан [[Хятад үсэг|Хятад ханз]]{{efn|Цөөнхийн нутаг дэвсгэр бусад скриптүүдийг нэгэн зэрэг ашигладаг. {{Bulleted list|[[Хонконг|Хонконгын ЗЗТБ-д]] Уламжлалт Хятад ханз ба [[Англи цагаан толгой]] ашиглагддаг,|[[Макао|Макаогийн ЗЗТБ-д]] Уламжлалт Хятад ханз ба [[Португал зөв бичих дүрэм]] ашиглагддаг,|[[Өвөр Монгол]]д хялбаршуулсан Хятад ханзны хажуугаар [[Монгол бичиг]] ашиглагддаг,|[[Төвөдийн өөртөө засах орон]]д хялбаршуулсан Хятад ханзны хажуугаар [[Төвд үсэг]] ашиглагддаг,|[[Шинжаан]]д хялбаршуулсан Хятад ханзны хажуугаар [[Уйгурын Араб цагаан толгой]] ашиглагддаг,|[[Гуанши]] ба [[Веньшань Жуан ба Мяо өөртөө засах тойрог|Вэньшань тойрогт]] хялбаршуулсан Хятад ханзны хажуугаар [[латин цагаан толгой]] ашиглагддаг,|[[Яньбянь тойрог]] хялбаршуулсан Хятад ханзны хажуугаар [[солонгос үсэг]] ашиглагддаг.}}}} | religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|74.5% Шашингүй/Үндэсний|18.3% [[Буддизм]] |5.2% [[Христ итгэл]]|1.6% [[Ислам]]|0.4% Бусад}} | religion_ref = <ref>{{cite web|url=http://www.globalreligiousfutures.org/countries/china#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2020&region_name=All%20Countries&restrictions_year=2016|title=Chinese Religion &#124; GRF|website=globalreligiousfutures.org|access-date=2022-10-29|archive-date=2019-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190521230415/http://www.globalreligiousfutures.org/countries/china#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2020&region_name=All%20Countries&restrictions_year=2016|url-status=dead}}</ref> | recognized_regional_languages = {{hlist|[[Монгол хэл|Монгол]]|[[Уйгур хэл|Уйгур]]|[[Төвөд хэл|Төвөд]]|[[Жуан хэл|Жуан]]|[[БНХАУ-ын хэлнүүд|Бусад]]}} | religion_year = 2020 | ethnic_groups = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|91.1% [[Хятадууд]]|8.9% [[Хятадын ард түмэн|Бусад]]}} | ethnic_groups_year = 2020 | ethnic_groups_ref = <ref>{{cite web|url=http://www.statista.com/statistics/166158/population-growth-inchina/|title = Erleichterung von Zuwanderung für Unternehmen vorteilhaft}}</ref> | demonym = [[Хятадууд]] <!---- Note: Describing the PRC's government type has been a contentious issue. Please read the archives of past discussions before making or proposing changes. -----> | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Коммунизм|Коммунист]] нэг-намын <!-- The Wikipedia page for one-party state describes it as "a type of state in which one political party has the right to form the government, usually based on the existing constitution". In 2018, the Chinese government added the CCP's leadership to the constitution, which officially makes China both a de jure and a de facto one-party state. -->[[Социалист улс|социалист]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = Нам төрийн удирдагч{{efn|[[Нэг намын систем|Нэг намын]] засаглалтай Хятад улс дахь [[Хятад дахь тэргүүлэх зэрэглэл|дээд албан тушаал]]. [[БНХАУ-ын Ерөнхийлөгч]] хэдийгээр төрийн тэргүүн боловч, [[Хятадын Коммунист Намын Ерөнхий Нарийн Бичгийн Дарга|ХКН-ын Ерөнхий Нарийн Бичгийн Алба]] доорх хязгаарлагдмал эрхтэй голдуу ёслолын албан тушаал юм. Үүнд төрийн болон намын төв цэргийн дарга нар багтана.}} | leader_name1 = [[Ши Жиньпин]] | leader_title2 = [[БНХАУ-ын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Ли Кэчян]] | leader_title3 = [[Бүх Хятадын Ардын Төлөөлөгчдийн Их Хурлын Байнгын Хорооны Дарга|Их Хурлын Дарга]] | leader_name3 = [[Ли Жаньшу]] | leader_title4 = [[Хятадын Ардын Улс Төрийн Зөвлөлдөх Зөвлөлийн Дарга|ХАУТЗЗ-ын Дарга]]{{efn|Хятадын Ардын Улс Төрийн Зөвлөлдөх Зөвлөлийн Дарга.}} | leader_name4 = [[Ван Ян (улс төрч)|Ван Ян]] | leader_title7 = 1st [[Secretariat of the Chinese Communist Party|CCP Secretariat's Member]] | legislature = [[Бүх Хятадын Ардын Төлөөлөгчдийн Их Хурал|Ардын Төлөөлөгчдийн Их Хурал]] | sovereignty_type = [[Хятадын түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Ся улс|Эзэнт гүрний үеэс өмнөх анхны улс]] | established_date1 = МЭӨ&nbsp;2070 | established_event2 = [[Цинь улс|Анхны эзэнт гүрэн]] | established_date2 = МЭӨ&nbsp;221 | established_event3 = [[Синьхайн хувьсгал|Бүгд найрамдах улс байгуулагдсан]] | established_date3 = 1912 оны 1 сарын 1 | established_event4 = Бүгд Найрамдах Ард Улсын тунхаглал | established_date4 = 1949 оны 10 сарын 1 | established_event5 = [[БНХАУ-ын Үндсэн хууль|Анхны үндсэн хууль]] | established_date5 = 1954 оны 9 сарын 20 | established_event6 = [[БНХАУ-ын Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date6 = 1982 оны 12 сарын 4 | established_event7 = [[Макао|Хамгийн саяхны нэгжийг]] [[Макаогийн бүрэн эрхийн шилжүүлэг|нэгтгэв]] | established_date7 = 1999 оны 12 сарын 20 | area_km2 = 9,596,961 | area_footnote = {{efn|[[Хятадын газар нутгийн санаархал]].}} | area_rank = 3 / 4 | area_sq_mi = 3,705,407 <!-- Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]] --> | percent_water = 2.8 | population_estimate = 1,410,539,758<ref name="2020_census">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/china/ |title=CIA World Factbook China |access-date=24 September 2022 |archive-date=20 Арван хоёрдугаар сар 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211220073104/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/china/ |url-status=dead }}</ref> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 1 | population_census = {{increaseNeutral}} 1,411,778,724<ref name="2020_census"/> | population_census_year = 2020 | population_census_rank = 1 | population_density_km2 = 145<ref>{{cite web|title=Population density (people per km<sup>2</sup> of land area)|url=http://data.worldbank.org/indicator/EN.POP.DNST|publisher=IMF|access-date=16 May 2015}}</ref> | population_density_sq_mi = 373 <!-- Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]] --> | population_density_rank = 83 | GDP_PPP = {{increase}} $30.074 их наяд<ref name="IMFWEOCN">{{cite web|title=China World Economic Outlook Database: October 2022|url= https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=924,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=,&br=1}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 1 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $21,291<ref name="IMFWEOCN" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 72 | GDP_nominal = {{increase}} $18.321 их наяд<ref name="IMFWEOCN" /> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 2 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $12,970<ref name="IMFWEOCN" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 67 | Gini = 38.2 <!-- number only --> | Gini_year = 2019 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="GINI">{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=CN&most_recent_year_desc=true|title=Gini index – China|publisher=World Bank|access-date=24 May 2022}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.768 <!-- number only --> | HDI_year = 2021 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 79 | currency = [[Хятадын юань]] (元/¥){{efn|Тусгай захиргааны бүс тусдаа мөнгөн тэмдэгт ашигладаг. {{Bulleted list|[[Хонконг доллар]] Хонконг ба Макаод ашиглагддаг|[[Макао патака]] зөвхөн Макаод ашиглагддаг.}}}} | currency_code = CNY | time_zone = CST | utc_offset = [[UTC+8|+8]] | utc_offset_DST = | time_zone_DST = | date_format = жжжж-сс-өө (年/月/日) | drives_on = баруун (Эх газрын Хятад)<br />зүүн ([[Хонконг]] ба [[Макао]]) | calling_code = [[БНХАУ дахь утасны дугаар|+86]]<br />[[Хонконг дахь утасны дугаар|+852]] (Хонконг)<br />[[Макао дахь утасны дугаар|+853]] (Макао) | cctld = {{hlist|[[.cn]]}}{{hlist|[[.hk]]|[[.mo]]}} }} '''Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс''' (товчоор '''Хятад''') — [[Дорнод Ази]]д оршсон [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]'''. Хятад улс 9.6 сая км<sup>2</sup> нутаг дэвсгэртэй дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|3-р том]] орон бөгөөд зүүн талаараа [[Номхон далай]]д тулж бусад талаараа [[Вьетнам]], [[Лаос]], [[Бирм]], [[Бутан]], [[Энэтхэг]], [[Балба]], [[Пакистан]], [[Афганистан]], [[Тажикистан]], [[Киргиз]], [[Казахстан|Казах,]] [[Монгол Улс|Монгол]], [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Умард Солонгос|Хойд Солонгос]] гэсэн 14 улстай хиллэдэг. Хангай говь, халуун сэрүүн гээд газрын тогтоц, уур амьсгал янз бүр. [[Тайвань]], Энэтхэг зэрэг хэдэн оронтой газар нутгийн маргаантай. 1.36 тэрбум буюу дэлхийн [[Улс орнуудын хүн амын тоо|хамгийн олон]] хүнтэй улс юм. Үндсэн хүн ам [[хятадууд|хятад үндэстнийг]] (91.5%) багтаагаад [[Хятадын ард түмэн|56 нэрийн]] ард түмэн байна. Албан ёсны хэл — [[хятад хэл|хятад]]. Нийслэл — [[Бээжин]]. Хятадад [[Эртний Хятад|эртнээс]] соёл иргэншил тогтсон. Домгийн [[Ся улс]]аас хойш НТӨ 221 онд [[Цинь улс]] хүчирхэгжиж хятад үндэстний анхны нэгдсэн улсыг үүсгэжээ. Олон улс халалцсаар 1911 онд [[манж үндэстэн|манж]] [[Чин улс]] мөхсөнөөр хаант засгаас татгалзаж, [[бүгд найрамдах засаг]] авсан бөгөөд [[Хятадын иргэний дайн|иргэний дайныг]] төгсгөж өнөөгийн БНХАУ 1949 онд байгуулагдсан. [[Коммунизм|Коммунист]] (эв хамт) улс төрийн дэглэм, [[зах зээлийн эдийн засаг|зах зээлийн]] баримжаат [[социализм|социалист]] (нийгэм журамт) эдийн засагтай, [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]] төрийн байгууламжтай. Дотроо муж, [[өөртөө засах орон]], төвөөс захирах хот, онцгой захиргаат орон гээд 33 нутаг болж [[Хятад улсын засаг захиргааны хуваарь|хуваагддаг]]. Хятад улс аж үйлдвэржиж, эдийн засаг нь тогтмол хурдтай өсч байгаа бөгөөд [[дотоодын нийт бүтээгдэхүүн]]ий хэмжээгээр [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын дараа 2-рт байна. Цөмийн зэвсэгтэй. 1971 онд Тайваньд байсан [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]]- суудлыг зүй ёсоор авсан бөгөөд НҮБ-ын Аюулгүй зөвлөлийн байнгын гишүүн юм. [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага]], АПЕК, [[Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллага]], [[Их Хорь]] зэрэг олон улсын байгууллагын гишүүн. == Нэр == {{Хятадын түүх}} [[Хятад хэл]]ээр улсын товч нэрийг «''Жунгуо''» (中国; Жунгаа) гэх бөгөөд тус улсад монголоор «{{mongolUnicode|ᠳᠤᠮᠳᠠᠳᠦ ᠤᠯᠤᠰ|h}}» (Дундад улс) гэж орчуулан бичдэг. Энэ нь [[соёл иргэншил|соёл иргэншлийн]] төв гэсэн санаа, эрт цагт тойрж асан бүдүүлэг аймгуудаас ялгасан утга юм. Харин дэлхийн бусад оронд дээрхээс гадна үндсэн хоёр төрлийн нэрээр нэрийдэж байна. Нэг нь [[кидан]] үндэстнийг анх нэрийдсэнээс үүсэлтэй, [[монгол хэл|монгол]], [[орос хэл|орос]]оор дамжсан «''Хита''» төрөл. Үүнд «{{mongolUnicode|ᠬᠢᠲᠠᠳ|h}}», монгол кириллээр «'''Хятад'''», буриад, халимаг кирилээр «Хитад», «Китд» гэж бичих хамаарна. Урьдын «[[хятадууд|хятад]] улс» нь [[Сүн улс]], [[Мин улс]], [[Дундад Иргэн Улс]] гэж өөр өөр нэртэй бол одоогийнх '''Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс''' (БНХАУ) гэсэн нэртэй. Нөгөө нь эртний [[Цинь улс]]ын гарвалтай, [[самгарди хэл|самгарди]], [[перс хэл|перс]] хэлээр дамжин тархсан «''Чина''» төрлийн нэрс юм. == Газар зүй == {{гол|Хятадын газар зүй}} Хятад улс 9,596,961 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, [[Канад]]аас бага, [[Америк]]аас ялимгүй том буюу дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|3-р том]] орон болно. Маргаантай газар нутаг ихтэй, тоо хэмжээ нарийн тохироогүй. [[Файл:China_100.78713E_35.63718N.jpg|200px|thumb|left|Хиймэл дагуулаас]] [[Зураг:China_topo.png|thumb|left|200px|thumb|Физик газрын зураг]] === Байрлал === Хойд өргөргийн 18° — 54°, зүүн уртрагийн 73° — 130° дотор НҮБ-ийн ангиллаар [[Дорнод Ази]]д оршино. Нутгийн хэсэг Хайнань нь зүүн өмнөд азид, ЮНЕСКО-гийн ангиллаар Шинжаан, Төвөд, Өвөр Монгол, Төвөд нь [[Төв Ази]]д хамаарна. Хятад 22,117 км хуурай газрын хилийн уртаар дэлхийд тэргүүлэх бөгөөд [[Вьетнам]], [[Лаос]], [[Мьянмар]], [[Энэтхэг]], [[Бутан]], [[Балба]], [[Пакистан]], [[Афганистан]], [[Тажикистан]], [[Киргиз]], [[Казахстан]], [[Монгол Улс|Монгол]], [[Орос]], [[Умард Солонгос]] гэсэн 14 оронтой хиллэдэг. Дорнод захаараа Номхон далайд 18000 км эрэгтэй. Үүнд [[Бохайн тэнгис]], [[Шар тэнгис]], [[Дорнод Хятадын тэнгис]], [[Тайванийн хоолой]], [[Өмнөд Хятадын тэнгис]]т гарах бөгөөд Өмнө Солонгос, Япон, Тайвань, Вьетнам, Филиппинтэй усан хил тогтоожээ. [[Зураг:Longji_Terraces.JPG|thumb|200px|right|Өмнөдийн Гуанши нутаг]] === Газрын гадарга === Хятадын газрын гадарга хотгор гүдгэр. Нутгийн 33 хувийг уул нуруу, 26 хувийг тэгш өндөрлөг, 19 хувийг дов гүвээ, 12 хувийг нам доор газар, 19 хувийг гол мөрний сав газар эзэлнэ. Дорно умард талаар хүн ам шигүү суух тэнгисийн эргийн нам доор газар, [[Хятадын их тал]] байх ба умард нутгаар [[Монголын тэгш өндөрлөг]]ийн өмнөд зах, баруун өмнөд хэсэгт [[Хөхнуур-Төвөдийн тэгш өндөрлөг]] (4000 м-ээс өндөр) байна. Дорно өмнөд нутгаар дов гүвээ хавтгай нутаг, баруун хойд хэсгээр [[Зүүнгар]], [[Говь]], [[Такламакан]] зэрэг эх газрын хотгор, хүнгүй цөлүүд байна. Хамгийн нам доор цэг [[Айдин нуур]] (−154 м) [[Турфаны хотгор]]т байна. Нутгийн өрнөд зах, хилээр голцуу [[Хималай]], [[Кунь-Лунь]], [[Памир]], [[Каракорум]], [[Тэнгэр уул]] (Тянь-Шань), [[Алтай]] зэрэг хөвч нурууд тогтжээ. [[Зураг:Mondsichelsee-06.JPG|thumb|200px|left|Умардын Ганьсү нутаг]] Дэлхийн 17 өндөр уулын 9 нь Хятадын хил дээр байдаг. Хималайн [[Эверест]] (8848 м), [[Лхоцэ]] (8516), [[Макалу]] (8485), [[Чо Оюу]] (8188), Каракорумын [[Чогори]] (8611), [[Гашербрум I]] (8080), [[Конгур]] (7649), Тэнгэр уулын [[Ялалтын оргил]] (7439), Кунь-Луний [[Улугмузтаг]] (6973), Алтайн [[Хүйтэн оргил|Хүйтэн]] (4374) болон [[Утай]] (3061) зэрэг уулс байна. [[Зураг:Dusk_on_the_Yangtze_River.jpg|thumb|200px|right|Хөх мөрөн]] === Ус зүй === Хятад улсын хуурай газрын 0.28 хувь гадаргын ус байна. 50,000 орчим гол горхины нийлбэр урт 420,000 километр. [[Хөх мөрөн]] (6300 км урт) Шанхай орчмоор, [[Хатан гол]] (Шар мөрөн) Тяньжинь орчмоор, [[Хар мөрөн]] (Амар) Оросын нутагт орж, [[Сувдан мөрөн]] Макао орчмоор далайд цутгадаг. Мөн [[Ляо гол|Ляо]], [[Хуай]], Вэй, [[Ялу]], Вэй, Юань, Шян, Тарим гол байх ба [[Меконг]], [[Брахмапутра]], [[Эрчис]], [[Или]] гол Хятадын нутгаас эх авдаг. [[Хөх нуур]] (4340 км²), [[Ханка]], [[Пуян]], [[Дунтин]], Тайхү, [[Далай нуур|Далай]], Хунзэ зэрэг нуур бий. Гол мөрд тариалангийн газар болно. Эрт цагт үүсгэсэн Бээжингээс Ханжоу хүрэх усан суваг (1794 км) байна. === Ашигт малтмал === Хятад улс [[нүүрс]], [[төмрийн хүдэр]], [[газрын тос]], [[шатдаг хий]], [[сурьма]], [[цайр]], [[никель]], [[гянт болд]], [[давс]]ны нөөцтэй. === Уур амьсгал === Өмнөд нутгаар тропикийн дулаан уур амьсгал, умард захаар суб-арктикийн хүйтэн уур амьсгалтай. Төвөдийн өндөрлөгт альпийн уур амьсгалтай. Хармөрөн мужид I сард дунджаар −30 °C, VII сард 18 °C байх бол Хайнаньд I сард 17 °C, VII сард 28 °C байдаг. Дорнод өмнөд эргээр жилийн 1500 мм-ээс дээш тунадас унадаг бол баруун хойд говь, цөлөөр 100 мм хүрэхгүй хур тунадастай. [[Зураг:Giant_Panda_Eating.jpg|180px|thumb|left|[[Хулсны баавгай]]]] === Амьтан ургамал === Хятадад 34,687 зүйлийн [[амьтан]] [[ургамал]] байна. Дэлхийд зүйлийн тоогоор Бразил, Колумбийн дараа гуравдугаар байрт орно. 551 зүйлийн хөхтөн, 1221 зүйлийн жигүүртэн, 424 зүйлийн хоёр нутагтан, 333 зүйлийн шавж байгаагаас 840 зүйлийн амьтан мөхөх аюултай байгаас сэрэмжлэн улсын хэмжээнд 2349 тусгай хамгаалттай газар нутгийг зааж өгчээ. Хятадад 30,000 гаруй зүйлийн ургамал бий. [[Ой]] олон төрлөөрөө байна. [[Хулс]] ихээр анхааралд өртдөг. == Хүн ам зүй == [[Зураг:PRC Population Density.svg|thumb|200px|Хүн амын нягт сийрэг]] {| class="toccolours" cellpadding="1" cellspacing="0" celhttp://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Islamabad&action=edit&section= style="float:right; margin:0 0 1em 1em; font-size:85%;" |- ! colspan="3" style="background:#ace1af; text-align:center;"| Хятадын хүн амын тоо (1953-2010)<ref>[http://www.stats.gov.cn/tjgb/rkpcgb/index.htm БНХАУ-ын хүн амын зургаан удаагийн тоолллого]</ref> |- ! style="text-align:center;"| Он !! style="text-align:center;"| Хүн амын тоо || style="text-align:center;"| %± |- | colspan=3| ---- |- style="text-align:center;" || 1953 || style="text-align:center;"|582,603,417 || style="text-align:center;"| — |- style="text-align:center;" || 1964 || style="text-align:center;"| 694,581,759 || style="text-align:center;"| 19.2% |- style="text-align:center;" || 1982 || style="text-align:center;"| 1,008,175,288 || style="text-align:center;"| 45.1% |- style="text-align:center;" || 1990 || style="text-align:center;"| 1,133,682,501 || style="text-align:center;"| 12.4% |- style="text-align:center;" || 2000 || style="text-align:center;"| 1,265,830,000 || style="text-align:center;"| 11.7% |- style="text-align:center;" || 2010 || style="text-align:center;"| 1,339,724,852|| style="text-align:center;"| 5.8% |- | colspan=3| ---- |} Хятадын "Синхуа" агентлагийн мэдээлж буйгаар 2021 онд 1,412,636,575 хүн амтай болжээ. Дэлхийн хамгийн [[Улс орнуудын хүн амын тоо|олон хүнтэй]] улс юм. 16.6 хувь нь 14 хүртэлх насны хүүхэд, 70.1 хувь 15-60 настай, 13.3% нь 60-аас дээш ахмад настан байв. Дундаж наслалт — 73.2 жил, хүн амын жилийн өсөлт — 0.46%.<ref>{{cite web|url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |language=en| title=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 2) | website=National Bureau of Statistics of China | date=11 May 2021|access-date=11 May 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210511104840/http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html | archive-date=11 May 2021}}</ref> 1979 оноос «[[Нэг хүүхдийн бодлого]]» хэрэгжүүлэх болсон. Хэт өсөлтийг зогсоож, хэмжээг хязгаарлах, ядуурлыг бууруулахад амжилт олсон боловч ажиллах хүч цөөрөх, хүүхэд нуух, наймаалах муу үйл бас дагалджээ. Төрж буй хүүхдийн эр-эм [[хүйсийн харьцаа]] 105/100 болж гажсан бөгөөд 2010 онд бүр 118/100 байжээ.<ref>[http://www.pewresearch.org/fact-tank/2013/09/24/the-odds-that-you-will-give-birth-to-a-boy-or-girl-depend-on-where-in-the-world-you-live/ "The odds that you will give birth to a boy or girl depend on where in the world you live".]</ref> 2013 оноос эхнэр нөхрийн аль нэг нь айлын ганц хүүхэд бол хоёр хүүхэдтэй байхыг зөвшөөрч зөөлрүүлсэн.<ref>[http://www.usatoday.com/story/news/world/2013/12/28/china-one-child-policy/4230785/ "China formalizes easing of one-child policy"]</ref> [[Зураг:China linguistic map.jpg|thumb|200px|Хэл-угсааны газрын зураг]] === Ард түмэн === {{гол|Хятадын ард түмэн}} БНХАУ ард иргэдээ хэл, яс үндсийг нь харгалзан [[Хятадын ард түмэн|56 нэрээр]] бүртгэдэг. Үндсэн хүн ам [[Дотор газар|Дотор газрын]] унаган, тариачин уламжлалтай [[хятадууд|хятад үндэстэн]] 91.5 хувийг бүрдүүлж, Төвөд Шиньжян хоёроос бусад муж, оронд дийлэнх олон болон амьдарч байна. [[Зураг:2008 Summer Olympics Opening Ceremony 6.jpg|thumb|left|200px|56 ардын хувцас]] [[Зураг:Chinese_Buddhist_Monks_Ceremony_Hangzhou.jpeg|thumb|left|200px|Буддын сүмийн лам]] Үлдсэн 8.5 хувийг 16.9 сая [[жуан үндэстэн|жуан]], 10.5 сая [[Хотон (үндэстэн)|хотон үндэстэн]], 10.3 сая [[манжууд|манж]], 10.0 сая [[уйгурууд|уйгур]], 9.4 сая [[мяо үндэстэн|мяо]], 8.7 сая [[и үндэстэн|и]], 8.3 сая [[тужя]], 6 сая [[төвөдүүд|төвөд]], 6 сая [[Монголчууд|монгол]], цаашилбал [[солонгосчууд|солонгос]], [[казахууд|казах]], [[дуншян]], [[дагуур]], 3 мянган [[татарууд|татар]] гээд 55 өөр нэрийн ард түмэн бүрдүүж байна.<ref>[http://www.stats.gov.cn/english/newsandcomingevents/t20110428_402722244.htm "Communiqué of the National Bureau of Statistics of People's Republic of China on Major Figures of the 2010 Population Census (No. 1)"]</ref> === Хэл, шашин === Улсын албан ёсны хэл нь [[хятад хэл]]. Хятад хэлтний 70 хувь нь үндсэн аялга буюу [[хятад хэл|умард аялгаар]] (''мандарин'') ярьж байна. [[ү хэл|Ү]] (Шанхайн), [[хятад хэл|юэ]] (Хонконгийн), [[хятад хэл|минь]] зэрэг олон аялга нь хоорондоо ойлголцоход төвөгтэй боловч бүгд нэг ханзаар бичих дүрэмтэй. 1956 оноос хялбар ханз хэрэглэсэн. Өмнөд нутгаар [[тай-кадай]], [[төвөд-бирм]], [[мон-кхмер]], умард нутгаар [[тунгус хэлний бүлэг|тунгус]], [[монгол хэлний бүлэг|монгол]], [[түрэг хэлний бүлэг|түрэг]] төрлийн хэлээр хэлцэнэ. Хятадууд [[күнзийн суртал|күнз]], [[бомбын шашин|бомбо]] (''дао''), [[буддын шашин|будда]] гэсэн «гурван шашин ном»-ыг эртнээс идээшүүлж авсан.<ref>[http://books.google.com/books?id=GuINLKnJp0AC&pg=PA11#v=onepage&q&f=false Chinese Religion: A Contextual Approach]</ref> [[Хотон (үндэстэн)|Хотон үндэстэн]] болон [[түрэг]] угсаатан ислам шүтлэгтэй. БНХАУ эхэндээ шашныг хориглосон ч 1980-аад оноос хяналттай чөлөөлжээ. === Хот суурин === Хятад улс хотжиж байгаа. 1990 онд хотын хүн ам 20% байсан бол 2007 онд 46% хотынхон болцгоосон.<ref>[http://www.mckinsey.com/~/media/McKinsey/dotcom/Insights%20and%20pubs/MGI/Research/Urbanization/Preparing%20for%20Chinas%20urban%20billion/MGI_Preparing_for_Chinas_Urban_Billion_full_report.ashx "Preparing for China's urban billion"]</ref> Ажил хайж хөдөөнөөс хот бараадсан 220 сая хүн бий.<ref>[http://www.ibtimes.com/china-now-has-more-260-million-migrant-workers-whose-average-monthly-salary-2290-yuan-37409-1281559 "China Now Has More Than 260 Million Migrant Workers Whose Average Monthly Salary Is 2,290 Yuan ($374.09)"]</ref> Дотор газарт шигүү, [[өөртөө засах орон|өөртөө засах орнуудад]] сийрэг суудаг. [[Зураг:Shanghai_pudong_skyline.jpg|thumb|180px|1. [[Шанхай]]]] [[Зураг:Kunming_40.JPG|thumb|180px|24. [[Күньмин]]]] {|class="wikitable" |+ [[Хятадын хотын жагсаалт|24 том хот]]: |- valign="top" | * [[Шанхай]] (22 сая) * [[Бээжин]] * [[Тяньжинь]] * [[Гуанжоу]] * [[Шэньжэнь]] * [[Дунгуань]] * [[Чөндү]] * [[Хонконг]] || * [[Наньжин]] (7 сая) * [[Үхань]] * [[Мүгдэн]] * [[Ханжоу]] * [[Чунчин]] * [[Сүжоу]] * [[Харбин]] * [[Жинань]] || * [[Шиань]] (4 сая) * [[Үши]] * [[Хөфэй]] * [[Чанчүнь]] * [[Чанжоу]] * [[Далянь]] * [[Тайюань]] * [[Күньмин]] |} == Түүх == {{гол|Хятадын түүх}} Бээжингийн ойрх агуйгаас 750,000 жилийн тэртээх «босоо хүн»-ий араг яс олсон. НТӨ 7000 оны үед хамаарах бичиг зураг Жиахү гэдэг газраас олжээ. === Эртний улс === [[Зураг:Territories of Dynasties in China.gif|left|thumb|Хятад орны түүхэн газрын зураг]] Хятадад анх домгийн Шя улс НТӨ 2100 онд бүрэлдсэн ба хагас домгийн шинжтэй [[Шан улс|Шан]], [[Жоу улс|Жоу]] улсууд залган байв. Хатан гол (Шар мөрөн), Хөх мөрний адаг, Дотор газар үүссэн вант улсууд НТӨ 500 он болоход байлдагч олон тал болон зэрэгцэн оршсон байна. Эрт үед Хятадад [[Күнз]], Мэнз, Сүнз зэрэг соён гэгээрүүлэгч, [[Сыма Цянь]] түүхч амьдарч байв. НТӨ 221 онд [[Цинь Ши Хуан]] бусад улсыг байлдан дагуулж [[хятад үндэстэн|хятад үндэстний]] анхны нэгдсэн улсыг [[Шиань]] хотод төвлөн байгуулж, хэл бичгийн дүрэм, мөнгөний нэгж, хэмжих нэгж зэрэг нэгэн хэв болгожээ. [[Цинь улс]]ын тавьсан суурин дээр [[Хань улс]] (НТӨ 206–НТ 220 он) тогтож газар нутгаа ихээр тэлж Солонгосын [[Когурё]], Вьетнамын улс, Монголын [[Хүннү]] улстай хиллэх болжээ. Хан улсын үед [[күнзийн суртал]] дэлгэрч, төрийн ёс жигдэрсэн юм. [[Зураг:Terracotta_pmorgan.jpg|thumb|right|Цинь Шихуаны бунхан]] Дараа нь [[Гурван улсын үе]] (220–280), [[Жинь улс]] (265–420), [[Умард ба Өмнөд улсуудын үе]]д тархай бутархай байлдаж байсны эцэст 581 онд [[Сүй улс]] дахин нэгтгэжээ. Когурётэй хийсэн дайны дараа хүчин муудаж төрийн эргэлтээр Тан улс байгуулагдсан. [[Тан улс]]ын (618–907) үед уран зураг, яруу найраг хөгжиж, [[буддын шашин]] хүчтэй дэлгэрсэн бол [[Сүн улс]]ын (960–1279) үед цаасан мөнгө хэвлэж, байнгын тэнгисийн цэрэгтэй болж, күнзийн үзэл эргэн иржээ. 11-р зуунд Хятадын хүн ам 100 сая хүрч олширсон байв. === Юань, Мин, Чин === [[Зураг:Chinesische-mauer.jpg|thumb|left|Умардын түрэг, монгол, зөрчиний довтолгоог хорих [[Цагаан хэрэм]]]] 13-р зуунд хятад үндэстэн, түүний Дотор газар бүхлээрээ харь хэлт [[монголчууд]]ын харьяанд орсон. Их Монгол улс Евразийг нэлэнхүй эзлээд [[Хубилай хаан]] нийслэлийг [[Дайду]]д (Бээжин) нүүлгэн, 1371 онд улсын нэрийг [[Юань улс|Юань]] хэмээгээд 1279 онд Сүн улсын үлдэгдлийг бүрэн даржээ. Юань улсын үед [[дөрвөлжин үсэг]] хэрэглэж, буддын шашныг улсын шашин болгож байв. Юань улсыг хятад тариачин [[Жү Юаньжан]]гийн удирдсан бослого нурааж [[Мин улс]]ыг (1368-1644) үүсгэв. Мин улсын үед урлаг соёл цэцэглэж, хөлөг онгоц нь [[Африк]] хүрч аялсан ба Цагаан хэрэмийг ихээр барьж [[Наньжин]]д (өмнөд нийслэл) байсан нийслэлийг 1421 онд [[Бээжин]]д (умард нийслэл) авчирчээ. [[Ван Янмин]] күнзийн шинэ суртлыг нэвтрүүлсэн. 17-р зуунд умардын тариачин-нүүдэлчин [[манж үндэстэн]] хүчирхэгжив. 1644 онд [[Ли Зичөн]]гийн удирдсан бослого Бээжинг эзэлж Мингийн сүүлчийн хаан амиа хорлов. Мөн онд Мингийн жанжин [[Ү Сангуй]] [[Цагаан хэрэм]]ийн хаалгыг манжийн цэрэгт онгойлгон өгсөнөөр манж [[Чин улс]] (1616-1912) Бээжинг эзлэн улмаар 1662 он гэхэд Дотор газрыг бүрэн дагуулжээ. Чин улс 18-р зууныг дуустал газар нутгаа ихээр тэлсэн нь Юань улсынхаас арай бага газар нутагтай байсан боловч 19-р зуунаас дотоодын хятад, [[мяо]], [[Хотон үндэстэн|дунган]] зэрэг ардын бослого, Британи, Франц зэрэг [[Европ]]ын империалист улсуудын гар дүрэлтэд хүчин доройтжээ. [[Хар тамхины нэгдүгээр дайн]]аар 1842 онд [[Хонконг]]гийг Британид өгч, [[Япон-манжийн дайн]]д ялагдан 1895 онд [[Тайвань|Тайванийг]] Японд алджээ. [[Хятад үндэстэн|Хятадын үндсэрхэг]] үзэл сэргэж тэмцсээр 1911 оны [[Цагаагчин гахай жилийн хувьсгал]] Чин улсыг мөхөөсөн ба [[Монгол Улс|Монгол]] тусгаар тогтносон. === Дундад Иргэн Улс === [[Зураг:Sun_Yat-sen_and_Chiang_Kai-shek.jpg|thumb|200px|Сунь Ятсен, Чан Кайши]] 1912 оны 1 сарын 1-нд [[Дундад Иргэн Улс]]ыг [[Сунь Ятсен]] түр ерөнхийлөгч зарлан тунхаглав. Хятад орон [[бүгд найрамдах засаг]]т шилжжээ. Удалгүй Чингийн жанжин асан Бээжинд суугаа [[Юань Шикай]] ерөнхийлөгч болсон ба Хятадын зүг бүрт жанжид бүлэг үүсгэх ба нэр төдий нэгдмэл, үнэндээ [[Хятадын иргэний дайн|дайн байлдаан ихтэй]] байв. 1928 онд [[Гоминдан]] намын [[Чай Кайши]] нэгдсэн удирдлаганд оруулж Наньжинд нийслэлийг шилжүүлэв. Гэвч шинэ өрсөлдөгч буюу ЗХУ-аар дэмжигдсэн [[коммунизм|коммунист]] улс байгуулахыг хүсэгчид дайтаж эхэлжээ. 1931 онд [[Японы эзэнт гүрэн|Япон]] Хятадын зүүн хойд нутагт халдаж [[Манж-го]] улсыг үүсгэв. 1937-1945 оны хоорондох [[Япон-хятадын дайн]]д гоминдан болон коммунист хүчин эх орны төлөө эвсэв. 1945 онд Япон дайнд бууж өгсөн ба Тайвань буцаад Хятадын харьяанд ирэв. Хэд хэд хүчтэй байлдсаны эцэст коммунист хүчин ялж 1949 онд Бээжинг нийслэл болгож, Гоминданы үлдэгдэл [[Тайвань]] руу дүрвэв. === БНХАУ (1949 оноос) === 1949 оны 10 сарын 1-нд Коммунист намын дарга [[Мао Зэдун]] Бээжингийн төв талбайд БНХАУ байгуулагдсаныг зарлан тунхаглав. Ардын Чөлөөлөх Арми 1950 онд Тайванийн (Гоминданы) харьяанд байсан [[Хайнань|Хайнанийг]] эзэлж авсан төдийгүй тусгаар байсан [[Төвөд]]ийг эзэлж авав. Мао газрыг хурааж, эдийн засаг, нийгмийн эрс хувьсгал хийж байв. «[[Их үсрэлтийн бодлого]]» нь амжилттай болоогүй, 1966 оны «[[Соёлын хувьсгал]]» нь бас л олон сая хүний амийг үрсэн. Мао 1976 онд нас барж [[Дэн Сяопин]] төрийн эрхэнд гарч 1978 оноос эдийн засгийг чөлөөлж эхэлсэнээр Хятад улс төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгаас зах зээлийн эдийн засагт аажмаар шилжин холимог шинжинд оржээ. Мөн «[[Нэг хүүхдийн бодлого]]» хэрэгжүүлсэн. Одоогийн үндсэн хууль 1982 онд шинэчлэн батлагдсан. Энэ хугацаанд хүнд, хөнгөн аж үйлдвэр хөгжин «Дэлхийн үйлдвэр» хэмээн нэрлэгдэх болтлоо эдийн засаг нь өссөн юм. 1993 оны 3-р сараас [[Жян Жэминь]], Жү Рунжи, 2002 оноос [[Ху Жинтао]], Вэнь Жябао нар улсыг удирдав. Эдийн засаг, ардын амжиргаа дээшилсэн. Гэвч улс төрийн ардчилалгүй хэвээрээ бөгөөд 1989 оны ардчиллыг хүссэн [[Тяньаньмэний талбайн бослого]], 2000-аад оны уйгур, төвөдийн салан тусгаарлах хөдөлгөөнийг цэргийн хүчээр дарав. 2005 онд Салан тусгаарлахын эсрэг хууль гаргасан. 2012 онд дараагийн удирдлага бую [[Ши Жиньпин]], [[Ли Көчян]] нар нам, төр, засгийг тэргүүлэх болж «Нэг хүүхдийн бодлого»-ыг зөөлрүүлсэн. == Улс төр == === Төр засаг === [[Зураг:12th_National_People%27s_Congress.jpg|thumb|Ардын төлөөлөгчдийн их хурал]] БНХАУ 1954, 1975, 1978, 1982 онд үндсэн хуулиа шинэчилжээ. Үндсэн хуульд зааснаар «ажилчин анги удирдаж, ажилчин болон тариачны холбоонд түшиглэсэн ардын ардчилсан дэглэмт [[социалист]] улс» юм. Дэлхий дээр социалист улс цөөхөн үлдсэн. * [[Ардын төлөөлөгчдийн их хурал]] (АТИХ) — төрийн эрх барих дээд байгууллага. АТИХ хууль тогтоож, улс орны чухал шийдвэрийг гаргана. 2,987 төлөөлөгчийг 5 жилийн хугацаатай сонгох бөгөөд жилд нэг удаа 14 хоног хуралдаад тардаг. * [[БНХАУ-ын дарга|Улсын дарга]] — төрийн тэргүүн. АТИХ болон түүний байнгын хорооны шийдвэрийг батлах, төрийн албан хаагчдыг томилох, алдар цол шагнах гэх мэт олон үүрэгтэй. Одоогийн БНХАУ-ын дарга нь 2012 онд сонгогдсон [[Ши Жиньпин]]. * [[БНХАУ-ын Төрийн зөвлөл|Төрийн зөвлөл]] (Ардын төв засгийн газар) — төрийн шийдвэрийг хэрэгжүүлэх дээд байгууллага. АТИХ-аас сонгож улсын дарга баталдаг. АТИХ, түүний байнгын хороонд ажлаа тайлагнана. Ерөнхий сайд, ерөнхий сайдын орлогч, яам болон төрийн хорооны сайд нар, Улсын банкны даргаас бүрддэг. Одоогоор 28 яам, хороотой. Одоогийн ерөнхий сайд — [[Ли Көчян]]. Хятад улс нэг гоц намтай. [[Хятадын эв хамт нам]] (ХКН) нь 1921 онд байгуулагдсан, 1949 оноос эрх баригч нам болсон. Удирдах дээд байгууллага нь 5 жил тутамд хуралддаг Их хурал, түүнээс сонгогдсон Төв хороо юм. Үнэндээ Намын төв хорооны 500 гишүүн, түүний Улс төрийн товчооны 7 гишүүн улсыг удирддаг.<ref>{{Cite web |url=http://sodonzul.blog.banjig.net/post.php?post_id=116829 |title=Төрийн байгуулал, улс төрийн тогтолцоо. |access-date=2015-08-03 |archive-date=2016-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310152354/http://sodonzul.blog.banjig.net/post.php?post_id=116829 |url-status=dead }}</ref> [[Зураг:China_map.png|thumb|200px|Тайвань-Хятад хоёрын нутаг]] === Гадаад харилцаа === БНХАУ дэлхийн 180 улстай дипломат харилцаатай, 171 улсад Элчин сайдын яамтай байна. 1971 онд Тайвань ([[Тайвань|БНХУ]])-д хадгалагдаж байсан [[НҮБ]]-ын суудал БНХАУ-д шилжин ирсэн. Хятад улс НҮБ-ын аюулгүйн зөвлөлийн байнгын 5 гишүүний нэг, [[Их Хорь|Их хорь]], [[БРИКС]]-ын бүлэг, [[Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллагын]] гишүүн юм. Дорно Азийн уулзалт, АСЕАН-ы уулзалтад оролцдог. БНХАУ [[ЗХУ]]-тай сайн харьцаатай байснаа 1960-аад оноос муудсан, [[Энэтхэг]]тэй Аксай Чин нутгаас болж дайтаж муудсан. Харин 1990 оноос хойш [[Орос]], Энэтхэгтэй түншийн хэмжээнд хүртэл харьцаа сайжирсан. БНХАУ одоогоор Японтой [[Сэнкакү]] олтригийг булаацалдаж байгаа бөгөөд [[Тайвань|Тайванийг]] анхнаасаа л өөрийн гэж үзэн гадаад улстай харилцах эрхийг нь хааж иржээ. 1997 онд [[Хонконг]]ийг Их Британиас, 1999 онд [[Макао]]г Португалаас буцаан авсан нь гадаад харилцааны том амжилт байв. [[Хятад дахь хүний эрх|Хүний эрхийг зөрчиж]], ардчиллыг боомилдог гэдгээрээ өрнөдийн орнуудаас их шүүмжлэл хүртдэг. === Орон нутаг === {{гол|БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь}} [[Файл:Regions of China.svg|thumb|left|Зүг чигийн бүсчлэл — 6 орон]] Хятад улс нутаг дэвсгэрээ [[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь|таван түвшний олон нэгжээр]] хуваадаг. {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |+ ! Зэрэг !! Засаг захиргааны нэгж !! Нутгийн тоо |- | I (мужийн) || [[муж]] | [[өөртөө засах орон]] | <br> [[төвөөс захирах хот]] | [[онцгой захиргаат орон]]|| 33 |- | II (аймгийн) || [[аймгийн энтэй хот]] | [[тойрог]] | [[өөртөө засах тойрог]] | [[аймаг]] || 332 |- | III (хошууны) || [[шянь]] | [[тойрог]] | хошууны энтэй хот | тусгай газар | <br> ойт газар | өөртөө засах шянь | [[хошуу]] | өөртөө засах хошуу || 2,853 |- | IV (сумын) || [[балгас]] | шян | [[хороо]] | хошууны дүүрэг | <br> бага ардын шян | [[сум]] | бага ардын сум || 40,466 |- | V (гацааны) || гацаа, тосгон, хэсэг || 704,386 |- |} Нэгдмэл улс. I дэсийн (мужийн зэргийн) 33 нутаг байна. Үүнд хоёр [[онцгой захиргаат орон]] ([[Хонконг]], [[Макао]]) нь илүү их өөртөө засах эрх эдэлнэ. Мөн 22 [[муж]], 5 [[өөртөө засах орон]], 4 [[төвөөс захирах хот]] бий. Зүүн хойд орон, баруун өмнөд орон гэх мэтээр 6 бүс болгон хуваадаг. <div class="thumb tleft"><div class="thumbinner image" style="width:502px;"><div id=imgborder style="width:500px; text-align:left; background-color:white; border:none; padding:0; position:relative; font-size:100%"> {{Image label|x=100|y=150|text=[[Шинжаан]]}} {{Image label|x=330|y=125|text=[[Өвөр Монгол|Өвөр Монгол]]}} {{Image label|x=410|y=70|text=[[Хармөрөн]]}} {{Image label|x=410|y=110|text=[[Гирин]]}} {{Image label|x=390|y=140|text=[[Ляонин]]}} {{Image label|x=110|y=240|text=[[Төвөдийн өөртөө засах орон|Төвөд]]}} {{Image label|x=180|y=210|text=[[Хөхнуур]]}} {{Image label|x=250|y=210|text=[[Ганьсү]]}} {{Image label|x=260|y=190|text=[[Ниншя - Хотонгийн өөртөө засах орон|Ниншя]]}} {{Image label|x=290|y=220|text=[[Шэньси]]}} {{Image label|x=320|y=200|text=[[Шаньси]]}} {{Image label|x=345|y=150|text=[[Хөбэй]]}} {{Image label|x=355|y=160|text=[[Бээжин]]}} {{Image label|x=365|y=170|text=[[Тяньжинь]]}} {{Image label|x=370|y=200|text=[[Шаньдун]]}} {{Image label|x=330|y=230|text=[[Хөнань]]}} {{Image label|x=230|y=260|text=[[Сычуань]]}} {{Image label|x=280|y=280|text=[[Чунчин]]}} {{Image label|x=330|y=260|text=[[Хүбэй]]}} {{Image label|x=370|y=250|text=[[Аньхуй]]}} {{Image label|x=400|y=230|text=[[Жянсү]]}} {{Image label|x=220|y=330|text=[[Юньнань]]}} {{Image label|x=280|y=310|text=[[Гуйжоу]]}} {{Image label|x=320|y=300|text=[[Хүнань]]}} {{Image label|x=355|y=285|text=[[Жянши]]}} {{Image label|x=400|y=270|text=[[Жөжян]]}} {{Image label|x=420|y=250|text=[[Шанхай]]}} {{Image label|x=295|y=340|text=[[Гуанши - Жуангийн өөртөө засах орон|Гуанши]]}} {{Image label|x=345|y=335|text=[[Гуандун]]}} {{Image label|x=380|y=310|text=[[Фүжянь]]}} {{Image label|x=355|y=360|text=[[Макао]]}} {{Image label|x=365|y=350|text=[[Хонконг]]}} {{Image label|x=310|y=380|text=[[Хайнань]]}} {{Image label|x=420|y=330|text=<span style="color:gray;">''Тайвань''</span>}} <imagemap>Зураг:Map of PRC without province names.svg|500px|Mapa mudo del nivel provincial de China rect 0 0 05 5 [[China]] desc bottom-left</imagemap> </div imgborder>БНХАУ-ын I дэсийн 33 нутаг болон Тайвань газрын зурагт</div thumbinner></div thumb tright> {| class="wikitable" style="font-size:90%;" align=center ! № ! colspan="2" | Нутгийн нэр ! Хятадаар ! Талбай (км²) ! Хүн ам (2010) ! Нутгийн төв |----------bgcolor=lightblue |Colspan=7 align=center|— '''[[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь|муж]]''' (省) — |---------- |1 || [[Аньхуй]] || {{юникодмонгол|ᠠᠨᠾᠦ᠋ᠢ|h}} || 安徽 || 139,700 || 59,500,510 || [[Хөфэй]] |---------- |2 || [[Ганьсү]] || {{юникодмонгол|ᠭᠠᠨᠰᠤ|h}} || 甘肃 || 454,300 || 25,575,254 || [[Ланьжоу]] |---------- |3 || [[Гирин]] || {{юникодмонгол|ᠭᠢᠷᠢᠨ|h}} || 吉林 || 187,400 || 27,462,297 || [[Чанчүнь]] |---------- |4 || [[Гуандун]] || {{юникодмонгол|ᠭᠤᠸᠠᠩᠳᠦ᠋ᠩ|h}} || 广东 || 180,000 || 104,303,132 || [[Гуанжоу]] |---------- |5 || [[Гуйжоу]] || {{юникодмонгол|ᠭᠦᠢᠵᠸᠦ|h}} || 贵州 || 176,000 || 34,746,468 || [[Гуйян]] |---------- |6 || [[Жөжян]] || {{юникодмонгол|ᠵᠸᠵᠢᠶᠠᠩ|h}} || 浙江 || 102,000 || 54,426,891 || [[Ханжоу]] |---------- |7 || [[Жянсү]] || {{юникодмонгол|ᠵᠢᠶᠠᠩᠰᠦ|h}} || 江苏 || 102,600 || 78,659,903 || [[Наньжин]] |---------- |8 || [[Жянши]] || {{юникодмонгол|ᠵᠢᠶᠠᠩᠰᠢ|h}} || 江西 || 167,000 || 44,567,475 || [[Наньчан]] |---------- |9 || [[Ляонин]] || {{юникодмонгол|ᠯᠢᠶᠤᠤᠨᠢᠩ|h}} || 辽宁 || 145,900 || 43,746,323 || [[Мүгдэн]] |---------- |10 || [[Сычуань]] || {{юникодмонгол|ᠰᠸᠴᠤᠸᠠᠨ|h}} || 四川 || 485,000 || 80,418,200 || [[Чөндү]] |---------- |11 || [[Фүжянь]] || {{юникодмонгол|ᠹᠦᠵᠢᠶᠠᠨ|h}} || 福建 || 121,300 || 36,894,216 || [[Фүжоу]] |---------- |12 || [[Хайнань]] || {{юникодмонгол|ᠬᠠᠶᠢᠨᠠᠨ|h}} || 海南 || 34,000 || 8,671,518 || [[Хайкоу]] |---------- |13 || [[Хармөрөн]] || {{юникодмонгол|ᠬᠠᠷᠠᠮᠦ᠋ᠷᠡᠨ|h}} || 黑龙江 || 454,000 || 38,312,224 || [[Харбин]] |---------- |14 || [[Хөбэй]] || {{юникодмонгол|ᠾᠸᠪᠸᠢ|h}} || 河北 || 187,700 || 71,854,202 || [[Шижяжуан]] |---------- |15 || [[Хөнань]] || {{юникодмонгол|ᠾᠸᠨᠠᠨ|h}} || 河南 || 167,000 || 94,023,567 || [[Жөнжоу]] |---------- |16 || [[Хөхнуур]] || {{юникодмонгол|ᠬᠥᠬᠡᠨᠠᠭᠤᠷ|h}} || 青海 || 721,200 || 5,626,722 || [[Шинин]] |---------- |17 || [[Хүбэй]] || {{юникодмонгол|ᠬᠤᠪᠸᠢ|h}} || 湖北 || 185,900 || 57,237,740 || [[Үхань]] |---------- |18 || [[Хүнань]] || {{юникодмонгол|ᠬᠤᠨᠠᠨ|h}} || 湖南 || 210,000 || 65,683,722 || [[Чанша]] |---------- |19 || [[Шаньдун]] || {{юникодмонгол|ᠱᠠᠩᠳᠦ᠋ᠩ|h}} || 山东 || 153,800 || 95,793,065 || [[Жинань]] |---------- |20 || [[Шаньси]] || {{юникодмонгол|ᠱᠠᠨ ᠰᠢ|h}} || 山西 || 156,300 || 35,712,111 || [[Тайюань]] |---------- |21 || [[Шэньси]] || {{юникодмонгол|ᠱᠠᠨᠰᠢ|h}} || 陕西 || 205,600 || 37,327,378 || [[Шиань]] |---------- |22 || [[Юньнань]] || {{юникодмонгол|ᠶᠦᠨᠨᠠᠨ|h}} || 云南 || 394,000 || 45,966,239 || [[Күньмин]] |----------bgcolor=lightblue |Colspan=7 align=center|— '''[[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь|өөртөө засах орон]]''' (自治区) — |---------- |23 || [[Гуанши - Жуангийн өөртөө засах орон|Гуанши]]|| {{юникодмонгол|ᠭᠤᠸᠠᠩᠰᠢ|h}} || 广西 || 236,000 || 46,026,629 || [[Наньнин]] |---------- |24 || [[Ниншя - Хотонгийн өөртөө засах орон|Ниншя]] || {{юникодмонгол|ᠨᠢᠩᠰᠢᠶᠠ|h}} || 宁夏 || 66,400 || 6,301,350 || [[Иньчуань]] |---------- |25 || [[Өвөр Монгол|Өвөр Монгол]] || {{юникодмонгол|ᠥᠪᠦᠷ ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ|h}} || 內蒙古 || 1,183,000 || 24,706,321 || [[Хөх хот]] |---------- |26 || [[Төвөдийн өөртөө засах орон|Төвөд]] || {{юникодмонгол|ᠲᠦᠪᠡᠳ|h}} || 西藏 || 1,228,400 || 3,002,166 || [[Лхас]] |---------- |27 || [[Шинжаан]] || {{юникодмонгол|ᠰᠢᠩᠵᠢᠶᠠᠩ|h}} || 新疆 || 1,660,400 || 21,813,334 || [[Өрөмч]] |----------bgcolor=lightblue |Colspan=7 align=center|— '''[[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь|онцгой захиргаат орон]]''' (特别行政区) — |---------- |28 || [[Макао]] || || 澳门 || 29 || 552,300 || ''Макао'' |---------- |29 || [[Хонконг]] || || 香港 || 1,104 || 7,061,200 || ''Хонконг'' |----------bgcolor=lightblue |Colspan=7 align=center|— '''[[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь|төвд захирагдах хот]]''' (直辖市) — |---------- |30 || [[Бээжин]] || {{юникодмонгол|ᠪᠡᠭᠡᠵᠢᠩ|h}} || 北京 || 16,800 || 19,612,368 || ''Бээжин'' |---------- |31 || [[Тяньжинь]] || {{юникодмонгол|ᠲᠢᠶᠠᠨᠵᠢᠨ|h}} || 天津 || 11,305 || 12,938,224 || ''Тяньжинь'' |---------- |32 || [[Чунчин]] || {{юникодмонгол|ᠴᠦᠩᠴᠢᠩ|h}} || 重庆 || 82,300 || 28,846,170 || ''Чунчин'' |---------- |33 || [[Шанхай]] || {{юникодмонгол|ᠱᠠᠩᠬᠠᠢ|h}} || 上海 || 6,341 || 23,019,148 || ''Шанхай'' |} === Цэрэг зэвсэг === [[Зураг:Парад в честь 70-летия Великой Победы - 40.jpg|thumb|200px|2015 он. Сүрт жагсаал]] [[Зураг:CNS Haikou (DDG-171) in Rim of the Pacific (RIMPAC) Exercise 2014.jpg|thumb|left|200px|Байлдааны хөлөг онгоц]] Хятад улсын зэвсэгт хүчин нь [[Ардын Чөлөөлөх Арми]] юм. 2,285,000 хүн алба хааж байна. Цэргийн төв зөвлөл удирддаг. Хуурай замын цэрэг, цэргийн нисэх хүчин, тэнгисийн цэрэг, стратегийн цөмийн зэвсгийн хүчин, их бууны хорооноос бүрдэнэ. Батлан хамгаалахад 132 тэрбум $ зардгаараа [[АНУ]]-ын дараа 2-рт орно. ДНБ-ийн 1.5%-тай тэнцэнэ. Цөмийн 50-75 пуужин байна. Зөвлөлтийн зэвсэг техникт суурилан дотооддоо үйлдвэрлэдэг. Сүүлийн үед Оросоос [[Су-30]] сөнөөгч онгоц худалдан авсан ба өөрөө [[Чөндү Ж-10]], [[Шэньян Ж-11]] зэрэг нисэх онгоц үйлдвэрлэжээ. Байлдааны үндсэн танк 7950, хуягт 5000, их буу 6000-аас олон бий. [[ЗТЗ-99]] танк, [[ХЧ-9]] газар-агаар төрлийн пуужин, [[ЗБД-97]] загварын хуягт машиныг сүүлд үйлдвэрлэн хэрэглэж байна. Умард, дорнод, өмнөд гэсэн тэнгисийн флоттой. Нисэх онгоц тээгч 1 хөлөг онгоц, 55 шумбагч, нийт 200 гаруй хөлөг онгоцтой. == Эдийн засаг == [[Зураг:Shanghai_-_Nanjing_Road.jpeg|thumb|200px|Шанхайн худалдааны гудамж]] [[Зураг:Oil working,Liuyuan-Turfan 2012.jpg|thumb|200px|Газрын тосны цооног]] [[Зураг:China Export Treemap.jpg|thumb|200px|Экспортын барааны бүтэц]] 2014 оны Хятад улсын [[дотоодын нийт бүтээгдэхүүн]] 10 их наяд [[америк доллар|ам.доллар]]тай тэнцэж дэлхийд 2-р байр эзэлж байна. Нэг хүнд ноогдох ДНБ нэрлэсэн үнээр 7,589 $, худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн үнээр 12,880 $ (80-р байр) байв. 1949 оноос төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засагтай байсан улс 1978 оноос эдийн засгийг чөлөөлж зах зээлийн эдийн засагт шилжсэнээр мэдэгдэхүйц үр дүнтэй байлаа. Хувийн өмчийг зөвшөөрсөн бөгөөд томоохон үйлдвэрүүд төрийн мэдэлд байдаг. Хятадын хямд, ихээр байгаа ажиллах хүчнийг ашиглахаар гадаадын хөрөнгө оруулалт их орсон бөгөөд үндэстэн дамнасан корпорациуд Хятадад хамгийн хямд зардлаар бүтээгдэхүүнээ үйлдвэрлэж байна. Жилийн дундаж өсөлт тогтмол 10.5 хувь байдаг. Эрчим хүч, газрын тосны гол хэрэглэгч болсон. Жилд 3.9 их наяд $ бүтээгдэхүүн экспортолдгоороо дэлхийд тэргүүлдэг. Мөнгөний нэгж нь — [[Хятадын юань (мөнгө)|Хятадын юань]]. 2010 оноос эхлэн Орос улс доллараар биш юаниар Хятадтай наймаа хийдэг болсон. <timeline> ImageSize = width:450 height:225 PlotArea = left:30 bottom:20 top:20 right:20 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy AlignBars = justify DateFormat = x.y Period = from:0 till:60.0 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = early Colors = id:gray value:rgb(0.97,0.97,0.97) id:PAN value:rgb(0.4, 0.6, 1) id:PRD value:rgb(1, 0.84314, 0) id:PRI value:rgb(1, 0.5372, 0.5372) id:ALT value:rgb(0.2, 0.6, 0.8) id:NA value:rgb(0,0.4,0.4) id:darkgray value:rgb(0.80,0.80,0.80) id:midgray value:rgb(0.30,0.57,0) ScaleMajor = gridcolor:black increment:10 start:0 ScaleMinor = gridcolor:gray increment:1 start:0 BarData= barset:Países PlotData= width:15 fontsize:S textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:red barset:Países from:0 till:18.10 color:PAN width:20 align:left fontsize:S text:"[[Америк]] (18.1%)" from:0 till:17.40 color:PRD width:20 align:left fontsize:S text:"[[Хонконг]] (17.4%)" from:0 till:06.80 color:PRI width:20 align:left fontsize:S text:"[[Япон]] (6.8%)" from:0 till:04.10 color:ALT width:20 align:left fontsize:S text:"[[Өмнөд Солонгос]] (4.1%)" from:0 till:53.60 color:darkgray width:20 align:left fontsize:S text:"бусад орон (53.6%)" TextData= pos:(180,215) fontsize:M text:"Экспорт" pos:(110,205) fontsize:S text:"Эх сурвалж: АНУ-ын ТТГ. 2013 он. 2.34 их наяд $" pos:(400,1) fontsize:S text:(%) </timeline> <timeline> ImageSize = width:450 height:225 PlotArea = left:30 bottom:20 top:20 right:20 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy AlignBars = justify DateFormat = x.y Period = from:0 till:60.0 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = early Colors = id:gray value:rgb(0.97,0.97,0.97) id:PAN value:rgb(0.4, 0.6, 1) id:PRD value:rgb(1, 0.84314, 0) id:PRI value:rgb(1, 0.5372, 0.5372) id:ALT value:rgb(0.2, 0.6, 0.8) id:NA value:rgb(0,0.4,0.4) id:darkgray value:rgb(0.80,0.80,0.80) id:midgray value:rgb(0.30,0.57,0) ScaleMajor = gridcolor:black increment:10 start:0 ScaleMinor = gridcolor:gray increment:1 start:0 BarData= barset:Países PlotData= width:15 fontsize:S textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:red barset:Países from:0 till:09.40 color:PAN width:20 align:left fontsize:S text:"[[Өмнөд Солонгос]] (9.4%)" from:0 till:08.30 color:PRI width:20 align:left fontsize:S text:"[[Япон]] (8.3%)" from:0 till:08.00 color:PRD width:20 align:left fontsize:S text:"[[Тайвань]] (8.0%)" from:0 till:07.80 color:ALT width:20 align:left fontsize:S text:"[[Америк]] (7.8%)" from:0 till:05.00 color:NA width:20 align:left fontsize:S text:"[[Австрали]] (5.0%)" from:0 till:59.50 color:darkgray width:20 align:left fontsize:S text:"бусад орон (59.5%)" TextData= pos:(180,215) fontsize:M text:"Импорт" pos:(110,205) fontsize:S text:"Эх сурвалж: АНУ-ын ТТГ. 2013 он. 1.96 их наяд $" pos:(400,1) fontsize:S text:(%) </timeline> === Холбоо харилцаа === Хятад улсад 1 тэрбум хүн гар утас, харилцуур утсаар холбогдож байна. 2013 онд 591 сая хүн байнга интернет хэрэглэж байсан. [[Хятадын цахилгаан холбоо]], [[Хятадын сүлжээ холбоо]] хоёр компани энэ салбарт тэргүүлдэг. Бэйдоу хэмээх хиймэл дагуулын сүлжээтэй. [[Зураг:Balinghe_Bridge-1.jpg|thumb|200px|left|375 м өндөр Балин голын гүүр]] === Зам тээвэр === 2000-аад он болоход Хятад улсын бүх муж, орон хурдны замд холбогдсон. Хурдны замын нийт урт — 85,000 км. Жишээлэхэд 1991 онд [[Хөх мөрөн]] дээгүүр 6 гүүр байсан бол нэмж барьсаар 81 гүүр, хонгил болжээ. Жил болгон 40 сая автомашин шинээр худалдан авдаг. Ослын тоо нэмэгдсэн. 2011 онд 62 мянган хүн автомашины ослоор нас барсан. 470 сая унадуг дугуй хэрэглэгдэж байгаа. Төмөр зам улсын өмчинд байна. 2013 оны байдлаар 103,144 км төмөр зам тавигджээ. Макаогаас бусад муж, орон төмөр замаар холбогдсон. Цагаан сарын үеэр ачаалал эрс нэмэгддэг. 2013 онд 2.1 тэрбум зорчигч, 4 тэрбум тонн ачаа тээш зөөсөн гэнэ. Бээжин—Шэньжэнь, [[Бээжин-Шанхайн өндөр хурдны төмөр зам]] 2011 онд барьсан. 2014 оны байдлаар 20 хотод метро баригдаад байна. Хятадад 182 нисэх буудал бий. Бээжингийн нисэх буудал зорчигчийн тоогоор, Хонконг, Шанхайнх ачаа тээврээр дэлхийд дээгүүр байрт ордог байна. == Соёл == === Урлаг=== [[Зураг:Pekin_przedstawienie_tradycjnego_teatru_chinskiego_7.JPG|thumb|200px|''Баруунш зорчсон тэмдэглэл'']] Хятадад утга зохиол НТӨ Жоугийн үеэс хөгжсөн. Эртний ном судрууд яруу найраг, одон орон, зурхай, анагаах ухааны чиглэлээр байдаг. Тан улсын үед [[Ли Бай]], [[Ду Фу]] зэрэг алдарт яруу найрагчид байсан бол Мин улсын үед «[[Баруун этгээдэд зорчсон тэмдэглэл]]» зэрэг жүжиг, роман их бичигдэж, 20-р зуунд [[Жинь Юн]] алдартай [[үшя]] (хятад зодоон) зохиолуудаа бичсэн. === Дэлхийн өв === Хятадын нутагт [[ЮНЕСКО]]-гийн [[Дэлхийн өв|Дэлхийн өвийн]] жагсаалтад бүртгэгдсэн соёлын өв 22, байгалийн өв 4, нийлмэл өв 4 бий. === Хоол === Хятад хоол олон төрөл зүйл байна. Өмнөд нутагт [[цагаан будаа]], умард нутагт [[талх]], [[гоймон]]г түлхүү хэрэглэдэг байсан. Гахайн мах голчлон иддэг. Сычуань, Кантон, Жянсү, Шаьдун, Фужян, Хүнань, Аньхуй, Жөжян нутгийн хоол алдартай. Хэрчих, болгох, амтлах, чимэглэх хэв маяг янзтай. Буддын болон лал шашны тусгай хоол гэж бий. Өмнөд нь далайн бүтээгдэхүүн, ногоо, умард нь гурилан, хуурай бүтээгдэхүүний уламжлалтай. === Спорт === [[Зураг:Dragon_boat_racing.jpg|thumb|200px|Луун завины уралдаан]] [[Хөлбөмбөг]], [[сагсан бөмбөг]], ширээний теннис, бадминтон, усанд сэлэлт, [[снукер]]ийг өргөнөөр тоглож, хичээллэдэг. [[Го]] даам тоглодог. Хятад зодооныг [[үшя]] (күнфү) гэнэ. [[Тай чи чуань]], [[чигун]] зэрэг зодооны арга байна. [[Луун завь|Луун завиар]] уралддаг. Хятад 1932 оноос Олимпын наадамд оролцож эхэлсэн ба БНХАУ 1984 оноос хойш тасралтгүй баг тамирчдаа илгээх болжээ. 2008 онд нутагтаа хүлээн авсан [[Бээжингийн олимп]]од 51 алт, бүгд 100 медаль хүртэж багийн дүнгээр тэргүүлсэн. Өвлийн олимпод 3-4 алтан медаль хүртдэг. [[Усанд үсрэлт]], [[хүндийн өргөлт]], [[гимнастик]], [[ширээний теннис]], [[буудлага]], [[бадминтон]], [[усанд сэлэлт]], [[жүдо]], [[хөнгөн атлетик]], [[шорт трек]]ийн тэмцээн уралдаанд илүү амжилттай оролцсон. [[Зоу Кай]] гимнастикч 5 алтан медаль хураагаад байгаа. ==Зургийн цомог== <gallery widths="170px" heights="130px"> Файл:Хятадын физик газарзүй.gif|Физик газар зүйн зураг Файл:Хятадын физик газарзүй, засаг захиргааны хуваарь.jpg|Физик газар зүйн зураг Файл:Хятад-атлас.jpg|Физик газар зүйн зураг Зураг:China provinces.png|I дэсийн 4 нэгжийн 33 нутаг Файл:Хятадын атлас-орос хэлээр.jpg|Газрын зураг {{ref-ru}} Файл:New autonomies in China.png|Хятад улс дахь бие даасан бүс нутаг {{ref-ru}} </gallery> == Тэмдэглэл == {{Notelist|1}} == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос|2}} == Гадаад холбоос == {{Commonscat|China}} * [https://www.google.com/maps/place/China/@35.8592948,104.1361118,4z/data=!3m1!4b1!4m2!3m1!1s0x31508e64e5c642c1:0x951daa7c349f366f «''Google Maps''» цахим талбар дахь газрын зураг] * [http://mn.chineseembassy.org/mn/ Монгол улс дахь БНХАУ-ын Элчин сайдын яамны цахим талбар] {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[Дундад Иргэн Улс]] |он= 1949-одоо үе |албан_тушаал=БНХАУ |дараа= Одоо үе }} {{end}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллага}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Социалист улс]] gjyzksqvho29ti15mha3hajc0zd7p5u Нүүрс 0 4349 855199 854854 2026-04-30T13:40:34Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855199 wikitext text/x-wiki [[Файл:Coal.jpg|thumb|right|250px|Нүүрс]] {{Хадмал |монгол_бичиг =[[Зураг:Negüresü.PNG|21px]] |кирилл_буриад = |кирилл_монгол =нүүрс |кирилл_халимаг =нүүрсн }} [[Файл:Struktura chemiczna węgla kamiennego.svg|thumb|right|250px|Нүүрсний химийн найрлага (жишээ)]] '''Нүүрс''' нь хар, хар хүрэн өнгөтэй, амархан шатдаг нэгэн төрлийн "" шиг өнгөтэй чулуу юм. Нүүрс нь дээд ургамлын үлдэгдэл [[хүлэр|хүлэрээс]] үүсэх ба дотроо [[хүрэн нүүрс]], [[чулуун нүүрс]], [[антрацит]] гэсэн төрөлд хуваагдана. Бүрдүүлэгч үндсэн химийн элемент нь [[нүүрстөрөгч]], [[устөрөгч]] бөгөөд, [[хүчилтөрөгч]], [[хүхэр]], [[азот]] тодорхой хэмжээгээр агуулагдана. Нүүрс нь эрчим хүчний үндсэн эх үүсвэр бөгөөд нүүрсний ордыг [[уурхай|ил]] болон [[уурхай|далд уурхайгаар]] ашиглана. Нүүрс нь Дэлхийн хэмжээнд цахилгаан эрчим хүч гарган авах хамгийн гол түүхий эд бөгөөд мөн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]]ийн гол үүсвэр болж байна. СО<sub>2</sub> нь [[хүлэмжийн хий]] бөгөөд [[цаг уур]]ын өөрчлөлт, [[Дэлхийн дулаарал|Дэлхийн дулаарлын]] гол шалтгаан гэж үзэж байна<ref>{{Webarchiv|url=http://www.agu.org/sci_soc/policy/positions/climate_change2008.shtml|wayback=20080513085904|text="Human Impacts on Climate"|archiv-bot=2023-09-26 16:04:59 InternetArchiveBot}} [[American Geophysical Union]]. Retrieved on Sept 23rd 2008</ref>. Нүүрсийг шатаах явцад [[байгалийн хий]]нээс хоёр дахин их, [[газрын тос]]ноос арай илүү хэмжээний СО<sub>2</sub> ялгардаг байна<ref> The EIA reports the following emissions in million metric tons of carbon dioxide: * Nat gas: 5,840.07 * Petroleum: 10,995.47 * Coal: 11,357.19 For 2005 as the official energy statistics of the US Government.[http://www.eia.doe.gov/iea/carbon.html]</ref>. Монгол орон нүүрсний нөөцөөр баялаг бөгөөд одоогоор [[таамаг нөөц]] 162 тэрбум тонноор үнэлэгдэж байна. == Нэршил == [[Англи хэл]]ний ''"Coal"'' буюу нүүрс гэдэг үг нь герман гаралтай үг ([[Герман хэл|германаар]] ''Kohle'', [[Швед хэл|шведээр]] ''kol''<ref>''[[Oxford English Dictionary]]'' 1989 edition</ref>) бөгөөд [[нүүрстөрөгч]] ("carbon") гэдэг нэр томьёо бас ижил үүсэлтэй. Модыг агааргүй орчинд халаан, түүнд агуулагдах ус, дэгдэмхий бодисыг зайлуулан, нүүрстөрөгчийн өндөр агуулгатай (нүүрстөрөгч 85-95 %), хар өнгөтэй, хөнгөн, нүх сүвэрхэг, бутрамтгай үлдэгдэл гаргаж авахыг "Модны нүүрс" ("Charcoal") гэж нэрлэнэ. == Нүүрсний төрөлүүд == * [[Хүрэн нүүрс]] (''Lignite'' мөн ''Brown coal'') нь бага хувирсан нүүрс бөгөөд ихэвчлэн дулааны цахилгаан станцaд түлш болгон хэрэглэдэг. * [[Чулуун нүүрс]] (''Sub-bituminous coal'' болон ''Bituminous coal'') - нүүрсний хувирлын дунд шатны бүтээгдэхүүн. Дулааны цахилгаан станцд түлш болгон хэрэглэхээс гадна зарим онцгой төрөл-[[коксжих нүүрс|коксжих нүүрсийг]] коксжуулан [[ган]]гийн үйлдвэрт хэрэглэнэ. * [[Хагас антрацит]] болон [[антрацит]] (''Anthracite'') - хамгийн их хувирсан нүүрс. Голчлон утаагүй түлш болгон хэрэглэнэ. == Нүүрсний хэрэглээ == === Түлшинд хэрэглэх === Нүүрсийг дулааны цахилгаан станцад шатааж, [[цахилгаан]], [[дулаан]] гаргаж авахад хэрэглэх ба дэлхийн нүүрсний жилийн хэрэглээ ойролцоогоор 7 тэрбум тонн. Нийт нүүрсний 75% нь цахилгаан гаргаж авахад зориулагдаж байгаа ба хамгийн том хэрэглэгч [[БНХАУ]], [[Энэтхэг]] 2 улс бөгөөд одоогийн байдлаар нэг жилд 1.7 тэрбум [[тонн]] нүүрс хэрэглэж байна. Уг бүс нутгийн нүүрсний хэрэглээ урьдчилсан тооцоогоор [[2025]] онд 2.7 тэрбумд хүрнэ гэж таамаглаж байна <ref>{{cite web | title=International Energy Outlook | url=http://www.eia.doe.gov/oiaf/ieo/coal.html | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. Одоогийн байдлаар нүүрсний хэрэглээ 3 жил тутамд ойролцоогооор 25% нэмэгдэж байгаа нь бусад төрлийн [[Шатах ашигт малтмал|эрчим хүчний түүхий эдүүдтэй]] харьцуулахад хамгийн их хурдацтайгаар хэрэглээ нь нэмэгдэх байгаа түүхий эд болж байна. Дэлхий дээр үйлдвэрлэж буй нийт эрчим хүчний 40%-ийг нүүрснээс гарган авч байгаа <ref>{{Cite web |url=http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |title=Archive copy |access-date=2008-10-22 |archive-date=2009-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090518072233/http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |url-status=dead }}</ref> ба АНУ-д энэ хэмжээ 49% байна<ref>http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/epa/figes1.html</ref>. === Коксжуулах === [[Кокс]] нь бага [[үнсжилт]], [[хүхэр|хүхрийн]] агуулгатай коксжих нүүрсийг агааргүй орчинд 1,000 <sup>o</sup>С дээш хэмд халаан гаргаж авсан саарал өнгөтэй, нүх сүвэрхэг бүтээгдэхүүн юм. Дулаан ялгаруулах чадвар өндөр, 29.6Мж/кг. [[кокс|Коксыг]] [[төмөр|төмрийн]] [[хүдэр]] хайлуулахад түлш, мөн ангижруулагч болгон хэрэглэнэ. Нүүрсийг коксжуулах явцад коксоос гадна нүүрсний давирхай (coal tar), хөнгөн [[газрын тос|тос]], [[байгалийн хий|хий]] ялгарна. === Хийжүүлэх === [[Газрын тос]], [[шатдаг хий|хийн]] үнийн өсөлтөөс хамааран сүүлийн жилүүдэд нүүрснээс [[байгалийн хий|шатдаг хий]] болон шингэн бүтээгдэхүүн (газрын тостой адил бүтээгдэхүүн) гарган авах технологийг эрчтэй хөгжүүлж байна. Нүүрсийг хийжүүлнэ гэдэг нь нүүрсийг өндөр даралт, температурын нөлөөн дор задлан, хийн бүтээгдэхүүн гаргаж авахыг хэлнэ. [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс]] нүүрсийг хийжүүлэх технологийг өргөнөөр хэрэглэж байгаа (ганц) орон юм. === Шингэрүүлэх === Нүүрсийг шууд болон шууд бус аргаар шингэрүүлэн [[бензин]], [[дизел|дизелийн]] түлш гарган авахад зориулсан хэд хэдэн технологи боловсрогдож, бэлэн болсон байна. Шууд бус аргаар шингэрүүлэх, [[Фишер Тропш технологи]] [[дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн II дайны]] үед [[Герман|Германд]] боловсрогдсон бөгөөд одоо Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улсын Сасол компани хэрэглэж байна. Уг технологи нь эхлээд нүүрсийг хийжүүлээд (тодорхой хэмжээний СО ба Н<sub>2</sub>-ийг нэмж), дараа нь уг хийгээ конденсацлан хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] гарган авах арга юм. Эцэст нь нүүрсустөрөгчөө дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авна. Шууд шингэрүүлэх буюу устөрөгчжүүлэн шингэрүүлэх (''liquefaction by hydrogenation'') "Бергиус" технологийг Германд боловсруулсан<ref>Robert Haul: Friedrich Bergius (1884-1949), p. 62 in 'Chemie in unserer Zeit', VCH-Verlagsgesellschaft mbH, 19. Jahrgang, April 1985, Weinheim Germany </ref> ба Дэлхийн I ба II дайны үед ашиглаж байв. Шууд шингэрүүлэх хэд хэдэн өөр технологи боловсрогдсоноос, АНУ-ын Гальф Ойл компанийн боловсруулсан SRC-I and SRC-II (''Solvent Refined Coal'') технологи<ref>{{cite paper | author=Cleaner Coal Technology Programme | title=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction | publisher=Department of Trade and Industry (UK) | date=October 1999 | url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | accessdate=2006-11-23 | format=PDF | archiveurl=http://web.archive.org/web/20070616133813/www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | archivedate=2007-06-16 }} {{Webarchiv|url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf |wayback=20070604213700 |text=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction |archiv-bot=2026-04-30 13:40:34 InternetArchiveBot }}</ref>, [[1976]] онд Вильбурн Шроедэр (''Wilburn C. Schroeder'') нэр дээр [[патент|патентлагдсан]] NUS корпорацийн технологи зэргийг дурьдах хэрэгтэй юм. NUS корпорацийн устөрөгчжүүлэн, шууд шингэрүүлэх технологи нь нүүрсийг нунтаглан, хатааж, 1% [[молибдени]] [[катализатори|катализаторийн]] тусламжтайгаар өндөр [[температур]], [[даралт|даралтын]] нөлөөгөөр, бага хэмжээний хий (C3/C4), шингэн (C5-C10) - бензиний фракц, NH<sub>3</sub>, ба CO<sub>2</sub> гаргаж авна <ref>{{cite paper | author=Phillip A. Lowe, Wilburn C. Schroeder, Anthony L. Liccardi | title=Technical Economies, Synfuels and Coal Energy Symposium, Solid-Phase Catalytic Coal Liquefaction Process | publisher=The American Society of Mechanical Engineers | date=1976 | page=35}}</ref>. Нүүрснээс шингэн бүтээгдэхүүн гаргаж авах өөр нэг арга нь бага температурт [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчжүүлэх]] юм. Нүүрсийг бага температурт (450 and 700&nbsp;°C) коксжуулахад, [[нүүрсний давирхай|давирхай]] нь жирийн [[нүүрсний давирхай|давирхайнаас]] (800 to 1000&nbsp;°C-д [[кокс|коксжуулсанаас]]) илүү их хэмжээний хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] агуулдаг байна. Уг давирхайг дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авах боломжтой юм. Эдгээр бүх нүүрсийг шингэрүүлэх технологиудын сул тал нь [[газрын тос|газрын тосноос]] бензин, дизель түлш ялгаж авахаас хамаагүй илүү их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO<sub>2</sub>) ялгаруулдаг явдал юм. Тиймээс цаашид уг технологийг их хэмжээгээр хэрэглэх тохиолдолд, нүүрсийг шингэрүүлэх явцад ялгарч буй СО2-ийг багасгах, мөн агаар мандалд цацалгүйгээр СО<sub>2</sub>-ийг [[азот]], эсвэл бусад хийн тусламжтайгаар шингэрүүлэх зэрэг аргаар шийдэх хэрэгтэй гэж үзэж байна. Нүүрсийг шингэрүүлэх нь нэгэн төрлийн нөөц технологи бөгөөд, газрын тосны нөөц, олборлолт багасан, эрэлт их хэмжээгээр нэмэгдсэн үед хэрэглэх боломжтой юм. Зарим судлаачдийн тооцоогоор, газрын тосны үнэ 35 ам.доллар/баррель орчим (болон түүнээс дээш) байгаа тохиолдолд, [[АНУ]] дотоодынхоо нүүрснээс бензин гаргаж авах нь эдийн засгийн хувьд ашигтай гэж гарсан байна<ref>{{cite web | title=Diesel Fuel News: Ultra-clean fuels from coal liquefaction: China about to launch big projects - Brief Article | url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0CYH/is_15_6/ai_89924477 | accessmonthday= September 9 |accessyear= 2005 }}</ref>. Хэдийгээр 35 ам.доллар/баррель гэдэг урт хугацааны [[газрын тос]]ны дундаж үнээс өндөр байгаа ч, яг одоогийн байдлаар газрын тосны үнэ үүнээс өндөр байгаа билээ. Одоо хэрэглэгдэж буй нүүрс шингэрүүлэх технологиудын талаархи Вилиамс, Ларсон (Williams and Larson, 2003) нарын тайлангаас үзэхэд, [[Хятад|Хятадад]] нүүрснээс гарган авч буй шингэн бүтээгдэхүүний өөрийн өртөг 25-35 ам.доллар/баррель байна. == Сөрөг нөлөө == === Нүүрсний уурхай, олборлолт === [[Файл:Coal mine Wyoming.jpg|thumb|Нүүрсний ил уурхай, [[Вайомин муж]], [[АНУ]]]] [[уурхай|Нүүрс олборлолт]] байгальд муугаар нөлөөлдөг. Нүүрсний уурхайд хөрс хуулалтын дараа, нүүрсэнд агуулагдах [[пирит]] (төмрийн сульфид) нь [[ус]], [[агаар|агаарын]] [[хүчилтөрөгч|хүчилтөрөгчтэй]] урвалд орж, [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уурхайн усыг шүүрүүлэх явцад уг [[хүхрийн хүчил]] гадагшлах ба уурхайн овоолго дахь [[пирит]] ч борооны устай урвалд орон удаан хугацааны туршид, тасралтгүй хүхрийн хүчил үүсгэсээр байдаг. Хүхрийн хүчил нь [[хөрс]], [[хөрсний ус|хөрсний усанд]] нэвчин, улмаар урсгал болон тогтмол усны [[рН]]-ын хэмжээг өөрчилж, [[амьтан]], [[ургамaл|ургамaлыг]] хордуулах ба улмаар мөхөхөд хүргэнэ. Ялангуяа усны амьтад рН-ийн өөрчлөлтийг тэсвэрлэдэггүй байна. 1930-аад оны үед, АНУ-ын нүүрсний [[уурхай|уурхайнуудын]] олборлолтын явцад, жилд 2.3 сая тн хүхрийн хүчил үүсдэг байсан гэсэн тооцоо байдаг. 1960-аад оны үед зөвхөн Огайо голын савд (the Ohio River), олборлолт хийж буй 1200 уурхайгаас жилд 1.4 сая тн [[хүхрийн хүчил]] гадагшилдаг байв. === Нүүрсийг шатаах === Бусад [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалуудтай]] адил, нүүрсийг шатаах явцад их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO<sub>2</sub>), азотын исэлүүд (NO<sub>x</sub>), [[хүхрийн давхар исэл]] (SO<sub>2</sub>) ялгарна. [[Хүхрийн давхар исэл]] хүчилтөрөгчтэй урвалд орон [[хүхрийн гуравч исэл]] (SO<sub>3</sub>), улмаар [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уг хүхрийн хүчил нь борооны усыг хүчиллэгжүүлнэ. [[Хүчиллэг бороо]] нь химийн идэмхий шинжтэй, амьд байгаль болон хүний биед үлэмж хортой. Нүүрсний цахилгаан станцаас үлэмж хэмжээний (CO<sub>2</sub>), мөн ажиллаж байгаа болон хаагдсан уурхайгаас нилээдгүй хэмжээний [[метан]] ялгарах ба эдгээр нь [[дэлхийн цаг уурын дулааралт|дэлхийн цаг уурын дулааралтын]] гол шалтгаан болж байна<ref>http://www.columbia.edu/~jeh1/2007/IowaCoal_20071105.pdf</ref>. Нүүрсэнд агуулагдах [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчийн]] хэмжээ [[газрын тос|газрын тосныхоос]] илүү бөгөөд бусад хортой хольцыг нүүрснээс салгах нь тосныхоос илүү төвөгтэй. Зөвхөн АНУ-д нүүрсний цахилгаан станцын хорт хаягдлаас болон жил бүр хэдэн арван мянган хүмүүс нас барж байгаа гэсэн судалгаа байна<ref>{{cite web | title=Deadly power plants? Study fuels debate | url=http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ | accessmonthday=September 4 |accessyear=2006}}</ref>. Сүүлийн үед цахилгаан станцын хортой хаягдалыг багасгах талаар нилээдгүй туршилт судалгаа хийж байна. Жишээлбэл, станцаас ялгарч буй [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO<sub>2</sub>]] цуглуулан, [[нүүрстөрөгч]]ийг ялгаж, хадгалах технологи юм (одоогоор хэрэглэгдэж эхлээгүй). Нүүрс болон түүний хаягдалд (шатаах явцад ялгарах хий болон үнсэнд) [[хүнцэл]], [[хар тугалга]], [[меркури]], [[никель]], [[ванади]], [[берилли]], [[кадми]], [[бари]], [[хром]], [[зэс]], [[молибден]], [[цайр]], [[селени]], [[ради]] зэрэг [[хүнд металууд]], мөн бага хэмжээгээр [[Уран (химийн элемент)|уран]], [[тори]] зэрэг байгальд тааралдах [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисыг]] агуулдаг <ref>{{cite web | title=Coal Combustion | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=Radioactive Elements in Coal and Fly Ash, USGS Factsheet 163-97 | url=http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2006-12-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061209214403/http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | url-status=dead }}</ref> . Эдгээр нь, ялангуяа [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисууд]], байгаль дээр нүүрсэнд агуулагдахдаа сарнимал, бага хэмжээтэй байх ч, их хэмжээний нүүрсийг шатаах явцад хуримтлагдан, зарим тохиолдолд атомын цахилгаан станцын хаягдлаас өндөр цацраг идэвхит бодисын агуулгатай байх тохиолдол бий <ref>{{cite web | title=Coal Combustion: Nuclear Resource or Danger | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=October 16 | accessyear=2006 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref>. Нүүрс нь дэлхийн цаг уурын өөрчлөлт болон агаарын бохирдлын талаар хяналт султай нутаг дэвсгэрт хүний эрүүл мэндэд маш сөргөөр нөлөөлж байгаа болно. == Энергийн хэмжээ == Нүүрсний ялгаруулах [[энерги|энергийн]] хэмжээ ойролцоогоор 24 Мж/кг <ref>{{cite web | last = Fisher | first = Juliya | title = Energy Density of Coal | work = The Physics Factbook | url = http://hypertextbook.com/facts/2003/JuliyaFisher.shtml|accessdate = 2006-08-25 }}</ref>, хэрэв kW-цаг -аар хэмжвэл 6.67 kW-цаг/кг болно. Нүүрсний цахилгаан станцын ашигт ажиллагааны коэффициент 30%. Өөрөөр хэлбэл 1 кг нүүрс шатаахад ялгарах 6.67 kW-цаг энергийн 30% буюу 2.0 kW-ц нь цахилгаан эрчим хүч болон хувирна. Жишээ нь, 100W-ийн компютер нэг жилд 876 kW-ц (100 W × 24 цаг × 365 {өдөр} = 876000 W-ц = 876 kW-ц) эрчим хүч хэрэглэнэ. Энэ хэмжээний эрчим хүчийг гарган авахын тулд : 876 kW-цаг/2.0 kW-цаг = 438 кг нүүрс зарцуулна<ref>A similar result, using a lightbulb instead, see<br />{{cite web | title = How much coal is required to run a 100-watt light bulb 24 hours a day for a year? | work = Howstuffworks | url = http://science.howstuffworks.com/question481.htm | accessdate = 2006-08-25 }}</ref>. Гэхдээ цахилгаан дамжуулах үед гарах шугамын цахилгаан эсэргүүцлийн алдагдлыг (5 - 10%) тооцвол үүнээс илүү хэмжээний цахилгаан (нүүрс) хэрэгтэй болох юм. == Нүүрстөрөгчийн хэмжээ == Нүүрсэнд агуулагдах нүүрстөрөгчийн хэмжээ хамгийн багадаа 50% буюу 1кг нүүрс 0.5кг-с дээш хэмжээний нүүрстөрөгч агуулна. байна. 0.5kg/12kg kmol<suр>-1</suр> = 1/24kmol, 1 mol N<sub>A</sub> -тэй ([[Авогадрогийн тоо]]) тэнцүү. Энэ агаарын хүчилтөрөгчтэй нэгдэн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] үүсгэх ба (12 + 16 × 2 = жин(CO<sub>2</sub>) = 44 кг/кмоль) болно. 1 кг нүүрс шатаахад, 1/24 кmol [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO<sub>2</sub>]] ялгарах ба 1/24 кmol х 44 kг/kmol = 11/6 кг буюу ойролцоогоор 1.83 кг CO<sub>2</sub> болно. 1 кг нүүрсний 29.9% нь 2 kW-ц цахилгаан болон хувирах учир бид 1 kW-ц цахилгаан эрчим хүчний хэрэглээ тутамд 0.370 kg(CO<sub>2</sub>) үүсгэж байна<ref>[http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/page/co2_report/co2report.html CO<sub>2</sub> Emissions Report<!-- Bot generated title -->]</ref>. == Нүүрсний гүний шаталт == Нүүрсний давхраас ой, хээрийн түймэр болон, уурхайн дотоод шаталтын улмаас газрын гүнд шатна <ref>{{cite web | title=Sino German Coal fire project | url=http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2020-05-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200516134445/https://web.archive.org/web/20050830091254/http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | url-status=dead }}</ref> <ref>{{cite web | title=Committee on Resources-Index | url=http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2005-08-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050825231038/http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2016-08-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160829162308/https://web.archive.org/web/20060218013724/http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url-status=dead }}</ref>. Нүүрсний гүний шаталтын улмаас БНХАУ-д жил бүр 109 сая тн нүүрс шатаж, 200 сая тн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] ялгарч байна. Энэ нь дэлхийн хэмжээнд [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалаас]] үүсэж буй нийт CO<sub>2</sub>-ийн 2-3% юм. АНУ-ын Пенсилвани мужийн хаагдсан нүүрсний уурхайд байрлаж байсан хогийг шатаасны улмаас [[1962]] онд эхэлсэн нүүрсний давхраасын гүний шаталт одоо хүртэл үргэлжилсээр байна. Австралийн "Шатаж буй уул"-ыг (Burning Mountain) галт уул гэж үздэг байв. Гэвч энэ нь сүүлийн 5,500 жилийн турш шатсаар байгаа нүүрсний гүний шаталтаас үүссэн утаа, үнс болохыг тогтоосон байна <ref>{{cite web | title=Burning Mountain Nature Reserve | url=http://www.nationalparks.nsw.gov.au/parks.nsf/ParkContent/N0503?Opendocument&ParkKey=N0503&Type=xo | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. == Дэлхийн нүүрсний нөөц == [[Файл:Coal mine in Dhanbad, India.jpg|thumb|Энэтхэгийн Жакарканд уурхай. Энэтхэгт Дэлхийн нүүрсний нөөцийн 10% ноогдоно.]] [[1996]] оны үнэлгээгээр дэлхийн нийт олборлож болох нөөцийг нэг [[грамм|эксаграмм]] (1 × 10<sup>15</sup> кг буюу 1 триллон тн)-аар, түүний хагас нь чулуун нүүрс гэж үнэлсэн байна. Уг хэмжээний нүүрснээс гаргаж авах энергийн хэмжээг нь 290 зеттажоул <ref>Sustainable Energy" 2005 page 303 The MIT Press by Jefferson W. Tester et al. ISBN 0-262-20153-4</ref>, дэлхийн жилийн хэрэглээг 15 терраватт гэвэл <ref>BP2006 energy report, and US EIA 2006 overview</ref>, 600 жил хүрэлцэх хэмжээний нөөц юм. Английн [[Бритиш Петролеум]] компанийн 2005 оны эцсээр хийсэн тооцоогоор, дэлхийн нүүрсний нөөц 909,064 сая тн-оор үнэлэгдсэн байна. [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Оросын Холбооны Улс]], [[Австрали]], [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] зэрэг орнууд нүүрсний ихээхэн нөөцтэй юм. {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний нийт нөөц, [[1999]] оны байдлаар (сая тн)<ref>{{Cite web |url=http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |title=Archive copy |access-date=2007-06-28 |archive-date=2007-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070127034512/http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |url-status=dead }}</ref>''' |- | width="100pt"|'''Орон''' | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Битумжсан нүүрс]]''' ([[антрацит]] багтсан) | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Хагас битумжсан нүүрс]]''' | width="120pt"|'''[[Хүрэн нүүрс]]''' | width="100pt"|'''Нийт''' |- |[[Америкийн Нэгдсэн Улс]] ||115891||101021||33082||249994 |- |[[Оросын Холбооны Улс]] ||49088||97472||10450||157010 |- |[[Хятад]] ||62200||33700||18600||114500 |- |[[Энэтхэг]] ||82396||||2000||84396 |- |[[Австрали]] ||42550||1840||37700||82090 |- |[[Герман]] ||23000||||43000||66000 |- |[[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] ||49520||||||49520 |- |[[Украин]] ||16274||15946||1933||34153 |- |[[Казахстан]] ||31000||||3000||34000 |- |[[Польш]] ||20300||||1860||22160 |} == Нүүрс экспортлогч орнууд == {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний экспорт, орон болон жилээр (сая тн)'''<ref>http://www.eia.doe.gov/oiaf/aeo/supplement/pdf/suptab_114.pdf </ref> |- | width="130pt"|'''Орон''' | width="100pt"|'''2003''' | width="100pt"|'''2004''' |- | [[Австрали]] | 238.1 | 247.6 |- | [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | 43.0 | 48.0 |- | [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] | 78.7 | 74.9 |- | [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Хуучин Зөвлөлт Холбоот Улс]] | 41.0 | 55.7 |- | [[Польш]] | 16.4 | 16.3 |- | [[Канад]] | 27.7 | 28.8 |- | [[Хятад]] | 103.4 | 95.5 |- | [[Өмнөд Америк]] | 57.8 | 65.9 |- | [[Индонез]] | 107.8 | 131.4 |- | '''Нийт''' | '''713.9''' | '''764.0''' |} [[Файл:Tagebau Garzweiler Panorama 2005.jpg|center|1000px|thumb|Германы Гарцвайлер дахь нүүрсний ил уурхай. Өндөр нарийвчлалтай дэлгэмэл зураг.]] == Бусад холбоотой сэдвүүд == * [[Шатах ашигт малтмал]] * [[Дэлхийн дулаарал]] * [[Газрын тос]] * [[Геологи]] * [[Шингэрүүлсэн байгалийн хий]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20080119164838/http://www.coalonline.org/site/coalonline/content/home Coal Online] Утаагүй түлш боловсруулах технологийн талаар * [https://web.archive.org/web/20110225003728/http://www.worldcoal.org/ World Coal Institute] Дэлхийн нүүрсний хүрээлэн * [http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ MSNBC report on coal pollution health effects in the United States] * [https://web.archive.org/web/20050621112309/http://www.uic.com.au//nip83.htm Clean coal technologies] Нүүрс боловсруулах технологи ** [https://web.archive.org/web/20100809105829/http://www.jcoal.or.jp/overview_en/gijutsu.html Advanced methods of using coal] * [https://web.archive.org/web/20130303040016/http://www.fe.doe.gov/programs/fuels/hydrogen/Hydrogen_from_Coal_R%26D.html USDOE Hydrogen from Coal Research] Нүүрснээс устөрөгч ялгах * [http://smtc.uwyo.edu/coal/ Wyoming Coal] Вайомингийн Их Сургуулийн вэб хуудас * [https://web.archive.org/web/20070704031944/http://www.our-energy.com/coal_en.html Coal - origin, purification and consumption] Нүүрсний гарал үүсэл, баяжуулалт, хэрэглээ * [https://web.archive.org/web/20071206003202/http://www.stoke.gov.uk/ccm/museums/museum/2006/gladstone-pottery-museum/information-sheets/coal-in-north-staffordshire.en History of coal seams and the practice of coal mining in North Staffordshire, UK] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Ашигт малтмалын геологи]] [[Ангилал:Нүүрс| ]] [[Ангилал:Нүүрсний уурхай]] [[Ангилал:Шатах ашигт малтмал]] brvnwjaobb3uvgdnf9y7kz2gkvrlaw3 Википедиа:Бүлгэмийн портал 4 5710 855269 778754 2026-05-01T10:15:19Z Wikuiser 100055 /* */ 855269 wikitext text/x-wiki {| cellspacing="0" cellpadding="0" style="width:100%; border:1px solid #aaa;" |- | colspan="2" style="padding-left:5px; background-color:#fcfcfc; text-align:center;" | <h1 style="margin:.5em; margin-top:.1em; border-bottom:0; font-weight:bold;"> Бүлгэмийн портал </h1> <!-- 3 line spacing of h2 is important for subsection edit links to work correctly, PLEASE DO NOT FIX --> '''Бүлгэмийн порталд''' тавтай морилно уу. Энэ бол Википедиад юу болж байгаа талаар мэдэх гол газар юм. <div style="text-align:left;"> '''''Та үүнийг хайж байж магадгүй...''''' * Википедиа гэж яг юу юм бэ?: ''[[Википедиа:Тухай]] хуудсыг харна уу.'' * Шинэ [[Википедиа:Викичид|викич]] бол хамгийн ойр зуурын мэдээлэл агуулсан ''[[Wikipedia:Википедиад Тавтай морилно уу|Википедиад Тавтай морилно уу!]] хуудсаар зочилно уу.'' * Википедиагийн талаарх тусламж: ''[[Тусламж:Агуулга|Тусламжийн хуудсыг]] харна уу.'' * Бусад хэрэглэгчидтэй хэлэлцүүлэг явуулах: ''[[Википедиа:Хурал|Википедиа Хурал]] нь Википедиагийн хамгийн гол хэлэлцүүлгийн форум юм. * </div> |} {| id="Collaborations" cellspacing="0" cellpadding="0" style="width:100%; margin-top: 1em; border:2px #BFB1A3 solid;" |- | colspan="2" style="background: #F2E6CE;text-align:left;border-bottom:1px #BFB1A3 solid;" | <h2 style="margin:.5em; margin-top:.1em; border-bottom:0; font-weight:bold;"> <center>Хувь нэмэр оруулах</center> </h2> == Шинэ өгүүлэл оруулах == *[[Тусламж:Шинэ хуудас яаж үүсгэх вэ?|Шинэ хуудас үүсгэх тухай тусламж]] *[[Wikipedia:Монгол Википедиад байх ёстой өгүүллүүд (жагсаалт)|Монгол Википедиад байх ёстой өгүүллүүдийн жагсаалтад]] байгаа өгүүллүүдийг шинээр оруулах [[Ангилал:Википедиа:Архив]] r2r2ucikyzjzj633udo2slrli9eapk9 Оман 0 6386 855201 854856 2026-04-30T13:55:00Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855201 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Оманы Султант Улс | common_name = Оман | native_name = {{native name|ar|سلطنة عُمان|italics=off}}<br />''{{transliteration|ar|Salṭanat ʻUmān}}'' | image_flag = Flag of Oman.svg | flag_type = [[Оманы төрийн далбаа|Далбаа]] | image_coat = National emblem of Oman.svg | symbol_type = [[Оманы үндэсний сүлд|Үндэсний сүлд]] | national_anthem = {{lang|ar|نشيد السلام السلطاني}}<br />"[[Оманы төрийн дуулал|ас-Салам ас-Султани]]"<br />"Султаны ёсолгоо"{{parabr}}{{center|[[File:Peace to the Sultan (نشيد السلام السلطاني).ogg]]}} | image_map = File:Oman (better) (orthographic projection).svg | map_caption = Арабын хойг дахь Оманы байршил (хар ногоон) | capital = [[Маскат]] | coordinates = {{Coord|23|35|20|N|58|24|30|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт араб хэл|Араб хэл]]<ref>{{cite web |title=Basic Statute of the State promulgated by Royal Decree 101/96 |url=https://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |website=MINISTRY OF JUSTICE AND LEGAL AFFAIRS |access-date=2023-07-10 |archive-date=2020-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200707234954/http://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |url-status=dead }}</ref> | religion = {{tree list}} *88.9% [[Оман дахь лалын шашин|Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]]) **47.2% [[Суннит Ислам|Суннит]] **35.2% [[Ибадит Ислам|Ибадит]] **6.5% [[Шиит Ислам|Шиит]] *5.5% [[Оман дахь хиндү шашин|Хиндүизм]] *3.6% [[Оман дахь христийн шашин|Христ]] *2% [[Оман дахь шашин шүтлэг|Бусад]]<ref>{{cite web | url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=171c | title=National Profiles }}</ref> | religion_year = 2020 | demonym = [[Оманчууд]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Исламын улс|Исламын]] [[хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | leader_title1 = [[Оманы удирдагчдын жагсаалт|Султан]] | leader_name1 = [[Хейсам бен Тарик]] | leader_title2 = [[Оманы хунтайж|Хунтайж]] | leader_name2 = [[Тейязин бин Хейсам]] | legislature = [[Оманы Зөвлөл]] | upper_house = [[Оманы Төрийн зөвлөл|Төрийн зөвлөл (Мажлис аль-Давла)]] | lower_house = [[Оманы Зөвлөлдөх Ассамблей|Зөвлөлдөх Ассамблей (Мажлис аль-Шура)]] | sovereignty_type = Түүх | established_event1 = [[Бану Азд|Азд]] омгийн нүүдэл | established_date1 = 130 | established_event2 = Аль-Жуланда | established_date2 = 629 | established_event3 = {{nowrap|[[Имамат Оман|Имамат]] улс байгуулагдав<ref>{{cite encyclopedia|title=Oman|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|publisher=MSN Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028154443/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|archive-date=28 October 2009|quote=In 751 Ibadi Muslims, established an imamate in Oman. Despite interruptions, the Ibadi imamate survived until the mid-20th century.|url-status=dead}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html |wayback=20091028154443 |text=Oman |archiv-bot=2026-04-30 13:55:00 InternetArchiveBot }}</ref>}} | established_date3 = 751 | established_event4 = [[Набаны улс]] | established_date4 = 1154 | established_event5 = [[Португалын Оман]] | established_date5 = 1507–1656 | established_event6 = [[Ярубын улс]] | established_date6 = 1624 | established_event7 = [[Аль-Саид]]ын угсаа | established_date7 = 1744 | established_event8 = [[Маскат-Оман]] | established_date8 = 1 сарын 8, 1856 он | established_event9 = [[Жабал-Ахдарын дайн]] | established_date9 = 1954–1959 | established_event10 = [[Дофарын бослого]] | established_date10 = 1963 оны 6 сарын 9 – 1976 оны 3 сарын 11 | established_event11 = Оманы Султант Улс | established_date11 = 8 сарын 9, 1970 он | established_event12 = НҮБ-д [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн 299-р тогтоол|элсэв]] | established_date12 = 10 сарын 7, 1971 он | established_event13 = [[Оманы үндсэн дүрэм|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date13 = 1 сарын 6, 2021 он<ref>{{cite web |title=Oman |url=https://carnegieendowment.org/2010/07/15/oman-pub-41227 |publisher=Carnegie Endowment for International Peace |access-date=31 December 2021 |date=15 July 2010}}</ref> | area_km2 = 309,500 | area_rank = 70 | area_sq_mi = 119,498 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = бага | population_estimate = {{UN_Population|Oman}}{{UN_Population|ref}} | population_census = 2,773,479<ref name="2010Census">{{cite web |url=http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |title=Final Results of Census 2010 |publisher=National Center for Statistics & Information |access-date=7 January 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518190005/http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |archive-date=18 May 2013 }}</ref> | population_estimate_year = {{UN_Population|Year}} | population_estimate_rank = 125 | population_census_year = 2010 | population_density_km2 = 15 | population_density_sq_mi = 40 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 177 | GDP_PPP = {{increase}} $165.947&nbsp;тэрбум<ref name=imf2>{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=64&pr.y=5&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=449&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=20 October 2019}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 78 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $35,286 | GDP_PPP_per_capita_rank = 71 | GDP_nominal = {{increase}} $110.127&nbsp;тэрбум<ref name=imf9>{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPD,&sy=2022&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2022 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date= August 22, 2022 }}</ref> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 66 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $23,416 | GDP_nominal_per_capita_rank = 55 | Gini = 30.75 <!--number only--> | Gini_year = 2018 | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |title=Urban – Gini index – Omani – Total |publisher=The National Centre for Statistics and Information, Sultanate of Oman |access-date=20 May 2018 |archive-date=21 Тавдугаар сар 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180521021256/https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |url-status=dead }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.816 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!--Please use the year to which the HDI refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 54 | currency = [[Оманы риал]] | currency_code = OMR | time_zone = [[Персийн Булангийн Стандарт Цаг|GST]] | utc_offset = +4 | date_format = өө.сс.жжжж | drives_on = Баруун | calling_code = [[+968]] | cctld = [[.om]], [[عمان.]] | official_website = [http://www.oman.om www.oman.om] }} '''Ома́н''', бүтэн нэрээрээ '''Оманы Султант Улс''' ([[Араб хэл|араб.]] سَلْطَنَةُ عُمَان‎ [saltˤaˈnaːt(u) ʕʊˈmaːn]) — [[Өрнөд Ази]]д [[Арабын хойг|Арабын хойгт]] оршдог [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]''' юм. Оман улс [[Арабын тэнгис]] болон [[Оманы булан|Оманы булангаар]] хүрээлүүлдэг далайд гарцтай. Хуурай газраар [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араб Нэгдсэн Эмират]], [[Саудын Араб]], [[Йемен]]тэй хиллэдэг. [[Ормузын хоолой]]н тал хагасыг хянаж, [[Иран]], [[Пакистан]]тай усаар хиллэнэ. [[Мусандам]] хойг нь үндсэн биеэс тусдаа оршдог. 309 мянган км² газар, 4.6 сая хүн амтай. [[Маскат]] нийслэлтэй, томоохон хотууд нь- [[Сиб]], [[Низва]] зэрэг юм. Тэнгисийн эрэг, [[цөл]] бүхий Оманд [[Арабчууд|араб угсаатан]] голлон амьдардаг. Хүн амын тал хувь нь Оманы иргэн, тал нь гадаад улсын иргэн байдаг ажээ. Албан бичигт [[араб хэл]]ийг хэрэглэнэ. [[Лал]] шашны [[ибадит]] урсгал зонхилдог ганц орон юм. Оманд эртнээс хүн амьдарсан ба нутгийн гүнд овог аймаг буюу шашны тэргүүн [[имам]]ын мэдлийн улс, харин эргээр худалдаачин буюу [[султан]]ы улс оршин байв. 17-р зуунаас Оманы султан хүчирхэгжиж [[Португал]], [[Британи]]тай зэрэгцэн газар тэнгис гатлан газар колоничлох болсон ба [[Дорнод Африк]]ийн [[Занзибар Султант улс|Занзибарт]] султан амьдран суужээ. Маскат худалдааны боомт хот байсаар байв. 1959 онд султан улсын цор ганц удирдагч болсон. Оман Британийн дэмжлэгийг авсан, уламжлалт харилцаатай. Хэмжээгүй эрхт [[хаант засаг]]тай. [[Кабус]] султан 1970 оноос хойш төр барьж, парламентат ёсыг үүсгэж, эдийн засгийг чөлөөлжээ. Оман [[газрын тос]] экспортолдог, өндөр орлоготой орон юм. {{Олон нэр |хэл1 = Монгол‎‎ бичиг |бичиг1 = Оман <sup>кирил</sup> |хэл2 = [[латин үсэг|Араб үсэг]] |бичиг2 = عمان <sup>араб</sup> → ''Уман'' |хэл3 = [[латин үсэг|Латин үсэг]] |бичиг3 = Oman <sup>англи</sup> |хэл4 = [[кирил үсэг|Кирил үсэг]] |бичиг4 = Оман <sup>орос</sup> |тэмдэглэл = }} == Газар зүй == Оман 309,500 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|71-р том]] орон юм. [[Зураг:Oman_Topography.png|thumb|left|150px|Физик газрын зураг]] [[Зураг:Oman-Oasis.jpg|thumb|left|150px|Цөлийн баян бүрд]] === Байрлал === Оман хойд өргөргийн 16° — 28°, зүүн уртрагийн 52° — 60° дотор [[Өрнөд Ази]], [[Өрнөд өмнөд Ази]]д хамааран [[Арабын хойг]]ийн дорнод өмнөд хязгаарт байна. Эргийн урт - 3165 км. Дорнод талаараа [[Оманы булан]], өмнөд талаараа [[Арабын тэнгис]]ийн эрэгтэй. Өрнөд талаараа [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араын Нэгдсэн Эмират улстай]] -410 км, [[Саудын Араб]]тай -676 км, [[Йемен]]тэй -288 км урт зурвасаар хиллэдэг. Умард үзүүр [[Мусандам]] хойг нутгийн бусад хэсгээс салангид, [[Ормузын хоолой]]н эрэгт байдаг. === Газрын тогтоц === Оманы газар нутгийн 82% [[Арабын цөл]]ийн хэсэг байна. 15% нь уул нуруу, 3% нь эргийн нам зурвас байна. [[Руб эль-Халийн цөл]] нь Арабын хойгийн цөм хэсгээс Оманыг тусгаарладаг байгалийн бартаа юм. Дорнод эргээр [[Хажарын нуруу]] Мусандам хойгоос [[Сур хот]] хүртэл нумран тогтжээ. Хажар нуруу эрэг хоёрын дундуур [[Батина]] нутаг байна. Оманы эрэг дагуух арлаас том нь [[Масира]] юм. Оманы хамгийн өндөр цэг нь [[Шам]] (3000 м) бол нам доор цэг нь тэнгисийн эрэг болно. === Цаг уур === Оман хуурай, халуун, тэнгисийн чийглэг уур амьсгалтай. Дунджаар 30 °C - 40 °C хална. Жилийн хур тунадас [[Маскат]] хавьд 100 мм, уулархаг нутгаар 400 мм унадаг. == Хүн ам зүй == {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам |- | 1950 || 456,000 |- | 1970 || 732,000 |- | 1990 || 1,868,000 |- | 2010 || 2,782,000 |- | 2016 || 4,550,538 |} [[Зураг:Population pyramid of Oman 2015.png|thumb|left|150px|Нас хүйсний зураг]] Оманы хүн амын 80 орчим хувь нь арабууд юм. Тэднийг хоёр бүлэгт хуваадаг: эртний үед Йеменээс нүүж ирсэн омгийн үр удам багтдаг Араб-Ариба ("цэвэр арабууд") болон Муста-Ариба ("холимог арабууд"). Оман улсад 2021 оны байдлаар 3,694,755 хүн оршин сууж байна. Хүн амын 87% нь хотын оршин суугчид. Хүн амын дунд 0-14 насны багачууд 22%, 15-64 насны хөдөлмөрийн чадвартан 75%, 65-аас дээш өндөр настан 2%-ийг бүрдүүлж байна. Дундаж наслалт - 74 жил. Хүйсийн харьцаа - 1.46 эр/эм. Хүн амын жилийн өсөлт - 2.2%. Хүн амын 91% бичиг үсэгт тайлагдсан. Эрэгтэйд 93%, эмэгтэйд 85% байна. [[Зураг:Bedouin family-Wahiba Sands.jpg|thumb|left|180px|Бедуйн айл]] [[Зураг:Oman_(124).jpg|thumb|left|180px|1899 он. Оманы айл]] === Ард түмэн === Оманы 2.3 сая оршин суугч нь Оманы иргэн, 2.2 сая нь гадаадын иргэн, цагаач байна. Хүн амын дунд [[араб угсаатан]] олонх бөгөөд тэнгисийн худалдааны мөрөөр холбогдсон [[балуч ястан|балуч]], [[Энэтхэг]], [[Пакистан]], [[Шри Ланка]], [[Бангладеш]], [[Африк]] гаралтай хүмүүс цөөнх байна. === Хэл бичиг === Оман улсад [[араб хэл]]ийг албан ёсноо хэрэглэнэ. [[Араб үсэг|Араб үсгээр]] бичдэг. Мөн [[балуч хэл|балуч]], [[хинди хэл|хинди]] зэрэг хэл хүн амын цөөн хэсэгт хэрэглэгдэнэ. [[Англи хэл]]ийг гуравдагч хэл болгон бага сургуульд зааж сургадаг. Гудамж, замын хаяг тэмдэг араб, англи хос бичигтэй. === Шашин шүтлэг === Оманы хүн амын 86% нь [[лал]] шашин шүтдэг. Ибадит урсгал зонхилж, цөөнхөд суннит, шийт ёс мөрдөгдөнө. Хүн амын 6% [[христийн шашин|христ]], 5% [[хиндү шашин|хиндү]], 1% [[буддын шашин|буддын]] шашин шүтлэгтэй. === Хот суурин === [[Зураг:Ruwi quarter in Mascat, Oman.jpg|thumb|left|180px|[[Маскат]]]] Оманы хүн амын 71% хот газар суудаг. Томоохон хотоос дурдвал: {|class="wikitable" |+ |- valign="top" | * [[Маскат]] (797,000 хүнтэй) * [[Сиб]] (237,816) * [[Салала]] (163,140) * [[Баушар]] (159,487) || * [[Сухар]] (108,274) * [[Сувайк]] (107,143) * [[Ибри]] (101,640) * [[Сахам]] (89,327) |} == Түүх == === Эртний үе === [[Зураг:World Heritage Grave Al Ayn Oman.JPG|thumb|left|180px|Аль-Айн агуй нь дэлхийн соёлын өвд багтжээ]] Оманд [[Африк]]ийн дорно умар эрэгт олдсон чулуун зэвсгийн олдвортой төстэй НТӨ 100,000 оны үед хамаарах [[чулуун зэвсэг]] хэрэглэл 2011 онд олдсон. [[Ибри]] хотын ойрх Дереазед НТӨ 8000 оны үеэс [[газар тариалан]] эрхэлсэн, хүний ул мөр байна. [[Шумер]]ийн цаг тооны бичигт [[зэс]]ийн уурхай бүхий Оманы нутгийг «Маган» гэдэг байв. Оманы нутаг түүхийн хувьд хоёр хэсгээс бүрдсээр 20-р зуунтай золгосон. Нэг нь [[имам]]ын захиргааны дотор газар, нөгөө нь [[султан]]ы захиргааны эргийн газар. Олон газраас ирэл гарвалтай [[араб угсаатан|араб]] угсаатан зонхилон амьдарч ирсэн. [[Йемен]]ы Уман нутгаас ихэнх нь иржээ. НТӨ I мянганд Оманы [[Сохар]] зэрэг эргийн хот суурин [[Ахемен]], [[Парфын улс|Парф]], [[Сасан]] зэрэг [[перс]] улсын мэдэлд байв. Дотор Оманд нутгийн хүмүүс амьдарч байв. Загас, мал аж ахуй голчлон эрхэлж байв. === Дотор Оман === [[Зураг:Maskat & Oman map.png|thumb|right|180px|Оманы хоёр нутаг]] 7-р зуунд зөнч [[Мухаммед]]ийн илгээсэн Зайд ибн Харита Оманд [[лал]] шашныг дэлгэрүүлэв. Лал шашны [[ибадит]] урсгал 8-р зуунаас өнөөг хүртэл нутгийн ардын гол ёс дэг болсон. Идабит ёсонд шашны тэргүүн имамын хүч нөлөө их бөгөөд 1970 он хүртэл Дотор Оманы овог аймгийн ноёд имамд захирагдаж байв. Оманыг [[Кармат]] (931-932), [[Буи]] (967-1053), [[Сельжук]] (1053-1154) зэрэг харь улс халдан эзэлж байв. Дотор Оманд [[Набаны улс]] (1154-1470), [[Ярубын улс]] (1624-1742) зэрэг нутгийн имамт улс оршин тогтножээ. === Эргийн Оман === [[Зураг:Sultan's_Palace,_Zanzibar.JPG|thumb|left|180px|19-р зуунд баригдсан [[Занзибар]] дахь султаны харш]] 1515-1650 онд [[Маскат]] нь [[Португал]]ын колони байсан ба Ярубын улс Маскатыг буцаан авч, Дорно Африк дахь Португалын колониудыг авч боол худалдаалах болсон. 1719 онд хаан ширээ залгамжлах будлианаас дайтсаар 1742 онд [[Аль-Саид]]ын угсааныхан султан суусан нь одоо ч хэвээр байна. Дайнаар алдагдсан нутгуудаа эргүүлэн авч [[Султан Саид ибн]] султан Дорно Африкийн [[Занзибар]] арлыг болон Пакистан дахь [[Гвадар]]ыг эзэмшиж, [[боолын худалдаа]]наас орлого олж байв. Султаныг нас барахад хоёр хүү нь улсыг [[Маскат-Оман]], Занзибар гэж хоёр салгав. Мөн Аззам нь өөрийгөө имам өргөмжилж зарим аймгийн дэмжлэгийг олов. Маскат-Омантай [[Британийн эзэнт гүрэн|Британи]] дотно харилцаж байв. Султанд олон улстай харилцах эрх байсан бөгөөд 1920-оод оны газрын тосны гэрээнд Оманыг бүхэлд нь төлөөлж гарын үсэг зурсан. Султан болон имамын зөрчилдөөн явагдсаар байсан. [[Жабал-Ахдарын дайн|1954-1959 онд]] иргэний дайн болж султан [[Низва]], Ибри хотыг эзэлж, имам [[Саудын Араб]] руу дутаажээ. Улсын нэрийг дан «Оман» гэж нэрийдэв. 1958 онд Гвадарыг [[Пакистан]]д худалдав. === Нэгдсэн улс === [[Зураг:Oman._Dhofar_1970_(8596723373).jpg|thumb|right|180px|Дофарын бослого. 1970 он.]] 1964 онд [[Дофар]] мужид [[коммунист]] хүчин бослого гаргажээ. [[Саид бин Таймур]] султаны назгай байдлыг төрийн эргэлтээр шийдэж хүү Кабус нь султан ор залгав. Их Британи, [[Иран]]ы тусламжаар цэрэг техникээ зузаатгаж 1976 онд бослогыг даран сөнөөв. Үндсэн хууль, төр засаг, эдийн засгийн шинэчлэл хийгдэв. Оман газрын тос экспортолдог, эдийн засгийн эрх чөлөө сайн орон болсон. Оманд улс төрийн намуудыг хориглосон. Өмнө нь нөлөө бүхий сөрөг хүчний хөдөлгөөн болох Оманы чөлөөлөх ардын фронт одоо идэвхгүй болсон. Хамгийн сүүлийн сонгууль 2011 оны 10-р сарын 15-нд болсон. Оманы Султанат улс дотоод тогтвортой байдлын өндөр түвшинд байгаа ч [[Персийн булангийн дайн]] болон [[Иран-Иракийн дайн|Иран-Иракийн дайны]] дараах бүс нутгийн хурцадмал байдал нь батлан ​​​​хамгаалахын ихээхэн хэмжээний зардал шаардсаар байна. Оман одоогоор стратегийн ач холбогдолтой [[Ормузын хоолой]]н тал хэсгийг хянаж байна. Оманд 2004 онд эмэгтэй хүн төрийн өндөр албанд сонгогдон ажилласан нь [[Араб дахин]]д сонин тохиолдол юм. 2011 оны [[Арабын хавар|Арабын хавраар]] эсэргүүцэл жагсаал гарсанд [[Кабус]] султан ажлын байр, тэтгэмж амлан намжаажээ. == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}} {{OIC}} [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Оман| ]] [[Ангилал:Хаант Улс]] cyzh7y0nlxbhnqi0eos4x0l58jl8nmd Шатдаг занар 0 7045 855225 854897 2026-04-30T21:16:56Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855225 wikitext text/x-wiki [[Файл:Oilshale.jpg|thumb|Шатдаг занараар гал түлж буй нь]] [[Файл:OilShaleEstonia.jpg|thumb]] [[Файл:OilShaleFossilsEstonia.jpg|thumb]] '''Шатдаг занар''' нь органик бодисын ([[кероген]]) өндөр агуулга бүхий нарийн ширхэгтэй [[чулуу|тунамал чулуулаг]] юм. Шатдаг занараас [[газрын тос|түүхий газрын тостой]] төстэй найрлага бүхий шингэн [[нүүрсустөрөгч]] гарган авч болно. Шатдаг занар нь геологийн нэр томъёоны хувьд [[занар]]аас өөр чулуулаг бөгөөд, шатдаг занараас гарган авсан тос нь газрын тосноос бага зэрэг ялгаатай байна<ref name=wec74>WEC (2004), p. 74</ref>. Шатдаг занар нь харьцангуй өргөн тархалттай [[ашигт малтмал]] бөгөөд томоохон ордууд [[АНУ]], [[Бразил]], [[БНХАУ]], [[Эстони]]д байдаг. Дэлхийн шатдаг занарын нөөц (газрын тосонд шилжүүлсэн нөөц) 2.8–3.3 трилион (2.8–3.3&nbsp;x&nbsp;10<sup>12</sup>) [[баррель]] байна<ref name=wec101>WEC (2007), p. 101-102</ref><ref name=aeo2006>{{cite paper | title = Annual Energy Outlook 2006 | publisher = [[Energy Information Administration]] | date = February 2006 | url = http://www.eia.doe.gov/oiaf/aeo/pdf/0383(2006).pdf | format = PDF | accessdate = 2007-06-22}} </ref><ref name=andrews>{{cite paper | last = Andrews | first = Anthony | title = Oil Shale: History, Incentives, and Policy | publisher = Congressional Research Service | date = [[2006-04-13]] | url = http://www.fas.org/sgp/crs/misc/RL33359.pdf | format = PDF | accessdate = 2007-06-25 }} {{Webarchiv|url=http://www.fas.org/sgp/crs/misc/RL33359.pdf |wayback=20191212111028 |text=Oil Shale: History, Incentives, and Policy |archiv-bot=2026-04-30 21:16:56 InternetArchiveBot }}</ref><ref name=unconventional> {{cite paper | title = NPR's National Strategic Unconventional Resource Model | publisher = [[United States Department of Energy]] | date = April 2006 | url = http://www.fossil.energy.gov/programs/reserves/npr/NSURM_Documentation.pdf | format = PDF | accessdate = 2007-07-09}}</ref>. Шатдаг занарыг нэрж (химийн аргаар боловсруулан) синтетик газрын тос, хий гарган авч болно. Энэ шингэн бүтээгдэхүүнийг "шатдаг занарын тос", "хий" гэж нэрлэнэ. Мөн шатдаг занарыг шууд түлш болгон хэрэглэж (шатааж) болохоос гадна химийн болон барилгын материалын түүхий эд болгон хэрэглэж болно<ref name=dyni> {{Cite paper | last =Dyni | first =John R. | title =Geology and resources of some world oil-shale deposits. Scientific Investigations Report 2005–5294 | publisher = U.S. Department of the Interior. U.S. Geological Survey | year = 2006 | url = http://pubs.usgs.gov/sir/2005/5294/pdf/sir5294_508.pdf | format=PDF | accessdate =2007-07-09}} </ref>. Газрын тосны нөөц шавхагдаж, үнэ ихээр нэмэгдэж буй өнөө үед шатдаг занар нь газрын тосыг орлох эрчим хүчний эх үүсвэр гэж тооцогдож байгаа болно<ref name=evi>{{Cite paper | title = Energy Security of Estonia | publisher = Estonian Foreign Policy Institute | date = September 2006 | url = http://www.evi.ee/lib/Security.pdf | format = PDF | accessdate = 2007-10-20 }}</ref><ref name=doe>{{Cite web | title = Oil Shale Activities | publisher = [[United States Department of Energy]] | url = http://www.fossil.energy.gov/programs/reserves/npr/NPR_Oil_Shale_Program.html | accessdate = 2007-10-20 | archive-date = 2007-08-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070813012953/http://www.fossil.energy.gov/programs/reserves/npr/NPR_Oil_Shale_Program.html | url-status = dead }}</ref>. == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Oil shale}} *[http://www.kirj.ee/oilshale/ Oil Shale. A Scientific-Technical Journal]. Estonian Academy Publishers. ISSN 0208-189X *[https://web.archive.org/web/20060925211118/http://energy.cr.usgs.gov/other/oil_shale/pubs_data.html Selected online oil shale publications by the U.S. Geological Survey] *[http://www.mrw.interscience.wiley.com/emrw/9783527306732/ueic/article/a18_101/current/html Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry article on oil shale]{{Dead link|date=Арван нэгдүгээр сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (requires registration). Retrieved on [[2007-08-04]] * {{cite book |name = Andersson |first = Astrid |name2 = Dahlman |first2 = Bertil |name3 = Gee |first3 = Sven |name4 = Snäll |title = The Scandinavian Alum Shales |year = 1985 |pages = 49 |url = http://www.sgu.se/cgi-bin/egwcgi/53514/screen.tcl/name%3Dshow_record%26format%3Dbrief%26host%3Dgeoreg%26gattr1%3D%40attr+2%3D102%26entry1%3DThe+Scandinavian+Alum+Shales%26field1%3Dall%26logic1%3D%26attr1%3D%40attr+4%3D2%26page%3D1%26norec%3D1%26service%3Dsgu%26lang%3Deng |isbn = 9171583343 |accessdate = 2007-10-20 |archive-date = 2007-09-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070928003624/http://www.sgu.se/cgi-bin/egwcgi/53514/screen.tcl/name%3Dshow_record%26format%3Dbrief%26host%3Dgeoreg%26gattr1%3D%40attr+2%3D102%26entry1%3DThe+Scandinavian+Alum+Shales%26field1%3Dall%26logic1%3D%26attr1%3D%40attr+4%3D2%26page%3D1%26norec%3D1%26service%3Dsgu%26lang%3Deng |url-status = dead }} *{{cite web |url=http://www.kirj.ee/oilshale/Est-OS.htm |title=Estonian oil shale |author=Mihkel Koel |date=1999 |accessdate=2007-10-20 |archive-date=2007-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071029040633/http://www.kirj.ee/oilshale/Est-OS.htm |url-status=dead }} *[https://web.archive.org/web/20080512001727/http://www.mines.edu/outreach/cont_ed/oilshale/index.html 27th Oil Shale Symposium] * {{cite web | author = Daniel Fine | Publisher = Heritage Foundation | title = Oil Shale: Toward a Strategic Unconventional Fuels Supply Policy | date = [[2007-03-08]] | url = http://www.heritage.org/Research/EnergyandEnvironment/hl1015.cfm | accessdate = 2007-10-20 | archive-date = 2007-10-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071020200615/http://www.heritage.org/Research/EnergyandEnvironment/hl1015.cfm | url-status = dead }} * {{cite web | title = Statement Of Thomas Lonnie Assistant Director for Minerals, Realty & Resource Protection, Bureau of Land Management, U.S. Department of the Interior before the Senate Energy and Natural Resources Committee. Oversight Hearing on Oil Shale Development Efforts | date = [[2005-04-12]] | url = http://www.doi.gov/ocl/2005/OilShaleDev.htm | accessdate = 2007-10-20 | archive-date = 2007-10-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071025141852/http://www.doi.gov/ocl/2005/OilShaleDev.htm | url-status = dead }} [[Ангилал:Шатдаг занар| ]] [[Ангилал:Тунамал чулуулаг]] {{Energy-stub}} {{Geology-stub}} {{Geologic-formation-stub}} 2xiyccnk1ux3jubd0o5uh4kjr1qtmdk Эдинбург 0 8589 855227 854524 2026-04-30T21:37:59Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855227 wikitext text/x-wiki {{short description|Шотландын нийслэл}} {{about|Шотландын нийслэлийн}} {{Инфобокс суурин | name = Эдинбург | native_name = {{native name|gd|Dùn Èideann}} | settlement_type = [[Нийслэл]] ба [[тойрог (Шотланд)|тойрог]] | image_skyline = {{multiple image |border=infobox |total_width=280 |image_style=border:1; |perrow=1/3/3/2 |caption_align = center | image1 = Skyline of Edinburgh.jpg | caption1 = Эдинбург хотын төвийн үзэмж | image2 = Schottland-Edinburgh-Sir Walter Scott Monument.JPG | caption2 = [[Скоттын хөшөө]] | image3 = Scottish Parliament 1 (4531374464).jpg | caption3 = [[Шотландын Парламентын барилга|Шотландын Парламент]] | image4 = National monument Edinburgh.jpg | caption4 = [[Шотландын үндэсний хөшөө]] | image5 = Edinburgh , St Giles' Cathedral - geograph.org.uk - 6656568.jpg | caption5 = [[Гэгээн Гилесийн сүм]] | image6 = Arthur's Seat from Bernard Terrace, Edinburgh - geograph.org.uk - 5453114.jpg | caption6 = [[Артурын суудал]] | image7 = Entrance to Holyrood Palace (geograph 2168252).jpg | caption7 = [[Холирудын байшин]] | image8 = Edinburgh Castle from the North.JPG | caption8 = [[Эдинбургийн цайз]] | image9 = Edinburgh - Royal Scottish Academy Building - 20140421192731.jpg | caption9 = [[Шотландын хааны академийн барилга]] }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_flag = Flag of Edinburgh.svg | flag_alt = | flag_link = | image_shield = Coat of Arms of the Edinburgh City Council.svg | shield_alt = | shield_link = Эдинбургийн сүлд | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | blank_emblem_type = | blank_emblem_link = | etymology = | nicknames = "''Auld Reekie''", "''Edina''", "''Умардын Афин''" | map_caption = Шотланд дахь хотын байршил | motto = ''[[Psalm 127|Nisi Dominus Frustra]]'' <small>([[Латин хэл|Латин]])</small><br />Эзэнгүйгээр бүх зүйл дэмий хоосон | image_map = Edinburgh UK location map.svg | map_alt = | map_caption = [[Шотланд]] дахь Эдинбург хот | pushpin_map = Шотланд#Их Британи | pushpin_map_caption = Шотланд дахь байршил##Их Британи дахь байршил | pushpin_relief = yes | coordinates = {{coord|55|57|12|N|03|11|21|W|region:GB_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Бүрэн эрхт улс]] | subdivision_name = {{flag|Нэгдсэн Хаант Улс}} | subdivision_type1 = {{nowrap|[[Их Британийн харьяат улс|Улс]]}} | subdivision_name1 = {{flag|Шотланд}} | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | established_title = Байгуулагдсан | established_date = МЭ 7-р зуунаас өмнө | established_title2 = Өөрийн удирдлагатай | established_date2 = 1124 | established_title3 = Хотын статус | established_date3 = 1633<ref>{{cite web |last1=Коллетт |first1=Ричард |title=How Many Cities in Scotland? Everything You Need to Know. |url=https://www.travel-tramp.com/how-many-cities-in-scotland/ |website=Travel Tramp |access-date=2024-10-01 |date=2024-01-05}}</ref> | named_for = | seat_type = Захирагч биет | seat = [[Эдинбург хотын танхимууд]] | parts_type = | parts = | government_footnotes = <ref name="Council leadership">{{cite web |url=https://www.edinburgh.gov.uk/council-democracy |title=Council and Committees |website=Эдинбург хотын зөвлөл |access-date=2026-04-22 }}</ref> | government_type = [[Шотландын орон нутгийн засаг захиргаа|Зөвлөл]] | governing_body = {{nowrap|[[Эдинбург хотын зөвлөл|Эдинбург хотын зөвлөл]]}} | leader_title1 = [[Их Британийн орон нутгийн зөвлөлийн улс төрийн бүтэц|Хяналт]] | leader_name1 = Ерөнхий хяналт байхгүй | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | area_footnotes = <ref name="popstats">{{UK subdivision statistics citation }}</ref> | area_total_km2 = {{UK subdivision area|GSS=S12000036}} | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_rank = 23-р байр | population_footnotes = <ref name="popstats" /> | population_as_of = {{UK subdivision statistics year}} | population_total = {{UK subdivision population|GSS=S12000036}} | population_rank = 2-р байр | population_density_km2 = {{UK subdivision density|GSS=S12000036}} | population_demonym = Эдинбургчууд | demographics_type1 = | demographics1_footnotes = | demographics1_title1 = | demographics1_info1 = | demographics_type2 = | demographics2_footnotes = | demographics2_title1 = | demographics2_info1 = | timezone1 = [[Гринвичийн стандарт цаг|ГСЦ]] | utc_offset1 = +0 | timezone1_DST = [[Британийн Зуны Цаг|БЗЦ]] | utc_offset1_DST = +1 | postal_code_type = [[Нэгдсэн Хаант Улс дахь шуудангийн код|Шуудангийн код]] | postal_code = EH1–17, EH28–30 | area_code_type = [[Нэгдсэн Хаант Улс дахь утасны дугаар|Залгах код]] | area_code = 0131 | iso_code = [[ISO 3166-2:GB|GB-EDH]] | blank1_name = [[ONS кодлох систем|ONS код]] | blank1_info = S12000036 | website = {{URL|https://www.edinburgh.gov.uk}} | footnotes = {{Инфобокс ЮНЕСКО-гийн дэлхийн өв |child = yes |Official_name = Эдинбургийн хуучин ба шинэ хот |ID = 728 |Criteria = Соёлын: ii, iv |Year = 1995 }} {{Инфобокс ЮНЕСКО-гийн дэлхийн өв |child = yes |Official_name = Форт гүүр |ID = 1485 |Criteria = Соёлын: i, iv |Year = 2015 }} }} '''Эдинбург''' ({{lang-en|Edinburgh}}; [[Шотланд гаэл хэл]]: Dùn Èideann) нь [[Нэгдсэн Вант Улс]]ын хэсэг [[Шотланд]]ын [[нийслэл]] бөгөөд [[Глазго]]гийн дараа хоёр дахь том хот нь юм. Шотландын 32 орон нутгийн засгийн газрын зөвлөлийн газар нутгуудын нэг ба Нэгдсэн Вант Улсын долоо дахь том хот болно. Эдинбург нь Шотландын зүүн өмнөд хэсэгт, Төвийн Бүсийн зүүн эрэг дээр, Ферт-оф-Фортын дагуу, [[Хойд тэнгис]]ийн орчим оршдог. Ширүүн тэгш бус нутаг дэвсгэр, [[дундад зууны үе]]ийн болон Жорж хаадын үеийн [[архитектур]] зэргээс болж [[Европ]]ын хамгийн үзэсгэлэнт хотуудын дунд тооцогддог. == Газар зүй == Энэ хот нь Эдинбург хотын зөвлөлийн газар нутгийг үүсгэдэг бөгөөд энэ нь Эдинбург хот ба 78 км² нутагтай хөдөөний бүсийг оролцуулдаг. == Түүх == [[1437]] оноос Скоуныг орлож Шотландын нийслэл болсон бөгөөд Шотландын парламент байрладаг газар юм. Эдинбург нь [[гэгээрлийн үе]]ийн гол төвүүдийн нэг байсан бөгөөд үүнд [[Эдинбургийн Их Сургууль]] тэргүүлэн оролцож, хот нь "[[Умардын Афин]]" хочтой болжээ. Эдинбургийн Хуучин тосгон, Шинэ тосгоны дүүргүүд нь 1995 онд [[ЮНЕСКО]]-гийн [[Дэлхийн өв]] хэмээн тэмдэглэгдсэн байна. Хот дотор 4,500 гаруй барилга, 448,625 хүн оршин суудаг ([[2001]] оны тооллогоор). == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Эдинбург (өндөр: {{cvt|23|m|ft|0}}, 1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1960–одоо | collapsed = | metric first = y | single line = y | Jan record high C = 15.0 | Feb record high C = 15.2 | Mar record high C = 20.0 | Apr record high C = 24.1 | May record high C = 29.0 | Jun record high C = 28.4 | Jul record high C = 31.0 | Aug record high C = 31.4 | Sep record high C = 26.7 | Oct record high C = 24.4 | Nov record high C = 20.6 | Dec record high C = 15.4 | Jan high C = 7.3 | Feb high C = 8.0 | Mar high C = 9.7 | Apr high C = 12.2 | May high C = 14.9 | Jun high C = 17.4 | Jul high C = 19.3 | Aug high C = 19.1 | Sep high C = 16.9 | Oct high C = 13.4 | Nov high C = 9.9 | Dec high C = 7.3 | year high C = 13.0 | Jan mean C = 4.5 | Feb mean C = 4.8 | Mar mean C = 6.3 | Apr mean C = 8.4 | May mean C = 11.0 | Jun mean C = 13.7 | Jul mean C = 15.4 | Aug mean C = 15.3 | Sep mean C = 13.3 | Oct mean C = 10.0 | Nov mean C = 6.8 | Dec mean C = 4.5 | year mean C = 9.5 | Jan low C = 1.7 | Feb low C = 1.7 | Mar low C = 2.9 | Apr low C = 4.7 | May low C = 7.1 | Jun low C = 9.9 | Jul low C = 11.6 | Aug low C = 11.5 | Sep low C = 9.7 | Oct low C = 6.7 | Nov low C = 3.8 | Dec low C = 1.6 | year low C = 6.1 | Jan record low C = -15.5 | Feb record low C = -11.7 | Mar record low C = -11.1 | Apr record low C = -6.1 | May record low C = -2.4 | Jun record low C = 1.1 | Jul record low C = 4.4 | Aug record low C = 2.2 | Sep record low C = -1.1 | Oct record low C = -3.7 | Nov record low C = -8.3 | Dec record low C = -11.5 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 64.7 | Feb precipitation mm = 53.1 | Mar precipitation mm = 48.5 | Apr precipitation mm = 40.8 | May precipitation mm = 47.6 | Jun precipitation mm = 66.2 | Jul precipitation mm = 72.1 | Aug precipitation mm = 71.6 | Sep precipitation mm = 54.9 | Oct precipitation mm = 75.7 | Nov precipitation mm = 65.3 | Dec precipitation mm = 67.4 | year precipitation mm = 727.7 | unit precipitation days = 1.0 мм | Jan precipitation days = 12.4 | Feb precipitation days = 9.8 | Mar precipitation days = 9.8 | Apr precipitation days = 8.6 | May precipitation days = 9.6 | Jun precipitation days = 10.4 | Jul precipitation days = 11.5 | Aug precipitation days = 10.4 | Sep precipitation days = 9.9 | Oct precipitation days = 11.7 | Nov precipitation days = 11.7 | Dec precipitation days = 12.3 | year precipitation days = 128.3 | Jan sun = 55.2 | Feb sun = 82.2 | Mar sun = 117.3 | Apr sun = 157.3 | May sun = 194.7 | Jun sun = 161.8 | Jul sun = 169.9 | Aug sun = 160.0 | Sep sun = 130.1 | Oct sun = 99.4 | Nov sun = 72.1 | Dec sun = 49.2 | year sun = 1449.1 | Jan uv =0 | Feb uv =1 | Mar uv =2 | Apr uv =3 | May uv =5 | Jun uv =6 | Jul uv =5 | Aug uv =5 | Sep uv =3 | Oct uv =1 | Nov uv =1 | Dec uv =0 | source 1 = [[Met Office]],<ref name="Met Averages">{{cite web |url=https://www.metoffice.gov.uk/research/climate/maps-and-data/uk-climate-averages/gcvwqum6h |title=Эдинбург 1991–2020 оны дундаж |access-date=2026-04-22 |publisher=Met Office }}</ref> [[Нидерландын Хааны Цаг Уурын Хүрээлэн|KNMI]]<ref>{{cite web |url=https://eca.knmi.nl//download/millennium/millennium.php |title=Indices Data |access-date=2026-04-22 |publisher=[[KNMI (хүрээлэн)|KNMI]] |archive-date=9 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180709010608/https://eca.knmi.nl//download/millennium/millennium.php |url-status=dead }}</ref> and Weather Atlas<ref>{{Cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/united-kingdom/edinburgh-climate |title=Edinburgh, United Kingdom – Detailed climate information and monthly weather forecast |publisher=Yu Media Group |website=Weather Atlas |language=en |access-date=2026-04-22 }}{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> }} == Соёл == Эдинбург хот нь 8 сарын эхнээс дөрөв орчим 7 хоногийн туршид зохион байгуулагддаг, албан ёсны ба хувийн наадам фестивалиудаас бүрдсэн [[Эдинбургийн наадам|Эдинбургийн наадмаараа]] алдартай бөгөөд энэ үед хотын хүн амтай ойролцоо тооны жуулчид ирдэг байна. Эдгээрт Эдинбург Фринж (дэлхийн хамгийн том [[соёл урлаг]]ийн фестиваль), Эдинбургийн хошин урлагийн наадам (дэлхийн хамгийн том [[хошин урлаг]]ийн фестиваль), Эдинбургийн олон улсын наадам, Эдинбургийн цэрэг армийн шивээс, Эдинбургийн [[киноны наадам]], Эдинбургийн олон улсын номын наадам зэрэг орно. Эдинбург нь Европын [[аялал жуулчлал]]ын томоохон бүс бөгөөд жилд 12 орчим сая жуулчид ирдэг. Нэгдсэн Вант Улс дотроо жуулчдаараа [[Лондон]]ы дараа хоёрт ордог. == Зургийн цомог == {{wide image|Edinburgh Old Town Skyline.jpg|1500px|Эдинбургийн хуучин хот}} <gallery widths="200"> Shandwick Place (geograph 3902721).jpg Museum of Scotland.jpg </gallery> == Эх сурвалж == {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{commons|Edinburgh|Эдинбург}} * [http://www.edinburgh.gov.uk Эдинбург хотын зөвлөл] * [http://www.edinburgh.org/ Эдинбургийн аялал жуулчлалын сайт] [[Ангилал:Европын нийслэл]] [[Ангилал:Европ дахь дэлхийн соёлын өв]] [[Ангилал:Шотланд дахь дэлхийн соёлын өв]] [[Ангилал:Шотландын орон нутгийн тойрог]] [[Ангилал:Шотландын суурин]] [[Ангилал:Шотландын хот]] [[Ангилал:Шотландын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Эдинбург| ]] mpy7fzle9zqphdg0spcount0jnl3clr Словак хэл 0 8627 855207 854860 2026-04-30T16:23:45Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855207 wikitext text/x-wiki {{short description|Словак улсад голчлон ярьдаг Баруун славян хэл}} {{Инфобокс хэл | name = Словак хэл | altname = | nativename = {{lang|sk|slovenčina}}, {{lang|sk|slovenský jazyk}} | pronunciation = {{IPA-sk|ˈslɔʋentʂina|}}, {{IPA-sk|ˈslɔʋenskiː ˈjazik|}} | states = [[Словак]], [[Чех]], [[Унгар]], [[Карпатын Русь]], [[Славони]] болон [[Воеводина]]<ref>{{cite web | url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-url=https://web.archive.org/web/20171220044137/http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-date=20 December 2017 | title=Autonomous Province of Vojvodina &#124; Покрајинска влада }}</ref> | ethnicity = [[Словакчууд‎]], [[Панноны Русинчууд]] | speakers = Төрөлх: {{sigfig|5.206080|1}} сая | date = 2011–2021 | ref = e25 | speakers2 = Хоёрдогч: {{sigfig|2.045000|1}} сая<ref name=e25/> | speakers_label = Ярилцагчид | script = [[Латин бичиг|Латин]] ([[Словак цагаан толгой]])<br/>[[Словак брайл үсэг]]<br/>[[Кирилл үсэг|Кирилл]] ([[Панноны Русинчууд#Дүрэм ба цагаан толгой|Панноны Русин цагаан толгой]]) | familycolor = Энэтхэг-Европ | fam2 = [[Балт-Слав хэлнүүд|Балт-Слав]] | fam3 = [[Слав хэлнүүд|Слав]] | fam4 = [[Баруун Слав хэлнүүд|Баруун Слав]] | fam5 = [[Чех-Словак хэлнүүд|Чех-Словак]] | dia1 = [[Баруун Словак аялга|Баруун Словак]] | dia2 = [[Төв Словак аялга|Төв Словак]] | dia3 = [[Зүүн Словак аялга|Зүүн Словак]]<ref>{{Cite book |title=Brill Encyclopedia of Slavic Languages and Linguistics |last=Habijanec |first=Siniša |publisher=[[Brill Publishers]] |year=2020 |doi=10.1163/2589-6229_ESLO_COM_031961 |url=https://referenceworks.brill.com/display/db/eslo |editor-last=Greenberg |editor-first=Marc |chapter=Pannonian Rusyn |issn=2589-6229 |quote=The third theory defines Pannonian Rusyn as a West Slavic language originating in the East Slovak Zemplín and Šariš dialects and being a mixture of the two. It fits the linguistic data in the most consistent manner and has been accepted by an overwhelming majority of scholars in the field (Bidwell 1966; Švagrovský 1984; Witkowski 1984; Lunt 1998; Čarskij 2011) and verified by several comprehensive analyses of Pannonian Rusyn language data (Bidwell 1966; Lunt 1998; Čarskij 2011). |access-date=2024-04-01 |editor-last2=Grenoble |editor-first2=Lenore}}</ref> | nation = {{SVK}}<br>''{{EU}}''<br>{{flag|Воеводина}} ([[Серби]])<ref>{{cite web|url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina|title=Autonomous Province of Vojvodina|publisher=Government of the Autonomous Province of Vojvodina|date=2013|access-date=25 May 2017}}</ref> | minority = {{CZE}}<ref>{{cite web | url=https://vlada.gov.cz/cz/ppov/rnm/narodnostni-mensiny---uvod-1361/ | title=Národnostní menšiny &#124; Vláda ČR }}</ref> <br>{{POL}}<ref name="7th EFNIL">{{cite conference |title=The relationship between official and minority languages in Poland |conference=7th Annual Conference: The Relationship between Official Languages and Regional and Minority Languages in Europe |location=Dublin, Ireland |publisher=European Federation of National Institutions for Language |last1=Pisarek |first1=Walery |date=2009 |page=18 |url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |access-date=28 November 2019 |archive-date=14 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214104352/http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |url-status=dead }} {{Webarchiv|url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |wayback=20191214104352 |text=The relationship between official and minority languages in Poland |archiv-bot=2026-04-30 16:23:45 InternetArchiveBot }}</ref><br>{{HUN}}<ref>{{cite web|author=<!--Not stated-->|title=Hungary needs to strengthen use of and access to minority languages|url=https://www.coe.int/en/web/european-charter-regional-or-minority-languages/home/-/asset_publisher/VzXuex45jmKt/content/hungary-needs-to-strengthen-use-of-and-access-to-minority-languages|publisher=[[Европын Зөвлөл]]|place=Strasbourg, France|date=14 December 2016|access-date=29 June 2020|quote=The following languages have been given special protection under the European Charter [in Hungary]: Armenian, Beas, Bulgarian, Croatian, German, Greek, Polish, Romani, Romanian, Ruthenian, Serbian, Slovak, Slovenian and Ukrainian.}}</ref><br> {{CRO}}<ref>{{cite web | url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/2020_07_78_1484.html | title=Odluka o donošenju kurikuluma za nastavni predmet Slovački jezik i kultura u osnovnim i srednjim školama u Republici Hrvatskoj (Model C) }}</ref><ref>{{cite web | url=https://pravamanjina.gov.hr/nacionalne-manjine/nacionalne-manjine-u-republici-hrvatskoj/slovaci/369 | title=Slovaci }}</ref><br> {{ROM}}<ref>{{cite web | url=https://www.pukanec.sk/fotogaleria/navsteva-mesta-nadlak-24-26-8-2012.html#fgallery--21419-1 | title=Pukanec }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | title=Slováci v Rumunsku | access-date=2024-06-09 | archive-date=2024-01-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240127162600/http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | url-status=dead }}</ref><ref>https://www.edu.ro/semnarea-programului-de-cooperare-%C3%AEn-domeniul-educa%C8%9Biei-%C3%AEntre-ministerul-educa%C8%9Biei-na%C8%9Bionale-din-0</ref><ref>{{cite web | url=https://www.slovenskezahranicie.sk/rumunsko/ | title=Rumunsko }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.bihon.ro/stirile-judetului-bihor/75-de-ani-de-invatamant-in-limba-slovaca-444889/ | title=75 de ani de invatamant in limba slovaca | date=16 September 2011 }}</ref> | agency = [[Соёлын яам (Словак)|Словакийн Соёлын Яам]] | iso1 = sk | iso2b = slo | iso2t = slk | iso3 = slk | glotto = slov1269 | glottorefname = Slovak | lingua = 53-AAA-db < [[West Slavic languages|53-AAA-b...–d]]<br/>(varieties: 53-AAA-dba to 53-AAA-dbs) | notice = IPA | map = Idioma eslovaco.PNG | mapcaption = {{Legend|#0080ff|Словак хэл нь олонхын хэл байдаг бүс нутгууд}} {{Legend|#88c4ff|Словак хэл нь цөөнхийн хэл байдаг бүс нутгууд}} }} '''Словак хэл''' (словак. ''slovenčina'', ''slovenská reč'') нь [[Словак|Бүгд Найрамдах Словак Улс]]ын [[албан ёсны хэл]] юм. [[Энэтхэг-Европын хэлний язгуур]], [[Слав хэлний бүлэг]]т багтана. Слав хэлний бүлэг дундаа [[чех хэл]], [[польш хэл]] зэрэгтэй хамт Баруун Слав хэлний дэд бүлэгт харьяалагдах бөгөөд ялангуяа чех хэлтэй төстэй учраас [[чех хэл|чех]], словак хэлээр ярилцагсад харилцан ойлголцдог байна. Хэлний код [[ISO 639]]-1 нь [[SK|sk]], ISO 639-2 нь SLO/SLK. Мөн словак хэл нь Европын Холбооны албан ёсны 24 хэлний нэг юм. Словак хэлээр Бүгд Найрамдах Словак улсад 5,2 сая орчим хүн харилцдаг. Бусад улсуудын хувьд АНУ-д 500 мянга, Чех улсад 320 мянга, Унгарт 110 мянга, [[Серби]]д 80 мянга, Румынд 22 мянга, Польшид 20 мянга, Канадад 20 мянга, Австрали, Украин, Болгар, Хорват зэрэг улсуудад 5,000 орчим ярилцагсад бий. Бичиг үсгийн хувьд [[латин үсэг]]т DZ, CH гэсэн нийлмэл үсгүүдийг нэмж хэрэглэхээс гадна [[өргөлтийн тэмдэг]] ашигладаг. == Словак утга зохиолын хэл == Словак үндэстэн бүрэлдэн тогтох үйл явцтай нягт холбоотой Словак утга зохиолын хэл нь 18-р зууны төгсгөл - 19-р зууны эхний хагаст үүссэн гэж үздэг. Шинээр бий болсон утга зохиолын словак хэл нь Словакчуудын амьдралд зөвхөн харилцааны хэрэгсэл, шинжлэх ухаан, уран зохиолын хэл төдийгүй үндэсний өвөрмөц байдлыг бэхжүүлэх, Словак үндэстнийг нэгтгэх, үндэсний соёлыг хөгжүүлэх хүчин зүйл болж ирсэн. Словакийн утга зохиолын хэл эцэст нь 19-р зууны хоёрдугаар хагаст үүссэн. 20-р зуунд хэлний хөгжилд Словакийн газар нутгийг [[Чех улс]]<nowiki/>тай нэгтгэсэн нь ихээхэн нөлөөлсөн байна. Сүүлд 1993 онд тусгаар тогтносон Бүгд Найрамдах Словак Улс байгуулагдсан нь олон нийтийн амьдралын бүхий л салбарт Словакийн утга зохиолын хэл бүрэн хөгжих нөхцөлийг бүрдүүлээд байна. == Үгсийн сан == Словак хэлний үгсийн сангийн үндэс нь эртний слав хэлний үгсийн сангаас гаралтай. Словак хэл хөгжих явцад түүний үгсийн санг 30 гаруй хэлнээс зээлж авах замаар бүрдсэн байна. Хамгийн эртний зээлүүд нь [[Латин хэл|Латин]], [[Герман хэл|Герман]], [[Унгар хэл|Унгар]] хэлнээс орж ирсэн байдаг юм. Хэл хоорондын урт хугацааны харилцааны улмаас Герман, Унгарын зээлүүд олон зууны туршид янз бүрийн эрчимтэй Словак хэл рүү нэвтэрч байв. Баруун Европын хэлнүүдээс, ялангуяа орчин үед [[англи хэл]] нь Словак хэлний үгсийн санд хамгийн их нөлөө үзүүлж байна. Түүнчлэн [[Румын хэл|румын]], [[Франц хэл|франц]], [[Итали хэл|итали]] болон бусад хэлнээс зээлсэн үгс нь Словак хэлний үгсийн санд нэвтэрсэн. Славян хэлнүүдээс хамгийн их зээл авсан нь [[чех хэл]] юм. == Дүрэм == Үйл үг нь өгүүлэгдэхүүний тоо, хүйсээс хамаарч хувирна. Ерөнхийдөө өгүүлбэр нь SVO бүтэцтэй. 2 янзын өнгөрсөн цаг, 1 ирээдүй цагийн хэлбэртэй. == Аялга == Ерөнхийд нь 3 ангилж болно: * Зүүн Словак аялга * Төв Словак аялга * Баруун Словак аялга {{Словак хэлний цагаан толгой}} ==Эшлэл== {{Reflist}} == Гадаад холбоос == {{Wikipedia|sk}} [[Ангилал:Словак хэл| ]] [[Ангилал:Европын Холбооны албаны хэл]] [[Ангилал:Дан ганц хэл]] [[Ангилал:Словакийн хэл]] [[Ангилал:Чехийн хэл]] [[Ангилал:Унгарын хэл]] [[Ангилал:Монтенегрогийн хэл]] [[Ангилал:Сербийн хэл]] [[Ангилал:Өрнөд славян хэлнүүд]] 7wzh3k8r4w09hrh1jm7xlhn8n1bu0m5 Филиппин 0 9223 855217 854882 2026-04-30T18:55:53Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855217 wikitext text/x-wiki {{short description|Archipelagic country in Southeast Asia}} {{redirect|Филиппин|Нидерландын сууринг|Филиппин, Нидерланд}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Филиппин Улс | common_name = Филиппин | native_name = {{native name|fil|Republika ng Pilipinas}} | image_flag = Flag of the Philippines.svg | flag_size = 130 | flag_type = [[Филиппиний төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of the Philippines.svg | symbol_type = [[Филиппиний төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = <br />{{lang|fil|[[Филиппиний үндэсний уриа|Maka-Diyos, Maka-tao, Makakalikasan at Makabansa]]}}<ref>{{Cite PH act |title=Flag and Heraldic Code of the Philippines |chamber=RA |number=8491 |date=February 12, 1998 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084350/https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=March 8, 2014 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Metro Manila, Philippines}}</ref><br />"Бурхан, Ард Түмэн, Байгаль, Улсынхаа төлөө" | national_anthem = "{{lang|fil|[[Филиппиний төрийн дуулал|Lupang Hinirang]]}}"<br />"Шилмэл нутаг"{{parabr}}{{center|[[File:Lupang Hinirang instrumental.ogg]]}} | image_map = {{Switcher|[[File:PHL orthographic.svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Philippines ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Манила]] (''де-юре'')<br />[[Нийслэлийн бүс (Филиппин)|Их Манила]]{{efn|name=a|Манила нь улсын нийслэлээр тооцогддог ч [[засгийн газрын суудал]] нь Манила хот нь нэг хэсэг болох "Метро Манила" гэгддэг Үндэсний Нийслэлийн бүс юм.<ref>{{Cite PH act |title=Establishing Manila as the Capital of the Philippines and as the Permanent Seat of the National Government |chamber=PD |number=940, s. 1976 |date=May 29, 1976 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084430/https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=April 4, 2015 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Manila, Philippines}}</ref><ref>{{cite web|title=Quezon City Local Government – Background |url=https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200820074250/https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |archive-date=August 20, 2020 |access-date=August 25, 2020 |publisher=Quezon City Local Government}}</ref> Олон улсын төрийн байгууллагууд Манилагийн нийслэлд байрладаг [[Малаканянг ордон]] болон бусад байгууллага/агентлагуудаас гадна Метро Манилагийн янз бүрийн хэсэгт байрладаг.}} (''де-факто'') | largest_city = [[Кесон хот]]<!--Although [[Davao City]] has the largest land area, the article on [[largest city]] says we should refer to the most populous city, which, {{As of|2006|lc=y}}, is [[Quezon City]]. See the discussion page for more information. Changing this information without citation would be reverted.--> | official_languages = [[Филиппин хэл|Филиппин]] ба [[Англи хэлний Филиппин аялга|Англи хэл]] | recognized_regional_languages = {{collapsible list | title = [[Филиппиний хэлнүүд|19 хэлнүүд]]<ref name="GMA-DepEd-7-Languages" /> | [[Акланон хэл]] | [[Бикол хэл]] | [[Варай хэл]] | [[Иватан хэл]] | [[Ибанаг хэл]] | [[Илокано хэл]] | [[Капампанган хэл]] | [[Кинарайа хэл]] | [[Магинданао хэл]] | [[Маранао хэл]] | [[Пангасинан хэл]] | [[Самбал хэл]] | [[Себуана хэл]] | [[Суригаонон хэл]] | [[Тагалог хэл]] | [[Таусуг хэл]] | [[Хилигайнон хэл]] | [[Чабакано хэл]] | [[Якан хэл]] | }} | languages_type = Үндэсний [[дохионы хэл]] | languages = [[Филиппиний дохионы хэл]] | languages_sub = yes | languages2_type = Бусад зөвшөөрөгдсөн хэл{{efn|name=b|1987 оны Үндсэн хуульд: "Испани, араб хэлийг сайн дурын үндсэн дээр сурталчлах ёстой." гэж заасан байдаг<ref name="GovPH-OfficialLanguage" />}} | languages2 = [[Испани хэлний Филиппин аялга|Испани]] ба [[Араб хэл]] <!--Do not remove Spanish and Arabic from the languages list as it is recognized as an optional language in the 1987 Constitution of the Philippines--> | languages2_sub = yes | ethnic_groups = {{#invoke:list|unbulleted | 33.7% [[Висаяа үндэстэн|Висаяа]] | 24.4% [[Тагалог үндэстэн|Тагалон]] | 8.4% [[Илокано үндэстэн|Илокано]] | 6.8% [[Бикол үндэстэн|Бикол]] | 26.2% [[Филиппин дэх угсаатны бүлгүүд|бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2010<ref name="PSAGovPH-2021-Figures" /><!-- using figures for 2010 given in the cited source--><!--parameter ethnic_groups_ref not supported by the infobox--> | demonym = [[Филиппинчүүд‎]]<br /> [[Пиной]]<br />(''ярианы'') | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[Филиппиний Үндсэн хууль|үндсэн хуульт]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Филиппиний Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Бонгбонг Маркос]]<!-- Article is at Bongbong Marcos, do NOT use Ferdinand Marcos Jr. unless the article itself is renamed. --> | leader_title2 = [[Филиппиний Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Сара Дутерте]]<!-- Article is at Sara Duterte, do NOT use Sara Duterte-Carpio unless the article itself is renamed. --> | leader_title3 = [[Филиппиний Сенатын дарга|Сенатын дарга]] | leader_name3 = [[Мигз Зубири]]<!-- Article is at Migz Zubiri, do NOT use Juan Miguel Zubiri unless the article itself is renamed. --> | leader_title4 = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхимын дарга|Танхимын дарга]] | leader_name4 = [[Мартин Ромуалдес]]<!-- Article is at Martin Romualdez, do NOT use Ferdinand Martin Romualdez unless the article itself is renamed. --> | leader_title5 = [[Филиппиний Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]] | leader_name5 = [[Александр Гесмундо]] | legislature = [[Филиппиний Конгресс|Конгресс]] | upper_house = [[Филиппиний Сенат|Сенат]] | lower_house = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим|Төлөөлөгчдийн танхим]] | sovereignty_type = [[Филиппиний бүрэн эрхт байдал|Тусгаар тогтнол]] | sovereignty_note = ([[АНУ]]-аас) | established_event1 = [[Филиппиний тусгаар тогтнолын тунхаглал|Испанийн эзэнт гүрнээс тусгаар тогтнолоо зарлав]] | established_date1 = 6 сарын 12, 1898 он | established_event2 = [[Парисын гэрээ (1898)|Испаниас АНУ-д шилжүүлэв]] | established_date2 = 12 сарын 10, 1898 он | established_event3 = [[Филиппиний хамтын нөхөрлөл|АНУ-тай хамтын нөхөрлөлийн статус]] | established_date3 = 11 сарын 15, 1935 он | established_event4 = [[Манилагийн гэрээ (1946)|АНУ-аас тусгаар тогтнол олгов]] | established_date4 = 7 сарын 4, 1946 он | established_event5 = [[Филиппиний Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date5 = 2 сарын 2, 1987 он | area_km2 = 300000 | area_footnote = <ref name="NAMRIAGovPH-InfoMapper-1991">{{cite journal|date=December 1991 |title=Land Use and Land Classification of the Philippines |url=http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |journal=Infomapper |publisher=[[National Mapping and Resource Information Authority]] |volume=1 |issue=2 |page=10 |issn=0117-1674 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122012339/http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |archive-date=January 22, 2021}}</ref><ref name="Boquet-2017">{{cite book|last=Boquet |first=Yves |url=https://books.google.com/books?id=90C4DgAAQBAJ |title=The Philippine Archipelago |series=Springer Geography |year= 2017 |publisher=[[Springer International Publishing|Springer]] |location=Cham, Switzerland |isbn=978-3-319-51926-5 |access-date=April 25, 2023}}</ref>{{rp|page=15}}{{efn|name=land-area}} | area_link = Филиппиний газарзүй | area_label = Нийт | area_rank = 72 | area_sq_mi = {{convert|{{data Philippines|pst2|total area}}|km2|sqmi|0|disp=output number only}} <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 0.61<ref name="CIAWorldFactBook">{{cite web |date=June 7, 2023 |title=Philippines |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |accessdate=June 19, 2023 |website=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |archive-date=Наймдугаар сар 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210820022910/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |url-status=dead }}</ref> (дотоод ус) | area_label2 = [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|Нийт хуурай газар]] | area_data2 = 298,170 км<sup>2</sup> | population_census = 109,035,343 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 336 | population_density_sq_mi = {{Data/popdens|Philippines|comma|areaunit=sqmi}}<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 37 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|1.289 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO">{{cite web|title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=566,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |access-date=April 11, 2023 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 29 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|11,420|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 117 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|440 тэрбум|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 36 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|3,905|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 124 | Gini = 41.2 <!--number only--> | Gini_year = 2021 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{Cite press release |title=Highlights of the Preliminary Results of the 2021 Annual Family Income and Expenditure Survey |url=https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516030556/https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-date=May 16, 2023 |access-date=August 15, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority|PSA]] |url-status=live}}</ref> | HDI = 0.699 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNDPOrg-HDI">{{cite report|date=September 8, 2022 |title=Human Development Report 2021/22: Uncertain Times, Unsettled Lives: Shaping our Future in a Transforming World |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908052326/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=September 8, 2022 |access-date=September 8, 2022 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |at=Table 1 |language=en |location=New York |isbn=978-92-1-001640-7}}</ref> | HDI_rank = 116 | currency = [[Филиппин песо]] ([[Филиппин песогийн тэмдэг|₱]]) | currency_code = PHP | time_zone = [[Филиппины Стандарт Цаг|ФСЦ]] | utc_offset = +08:00 | drives_on = баруун<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ |title=Philippine Yearbook |edition=1978 |date=1978 |publisher=[[National Economic and Development Authority]], [[Philippine Statistics Authority|National Census and Statistics Office]] |location=Manila, Philippines |page=[https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ&pg=PA716 716] |language=en }}</ref> | calling_code = [[Филиппин дэх утасны дугаар|+63]] | cctld = [[.ph]] | religion = {{#invoke:list|unbulleted|item_style=white-space:nowrap; | {{Tree list}} * 90.1% [[Филиппин дэх христийн шашин|Христ]] ** 80.6% [[Филиппин дэх католик сүм|Католик]] ** 9.5% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Христийн шашин|Бусад урсгал]] {{Tree list/end}} |5.6% [[Филиппин дэх ислам|Ислам]] |4.3% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Бусад шашин|бусад]] / [[Филиппин дэх шашингүй хүмүүс|шашингүй]] }} | religion_year = 2015 | religion_ref = <ref name="PSAGovPH-2021-Figures">{{Cite report |type=Booklet |last=Mapa |first=Claire Dennis S. |title=2021 Philippines in Figures |issn=1655-2539 |url=https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20%281%29.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303065148/https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20(1).pdf |archive-date=March 3, 2022 |access-date=July 17, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority]] |pages=23–24}}</ref> }} '''Филиппин''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Philippines'' , <small>[[Филиппин хэл|Филиппинээр]]</small> ''Pilipinas''), албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Филиппин Улс''' (англи. ''Republic of the Philippines'' [rɪˈpʌblɪk ɒv ðiː ˈfɪlɪpiːnz], [[тагалог хэл]]. ''Republika ng Pilipinas'' [reˈpublika ŋ ˌpɪlɪˈpinɐs]) нь баруун [[Номхон далай]] дахь Филиппиний [[олтриг]]т орших [[Зүүн Өмнөд Ази|зүүн өмнөд]] [[Ази]]йн арлын [[улс|орон]] юм. Нийслэл нь [[Манила]] хот, хамгийн том нь Бөөн Манилагийн Кесон хот болно. Филиппиний олтриг нь [[Номхон Далай]]н баруун хэсэгт байх 7,641<ref>{{cite web|url=http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|title=More islands, more fun in PH|date=2 сарын 20 2016|language=Англи хэл|access-date=6 сарын 20 2018|archive-date=2018-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20181007074415/http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|url-status=dead}}</ref> арлаас бүрдэх бөгөөд усаар [[Индонез]], [[Малайз]], [[Палау]], [[Тайвань]], [[Вьетнам]]тай хиллэнэ. Филиппиний хүн ам 2020 оны байдлаар 114 сая орчим.<ref name="population" /><ref name="IMF2006" /> Эдийн засгийн хэмжээгээр дэлхийд 46-д ордог. Тухайлбал дотоодын нийт бүтээгдхүүн нь [[2008]] онд 154.073 тэрбум ам. доллар хүрч байсан.<ref name="IMF2006" /> Дэлхий даяар 11 сая гаруй филиппинчүүд тархан суурьшсан нь Филиппиний нийт хүн амын 11% нь болно. 1521 оны 3-р сарын 16-нд [[Фернан Магеллан]] ирэхээс өмнө <ref>{{Webarchiv|url=http://www.asianweek.com/2008/08/26/name-change-for-the-philippines/|wayback=20090129142616|text="Name Change for the Philippines"|archiv-bot=2023-09-26 20:13:48 InternetArchiveBot}}. [[AsianWeek]]. Retrieved on [[2008]]-[[08-30]].</ref>, Филиппинд [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Япон]], [[Малайн олтриг]] зэрэг [[Ази]]йн бусад орны оршин суугчидтай худалдаа наймаа хийдэг байсан австронез угсааны ард түмэн нутагладаг байжээ. Филиппин XVI зуунд [[Испани]]йн колони болсон бөгөөд XX зууны эхээр [[АНУ]]-ын эрхшээлд оржээ. 1896 онд [[Катипунан]]аар удирдуулсан [[Филиппиний хувьсгал]]аар Испаниас тусгаар тогтносон. [[Испани-Америкийн дайн]]ы явцад АНУ-ын цэрэг Филиппинийг эзлэн авснаар [[Филиппин-Америкийн дайн]] дэгдсэн ажээ. 1935 онд [[Филиппиний Хамтын Нөхөрлөл|Хамтын Нөхөрлөл]] маягийн засгийн газар байгуулагдсанаар өөртөө засах эрхтэй болсон ба Филиппиний анхны сонгууль явагджээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] Номхон Далайд дууссаны дараа тус улс 1946 оны 7-р сарын 4-нд АНУ-аас тусгаар тогтножээ. [[Фердинанд Маркос]] 1972 онд дайны байдал зарласны улмаас Филиппинд бослого тэмцэл өрнөж, Ардын Шинэ Арми, Моро Үндэсний Чөлөөлөх Фронт зэрэг босогчдын бүлэглэл үүссэн. [[Бага Бенино Акино|Ниной Акино]] алуурчны гарт амь үрэгдсэнээс хойш удалгүй түүний бэлэвсэн эхнэр [[Корасон Акино]], тухайн үед тус улсын оюуны санааны удирдагч байсан Хайме Кардинал Син нар 1986 онд Ардын эрхийн хувьсгал хийж, тус улсыг эргээд ардчилсан засаглалтай болгосон юм. Ардчилал сэргэн тогтсоноос хойш улс төрийн эргэлт, авлигын дуулиан шуугиант хэргүүд гарч, төрийн эрх тайван замаар шилжсээр ирсэн билээ.<ref name="CIAfactbook" /> 2016 оны 6-р сарын 30-нд [[Родриго Дутерте|Родриго Роа Дутерте]] тус улсын ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. 2022 оны 6-р сарын 30-нд болсон сонгуулиар олонхын санал авсан Ерөнхийлөгч 1965-1986 онд Ерөнхийлөгч байсан [[Фердинанд Маркос|Фердинанд Маркосын]] хүү Фердинанд Ромуалдес Маркос буюу Бонгбонг Маркос Филиппиний Ерөнхийлөгч болсон байна. Орчин үеийн Филиппин Өрнөдийн ертөнцийн олон шинжийг агуулсан байдаг нь [[Испани]], [[Латин Америк]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын соёлоос голдуу залгамжлагдсан байдаг. Тус улсын зонхилох шашин нь [[Католик шашин]] бөгөөд Испаничууд ирэхээс өмнө байсан уламжлалт шашны зан үйл хадгалагдан үлдсэн байдаг. Түүнчлэн [[Исламын шашин|Исламын шашныг]] шүтэгчид байдаг.<ref name="encarta">{{cite encyclopedia|last=Steinberg|first=David Joel|title=Philippines|url=http://encarta.msn.com/text_761558570___0/Philippines.html|encyclopedia=[[Encarta]]|date=2007}}</ref> 1973 он хүртэл [[испани хэл]] Филиппиний албан ёсны хэл байсан. Түүнээс хойш [[Филиппин хэл|филиппин]], [[Англи хэл|англи]] хэмээх хоёр албан ёсны хэлтэй болсон.<ref name=CIAfactbook /> == Нэрийн гарал үүсэл == Тус улсын нэр нь XVI зууны сүүл үеийн Испанийн ван [[II Филип]]ийн нэрнээс үүдэлтэй юм.<ref name="etymology">{{Citation |author= Gregorio F. Zaide, Sonia M. Zaide|title=Philippine History and Government, Sixth Edition |publisher=All-Nations Publishing Company |year= 2004}}</ref> Испанийн аялагч Руй Липес де Вияалобос анх ''Las Islas Filipinas'' хэмээх нэрийг тухайн үед угсаа залгамжлах хунтайж байсан Филипийг хүндэтгэн [[Лейт арал]] болон [[Самар арал]]д өгсөн ажээ. Бусад арал нь өөр өөрийн нэртэй байсан боловч энэ нэр нь яваандаа тус олтригийг тэр чигт нь нэрлэх нэр болсон.<ref name="etymology" /> [[Файл:Ortigas_Center_Skyline_panoramic.jpg|thumb|center|600px|Бөөн Манила]] == Улс төрийн тогтолцоо == 1987 оны Үндсэн хуулийн дагуу Филиппин нь хоёр танхимтай парламент, бие даасан шүүх засаглалтай ерөнхийлөгчийн Бүгд найрамдах улс юм. Төрийн тэргүүн нь бүх нийтийн шууд сонгуулиар 6 жилийн хугацаагаар сунгах, дахин нэр дэвшүүлэх эрхгүйгээр сонгогддог байна. Ерөнхийлөгч нь Сайд нарын танхимыг (Засгийн газар) тэргүүлдэг бөгөөд зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч юм. Тус улсын хууль тогтоох дээд байгууллага нь Филиппиний Сенат (24 суудал) ба Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим (316 суудал) гэсэн хоёр танхимаас бүрддэг Конгресс юм. Сенаторуудыг 6 жилийн хугацаатай (гурван жил тутамд 12 хүн ээлжлэн, гэхдээ дараалсан хоёроос илүүгүй), Төлөөлөгчдийн танхимын гишүүдийг гурван жилээр (дараалсан гурваас илүүгүй хугацаатай) сонгодог. == Гадаад харилцаа == Филиппиний олон улсын харилцаа нь бусад улс орнуудтай хийх худалдаа, 11 сая Филиппинчүүд өөр улс оронд амьдардаг гэх мэтээр эргэлддэг. Филиппин улс нь НҮБ-ыг үүсгэн байгуулагч, идэвхтэй гишүүн орон бөгөөд НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн Байнгын бус гишүүнээр олон удаа сонгогдсон. Филиппин улс АНУ-тай тогтоосон харилцаандаа ихээхэн анхаардаг. Тэд [[Хүйтэн дайн|хүйтэн дайны]] үед болон терроризмын эсрэг тэмцэлд АНУ-ыг дэмжиж байсан. Филиппин бол [[НАТО]]-гийн гол холбоотнуудын нэг юм. Филиппин улс өмнө нь Америкийн колони байсан ч АНУ-д өөрийн нутаг дэвсгэрт цэргийн бааз байгуулахыг зөвшөөрсөн. [[Япон]] бол Филиппин улсын хөгжилд бусдаас илүү тусалдаг орны нэг юм. Филиппин улс бусад оронтой ерөнхийдөө сайн харилцаатай байдаг. Филиппин улс өндөр хөгжилтэй эдийн засагтай орнуудын дэмжлэгийг өндрөөр үнэлдэг ч эдийн засгийн хувьд буурай хөгжилтэй бусад орнуудыг дэмждэг. Түүхэн хэлхээ холбоо, соёлын ижил төстэй байдал нь Испанитай хамтран ажиллах сайн үндэс суурь юм. Хэдийгээр хилийн чанад дахь Филиппинчүүдийн амьдралын нөхцөл тийм ч сайн байдаггүй бөгөөд заримдаа ялгаварлан гадуурхалт, хүчирхийлэлд өртдөг ч олон Филиппинчүүд бусад оронд ажилладаг. == Тэмдэглэл == <references group="lower-alpha" /> == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Албан ёсны''' * [https://web.archive.org/web/20120101105754/http://www.gov.ph/ Official website of the Philippine Government] - Gateway to governmental sites '''Газрын зураг''' * [http://www.wikimapia.org/#y=12554564&x=122915039&z=6&l=0&m=a WikiSatellite view of Philippines at WikiMapia] <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Бусад''' <!--DO NOT SPAM! THANK YOU!!!--> * [http://uk.youtube.com/watch?v=1QgTdk6fLAk WOW Philippines Tourism Ad] * [http://newsweek.washingtonpost.com/postglobal/america/philippines Washington Post's: How the Philippines Sees America] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/country_profiles/1262783.stm BBC Country Profile on the Philippines] * [https://web.archive.org/web/20061108072347/https://www.cia.gov/cia//publications/factbook/geos/rp.html CIA World Factbook: Philippines] * [http://countrystudies.us/philippines/ U.S. Country Studies: Philippines] * [https://web.archive.org/web/20181202025242/http://www.philippinesdailyphotos.com/ Philippines Daily Photos] * [http://web.kssp.upd.edu.ph/linguistics/plc2006/papers/FullPapers/I-2_Solheim.pdf Origins of the Filipinos and Their Languages by Wilhelm G. Solheim II] ([[Portable Document File|PDF]]) * [http://www.gutenberg.org/browse/authors/b#a2296 History of the Philippine Islands] in many volumes, from [[Project Gutenberg]] (and indexed under [[Emma Helen Blair]], the general editor) * [http://wiki.answers.com/Q/FAQ/2802 WikiAnswers: Q&A about the Philippines] {{Ази}} <!--Categories--> <!--Interwikis--> [[Ангилал:Филиппин| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:АСЕАН-ы гишүүн орнууд]] [[Ангилал:Азийн арлын бүлэг]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] 7zjyywzj72fsg99ezytx6zspgl9nxtn Анхны долоо 0 10479 855200 811385 2026-04-30T13:44:30Z Egzs 88168 Бүрдэл + зураг 855200 wikitext text/x-wiki {{Short description|1921 оны Ардын хувьсгалын удирдагчид}} {{Multiple image | header = Анхны долоо | image1 = Dogsomyn_Bodoo.jpg | caption1 = [[Догсомын Бодоо|Д.Бодоо]] | image2 = Acting Prime Minister Dambyn Chagdarjav.jpg | caption2 = [[Дамбын Чагдаржав|Д.Чагдаржав]] | image3 = Kh. Choibalsan around 1925.jpg | caption3 = [[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсан]] | image4 = DarijavynLosol.jpg | caption4 = [[Дарьзавын Лосол|Д.Лосол]] | image5 = Danzan.jpg | caption5 = [[Солийн Данзан|С.Данзан]] | image6 = DamdinySukhbaatar.jpg | caption6 = [[Дамдины Сүхбаатар|Д.Сүхбаатар]] | image7 = DansranbilegiinDogsom.jpg | caption7 = [[Дансранбилэгийн Догсом|Д.Догсом]] | direction = horizontal | total_width = 270 | perrow = 4 }} 1921 оны '''[[Ардын хувьсгал]]ын анхны долоо''' буюу [[Догсомын Бодоо]], [[Солийн Данзан]], [[Дамдины Сүхбаатар]], [[Дамбын Чагдаржав]], [[Дансранбилэгийн Догсом]], [[Хорлоогийн Чойбалсан]], [[Д.Лосол|Дарьзавын Лосол]] нар нь 1919 онд байгуулагдсан Консулын ба Зүүн хүрээний нууц бүлгэмүүдийн гишүүд байсан ба 1920 оны 7-р сард [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|Зөвлөлт Орос Улс]] руу тусламж хүсэхээр эдгээр долоон хүн ээлж дараалан явцгааж байжээ. Ардын хувьсгал ялсны дараа Ардын засгийн газрын бүрэлдэхүүнд орж ажиллацгаасан байна. 1923 онд нас барсан Д.Сүхбаатар, төр засгийн эрх мэдлийг гартаа авсан Х.Чойбалсан нараас бусад нь улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгджээ. == Бүрдэл == 1919 онд Оросын консулын сургуулийн багш [[Догсомын Бодоо]] Консулын дэнжийн нууц бүлгэмийг, гаалийн хорооны түшмэл [[Солийн Данзан]] [[Зүүн хүрээ|Зүүн хүрээний]] нууц бүлгэмийг үүсгэн байгуулжээ. Консулын бүлгэмд [[Хорлоогийн Чойбалсан]], [[Дамбын Чагдаржав]], Сангийн яамны түшмэл Жамьян, лам [[Дарьзавын Лосол]] зэрэг хүмүүс байсан бол Зүүн хүрээний нууц бүлгэмд Цэргийн яамны түшмэл [[Дансранбилэгийн Догсом]], [[Магсаржавын Дугаржав|Магсаржав хурцын Дугаржав]], [[Дамдины Сүхбаатар]] зэрэг хүмүүс байжээ. 1920 оны 6-р сарын 25-нд уг хоёр бүлгэм нэгдэж, [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намыг]] байгуулсан юм. 1920 оны эхээр уг бүлгэм [[Хятадын Монгол дахь эзлэн түрэмгийлэл|Хятадын дарангуйллыг]] буруушаасан ухуулах хуудсууд тараах, Их Хүрээн дэх [[Гамин цэрэг|гамин цэргийн]] хүч, байрлалыг судлах, [[Богд хаан]] болон бусад томоохон ноёд язгууртнуудын үзэл бодлыг тандах зэрэг ажлуудыг хийж байжээ. [[Ангилал:БНМАУ-ын улс төр]] [[Ангилал:Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] [[Ангилал:БНМАУ-ын түүх]] 00z1n5envlua9ym2y3tco0569fkvs8x Умард Ирланд 0 11014 855215 830489 2026-04-30T18:33:30Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855215 wikitext text/x-wiki {{Short description|Их Британийн нэг хэсэг}} {{Инфобокс Их Британийн бүрдүүлэгч улс | image_map = Northern Ireland in the UK and Europe.svg | image_flag = <!--Northern Ireland does not have a official flag, this article should not use a flag because none is officially recognized by the government of the state.--> | flag_alt = | native_name = {{ubl|{{native name|ga|Tuaisceart Éireann}}|{{native name|sco|Norlin Airlann}}}} | national_anthem = [[Умард Ирландын төрийн дуулал|Янз бүр]] | motto = | capital = [[Белфаст]] | coordinates = {{Coord|54|36|N|5|55|W|type:city}} | largest_city = Белфаст |country1_largest_city_type = city | languages_type = [[Умард Ирландын хэлнүүд|Албан ёсны хэл]] | languages = {{Plainlist| [[Англи хэлний Ольстер аялга|Англи хэл]] • [[Ирланд хэл]]<ref name=":0">{{Cite web |last=Ainsworth |first=Paul |date=6 December 2022 |title='Historic milestone' passed as Irish language legislation becomes law |url=https://www.irishnews.com/news/2022/12/06/news/_historic_milestone_passed_as_irish_language_legislation_becomes_law-2932333/ |access-date=7 December 2022 |website=The Irish News |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bills.parliament.uk/bills/3168/publications|title=Identity and Language (Northern Ireland) Act 2022 publications – Parliamentary Bills – UK Parliament}}</ref>}} | languages2_type = Орон нутгийн ба цөөнхийн хэл | languages2 =[[Ольстерийн Шотланд хэл]] | ethnic_groups = {{unbulleted list|96.8% [[Цагаан арьстан|Цагаан]]|1.6% [[Британийн ази хүмүүс|Ази]]|0.8% [[Холимог (Их Британийн угсаатны бүлэг)|Холимог]]|0.6% [[Хар Британичууд|Хар]]|0.2% [[Их Британи дахь угсаатны бүлгүүд|бусад]]|}} | ethnic_groups_ref = <ref name="Ethnic group census 2022"/> | ethnic_groups_year = 2021 | demonym = | religion = {{Plainlist| * 79.6% [[Христийн шашин|Христ]] * 17.4% [[Их Британи дахь шашингүй хүмүүс|шашингүй]] * 1.3% [[Умард Ирланд дахь шашин шүтлэг|бусад]] * 1.6% хариулаагүй }} | religion_ref = <ref>{{Cite web |title=Northern Ireland Neighbourhood Information Service |url=https://www.nisra.gov.uk/system/files/statistics/census-2021-main-statistics-for-northern-ireland-phase-1-statistical-bulletin-religion.pdf |url-status=live |access-date=22 September 2022}}</ref> | religion_year = 2021 | politics_link = Умард Ирландын улс төр | legal_jurisdiction = [[Умард Ирландын хууль|Умард Ирланд]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[үндсэн хуульт хаант засаг|үндсэн хуульт хаант засгийн]] нэг хэсэг, [[Их Британи дахь эрх мэдэл шилжүүлэлт|шилжүүлсэн]] хууль тогтоох засаг | monarch = [[III Чарльз]] | first_minister = [[Мишель О’Нил]] | deputy_first_minister = [[Эмма Литтл-Пенгелли]] | secretary_of_state = [[Крис Хитон-Харрис]] | number_of_mps = 18 | sovereignty_type = [[Умард Ирландын түүх|Шилжүүлэлт]] | established_event1 = [[1920 оны Ирландын засгийн газрын тухай акт|Ирландын засгийн газрын тухай акт]] | established_date1 = 5 сарын 3, 1921 | established_event2 = {{nowrap|[[1973 оны Умард Ирландын үндсэн хуулийн тухай акт|Үндсэн хуулийн тухай акт]]}} | established_date2 = 7 сарын 18, 1973 | established_event3 = {{nowrap|[[1974 оны Умард Ирландын тухай акт|Умард Ирландын тухай акт]]}} | established_date3 = 7 сарын 17, 1974 | established_event4 = {{nowrap|[[1998 оны Умард Ирландын тухай акт|Умард Ирландын тухай акт]]}} | established_date4 = 11 сарын 19, 1998 | legislature = [[Умард Ирландын Ассамблей]] | area_rank = | area_km2 = 14130 | area_footnote = <ref name="ONS Countries">{{Cite web |title=The Countries of the UK |url=http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/geography/beginner-s-guide/administrative/the-countries-of-the-uk/index.html |url-status=live |archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20150511003245/http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/geography/beginner-s-guide/administrative/the-countries-of-the-uk/index.html |archive-date=11 May 2015 |access-date=7 July 2015 |website=ons.gov.uk |publisher=Office for National Statistics (United Kingdom) |ref=ONS Countries}}</ref> | area_sq_mi = 5456 | percent_water = | population_census = 1,903,100 | population_census_year = 2021 | population_density_km2 = 135 | population_density_sq_mi = 349 | population_density_rank = | GVA_year = 2021 | GVA = £52 тэрбум<ref name="NI GDP">{{Cite web|url=https://www.ons.gov.uk/economy/grossdomesticproductgdp/bulletins/regionaleconomicactivitybygrossdomesticproductuk/1998to2021|date=2023-04-25|title=Regional economic activity by gross domestic product, UK: 1998 to 2021}}</ref> | GVA_per_capita = £27,154<ref name="NI GDP"/> | GVA_rank = | HDI_year = 2019 | HDI_change = <!--increase/decrease/steady--> | HDI = 0.899<!--number only--> | HDI_ref = <ref>{{Cite web |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/GBR/?levels=1%2B4&interpolation=0&extrapolation=0&nearest_real=0&years=2018&colour_scales=national |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210817071140/https://globaldatalab.org/shdi/shdi/GBR/?levels=1%2B4&interpolation=0&extrapolation=0&nearest_real=0&years=2018&colour_scales=national |archive-date=17 August 2021 |access-date=21 July 2021 |website=hdi.globaldatalab.org}}</ref> | HDI_rank = | calling_code = [[Их Британи дахь утасны дугаар|+44]]{{ref label|footnote_c|c}} | currency_code = GBP | footnote_a = Умард Ирландын албан ёсны болон ''[[де-юре]]'' төрийн далбаа нь [[Юнион Жак]] юм.<ref>{{Cite web |date=8 November 2000 |title=The Flags Regulations (Northern Ireland) 2000 |url=http://www.legislation.gov.uk/nisr/2000/347/contents/made |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20130902204715/http://www.legislation.gov.uk/nisr/2000/347/contents/made |archive-date=2 September 2013 |access-date=26 October 2019 |publisher=[[Government of the United Kingdom]]}}</ref> [[Ольстерийн Далбаа]]г 1953-1973 оны хооронд [[Умард Ирландын парламент]] ашиглаж байсан. Ольстерийн далбааг одоо үед зарим байгууллага зарим байгууллага, аж ахуйн нэгжүүд ашигладаг хэвээр байгаа бөгөөд үндэсний спортын баг болгон тоглохдоо Умард Ирландыг төлөөлөхөд ашигладаг. [[Умард Ирландын далбааны асуудал]] хуудсыг харна уу. | footnote_b = {{note|footnote_b}} Ирланд хэл нь Умард Ирландын албан ёсны хэл юм.<ref>{{Cite web |last=Ainsworth |first=Paul |date=6 December 2022 |title='Historic milestone' passed as Irish language legislation becomes law |url=https://www.irishnews.com/news/2022/12/06/news/_historic_milestone_passed_as_irish_language_legislation_becomes_law-2932333/ |access-date=10 December 2022 |website=The Irish News |language=en}}</ref> Англи хэл нь засгийн газар болон гадаад харилцааны ''[[де-факто]]'' хэл юм. Ирланд болон Ольстерийн Шотланд хэлнүүд нь хоёулаа хэлний комиссаруудтай<ref>{{Cite news |date=26 October 2022 |title=Irish language and Ulster Scots bill clears final hurdle in Parliament |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/uk-northern-ireland-63402597 |access-date=10 December 2022}}</ref> ба Их Британид цөөнхийн хэл гэж хүлээн зөвшөөрөгдсөн.<ref>{{Cite web|url=https://www.coe.int/t/dg4/education/minlang/AboutCharter/LanguagesCovered.pdf|title=Languages covered by the European Charter for Regional or Minority Languages}}</ref> | footnote_c = {{note|footnote_c}} Суурин утас руу залгахад +44-ийн араас дандаа 28 ордог. од нь Их Британид 028, Ирландын Бүгд Найрамдах Улсаас 048 дугаартай бөгөөд үүнийг дотоодын дуудлага гэж үздэг. }} '''Умард Ирланд''' ({{lang-en|Northern Ireland}}, {{lang-ga|Tuaisceart Éireann}}, [[Ольстерийн шотланд]]: ''Norlin Airlann'') [[Нэгдсэн Вант Улс]]ад багтдаг улс бөгөөд<ref>{{Webarchiv|url=http://www.statistics.gov.uk/geography/uk_countries.asp |wayback=20081220225201 |text=The Countries of the UK |archiv-bot=2026-04-30 18:33:30 InternetArchiveBot }} statistics.gov.uk, accessed 10 October, 2008. The [[Northern Ireland Act 1998]] describes Northern Ireland as "part of the United Kingdom". The term "[[constituent country]]" is sometimes applied to Northern Ireland by [[Unionist (Ireland)|Unionists]] and British sources.&nbsp;[http://www.opsi.gov.uk/ACTS/en2003/2003en33.htm] [https://web.archive.org/web/20050318104438/http://www.bbc.co.uk/northernireland/bbcandyou/accountable/charterrev4.shtml].</ref> [[Ирланд]] арлын зүүн хойд хэсэгт оршдог. Өмнөд ба баруун талаараа [[Бүгд Найрамдах Ирланд Улс]]тай хиллэдэг. 2001 оны тооллогоор хүн ам нь 1685000 байсан нь арлын нийт хүн амын дөрөвний нэг гаруй хувь буюу НВУ-ын хүн амын 3 хувийг бүрдүүлж байв. Умард Ирланд хуучин Ирландын Ольстер мужийн есөн гүнлигээс бүрддэг. 1920 оны Ирландын засгийн газрын тухай хуулийн дагуу 1921 оны 5-р сарын 3-нд НВУ-ын тусгай захиргааны нэгж болон байгуулагдсан<ref>Statutory Rules & Orders published by authority, 1921 (No. 533); Additional source for 3 May 1921 date: Alvin Jackson, ''Home Rule - An Irish History'', Oxford University Press, 2004, p198.</ref>. Гэхдээ үндсэн хуулийн үндэс суурь нь Их Британи, Ирландын хоорондох 1800 оны Холбооны тухай актаар тавигдсан. 50 гаруй жилийн турш өөрийн шилжилтийн засгийн газар, парламенттай байсан. Эдгээр байгууллагыг 1972 онд түдгэлзүүлж, 1973 онд бүрэн татан буулгасан бөгөөд шилжилтийг сэргээх оролдлогын дараа 1998 оны Умард Ирландын тухай хуулийн дагуу Умард Ирландын Гүйцэтгэх засаг, Умард Ирландын Ассемблейг байгуулсан. Ассемблей угсаатан хоорондын зөвшилцлийн ардчилсан зарчим дээр үндэслэн үйл ажиллагаагаа явуулдаг. Умард Ирланд олон жилийн турш голдуу католик шашинт үндсэрхэг үзэлтнүүд болон голдуу протестант шашинт холбооны талынхны хоорондох харгис ширүүн угсаатан-улс төрийн зөрчил мөргөлдөөний () талбар болж байлаа.<ref>Northern Ireland LIFE & TIMES survey. Question: {{Webarchiv|url=http://www.ark.ac.uk/nilt/2005/Political_Attitudes/UNINATID.html |wayback=20110511052151 |text=Generally speaking, do you think of yourself as a unionist, nationalist or neither? |archiv-bot=2024-08-30 13:07:23 InternetArchiveBot }}, ARK Research, 2005</ref> Ерөнхийдөө үндсэрхэг үзэлтнүүд Умард Ирландыг Ирландын бусад хэсэгтэй улс төрийн талаар дахин нэгтгэхийг хүсдэг бол,<ref>{{Webarchiv|url=http://www.sinnfein.ie/policies/document/155 |wayback=20060716075752 |text=Strategy Framework Document: Reunification through Planned Integration: Sinn Féin’s All Ireland Agenda |archiv-bot=2023-09-26 19:52:35 InternetArchiveBot }} www.sinnfein.ie, accessed 2 August 2008</ref><ref>[http://www.sdlp.ie/policy_details.php?id=78 Policy Summaries: Constitutional Issues] www.sdlp.ie, accessed, 2 August 2008</ref> яльгүй олонхи болох холбооны талыг баримтлагчид нь Нэгдсэн Вант Улсын нэг хэсэг хэвээр үлдэхийг хүсдэг.<ref>[http://www.uup.org/policy/standing-up-for-northern-ireland/index.php Standing up for Northern Ireland] www.uup.org, accessed 2 August 2008 </ref> Холбооны талынхан нь өөрсдийгөө британичууд буюу ольстерчууд гэдэг бол үндсэрхэг үзэлтнүүд нь өөрсдийгөө ирландчууд гэцгээдэг. 1998 онд [[Белфастын хэлэлцээр]]т (буюу "Сайн Баасан гарагийн хэлэлцээр") гарын үсэг зурсны дараа мөргөлдөөнд оролцогч хагас цэрэгжсэн бүлгүүдийн ихэнх нь зэвсэгт ажиллагаагаа зогсоосон. == Эшлэл == {{reflist|2}} == Нэмж унших материал == * Jonathan Bardon, ''A History of Ulster'' (Blackstaff Press, Belfast, 1992), ISBN 0-85640-476-4 * Brian E. Barton, ''The Government of Northern Ireland, 1920—1923'' (Athol Books, 1980). * Paul Bew, Peter Gibbon and Henry Patterson '' The State in Northern Ireland, 1921—72: Political Forces and Social Classes, Manchester'' (Manchester University Press, 1979) * {{cite book |author=[[Tony Geraghty]] |title=The Irish War |publisher=Johns Hopkins University Press |year=2000 |isbn=0-8018-7117-4}} * Robert Kee, ''The Green Flag: A History of Irish Nationalism'' (Penguin, 1972–2000), ISBN 0-14-029165-2 * Osborne Morton, 1994. ''Marine Algae of Northern Ireland'' Ulster Museum, Belfast. * Henry Patterson, "Ireland Since 1939: The Persistence of Conflict" (Penguin, 2006), ISBN 978-1-84488-104-8 * Hackney, P. (Ed).1992. ''Stewart's and Corry's Flora of the North-east of Ireland.'' Third edition. Institute of Irish Studies, The Queen's University of Belfast. ISBN 0-85389-446-9(HB) == Цахим холбоос == * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/northern_ireland/default.stm BBC Northern Ireland News] The Northern Ireland news from [[BBC News Online]] * [http://www.onlineni.net Online NI] Local Government Portal * [https://web.archive.org/web/20151019115313/http://ni-photos.jmcwd.com/ ni-photos.jmcwd.com] Photos From Around Northern Ireland * [http://www.nicva.org NICVA] Northern Ireland Council for Voluntary Action * [https://web.archive.org/web/20090317004308/http://www.communityni.org/ Community NI] Community NI: Northern Ireland voluntary and community sector. * [https://web.archive.org/web/20090131113215/http://www.geographyinaction.co.uk/Geology%20files/Geol_index.html Geography in Action] The geology of Northern Ireland * BBC Learning Northern Ireland: [http://www.bbc.co.uk/ni/schools/landscapes Landscapes Unlocked] - Aerial footage from the Sky High series explaining the physical, social and economic geography of Northern Ireland * [https://web.archive.org/web/20110927044312/http://www.ark.ac.uk/elections Northern Ireland Elections] * [http://www.bbc.co.uk/history/state/nations/ BBC Nations] History of Ireland on bbc.co.uk * [https://web.archive.org/web/20070530181849/http://cain.ulst.ac.uk/ Conflict Archive on the Internet] from the University of Ulster * {{PDFlink|[http://www.psa.ac.uk/cps/1996/payt.pdf Inconvenient Peripheries : Ethnic Identity and the United Kingdom Estate]}} by Prof. Philip Payton * [http://stormontpapers.ahds.ac.uk/index.html From Partition to Direct Rule: 50 Years of Northern Ireland Parliamentary Papers Online] * [http://www.discovernorthernireland.com/ Discover Northern Ireland] Northern Ireland Tourist Board * [http://www.outdoorni.com/ Outdoor Activities NI]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Directory of outdoor activities and activity providers in Northern Ireland. Provided by the Countryside Access & Activities Network and The Northern Ireland Tourist Board * [http://www.walkni.com/ Walk NI] The definitive guide to walking in Northern Ireland from the Countryside Access & Activities Network and The Northern Ireland Tourist Board * [https://web.archive.org/web/20081228010313/http://peacelinetours.g2gm.com/northern-ireland-tourist.html Northern Ireland Tourist Guide] What has Northern Ireland got to offer tourists? * [https://web.archive.org/web/20130622182113/http://thenorthernirelandguide.co.uk/ The Northern Ireland Guide] - a travel guide to Northern Ireland for tourists and residents alike * [https://web.archive.org/web/20080827201032/http://www.armaghdowntourism.com/ Armagh Down Tourism] * [http://www.gotobelfast.com/ Go To Belfast] * [http://www.fermanaghlakelands.com/ Fermanagh Lakelands] * [http://www.mournelive.com/ Mourne Mountains] * [https://web.archive.org/web/20210110181200/https://www.culturenorthernireland.org/ culturenorthernireland.org] {{Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Вант Улсын харъяа улс орон, нутаг дэвсгэр}} <!--Interwikis--> [[Ангилал:Умард Ирланд| ]] [[Ангилал:Өөртөө засах захиргааны нэгж]] [[Ангилал:Нэгдсэн Вант улсын бүрэлдэхүүн]] 03jpmgykw4uk09ecilyv0tcp5h4bfs1 Никола Тесла 0 14482 855196 851983 2026-04-30T13:20:14Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855196 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс эрдэмтэн |box_width = 300px |name = Никола Тесла |image = Tesla Sarony.jpg |image_size = 200px |caption = Никола Тесла (1856-1943) 1890 оны үед. |birth_date = {{Birth date|1856|7|10|df=yes}} |birth_place = [[Хорват]], Смилян</br>(Хорватын хил) |death_date = {{Death date and age|1943|1|7|1856|7|10|df=yes}} |death_place = [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Нью-Йорк Муж Улс]], [[Нью-Йорк хот]] |residence = [[Австрийн Хаант Улс]] </br>[[Унгарын вант улс]] </br>[[Франц]] <br /> [[АНУ]] |citizenship = [[Австрийн Хаант Улс]] (1891 оноос өмнө)</br>[[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] (1891 оноос хойш) |nationality = |ethnicity = [[серби]] |fields = [[механик]] ба [[цахилгаан]] инженер |workplaces = [[Томас Эдисон|Эдисоны машины цех]]</br>[[Тесла цахилгаан гэрэл ба үйлдвэрлэл]]</br>[[Вэстингхауз Элэктрик]] |alma_mater = |doctoral_advisor = |academic_advisors = |doctoral_students = |notable_students = |known_for = [[Теслагийн ороомог]]</br>[[Теслагийн турбин]]</br>[[Телехүч]]</br>[[Теслагийн хэлбэлзлийн генератор]]</br>[[Теслагийн цахилгаан автомашин]]</br>[[Теслагийн зарчим]]</br>[[Теслагийн Колумбийн өндөг]]</br>[[Хувьсах гүйдэл]]</br>[[Индукцийн мотор]]</br>[[Эргэлдэгч соронзон орон]]</br>[[Утасгүй технологи]]</br>[[Бөөмт туяаны зэвсэг]]</br>[[Үхлийн туяа]]</br>[[Хуурай газрын суурин долгион]]</br>[[Бифиляр ороомог]]</br>[[Телегеодинамик]]</br>[[Электрогравитик]] |author_abbrev_bot = |author_abbrev_zoo = |awards = [[Эллиотт Крэссоны медаль]] (1893)<br />[[Жон Скоттын медаль]] (1934) |signature = Nikola Tesla signature 1900.svg |footnotes = }} '''Никола Тесла''' ([[1856]] оны 7-р сарын 10-нд Австрийн Эзэнт Гүрэнд төрж, [[1943]] оны 1-р сарын 7-нд Нью-Йорк хотод нас барсан) [[Сербичүүд|серби]] гаралтай америкийн зохион бүтээгч, механик болон цахилгааны инженер байсан. Тэрээр цахилгаан үйлдвэрлэлийн салбарыг үүсэхэд хамгийн том хувь нэмэр оруулсан эрдэмтэн гэгддэг бөгөөд XIX зууны сүүл, XX зууны эхэн үед цахилгаан соронзны салбарт хувьсгал хийсэн олон бүтээл, нээлт хийж ихэд алдаршсан. Теслагийн патентууд болон онолын бүтээл нь орчин үеийн [[хувьсах гүйдэл|хувьсах гүйдлийн]] [[цахилгаан тэжээл]]ийн системийн үндэс суурийг тавьсан. Үүний дотор цахилгаан түгээлтийн [[олон фазат систем]], [[хувьсах гүйдлийн мотор]] бүтээсэн нь [[Аж үйлдвэрийн хоёрдугаар хувьсгал]] гарахад түлхэц өгчээ. Өнөөгийн Серби нутаг дэвсгэрт Смилян тосгонд эцэг сербийн үнэн алдартны сүмийн ламтан [[Милутин Тесла]] (1819—1879), эх [[Георгина Тесла]] /Мандич/ нарын 4 дахь хүүхэд болж төржээ. Тэрээр [[Австрийн Хаант Улс]]ын харьяат байсан бөгөөд 1884 оны 7-р сард АНУ-д анх очиж Томас Эдисоны компанид инженэр болжээ. 1891 онд [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын иргэн болсон ажээ.<ref>{{cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/5167054.stm | publisher = [[BBC News]] | title = Electrical pioneer Tesla honoured | date = 2006-07-10 | accessdate = 2009-08-15 }}</ref> 1894 онд [[радио]]гоор утасгүй холбооны боломжийг үзүүлж, "Гүйдлийн дайн"-д ялагч болсныхоо дараа, тэрээр Америкт ажиллаж байсан хамгийн аугаа цахилгааны инженерийн нэг гэж өргөн олонд хүндлэгдэх болсон.<ref>{{cite web | url = http://www.serbianunity.net/people/tesla/index.html | publisher = [[Serbian Unity Congress]] | title = Nikola Tesla - electrical engineer and inventor | accessdate = 2009-08-15 }}</ref> Түүний эхэн үеийн бүтээлийн ихээхэн хэсэг нь орчин үеийн цахилгаан техникийн анхдагч бүтээлүүд болсон бөгөөд түүний хийсэн олон нээлт нь асар том өөрчлөлт авчирсан юм. Энэ үед АНУ-д Теслагийн алдар нэр бусад аугаа зохион бүтээгч, эрдэмтний нэр алдартай зэрэгцэж байсан боловч,<ref>{{cite book | title = Harnessing the Wheelwork of Nature: Tesla's Science of Energy | first = T | last = Valone | publisher = [[David Hatcher Childress|Adventures Unlimited Press]] | isbn = 1931882045 | pages = [http://books.google.ca/books?client=firefox-a&id=ZNqo1zaZRTYC&pg=PA102 102] }}</ref> этгээд зан, шинжлэх ухаан, технологийн дэвшлийн талаар итгэмээргүй, заримдаа хачин гэмээр санаа гаргадаг байсан учраас насаараа эхнэр аваагүй гоонь эр Никола Тесла эцэстээ нүд үзүүрлэгдэж, "галзуу эрдэмтэн" гэгдэх болжээ.<ref>{{cite book | last=Childress | first=David Hatcher (ed.) | title=The Tesla Papers: Nikola Tesla on Free Energy & Wireless Transmission of Power | location=Kempton, IL | publisher=[[David Hatcher Childress|Adventures Unlimited Press]] | year=2000 | isbn=0932813860 }}</ref><ref>{{cite news | author=Robert Lomas | title= Spark of genius | url=http://www.robertlomas.com/Tesla/Independent_Article.html | work=Independent Magazine | date=1999-08-21 | accessdate=2008-07-29}}</ref> Тесла санхүүгийн байдалдаа төдийлөн их анхаардаггүй байсан учраас 86 насандаа Нью-Йорк хотод нас барах үедээ ядуу тарчиг амьдралтай байсан гэдэг.<ref>{{cite book |author=White MJ |title=Rivals: conflict as the fuel of science |publisher= [[Harvill Secker (publisher)|Secker & Warburg]] |location=London |year=2001 |pages=174 |isbn=0-436-20463-0 |oclc= |doi= |accessdate=}}</ref> === Хэвлэлүүд === * ''A New System of Alternating Current Motors and Transformers'', American Institute of Electrical Engineers, May 1888. * ''[http://www.tfcbooks.com/tesla/contents.htm Selected Tesla Writings]'', Scientific papers and articles written by Tesla and others, spanning the years 1888–1940. * ''[http://cdl.library.cornell.edu/cgi-bin/moa/pageviewer?frames=1&coll=moa&view=50&root=%2Fmoa%2Fmanu%2Fmanu0024%2F&tif=00119.TIF&cite=http%3A%2F%2Fcdl.library.cornell.edu%2Fcgi-bin%2Fmoa%2Fmoa-cgi%3Fnotisid%3DABS1821-0024-287 Light Without Heat]'', The Manufacturer and Builder, January 1892, Vol. 24 * Biography: ''[http://cdl.library.cornell.edu/cgi-bin/moa/pageviewer?frames=1&coll=moa&view=50&root=%2Fmoa%2Fcent%2Fcent0047%2F&tif=00592.TIF&cite=http%3A%2F%2Fcdl.library.cornell.edu%2Fcgi-bin%2Fmoa%2Fmoa-cgi%3Fnotisid%3DABP2287-0047-151 Nikola Tesla]'', The Century Magazine, November 1893, Vol. 47 * ''[http://cdl.library.cornell.edu/cgi-bin/moa/pageviewer?frames=1&coll=moa&view=50&root=%2Fmoa%2Fcent%2Fcent0049%2F&tif=00924.TIF&cite=http%3A%2F%2Fcdl.library.cornell.edu%2Fcgi-bin%2Fmoa%2Fmoa-cgi%3Fnotisid%3DABP2287-0049-178 Tesla's Oscillator and Other Inventions]'', The Century Magazine, November 1894, Vol. 49 * ''[http://cdl.library.cornell.edu/cgi-bin/moa/pageviewer?frames=1&coll=moa&view=50&root=%2Fmoa%2Fcent%2Fcent0055%2F&tif=00879.TIF&cite=http%3A%2F%2Fcdl.library.cornell.edu%2Fcgi-bin%2Fmoa%2Fmoa-cgi%3Fnotisid%3DABP2287-0055-194 The New Telegraphy. Recent Experiments in Telegraphy wih Sparks]'', The Century Magazine, November 1897, Vol. 55 === Номнууд === * Tesla, Nikola, "[[My Inventions]]" Parts I through V published in the Electrical Experimenter monthly magazine from February through June, 1919. Part VI published October, 1919. Reprint edition with introductory notes by Ben Johnson, New York: Barnes and Noble,1982, ISBN; also online at ''[http://www.lucidcafe.com/library/96jul/teslaauto01.html Lucid Cafe], [http://www.tfcbooks.com/special/mi_link.htm et cetera] as [[My Inventions: The Autobiography of Nikola Tesla]]'', 1919. ISBN * [[Thomas Commerford Martin|Martin, Thomas C.]], ''[[The Inventions, Researches, and Writings of Nikola Tesla]],'' 1894 . ISBN-X * Tesla, Nikola, ''[[Colorado Springs Notes, 1899–1900]]'', ISBN-X * [[Leland I. Anderson|Anderson, Leland I.]], ''Dr. Nikola Tesla (1856–1943)'', 2d enl. ed., Minneapolis, Tesla Society. 1956. * [[John Ratzlaff|Ratzlaff, John]] and Leland Anderson, ''[[Dr. Nikola Tesla Bibliography]]'', Ragusan Press, Palo Alto, California, 1979, 237 pages. Extensive listing of articles about and by Nikola Tesla. * [[John Jacob O'Neill|O'Neill, John Jacob]], ''[[Prodigal Genius]]'', 1944. Paperback reprint 1994, ISBN 978-0-914732-33-4. (''ed''. [http://www.rastko.org.rs/istorija/tesla/oniell-tesla.html Prodigal Genius] is available online) * [[Margaret Chenny|Cheney, Margaret]], ''[[Tesla: Man Out of Time]]'', 1981. ISBN 0-13-906859-7. * Seifer, Marc J., ''[[Wizard, the Life and Times of Nikola Tesla]]'', 1998. ISBN (HC), ISBN (SC) * Jonnes, Jill ''[[Empires of Light: Edison, Tesla, Westinghouse, and the Race to Electrify the World]]''. New York: Random House, 2003. ISBN * [[Paul Auster|Auster, Paul]], ''[[Moon Palace]]'', 1989. Tells Tesla's story within the history of the United States. * [[Robert Lomas|Lomas, Robert]], ''[[The Man Who Invented the Twentieth Century|The Man Who Invented the Twentieth Century: Nikola Tesla, forgotten genius of electricity]],'' 1999. ISBN * Childress, David H., ''[[The Fantastic Inventions of Nikola Tesla]]'', 1993. ISBN * Glenn, Jim, ''[[The Complete Patents of Nikola Tesla]],'' 1994. ISBN * Trinkaus, George ''TESLA: The Lost Inventions'', High Voltage Press, 2002. ISBN 0-9709618-2-0 * Valone, Thomas, ''[[Harnessing the Wheelwork of Nature: Tesla's Science of Energy]]'', 2002. ISBN === Сэтгүүлүүд === * Carlson, W. Bernard, "Inventor of dreams". ''Scientific American'', March 2005 Vol. 292 Issue 3 p.&nbsp;78(7). * Jatras, Stella L., "The genius of Nikola Tesla". ''The New American'', 28 July 2003 Vol. 19 Issue 15 p.&nbsp;9(1) * Rybak, James P., "Nikola Tesla: Scientific Savant". ''Popular Electronics'', 1042170X, November 1999, Vol. 16, Issue 11. * Lawren, B., "Rediscovering Tesla". ''Omni'', March 1988, Vol. 10 Issue 6. === Кинонд гарсан нь === * There are at least two films describing Tesla's life. In the first, filmed in 1977, arranged for TV, Tesla was portrayed by Rade Šerbedžija. In 1980, Orson Welles produced a Yugoslav film named ''[http://www.imdb.com/title/tt0079985/ Tajna Nikole Tesle]'' (The Secret of Nikola Tesla), in which Welles himself played the part of Tesla's patron, J.P. Morgan. The film was directed by Krsto Papić, and Nikola Tesla was portrayed by Petar Božović. * "''[http://www.pbs.org/tesla/boutiq/index.html Tesla: Master of Lightning]''". 1999. ISBN (Book) ISBN (PBS Video) * [https://web.archive.org/web/20081219230805/http://video.google.com/videoplay?docid=2188562935002257117 Lost Lightning: The Missing Secrets of Nikola Tesla] (at Google Video.) Tesla's designs for free energy and defensive weapons systems. * David Bowie portrayed Tesla in the 2006 film ''The Prestige''. Tesla's time in Colorado Springs was the focus of several scenes in the film, which featured speculations on the explosive power of Tesla's electrical experiments. * [http://www.pbs.org/tesla/ ''Tesla: Master of Lightning''], produced by Robert Uth for New Voyage Communications in 2003, tapped Stacy Keach to supply the voice of Tesla. == Цахим холбоос == {{Commons|Nikola Tesla|Никола Тесла}} * [http://www.tesla-museum.org/meni_en.htm The Nikola Tesla Museum] * [http://www.onlineniagara.com/info/niagara-falls-power.htm Nikola Tesla Niagara Falls Power] * [http://www.pbs.org/tesla/ Tesla Resource Surrounding the PBS "Master of Lightning" documentary] * [http://scienceworld.wolfram.com/biography/Tesla.html World of Scientific Biography: Nikola Tesla], by Wolfram Research * [http://amasci.com/tesla/tesla.html Nikola Tesla Page] * [http://www.teslamemorialsociety.org Tesla's grand-nephew William H. Terbo's site] * [https://web.archive.org/web/20110830160558/http://www.ntesla.org/ Nikola Tesla, Forgotten American Scientist] * [https://web.archive.org/web/20110902110905/http://www.teslascience.org/ Tesla Wardenclyffe Project, Long Island New York]. Mission is the adaptive reuse of the Wardenclyffe laboratory building. * [https://web.archive.org/web/20110724110937/http://www.serbnatlfed.org/Archives/Tesla/tesla-father.htm Nikola Tesla's Father: Milutin Tesla] * [https://web.archive.org/web/20110724110856/http://www.serbnatlfed.org/Archives/Tesla/TeslaBook.htm Tesla: The European Years] * [http://fi.edu/case_files/tesla Tesla's Case File at The Franklin Institute] containing information about his 1894 Franklin Award for research in high-frequency phenomena * [https://web.archive.org/web/20100202033529/http://www.arcsandsparks.com/teslapage.html Dr. James Corum's Tesla Engineering Papers], from Arcs 'N Sparks. * Fred Walters' hand-scanned [https://web.archive.org/web/20080125102503/http://www.keelynet.com/tesla/ Tesla patents] (PDFs) * Jim Bieberich's [https://web.archive.org/web/20111124194921/http://web.mit.edu/most/Public/Tesla1/alpha_tesla.html The Complete Nikola Tesla U.S. Patent Collection] * [http://www.teslaresearch.com Online archive of many of Tesla's writings, articles and published papers] * Seifer, Marc J., and Michael Behar, [http://www.wired.com/wired/archive/6.10/tesla.html Electric Mind], Wired Magazine, October 1998. * [http://www-personal.umich.edu/~jbourj/money3.htm Nikola Tesla on various Yugoslavian and Serbian banknotes.] * [https://web.archive.org/web/20110725181818/http://www.lostartsmedia.com/images/teslafbifile.pdf Nikola Tesla's FBI file] in pdf * [https://web.archive.org/web/20110809131453/http://issuu.com/ericm814/docs/complete_patents_nikola_tesla Nikola Tesla Complete Patents] in pdf * [https://web.archive.org/web/20120505004025/http://americanhistory.si.edu/archives/d8047.htm Kenneth M. Swezey Papers], 1891–1982, Archives Center, National Museum of American History, archival resources. * [https://web.archive.org/web/20110831093317/http://www.fi.edu/learn/case-files/tesla/ The Case Files of Nikola Tesla], Franklin Institute * Tesla's Wardenclyffe Science Center Plaque [http://www2.timesreview.com/SUN/stories/S121109_Tesla_psh] * [https://web.archive.org/web/20111001024322/http://www.nikolatesla.fr/documents.htm NikolaTesla.fr] - More than 1,000 documents on Tesla == Эшлэл == {{reflist|2}} {{DEFAULTSORT:Тесла, Никола}} [[Ангилал:Никола Тесла| ]] [[Ангилал:Цахилгааны инженер]] [[Ангилал:Радиогийн пионер]] [[Ангилал:19-р зууны физикч]] [[Ангилал:Сербийн Шинжлэх Ухаан ба Урлагийн Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Карлын их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Грацын техникийн их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:АНУ дахь цагаач]] [[Ангилал:АНУ-ын хүн]] [[Ангилал:Ликагийн хүн]] [[Ангилал:Сербичүүд]] [[Ангилал:1856 онд төрсөн]] [[Ангилал:1943 онд өнгөрсөн]] c0c4zk9tyj1rgmimdole6xka934v0c6 Зүүнгарын Хаант Улс 0 15849 855264 855098 2026-05-01T08:28:30Z HorseBro the hemionus 100126 855264 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}{{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | currency = Зэс зоос | date_start = 1634 | event1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав | event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date_event2 = 1635 | event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | date_event3 = 1665–1720 | event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | date_event4 = 1680–1681 | event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date_event5 = 1690–1758 | event_end = [[Зүүнгарын геноцид]] | date_end = 1758 | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын Хаант Улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь эсвэл [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын хаант улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг. 1620 оны орчимд баруун монголчууд [[Зүүнгарын сав газар|Зүүнгарын сав газард]] нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших [[Таримын сав газар]]-ыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. == Нэрний гарал үүсэл == === Нэршил === "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} === "Сүүлчийн нүүдэлчин эзэнт гүрэн"-ий тухай ойлголт === 18-р зууны эхний хагасын Зүүнгарын хаант улсыг зүгээр нэг төвлөрсөн Монголын хаант улс биш, харин Монголоос хол зайд орших олон янзын ард түмэн, бүс нутгийг өөрийн мэдэлд нэгтгэсэн жинхэнэ "тал хээрийн эзэнт гүрэн" гэж үзэх бүрэн үндэслэл бий. Үүний дагуу Цорос овгийн Ойрад хунтайж болон [[хаан]] нар өөрсдөө Ойрадуудын "үндэсний" захирагч төдийгүй хэд хэдэн вассал ард түмэн, улсын ноёд болж байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Зүүн Туркестан]],{{efn|Ярканд, Кашгар, Турпан, Аксу, Курл, Үч-Турпан, Янги-Хисар, Бэй, Куча, Карашар, Хотан, Хами}}{{sfn|Bavarov|Kradin|2019|p=374}} Төв Азийн хот-улсууд,{{efn|Ташкент, Туркестан, Самарканд, Хожент}} Ахмад болон Дунд Жүзийн казах хан, султанууд Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Оросын харьяат байсан, ясак төлдөг Сибирийн зарим ард түмэн хүлээн зөвшөөрсөн: 1713–1714, 1719 онд Зүүнгарт айлчилсан Тара казакийн удирдагч И.Д. Чередовын мэдээлснээр эдгээр "ясак" хүмүүс" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байжээ. Энэ заншил хэдэн арван жилийн дараа ч үргэлжилсэн: "ясаш төлдөг үл итгэгчид" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байсан баримтыг 1745 онд Зүүнгарт айлчилсан луу М.Давыдов тэмдэглэжээ.{{sfn|Pochakaev|2019|pp=28–40}} == Түүх == {{Мөн үзэх|Ойрадуудын оролцсон дайны жагсаалт}} Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын хаант улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно. === Гарал үүсэл === Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ]]. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1640s.png|left|thumb|1640-өөд оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Burton|1997|pp=219–220}}{{sfn|Moiseev|1991|pp=44–45}}]] '''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж,{{sfn|Baabar|1999|p=78}} Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарыг]] илгээж, Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын хаант улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1667.png|thumb|287x287px|1667 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}}]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1686.png|thumb|279x279px|1686 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Baabar|1999|p=80}}]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} === Халхын дайн (1687–1688) === {{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}} [[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын хаант улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын хаант улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} === Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) === {{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны Чин Зүүнгарын дайн]] 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} [[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]] 1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}} [[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]] === Цагаадайн бослого (1693–1705) === Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}} === Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн === {{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}} 1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Ахмад Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} 1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} 1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягуз голын тулалдаан|Аягуз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр "армийг хядсан" гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Казакууд Зүүнгарын хаант улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}} === Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) === {{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|"Алсын зайн суурьшлын жанжин" аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]] 1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}} === Галданцэрэн хаан (1727–1745) === [[Файл:Carta_af_Songarski_%3D_Kalmuckit,_hwar_inunder_Kottonnerne_hörer_(J._G._Renats_kopia_av_kalmuckisk_originalkarta_Renat_1;_A).jpg|thumb|left| 1730-аад оны Зүүнгарын газрын зургийг Швед олзлогдогч Йоханас Густав Ренат хуулбарлан Шведэд хүргэсэн хувилбар]] Цэвээнравдан хаан 1727 онд гэнэт нас барж, түүний хүү Галданцэрэн өөрийн дүү Лувсансүрийг хөнөөж, Цэвээнравдан хааны залгамжлагч болжээ. Тэрээр казахууд болон Халх Монголчуудын эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг хийсэн довтолгооны хариуд Чин улсын [[Найралт төв|Найрал төв]] 10,000 цэрэгтэй довтлох хүчийг илгээсэн бөгөөд Зүүнгарууд [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] ойролцоо [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуурын тулалдаанд]] ялав. Гэсэн хэдий ч дараа жил нь Зүүнгарууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийн ойролцоо]] Халхуудад ялагдав. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь Чин гүрний талд орж байсан Турфан руу довтлов. Эмин Хожа Турфаны ард түмнийг удирдан Гансу руу ухарч, тэнд Гуажоуд суурьшжээ. 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=149}} Казахууд [[Алтайн нуруу]] руу довтолсон бөгөөд, энэ нь Зүүнгаруудыг хилээ хамгаалахаар 10,000 орчим цэрэг илгээхэд хүргэсэн. Казахууд Оросын худалдааны цуваа, дипломатчид болон, [[Уйгурууд|Уйгур]] худалдаачдыг дайрч, олзлон авсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Уйгур худалдаачдаас бусад барьцаалагдсан хүмүүсийг удалгүй суллав. Үүний зэрэгцээ Бага Жүз болон Дунд Жүз нар Оросын хатан хаан Аннад захирагджээ. [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрэнээс]] хамгаалалт хүсч, Оросуудад Зүүнгарын [[Сибирь]] руу хийх аливаа довтолгоог няцаахад нь туслана гэж тохиролцсон.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} 1732 онд Зүүнгарууд 7,000 орчим цэрэгтэй өөр нэг хүчийг Дунд Жүз рүү довтолсон боловч тэд ялагдав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} Казахууд мөн Зүүнгаруудыг довтлон 700 орчим ордыг эзлэн авчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Өөр нэг Зүүнгарын арми Ахлах Жүз рүү довтлон Сайрам, Туркистан болон Ташкент хотуудыг эзлэн авчээ.<ref>{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}</ref> Дотор 1734 онд Ахмад Жүз Сайрам, Туркестан, Ташкентийг эргүүлэн авч чаджээ.<ref>'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''</ref> Гэсэн хэдий ч Галдан Цэрэн тэднийг эзлэхээр цэрэг илгээж, Ахмад Жүзийг захируулснаар тэднийг удалгүй эзэлжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}} Галданцэрэн хаан 1739 онд Казахын хаант улсыг дахин довтлов.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Галданцэрэн хаан 1741 он хүртэл довтолгооноо үргэлжлүүлсээр байсан тул Дунд Жүз довтолгоог няцааж чадаагүй юм.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Казахууд Зүүнгаруудаас хохирол их амсаж, Бага, Ахмад Жүзүүд Зүүнгарын эсрэг дайнд нэгдэж чадаагүй бөгөөд, Зүүнгарууд [[Сырдарья]] болон Ишим голыг эзэлснээр Зүүнгарууд дээрх казах суурингууд нь Зүүнгаруудаас хөөгдүүлсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} === Уналт (1745–1757) === [[Файл:乾隆皇帝朝服像轴.png|left|thumb|228x228px|Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.]] Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүнийг нас барсны дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан гэж хэлэв:{{sfn|Baabar|1999|p=89}} {{quote|Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй.|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Baabar|1999|p=89}}}}Галданцэрэн хааны дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил]] 1746 онд түүний залгамжилсан [[Хунтайж]] болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах [[Ламдаржаа|Ламдаржаатай]] хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} [[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай хаанд]] зориулсан 2000 оны марк.]] 1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, [[Даваач]] болон [[Хойд|Хойдын]] хунтайж, [[Амарсанаа|Амарсанаатай]] эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Казахуудын [[Аблай султан|Аблай хаан]] тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} [[Файл:Cebdenjab.jpg|left|thumb|202x202px|Халхын цэргийг '''Зүүнгарын хаант улс''' руу удирдсан Цэвдэнжав.]] Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}}{{quote|''"Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй"''|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Walravens|2017|p=82}}}} [[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|"Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь"]] Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} 100 хоногийн дотор [[Өрөмч]], Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг [[Тэнгэр Уул]] даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.{{sfn|Adle|2003|p=201}} Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} ==== Амарсанаагийн бослого (1755–1757) ==== {{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Jaohui.jpg|left|thumb|161x161px|Зүүнгарын хаант улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан генерал Жаохуй.]] [[Файл:Dzungar_cavalry_of_Amursana,_in_the_Battle_of_Khorgos_against_Qing_China_(1758).png|thumb|Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.{{Sfn|Chu|Ding|2015|p=129}}]] Зүүнгарын хаант улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, [[Чэндэ]] дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.{{Sfn|Perdue|2005|p=275}} Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч [[Чингүнжав|Чингүнжавтай]] хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.{{Sfn|Perdue|2005|p=276}} Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт [[салхин цэцэг]] өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр [[Кяхта]] руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.{{Sfn|Pirazzoli-T'Serstevens|1969|p=10}} === Ак Тагликийн бослого (1757–1759) === Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. [[Хожа|Бурхануддин Хожа, Жахан нар]] [[Бадахшан]] руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=203}} === Геноцид === {{main|Зүүнгарын геноцид}} === Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт === [[Файл:Khojis full-length portrait.jpg|thumb|Хожи, Уктурпаны [[Уйгурууд|Уйгур]] захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач [[Игнатий Сихельбарт]]-ын зурсан зураг.{{sfn|Unknown|2019|p=4019}}]] [[Файл:Xinjiang_regions_simplified.png|left|thumb|{{legend|red|[[Dzungaria]]}}{{legend|blue|[[Tarim Basin]]}}]] Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, [[Хуушуур|Хуй]], [[Шибэ]], [[Дагуур ястан|Дагуур]], Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.{{sfn|Starr|2004|pp=73–90}}{{sfn|Toops|2004|p=1}}{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.{{sfn|Milward|1998|p=102}} Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр "Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан".{{Sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=76}} 1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо "Хятадын нэг хэсэг" гэж тунхагласан.{{sfn|Dunnell|2004|p=77}}{{sfn|Dunnell|2004|p=83}}{{sfn|Elliot|2001|p=503}} Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг "гадаад" Хан бус Хятадуудыг "дотоод" Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн "нэг гэр бүл" гэж дүрсэлсэн. Чин улс "нэгдмэл байдал"-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд "Жон Вай И Жиа" (中外一家) эсвэл "Нэй Вай И Жиа" (內外一家, "дотоод ба гадаад нэг гэр бүл") гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.{{sfn|Dunnell|2004|pp=76-77}} === Зураг === ==== Зигуан павильон дахь гавьяат албан тушаалтнуудын хөрөг зурагнууд ==== [[Тэнгэр тэтгэгч]] эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг ([[:zh:紫光阁功臣像|Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө]] зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн [[Торгууд]] болон [[Дөрвөд]] холбоотнууд, мөн ялагдсан [[Цорос]] Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман [[Уйгурууд|Уйгур]] холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Орчин үеийн [[Иезуит]] зураач [[Жан-Денис Аттирет]]-ийн хэлснээр: "Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв."{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа [[Жузеппе Кастильоне (Иезуит зураач)|Жузеппе Кастильоне]]-гийн удирдлаган дор [[Иезуит]]-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}<gallery widths="150px" heights="200px" perrow="9"> Файл:Dawachi.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын удирдагч Даваач (达瓦齐). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Dawa.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын Даваа (达瓦). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Tseren.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Цэрэн (车凌). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Buyan_Tegus.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Буян Төгс(布彦特古斯). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Erdeni.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Эрдэнэ (额爾德尼). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Gangdorji.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гандорж (刚多尔济). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Gendun.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гэндэн (根敦). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Ayusi_Assailing_The_Rebels_with_a_Lance.jpg|Ойрадын урвагч Аюси (阿玉锡) Чин улсын дүрэмт хувцастайгаа. Жузеппе Кастильонегийн зурсан зураг. </gallery> ==== <u>Хуан Чин Жигун Ту</u> ==== Хуан Чин Жигун Ту (Хятадаар: 皇清職貢圖; Чин гүрний харьяа ард түмний хөрөг зургийн цуглуулга) нь 18-р зууны Хятадын цутгал улсууд, түүний дотор Чин гүрэнтэй худалдаа хийдэг барууны улсуудын талаарх угсаатны зүйн судалгаа юм. Үүн дээр Зүүнгарын энгийн иргэд гэх мэт янз бүрийн зургийг дүрсэлсэн байв. <gallery widths="150px" heights="200px" perrow="5"> Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч ([[Зайсан]], 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Uyghur from Ili, Taleqi, Chahan and Wusu, with his wife.jpg|Или,Талеки, Чахан, болон Вусу, нутгийн Уйгур иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Kyrgyz (布鲁特) commoner and his wife.jpg|Киргизийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. </gallery> == Удирдагчид == {| class="wikitable" |+ !№ !Хааны нэр !Цол !Угсаа гарал !Төрсөн он !Хаанчилсан жил !Нас нөгчсөн он ! |- |1 |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин баатар]] |Эрдэнэ[[баатар]] [[хунтайж]] |[[Цорос|Цоросын]] [[Хархул ноён|Хархул догшин ноёны]] хүү{{sfn|Adle|2003|p=156}} |Тодорхойгүй |1634–1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1653{{sfn|Adle|2003|p=148}} | |- |2 |[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] |Цэцэн [[хунтайж]] |Эрдэнэбаатар хунтайжийн 5-р хүү{{sfn|Baabar|1999|p=79}} |Тодорхойгүй |1653–1671{{sfn|Adle|2003|p=148}} |1671 | |- |3 |[[Галдан бошигт хаан|Галдан]] |[[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |Эрдэнэбаатар хунтайжийн 6-р хүү{{sfn|Adle|2003|p=157}} |1644 |1671–1697{{sfn|Adle|2003|p=149}} |1697 | |- |4 |[[Цэвээнравдан]] |Зоригт [[хунтайж]],{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} [[хаан]]{{sfn|Baabar|1999|p=87}} |Сэнгэ хунтайжийн ахмад хүү{{sfn|Adle|2003|p=158}} |1665 |1694–1727{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1727 | |- |5 |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] |[[Хунтайж]], [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |Цэвээнравдангийн ахмад хүү |1693 |1727–1745{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1745 | |- |6 |[[Цэвээндоржнамжил]] |[[Хунтайж]] |Галданцэрэнгийн отгон хүү |1732{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1746–1749{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1750{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |7 |[[Ламдаржаа]] |[[Хунтайж]] |Галданцэрэнгийн ахмад хүү |1726{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1749–1753{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1752{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |8 |[[Даваач]] |[[Хунтайж]] |[[Их Цэрэндондов]] жанжны гуч хүү |Тодорхойгүй |1752–1755{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1759{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |9 |[[Амарсанаа]] |[[Хойд|Хойдын]] [[Хаан]] |Хойдын Үйзэн хошуучийн хүү{{Sfn|Atwood|2004|p=13}} |1723{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1755–1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} |1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} | |} ==Газрын зурагууд== <gallery class="center" widths="200" heights="160"> File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн "Carte de Tartarie" (1675–1726)). File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг) File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын хаант улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана. </gallery> == Мөн үзэх == *[[Зүүнгар нутаг]] *[[Зүүнгарын ард түмэн]] *[[Халимагийн хант улс]] *[[Хошуудын хант улс]] *[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]] *[[Цорос]] *[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]] == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} ===Тэмдэглэл=== {{Notelist}} === Ном зүй === {{s-start}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * Хойт С.К. [https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157. * Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.] * Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289. * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book|last=Kuznetsov |first=V. S.|title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983|language=ru|place=Novosibirsk|publisher=Nauka|pages=18, 128}} * {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title="Tibet and its History" |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston & London}} *{{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} *{{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} * {{cite journal |last1=Pochakaev |first1=P.Yu |date=2019 |title=Российские путешественники о правовых отношениях в Джунгарском ханстве XVIII веке |journal=Oriental Studies |publisher=Oriental Studies |volume=41}} *{{Cite book |last1=Bazarov |first1=B.V|last2=Kradin|first2=N.N |title=Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики |date=2019 |publisher=Nauka |year=2019 |publication-date=1999 |pages=503}} {{s-end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{s-end}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] 4dyujel4v6lamjpjqu2r2w213qbs485 4 сарын 30 0 16292 855232 817755 2026-04-30T22:47:47Z Dostojewskij 30144 III Казимир ➯ [[III Казимир]] 855232 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|4 сарын}} '''4 сарын 30''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 120 дахь ([[өндөр жил]] бол 121 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 245 өдөр үлдэж байна. == Онцлох үйл явдал == * 311 - Ромын эзэнт гүрэнд христийн шашинтнуудыг хавчсан диоклетаны хавчлага эцэслэв. * 313 - Ромын эзэнт гүрний хаан Лисиниус Зүүн Ромын эзэн хаан I Максиминуст ялагдсанаар хоёр улс нэгджээ. * 1315 - Франц улсаас урван тэрсэлж, хэт даврах үзэл гаргасан гэх үндэслэлээр Энгурран де Мариньиг дүүжлэн хороов. * 1492 -[[Христофер Колумб]] болон түүний багийнханд Испанийн эзэн хаан аялах зөвшөөрөл олгожээ. * 1513 - Английн хаан VIII Хенри дараагийн хаан гэж хүндлэгдэж байсан Йоркийн гүн Эдмунд де ла Полыг дүүжлэн цаацлав. * 1557 - Америкийн уугуул Мапуче омгийн удирдагч Лаутаро Испанийн эзлэн түрэмгийлэгчдийн гарт амиа алджээ. * 1598 - Британийн колони гэгдэх Америкийн Шинэ Мексико мужийн захирагч Хуан де Ониате өөрийн мужийг тусгаар улс гэдгийг зарлан тунхаглав. ** Францын хаан IV Анри Хьюженотын дагагчдад шашны эрх чөлөө олгожээ. * 1636 - Наян жилийн дайн: Бүгд найрамдах Голланд улс Испанийн боомтыг эргэн эзэлж, стратегийн томоохон ялалт байгуулав. * 1671 - Хорватын засаг захиргаа язгуур угсаат зохиолч Петар Зринскиг хороож, гэр бүлийг нь улсаасаа хөөжээ. * 1789 - АНУ-ын [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк хотын]] Уолл Стрийт гудамжны "Холбооны танхим"-д [[Жорж Вашингтон]] тангараг өргөж АНУ-ын анхны Ерөнхийлөгч болжээ. * 1803 - АНУ-ын засаг захиргаа [[Луизиана|Луизана]] мужийн нутаг дэвсгэрийг Францаас 15 сая ам.доллараар худалдан авав. * 1838 - [[Никарагуа]] улс Төв Америкийн холбооны улсаас тусгаар тогтножээ. * 1885 - АНУ-ын Нью-Йорк хотын захирагч Девид Б.Хилл [[Ниагара хүрхрээ]] орчмыг дархан цаазтай болгож үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн, цогцолборт газар болгох тогтоолд гарын үсэг зурав. * 1897 - Алдарт Кавендишийн лабораторийн эрдэмтэн Ж.Ж.Томпсон нэгж атомыг хувааж улмаар [[Электрон|электроныг]] нээв. Нэг элекстрон нь [[Протон|протоноос]] 1,800 дахин жижиг байжээ. * [[1900]] - [[Хавай]] муж АНУ-ын засаг захиргаанд нэгдэв. Анхны амбан захирагчаар Сенфорд Б.Долыг томилжээ. * [[1905]] - Нэрт эрдэмтэн [[Альберт Эйнштейн]] "Молекулын хэмжээг тодорхойлох шинэ аргачлал" диссертациа бичиж дуусгав. * 1925 - АНУ-ын автомашин үйлдвэрлэгч Dodge компани Диллон-Рийд компанитай нэгдэх хэлцлийг зөвшөөрчээ. Диллон-Рийд компани Dodge компанийг тухайн үеийн ханшаар 146 сая ам.доллараар худалдан авсан юм. * 1927 - АНУ-ын [[Баруун Виржини]] мужийн Алдерсон хотод тус улсын анхны эмэгтэйчүүдийн шорон байгуулагдав. ** Нэрт жүжигчин Дуглас Фейрбэнкс болон Мери Пикфорд нар Грауманы Хятад театрын урд хөл болон гарын хээгээ үлдээсэн анхны жүжигчид болжээ. * 1937 - Филиппинийн холбооны Засгийн газар эмэгтэйчүүдийн санал өгөх эрхийг хуульчлав. * 1938 - Алдарт Bugs Bunny цувралын анхны анги "Porky's Hare Hunt" нэртэйгээр үзэгчдийн хүртээл болжээ. * 1939 - АНУ-ын Нью-Йорк хотод дэлхийн үзэсгэлэн яармаг нээгдэв. Уг үзэсгэлэн яармаг нэг жилийн турш үргэлжилсэн байна. * 1943 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Их Британийн "Сераф" шумбагч хөлөг Хуелва орчимд осолдов. * 1945 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: [[Адольф Хитлер]] болон [[Эва Браун]] нар газар доорх хоргодох байрандаа хор ууж амиа хорложээ. Тэд хуримласнаасаа хойш ердөө 40 цагийн дараа амиа хорлосон юм. Төд удалгүй Зөвлөлийн улаан арми Рейхстагын орой дээр ялалтын улаан тугаа мандуулсан билээ. ** [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Германы Барт хотын ойролцоо орших Сталаг Люфт хорих лагерийг Зөвлөлтийн цэргүүд чөлөөлөв. * 1947 - АНУ-ын [[Невада]] мужийн Бульдер даланг "Хүүвер" хэмээн нэрийдэж, хоёр дахь удаагаа нээжээ. * 1948 - Колумбийн нийслэл [[Богота]] хотод Америк тивийн улсуудын холбоог байгуулав. * 1956 - АНУ-ын Дэд Ерөнхийлөгч асан, Ардчилсан намын сенаторч Алден Баркли Виржини мужид үг хэлж байхдаа амьсгал хураав. * 1961 - ЗХУ-ын цөмийн зэвсэгтэй анхны шумбагч онгоц "К-19"-ыг зэвсэглэлд ашиглаж эхэлжээ. * 1973 - Уотергейтийн дуулиан: АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Ричард Никсон]] үүссэн нөхцөл байдалтай холбоотойгоор зөвлөх Жон Дийн, Р.Халдеман, Жон Эрлихман нарыг үүрэгт ажлаас нь чөлөөлөв. * 1975 - Вьетнамын Сайгон хотод коммунистууд засгийн эрхийг гартаа авав. Улмаар дайн дууссаны дараа Ерөнхийлөгч болсон Дуонг Ван Мин сайн дураараа эрх мэдлээсээ татгалзжээ. * 1980 - Нидерландын хаан ширээнд Биатрикс хатан хаан суув. ** Их Британийн Лондон хот дахь Ираны Элчин сайдын яамны бүслэлт эхэлжээ. * 1992 - АНУ-ын [[Флорида]] мужийн [[Орландо (Флорида)|Орландо]] хотод байх "Никелодион" студи олон хүүхдийг хамарсан дурсамжийн хайрцагны аянг эхлүүлжээ. Тэд уг дурсамжийн бичгийг 50 жилийн дараа буюу 2042 онд задлахаар болж, газарт булсан юм. * 1993 - Европын цөмийн судалгааны байгууллага дэлхийг хэрсэн сүлжээ буюу [[Интернэт|интернэтийг]] аюулгүй гэж үзэв. * 1994 - Авто спортын ноён оргил "Формула 1" тэмцээний Сан Мариногийн гран пригийн урьдчилсан гарааны үеэр нисгэгч Роанд Ратценбергер осолдож амиа алджээ. * 1997 - Алдарт "Эллен" шоуны хөтлөгч Эллен ДеЖенерес өөрийгөө ижил хүйстэн гэж шууд нэвтрүүлгийнхээ үеэр зарлалаа. Энэ нь Америкийн ТВ-ийн салбарын түүхэнд анхны тохиолдол болсон юм. * 2000 - Ромын пап [[II Иоанн Павел|II Йоан Павел]] Польшийн гэлэнмаа Фаустиана Ковальскаг гэгээнтнээр өргөмжлөв. * 2004 - Америкийн хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр Иракын Абу Гхрейб шоронд АНУ-ын цэргийн алба хаагчид бэлгийн хүчирхийлэл үйлддэг байсан тухай дүрс бичлэг цацагджээ. * 2008 - ОХУ-ын [[Екатеринбург|Екатринбург]] хотоос олдсон хоёр араг ясыг хунтайж Алексей, гүнж Анастасиагийнх болохыг тогтоов. ОХУ-ын Екатринбург хотод Больщевик хувьсгалчид Хаант Оросын сүүлчийн эзэн хааны гэр бүлийг буудан хороосон билээ. * 2009 - Америкийн авто машин үйлдвэрлэгч "Крайслер" компани дампуурлаа зарлав. ** Нидерландын хатан хаан Биатриксд зориулсан ёслолын жагсаалын үеэр хатан хааны амь насанд халдахыг завдсан хоёр этгээдийг цагдаагийн байгууллага газар дээр нь хороожээ. * 2012 - Энэтхэгийн Брахмапутра голд хөвж явсан гатлага онгоц живж улмаар 103 хүн амиа алдав. * 2013 - Нидерландын хатан хаан Биатрикс эрх мэдлээ хүү Виллем- Александерт шилжүүлжээ. Ийнхүү тус улс 1849 оноос хойш анх удаа хаантай болсон юм. * 2014 - БНХАУ-ын Шинжаан Уйгарын өөртөө засах улсын [[Өрөмч]] хотод бөмбөг дэлбэрч гурван хүн амиа алдан, 79 хүн шархаджээ. == Мэндэлсэн алдартнууд == * 1245 - Францын эзэн хаан III Филип (1285 онд нас барсан) * 1310 - Польшийн хаан [[III Казимир]] (1368 онд нас барсан) * 1662 - Английн хатан хаан II Мери (1694 онд нас барсан) * 1893 - Нацист Германы гадаад хэргийн сайд [[Иоахим фон Риббентроп]] (1946 онд нас барсан) * [[1901]] - Нобелийн шагналт Америкийн эдийн засагч Симон Кузнец (1985 онд нас барсан) * [[1902]] - Нобелийн шагналт Америкийн эдийн засагч Теодор Шульц (1998 онд нас барсан) * [[1908]] - Исландын 13 дахь ерөнхий сайд Бьарни Бенедиктсон (1970 онд нас барсан) * [[1909]] - Нидерландын хатан хаан Жулиана (2004 онд нас барсан) * 1921 - Байршил тогтоох GPS төхөөрөмжийг зохион бүтээлцсэн, Америкийн эрдэмтэн Рожер Л.Ийстон (2014 онд нас барсан) * 1923 - Японы мэргэжлийн сүмо бөхийн 42 дахь их аварга Кагамисато Киожи (2004 онд нас барсан) * 1926 - "Эмми" болон Академийн наадмын шагналт жүжигчин Клорис Лийчман * 1943 - Замбийн хоёр дахь Ерөнхийлөгч Фредерик Чилуба (2011 онд нас барсан) * 1946 - Шведийн хаан Карл XVI Густаф ** Олимпын тав, Пан Америкийн наадмын гурван удаагийн аварга Америкийн усанд сэлэгч Дон Шолландер * 1949 - НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, Португалийн 114 дэх ерөнхий сайд Антониу Гуттереш * 1959 - Канадын 22 дахь ерөнхий сайд Стифен Харпер * 1965 - Олимпын хүрэл, дэлхийн мөнгөн медальт, Үндэстнүүдийн наадмын аварга Австралийн зээрэнцэг шидэгч Даниела Костиан * 1975 - "Агуу тэсрэлтийн онол" киноны од, жүжигчин Жонни Галецки * 1981 - Ирландын хөлбөмбөгч Жон О'Ший * 1982 - "Жуманжи", "Цус сорогчтой хийсэн ярилцлага", "Фарго" киноны од, жүжигчин [[Кирстен Данст]] * 1983 - Олимпын алт, мөнгө, хүрэл медальт, Дэлхийн найм, Европын хошой аварга Германы чаргаар гулгагч Татьяна Хюфнер * 1985 - "Гайхамшигт эмэгтэй" киноны од, Израйлийн загвар өмсөгч, жүжигчин Галь Гадо * 1988 - Олимп, дэлхийн аварга Өмнөд Солонгосын таеквондоч О Хе-Ри * 1990 - Дэлхийн долоон удаагийн аварга, Олимпын мөнгө, хүрэл медальт Английн триатлонч Жонатан Браунлий * 1992 - Америкийн реппэр Трейвис Скотт ** Барселона клуб болон Германы хаалгач Марк-Андре Тер Штеген == Нас барсан алдартнууд == * 125 - Хятадын Хан гүрний их хаан Ан (94 онд төрсөн) * 1063 - Сон гүрний эзэн хаан Рензонг (1010 онд төрсөн) * 1806 - Японы мэргэжлийн сүмо бөхийн тав дахь их аварга Оногава Кисабүро (1758 онд төрсөн) * 1945 - Нацистийн Германы удирдагч [[Адольф Хитлер]] (1889 онд төрсөн) * 1956 - АНУ-ын 35 дахь дэд ерөнхийлөгч Алден В.Баркли (1877 онд төрсөн) * 1989 - "Америкад нэг удаа", "Сайн, муу, хэрцгий", "Атга доллар", "Баруунд нэг удаа" киноны найруулагч [[Сержио Леоне]] (1929 онд төрсөн) * 1995 - Бирмийн найм дахь ерөнхий сайд Маунг Маунг Кха (1920 онд төрсөн) * 2012 - Дэлхийн аварга, Европын хошой аварга, Олимпын мөнгөн медальт Норвегийн усанд сэлэгч Александер Дале Оен (1985 онд төрсөн) * 2016 - Нобелийн шагналт Английн химич Харри Крото (1939 онд төрсөн) == Тэмдэглэлт өдөр == * {{GEO}} Зэвсэгт хүчний өдөр * {{SWE}} Карл XVI Густаф хааны мэндэлсэн өдөр * {{MEX}} Хүүхдийн эрхийг хамгаалах өдөр * {{THA}} Хэрэглэгчдийн эрх ашгийг хамгаалах өдөр * {{PAK}} Эх орончдын өдөр * {{IRN}} Персийн булангийн үндэсний өдөр * {{VNM}} Дахин нэгдсэн өдөр * {{RUS}} Гал сөнөөгчдийн өдөр * {{PRY}} Багш нарын өдөр * ЮНЕСКО Олон улсын жазз хөгжмийн өдөр ---- {{Commonscat|30 April|4 сарын 30}} [[Ангилал:Өдөр|0430]] [[Ангилал:Дөрөвдүгээр сарын өдөр|30]] 8j2c5cqzxgt4oqp04zxpgkzzbtjr6r3 5 сарын 1 0 16293 855235 838358 2026-05-01T02:23:16Z Avirmed Batsaikhan 53733 855235 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|5 сарын}} '''Тавдугаар сарын нэгэн''', мөн '''Таван сарын нэгэн''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 121 дахь ([[өндөр жил]] бол 122 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 244 өдөр үлдэж байна. == Онцлох үйл явдал == * МЭӨ 475 - Ромын зөвлөлийн гишүүн Публиус Валериус Попликола Вей болон Сабинес хотуудыг дайлаар мордож, ялалтын баярыг улс орон даяар тэмдэглэхээр болов. * 305 - Ромын эзэнт гүрнийг хамтаар захирч байсан Диоклетиан болон Максимиан нар эрх мэдлээ шилжүүлэх болсоноо зарлав. * 524 - Бургундийн хаан Сигизмунд найман жил хаан ор суусны эцэст [[Орлеан|Орлеаны]] нутагт төрсөн дүү Годомарын зарлигаар цаазлуулжээ. * 1169 - Норманы дайчид Ирландыг эзлэн түрэмгийлэх аян дайнаа эхлүүлэв. * 1328 - Шотландын тусгаар тогтнолын дайн: Эдинбург-Нордхемптоны хэлэлцээрээр Английн хаант улс Шотландын хаант улсыг тусгаар улс болохыг хүлээн зөвшөөрөв. * 1576 - [[Польш-Литвын холбоо|Польш-Литвын холбоот]] улсыг [[Стефан Батори]] болон хатан Анна Яагелон нар хамтран захирч эхлэв. * 1707 - Нэгдэлийн хуулийн дагуу Англи болон Шотландын хаант улс Их Британийн хаант улсын захиргаанд шилжив. * 1753 - Цэцэрлэгжүүлэх олон улсын зөвлөлийн ээлжит хурлаар олон улсад тарьмал болон зэрлэг ургамлыг төрөл зүйлийнх нь дагуу ангилан ялгах шийд гаргажээ. * 1759 - Дорнын шавар эдлэлийн технологийг туршилтаар олж нээсэн Жосиая Уэжвүүд шаазан ваарны үйлдвэрээ байгуулжээ. * 1778 - [[Америкийн хувьсгал]]: [[Пеннсилвани]] мужийн Хатборо хотод Крүүкед Биллетийн тулаан эхлэв. * 1785 - Хавайн хаан I Камехамеха Каланикупулегийн армийг буулган авч Хавайн хаант улсыг байгуулав. * 1786 - Австрийн [[Вена]] хотод суут хөгжмийн зохиолч [[Вольфганг Амадей Моцарт|Вольфганг Амадей Моцартын]] "[[Фигарогийн хурим]]" дуурийг анх удаа тайзнаа тавив. * 1794 - Францын арми Испанийн армийг Булугийн тулаанд ялалт байгуулав. Улмаар Испани улс газар нутгийнхаа зарим хэсгийг Францын талд алджээ. * 1840 - Дэлхийн хамгийн анхны [[Шуудангийн марк|шуудангийн маркыг]] Их Британид ашиглажээ. * 1851 - Их Британийн хатан хаан [[Викториа (Их Британийн хатан хаан)|Викториа]] нийслэл [[Лондон]] хотын алдарт "Болор шилтгээн"-нд Дэлхийн үзэсгэлэн яармагыг албан ёсоор нээжээ. * 1856 - Филиппин улсад Изабела мужийг байгуулав. Тус мужийг Испанийн хатан хаан II Изабелагийн дурсгалыг хүндэтгэн нэрлэсэн байна. * 1862 - [[Америкийн иргэний дайн]]: Холбоотны арми [[Шинэ Орлеан|Шинэ Орлеаны]] нутаг дэвсгэрийг бүхэлд нь бүслэв. * 1863 - [[Америкийн иргэний дайн]]: Сөргөлдөгч талуудын хооронд Канцелорсвиль хотод ээлжит тулаан дэгдэв. * 1865 - Бразил, Аргентин, Уругвай улсууд гурвалсан хамтын ажиллагааны гэрээнд нэгдэн оров. * 1866 - [[АНУ-ын Үндсэн хууль|АНУ-ын Үндсэн хуулийн]] 14 дэх өөрчлөлтийг эсэргүүцсэн жагсаал Мемфис хотод дэгджээ. Гурван өдөр үргэлжилсэн энэ жагсаалын үеэр 46 хар арьст, хоёр цагаан арьст иргэн амиа алдсан гэдэг. Уг өөрчлөлтөөр хар болон цагаан арьстаныг ижил эрхтэй хэмээн тусгасан байжээ. * 1875 - Английн Лондон хотод байх Александрын ордон хоёр жилийн дараа эргэн үүдээ нээв. Тус ордон 1873 онд бүрэн шатаад байсан юм. * 1884 - [[АНУ-ын Конгресс|АНУ-ын Конгрессын]] шийдвэрээр АНУ ажлын 8 цагт шилжив. * 1894 - АНУ-д албан ёсоор бүртгүүлсэн анхны эсэргүүцлийн хөдөлгөөн болох Козигийн арми Вашингтон хотод эсэргүүцлийн жагсаал зохион байгуулав. * [[1900]] - АНУ-ын [[Юта]] мужийн Скотфильдийн уурхай дэлбэрч 200 уурхайчин амиа алджээ. Энэ нь тус улсын түүхэнд тохиосон уурхайн тав дахь томоохон осол байсан юм. * [[1915]] - Алдарт Луситаниа хөлөг сүүлийн удаа аялалдаа гарав. Умард Атлантын тэнгисийг хөндлөн туулж Ирланд руу хүрэх байсан тус хөлөг аялалынхаа яг дунд Германы талын харвасан пуужинд өртөн сүйрсэн билээ. Уг ослын улмаас 1,198 хүн амиа алдсан юм. * 1919 - Баварийн социалист бүгд найрамдах улсад Германы цэргүүд нэвтрэв. * 1925 - Бүх Хятадын үйлдвэрчний нэгдсэн эвлэл байгуулагдав. Одоо тус эвлэл 134 сая гишүүнтэй бөгөөд дэлхийн хамгийн том үйлдвэрчний эвлэлийн байгууллага юм. * 1927 - Америкийн үйлдвэрчний эвлэлийн хорооны дэргэд Даатгалын компанийн үйлдвэрчний эвлэлийн холбоо байгуулагджээ. * 1929 - Иран-Туркменистаны хил дээр орших Копет Даг хотод 7.2 магнитудын хүчтэй газар хөдөлж 3,800 хүн амиа алдаж, 1,121 хүн бэртэж, гэмтжээ. * 1930 - Шинээр нээн илрүүлсэн одой гарагт Плуто гэх нэр хайрлав. * 1931 - Нью-Йорк хотын бэлгэ тэмдэгээр "Empire State Building" тодров. * 1941 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Германы арми Тобрук хотод халдан довтлов. * 1944 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Грекын [[Афин]] хотод байгуулсан Кайсарианигийн хорих лагерьт хоригдож байсан 200 коммунист хоригдлыг нэг дор буудан алав. * 1945 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Зөвлөлтийн цэргүүд Герман даяар "Гуравдугаар рейх [[Адольф Хитлер]] өөрийн газар доорх хоргодох байрандаа большевизмын аугаа ялалтын дунд эцсийн амьсгалаа татав" нэртэй нийтлэл тараагдаж, Зөвлөлтийн аугаа ялалтыг цуурайтуулжээ. ** Зөвлөлтийн арми Берлин хотод нэвтэрсний дараа Нацист Германы хүчтэй дэмжигч 2,500 хүн нэг дор амиа хорлов. ** Югославын партизанууд Италийн [[Триест]] хотыг чөлөөлөв. * 1946 - Парисын энхийн хэлэлцээрээр Италийн мэдэлд байсан Добеканесе арлыг Грекын эзэмшилд шилжүүлжээ. * 1947 - Дэлхийн хөдөлмөрчдийн эв санааны нэгдлийн өдрөөр Сальвадор Гиллиано тэргүүтэй салан тусгаарлагчид халдлага үйлдэж 11 хүн амиа алдан, 33 хүн шархаджээ. * 1950 - [[Гуам]] арал АНУ-ын холбоонд нэгдэв. * 1956 - Нэрт эрдэмтэн Йонас Салкын нээсэн полио вакциныг анх удаа өвчтөнд хэрэглэж эхэлжээ. ** Японы анагаах ухааны хүрээлэнгийн ажилчид "хүний төв мэдрэлийн сисдемийг гэмтээдэг үл мэдэгдэх өвчин"-г нээн илрүүлжээ. Төв мэдрэлийн систем доголдох өвчнийг үүнээс хойш Минамата өвчин гэж нэрлэх болсон юм. * 1960 - Энэтхэгийн [[Гужарат]] болон Махараштра мужууд байгуулагдав. ** [[Хүйтэн дайн]]: Америкийн "U-2" тагнуулын онгоцыг ЗХУ-ын тал пуужин харван унгасан байна. Үүний улмаас нисгэгч [[Фрэнсис Пауэрс]] баривчлагдсан юм. Энэ хэрэг явдлаас үүдэн дипломат харилцааны хямрал гаарсан юм. * 1961 - Кубын ерөнхий сайд [[Фидель Кастро]] улс орноо социалист үндэстэн хэмээн зарлан тунхаглаж, сонгуулийг халав. * 1965 - Тайвань болон Хятадын хооронд Донг Йен аралд дайн дэгдэв. * 1970 - Коммунист Кампучийн засаглалыг түлхэн унахгаах зорилгоор Өмнөд Вьетнамтай хамтран Кампуч улсад цэргийн ажиллагаа явуулах [[Ричард Никсон|Ричард Никсоны]] шийдвэрийг олон нийт хүчтэй эсэргүүцэв. * 1971 - АНУ-ын Үндэсний төмөр замын корпораци АНУ даяар үйл ажиллагаагаа явуулж эхэлжээ. * 1974 - Аргентинийн "Монтонерос" террорист бүлэглэл Ерөнхийлөгч [[Хуан Перон|Хуан Пероныг]] Ерөнхийлөгчийн ордноос хөөв. * 1977 - Дэлхийн хөдөлмөрчдийн өдрийг тэмдэглэх үеэр Туркийн [[Стамбул|Истанбул]] хотын Таксимийн талбайд халдлага болж 36 хүн амиа алджээ. * 1978 - Японы иргэн, аялагч [[Үэмура Наоми]] нохойн чаргаар Хойд туйлд хүрсэн дэлхийн анхны хүн болсон. * 1982 - Их Британийн эзэн хааны нисэх хүчин Аргентиний нисэх хүчинг халдан довтлов. * 1987 - Ромын пап [[II Иоанн Павел]] Аушвицийн бөөнөөр хорих лагерьт амиа алдсан еврей гаралтай гэлэнмаа Эдит Стайныг гэгээнтнээр өргөмжилжээ. * 1989 - Дисней-МЖМ студи АНУ-ын [[Флорида]] мужийн [[Орландо (Флорида)|Орландо]] хотод "Диснейн ертөнц" соёл амралтын хүрээлэнг нээжээ. * 1993 - [[Шри Ланка|Шри Ланкийн]] гурав дахь Ерөнхийлөгч Р.Премадаса бөмбөгөнд өртөн амиа алдсаны дараа Дингири Банда Вижентунга Ерөнхийлөгчийн суудалд заларчээ. * 1994 - Алдарт "Формула 1" тэмцээний гурван удаагийн аварга Бразилийн нисгэгч Эйртон Сенна Сан Мариногийн гран пригийн үеэр осолдож амиа алджээ. * 1995 - Хорватын тусгаар тогтнолын дайн дэгдэв. * 1999 - [[Гималайн нуруу|Гималайн нуруунд]] 1924 онд авирч байхдаа осолдож амиа алдсан Британийн уулчин Жорж Маллоригийн цогцосыг олов. ** Хүүхдийн "Никельодион" сувгаар "Спонж Боб" хүүхэлдэйн кино цацагдаж эхэлжээ. *2003 - [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] УИХ-аас хотод амьдарч буй гэр бүлд бүрт 0,07 га газар үнэгүйолгох шийдвэр гарсан. *2001 - Филиппинийн Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон Глориа Макапагал Арройо өмнөх ерөнхийлөгч Жозеф Эстрада болон түүний дэмжигчдийг баривлчлах шийдвэр гаргав. * 2003 - Иракийг чөлөөлөх ажиллагаа: АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Жорж Буш|Жорж В.Буш]] Иракийг чөлөөлөх ажиллагаа өндөрлөж байгааг зарлажээ. * 2004 - Кипр, Чех, Эстони, Унгар, Латви, Литви, Мальта, Польш, Словак, Словени улсууд [[Европын Холбоо|Европын холбоонд]] нэгэн зэрэг элсэв. * 2009 - [[Швед]] улс ижил хүйстний гэрлэлтийг хуульчилжээ. * 2011 - Ромын пап [[XVI Бенедикт]] өмнөх пап II Иоанн Павелийг гэгээнтнээр өргөмжлөв. * 2019 - Японы цог жавхлант эзэн хаан [[Нарүхито|Нарүхитогийн]] хаанчлал [[Рэйва]] эрин албан ёсоор эхлэв. == Мэндэлсэн алдартнууд == * 1218 - Германы эзэн хаан I Рудольф (1291 онд нас барсан) * 1238 - Норвегийн хаан Магнус Лагабөт (1280 онд нас барсан) * 1326 - Монголын их хаан [[Ринчинбал хаан|Ринчинбал]] (1332 онд нас барсан) * 1764 - АНУ-ын Капитолийн ордоны загварыг гаргасан нэрт уран барилгач Бенжамин Хенри Латрөб (1820 онд нас барсан) * 1769 - Их Британийн ерөнхий сайд Артур Уеллесли (1852 онд нас барсан) * 1852 - Нобелийн шагналт Испанийн неврологич Сантиаго Рамон и Кахал (1934 онд нас барсан) * 1864 - АНУ-ын Ээжүүдийн өдрийг үндэслэгч Анна Жарвис (1948 онд нас барсан) * 1871 - Никарагуа улсын Ерөнхийлөгч Эмилиано Чаморро Варгас (1966 онд нас барсан) * 1872 - Португалийн дөрөв дэх Ерөнхийлөгч Сидониу Пайс (1918 онд нас барсан) * 1875 - Олимпын хүрэл медальт Америкийн гүйгч Дейв Холл (1972 онд нас барсан) * 1898 - Олимпын мөнгөн медальт Эстонийн хүндийн өргөгч Альфред Шмидт (1972 онд нас барсан) * 1919 - [[Марокко]] улсын долоо дахь ерөнхий сайд Мохаммед Карим Ламрани * 1927 - [[Мадагаскар]] улсын гурав дахь Ерөнхийлөгч Альберт Зафи (2017 онд нас барсан) * 1930 - Олимпын мөнгө, хүрэл медальт Америкийн гүйгч, Үндэсний хөлбөмбөгийн тамирчин Олли Метсон (2011 онд нас барсан) * 1945 - [[Грэммийн шагнал|Грэммийн]] хөгжмийн наадмын хоёр удаагийн шагналт Америкийн дуучин Рита Күүлидж * 1953 - Америкийн хөгжмийн нэрт продюсер Глен Баллард * 1964 - Олимпын гурван удаагийн алтан медальт Нидерландын гүйлтийн тэшигч Ивонне ван Геннип * 1967 - Грэммийн хөгжмийн наадмын гурав, Америкийн хөгжмийн наадмын 10, Америкийн кантри хөгжмийн наадмын 14 удаагийн шагналт нэрт дуучин Тим МакГроу * 1968 - Германы хөлбөмбөгч, дасгалжуулагч Оливер Биерхофф ** Алдарт "Смашинг Пампкинс" хамтлагийн дуучин, баргил гитарч Дарси Врецки * 1969 - Алдарт "Гранд Будапешт зочид буудал" киноны найруулагч Вес Андерсон * 1975 - Камеруны хөлбөмбөгч Марк Вивиен Фо (2003 онд нас барсан) ** ОХУ-ын хөлбөмбөгч Алексей Смертин * 1980 - Мексикийн хөлбөмбөгч Марвин Кабрера * 1981 - Беларусийн хөлбөмбөгч Александер Хлеб * 1983 - Олимпын хошой, дэлхийн дөрвөн удаагийн аварга Францын усанд сэлэгч Алейн Бернар * 1987 - Италийн хөлбөмбөгч [[Леонардо Бонуччи]] * 1989 - Испанийн хөлбөмбөгч Алехандро Аррибас * 1990 - Германын хөлбөмбөгч Диего Контенто * 1992 - Чехийн хөлбөмбөгч Матей Видра == Нас барсан алдартнууд == * 1277 - Сербийн хаан I Степан Урош (1223 онд төрсөн) * 1308 - Германы эзэн хаан I Альберт (1255 онд төрсөн) * 1539 - Португалийн хатан хаан Изабелла (1503 онд төрсөн) * 1555 - Ромын пап II Марселлус (1501 онд төрсөн) * 1572 - Ромын пап V Пиус (1504 онд төрсөн) * 1904 - [[Антонин Дворжак]] (1841 онд төрсөн) чехийн хөгжмийн зохиолч * 1945 - Нацист Германы үзэл суртлын сайд, канцлер [[Йозеф Геббельс|Иозеф Геббельс]] (1897 онд төрсөн) * 1956 - Олимпын мөнгөн медальт Америкийн тулгууртай харайгч ЛеРой Самсе (1883 онд төрсөн) * 1978 - Армений хөгжмийн зохиолч, ЗХУ-ын Ардын жүжигчин [[Арам Хачатурян]] (1903 онд төрсөн) * 1984 - Олимпын мөнгөн медальт Эстонийн марафонч Юри Лоссманн (1891 онд төрсөн) * 1993 - Францын ерөнхий сайд Пьерр Береговой (1925 онд төрсөн) ** Шри Ланкын гурав дахь Ерөнхийлөгч Ранасингх Премадаса (1924 онд төрсөн) * 1994 - "Формула 1" уралдааны гурван удаагийн аварга, Бразилийн нисгэгч Эйртон Сенна (1960 онд төрсөн) * 2008 - Мальта улсын анхны Ерөнхийлөгч Антони Мамо ([[1909]] онд төрсөн) * 2011 - Их Британийн домогт боксчин Сэр Хенри Күүпер (1934 онд төрсөн) * 2013 - Америкийн реппэр Крис Келли (1978 онд төрсөн) * 2015 - Алдарт "Стар Трек" цувралын од, жүжигчин Грейс Лий Уитни (1930 онд төрсөн) == Тэмдэглэлт өдөр == * {{MRT}} Зэвсэгт хүчний өдөр * {{ARG}} {{LVA}} {{MHL}} Үндсэн хуулийн өдөр * Олон улсын хөдөлмөрчдийн эв санааны нэгдлийн өдөр ---- {{Commonscat|1 May|5 сарын 1}} [[Ангилал:Өдөр|0501]] [[Ангилал:Тавдугаар сарын өдөр|01]] 45eraerw9xw18ue4pji77vs23dttg1s Улс орнуудын хүн амын тоо 0 16839 855214 847266 2026-04-30T18:29:46Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855214 wikitext text/x-wiki [[Зураг:World_population.PNG|thumb|400px|Дэлхийн хүн амын тоон газрын зураг]] [[Дэлхийн улс орны нэрс|Дэлхийн бүрэн эрхт 195 улсын]] [[хүн ам]]ын тоог байр эзлүүлэн бичив. Үүнд [[НҮБ]]-ын гишүүн 193, НҮБ-ын байнгын ажиглагч 2 ([[Ватикан]], [[Палестин]]) байна. Мөн хүснэгтэнд дутуу эрхтэй улс болох [[Тайвань]], [[Косово]] хоёрыг дугаар өгөлгүй хавчуулсан. Бусад орон, харьяа нутгийг хамаарах улсын хүн амд нийлүүлж тооцов. Дэлхийд 7,090,897,547 хүн амьдарч байгааг 195-д хуваавал нэг улсад дунджаар 36,363,577 хүн ноогддог. Энэ дунджаас дээгүүр улс орон 34 (Хятадаас [[Польш]] хүртэл) байна. Харин улс орнуудын дэс дугаарын дундаж буюу 98-р байрын [[Болгар]] улс 7,284,552 хүнтэй юм. Дэлхийн хамгийн их хүн амтай [[Хятад улс]] 1 тэрбум 373 сая хүнтэй бол хамгийн бага хүн амтай Ватикан 921 оршин суугчтай ажээ. {|class="wikitable sortable" ! scope=col width="2%"! data-sort-type="number"|Д/д ! scope=col width="33%"! data-sort-type="text"|Улс орон ! scope=col width="15%"! data-sort-type="number"|Хүн ам ! scope=col width="9%"! data-sort-type="text"|Он ! scope=col width="33%"! data-sort-type="text"|Баримт |- |1||{{CHN}} || align="right" | {{formatnum:1373505511}} ||align=center|2014||[http://data.stats.gov.cn/ ] |- |2||{{IND}}||align="right"|{{formatnum:1250662547}}||align=center|2014||[http://www.indiastat.com/default.aspx ] |- |3||{{USA}} ||align="right"| {{formatnum:322924557}} ||align=center|2014||[http://www.census.gov/popclock/ ] |- |4||{{INA}}||align="right"|{{formatnum:253609643}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |5||{{BRA}}||align="right"|{{formatnum:202626000}}||align=center|2014||[http://www.ibge.gov.br/apps/populacao/projecao/index.html ] |- |6||{{PAK}}||align="right"|{{formatnum:186084949}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20181225211657/http://www.census.gov.pk/] |- |7||{{NGA}}||align="right"|{{formatnum:177155754}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |8||{{BGD}}|| align="right" |157 926 376|| align="center" |2014||[http://www.bbs.gov.bd/Home.aspx] |- |9||{{RUS}}|| align="right" |146 267 288|| align="center" |2015||[http://www.gks.ru/bgd/free/b14_00/IssWWW.exe/Stg/dk05/8-0.doc] |- |10||{{JPN}}||align="right"|{{formatnum:127100000}}||align=center|2014||[http://www.stat.go.jp/english/data/jinsui/tsuki/index.htm] |- |11||{{MEX}}||align="right"|{{formatnum:119713203}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20130807091233/http://www.conapo.gob.mx/es/CONAPO/Proyecciones] |- |12||{{PHL}}||align="right"|{{formatnum:107668231}}||align=center|2014|||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |13||{{ETH}}||align="right"|{{formatnum:96633458}}||align=center|2014|||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |14||{{VNM}}||align="right"|{{formatnum:93421835}}||align=center|2014|||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |15||{{EGY}}||align="right"|{{formatnum:88198791}}||align=center|2015||[https://web.archive.org/web/20130117121826/http://capmas.gov.eg/?lang=2 ] |- |16||{{TUR}}||align="right"|{{formatnum:81619392}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |17||{{GER}}||align="right"|{{formatnum:82576900}}||align=center|2017||[https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/GesellschaftStaat/Bevoelkerung/Bevoelkerungsstand/Tabellen/Zensus_Geschlecht_Staatsangehoerigkeit.html ] |- |18||{{IRN}}||align="right"|{{formatnum:80840713}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |19||{{COD}}||align="right"|{{formatnum:77433744}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |20||{{THA}}||align="right"|{{formatnum:67741401}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |21||{{FRA}} ||align="right"| {{formatnum:66977769}} ||align=center|2015||style="vertical-align:top;"|[http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?reg_id=0&ref_id=NATnon02145 ] |- |22||{{GBR}} ||align="right"| {{formatnum:63665597}} ||align=center|2011||[http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/census/2011/uk-census/index.html ] |- |23||{{ITA}}||align="right"|{{formatnum:60782668}}||align=center|2014||[http://dati.istat.it/Index.aspx?DataSetCode=DCIS_POPRES1 ] |- |24||{{MMR}}||align="right"|{{formatnum:55746253}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |25||{{TZA}}||align="right"|{{formatnum:49639138}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |26||{{KOR}}||align="right"|{{formatnum:49039986}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |27||{{ZAF}}||align="right"|{{formatnum:48375645}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |28||{{ESP}}||align="right"|{{formatnum:47737941}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |29||{{COL}}||align="right"|{{formatnum:46245297}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |30||{{KEN}}||align="right"|{{formatnum:45010056}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |31||{{UKR}}||align="right"|{{formatnum:44291413}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |32||{{ARG}}||align="right"|{{formatnum:42669500}}||align=center|2014||[http://www.indec.mecon.ar/nuevaweb/cuadros/2/proyeccionesyestimaciones_nac_2010_2040.pdf ] |- |33||{{DZA}}||align="right"|{{formatnum:39500000}}||align=center|2015||[http://www.ons.dz/-Population-et-Demographie-.html ] |- |34||{{POL}}||align="right"|{{formatnum:38484000}}||align=center|2014||[http://stat.gov.pl/en/basic-data/ ] |- |35||{{UGA}}||align="right"|{{formatnum:35918915}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |36||{{CAN}}||align="right"|{{formatnum:35702707}}||align=center|2015||[http://www.statcan.gc.ca/start-debut-fra.html ] |- |37||{{SDN}}||align="right"|{{formatnum:35482233}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |38||{{MAR}} ||align="right"| {{formatnum:33542001}} ||align=center|2014 ||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |39||{{IRQ}}||align="right"|{{formatnum:32585692}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |40||{{AFG}}||align="right"|{{formatnum:31822848}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |41||{{SAU}}||align="right"|{{formatnum:30770375}}||align=center|2014||[http://www.cdsi.gov.sa/english/ ] |- |42||{{VEN}}||align="right"|{{formatnum:30206307}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20190107062938/http://www.ine.gov.ve/index.php?option=com_content&view=category&id=98&Itemid=51 ] |- |43||{{PER}}||align="right"|{{formatnum:30147935}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |44||{{MYS}}||align="right"|{{formatnum:29568244}}||align=center|2012||[https://web.archive.org/web/20131205145703/http://www.statistics.gov.my/portal/index.php?option=com_content&view=article&id=213&lang=en ] |- |45||{{UZB}}||align="right"|{{formatnum:29559100}}||align=center|2012||[http://www.stat.uz/en/press/ ] |- |46||{{NPL}}||align="right"|{{formatnum:28000000}}||align=center|2015||[https://web.archive.org/web/20180913185300/http://cbs.gov.np/ ] |- |47||{{GHA}}||align="right"|{{formatnum:27043093}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20160416153615/http://www.statsghana.gov.gh/docfiles/2010phc/National%20Population%20Projection_2010%20to%202014.pdf ] |- |48||{{PRK}}||align="right"|{{formatnum:24851627}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |49||{{YEM}}||align="right"|{{formatnum:24527000}}||align=center|2012||[https://web.archive.org/web/20150501115443/http://www.cso-yemen.org/content.php?lng=english& ] |- |50||{{MOZ}}||align="right"|{{formatnum:23700715}}||align=center|2012||[http://www.ine.gov.mz/Dashboards.aspx?key=144315 ] |- |51||{{AUS}} ||align="right"| {{formatnum:23578726}}||align=center|2014||[http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/94713ad445ff1425ca25682000192af2/1647509ef7e25faaca2568a900154b63?OpenDocument ] |- | — ||''{{TWN}}''||align="right"|''{{formatnum:23449287}}''||align=center|2015||[https://web.archive.org/web/20140704022127/http://eng.stat.gov.tw/point.asp?index=9 ] |- |52||{{CIV}}||align="right"|{{formatnum:22671331}}||align=center|2014||[http://www.ins.ci/n/ ] |- |53||{{SYR}}||align="right"|{{formatnum:21895150}}||align=center|2012||[https://web.archive.org/web/20090809193456/http://www.cbssyr.org/index-EN.htm ] |- |54||{{MDG}}||align="right"|{{formatnum:21842167}}||align="center"|2013||[https://web.archive.org/web/20110520005948/http://www.instat.mg/index.php?option=com_content&view=article&id=33&Itemid=56 ] |- |55||{{LKA}}||align="right"|{{formatnum:20675000}}||align=center|2014||[http://www.statistics.gov.lk/ ] |- |56||{{CMR}}||align="right"|{{formatnum:20386799}}||align=center|2012||[http://www.statistics-cameroon.org/news.php?id=170 ] |- |57||{{ROU}}||align="right"|{{formatnum:19942642}}||align=center|2014||[http://www.insse.ro/cms/files/statistici/comunicate/com_anuale/populatie/PopRez2014r.pdf ] |- |58||{{AGO}}||align="right"|{{formatnum:19088106}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |59||{{BFA}}||align="right"|{{formatnum:17322796}}||align=center|2013||[https://web.archive.org/web/20140901021928/http://www.insd.bf/fr/ ] |- |60||{{NED}} ||align="right"| {{formatnum:17042909}} ||align=center|2012||[http://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?VW=T&DM=SLEN&PA=37943eng&LA=EN ] |- |61||{{KAZ}}||align="right"|{{formatnum:16878000}}||align=center|2012||[https://web.archive.org/web/20140117231623/http://www.eng.stat.kz/Pages/default.aspx ] |- |62||{{CHL}}||align="right"|{{formatnum:16572475}}||align=center|2012||[http://www.censo.cl/2012/08/resultados_preliminares_censo_2012.pdf ] |- |63||{{MLI}}||align="right"|{{formatnum:16455903}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |64||{{NER}}||align="right"|{{formatnum:16274738}}||align=center|2012||[http://www.stat-niger.org/statistique/ ] |- |65||{{MWI}}||align="right"|{{formatnum:15805239}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20151126074634/http://www.nsomalawi.mw/2008-population-and-housing-census.html ] |- |66||{{KHM}}||align="right"|{{formatnum:15458332}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |67||{{ECU}}||align="right"|{{formatnum:15445691}}||align=center|2014||[http://www.inec.gob.ec/proyecciones_poblacionales/relojnew.swf ] |- |68||{{GTM}}||align="right"|{{formatnum:14647083}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |69||{{ZMB}}||align="right"|{{formatnum:14638505}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |70||{{ZWE}}||align="right"|{{formatnum:13771721}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |71||{{SEN}}||align="right"|{{formatnum:13567338}}||align=center|2013||[https://web.archive.org/web/20120117060113/http://www.ansd.sn/senegal_indicateurs.html ] |- |72||{{RWA}}||align="right"|{{formatnum:12337138}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |73||{{SSD}}||align="right"|{{formatnum:11562695}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |74||{{GIN}}||align="right"|{{formatnum:11474383}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |75||{{TCD}}||align="right"|{{formatnum:11412107}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |76||{{BEL}}||align="right"|{{formatnum:11203992}}||align=center|2014||[http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=demo_gind&lang=fr ] |- |77||{{CUB}}||align="right"|{{formatnum:11047251}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |78||{{TUN}}||align="right"|{{formatnum:10886500}}||align=center|2013||[http://www.ins.nat.tn/fr/donnee_demografiques0.php?code_theme=0201 ] |- |79||{{BOL}}||align="right"|{{formatnum:10631486}}|| align="center" |2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |80||{{CZE}}||align="right"|{{formatnum:10538275}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20140331091537/http://www.czso.cz/eng/redakce.nsf/i/population ] |- |81||{{SOM}}||align="right"|{{formatnum:10428043}}||align="center"|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |82||{{POR}}||align="right"|{{formatnum:10427301}}||align=center|2013||[http://www.ine.pt/ ] |- |83||{{DOM}}||align="right"|{{formatnum:10349741}}||align="center"|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |84||{{BEN}}||align="right"|{{formatnum:10160556}}|| align="center" |2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |85||{{HTI}}||align="right"|{{formatnum:9996731}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |86||{{HUN}}||align="right"|{{formatnum:9957731}}||align=center|2012||[http://www.ksh.hu/docs/eng/xstadat/xstadat_annual/i_wdsd003b.html ] |- |87||{{GRC}}||align="right"|{{formatnum:9903268}}||align=center|2011||[https://web.archive.org/web/20150924121155/http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/PAGE-themes?p_param=A1603 ] |- |88||{{SWE}}||align="right"|{{formatnum:9551781}}||align=center|2012||[http://www.scb.se/Pages/Product____25799.aspx ] |- |89||{{BLR}}||align="right"|{{formatnum:9463300}}||align=center|2013||[https://archive.ph/20121128000236/belstat.gov.by/homep/en/indicators/press/demographics.php ] |- |90||{{BDI}}||align="right"|{{formatnum:9420248}}||align=center|2013||[https://web.archive.org/web/20170728161954/http://isteebu.bi/index.php/economie-en-bref ] |- |91||{{AZE}}||align="right"|{{formatnum:9235100}}||align=center|2012||[http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/AP_/AP_1.shtml ] |- |92||{{HND}}||align="right"|{{formatnum:8598561}}||align="center"|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |93||{{AUT}}||align="right"|{{formatnum:8458023}}||align=center|2012||[http://www.statistik.at/web_en/statistics/population/demographic_forecasts/population_forecasts/029024.html ] |- |94||{{ARE}}||align="right"|{{formatnum:8264070}}||align=center|2010||[https://archive.is/20130422205322/http://www.uaestatistics.gov.ae/ReportDetailsEnglish/tabid/121/Default.aspx?ItemId=1914&PTID=104&MenuId=1 ] |- |95||{{CHE}}||align="right"|{{formatnum:8211681}}||align="center" |2014||[http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/fr/index/themen/01/01/new/nip_detail.Document.159965.xls ] |- |96||{{TJK}}||align="right"|{{formatnum:8161000}}||align="center"|2014||[http://www.stat.tj/en/ ] |- |97||{{ISR}}||align="right"|{{formatnum:8120300}}||align=center|2013||[https://web.archive.org/web/20151216002157/http://www1.cbs.gov.il/ts/databank/series_one_e.html?codets=3763 ] |- |98||{{BUL}}||align="right"|{{formatnum:7284552}}||align=center|2013||[http://www.nsi.bg/otrasalen.php?otr=53 ] |- |99||{{TOG}}||align="right"|{{formatnum:7351374}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |100||{{SRB}}|| align="right" |7 209 764|| align="center" |2014||[https://web.archive.org/web/20081015013900/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ri.html ] |- |101||{{LAO}}||align="right"|{{formatnum:6803699}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |102||{{JOR}}||align="right"|{{formatnum:6706051}}||align=center|2015||[https://web.archive.org/web/20120117225318/http://www.dos.gov.jo/dos_home_e/main/index.htm ] |- |103||{{PRY}}||align="right"|{{formatnum:6703860}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |104||{{PNG}}||align="right"|{{formatnum:6552730}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |105||{{ERI}}||align="right"|{{formatnum:6380803}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |106||{{LBY}}||align="right"|{{formatnum:6244174}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |107||{{NIC}}|| align="right" |6 167 237|| align="center" |2015||[https://web.archive.org/web/20150414021410/http://www.pronicaragua.org/es/descubre-nicaragua/poblacion ] |- |108||{{SLV}}|| align="right" |6 125 512|| align="center" |2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |109||{{LBN}}||align="right"|{{formatnum:5882562}} ||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |110||{{SLE}}|| align="right" |5 743 725|| align="center" |2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |111||{{DNK}} ||align="right"|{{formatnum:5707622}} ||align=center|2013||[http://www.dst.dk/en/Statistik/emner/befolkning-og-befolkningsfremskrivning.aspx ] |- |112||{{KGZ}}||align="right"|{{formatnum:5604212}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |113||{{FIN}} ||align="right"| {{formatnum:5422950}} ||align=center|2012||[http://pxweb2.stat.fi/Dialog/Varvalagg.asp?ma=005%5Fvamuu%5Ftau%5F101&ti=Ennakkov%E4kiluku+alueittain%2C+tammikuu+2012&path=../Database/StatFin/vrm/vamuu/&lang=3&xu=&yp=&nr=1&aggfile%281%29=Maakunnat+2012&prevagg=NN&mapname=&multilang=fi&aggdir1= ] |- |114||{{SVK}}||align="right"|{{formatnum:5415949}}||align=center|2014||[http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&language=fr&pcode=tps00001&tableSelection=1&footnotes=yes&labeling=labels&plugin=1 ] |- |115||{{SGP}}||align="right"|{{formatnum:5312400}}||align=center|2012||[https://web.archive.org/web/20090221030353/http://www.singstat.gov.sg/stats/keyind.html#popnarea ] |- |116||{{CAF}}||align="right"|{{formatnum:5277959}}||align="center"|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |117||{{TKM}}||align="right"|{{formatnum:5171943}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |118||{{NOR}} || align="right" | {{formatnum:5156451}}|| align="center" |2014||[http://www.ssb.no/en/forside;jsessionid=00A54D16F037B60ABCA4F1927AE0A331.kpld-as-prod03?hide-from-left-menu=true&language-code=en&menu-root-alternative-language=true ] |- |119||{{CRI}}||align="right"|{{formatnum:4713168}}||align=center|2013||[https://web.archive.org/web/20120327062704/http://www.inec.go.cr/Web/Home/pagPrincipal.aspx ] |- |120||{{COG}}||align="right"|{{formatnum:4662446}}||align="center"|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |121||{{IRL}}||align="right"|{{formatnum:4609600}}||align="center"|2014||[http://www.cso.ie/en/releasesandpublications/er/pme/populationandmigrationestimatesapril2014/ ] |- |122||{{PSE}}||align="right"|{{formatnum:4550368}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20150610214618/http://www.pcbs.gov.ps/site/881/default.aspx#Population ] |- |123||{{GEO}}||align="right"|{{formatnum:4490500}}||align=center|2014||[http://www.geostat.ge/index.php?action=page&p_id=152&lang=eng ] |- |124||{{HRV}}||align="right"|{{formatnum:4470534}}||align="center"|2014||[https://web.archive.org/web/20200515110629/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/hr.html ] |- |125||{{NZL}} ||align="right"| {{formatnum:4198260}} ||align=center|2011||[https://web.archive.org/web/20110724200026/http://www.stats.govt.nz/tools_and_services/tools/population_clock.aspx ] |- |126||{{LBR}}||align="right"|{{formatnum:4092310}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |127||{{BIH}}||align="right"|{{formatnum:3836377}}||align=center|2012||[https://web.archive.org/web/20150923184358/http://www.bhas.ba/index.php?option=com_publikacija&id=1&lang=en] |- |128||{{OMA}}||align="right"|{{formatnum:3623000}}||align=center|2012||[https://archive.is/20130423105738/http://www.ncsi.gov.om/Default.aspx ] |- |129||{{PAN}}||align="right"|{{formatnum:3608431}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |130||{{MDA}}||align="right"|{{formatnum:3555200}}||align=center|2015||[http://www.statistica.md/category.php?l=ro&idc=103& ] |- |131||{{MRT}}||align="right"|{{formatnum:3516806}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |132||{{URY}}||align="right"|{{formatnum:3332972}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |133||{{ALB}}||align="right"|{{formatnum:3063320}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20151113184114/http://www.instat.gov.al/en/themes/population.aspx?tab=tabs-5 ] |- |134||{{ARM}}||align="right"|{{formatnum:3060631}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |135||{{MNG}}||align="right"|3,238,479|| align="center" |2019||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |136||{{LTU}}||align="right"|{{formatnum:2939431}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20100819130935/http://db1.stat.gov.lt/statbank/selectvarval/saveselections.asp?MainTable=M3010101&PLanguage=1&TableStyle=&Buttons=&PXSId=7743&IQY=&TC=&ST=ST&rvar0=&rvar1=&rvar2=&rvar3=&rvar4=&rvar5=&rvar6=&rvar7=&rvar8=&rvar9=&rvar10=&rvar11=&rvar12=&rvar13=&rvar14= ] |- |137||{{KWT}}||align="right"|{{formatnum:2742711}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |138||{{JAM}}||align="right"|{{formatnum:2717991}}||align=center|2013||[http://statinja.gov.jm/Demo_SocialStats/population.aspx ] |- |139||{{QAT}}||align="right"|{{formatnum:2334029}}||align=center|2015||[http://www.qsa.gov.qa/eng/PopulationStructure.htm ] |- |140||{{NAM}}||align="right"|{{formatnum:2198406}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |141||{{BWA}}||align="right"|{{formatnum:2155784}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |142||{{MKD}}||align="right"|{{formatnum:2064032}}||align="center"|2013||[http://www.stat.gov.mk/OblastOpsto_en.aspx?id=2 ] |- |143||{{SVN}}||align="right"|{{formatnum:2062731}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20150302073116/http://www.stat.si/eng/ ] |- |144||{{LVA}}||align="right"|{{formatnum:2027000}}||align=center|2013||[http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/population-key-indicators-30624.html ] |- |145||{{LSO}}||align="right"|{{formatnum:1942008}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |146||{{GMB}}||align="right"|{{formatnum:1925527}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |—||''{{flag|Косово}}''||align="right"| ''{{formatnum:1820631}}'' ||align=center|2013||[https://web.archive.org/web/20140313024137/http://esk.rks-gov.net/eng/ ] |- |147||{{GNB}}||align="right"|{{formatnum:1693398}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |148||{{GAB}}||align="right"|{{formatnum:1672597}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |149||{{SWZ}}||align="right"|{{formatnum: 1419623}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |150||{{MUS}}||align="right"|{{formatnum:1331155}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |151||{{BHR}}||align="right"|{{formatnum:1314089}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |152||{{EST}}||align="right"|{{formatnum:1312252}}||align=center|2015||[https://web.archive.org/web/20121123153505/http://www.stat.ee/main-indicators ] |- |153||{{TTO}}||align="right"|{{formatnum:1223916}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |154||{{TLS}}||align="right"|{{formatnum:1201542}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |155||{{CYP}} ||align="right"| {{formatnum:1122544}} ||align=center|2012 ||[http://www.mof.gov.cy/mof/cystat/statistics.nsf/All/932C4C5B233AD60FC2257DB7003467E4/$file/DEMOGRAPHIC_REPORT-2012-040414.pdf?] |- |156||{{FJI}}||align="right"|{{formatnum:903207}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |157||{{DJI}}||align="right"|{{formatnum:810179}}||align="center"|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |158||{{COM}}||align="right"|{{formatnum:766865}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |159||{{GUY}}||align="right"|{{formatnum:735554}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |160||{{BTN}}||align="right"|{{formatnum:733643}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |161||{{GNQ}}||align="right"|{{formatnum:722254}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |162||{{MNE}}||align="right"|{{formatnum:650036}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |163||{{SLB}}||align="right"|{{formatnum:609883}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |164||{{SUR}}||align="right"|{{formatnum:573311}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |165||{{LUX}}||align="right"|{{formatnum:563000}}||align=center|2014||[http://www.statistiques.public.lu/stat/TableViewer/tableViewHTML.aspx?ReportId=383&IF_Language=fra&MainTheme=2&FldrName=1]{{Dead link|date=Долдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |166||{{CPV}}||align="right"|{{formatnum:538535}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |167||{{MLT}}||align="right"|{{formatnum:446547}}||align=center|2013||[http://gazzetta.247.com.mt/downloads/2013/05/31/1/Government-Gazette-No-19094.pdf ]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |168||{{BRN}}||align="right"|{{formatnum:422675}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |169||{{MDV}}||align="right"|{{formatnum:393595}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |170||{{BLZ}}||align="right"|{{formatnum:340844}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |171||{{ISL}}||align="right"|{{formatnum:321857}}||align=center|2013||[http://www.statice.is/Statistics/Population] |- |172||{{BHS}}||align="right"|{{formatnum:321834}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |173||{{BRB}}||align="right"|{{formatnum:289680}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |174||{{VUT}}||align="right"|{{formatnum:266937}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |175||{{WSM}}||align="right"|{{formatnum:196628}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |176||{{STP}}||align="right"|{{formatnum:190428}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |177||{{LCA}}||align="right"|{{formatnum:163362}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |178||{{GRD}}||align="right"|{{formatnum:110152}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |179||{{TON}}||align="right"|{{formatnum:106440}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |180||{{FSM}}||align="right"|{{formatnum:105681}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |181||{{KIR}}||align="right"|{{formatnum:104488}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |182||{{VCT}}||align="right"|{{formatnum:102918}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |183||{{SYC}}||align="right"|{{formatnum:91650}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |184||{{ATG}}||align="right"|{{formatnum:91295}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |185||{{AND}}||align="right"|{{formatnum:76246}}||align=center|2012||[https://web.archive.org/web/20180103135253/http://www.estadistica.ad/serveiestudis/web/index.asp?lang=3 ] |- |186||{{DMA}}||align="right"|{{formatnum:73449}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |187||{{MHL}}||align="right"|{{formatnum:70983}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |188||{{KNA}}||align="right"|{{formatnum:51538}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |189||{{LIE}}||align="right"|{{formatnum:36842}}||align=center|2012||[https://web.archive.org/web/20140331084716/http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-bevoelkerung/llv-as-bevoelkerung-bevoelkerungsstatistik_per_31_dezember-vorlaeufig.htm ] |- |190||{{MCO}}|| align="right" |36 950|| align="center" |2015||[https://web.archive.org/web/20121128001937/http://www.imsee.mc/Population-et-emploi ] |- |191||{{SMR}}||align="right"|{{formatnum:32480}}||align=center|2013||[http://www.statistica.sm/on-line/home/dati-statistici/popolazione.html# ] |- |192||{{PLW}}||align="right"|{{formatnum:21186}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |193||{{TUV}}||align="right"|{{formatnum:10782}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |194||{{NRU}}||align="right"|{{formatnum:9488}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20200501044259/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nr.html ] |- |195||{{VAT}}|| align="right" |921||align=center|2014||[http://www.vaticanstate.va/content/vaticanstate/es/stato-e-governo/note-generali/popolazione.html ] |} == Холбоотой == * [[Дэлхийн улс орны нэрс]] * [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ]] * [[Улс орнуудын хүн амын нягт сийрэг]] * [[Тив, улс, харьяа газар орны хүн амын тоон зурмаг]] [[Ангилал:Улсуудын жагсаалт|хүн ам]] [[Ангилал:Хүн ам зүй]] flwg7t9yiaiewjxkdyaaml7ovae44jy Николя Саркози 0 18050 855197 831851 2026-04-30T13:22:54Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855197 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Ерөнхийлөгч | нэр = Николя Саркози | нэр нутгийн хэлээр = | зураг = Msc 2009-Saturday, 11.00 - 13.00 Uhr-Zwez 008 Sarkosy new.jpg | зургийн хэмжээ = | тайлбар = | улс = [[Франц]] | дугаар = | албан тушаал = [[Францын Ерөнхийлөгчид|Францын Ерөнхийлөгч]] | эхэлсэн огноо = [[2007]] оны [[5 сарын 16]] | орлож буй = | дууссан огноо = [[2012]] оны [[5 сарын 15]] | дэд ерөнхийлөгч = | төрийн тэргүүн = <!-- ↓ашиглах албагүй↓ --> | улс2 = [[Андорра]] | дугаар2 = | албан тушаал2 = Ван | эхэлсэн огноо2 = 2007 оны 5 сарын 16 | дууссан огноо2 = 2012 оны 5 сарын 15 | дэд ерөнхийлөгч2 = | төрийн тэргүүн2 = | улс3 = | дугаар3 = | албан тушаал3 = Францын Дотоод хэргийн сайд | эхэлсэн огноо3 = [[2005]] оны [[6 сарын 2]] | дууссан огноо3 = 2007 оны [[3 сарын 26]] | дэд ерөнхийлөгч3 = | төрийн тэргүүн3 = | улс4 = | дугаар4 = | албан тушаал4 = | эхэлсэн огноо4 = [[2002]] оны [[5 сарын 7]] | дууссан огноо4 = [[2004]] оны [[3 сарын 30]] | дэд ерөнхийлөгч4 = | төрийн тэргүүн4 = | улс5 = | дугаар5 = | албан тушаал5 = Эдийн засаг, санхүү болон аж үйлдвэр яамны сайд | эхэлсэн огноо5 = 2004 оны [[3 сарын 31]] | дууссан огноо5 = 2004 оны [[11 сарын 29]] | албан тушаал6 = Төсвийн сайд | эхэлсэн огноо6 = [[1993]] оны 3 сарын 30 | дууссан огноо6 = [[1995]] оны [[5 сарын 11]] | албан тушаал6 = Нёйи-сюр-Сен бүийн захирагч | эхэлсэн огноо6 = [[1993]] оны 3 сарын 30 | дууссан огноо6 = [[1995]] оны [[5 сарын 11]] | төрсөн огноо = [[1955]] оны [[1 сарын 28]] | төрсөн газар = [[Парис]], [[Франц|Францын дөрөвдүгээр БНУ]] | нас барсан огноо = | нас барсан газар = | яс үндэс нь = | хань = Мари-Доминик Кюльоли <small>(1982—1996)</small><br />Сесилия Сиганер-Альбенис <small>(1996–2007)</small><br />[[Карла Бруни]]<small> (2008)</small> | хүүхэд = Пьер<small>(эх нь Кюльоли)</small><br /> Жан<br /><small>(эх нь Кюльоли)</small>, Луи<small>(эх нь Сиганер-Альбенис)</small> | төгссөн сургууль = Парисын Нантерийн Их сургууль | мэргэжил = Хуульч | шашин = Ромын католик | нам = Ардын хөдөлгөөний нэгдсэн нам | гарын үсэг = Nicolas Sarkozy signature.svg }} [[Файл:Nicolas Sarkozy 20220927.jpg|thumb]] '''Николя Саркози''' ({{lang-fr|Nicolas Sarkozy}}, 1955 оны 1-р сарын 28-нд төрсөн) буюу '''Николя Поль Стефан Саркози де Надь-Боа''' ({{lang-fr|Nicolas Paul Stéphane Sárközy de Nagy-Bócsa}}) нь [[Франц|Бүгд Найрамдах Франц Улсын]] 23 дахь Ерөнхийлөгч юм. Францын Ардын хөдөлгөөний нэгдсэн намын төлөөлөл тэрээр [[2007]] оны ерөнхийлөгчийн сонгуулиар Социалист намаас нэр дэвшигч Сеголен Руаяль-ийг 10 % саналын илүүгээр ялж, 2007 оны 5-р сарын 16-нд тангарагаа өргөн үүрэгт ажилдаа томилогдсон. Гэвч 2012 оны ерөнхийлөгчийн сонгуульд Социалист Намын [[Франсуа Олланд|Франсуа Олландад]] ялагдаж, албан тушаалаа шилжүүлэн өгсөн. == Намтар == Түүний эцэг нь Унгар гаралтай [[Будапешт]] хотод төрсөн Пал Надь-Боча Шаркёзи байсан. 1944 онд Унгарт [[Улаан Арми|Улаан арми]] ирэхэд тэдний гэр бүл Унгарыг орхиж явжээ. [[Баден-Баден]] хотод байхдаа Поль Саркози (нэрээ франц хэлбэрт оруулсан) Францын гадаад легионд орж 5 жилийн гэрээ байгуулаад [[Алжир|Алжирт]] 1948 он хүртэл алба хаажээ. Улмаар Францын иргэншил авч [[Марсель|Марсельд]] амьдарч байгаад сүүлд [[Парис]] руу нүүжээ. 1950 онд хуулийн ангийн оюутан Андре Малла-тай гэрэлжээ. Николя Саркози бага насаа Парис хотын 16-р тойрогт өвөг эцэг Бенедикт Маллагийн гэрт өнгөрөөсөн. Гийом, Франсуа гэх хоёр ах нарыхаа дэргэд сурлаг тааруу байсан тул эцэгтээ байнга загнуулдаг байжээ. Тогтмол орлогтой байсан эцэг Поль ирж очоод байнга цуг амьдардаггүй байжээ. Саркози хүүд өвөг эцэг их нөлөө үзүүлсэн бөгөөд тэд хүүхдүүдээ франц нийгэмд бүрэн оруулж шингээхийг хүсдэг байжээ. 1973 онд өвөг эцэг нь нас барсан учраас байшинг цаашид түрээслэхгүй болж тэд Парис хотоос холгүй жижиг хот руу нүүжээ. Тэрээр 1973 онд ахлах сургуулиа төгсөөд Парисын X - Нантерийн их сургуулийг 1978 онд дүүргэж, иргэний эрх зүйн чиглэлээр магистрын зэрэг авсан. Үүний дараа тэрээр Парисын Улс төр судлалын дээд сургуульд нийтийн эрх зүй, улс төрийн шинжлэх ухааны чиглэлээр элсэн орсон боловч диплом аваагүй. Тэрээр үл хөдлөх хөрөнгийн чиглэлээр мэргэшсэн хуульч болсон. 1974 онд Саркози "Бүгд найрамдах улсын төлөөх ардчилагчдын холбоо" намд элссэн. Тэрээр 22 настайдаа төрөлх Нойли-сюр-Сейн хотын зөвлөлийн гишүүн болж, 28 настайдаа хотын дарга болсон (нэг саналын зөрүүгээр) 2002 он хүртэл энэ албан тушаал хашсан. 1979-1981 онд тэрээр 1981 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд Жак Ширакийг дэмжих залуучуудын хороог тэргүүлж байжээ. Энэ мөчөөс эхлэн тэрээр ирээдүйн ерөнхийлөгчийн холбоотон, ивээн тэтгэгч болсон. 1988 онд Саркози парламентын доод танхимын ээлжит бус сонгуульд ялж, депутат болсон. 2007 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд ялалт байгуулж 5-р сарын 16-нд тангарагаа өргөн Францын Ерөнхийлөгчийн үүрэгт ажидаа ороод 5 жил ажилласан. 2025 оны 9-р сард Парис хотын шүүх Францын ерөнхийлөгч асан Николя Саркозиг Ливийн дарангуйлагч [[Муаммар Каддафи|Муаммар Каддафигаас]] 2007 оны сонгуулийн кампанит ажлыг санхүүжүүлэхээр олон сая евро авсан "Ливийн хэрэг"-д оролцсон гэмт хэрэгт буруутай гэж үзээд 5 жил хорих ял оноожээ. ==Хувийн амьдрал== == Шагналууд == ==Нэмэлтээр уншиж болох== * {{cite book | first = Nicolas | last = Sarkozy | authorlink = | coauthors = | year = 1994 | month = | title = [Georges Mandel] : le moine de la politique | chapter = | editor = | others = | edition = | publisher = B. Grasset | location = Paris | isbn = 978-2-246-46301-6 | url = }} * {{cite book | first = Ghislaine | last = Ottenheimer | authorlink = | coauthors = | year = 1994 | month = | title = Les deux Nicolas: la machine Balladur | chapter = | editor = | others = | edition = | pages = | publisher = Plon | location = Paris | isbn = 2-259-18115-5 | url = }} * {{cite book | first = Nicolas | last = Sarkozy | authorlink = | coauthors = and Denisot, Michel | year = 1995 | month = | title = Au bout de la passion, l'йquilibre | chapter = | editor = | others = | edition = | pages = | publisher = A. Michel | location = Paris | isbn = 2-226-07616-6 | url = }}, interviews with Michel Denisot * {{cite book | first = Anita | last = Hauser|year=1995 | month = | title = Sarkozy: l'ascension d'un jeune homme pressй | chapter = | editor = | others = | edition = | pages = | publisher = Belfond | location = Paris | isbn = 2-7144-3235-2 | url = }}, Grand livre du mois 1995 * {{cite book | first = Nicolas | last = Sarkozy | authorlink = | coauthors = | year = 2003 | month = | title = Libre | chapter = | editor = | others = | edition = | pages = | publisher = Pocket | location = Paris | isbn = 2-266-13303-9 | url = }}, subject(s): Pratiques politiques—France—1990–, France—Politique et gouvernement—1997–2002 * {{cite book | first = Aymeric | last = Mantoux | authorlink = | coauthors = | year = 2003 | month = | title = Nicolas Sarkozy: l'instinct du pouvoir | chapter = | editor = | others = | edition = | pages = | publisher = First Йd. | location = Paris | isbn = 2-87691-783-1 | url = }} * {{cite book | first = Catherine| last = Nay | authorlink = | coauthors = | year = 2007 | month = | title = Un Pouvoir Nommй Dйsir | chapter = | editor = | others = | edition = | pages = | publisher = l'Archipel | location = Paris | isbn = 2-84187-495-8 | url = }} * {{cite book | first = Anita | last = Hauser | authorlink = | coauthors = | year = 2003 | month = | title = Sarkozy: itinйraire d'une ambition | chapter = | editor = | others = | edition = | pages = | publisher = Grasset | location = Paris | isbn = 978-2246680017}} * {{cite book | first = | last = Le Canard enchaоnй (periodical) | authorlink = | coauthors = | year = 2003 | month = | title = Sarkozy, l'homme (trop) pressй | chapter = | editor = | others = | edition = | pages = | publisher = "Le Canard enchaоnй" | location = Paris | id = ISSN 0292-5354 (series) | url = }}, series: Les dossiers du "Canard enchaоnй" 89 * {{cite book | first = Nicolas | last = Domenach | authorlink = | coauthors = | year = [2004] | month = | title = Sarkozy au fond des yeux | chapter = | editor = | others = | edition = | pages = | publisher = Jacob-Duvernet | location = [Paris] | isbn = 2-84724-064-0 | url = }} * Alvarez-Montalvo, Marta (9 July 2004): "үQuiйn teme a Nicolas Sarkozy? El ministro de economнa francйs se postula como prуximo candidato a las presidenciales de 2007", in ''Epoca'' ([Madrid] : Difusora de Informacion Periodica S.A., DINPESA, 9 July 2004), number 1012, p.&nbsp;46(2), 3 pages, 829 words, available online{{cite web|url=http://www.amazon.com/exec/obidos/tg/detail/-/B00082FKPA |title=үQuiйn teme a Nicolas Sarkozy? El ministro de economнa francйs se postula como prуximo candidato a las presidenciales de 2007.: An article from: Epoca: Marta Alvarez-Montalvo: Books |publisher=Amazon.com |date= |accessdate=9 March 2010}} * {{cite book | first = Antoine | last = Blocier | authorlink = | coauthors = | year = 2004 | month = | title = Voyage а Sarkoland | chapter = | editor = | others = | edition = | pages = | publisher = le Temps des cerises | location = Pantin | isbn = 2-84109-449-9 | url = }} * {{cite book | first = | last = Cabu | authorlink = | coauthors = | year = 2004 | month = | title = Sarko circus | chapter = | editor = | others = | edition = | pages = | publisher = le Cherche Midi | location = Paris | isbn = 2-7491-0277-4 | url = }}, subject(s): Sarkozy, Nicolas (1955–)—Caricatures et dessins humoristiques * {{cite book | first = Bйatrice | last = Gurrey| year = 2004 | month = | title = Le rebelle et le roi | chapter = | editor = | others = | edition = | pages = | publisher = A. Michel | location = Paris | isbn = 2-226-15576-7 | url = }}, Grand Livre du mois 2004, subject(s): Chirac, Jacques (1932–), Sarkozy, Nicolas (1955–), France—Politique et gouvernement—1995– * {{cite book | first = Nicolas | last = Sarkozy | authorlink = | coauthors = and Verdin, Philippe, and Collin, Thibaud | year = 2004 | month = | title = La Rйpublique, les religions, l'espйrance : entretiens avec Thibaud Collin et Philippe Verdin | chapter = | editor = | others = | edition = | pages = | publisher = les йd. du Cerf | location = Paris | isbn = 2-204-07283-4 | url = }}, subject(s): Laпcitй—France—1990–, Islam—France—1990– * {{cite book | first = Michaлl | last = Darmon | year = 2004 | month = | title = Sarko Star | chapter = | publisher = Йd. du Seuil | location = Paris | isbn = 2-02-066826-2 | url = }} * {{cite book | first = Jean-Pierre | last = Friedman | authorlink = | year = 2005 | month = | title = Dans la peau de Sarko et de ceux qui veulent sa peau | chapter = | editor = | others = | edition = | pages = | publisher = Michalon | location = Paris | isbn = 2-84186-270-4 | url = }} * {{cite book | first = Victor | last = Noir | authorlink = | coauthors = | year = 2005 | month = | title = Nicolas Sarkozy, le destin de Brutus | chapter = | editor = | others = | edition = | pages = | publisher = | location = | isbn = 2-207-25751-7 | url = }} * {{cite book | first = Philippe | last = Reinhard | authorlink = | coauthors = | year = 2005 | month = | title = Chirac Sarkozy, mortelle randonnйe | chapter = | editor = | others = | edition = | pages = | publisher = First йd. | location = Paris | isbn = 2-7540-0003-8 | url = }} * {{cite book | first = Serge | last = Sautreau | authorlink = | coauthors = | year = 2005 | month = | title = Nicolйon, roman | chapter = | editor = | others = | edition = | pages = | publisher = L' Atelier des Brisants | location = [Paris] | isbn = 2-84623-074-9 | url = }} * Renй Dosiиre, 'L'argent cachй de l'Йlysйe', Seuil, 2007 == Холбоос == {{Commons|Nicolas Sarkozy|Николя Саркози}} === Албан ёсны вэбсайт === * {{Fr icon}} [https://web.archive.org/web/20070607202819/http://www.sarkozy.fr/home/ Николя Саркози] * {{Fr icon}} [http://www.u-m-p.org/ Саркозигийн нам] * {{En icon}} {{Fr icon}} [http://www.un.org/ga/63/generaldebate/france.shtml Address to the General Assembly of the United Nations] during the General Debate of the 63rd Session, 23 September 2008. Nicolas Sarkozy addressed the Assembly both as President of France and as President of the European Union === Хэвлэлийн хуудаснаа === * [https://web.archive.org/web/20120131173459/http://www.rfi.fr/actuen/articles/110/article_2809.asp Radio France International feature] Sarkozy's 90-minute address to the nation, 6 February 2009 * [https://web.archive.org/web/20091005174006/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/the_tls/article2959989.ece "Hosing Sarkozy"] an article in the [http://www.the-tls.co.uk TLS] by Sudhir Hazareesingh, 28 November 2007 * [https://web.archive.org/web/20111214181125/http://www.lefigaro.fr/english/20070607.WWW000000541_interview_with_french_president_nicolas_sarkozy.html ''Interview after One Month in Office''] Le Figaro, 7 June 2007 * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4048917.stm ''Sarkozy takes over Chirac's UMP party''] (BBC News) * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3673102.stm ''Profile: Nicolas Sarkozy''] (BBC News) * [https://web.archive.org/web/20160804112548/http://www.globalpolitician.com/articleshow.asp?ID=713&cid=3&sid=9 ''Nicolas Sarkozy: French Choose the American Way?''] by David Storobin * [https://web.archive.org/web/20120503081026/http://www.townhall.com/columnists/SuzanneFields/2006/09/18/vive_this_difference Vive this difference] by Suzanne Fields * [http://www.economist.com/opinion/displaystory.cfm?story_id=9005216 France's chance], ''[[The Economist]]'', 12 April 2007 * [https://archive.is/20121216122740/www.newyorker.com/reporting/2007/04/23/070423fa_fact_kramer Letter From Europe- Round 1] Jane Kramer, ''[[The New Yorker]]'', 23 April 2007 * [http://vacarme.eu.org/article1507.html On the so-called "rupture" by Sarkozy], Mathieu Potte-Bonneville & Pierre Zaoui, ''Vacarme'' n°41, Winter 2007 * [http://www.voltairenet.org/article157821.html Operation Sarkozy], English version of the famous article published by the Russian news magazine ''Profile'' 16 June 2008 * [http://www.english.rfi.fr/france/20100707-bettencourt-scandal-cranks The Bettencourt/L'Orйal scandal] Radio France Internationale in English * [http://www.english.rfi.fr/france/20100708-french-politics-no-stranger-scandals French politics no stranger to scandals]Radio France Internationale in English * [http://www.english.rfi.fr/france/20100708-will-bettencourt-scandal-help-far-right L'Orйal, scandals and the far right] Radio France Internationale in English {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө =[[Жак Ширак]] |албан_тушаал =[[Францын Ерөнхийлөгчид|Францын Ерөнхийлөгч]] |он =2007 - 2012 |дараа =[[Франсуа Олланд]] }} {{end}} {{DEFAULTSORT:Саркози, Николя}} [[Ангилал:Францын ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Францын дотоод хэргийн сайд]] [[Ангилал:Францын сангийн сайд]] [[Ангилал:Нёйи-сюр-Сений засаг дарга]] [[Ангилал:Гэгээн Карлын одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Леопольдын одон шагналтан (командлагч)]] [[Ангилал:Өмнөдийн Загалмай Үндэсний одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжний хамт)]] [[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (их загалмай)]] [[Ангилал:Францын Үндэсний Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Цэцэн Ярослав вангийн одон шагналтан (1-р зэрэг)]] [[Ангилал:III Карлосын одон шагналтан]] [[Ангилал:Стара планина одон шагналтан]] [[Ангилал:Испанийн алтан нэхий хүлэг баатрын одон шагналтан]] [[Ангилал:Угаалгын одон шагналтан (өргөмжит хүлэг баатрын их загалмай)]] [[Ангилал:Францчууд]] [[Ангилал:1955 онд төрсөн]] c372mzhewtnbn46ms9by0t31o0bra0y Төмөрийн улс 0 19373 855212 854872 2026-04-30T18:04:04Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855212 wikitext text/x-wiki {{Short description|Central Asian Turco-Mongol empire (1370–1507)}} {{Инфобокс түүхэн улс | native_name = {{lang|fa|{{Nastaliq|گورکانیان}}}}<br />''Гүрканиян'' | national_motto = <br />[[Persian language|Persian]]:{{lang|fa|{{Nastaliq|راستى رستى}}}}<br />''Rāstī rustī''<br />"In rectitude lies salvation" "зөвт байдалд аврал оршдог" | conventional_long_name = Төмөрийн эзэнт гүрэн | common_name = Төмөрийн | era = [[Дундад зууны сүүл үе]] | status = [[Эмират]] | government_type = [[Хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | area_km2 = | year_start = 1370 | date_start = | year_end = 1507 | event_pre = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] [[Төмөрийн байлдан дагуулалт, довтолгоо|байлдан дагуулалтаа]] эхлүүлэв | date_pre = 1363 | event_start = Төмөрийн эзэнт гүрэн байгуулагдав | event1 = Баруун зүгийн тэлэлт эхлэв | date_event1 = 1380 | event2 = [[Анкарагийн тулалдаан]] | date_event2 = 7 сарын 20, 1402 | event3 = [[Самарканд]]ын уналт | date_event3 = 1505 | event_end = [[Херат]]ын уналт | event_post = [[Их Могол Улс|Моголын эзэнт гүрэн байгуулагдав]] | date_post = 1526 | image_coat = <!-- DO NOT REPLACE this documented "Three annulets" symbol with false, conjectural or original research flags of the Timurids, such as this one: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/archive/6/6c/20230329042531%21Timurid.svg , which is falsely claimed to be from the Catalan Atlas. See paragraph "Symbols of the state" hereunder for details -->Three annulets symbol of the Timurid Empire.png | coa_size = 100 | coat_alt = Гурван цагираг сүлд | symbol_type = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн "Гурван цагираг" [[тамга]] тэмдэг.<ref>Coinage of Timur with "Three annulets" symbol (1393-1405): [[File:Coinage of Timur with 3 annulets symbol. Shaykh abu-Ishaq (Kazirun) mint. Undated, circa AH 795-807 AD 1393-1405.jpg|70px]]</ref><ref>{{cite book |last1=Bloom |first1=Jonathan |last2=Blair |first2=Sheila S. |title=Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture: Three-Volume Set |date=14 May 2009 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-530991-1 |page=426 |url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=PA426 |language=en| quote="Coinage issued by the Timurid dynasty (r. 1370-1506) comprised various silver coins and several coppers, most often anonymous, although some coppers struck in the name of Timur 1370–1405; here called amīr) have a tamghā of three annulets prominently on the reverse."}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kadoi |first1=Yuka |title=On the Timurid flag |journal=Beiträge zur islamischen Kunst und Archäologie |date=2010 |volume=2 |pages=144, 149, 159 Fig.5 |url=https://www.academia.edu/17410816}}</ref> | flag_border = no | image_map = Timurid Empire (greatest extent).svg | image_map_caption = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн үеийн газар нутаг | image_map_size = 300 | demonym = | p1 = Цагаадайн Улс | p2 = Суфи гүрэн | p3 = Жалайрын улс | p4 = Курт улс | p5 = Музаффарид | p6 = Сарбадар | p7 = Марашичууд | p8 = Афрасияб | p9 = Кара-Коюнлу | p10 = Гүржийн хаант улс | s1 = Бухарын хант улс | s2 = Сефевийн улс | s3 = Хивын ханлиг | s4 = Кара-Коюнлу | s5 = Ак-Коюнлу | s6 = Их Могол Улс | s7 = Гүржийн хаант улс | capital = {{plainlist| *[[Самарканд]] (1370–1405) *[[Херат]] (1405–1507)}} | common_languages = {{plainlist| *[[Перс хэл]] (албан ёсны, шүүх, дээд утга зохиол, лингва франка, засаг захиргаа)<ref> * Manz, Beatrice Forbes (1999). ''The Rise and Rule of Tamerlane''. [[Cambridge University Press]], p.109. {{ISBN|0-521-63384-2}}. {{google books|2xDm2DCPRKMC|Limited preview}}. [https://books.google.com/books?id=2xDm2DCPRKMC&pg=PA109 p.109]. "In almost all the territories which Temür incorporated into his realm Persian was the primary language of administration and literary culture. Thus the language of the settled '[[divan]]' was Persian." * B.F. Manz, W.M. Thackston, D.J. Roxburgh, L. Golombek, L. Komaroff, R.E. Darley-Doran. "Timurids" [[Encyclopaedia of Islam]] [[Brill Publishers]] 2007; "During the Timurid period, three languages, Persian, Turkish, and Arabic were in use. The major language of the period was Persian, the native language of the Tajik (Persian) component of society and the language of learning acquired by all literate and/or urban Turks. Persian served as the language of administration, history, belles lettres, and poetry." * {{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/central-asia-v|title=CENTRAL ASIA v. In the Mongol and Timurid Periodse|author=Bertold Spuler|publisher=[[Encyclopaedia Iranica]]|access-date=2017-09-14}} "Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917&nbsp;... Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible&nbsp;... * Robert Devereux (ed.) "Muhakamat Al-Lughatain (Judgment of Two Languages)" Mir 'Ali Shir Nawāi; Leiden, [[E.J. Brill]] 1966: "Nawa'i also employs the curious argument that most Turks also spoke Persian but only a few Persians ever achieved fluency in Turkic. It is difficult to understand why he was impressed by this phenomenon, since the most obvious explanation is that Turks found it necessary, or at least advisable, to learn Persian – it was, after all, the official state language – while Persians saw no reason to bother learning which was, in their eyes, merely the uncivilized tongue of uncivilized nomadic tribesmen. * David J. Roxburgh. ''The Persian Album, 1400–1600: From Dispersal to Collection''. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama."</ref> *[[Цагаадайн хэл]] (угсаатны, утга зохиол)<ref name="homelanguage" /> * [[Араб хэл]] (шашин)<ref name="EI - Manz2" />}} | religion = ;{{nobold|Төрийн шашин}} :{{hlist|[[Суннит Ислам]]}} ;{{nobold|Бусад шашин}} :{{hlist|[[Арван хоёр шиизм]]|[[Исмаилизм]]|[[Зороастризм]]|[[Хиндү шашин|Хиндүизм]]|[[Хуруфизм]]|[[Дорнодын сүм|Несторианизм]]}} | currency = [[Танка (зоос)|Танка]] | title_leader = [[Төмөрийн династи|Эмир]] | leader1 = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] (анхны) | leader2 = [[Бади аз-Заман Мирза|Бади аз-Заман]] (сүүлчийн) | year_leader1 = 1370–1405 | year_leader2 = 1506–1507 | stat_year1 = 1405 тоо.<ref>{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D | title = East-West Orientation of Historical Empires | journal = Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=222 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=2016-09-14 |issn= 1076-156X}}</ref><ref>{{cite journal|date=September 1997|title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia|journal=[[International Studies Quarterly]]|volume=41|issue=3|at=p. 500|doi=10.1111/0020-8833.00053|author=Rein Taagepera|author-link=Rein Taagepera|jstor=2600793|url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807}}</ref> | stat_area1 = 4,400,000 }} [[Файл:Timurid Dynasty 821 - 873 (AH).png|thumb|250px|Төмөрийн эзэнт гүрэн хамгийн том нутагтай байх үеийн газрын зураг]] '''Төмөрийн эзэнт гүрэн''' бол XIV-XVI зууны үед Мавереннахр, [[Иран]], [[Өмнөд Кавказ|Өмнөд Кавказын]] бүс нутагт оршин тогтнож байсан улс юм. Энэ улсыг [[Монгол|Монголын]] [[Барулас]] овгийн эмир [[Доголон Төмөр|Төмөр]] байгуулжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний хаад нь [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] угсааны Сюрьгатмишь, Махмуд нар байв. Эдгээр хаадыг [[Доголон Төмөр]] өргөмжилсөн бөгөөд ямар ч эрх мэдэлгүй бэлгэ тэмдгийн шинжтэй хаад байсан юм. Улсын бүх эрхийг Төмөр атгах бөгөөд эмир цолтойгоор улсаа удирдаж байлаа. Доголон Төмөрийн нас барсны дараа Төмөрийн эзэнт гүрэн эзлэгдсэн орнуудын ард түмний бослого, дотоодын тэмцлээс болж задран бутарчээ. XVI зууны эхэн үед [[Алтан Орд|Алтан ордны улсаас]] нүүж ирсэн узбекүүд Төмөрийн угсааныхныг бут цохисноор Төмөрийн эзэнт гүрэн бүрмөсөн мөхсөн болой. == Гарал үүсэл, угсаатны хамаарал == Төмөрийн эзэнт гүрний үүсэл нь [[Монгол үндэстэн|Монголын]] нүүдэлчин аймаг [[Барлас]]аас улбаатай бөгөөд тэд [[Чингис хаан]]ы армийн бүрэлдэхүүнд багтан тулалдаж явжээ.<ref>''"Timur"'', The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition, 2001-05 Columbia University Press, ([http://www.bartleby.com/65/ti/Timur.html LINK])</ref><ref>"Consolidation & expansion of the Indo-Timurids", Encyclopedia Britannica, ([http://www.britannica.com/eb/article-26937/Islamic-world LINK])</ref> Монголчууд Төв Азийг эзэлсний дараа Барлас аймгийнхан одоогийн [[Узбекистан]]д суурьшиж нутгийн [[түрэг]]үүдтэй холилдсон тул Төмөрийн үед барласууд зарим талаар түрэгжсэн байв. Түүнчлэн Цагадайн улсын баруун хэсгийн [[Ислам]]ын шашинд орсон түрэг, монгол угсаатнууд Исламын шашин дэлгэрэхээс өмнө Төв Азид ноёрхож байсан [[Персийн нийгэм|Персийн соёлын]] нөлөөнд орсон байжээ.<ref name="Iranica2">B. Spuler, "Central Asia in the Mongol and Timurid periods", published in [[Encyclopædia Iranica]], Online Edition, 2006/7, ({{Webarchiv|url=http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v5_articles/central_asia/mongol_and_timurid_periods&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html|wayback=20090224083111|text=LINK|archiv-bot=2024-02-08 23:20:46 InternetArchiveBot}}): ''"...&nbsp;Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917 [...] Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible ..."''</ref>. Персийн утга зохиол нь Төмөрийн эзэнт гүрний элит хэсгийнхнийг Перс-Исламын соёлд ороход нь нөлөөлж байв.<ref>David J. Roxburgh. The Persian Album, 1400-1600: From Dispersal to Collection. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama</ref> Төмөрийн улсын ордны эмэгтэйчүүд монгол ёс заншилтай байсан ба Төмөр хааны үед албан хэрэгцээнд монгол, түрэг аль аль хэлийг ашигладаг, монгол бичгээр захиа бичин илгээдэг байв.<ref name="Майдар">Д.Майдар, "Чингис хаан ба Монголын их гүрэн" 1969</ref> Мавереннахрын монголчууд өөр угсаатны ёс заншилд орон монгол соёлоо гээж эхэлсэн боловч бүрмөсөн уусаагүй байв. Дундад зууны монгол эрчүүд гэзэг тавьдаг заншилтай байсан ба Төмөр хаан хүүгээ шийтгэхдээ гэзгийг нь тайрсан нь хүүгээ монголд үнэнч бус байсан гэж үзэж байсныг нь илэрхийлж байжээ.<ref name="Майдар"/> Төмөр хаан Чингис хааныг ихэд хүндлэн биширдэг байсан төдийгүй өөрийн бүх амьдрал, үйл хэргээ Чингисийн улсийн сүр хүчийг дахин сэргээн тогтоохын төлөө зориулжээ. Энэ нь саяхан байгуулагдаад бутарсан ИМУ-н сүр хүчийг хүмүүс хараахан мартаагүй мөн Төмөр өөрөө монголын барлас овгийн хүн байсантай холбоотой юм. Тэр Чингисийн зарлиг, ИМУ-н хууль цаазыг дээдлэн хүндэтгэж өөрийн улсад хэрэгжүүлж байв. Хожим Төмөрийн улсаас тасран байгуулагдсан [[Их Могол Улс]]ад монгол ёс заншлаа даган мөрдөхөө больсон бол Төмөр хааны хувьд лалын шашинд орсон ч монгол ёс заншлаа даган мөрдөж монгол гарлаараа бахархдаг байв. Бутралын үеийн Монгол улс, Төмөрийн улс хоёр найрсаг харилцаатай байжээ. [[Өлзийтөмөр хаан|Буняшир]] хаан болохоосоо өмнө Төмөр хааны ордонд байсан байдаг. Төмөрийн улсыг заримдаа монгол улс гэж бичсэн байдаг бол зарим тохиолдолд түрэг улс гэж бичсэн байдаг. [[Моголистан]], Төмөрийн зарим монголчуудыг 16-р зууны сүүл хүртэл монгол хэлээрээ ярьсан хэвээр байсан байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд таамагладаг. Эрдэмтэд Төмөрийн улсыг монголчуудын эсвэл түрэгүүдийн улс гэсэн зөрүүтэй байр суурь баримталдаг. Төмөрийн улс хэдийгээр монгол гаралтай улс ч 14-р зууны дунд үед [[Баруун Цагаадайн улс]]ын монголчууд буюу Мавереннахр дахь монголчууд нилээд түрэгжсэн байсан учир зарим эрдэмтэд энэ улсыг түрэгүүдийн улсад хамааруулдаг байна. == Байгуулагдсан нь == {{Гол|Доголон Төмөр}} Төмөр [[Мавереннахр]] буюу Трансоксиан (одоогийн Узбекистан, [[Тажикистан]], [[Туркменистан]]ы ихэнх хэсэг) болон [[Хорасан]]ы (одоогийн [[Иран]], [[Афганистан]]) ихэнх хэсгийг 1363 оноос эхлэн бусад ноёдтой хүч хавсран ([[Самарканд]]ийг 1366 онд, [[Балх]]ийг 1369 онд) мэдэлдээ оруулж, 1370 он гэхэд захирагчаар нь өргөмжлөгджээ. Албан ёсоор бол Монголын [[Цагадайн улс]]ын нэрээр үйл ажиллагаа явуулж байсан Төмөр Мавереннахр, [[Хорезм]]ыг дагаар оруулж, 1380 онд баруун тийш аян дайн хийв. 1389 онд Картидуудыг [[Херат]]аас үлдэн хөөж, 1382 оноос [[Персийн эзэнт гүрэн|Персийн]] нутаг руу түрж эхэлжээ ([[Исфахан]]ыг 1387 онд эзэлж, 1393 онд [[Музаффарид]]уудыг [[Шираз]]аас зайлуулж, [[Жалайрид]]уудаас [[Багдад]]ыг авсан). 1394/95 онд тэр [[Алтан Орд]] руу довтолж, [[Кавказ]]ад өөрийн засаглалыг тогтоон, улмаар 1398 онд одоогийн Пакистан, Энэтхэгийн нутаг дахь [[Мултан]], [[Дипалпур]]ыг дагаар оруулжээ. 1400/01 онд [[Алеппо]], [[Дамаск]], зүүн [[Анатолиа]]г эзлэн авч, 1401 онд Багдадыг сүйтгэж, [[Анкарагийн тулалдаан|1402 онд Османуудаас Анкараг булаан авав]]. Тэр Самаркандыг гол нийслэлээ болгосон бөгөөд түүний аян дайнаар ойролцоогоор 17 сая хүн үрэгдсэн гэдэг.<ref>[http://users.erols.com/mwhite28/warstat0.htm#Timur Selected Death Tolls: Timur Lenk (1369–1405)]</ref> 1506 онд Төмөрийн эзэнт гүрэн унасны дараа аавын талаасаа [[Доголон Төмөр|Төмөрийн]], эхийн талаасаа [[Чингис хаан]]ы удмын [[Бабур]] 1526 онд Афганистан, Энэтхэгт [[Их Монгол Улс|Моголын эзэнт гүрэн]]г байгуулсан түүхтэй. 17-р зуун гэхэд Моголын эзэнт гүрэн Энэтхэгийн ихэнх нутгийг хяналтдаа байлгаж байсан боловч 18-р зуунд хүч нь суларч Английн нөлөөнд орж эхэлжээ. 1857 онд [[II Бахадур Шах]] Энэтхэгийн бүх хүчийг нэгтгэж англичуудын эсрэг тулалдсан ч ялагдаж [[Бирм]] рүү цөлөгдсөнөөр Энэтхэгийн хойг бүхэлдээ [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрн]]ий мэдэлд орж Их Могол Улс бүрмөсөн мөхжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний явуулсан дайн тулаануудын үр дүнд Персийн соёлын төв нь Самарканд, Херат болон хувирч, Төмөрийн эзэнт гүрний хүч чадлын билэг тэмдэг болон мандаж байв.<ref name="Columbia">{{cite encyclopedia | encyclopedia = The Columbia Encyclopedia | title = Timurids | url = http://www.bartleby.com/65/ti/Timurids.html | edition = Sixth | publisher = [[Columbia University]] | location = New York City |accessdate=2006-11-08}}</ref> == Соёл == Төмөрийн эзэнт гүрэн нь хэдийгээр Монголын<ref name="UNESCO">M.S. Asimov & [[Clifford Edmund Bosworth|C. E. Bosworth]], ''History of Civilizations of Central Asia'', [[UNESCO]] Regional Office, 1998, ISBN 92-3-103467-7, p. 320: ''"...&nbsp;One of his followers was [...] Timur of the Barlas tribe. This Mongol tribe had settled [...] in the valley of Kashka Darya, intermingling with the Turkish population, adopting their religion (Islam) and gradually giving up its own nomadic ways, like a number of other Mongol tribes in Transoxania ..."''</ref> Барлас овгоос гаралтай ч Туркестан, Хорасанд төвлөрсөн, түрэг, [[Персийн соёл]]ын нөлөөнд орсон<ref>[[:en:Muhakamat al-Lughatayn|Muhakamat al-Lughatayn]]</ref><ref name=Iranica2 /><ref name="Iranica">{{cite encyclopedia | last = Lehmann | first = F. | encyclopedia = [[Encyclopædia Iranica]] | title = Zaher ud-Din Babor&nbsp;— Founder of Mughal empire | url = http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v3_articles/babor_zahir-al-din_mohammad&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html | accessdate = 2006-11-07 | edition = Online | publisher = [[Columbia University]] Center for Iranian (Persian) Studies | location = New York City | pages = 320–323 | quote = "...&nbsp;''His origin, milieu, training, and culture were steeped in Persian culture and so Babor was largely responsible for the fostering of this culture by his descendants, the Mughals of India, and for the expansion of Persian cultural influence in the Indian subcontinent, with brilliant literary, artistic, and historiographical results'' ..." }}</ref>, [[Ислам]]ын шашинтай улс байжээ. == Эшлэл == {{Reflist}} == Гадаад холбоос == *[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/596414/Timurid-dynasty#md-media-strip-tab-lists-content britannica.com] [[Ангилал:Афганистаны түүх]] [[Ангилал:Узбекистаны түүх]] [[Ангилал:Төмөрийн улс| ]] [[Ангилал:Исламын хант улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүх]] [[Ангилал:Перс]] [[Ангилал:1370 он]] 0d718q6jw29x8di58xfekj1c4woibbl Форест Уитакер 0 19582 855218 854883 2026-04-30T19:00:12Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855218 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс жүжигчин | нэр = Форест Уитакер | зураг = Forest Whitaker.jpg | зурагныхэмжээ = | alt = | тайлбар = Форест Уитакер, 2007 оны гуравдугаар сар. | төрсөн нэр = Форест Стивен Уитакер | төрсөн огноо = {{Birth date and age|mf=yes|1961|7|15}} | төрсөн газар = [[Лонгвью]], [[Техас]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | мэргэжил = Жүжигчин, продюсер, найруулагч | идэвхтэй жил = 1982–одоо | нөхөр = ([[Жим Триплтон]] (1998-2001)<br />Сэм Мендес (2003-одоо) (тусдаа амьдарч буй) | дотнотүнш = | website = }} '''Форест Стивен Уитакер''' ({{lang-en|Forest Steven Whitaker}}, ''1961 оны долоодугаар сарын 15-нд төрсөн'') нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн]] [[жүжиг]]чин, [[кино]] продюсер, найруулагч юм. [[Шувуу (1988 оны кино)|Шувуу]] киногоороо жүжигчиний гараагаа эхлүүлж<ref name="Boston Globe">[http://www.boston.com/ae/movies/articles/2006/10/01/in_general_he_rules/?page=1 "In general, he rules."] ''[[The Boston Globe]]''. October 1, 2006.</ref><ref name="CBS">[http://www.cbsnews.com/stories/2007/01/31/sunday/main2418981.shtml "Forest Whitaker: The King Of The Oscars?"] ''CBS News''. February 4, 2007.</ref> байсан Уитакер [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] (2006) киноны [[Уганда]] улсын Ерөнхийлөгч, цэргийн эрхт генерал [[Иди Амин]]ы дүрээрээ 2007 оны [[Оскарын шагнал]], [[Алтан бөмбөрцөг]], [[Британийн Кино болон телевизийн урлагийн дээд шагнал|BAFTA]] болон [[Эммигийн шагнал]]ыг "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" номинацаар тус тус хүртэж байв. [[Оскарын шагнал|Оскарын]] "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" шагналыг өмнө нь [[Африк-америк]] гаралтай жүжигчидээс [[Сидни Пуатье]], [[Дензел Вашингтон]] болон [[Жейми Фокс]] нар хүртэж байсан бол дараагийнх нь Уитакер юм.<ref>[http://www.abc.net.au/news/newsitems/200702/s1857461.htm "Forest Whitaker wins Best Actor Oscar for Idi Amin role."] ''ABCNewsOnline''. February 26, 2007.</ref> == Намтар == Уитакер [[Техас]] мужийн [[Лонгвью]] хотод төрсөн<ref name="Patterson">Patterson, John. [http://www.guardian.co.uk/film/2002/apr/20/patterson.features "The bigger picture."] ''[[The Guardian]]. dildo 20, 2002.</ref> бөгөөд эцэг Форест Уитакер нь даатгалын компаний ажилтан, эх Лаура Фрэнсис багш хүн байсан бөгөөд Кен, Дэймон, Дэбора, Уитакер нарын хүүхдүүдээ боловсролтой хүмүүс болгохын тулд ихээхэн зүйлийг хийжээ.<ref>[http://www.filmreference.com/film/74/Forest-Whitaker.html "Forest Whitaker Biography (1961–)."] ''FilmReference.com''.</ref><ref name="IAS">{{cite episode |title=Forest Whitaker |url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |series=Inside the Actors Studio |airdate=2006-12-11 |season=13 |number=1 }} {{Webarchiv|url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |wayback=20081206094603 |text=Forest Whitaker |archiv-bot=2026-04-30 19:00:12 InternetArchiveBot }}</ref> Уитакер [[Помона]] хот дахь Калифорнийн Политехникийн дээд сургуулийг<ref>{{cite web| title=Cal Poly Pomona| url=http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| work=CSU Mentor| accessdate=2008-09-12| archive-date=2017-05-28| archive-url=https://web.archive.org/web/20170528104136/http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| url-status=dead}}</ref> дүүргээд Өмнөд Калифорнийн хөгжмийн сургуульд суралцаж дуурийн урлагийн тенороор төгсчээ. Дараа нь Лондоны жүжигчиний мэргэшил олгох сургалтад хамрагдсан гэдэг. == Кино ертөнцөд хөл тавьсан нь == Форестийн кинонд тоглох гараа нь ихээхэн азтай эхэлсэн гэдэг. Онцолбол, «[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]]» кинонд 1982 онд [[Николас Кейж]], [[Поеэб Кэтис]] болон [[Шон Пенн]] нарын хожмоо алдаршсан жүжигчидтэй тоглож байв. Түүний дараа 1986 онд [[Мартин Скорсезе]]гийн найруулсан [[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] кинонд [[Том Круз]], [[Пол Ньюман]] нарын жүжигчидтэй тогложээ. 1987 онд жүжигчин [[Робин Уильямс]]ийн хамт [[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] кинонд тоглож байлаа. Форест 1988 онд хоёр кинонд тогложээ. Эхнийх нь [[Жан-Клод Ван Дамм]]ын хамт [[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] кинонд тоглосон бол [[Клинт Иствуд]]ийн найруулсан [[Шувуу (кино)|Шувуу]] кинонд алдарт хөгжимчин [[Чарльз Паркер]]ын дүрийг чадварлаг бүтээн<ref name="Longino">Longino, Bob. {{Webarchiv|url=http://www.accessatlanta.com/services/content/movies/stories/2006/10/12/1013MMwhitaker.html |wayback=20071013143511 |text="The power of Forest Whitaker." |archiv-bot=2023-09-26 20:18:32 InternetArchiveBot }} ''The Atlanta Journal-Constitution''. October 12, 2006.</ref> [[Каннын Кино наадам]]д «Шилдэг эрэгтэй жүжигчиний» шагналыг хүртэж<ref name="festival-cannes.com">{{cite web |url=http://www.festival-cannes.com/en/archives/ficheFilm/id/316/year/1988.html |title=Festival de Cannes: Bird |accessdate=2009-07-25|work=festival-cannes.com}}</ref>, [[Алтан бөмбөрцөг]]т нэр дэвшиж Холливудын замналаа эхлүүлсэн юм. Уитакер Жима Жармуша найруулсан [[Сүнс нохой:Самурайн замнал]] кинонд бүлэг дээрэмчдийн гишүүн "Сүнст нохой" хочитын дүрд тогложээ."<ref>Scott, A.O. [http://www.nytimes.com/library/film/030300ghost-film-review.html "'Ghost Dog': Passions of Emptiness in an Essay on Brutality."] ''[[New York Times]]''. March 3, 2000.</ref> Уитакер 2002 онд [[Түгшүүрт өрөө]], [[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] гэх аймшгийн төрлийн хоёр кинонд тогложээ. 2006 онд [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] кинонд [[Уганда]]гийн Ерөнхийлөгч асан дарангуйлагч [[Иди Амин]]ы дүрийг Уитакер бүтээж тухайн оныхоо бүхий л кино урлагийн томоохон бүхий л шагналыг хүртсэн билээ.<ref name="PositiveKing">{{cite news|last=Hirshon|first=Nicholas|work=[[New York Daily News]]|title=Reel Study of a Tyrant|url=http://www.nydailynews.com/archives/ny_local/2006/09/17/2006-09-17_reel_study__of_a_tyrant__ami.html|date=September 17, 2006|accessdate=January 14, 2010}}</ref><ref name="SydneyKing">{{cite news|last=Hall|first=Sandra|work=[[The Sydney Morning Herald]]|title=The Last King of Scotland|url=http://www.smh.com.au/news/film-reviews/the-last-king-of-scotland/2007/02/02/1169919520376.html|date=February 2, 2007|accessdate=January 14, 2010}}</ref> == Кино бүтээлүүд == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;" | Жүжигчин |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! Он ! Монгол хэлээр ! Англи хэлээр ! Бүтээсэн дүр |- |[[1982]] |[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]] |Fast Times at Ridgemont High |Чарльз Жефферсон |- |rowspan=3|[[1986]] |[[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] |The Color of Money |Амос |- |[[Хойд ба Өмнөд 2]] |North and South, Book II |Каффи |- |[[Цэргийн салаа (кино)|Цэргийн салаа]] |Platoon |Үлэмж биет Харольд |- |[[1987]] |[[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] |Good Morning, Vietnam |Эдвард Гэрлик |- |rowspan=2|[[1988]] |[[Шувуу (кино)|Шувуу]] |Bird |[[Чарльз Паркер]] |- |[[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] |Bloodsport |Роулинс |- |[[1990]] |[[Ширэнгэн ой (кино)|Ширэнгэн ой]] |Downtown |Деннис Куррен |- |rowspan=2|[[1991]] | |Diary of a Hitman |Деккер |- | |A Rage in Harlem |Жексон |- |rowspan=2|[[1992]] | |The Crying Game |Жоди |- | |Last Light |Фред Уитмор |- |[[1993]] | |Body Snatchers |хошууч Коллинз |- |rowspan=3|[[1994]] | |Blown Away |Энтони Франклин |- | |Prкt-а-Porter |Си Бьянко |- | |The Enemy Within |хурандаа Маккензи Кейси |- |rowspan=2|[[1995]] | |Species |Дэн Смитсон |- | |Smoke |Сайрус Кол |- |[[1996]] | |Phenomenon |Нэйт Поуп |- |[[1999]] |[[Сүнст нохой: Самурайн замнал (кино)|Сүнст нохой: Самурайн замнал]] |Ghost Dog: The Way of the Samurai |Сүнст нохой |- |[[2000]] | |Battlefield Earth |Кер |- |rowspan=2|[[2002]] |[[Түгшүүрт өрөө (кино)|Түгшүүрт өрөө]] |Panic Room |Бёрнхэм |- |[[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] |Phone Booth |ахмад Эд Рейми |- |rowspan=3|[[2005]] | |A Little Trip to Heaven |Эбе Холт |- | |American Gun |Картер |- | |Mary |Тэд Янгер |- |rowspan=2|[[2006]] |[[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] |The Last King of Scotland |[[Иди Амин]] |- | |The Marsh |Жеффри Хант |- |rowspan=2|[[2007]] | |The Air I Breathe | |- | |The Great Debaters |Доктор Жеймс Фармер |- |rowspan=2|[[2008]] | |Vantage Point |Ховард Льюис |- | |Street Kings |Ахмад Жек Уандер |- |[[2009]] | |Powder Blue |Чарли |- |[[2010]] | |''Repo Men'' |Жейк |- |[[2010]] | |''The Experiment'' |Бэррис |} == Эшлэл == {{Reflist | colwidth = 30em | refs = }} == Холбоос == * {{Commonscat|Forest Whitaker|Форест Уитакер}} * [[Зураг:Wikiquote-logo.svg|link=https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker|24x24px]] <span class="plainlinks">[https://web.archive.org/web/20151030154156/https://mn.wikipedia.org/wiki/Biligt/%D0%9D%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B3/%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80:%D0%91%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B4_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4 Wikiquote] ([[Англи хэл|en]])</span> — <span class="plainlinks">[https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker?uselang=mn '''Форест Уитакер''']</span> * {{imdb|0001845}} * {{tvtome person|61686}} * [https://web.archive.org/web/20090412181131/http://www.candlesforrwanda.org/view/28/forest-whitaker.html Forest Whitaker lighting a candle for Rwanda] {{DEFAULTSORT:Уитакер, Форест}} [[Ангилал:АНУ-ын жүжигчин]] [[Ангилал:АНУ-ын кино найруулагч]] [[Ангилал:Киноны продюсер]] [[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]] [[Ангилал:БАФТА шагналтан]] [[Ангилал:Оскарын шагналтан]] [[Ангилал:Эмми шагналтан]] [[Ангилал:Техасын хүн]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1961 онд төрсөн]] 9bajwc7ecr9uzxmenonz7eepe2xjqcu Сэмбийн Гончигсумлаа 0 21998 855233 807196 2026-05-01T01:39:44Z Egzs 88168 Инфобокс нэмлээ 855233 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}}{{Infobox person|name=Сэмбийн Гончигсумлаа|image=Gonchigsumlaa.jpg|caption=С.Гончигсумлаа.|birth_year=|birth_place=[[БНМАУ]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] аймгийн [[Өлзийт сум (Баянхонгор)|Өлзийт сум]]|death=|nationality=[[Монгол үндэстэн]]|citizenship={{flag|Монгол}}|occupation=Хөгжмийн зохиолч|agent=|alma_mater=|spouseэхнэр=|children=|height_cm=|birth_date={{Birth date|1915|02|18}}|death_date={{Death date and age|1991|11|25|1915|02|18}}|death_place=БНМАУ, [[Улаанбаатар хот]]}} '''Сэмбийн Гончигсумлаа''' (* [[1915 он]]ы [[2 сарын 18]]-нд [[Баянхонгор аймаг]]т; † [[1991 он]]ы [[11 сарын 25]] [[Улаанбаатар]]т) нь [[Монгол]]ын [[хөгжмийн зохиолч]] 1971 оны БНМАУ-ын [[Ардын Жүжигчин]] юм. == Намтар == 1915 оны хоёрдугаар сарын 18-нд одоогийн [[Баянхонгор]] аймгийн [[Өлзийт сум (Баянхонгор)|Өлзийт сумын]] "Ихэн хашаатын худаг" гэдэг газар төрсөн. 1928-1930 онд Баянзүрх уулын хошууны бага сургуульд, 1930-1933 онд Багшийн сургууль, 1933-1937 онд [[Эрхүү]]д сурч байхдаа (Эрхүү хотод мал эмнэлгийн техникумд суралцан төгссөн) хөгжмийн курс төгсөж, Эрхүүгийн радиогийн найрал хөгжмийн гишүүн болсон. 1937-1939 онд [[Өмнөговь]] аймгийн Луус суманд (одоогийн Дундговь аймгийн Луус сум) малын эмч, 1939 онд [[Улаанбаатар]] хотод орчуулагч багш, 1940-1943 онд улсын циркт хөгжимчин, 1943-1950 онд [[Московская государственная консерватория имени П.И.Чайковского|Москвагийн хөгжмийн их сургууль]]<nowiki/>д хөгжмийн зохиолч, удирдаачийн мэргэжлээр (зохиомжийн багш Е.Месснер, олон хоолойн ухааны багш С.Богатырев, найрал хөгжмийн судлалын багш Д.Рогаль-Левицкий, удирдахуйн ухааны багш И.Дружинин) суралцаж төгссөн. 1950 оноос Улсын хөгжимт драмын театрт хөгжмийн зохиолч, удирдаач, 1958 оноос Хөгжим бүжгийн дунд сургуульд уран сайхны удирдагч, 1960 оноос Мэдээлэл, радио телевизийн улсын хорооны хөгжмийн ерөнхий зөвлөх, 1957 оноос Монголын хөгжмийн зохиолчдын холбооны зохион байгуулах товчооны дарга, 1964-1983 онд Монголын хөгжмийн зохиолчдын холбооны (хуучин нэрээр) даргаар сонгогдож байв. Тэрээр 1991 оны 11 дүгээр сарын 25-ны өдөр Улаанбаатар хотод насан өөд болжээ. Улаанбаатар хотын [[Хөгжим Бүжгийн Коллеж]]ийг хөгжмийн зохиолч С.Гончигсумлаагийн 80 насны ойгоор түүний нэрэмжит болгожээ. ==Шагнал== 1961 онд "Ган Хуяг" бүжгэн жүжгээр БНМАУ-ын [[Төрийн шагнал]], 1965 онд БНМАУ-ын [[Урлагийн Гавьяат Зүтгэлтэн|УГЗ]], 1971 онд БНМАУ-ын [[Ардын Жүжигчин]] цол, 1975, 1985 онуудад Сүхбаатарын одон, 1975 онд ЗХУ-ын улс түмний найрамдлын одон, 1983 онд Монголын хөгжмийн зохиолчдын эвлэлийн шагнал хүртэж, 1975 онд БНАГУ-ын урлагийн академийн сурвалжлагч гишүүн болжээ. 1981-1985 онд БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын депутатаар сонгогдож байв. Монголын орчин цагийн хөгжмийн тулгын чулууг тавилцаж ард түмнийхээ урлан ургуулах их авьяас билгээр бүтсэн олон зууны хөгжмийн хөгжлийн уламжлалыг өрнө дахины соёл иргэншлийн гол ололт болсон "сонгомол" хөгжмийн дэвшилтэй холбож манай хөгжмийн урлагийг шинэ түвшинд авч ирсэн шинэчлэгчдийн нэг нь хөгжмийн зохиолч Сэмбийн Гончигсумлаа билээ. ==Бүтээлүүд== ===Дуурь, бүжгэн жүжиг=== *"Буурал бүсгүй" хөгжимт драм 1954 он *"Үнэн" дуурь 1957 он (1980-1981 онд шинэчлэн зассан) *"Ганхуяг" бүжгэн жүжиг 1958 он *"Хошуу наадам" бүжгэн жүжиг 1965 он *"Сүнжидмаа" бүжгэн жүжиг 1980 он ===Симфони хөгжим=== *Симфони удиртгал-найраглал 1950 онд *Симфони чуулбар 1952 он *МАХН-ын тухай симфони найраглал 1955 он *Симфони №1 1964 он *Симфони №2 1974 он *Симфони №3 (Г.Дмитровын дурсгалд) 1982 онд *Төгөлдөр хуур найрал хөгжмийн концерт 1983 он *"Жарын жар" симфони удиртгал 1984 он *Виолончель найрал хөгжмийн концерт 1985 он *Симфони №4 1986 он *Симфони №5 (Э.Тельманы дурсгалд) 1988 он ===Цөөхүүл хөгжмийн зохиол=== *"Бодол" төгөлдөр хуурын аяз 1947 он *"Монгол бүжиг" төгөлдөр хуурын аяз 1947 он *Хийл, төгөлдөр хуурын сонатино 1951 он *Хийл, төгөлдөр хуурын романс 1951 он *Оргилуун гурвал 1955 он *Хуучир, шударга, төгөлдөр хуурын гурвал 1956 он *Шударга, төгөлдөр хуурын рапсоди 1957 он *"Адуучны дуу" хийлийн чуулга 1974 он *"Романс" хийлийн чуулга 1977 он *Төгөлдөр хуурын 24 прелюди 1978, 1979 он *Төгөлдөр хуурын прелюди, токкато, хувилбар 1985 он Төгөлдөр хуурт зориулан ардын дуу найруулах болон өөрийн сэдэвт тулгуурлан 200 гаруй жижиг, бэсрэг хэлбэрийн бүтээл туурвисан. ===Киноны хөгжим=== *"БНМАУ" баримтат кино 1951 он *"[[Сэрэлт]]" уран сайхны кино 1962 он *"[[Улаанбаатарт байгаа миний аавд]]" уран сайхны кино 1964 он *"[[Манай аялгуу]]" уран сайхны кино 1956 он ===Дуу=== Тэрээр 60 гаруй дуу, романс туурвижээ. * [[Жаргаах зүрхэн]] * [[Чамайг үдье]] * [[Хайрын дуу]] * [[Өргөн хангай нутаг]] * [[Сүлд модны наадмын дуу]] 1962 он {{DEFAULTSORT:Гончигсумлаа, Сэмбийн}} [[Ангилал:Сэмбийн Гончигсумлаа| ]] [[Ангилал:Дуу зохиогч]] [[Ангилал:Киноны хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:20-р зууны сонгодог хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:Монголын хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:Малын эмч]] [[Ангилал:БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Ардын Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Ард түмний найрамдлын одон шагналтан]] [[Ангилал:Москвагийн консерваторын төгсөгч]] [[Ангилал:Улсын Багшийн Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Эрхүүгийн их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Ардчилсан Германы Урлагийн Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Өлзийтийн (Баянхонгор) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1915 онд төрсөн]] [[Ангилал:1991 онд өнгөрсөн]] htj1t1kttoxudillf43pllz6b8j22ba 855234 855233 2026-05-01T01:57:06Z Avirmed Batsaikhan 53733 855234 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}}{{Infobox person|name=Сэмбийн Гончигсумлаа|image=Gonchigsumlaa.jpg|caption=С.Гончигсумлаа.|birth_year=|birth_place=[[БНМАУ]], [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] аймгийн [[Өлзийт сум (Баянхонгор)|Өлзийт сум]]|death=|nationality=[[Монгол үндэстэн]]|citizenship={{flag|Монгол}}|occupation=Хөгжмийн зохиолч|agent=|alma_mater=|spouseэхнэр=|children=|height_cm=|birth_date={{Birth date|1915|02|18}}|death_date={{Death date and age|1991|11|25|1915|02|18}}|death_place=БНМАУ, [[Улаанбаатар хот]]}} '''Сэмбийн Гончигсумлаа''' (* [[1915 он]]ы [[2 сарын 18|2-р сарын 18]]-нд [[Баянхонгор аймаг]]т төрсөн- [[1991 он]]ы [[11 сарын 25|11-р сарын 25-нд]] [[Улаанбаатар]]т нас барсан) - [[Монгол|Монгол Улс]]ын [[хөгжмийн зохиолч]], 1971 оны БНМАУ-ын [[Ардын Жүжигчин]] юм. == Намтар == С.Гончигсумлаа 1915 оны 2-р сарын 18-нд одоогийн [[Баянхонгор]] аймгийн [[Өлзийт сум (Баянхонгор)|Өлзийт сумын]] "Ихэн хашаатын худаг" гэдэг газар төрсөн. 1928-1930 онд Баянзүрх уулын хошууны бага сургуульд, 1930-1933 онд Багшийн сургууль, 1933-1937 онд [[Эрхүү]]д сурч байхдаа (Эрхүү хотод мал эмнэлгийн техникумд суралцан төгссөн) хөгжмийн курс төгсөж, Эрхүүгийн радиогийн найрал хөгжмийн гишүүн болсон. 1937-1939 онд [[Өмнөговь]] аймгийн Луус суманд (одоогийн Дундговь аймгийн [[Луус сум]]) малын эмч, 1939 онд [[Улаанбаатар]] хотод орчуулагч багш, 1940-1943 онд [[Цирк|Улсын циркт]] хөгжимчин, 1943-1950 онд [[Московская государственная консерватория имени П.И.Чайковского|Москвагийн хөгжмийн их сургууль]]<nowiki/>д хөгжмийн зохиолч, удирдаачийн мэргэжлээр (зохиомжийн багш Е.Месснер, олон хоолойн ухааны багш С.Богатырев, найрал хөгжмийн судлалын багш Д.Рогаль-Левицкий, удирдаачийн урлагийн багш И.Дружинин) суралцаж төгссөн. 1950 оноос Улсын хөгжимт драмын театрт хөгжмийн зохиолч, хөгжмийн удирдаач, 1958 оноос Хөгжим бүжгийн дунд сургуульд уран сайхны удирдагч, 1960 оноос Мэдээлэл, радио телевизийн улсын хорооны хөгжмийн ерөнхий зөвлөх, 1957 оноос Монголын хөгжмийн зохиолчдын холбооны зохион байгуулах товчооны дарга, 1964-1983 онд Монголын хөгжмийн зохиолчдын холбооны (хуучин нэрээр) даргаар сонгогдож байв. Тэрээр 1991 оны 11-р сарын 25-ны өдөр Улаанбаатар хотод насан өөд болжээ. Улаанбаатар хотын [[Хөгжим Бүжгийн Коллеж]]ийг хөгжмийн зохиолч С.Гончигсумлаагийн 80 насны ойгоор түүний нэрэмжит болгосон юм. ==Шагнал== 1961 онд "Ган Хуяг" бүжгэн жүжгээр БНМАУ-ын [[Төрийн шагнал]], 1965 онд БНМАУ-ын [[Урлагийн Гавьяат Зүтгэлтэн]], 1971 онд БНМАУ-ын [[Ардын Жүжигчин]] цол, 1975, 1985 онуудад Сүхбаатарын одон, 1975 онд ЗХУ-ын "Улс түмний найрамдлын одон", 1983 онд Монголын хөгжмийн зохиолчдын эвлэлийн шагнал хүртэж, 1975 онд [[Зүүн Герман|БНАГУ]]-ын урлагийн академийн сурвалжлагч гишүүн болжээ. 1981-1985 онд [[Ардын Их Хурал|БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын]] депутатаар сонгогдож байв. Монголын орчин цагийн хөгжмийн тулгын чулууг тавилцаж ард түмнийхээ урлан ургуулах их авьяас билгээр бүтсэн олон зууны хөгжмийн хөгжлийн уламжлалыг өрнө дахины соёл иргэншлийн гол ололт болсон "сонгодог" хөгжмийн дэвшилтэй холбож манай хөгжмийн урлагийг шинэ түвшинд авч ирсэн шинэчлэгчдийн нэг нь хөгжмийн зохиолч Сэмбийн Гончигсумлаа билээ. ==Уран бүтээлүүд== ===Дуурь, бүжгэн жүжиг=== *"Буурал бүсгүй" хөгжимт драм 1954 он *"Үнэн" дуурь 1957 он (1980-1981 онд шинэчлэн зассан) *"Ганхуяг" бүжгэн жүжиг 1958 он *"Хошуу наадам" бүжгэн жүжиг 1965 он *"Сүнжидмаа" бүжгэн жүжиг 1980 он ===Симфони хөгжим=== *Симфони удиртгал-найраглал 1950 онд *Симфони чуулбар 1952 он *МАХН-ын тухай симфони найраглал 1955 он *Симфони №1 1964 он *Симфони №2 1974 он *Симфони №3 (Г.Дмитровын дурсгалд) 1982 онд *Төгөлдөр хуур найрал хөгжмийн концерт 1983 он *"Жарын жар" симфони удиртгал 1984 он *Виолончель найрал хөгжмийн концерт 1985 он *Симфони №4 1986 он *Симфони №5 (Э.Тельманы дурсгалд) 1988 он ===Цөөхүүл хөгжмийн зохиол=== *"Бодол" төгөлдөр хуурын аяз 1947 он *"Монгол бүжиг" төгөлдөр хуурын аяз 1947 он *Хийл, төгөлдөр хуурын сонатино 1951 он *Хийл, төгөлдөр хуурын романс 1951 он *Оргилуун гурвал 1955 он *Хуучир, шударга, төгөлдөр хуурын гурвал 1956 он *Шударга, төгөлдөр хуурын рапсоди 1957 он *"Адуучны дуу" хийлийн чуулга 1974 он *"Романс" хийлийн чуулга 1977 он *Төгөлдөр хуурын 24 прелюди 1978, 1979 он *Төгөлдөр хуурын прелюди, токкато, хувилбар 1985 он Төгөлдөр хуурт зориулан ардын дуу найруулах болон өөрийн сэдэвт тулгуурлан 200 гаруй жижиг, бэсрэг хэлбэрийн бүтээл туурвисан. ===Киноны хөгжим=== *"БНМАУ" баримтат кино 1951 он *"[[Сэрэлт]]" уран сайхны кино 1962 он *"[[Улаанбаатарт байгаа миний аавд]]" уран сайхны кино 1964 он *"[[Манай аялгуу]]" уран сайхны кино 1956 он ===Дуу=== Тэрээр 60 гаруй дуу, романс туурвижээ. * [[Жаргаах зүрхэн]] * [[Чамайг үдье]] * [[Хайрын дуу]] * [[Өргөн хангай нутаг]] * [[Сүлд модны наадмын дуу]] 1962 он {{DEFAULTSORT:Гончигсумлаа, Сэмбийн}} [[Ангилал:Сэмбийн Гончигсумлаа| ]] [[Ангилал:Дуу зохиогч]] [[Ангилал:Киноны хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:20-р зууны сонгодог хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:Монголын хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:Малын эмч]] [[Ангилал:БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Ардын Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Ард түмний найрамдлын одон шагналтан]] [[Ангилал:Москвагийн консерваторын төгсөгч]] [[Ангилал:Улсын Багшийн Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Эрхүүгийн их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Ардчилсан Германы Урлагийн Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Өлзийтийн (Баянхонгор) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1915 онд төрсөн]] [[Ангилал:1991 онд өнгөрсөн]] g138ovl3r6fs01vesk8kp7a5fmzu54x Татарууд 0 32827 855210 850786 2026-04-30T17:16:45Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855210 wikitext text/x-wiki {{Short description|Ази, Европ дахь түрэг угсаатны бүлгүүд}} {{distinguish|Татар}} {{Инфобокс үндэстэн | group = Татарууд | native_name = {{lang|tt-Cyrl|татарлар}}<br />{{lang|tt-Latn|tatarlar}}<br />{{lang|tt-Arab|تاتارلار}} | image = | image_caption = | population = {{unbulleted list | [[Ижилийн Татарууд]]: 6.6–7.0 сая<ref>{{cite web|url=http://www.encyclopedia.com/social-sciences-and-law/anthropology-and-archaeology/people/tatars|title=Татарууд |website=[[Encyclopedia.com]] |access-date=2025-05-16}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.rferl.org/a/russia-tatarstan-president-federalism/31519341.html|title=Putin's Power Play? Tatarstan Activists Say Loss Of 'President' Title Would Be An Existential Blow|work=Radio Free Europe|date=2021-10-19 |access-date=2025-05-16}}</ref> | [[Крымын татарууд]]: ≈500,000 – 6.5 сая<ref name= ICCr/> | [[Афганистаны Татарууд]]: c. 100,000<ref>{{Cite web |title=Afghanistan Recognizes Long Forgotten Ethnic Tatar Community |url=https://www.rferl.org/a/afghanistan-recognizes-long-forgotten-ethnic-tatar-community/31180205.html |access-date=2025-05-16 |website=www.rferl.org}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-12-13 |title=کنگره جهانی تاتارها: یک هزار دانشجوی تاتار افغانستان به چین و هند می‌روند |url=https://www.afintl.com/202301253774 |access-date=2025-05-16 |website=افغانستان اینترنشنال |language=fa}}</ref> | [[Сибирийн Татарууд]]: c. 100,000–200,000 | [[Литвын Татарууд]]: c. 10,000–15,000}} | region1 = {{flag|Орос}} | pop1 = 5,554,601 | ref1 = <ref>{{Cite web|url=https://singapore.mid.ru/en/russia_and_singapore/about_russia/population_data/|title=Population Data|website=singapore.mid.ru|access-date=2025-05-16}}</ref> | region2 = {{flag|Украин}} * (Крым ба [[Крымын татарууд]]ын хүн ам орно) | pop2 = 319,377 | ref2 = <ref>{{cite web|url=http://2001.ukrcensus.gov.ua/eng/results/general/nationality/|title=About number and composition population of Ukraine by data All-Ukrainian census of the population 2001|work=Ukraine Census 2001|publisher=Украины Улсын статистикийн хороо|access-date=2025-05-16}}</ref> | region3 = {{flag|Узбекистан}} | pop3 = ≈239,965 | ref3 = <ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/ethnology/text/5685404 |script-title=ru:Крымские татары |website=[[Great Russian Encyclopedia]] |language=ru |access-date=2025-05-16 |archive-date=2021-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308012134/https://bigenc.ru/ethnology/text/5685404 }}</ref><br />(Крымын Татарууд) | region4 = {{flag|Казахстан}} | pop4 = 208,987 | ref4 = <ref>{{Cite web|script-title=ru:Численность населения Республики Казахстан по отдельным этносам на начало 2021 года|trans-title=Бүгд Найрамдах Казахстан улсын 2021 оны эхэн үеийн хүн ам угсаатны бүлгүүдээр\|url=https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT414397|access-date=2025-05-16|website=stat.gov.kz|archive-date=2021-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210502165841/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT414397}}</ref> | region5 = {{flag|Турк}} | pop5 = 500,000 | ref5 = <ref name= ICCr>[[Henryk Jankowski]]. {{Webarchiv|url=http://www.iccrimea.org/scholarly/jankowski.html |wayback=20190107024320 |text="Crimean Tatars and Noghais in Turkey" |archiv-bot=2026-03-18 14:19:12 InternetArchiveBot }} // a slightly edited version of the paper with the same title that appeared in ''Türk Dilleri Arastirmalari'' [''Studies on the Turkic Languages''] 10 (2000): 113–131, distributed by Sanat Kitabevi, Ankara, Turkey. A Polish version of this paper was published in Rocznik Tatarów Polskich (Journal of Polish Tatars), vol. 6, 2000, 118–126.</ref>{{efn|Туркэд хүн амын тооллого нь харьяаллыг заадаггүй, учир нь Туркийн бүх оршин суугчдыг турк гэж үздэг тул өөрсдийгөө Крымын татарууд гэж үздэг Туркийн иргэдийн тоог дор хаяж ойролцоогоор нэрлэх боломжгүй юм.}} | region6 = {{flag|Афганистан}} | pop6 = 100,000 | ref6 = <ref>{{Cite news|title=Afghanistan Recognizes Long Forgotten Ethnic Tatar Community|url=https://gandhara.rferl.org/a/afghanistan-recognizes-long-forgotten-ethnic-tatar-community/31180205.html|access-date=2025-05-18|newspaper=Radio Free Europe/Radio Liberty|language=en|quote=Community leaders estimate there are up to 100,000 ethnic Tatars in Afghanistan.}}</ref> (тооцоо) | region7 = {{flag|Туркменистан}} | pop7 = 36,655 | ref7 = <ref name= Asgabat>{{lang|ru|[http://asgabat.net/turkmenistan/itogi-vseobschei-perepisi-naselenija-turkmenistana-po-nacionalnomu-sostavu-v-1995-godu.html "Итоги всеобщей переписи населения Туркменистана по национальному составу в 1995 году"]}}. ''Asgabat.net городской социально-информационный портал''. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130313015500/http://asgabat.net/turkmenistan/itogi-vseobschei-perepisi-naselenija-turkmenistana-po-nacionalnomu-sostavu-v-1995-godu.html|date=2013-03-13}}</ref> | region8 = {{flag|Киргиз}} | pop8 = 28,334 | ref8 = <ref>{{cite web|url=http://www.stat.kg/stat.files/din.files/census/5010003.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20131113151445/http://www.stat.kg/stat.files/din.files/census/5010003.pdf|archive-date=2013-11-13|title=Хүн амын үндэсний бүтэц |access-date=2025-05-18}}</ref> | region9 = {{flag|Азербайжан}} | pop9 = 25,900 | ref9 = <ref>{{Cite web |url=http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/AP_/1_5.xls |title=Архивлагдсан хуулбар |access-date=2025-05-18 |archive-date=2012-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121130101713/http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/AP_/1_5.xls }}</ref> | region10 = {{flag|Румын}} | pop10 = ≈20,000 | ref10 = <ref name= romania>{{cite web|url=http://mimmc.ro/info_util/formulare_1294/|title=Recensamant Romania 2002|access-date=2025-05-18|year=2002|work=Agentia Nationala pentru Intreprinderi Mici si Mijlocii|language=ro|archive-url=https://web.archive.org/web/20070513211550/http://mimmc.ro/info_util/formulare_1294/|archive-date=2007-05-13}}</ref> | region12 = {{flag|АНУ}} | pop12 = 10,000 | ref12 = {{citation needed|date=2025 оны 1 сар}} | region13 = {{flag|Беларусь}} | pop13 = 3,000 | ref13 = <ref>{{Cite web|date=2010-08-12|title=Беларусь дахь татарууд|url=https://www.rferl.org/a/Tatars_In_Belarus_Hope_For_Help_From_Tatarstan/2126354.html|website=Radio Free Europe|language=en |access-date=2025-05-18}}</ref> | region14 = {{flag|Франц}} | pop14 = 700 | ref14 = <ref>{{Cite web |last=Рушан |first=Лукманов |date=2018-05-16 |title=Vasil Shaykhraziev met with the Tatars of France |publisher=ru:Всемирный конгресс татар |url=https://tatar-congress.org/en/news/vasil-shaykhraziev-met-with-the-tatars-of-france/ |website=tatar-congress.org |language=en-US |access-date=2025-05-18}}</ref> | region15 = {{flag|Швейцар}} | pop15 = 1,045+ | ref15 = <ref>{{Cite web|url=https://president.tatarstan.ru/eng/index.htm/news/1156035.htm|title=Rustam Minnikhanov meets representatives of the Tatar Diaspora in Switzerland|website=Бүгд Найрамдах Татарстан Улсын Ерөнхийлөгч |access-date=2025-05-18}}</ref> | region16 = {{flag|Хятад}} | pop16 = 3,556 | ref16 = <ref>{{Cite web|url=http://www.fmprc.gov.cn/eng/premade/9052/autonomy.htm|title=Regional Autonomy for Minority Peoples |website=[[БНХАУ-ын Гадаад хэргийн яам]] |access-date=2025-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061017103517/http://www.fmprc.gov.cn/eng/premade/9052/autonomy.htm |archive-date=2006-10-17}}</ref> | region17 = {{flag|Канад}} | pop17 = 56,000 | ref17 = <ref>{{cite web|url=http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=01&Geo2=PR&Code2=01&Data=Count&SearchText=Canada&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=Ethnic%20origin&TABID=1|title=Census Profile, 2016 Census – Canada &#91;Country&#93; and Canada &#91;Country&#93;|publisher=Канадын статистик|date=2017-02-08 |access-date=2025-05-18}}</ref><br />(холимог угсаатай хүмүүсийг багтаан) | region20 = {{flag|Польш}} | pop20 = 1,916 | ref20 = <ref>{{cite web|title=Ludność. Stan i struktura demograficzno-społeczna – NSP 2011|publisher=Статистикийн төв газар|url=http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/LUD_ludnosc_stan_str_dem_spo_NSP2011.pdf|language=pl-PL |access-date=2025-05-18}}</ref> | region21 = {{flag|Болгар}} | pop21 = 5,003 | ref21 = <ref>{{Cite web|url=https://www.nsi.bg/Census_e/Census_e.htm|title=Census 2001 – Final Results |publisher=Үндэсний статистикийн хүрээлэн |access-date=2025-05-18}}</ref> | region22 = {{flag|Финланд}} | pop22 = 600–700 | ref22 = <ref>{{Cite web|url=https://www.kirkkojakaupunki.fi/-/tataareja-johtaa-pankkiuran-tehnyt-nainen-suomen-vanhimmalla-muslimiseurakunnalla-on-hyvat-valit-niin-kristittyihin-kuin-juutalaisiin|title = Suomen tataareja johtaa pankkiuran tehnyt ekonomisti Gölten Bedretdin, jonka mielestä uskonnon pitää olla hyvän puolella |language=fi |publisher=Kirkko ja kaupunki |access-date=2025-05-18}}</ref> | region23 = {{flag|Япон}} | pop23 = 600–2000 | ref23 = <ref>{{Cite web|url=http://www.hrono.ru/statii/2007/adutov_jap.html|title=ru:Статьи на исторические темы|language=ru|website=www.hrono.ru |access-date= 2025-05-18}}</ref> | region24 = {{flag|Австрали}} | pop24 = 500+ | ref24 = <ref>{{Cite web |url=http://www.australiantatars.com/tatarsau/default.aspx |title=Welcome to the website of Australian Tatars! |access-date=2025-05-18 |archive-date=2018-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180816135641/http://australiantatars.com/tatarsau/default.aspx }}</ref> | region25 = {{flag|Чех}} | pop25 = 300+ | ref25 = <ref>{{cite web|url=http://president.tatarstan.ru/tat/news/view/117668|script-title=ru:Президент РТ|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305084220/http://president.tatarstan.ru/tat/news/view/117668|archive-date=2016-03-05 |access-date=2025-05-18}}</ref> | region26 = {{flag|Эстони}} | pop26 = 2,000 | ref26 = <ref name= stat>{{cite web |title=RL0428: Rahvastik rahvuse, soo ja elukoha järgi, 31. detsember 2011 |url=https://andmed.stat.ee/et/stat/rahvaloendus__rel2011__rahvastiku-demograafilised-ja-etno-kultuurilised-naitajad__rahvus-emakeel-ja-keelteoskus-murded/RL0428/table/tableViewLayout2 |publisher=Statistikaamet |access-date=2025-05-18}}</ref> | region27 = {{flag|Латви}} | pop27 = 2,800 | ref27 = {{citation needed|date=2025 оны 1 сар}} | region28 = {{flag|Литва}} | pop28 = 2,800–3,200 | ref28 = <ref>{{Cite web|url=https://ru.espreso.tv/article/2017/10/22/yakubauskas|script-title=ru:Адас Якубаускас: Я всегда говорю крымским татарам не выезжайте, оккупация не вечна|trans-title=Adas Jakubauskas: I always tell Crimean Tatars not to leave, the occupation is not forever|website=Espreso TV |access-date=2025-05-18}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://etcetera.media/kryimskie-tataryi-v-litve-600-let-istorii.html |script-title=ru:Как крымские татары оказались в Литве 600 лет назад? |language=ru |website=EtCetera |access-date=2025-05-18 |archive-date=2020-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200812234338/https://etcetera.media/kryimskie-tataryi-v-litve-600-let-istorii.html }}</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://pop-stat.mashke.org/lithuania-ethnic2011.htm |wayback=20161006123815 |text="Национальный состав населения Литвы. Перепись 2011" |archiv-bot=2026-04-30 17:16:44 InternetArchiveBot }}. ''Pop-stat''.</ref><br /> | region29 = {{flag|Иран}} | pop29 = 20,000–30,000 | ref29 = <ref>{{cite news|url=https://jamestown.org/volga-tatars-in-iran-being-turkmenified/|title=Volga Tatars in Iran Being Turkmenified|first=Пол |last=Гобл|newspaper=Jamestown |date=2016-06-20|access-date=2025-05-18}}</ref><br />(Ижилийн Татарууд) | languages = [[Кипчак хэлнүүд]] | religions = Голдуу [[Суннит Ислам]]<br />[[Үнэн алдартны сүм|Үнэн алдартан]] цөөнхтэй | related = Бусад [[Түрэг угсаатан]], ялангуяа кипчак хэлээр ярьдаг бусад хүмүүс }} '''Тата́р''', дуудлага нь татаар — [[Түрэг]] хэл-угсааны [[ард түмэн]], 7 сая хүнтэй [[үндэстэн]]. ==Тэмдэглэл== {{Notelist}} ==Эх сурвалж== {{reflist}} ==Холбоос== *[http://svitoc.ru/index.php?showtopic=829] {{Алтай язгуурын хэлтэнд хамаарах}} {{Түрэг угсаатан}} [[Ангилал:Татар үндэстэн| ]] [[Ангилал:Еврази]] [[Ангилал:Оросын уугуул ард түмэн]] [[Ангилал:Азербайжан дахь угсаатан]] [[Ангилал:Беларусь дахь угсаатан]] [[Ангилал:Болгар дахь угсаатан]] [[Ангилал:Оросын ард түмэн]] [[Ангилал:Казахстан дахь угсаатан]] [[Ангилал:Литва дахь угсаатан]] [[Ангилал:Польш дахь угсаатан]] [[Ангилал:Румын дахь угсаатан]] [[Ангилал:Турк дэх угсаатан]] [[Ангилал:Украин дахь угсаатан]] [[Ангилал:Узбекистан дахь угсаатан]] inwjy34e7ui2cu7obj2yl7ljj1v70tw Юньнань муж 0 35910 855228 854259 2026-04-30T22:04:34Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855228 wikitext text/x-wiki {{Short description|Өмнөд Хятадын муж}} {{About|2=Бүгд Найрамдах Хятад Улсын түүхэн Юньань мужийн тухай|3=Юньнань муж, Бүгд Найрамдах Хятад Улс|4=Сингапур дахь хорооллыг|5=Юньнань, Сингапур}} {{Инфобокс суурин <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| name = Юньнань | official_name = Юньнань муж | native_name = {{lang|zh-Hans|云南}} | settlement_type = [[Хятадын муж|Муж]] | translit_lang1 = Нэрийн | translit_lang1_type = {{nobold|Хятад}} | translit_lang1_info = {{lang|zh-Hans|云南省}} ({{transl|zh|Yúnnán Shěng}}) | translit_lang1_type1 = {{nobold|[[Носу хэл|Носу]]}} | translit_lang1_info1 = {{lang|ii|ꒊꆈ}} эсвэл {{lang|ii|ꒊꆈꌜ}} ({{transl|ii|Yypnuo}} эсвэл {{transl|ii|Yypnuose}}) | translit_lang1_type2 = {{nobold|[[Стандарт Жуан хэл|Стандарт Жуан]]}} | translit_lang1_info2 = {{lang|za|Yinznanz}} | translit_lang1_type3 = {{nobold|Товчлол}} | translit_lang1_info3 = YN / {{linktext|lang=zh|滇}} ({{transl|zh|Diān}}) or {{linktext|lang=zh-Hans|云}} ({{transl|zh|Yún}}) | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Lijiang Yunnan China Jade-Dragon-Snow-Mountain-01.jpg | photo2a = 多依樹日出20191224221513 01.jpg | photo2b = Yuantong Temple, Kunming - DSC03318.JPG | photo3a = Juyingchi.JPG | photo3b =石林正门.JPG | position = center | size = 265 | color = #F5F5F5 | border = 0 | color_border = white }} | image_map = Yunnan in China (+all claims hatched).svg | mapsize = 265px | map_alt = Юньнань мужийн байршил | map_caption = Юньнань мужийн байршил | coordinates = {{coord|25|02|58|N|102|42|32|E|type:adm1st_region:CN-53|display=it}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Хятад}} | named_for = | established_title = [[Наньжао]] | established_date = 738 | established_title2 = [[Дачанхэ]] | established_date2 = 902 | established_title3 = [[Юньнаний монголчуудын эсрэг Мин улсын хийсэн дайн|Мин улсад эзлэгдсэн]] | established_date3 = 1381–1382 | established_title4 = [[Юньнань цэргийн бүлэглэл]] | established_date4 = 1915–1945 | established_title5 = [[Ардын Чөлөөлөх Арми]] [[Хятадын коммунист хувьсгал|эзлэн авав]] | established_date5 = 1951 | seat_type = Нийслэл<br/>{{nobold|(ба томоохон хот)}} | seat = [[Күньмин]] | seat1_type = | seat1 = | parts_type = Хуваалт | parts_style = para | p1 = 16 [[хятадын тойрог|тойрог]] | p2 = 129 [[шянь|хошуу]] | p3 = 1565 [[хятадын суурин|суурин]] | government_type = [[Хятадын муж|Муж]] | governing_body = [[Юньнань Мужийн Ардын Их Хурал]] | leader_title = [[Хятадын Коммунист Намын хорооны нарийн бичгийн дарга|ХКН-ын НБД]] | leader_name = [[Ван Нин (улс төрч)|Ван Нин]] | leader_title1 = [[Юньнань Мужийн Ардын Их Хурал|Хурлын]] дарга | leader_name1 = Ван Нин | leader_title2 = [[Захирагч (Хятад)|Захирагч]] | leader_name2 = [[Ван Юбо]] | leader_title3 = [[Хятадын Ардын Улс Төрийн Зөвлөлдөх Зөвлөл|ХАУТЗЗ-ийн]] дарга | leader_name3 = [[Лю Шяокай]] | area_footnotes = <ref name=mofcom>{{cite web |title=Doing Business in Yunnan Province of China |url=http://english.mofcom.gov.cn/aroundchina/yunnan.shtml |publisher=Ministry of Commerce, People's Republic Of China |access-date=5 August 2013 |archive-date=7 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190107084214/http://english.mofcom.gov.cn/aroundchina/yunnan.shtml |url-status=live }}</ref> | area_total_km2 = 394000 | area_rank = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (газар нутгийн хэмжээгээр)|8-р байр]] | elevation_max_m = 6740 | elevation_max_point = [[Кавагарбо]] | elevation_max_ft = | elevation_max_rank = | elevation_min_m = | elevation_min_point = | elevation_min_ft = | elevation_min_rank = | population_footnotes = <ref>{{Cite web |date=11 May 2021 |title=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 3) |url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817188.html |access-date=11 May 2021 |publisher=[[National Bureau of Statistics of China]] |archive-date=11 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210511104847/http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817188.html |url-status=live }}</ref> | population_total = 47,209,277 | population_as_of = 2020 | population_rank = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|12-р байр]] | population_density_km2 = auto | population_density_rank = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (хүн амын нягтаршлаар)|24-р байр]] | demographics_type1 = Хүн ам | demographics1_footnotes = | demographics1_title1 = Угсаатны бүрэлдэхүүн | demographics1_info1 = {{Plainlist| *[[Хятадууд]]: 67% *[[И үндэстэн|И]]: 11% *[[Баи ястан|Баи]]: 3.6% *[[Хани ястан|Хани]]: 3.4% *[[Жуан үндэстэн|Жуан]]: 2.7% *[[Дай ястан|Дай]]: 2.7% *[[Мяо үндэстэн|Мяо]]: 2.5% *[[Хотон (үндэстэн)|Хотон]]: 1.5% *[[Төвөдүүд]]: 0.3% *[[Палаун ястан|Дэ'ан]] (Та'ан): 0.19% }} | demographics1_title2 = Хэл, аялгууд | demographics1_info2 = {{ubl|[[Баруун өмнөд хятад хэл|Баруун өмнөд хятад]]|25 [[#Хэлнүүд|цөөнхийн хэл]]}} | iso_code = CN-YN| | blank_name_sec1 = [[ДНБ]] <span style="font-weight: normal;">(2021)</span> | blank_info_sec1 = [[Хятадын юань|¥]]2.714 их наяд<br />[[америк доллар|$]] 420 тэрбум (18-д)<ref name="data2021">GDP-2021 is a preliminary data {{cite press release |url=http://data.stats.gov.cn/english/easyquery.htm?cn=E0102 |title=Home - Regional - Quarterly by Province |publisher=China NBS |date=March 1, 2022 |access-date=March 23, 2022 |archive-date=March 30, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200330081935/http://data.stats.gov.cn/english/easyquery.htm?cn=E0102 |url-status=live }}</ref> | blank1_name_sec1 = &nbsp;- нэг хүнд ноогдох | blank1_info_sec1 = [[Хятадын юань|¥]]57,882 <br />$8,970 (26-д) | blank2_name_sec1 = &nbsp;• өсөлт | blank2_info_sec1 = {{increase}} 7.3% | blank_name_sec2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] {{nobold|(2019)}} | blank_info_sec2 = {{increase}} 0.691<ref>{{Cite web |url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/?interpolation=0&extrapolation=0&nearest_real=0 |title=Sub-national HDI - Subnational HDI - Global Data Lab |website=globaldatalab.org |access-date=2020-04-17 |archive-date=2020-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112015724/https://globaldatalab.org/shdi/shdi/?interpolation=0&extrapolation=0&nearest_real=0 |url-status=live }}</ref><br/>{{color|#FFA500|дундаж}} · 27-д | website = {{url|https://www.yn.gov.cn}} }} {{Инфобокс Хятад хэл | pic = Yunnan (Chinese characters).svg | piccap = | picupright = 0.425 | s = 云南 | t = 雲南 | p = Yúnnán | gr = Yunnan | bpmf = ㄩㄣˊ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄋㄢˊ | w = Yün<sup>2</sup>-nan<sup>2</sup> | mi = {{IPAc-cmn|AUD|zh-Yunnan.ogg|yun|2|.|n|an|2}} | y = Wàhn-nàahm | j = Wan<sup>4</sup>-naam<sup>4</sup> | ci = {{IPAc-yue|w|an|4|.|n|aam|4}} | wuu = Yiuin<sup>平</sup>-noe<sup>平</sup> | poj = Hûn-lâm | h = Yùn-nàm | l = "Өнгөт үүлсийн өмнө зүгт"（彩雲之南 / 彩云之南）{{NoteTag|Энэ нь "Юньнань"-ын нийтлэг тайлбар боловч анхны этимологи нь тодорхойгүй.}} | order = st | othername = | lang1 = [[Нуосу хэл|И]] | lang1_content = ꒊꆈ<br />''yyp nuo'' | lang2 = [[Тай Люэ хэл|Тай Люэ]] | lang2_content = ᦍᦲᧃᧉᦓᦱᧃᧉ<br/>''jin naan'' | lang3 = [[Лису хэл|Лису]] | lang3_content = ꓬꓱ-ꓠ <br />''ye na'' | lang4 = [[Стандарт Төвөд хэл|Төвөд]] | lang4_content = ཡུན་ནན་ <br />''yun nan'' | lang5 = [[Умард Тай хэл|Умард Тай]] | lang5_content = วิเทหราช <br />''Witheharat'' }} '''Юньна́нь'''<ref>Кирил монголоор үүнээс гадна Юннань, Юньнан, Юннан, Юнан гээд олон янзаар бичиж байгаа.</ref> ([[Монгол бичиг|монгол бичгээр]] {{mongolUnicode|ᠶᠦᠨᠨᠠᠨ|h}} - yünnan,<ref name="худам монгол"/> [[Хятад хэл|хятадаар]] 云南省 - Yúnnán Shěng) — [[Хятад]] улсын өмнөд нутгийн [[муж]]. Мужийн Засаг захиргааны төв нь Куньмин хот. 2020 оны хүн амын тооллогоор Юньнань муж 47,209 сая хүнтэй байсан. == Нэр == Юньнань муж Хятад орны баруун өмнөд хязгаарын Юньнань, Гүйжөүгийн өндөрлөгт байдаг. Мужийн ихэнх нутаг Юньлин давааны өмнө байдаг тул “Юньлин давааны өмнөд нутаг” гэсэн утгаар Юньнань хэмээн нэрлэжээ.<ref name="Мд"/> [[Юань Улс]]ын үед Юньнань мужийг монголчууд "Харжан" (哈喇章) гэж нэрлэдэг байжээ.<ref>{{cite web |url = http://mth-mxsb.com/product_detail-51.html |title =大元勅赐追封西宁王忻都公神道碑|quote=Qaraǰang šing-ün samǰing}}</ref><ref>{{cite book| title = 亦邻真蒙古学文集 | publisher = 内蒙古人民出版社 |isbn=9787204058099 |year=2001|page=672|language=zh}}</ref><ref>{{cite web | url = https://asia-u.repo.nii.ac.jp/record/18475/files/10100127.pdf |title = 中国・雲南蒙古族研究ノート |language=ja}}</ref><ref>{{cite web |url = http://scdfz.sc.gov.cn/whzh/slzc1/content_112503 |title = 【历史文化】马可·波罗与三星堆海贝 |language = zh }}{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Энэ газрын нэрийг «[[Судрын чуулган]]» болон «[[Орчлонгийн элдэв сонин]]» номонд бас дурдсан байдаг. == Түүх == [[Хубилай хаан|Хубилай]] 1253 онд Мөнх хааны зарлигаар Дали нийслэлтэй Наньжао зэрэг улс орныг байлдан эзлэв. Юннань дахь Монголын эзэн хааны анхны захирагч нь Бухарын уугуул лалын шашинт [[Ажал Шамс-ал-Дин Омар]] (Ajall Shams al-Din Omar) байв. Өмнө байсан Тайландын овог аймгууд орчин үеийн Тайланд, Энэтхэгийн нутаг дэвсгэр рүү цагаачилжээ. 1275 онд Юань улсын засгийн газар [[Юньнань нутгийн син жун шу шэн]]ийг байгуулснаас хойш [[Күньмин]] өнөөг хүртэл Юньань мужийн төв хэвээр байна.<ref name="Мд">[http://mn.cntv.cn/2016/01/06/ARTIa0x9ojPvc8aotyazR0Ug160106.shtml Мөнхийн дулаан Юньнань муж]{{Dead link|date=Наймдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1368 онд [[Тогоонтөмөр хаан]] [[Ханбалиг|Даду]]гаас зугтсаны дараа Юньнан Лян ван [[Басалаварми]] [[Умард Юань Улс]]ны хаанд үнэнч хэвээр үлджээ. 1381 онд Мин улсын хаан [[Жү Юаньжан]] 300,000 их цэргээр Юньнанийг довтолж, их хааны угсааны Лян ван Базарвармийн 100,000 цэргийг дайрав. 1384 онд Лян ван [[Мин улс]]ын их цэрэгтэй байлдан дарагдаж, Дяньчи нуурт үсэрч амиа юүтгэсэн үйл явдлыг дурсгаж тэр уулыг ийнхүү нэрлэсэн аж.<ref>[https://mongol.cri.cn/403/2011/12/22/43s157826.htm Удам угсаа нэгтэй Юньнань монголчууд]</ref> 1662 он Өмнөд Мин улсын сүүлчийн Ёнли хааныг [[Манж Чин улс]]ын [[Ү Сангуй]]н Куньминд боомилж алав. == Газарзүй == Юньнань муж нь БНХАУ-ын хамгийн баруун өмнөд муж бөгөөд өмнөд талаараа [[Лаос]], [[Вьетнам]], баруун талаараа [[Мьянмар]] зэрэг улстай, хойд талаараа Түвдийн өөртөө засах орон, Сычуань муж, зүүн талаараа Гуйжоу муж, Гуанси Жуан мужтай хиллэдэг. Мьянмар, Лаос, Вьетнамтай хиллэдэг хилийн урт нь 4060 км. Тус мужийн нутаг дэвсгэрийн ихэнх хэсэг нь уулсаар бүрхэгдсэн байдаг. Хойд талаараа Түвдийн уулархаг өндөрлөг нутаг, тэр дундаа Хэндуань нуруу 6740 м өндөрт байдаг бол өмнө зүгт уулс нь үржил шимт хөрс бүхий үзэсгэлэнт толгод, хөндий болон хувирдаг байна. Юньнань бол [[Хөх мөрөн]] буюу Янцзы, [[Меконг мөрөн|Меконг]] зэрэг томоохон гол мөрөн, мөн Төвдийн өндөрлөгөөс эх авдаг олон жижиг голуудын эх орон юм. Халуун дулаан завсрын бүсийн чийглэг, урин зөөлөн уур амьсгалтай. Байгалийн сайхан орчин, үзэсгэлэнт байгальтай учир Юньнань муж нь Хятадад жуулчдыг татах алдартай газруудтай.<ref name="Мд" /> == Зураг== <gallery widths="200px" heights="150px"> Зураг:Yunnan-Landschaft.JPG Зураг:Ethnic minorities areas in Yunnan.png Зураг:Juyingchi.JPG Зураг:Xingmeng Township - P1360327.JPG </gallery> == Тэмдэглэл == {{NoteFoot}} == Эх сурвалж == {{Reflist|30em}} {{БНХАУ-ын дээд нутаг}} [[Ангилал:Юньнань| ]] [[Ангилал:Хятадын муж]] j7xulacvivk1rcxpwokb8emiti3fjwg Казах–Зүүнгарын дайнууд 0 37154 855260 855157 2026-05-01T08:12:51Z HorseBro the hemionus 100126 855260 wikitext text/x-wiki {{Short description|17-р зууны үеэс 18-р зууны дунд үе хүртэл үргэлжилсэн цуврал цэргийн мөргөлдөөн}}{{Инфобокс дайн | conflict = Казах–Зүүнгарын дайнууд | date = 1635–1741 | place = [[Казахын ханлиг]], [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | result = Үр дүнгүй | combatant1 = {{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | commander1 = {{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Янгир хаан]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Тавак хаан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Абулхайр хаан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Кайп хан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Аблай султан]]{{POW}} | commander2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] <br />{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан]]<br />{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Цэвээнравдан хаан]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан]] }} '''Казах–Зүүнгарын дайнууд''' нь 17-р зууны үеэс 18-р зууны дунд үе хүртэл үргэлжилсэн [[Казахууд|Казах жузууд]] ([[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] гурван овгийн холбоо) болон [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар хаант улсын]] хоорондох цуврал цэргийн мөргөлдөөн байв. Казахууд болон [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] (Удалгүй Зүүнгарууд) хоорондох мөргөлдөөн 16-р зууны эхний хагасаас 18-р зууны сүүл үе хүртэл үргэлжилсэн байна. Хоёр үндэстэн хожим нь [[Чин улс|Чин гүрний]] эсрэг, ялангуяа [[Арван Их аян дайн|Арван Их аян дайны]] үеэр [[Эхний Казах–Чин улсын дайн|Эхний Казах–Чин улсын дайнд]] тулалдсан бөгөөд хоёр үндэстэн бие биенээсээ бодит давуу тал эсвэл урт хугацааны үр дагавар авч чадаагүй юм. == Өмнөтгөл == === Ойрадууд Узбекүүд рүү довтлов === {{Main|Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд}} [[Файл:Abdulxair.jpg|thumb|[[Абулхайр хан|Абулхайр ханы]] бяцхан бүтээл, 1460-аад он]] 15-р зуунд [[Ойрадууд]] буюу саяхан өөрийн улс [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоог]] байгуулсан Баруун Монголын ард түмэн одоогийн [[Казахстан|Казахстаны]] нутаг дэвсгэрт тэлэлтээ эхлүүлжээ. Ойрадууд [[Долоон ус|Долоон Ус]] дахь гол худалдааны замууд болон үржил шимтэй газар тариалангийн баянбүрдүүдийг хянах зорилготой байсан бөгөөд Төв Ази руу, ялангуяа [[Абулхайр хан|Абулхайр ханы]] захирдаг [[Узбекийн хант улс|Узбекийн хант улсын]] эсрэг удаа дараа довтолсон. 1452,{{sfn|Barthold|1956|p=148}} 1455,{{sfn|Barthold|1956|p=148}} 1457{{sfn|Barthold|1956|p=148}} онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] хоёр хүү, Амасанж тайж ба Өч Төмөр нарын удирдлага дор Ойрадууд Узбекийн хант улс руу [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд|довтлов]]. Ойрадууд Чу голыг гатлахдаа Абулхайр хааныг ялж, [[Сырдарья]] голын бүс нутгийн томоохон хотуудыг эзлэн авч чаджээ. Үүнд [[Сигнак]], [[Ташкент]] хотууд багтжээ.{{sfn|Bregel|2003|p=44}}{{Sfn|Atygaev|2023|p=106}} Ялагдлын дараа Абулхайр хан [[Түркистан|Туркистаныг]] түр орхин Дешт-и-Кипчакийн тал нутаг руу буцаж, хожим нь 1460 онд Сырдарья мужид дахин гарч ирэв.{{Sfn|Bregel|2003|p=44}} ==== Казахын ханлигийн байгуулалт ==== [[Файл:KZ-2015-500tenge-Khanate-b.png|thumb|178x178px|[[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] 550 жилийн ойд зориулсан Казахстаны зоос.]] Улс төрийн тогтворгүй байдлын энэ үед Төрийн эзэнт гүрний хоёр Чингисийн султан болох Жанибек хан, Керей хан нар Абулхайрын засаглалд сэтгэл дундуур байсан тул дагалдагчдаа зүүн тийш Долоон ус рүү дагуулж, [[Моголистан|Моголистанд]] суурьшжээ. Тэнд тэд 1465 онд Казахын ханлигийг байгуулжээ. Узбекийн хант улсаас салсан тэдний дагалдагчдыг анх "Узбек казакууд" (Түрэг хэлний qazaq буюу "чөлөөт" гэсэн утгатай) гэж нэрлэдэг байжээ.{{Sfn|Dughlat|1969|p=fols. 37a, 386}} хожим [[казахууд]] (qazaqtar) гэж нэрлэгдэх болсон. === Казах–Ойрадын дайнууд === [[Файл:"Padishah (Emperor) of Dast-i Qipchaq". Tabriz or Qavin, circa 1550. British Museum, 1948-10-9-056 (complete).jpg|left|thumb|229x229px|[[Хакназар хаан]]]] 16-р зууны эхэн үед казах, ойрадуудын харилцаа суларсан байв. Энэ нь Ойрадуудыг Сырдарийн хот, суурин руу довтлохыг оролдоход хүргэсэн. Керей хаан, [[Тайр хаан|Тайр хааны]] удирдлаган дор казахууд Ойрадуудтай тулалдаж, Долоон усын бүс нутагт цайз барьсан.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1552 он гэхэд Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдийн]] [[Алтан хан|Алтан ханд]] [[Хархорум|Хэлин]] хот болон [[Хангайн нуруу|Хангайн нуруугаа]] алдсан тул хөөгдсөн,{{Sfn|Adle|2003|p=143}} Энэ нь Ойрадуудыг Казахын бэлчээр болох [[Эрчис мөрөн|Эрчис]], [[Или мөрөн|Или]], Чу, Талас голууд руу хөөхөд хүргэсэн.{{Sfn|Adle|2003|pp=154–155}} [[Шигай хаан|Шигай хааны]] хүү Тауекел Султаны удирдлаган дор казахууд Ойрадуудыг довтолсон боловч Ойрадуудад ялагдсан. Хожим нь Ойрадууд 1552–1556 онд Казах хаант улсад их хэмжээний хүчээр довтолсон.{{Sfn|Barthold|1956|p=170}} Учир нь энэ нь Тауекелийг Ташкент руу явахад хүргэсэн. Тауекел Ташкентын захирагч Науруз Ахмедтай холбоо тогтоохыг оролдсон. Гэсэн хэдий ч тэрээр Ойрадуудыг өөрсөдтэйгөө төстэй арван хан ч ялж чадахгүй гэж мэдэгдэж, хүсэлтийг нь татгалзсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=159}} Ойрадын томоохон хүч Науруз Ахмедыг холбоотноос татгалзахад хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=110}} [[Файл:Россия 1570 (Anthony Jenkinson & Abraham Ortelius).jpg|thumb|"Кассакиа", Энтони Женкинсон, Абрахам Ортелиус, 1570 он]] 1560-аад оны үед Ойрадууд Дорнод руу чиглэсэн дарамт шахалт нэмэгдсэний улмаас улам бүр зугтжээ. [[Дөрвөд]], [[Торгууд]] аймгууд Эрчис мөрөн болон, [[Ишим гол]] руу нүүж ирсэн бол [[Хошууд]], [[Цорос]] аймгууд Долоон ус руу нүүжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=112}} Казахын ханлигийн [[Хакназар хаан]] мөн Долоон усыг эзлэхийн тулд Моголистаны эсрэг дайн зарласан. Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Моголтой холбоо тогтоож, Моголистанд туслахаар хөндлөнгөөс оролцсон. Могол–Ойрадын эвсэл Казах армийг няцааж, Моголистанд Жетисугийн бүс нутгийг аюулгүй болгоход нь тусалж чадсан боловч Ойрадууд 1570-аад оны сүүлээр тус бүс нутгийг эзэлсэн. Зарим Ойрадууд удалгүй 1570-аад онд Казахуудад захирагджээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} [[Файл:A map of Russia by Jenkinson from an atlas, published by B. Langens in Amsterdam in 1598.jpg|left|thumb|"Кассакиа", Энтони Женкинсон, Абрахам Ортелиус, 1598 он]] Шигай хааны өөр нэг хүү Ондан баатар мөн Ойрадуудтай тулалдсан бөгөөд энэ нь түүнийг ялагдал хүлээлгэсэн. Түүнийг нас барсны дараа Туркистан хотод оршуулагджээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=112–113}} Гэсэн хэдий ч Ойрадын ноёд 1590-ээд онд казахуудад дахин захирагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=101}} 16-р зууны эцэс гэхэд [[Тауекел хаан]] өөрийн ах Шахмахетыг Ойрадын захирагчаар томилжээ.{{Sfn|Atygaev|2005|p=113}} Ойрадууд казахуудад [[Казахууд Хойд Бухарыг эзлэн түрэмгийлэх|Хойд Бухарыг эзлэн түрэмгийлэхд]] нь тусалсан. Тауекел хаан нас барсны дараа Ойрадууд Казахуудын эрхшээлийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, Хойд Казахстан болон Баруун Өмнөд Сибирь рүү нүүдэллэж эхэлсэн бөгөөд Ногай болон Казах хаадуудын хүчтэй эсэргүүцэлтэй тулгарсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=114}} Ойрадууд мөн бэлчээрийн газар эзэмшиж чадахгүй байсан тул хүнсний хангамж мэдэгдэхүйц буурсан тул Оросын цайзууд байгуулснаар саад болж байв.{{Sfn|Atygaev|2005|p=115}} [[Файл:Location of the Oirats.png|thumb|[[Ойрадууд|Ойрадуудын]] байршил]] 1604 онд казахууд [[Халх|Халхуудтай]] эвсэж, ялангуяа [[Халх|Алтан хант улсын]] Алтан хан [[Убаши хунтайж|Шолой Убаши хунтайж]] Ойрад руу довтлов. Эдгээр дайралтын үеэр Ойрадуудын Турсын тайж удалгүй засгийн эрхийг булаан авч, казахуудын эсрэг дайн эхлүүлсэн бөгөөд Ойрадууд Сыгнакийн тулалдаанд казахуудыг ялжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} Хожим нь Ойрадууд Казах, Халхын эсрэг томоохон аян дайн эхлүүлсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} 1608 онд Казахууд нэг эсвэл хоёрдугаар сард Ойрадуудыг ялж байсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Дараа нь Ойрадууд Казах–Халхын армийг ялсан,{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} гэвч зарим Ойрадууд нэгэн зэрэг олон дайсантай тулалдах чадваргүй тул [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсад]] бууж өгсөн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Ойрадууд Казах хаант улсад иргэний дайны үед Ишим, Тургай, Эмба гол голуудыг гатлан, [[Арал тэнгис|Арал тэнгисийг]] хойд зүгээс тойрон гарч, Ургенч, [[Хива]] хотуудыг сүйтгэжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}}{{Sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} Ойрадын ялалт байгуулсан ч удалгүй тэд өөрсдөө дотоод зөрчилдөөнд орж, улмаар Ойрадын зарим удирдагчид казахуудтай нэгдэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=118–119}} 1616 онд Ойрадууд Оросын хаант улс болох Ногайн Ордтой тулалдсан бөгөөд тэд үүргээ зөрчиж, Сибирийн дээгүүр довтолсон нь Оросын казахуудтай холбоо тогтоох оролдлого хийхэд хүргэж,{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} 1618 он хүртэл,{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ахмад Жүз болон Киргизүүдийг захирч байжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Энэ нь Казахын ханлиг болон Алтан хаант улсын хоорондын харилцааг сайжруулахад хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Эцэст нь Ойрадууд, ялангуяа Дөрвөдүүд казахууд, халхууд, ногайчууд, хятадуудтай тулалдаж байхдаа энх тайвныг хүсч, казахуудтай энх тайвныг эрэлхийлэхээс өөр аргагүй болжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=122}} [[Файл:Mongolia 1600-1680.svg|left|thumb|XVII зууны Монгол.]] 1620 оны сүүлчээр Ойрад, Казахуудын хоорондох мөргөлдөөн үргэлжилсээр байсан тул [[Есим хаан]] болон түүний хамаатан садан Зүүн Туркестан руу ухарчээ. Гэсэн хэдий ч Цорос ноён Хархул, Мэргэн-Тэмээнтэй цуг Халхуудын эсрэг хийсэн аян дайнд Хархулын эхнэр, хүүхдүүдийг олзлон авснаар Ойрадууд Казах, Халхуудад ихээхэн ялагдал хүлээв.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Эсим хаан эцэст нь Ойрадуудын эсрэг амжилттай аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд үүний шалтгаан нь энхийн хэлэлцээрийн үеэр зарим Ойрадууд казахууд руу довтолсон явдал байв. Удалгүй Хошуудын [[Байбагас баатар]], [[Цоохор]], Дөрвөдийн Далай баатар, Торгуудын [[Хо өрлөг]] нар энх тайвныг эрэлхийлж, Эсимд өрсөлдөгч Турсун Мухаммедын эсрэг дайнд нь туслахыг оролдов. Гэсэн хэдий ч хэлэлцээр амжилтгүй болсон.{{Sfn|Atygaev|2023|p=123}} 1620–1621 онуудад Ногай, Казах, Халх Монголчуудын эвсэл байгуулагдсан. Тэд Ойрадуудыг няцааж амжилттай байсан ч эвсэл Ойрадуудын эсрэг их хэмжээний хохирол амсаж, ялагдал хүлээсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ойрадууд Султан тайжийн удирдлага дор Есимийг ялсан бөгөөд Есимийг эцэст нь Илдай тайж буюу "салхи шиг хурдан" гэж нэрлэжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=125}} [[Их Могол Улс|Моголууд]] удалгүй казахуудад тусалсан бөгөөд Далай баатар, Байбагас баатар нар тэдний хүчтэй дарамтыг мэдэрчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=126}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. [[Файл:Себастьян Мюнстердің картасындағы Қазақ Ордасы (Kosaki Orda).jpg|thumb|17-р зууны үеийн [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] дүрслэл.]] Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, Ногай улстай мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} Казакууд үүнийг ашиглан Ойрадуудыг нутаг дэвсгэрээсээ улам бүр хөөн зайлуулсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=127}} 1626–1627 онуудад Казахын хаан Есим Ойрадуудын эсрэг аян дайныг удирдсан. Тэрээр Цоохорын 40,000 орчим цэрэгтэй армийг ялж, Ойрадуудад ихээхэн хохирол учруулсан. Энэ нь мөн Баруун Казахстанд амьдарч байсан Хошууд, Торгууд нар Есимд бууж өгч, Цоросуудын эсрэг аян дайн хийж, Долоон усыг эзлэн авч, Эрчис мөрний баруун эрэг хүртэл Ойрадуудыг довтолсон.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}} Эцэст нь Есим хаан нас барсны дараа Ойрадууд болон Казахуудын хооронд ямар ч холбоо байгаагүй.{{Sfn|Atygaev|2023|p=130}} Эдгээр цуврал мөргөлдөөнөөс үл хамааран Ойрад болон Казахууд ихэвчлэн найрсаг харилцаатай байсан бөгөөд ялангуяа [[Бухарын хант улс]] болон [[Сефевийн улс|Сефевийн улсийн]] эсрэг байв.{{Sfn|Atygaev|2023|p=109}} === Зүүнгарын байгуулалт === [[Файл:Mongolia in 1636-es.svg|thumb|1636 оны Монгол.]] 1630-аад оны дунд үед Өмнөд болон Баруун [[Сибирь|Сибирийн]] өргөн уудам нутгаар нүүдэллэн ирсэн Ойрадууд Цорос овгийн Хархулын удирдлага дор нэгдэж эхэлсэн. Ойрадын овог аймгуудын дундах энэ бүлгийг "Зүүнгар" буюу [[Зүүнгарын ард түмэн]] гэж нэрлэдэг байв. 1634 онд [[Хархул|Хархулыг]] нас барсны дараа түүний хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоог]] удирдаж эхэлсэн. 1638 онд Далай лам түүнд "баатар хунтайж" цол олгосон. 1635 оныг Төв Азийн угсаатны улс төрийн газрын зураг дээр Монгол хэлтэй нүүдэлчдийн шинэ бөгөөд хүчирхэг улс болох [[Зүүнгарын Хаант Улс]] гарч ирсэн анхны жил гэж үздэг. Оросын түүхч [[Василий Бартольд]] үүнийг "Төв Азийн сүүлчийн агуу нүүдэлчин эзэнт гүрэн" гэж үздэг байв.{{sfn|Atygaev|2025|p=347}} 16-р зууны сүүлч, 17-р зууны эхэн үед [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] дотоод хуваагдал нь түүний байр суурийг сулруулж, 17-р зууны эхээр байгуулагдсан шинэ бүс нутгийн гүрэн болох Казахын ханлигийн өсөлтөд хувь нэмэр оруулсан. Казах, Зүүнгарын хоорондох мөргөлдөөний эхний үе шат нь Зүүнгар улс байгуулагдсаны дараахан 1635 онд эхэлсэн.{{Sfn|Chimitdorzhiev|1979|p=32}} == Эрдэнэбаатар хунтайжын казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1640s.png|thumb|322x322px|1640-өөд оны Зүүнгарын Хаант Улс.]] Зүүнгарын Хаант Улсын захирагч [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] казах нутаг руу цэргийн томоохон аян дайн эхлүүлэв. 1635 онд казахуудтай хийсэн дайны үеэр Султан [[Салкам Янгир хаан|Янгирыг]] олзолжээ.{{Sfn|Chimitdorzhiev|1979|p=32}}{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Тэрээр удалгүй 1640 онд Казахын нутаг руу Зүүнгарын хоёр дахь аян дайн эхлүүлжээ. Энэ удаад Зүүнгарын феодал ноёдын хувьд ч амжилттай болж, [[Иссык-Кул|Иссык-Кул нуур]] болон Чу голын хооронд 16,000 казак-киргизийн Токмакийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219–220}} Турсун Султановын хэлснээр Жангирын ичгүүртэй олзлолт түүнийг Зүүнгарын эвлэршгүй дайсан болгосон бөгөөд тэрээр үлдсэн амьдралаа тэдэнтэй тулалдахад зориулсан юм. Энэ тэмцэлд Янгир хувийн эр зориг, цэргийн авьяас чадвараа харуулж, нэр нь алдаршсан. Түүний эр зориг, цэргийн амжилтын төлөө ард түмэн түүнийг "''Салкам Янгир хаан''" гэж хочилдог байжээ. 1643 онд Эрдэнэбаатар хунтайжын удирдсан арми [[Долоон ус]] руу довтлов. [[Орбулагийн тулаан]] [[Или мөрөн]] дээрх Орбулагийн голын хавцалд болжээ. Янгир хааны удирдсан 600 казах дайчид 25,000-50,000 хүнтэй Зүүнгарын армийг нарийхан уулын даваанд хэсэг хугацаанд саатуулжээ. Зүүнгарууд тал нутагт хүрсний дараа, [[Самарканд|Самаркандын]] [[Эмир]], [[Ялангтош Баходир|Ялангтош Баходирын]] авчирсан 20,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй тусламжийн армитай тулалдсан. Зүүнгарын армийг зогсоож, Эрдэнэбаатар хунтайж Зүүнгар руу буцсан.{{Sfn|Burton|1997|p=220}} Энэ бүтэлгүйтэл нь Эрдэнэбаатар хунтайж аян дайныг дэмжээгүй хүмүүсийг шийтгэхэд хүргэсэн бөгөөд энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсад дотоод үймээн самуун дэгдээсэн юм. Тэрээр мөн казахуудын эсрэг [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] [[Халимаг ястан|Халимагуудтай]] хамтарсан аян дайн зохион байгуулахыг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Moiseev|1991|p=45}} Салкам Янгир хааныг 17 настай [[Хошууд]] тайж, [[Галдмаа баатар]] хөнөөсөн.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Тэрээр хожим нь Зүүнгарууд Галдмаа баатрын удирдлаган дор Чу, Талас гол дээр Бухарын тусламжийн хүчийг ялж, 1658 онд Абушухер нояныг алжээ. Казахын ханлиг болон Зүүнгарын Хаант Улсын хил хязгаарыг Аягоз голоос Талас гол хүртэл нэгтгэсэн.{{sfn|Atygaev|2023|p=138}} == Галдан бошигт хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == [[Файл:Statue_of_Galdan_Boshughtu_Khan.jpg|thumb|Монгол улсын [[Архангай аймаг]] дахь [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хөшөө.]] 1652 онд [[Салкам Янгир хаан]] нас барсны дараа түүний хүү Тавак түүнийг залгамжилж, Казахын хаант улсын хаан болж, удалгүй Зүүнгар "Цэцэн" хунтайж [[Сэнгэ|Сэнгэтэй]] найрсаг харилцаа тогтоожээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=139-140}} Тэрээр мөн 1653 онд аав [[Эрдэни Батур]]-аа залгамжилжээ. Сэнгэ 1661 онд түүний эцэг нэгт ах Чечень тайжи, Зотов Батур нарын хоорондох иргэний дайны улмаас засгийн эрхэнд гарчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Сэнгэ казахуудын төлөө [[Оросын хаант улс|Оросууд]] болон [[Халх Монголчууд]]-ын эсрэг [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөнд]] илүү их сонирхолтой байсан бөгөөд тэрээр Енисейг эзлэн түрэмгийлж, [[Енисей мөрөн|Енисей мөрнийг]] эзлэн авчээ. Энэхүү байлдан дагуулал нь [[Сибирь|Өмнөд Сибирьд]] оршин сууж байсан [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] эзлэн түрэмгийлж, Алтан хант аймаг устгахад хүргэсэн.{{Sfn|Boronin|2002|pp=82-83}} Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} Тэрээр 1679–1680 онуудад [[Зүүнгарын Алтишахрыг эзлэн түрэмгийлэх]] ажиллагааг удирдан Зүүнгарын ханлигийг өргөжүүлэх ажлыг үргэлжлүүлсэн. Удалгүй тэрээр Мусульман үндэстэнд [[Ламаизм]] тулган, Долоон ус нутгийг эргүүлэн авахын тулд Казахын ханлигийг довтлов.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}} Учир нь Сэнгийн үхлийн үеэр Тавак хаан Сэнгэгийн үхлийн боломжийг ашиглан Долоон усыг эргүүлэн эзлэн авч, 80,000 орчим цэрэгтэй дайчилжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Удалгүй казахууд Долоон усны бүс нутгийг өөртөө нэгтгэв.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=139-140}} [[Файл:Kalmyk in Battle.jpg|left|thumb|"Халимаг тулаанд"]] 1681 онд Галдан бошигт хаан Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу аян дайнаа эхлүүлжээ. Эцэст нь Галдан [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотод иржээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=140}} Тэрээр 1681 онд Сайрам хотыг бүслэх оролдлого хийсэн боловч бүтэлгүйтэж, хожим нь 1683 онд Сайрамыг дахин бүслэх оролдлого хийсэн боловч дахин бүтэлгүйтжээ.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} Гэсэн хэдий ч тэрээр хоёр казах султаныг [[Дайны олзлогдогч]] болгон барьж чадсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=141}} 1684 онд Галданы жанжин [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Сайрам хотыг амжилттай эзэлж, Галдан тус хотод сайд болон цэргийн хүч томилсон.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=141-142}} Гэсэн хэдий ч Сайрамын иргэд удалгүй [[Хувьсгал|бослого гаргаж]] Зүүнгарын гарнизоныг устгасан. Энэ нь Галдан буцаж ирээд хотыг эргүүлэн эзлэхэд хүргэсэн бөгөөд үүнийг дээрэм гэж мэдээлсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Галдан хожим нь [[Ташкент]] хот руу довтлохоо үргэлжлүүлэв,{{Sfn|Adle|2003|p=149}} энэ хот өөрөө Галданд бууж өгснөөр сүйрлээс аврагдсан. Гэсэн хэдий ч Тавак хотод үлдсэн тул [[Түркистан|Туркистаныг]] эзлээгүй. Мөргөлдөөний үеэр Тавак хааны хүүг баривчилж, [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддын шашинд]] оруулахаар [[Лхас]] руу илгээв.{{sfn|Moiseev|2001|pages=51–52}} Галдан бошигт хаан мөн 1682–1685 онуудад Киргизүүд болон Фергана хөндийд амьдардаг хүмүүсийн эсрэг дайн удирдаж байжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Энэхүү мөргөлдөөн нь мөн Бараба Татаруудыг эзлэн түрэмгийлж, тэдэнд ясак ногдуулахад хүргэсэн. Бараба Татаруудыг Ортодокс Христийн шашин болгон хувиргаж, Зүүнгаруудад хүндэтгэл үзүүлэхгүй байх шалтаг олохын тулд Оросын харьяат болсон.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Энэхүү аян дайн нь Зүүнгаруудад нүүдэлчин мал аж ахуйн уламжлалаасаа болж үр тариа авах боломжгүй байсан тул үр тариа авах боломжийг олгосон юм. Амжилттай цэргийн аян дайн нь Зүүнгаруудад илүү сайн засаг захиргааны тогтолцоог шаардах боломжийг олгосон бөгөөд энэ нь Зүүнгаруудад шинэ нутаг дэвсгэртээ эрх мэдлээ төвлөрүүлэх шаардлагатай байв.{{Sfn|Haines|2017|p=181}} Галдан бошигт хаан орон нутгийн засаг захиргаа, гэмт хэрэгтнүүд, цөллөг, ядуурлыг бууруулахтай холбоотойгоор [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз|Дөчин дөрвөн хоёрын их цаазыг]] өргөжүүлснээр Галдан мөн тэдний нутаг дэвсгэрт татварын тогтолцоог бий болгосон бөгөөд энэ нь голчлон төлбөр хураах, зардлыг тооцохгүй байх зорилготой байв.{{Sfn|Haines|2017|p=182}} Энэ нь мөн Долоон ус нутагт маргаангүй Зүүнгарын ноёрхолд хүргэсэн бөгөөд,{{Sfn|Bartold|1956|p=161}} үүнийг үр дүнтэйгээр нэгтгэсэн.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}}{{Sfn|Haines|2017|pp=181–182}} [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1686.png|left|thumb|281x281px|1686 онд Зүүнгарын Хаант Улс.]] Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд]]-ыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юунд ч халдаагүй.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Галдан хожим нь Казахстанаас гарч, 1687 онд Халх Монголчууд руу довтолсон бөгөөд энэ үед Халх Монголын ноёд Долоннуур мужид [[Чин улс|Чин улсад]] захирагдаж, дараа нь Чин улсын хаан, Кангси Зүүнгарууд эсрэг [[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайнд]] нэгджээ. 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдаж, түүний эхнэр болох [[Ану хатан]] нас баржээ. Тэрээр түүнийг аврахыг оролдсон боловч тулалдаанд алагджээ.{{Sfn|Martha|2003|p=110}} Галдан 1697 онд [[Алтайн нуруу]] руу ухарч, [[Ховд хот]]-ын ойролцоо замдаа нас баржээ. Энэ нь Тавак хаанд 1687 онд Зүүнгарын эсрэг аян дайн хийхэд бэлтгэх боломжийг олгосон бөгөөд тэрээр мөн Бухараас 10,000 орчим цэргийг дэмжиж байжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Энэ нь Зүүнгарыг няцаах амжилттай аян дайн хийх боломжийг олгосон бөгөөд тэд аль газрыг няцааж чадсан нь тодорхойгүй байв.{{Sfn|Atygaev|2023|p=143}} == Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == === 1698–1703 === [[Файл:Pays des calmoucs.gif|thumb|1709 онд Зүүнгарын Хаант Улсыг "Калмоук" гэж дүрсэлсэн нь.]] 18-р зууны эхээр Казахстаны өмнөд хэсгийн баянбүрд, худалдаа, гар урлалын төвүүдийг хянахын тулд казах холбоод болон Зүүнгарын хаан [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] цэргүүдийн хооронд тэмцэл өрнөж, 1698 онд 40,000 хүнтэй Зүүнгарын арми Чу, Талас голуудаар тэнүүчилж байсан [[Ахлах Жүз|Ахлах Жүзийг]] ялжээ. Хэдэн мянган хүн алагдаж, 10,000 олзлогдов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Бас Тэнгиз нуурд хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл [[Долоон ус]] болон [[Ташкент|Ташкентийг]] хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Цэвээнравдан хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланд]] бичсэн захидалдаа казахуудын эсрэг хийсэн дайнаа зөвтгөсөн. Тэрээр: # Тавак Галданы цэргүүдэд олзлогдсон хүүгээ буцааж өгөхийг шаардсан; Цэвээнравдан хаан зөвшөөрч, түүнийг 500 цэрэгтэй харуултайгаар гэрт нь илгээсэн боловч Тавак харуулуудыг алж, Үерхудэ баатар тайж болон 100 гаруй [[Алтайн Урианхай|Урианхайчуудыг]] гэр бүлийнхэнтэй нь хамт барьцаалсан, # Казахууд Зүүнгарын хаанд гэрлэсэн [[Аюук хан|Аюук ханы]] охины (Сэтэржав) цуваа руу дайрсан, # Цэвээнравдан хааны буцаж ирсэн худалдаачдыг казах дээрэмчид дээрэмдэж, дээрэмдсэн, гэж мэдэгджээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} 1702 онд казахууд 1698 оны довтолгоонд хариу цохилт өгч, мөн Халимаг, Зүүнгар руу довтолсон боловч энэ аян дайн бүтэлгүйтсэн. 1703 онд Тавак хан, [[Кайп хан]] нар гал зогсоох хэлэлцээр хийхээр элчин сайд илгээжээ. Тохиролцоонд хүрсэн эсэх нь тодорхойгүй байгаа ч дараагийн жилүүдэд томоохон мөргөлдөөн болоогүй.{{sfn|Moiseev|1991|pp=64–65}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} === 1708–1712 === [[Файл:Kasaccia Horda.jpg|thumb|"Кассакиа", Энтони Женкинсон, Абрахам Ортелиус, 1780 он]] 1708 онд Зүүнгарын цөөн тооны хүч Ахмад Жүзийн нутаг дэвсгэрт довтлон орж, казахууд Ташкент руу ухарчээ. Зүүнгарын цэргийн давшилтын ангиуд Төв Казахстаны Сарысу голд хүрчээ. Энэ нь Казахын анхны [[хуралдай]] 1710 оны зун Каракумд болоход хүргэсэн. Курултай [[Богенбай баатар|Богенбай баатрыг]] Казахын цэргийн даргаар томилохоор шийджээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=66}}{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}} Богенбай 1711–1712 онд болсон цуврал тулалдаанд Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} === 1712 оны дараах === 1713–1714 оны хооронд Зүүнгарууд казахуудад томоохон ялагдал хүлээв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}} 1716 онд Зүүнгарын ханлигт байсан Чин улсын дипломатч Бао Жу Энх амгаланд дараах байдлаар мэдээлжээ:{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Erofeeva|2007|p=149}} {{Quote|Гурав дахь жилдээ Хазакууд [Казахууд] довтлох ажиллагаа явуулж, хил орчмын олон сууринг бүрэн сүйтгэж, олон хүнийг алж, эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг олзлон авчээ... Өнгөрсөн жил гурван мянган цэрэгтэй тэдний эсрэг зогсож байсан Зайсангийн хунтайж Дулер [Дугар] ялагдаж, их хэмжээний хохирол амсаж буцаж ирэв.|Бао Жу{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Erofeeva|2007|p=149}}}} 1714 онд [[Абулхайр хаан|Абулхайрын]] удирдлаган дор казахууд Зүүнгарын Хаант Улсын хил рүү довтлов. Үүний хариуд Цэвээнравдан хаан [[Тэнгэр Уул|Тэнгэр уул]] дахь [[Киргизүүд|Киргизүүдийн]] нутгаар дамжуулан үйл ажиллагаа явуулж эхлэв.{{sfn|Erofeeva|2007|p=149}} Цэвээнравдан хаан хоёр хүүгээ Шар ус, руу Зайсан нуур илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} 1715 онд Чин улсын эзэн хаан Зүүнгарын хааныг "шийтгэх" саналыг Киргиз, Казах улсын удирдагчдад хандан гаргажээ. Киргиз, Казахууд Зүүн Туркестанд идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн боловч Зүүнгарууд эдгээр мөргөлдөөнийг тэсвэрлэж чадсан юм.{{sfn|Kuznetsov|1983|pp=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|pp=128}} 1716 онд Казахын цэргүүд [[Или мөрөн]] дээрх [[Цорос|Цоросын]] нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} Дараа нь Казахын цэрэг Зүүнгарын эсрэг дахин нэг дайн эхлүүлсэн боловч бүтэлгүйтсэн. Кайп хан, Абулхайр хааны хоорондох санал зөрөлдөөний улмаас казахууд хохирол амсаж, ухарчээ. Энэ үед Казахын удирдагчид Сибирийн захирагч М.П. Гагаринтай Зүүнгарын эсрэг хамтарсан ажиллагаа явуулах талаар хэлэлцээр хийж эхэлсэн. Гэсэн хэдий ч Сибирийн засаг захиргаа эсэргүүцлийг дэмжиж байсан ч Казах–Оросын бүрэн хэмжээний цэргийн холбооноос зайлсхийж байв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png|thumb|303x303px|1717 онд Зүүнгарын Хаант Улс.]] 1717 онд Кайп, Абул Хайр нар Гагарины Зүүнгарын тэлэлтийн талаар анхааруулсан захидлуудаас хэсэгчлэн нөлөөлсөн [[I Пётр|I Петр]]-тэй Зүүнгарын эсрэг эвсэл байгуулахыг оролдсон. Оросын засгийн газар Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг хамтарсан аян дайн хийхийг дэмжээгүй бөгөөд үүнийг Чин гүрний өсөн нэмэгдэж буй хүч чадлын эсрэг жин гэж үзэж, энх тайвнаар нэгтгэх боломжийг илүүд үзсэн. Үүний үр дүнд Санкт-Петербург ерөнхий дэмжлэгээр хязгаарлагдаж, цэргийн тусламжийн талаар тодорхой амлалт өгөөгүй.{{sfn|Erofeeva|2007|p=155}} Мөн онд Зүүнгарын цэргүүд [[Аягуз голын тулалдаан|Аягуз голын тулалдаанд]] 30,000 хүнтэй казах цэргийг{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} ялсан. Зүүнгарууд нэмэлт хүч иртэл байр сууриа хадгалахын тулд модон шуудуу, бэхлэлт босгосон. Дараа нь 1,500 орчим хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй нэмэлт хүч ирж, Казахын армийг ялав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1718 оны хавар Зүүнгарууд [[Долоон ус|Долоон усаас]] [[Арыс (гол)|Арыс]] болон Чаян голууд руу хурдан довтлон, Казах хаадын төв байр болох Туркистаныг эзлэхийг эрэлхийлэв. Хэд хэдэн тулалдаан болж, Зүүнгарууд "Казах ордныг бут цохисон" гэж мэдэгджээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} [[Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] эхэлсний дараа Зүүнгарын довтолгоо дуусав. Энэ нь казахуудад газар нутгаа эргүүлэн авч, 3000 орчим Зүүнгарын олзлогдогчийг олзлох боломжийг олгосон юм. Зүүнгарын Хаант Улсад суугаа Оросын элчин сайд И.Д. Чередов 1720 онд "Казакийн ордон ойртож, гурван мянга орчим хүнийг олзлон авч явсан" гэж мэдээлсэн.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=21}} === 1723–1730 === [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1727.png|left|thumb|327x327px|1727 онд Зүүнгарын Хаант Улс.]] 1723 онд Зүүнгарууд Цэвээнравдан хаан болон [[Лувсансүр]] зэрэг командлагчдын удирдлаган дор [[Эрчис мөрөн]] бөгөөд орчин үеийн Караганда муж дээрх Дунд Жүз рүү довтолсон байсан бол,{{Sfn|Fuat|2018|p=19}} Ахмад Жүз руу Долоон ус, [[Сырдарья]], Чу гол, Боролдай гол, Чирчик гол болон Талас гол руу довтолсон.{{Sfn|Adle|2003|pp=98–99}} Эдгээр үйл явдлын үеэр казах цэрэг дайчидтай тулалдахыг оролдсон. Лувсансүрээр удирдуулсан Зүүнгарын арми Сайрам дээр довтолсон боловч хожим нь [[Ташкент]] болон Хара-Мурут дахь өөр нэг тулалдаанд ялагдсанаар ялагдав.{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} Өөр нэгэн Зүүнгарын арми [[Түркистан|Туркистан]] хотыг эзэлсэн бөгөөд Болд (Болат) хаан тулалдаанд алагдаж, Самеке хаан өөр тийш зугтжээ. [[Абулхайр хаан|Абулхайр хааны]] ээж, эхнэр хоёрыг мөн олзлов.{{Sfn|Jambyl|2019|p=19}} Хожим нь Зүүнгарууд [[Ферганы хөндий]] рүү орж, [[Андижан]], [[Хужанд]],{{Sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} болон [[Самарканд]] хүртэлх хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Unknown|1988|p=265}} Энэ нь Хөл нүцгэн зугтах буюу Их гамшгийн жилүүд гэгддэг ({{langx|kk|«Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама»}}) Казах хүн амыг албадан нүүлгэн шилжүүлж, тэднийг [[Бухарын хант улс|Бухарын хант улсын]] [[Самарканд]], [[Бухар]] зэрэг хотууд руу хөөсөн явдалд шууд нөлөөлсөн.{{Sfn|Adle|2003|pp=98–99}} [[Оросын эзэнт гүрэн]] рүү, Сыр Дарьяас Эмба гол, Уралын гол болон [[Арал тэнгис]] рүү нүүдэллэн ирсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=76}} 1724 онд Зүүнгарууд Чу гол дээрх Ахмад Жүз рүү хоёр дахь удаагаа довтолж, Каратау, Сузакыг эзлэн авч, дээрэмдэж, казахуудыг Бетпак-Дала болон [[Балхаш нуур]] руу зугтахад хүргэсэн бол зарим нь мөн Каратау уулс руу зугтжээ.{{Sfn|Tompiev|Maral|2015|p=175}} Удалгүй Абулхайр хаан Халимагуудын эсрэг хийсэн [[Казах–Халимагуудын дайн (1723–1726)|дайнаас]] буцаж ирээд Туркистан руу явав. Абулхайр Лувсансүрыг ялж, Лувсансүр Каратау уулс руу зугтав.{{Sfn|Tompiev|Maral|2015|p=210}} Гэсэн хэдий ч 1725 онд Зүүнгарууд удалгүй Туркистан руу нэмэлт хүчээр буцаж ирээд [[Туркистаны төлөөх тэмцэл|Туркистаны төлөөх тэмцэлд]] Абулхайрын цэргийг ялж, хотыг буцаан эзэлжээ. 1726 онд Туркистаны ойролцоох Ордабасид казах жүзүүдийн төлөөлөгчдийн уулзалт болж, казахууд халимагуудтай энхийн гэрээ байгуулсны дараа Абулхайр хааны удирдлага дор цэрэг арми байгуулахаар шийджээ.{{sfn|Unknown|2006|pp=221–222}} Тэд Шоно-Даваагийн удирдсан Зүүнгарын хүчний эсрэг [[Булантын тулаан]] хийж байхдаа [[Улытау (усан нуруу)|Улытау уулс]] руу дайчлагджээ.{{Sfn|Jambyl|2019|p=50}} Казахууд тулалдаанд ялж, үүнийгээ "Калмакууд мөхсөн газар" гэсэн утгатай {{langx|kk|«Қалмақ қырылған»}} гэж нэрлэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=100}} Хоёр тал хоёулаа хүчээ их хэмжээгээр алдсан бөгөөд хожим нь 1729 онд казахууд баруун хойд Жетисуг чөлөөлсөн бөгөөд Абулхайр хаан [[Аньракайн тулаан]] Зүүнгарыг дахин ялсан.{{Sfn|Yerofeeva|2007|p=190}} == Галданцэрэн хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == === 1739 оноос өмнөх === [[Файл:Қазақ-жоңғар шайқасының диорамасы 01.jpg|thumb|324x324px|Казах, Зүүнгар хоёр тулалдаж байгаа нь.]] 1730 оны зун Казахын цэргүүд мянга орчим [[Дөрвөд|Дөрвөдүүдийг]] малтай нь хамт олзлон авчээ. 1731 оны намар Казахын цэргүүд Зүүнгар руу хийсэн гүнзгий довтолгоонд "олон хүн, эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд, мөн мянга ба түүнээс дээш толгой үхэр, эд хөрөнгөтэй гэрүүдийг" олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=103–104}} Казах цэргүүд мөн Алтайн нуруунд довтолсон бөгөөд ойролцоох хилийн бүс нутгийг хамгаалахаар 10,000 Зүүнгарын цэргийг илгээсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} 1731 оны өвөл Казах довтлогчид Зүүнгарын худалдааны цуваа руу дайрч, Оросын цуваа болон Уйгурын худалдаачдыг олзлов. Довтлогчид Орос–Зүүнгарын харилцааг мэдэж байсан тул Оросын цувааг сулласан боловч Уйгурын худалдаачдыг үлдээжээ. Хоригдлуудын асуудлыг хожим нь харьцангуй хүнлэг байдлаар шийдвэрлэжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=103–104}} 1731 онд Бага болон Дунд Жүзийн зарим захирагчид Оросын хамгаалалтыг хүлээн зөвшөөрсөн. Оросын эрх баригчид Зүүнгарын довтолгооноос Сибирийг хамгаалах, холбоотонтой болоход нь туслахын тулд казахуудыг ашиглахыг эрмэлзэж байв.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Казахуудын төлөвлөсөн довтолгооны хариуд 1732 оны зун 7000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Зүүнгарын цэрэг Дунд Жүз рүү довтолсон боловч няцаагдсан.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} Мөн онд Зүүнгарын 700 өрхийг олзлон авчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Энэхүү довтолгоо нь Дундад Жүзийн язгууртнуудын уламжлалт уулзалтыг тэр жилдээ зохион байгуулахад саад болохоор хэмжээнд хүрсэн юм.{{sfn|Apollova|1960|p=89}} Гэсэн хэдий ч Ахмад Жүзийн эсрэг хийсэн аян дай амжилттай болж, Зүүнгарын цэргүүд [[Ташкент]], Сайрам, [[Түркистан|Туркистаныг]] эзлэн авав.{{sfn|Vostlit|n.d.}} 1733 оны 5-р сард Цаган гэгч Зүүнгарын тайж Оросын цэргүүдээс "Казак (Казах) ордыг хамтран устгах" албан ёсны хүсэлтийг Семипалатинск хотод иржээ. Оросын командлагчид дээд тушаалгүйгээр, ялангуяа казахуудтай ил задгай мөргөлдөөнгүйгээр тусламж үзүүлэх боломжгүй гэж мэдэгдээд татгалзжээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=105}} Гэсэн хэдий ч 1735 оны орчимд Зүүнгарууд Ахмад Жүз рүү дахин довтлов. Казахын удирдагчид Зүүнгарын засаглалыг хүлээн зөвшөөрөхөөс өөр аргагүй болжээ. Моисеев, Левшин, [[Галданцэрэн хаан]] Ахмад Жүз болон Присиринд хотуудыг эзэлсэн явдлыг Орост нэгдэхийг хориглосонтой холбон тэмдэглэсэн,{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}} бол Моисеев хилийн аюулгүй байдал, орлогыг шалтгаан гэж онцолсон.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Богенбай баатар мөн Оросын эрх баригчдад мэдээлэл илгээж, (хоригдлуудын тайланд үндэслэн) Галданцэрэн хаан Дундад Жүзийн эсрэг 20,000 хүртэлх цэрэг илгээхээр төлөвлөж байгаа гэж мэдэгджээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=113}} === 1739–1741 === 1739 оны сүүлээр 24,000 орчим хүнтэй Зүүнгарууд казахуудын эсрэг довтолгоон хийж, [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрнээс]] казахуудын дэмжлэг авах замыг хаахыг оролдсон. Учир нь казахууд [[Сибирь]] руу хийх Зүүнгарын аливаа довтолгоог няцаах Оросын хамгаалалтад байсан юм.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Зүүнгарын командлагчид Оросуудад төлөөлөгчдөө илгээж, [[Эрчис мөрөн|Эрчисээс]] [[Ом]] хүртэлх казах цэргүүдийг хөөхөд 2,000 орчим Зүүнгарын хүчийг илгээжээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=116}} Энэ нь Оросын засгийн газар Зүүнгарын Орос руу довтлохоос урьдчилан сэргийлэхийн тулд казахуудад дарь зэвсэг нийлүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Moiseev|1991|p=115}} 1740 оны намар Зүүнгарууд дахин довтлох ажиллагаагаа үргэлжлүүлэв. довтолгоо,{{sfn|Moiseev|1991|p=115}} болон 1741 оны 2-р сарын сүүлээр генерал Сэвдэн болон Галданцэрэн хааны хүү [[Ламдаржаа]] нарын удирдсан өөр нэг 30,000 хүний ​​​​цэрэг казахууд руу довтолж, хэд хэдэн мал сүрэг, олзыг сүйтгэжээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Энэ үеэр 200 хүний ​​​​бүрэлдэхүүнтэй тагнуулын отрядыг удирдсан [[Аблай султан]] зэрэг казах султанууд 3,000 хүний ​​​​хамт олзлогджээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Олжабай баатар Зүүнгарын жанжин Сэвдэнийг ялсан бол [[Сырдарья]] дахь Зүүнгарууд хожим нь ялагджээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=120–121}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=136}} Гэсэн хэдий ч, В.В.Бартольд Кадырбаевын Казахын ялалтын тухай мэдэгдэлтэй харьцуулан дайныг Зүүнгарын ялалт гэж үздэг.{{sfn|Barthold|1962|164}} == Үр дагавар == [[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай султанд]] зориулсан 2000 оны марк.]] [[Файл:东归英雄纪念塔.jpg|thumb|201x201px|[[Хорол хот]] дахь [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хаан]] [[Убаши]] хааны хөшөө.]] 1745 онд [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа иргэний дайн эхлэв. [[Аблай султан]] [[Амарсанаа]], [[Даваач]] нарыг [[Ламдаржаа|Ламдаржаагийн]] удирдсан довтолгооноос хамгаалсан.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар [[Хошууд]], Дөрвөд болон [[Хойд|Хойдуудад]] нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} [[Эхний Казах–Чин улсын дайн|Эхний Казах–Чин улсын дайны]] улмаас хоёр улс нэгдсэн дайсны эсрэг анхны бөгөөд цорын ганц удаа нэг тугийн дор нэгтгэж чадсан юм. 1771 онд [[Убаши|Убаши хааны]] удирдлаган дор Ижил мөрний Халимагууд хуучин [[Зүүнгар нутаг]] руу олон нийтийн нүүдэл хийж, улс орноо сэргээхийг зорьжээ. Уран зохиолд ойролцоогоор 100,000 хүн буюу Ижил мөрний Халимаг хүн амын дөрөвний гурвыг нь дурдсан байдаг. Үлдсэн хүмүүсийн ихэнх нь нүүдлийг эсэргүүцсэн Дөрвөдүүд байв. 1771 оны дунд үе гэхэд цагаачид Балхаш нуурын бүс нутагт хүрч, хүнд нөхцөл байдал, өлсгөлөн, өвчин эмгэг, дайралтаас болж их хэмжээний хохирол амссан байв. Тэд хожим Чин улсын нутаг дэвсгэрт орж, Чин улсын харьяат болсон.{{sfn|Adle|2003|p=152}} == Мөн үзэх == * [[Эхний Казах–Чин улсын дайн]] * [[Арван Их Аян]] * [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс]] * [[Казахын Хант Улс|Казахын хаант улс]] * [[Халимагийн хант улс]] ==Урлагийн бүтээлүүд== * [[Аблай султан|Аблай хааны]] залуу насыг өгүүлсэн 2005 оны казах түүхэн туульсын кино болох "Nomad". * 2011 оны казах түүхэн драмын кино болох "Myn Bala". Казакууд болон Зүүнгарын хоорондох 1729 оны дайны үеэр өрнөдөг. == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === {{refbegin}} * {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2013 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}} * {{cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO |isbn=978-8120820463 |edition=5th |ref={{harvid|Adle|2003}}}} * {{cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |publisher=Chulunbatyn Altangerel |pages=107, 641 |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world |ref={{harvid|Altangerel|n.d.}}}} * {{cite book |last=Apollova |first=N. G. |title=The Economic and Political Relations of Kazakhstan with Russia |publisher=Academy of Sciences |year=1960 |page=89 |ref={{harvid|Apollova|1960}}}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries |ref={{harvid|Atygaev|2023}}}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1962}}}} * {{cite journal |last=Besprozvannykh |first=E. L. |year=2003 |title=Китайские документы о принятии волжских калмыков в цинское подданство |trans-title=Chinese documents on the acceptance of the Volga Kalmyks into Qing subjecthood |url=https://cyberleninka.ru/article/n/kitayskie-dokumenty-o-prinyatii-volzhskih-kalmykov-v-tsinskoe-poddanstvo |journal=Вестник Калмыцкого университета |language=ru |ref={{harvid|Besprozvannykh|2003}}}} * {{cite book |last=Bregel |first=Yuri |url=https://archive.org/details/historicalatlasofcentralasiayuribregelbrill_642_T |title=Historical Atlas of Central Asia |publisher=Brill |year=2003 |isbn=978-90-04-12321-2 |location=Leiden; Boston |page=44 |ref={{harvid|Bregel|2003}}}} * {{cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Shirap |title=Relations between Mongolia and Central Asia in the 17th and 18th centuries |publisher=Science. Editorial office of Eastern Literature (publishing house) |year=1979 |page=32 |language=ru |ref={{harvid|Chimitdorzhiev|1979}}}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |url=https://www.academia.edu/44624658/%D0%95%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0_%D0%98_%D0%92_%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D1%83%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B8%D1%80_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%86_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Fuat |first=Dr. Vecihi Sefa |title=18. VE 19. YÜZYILLARDA KAZAK TÜRKLERİ RUS İŞGALİ VE ULUSAL BAĞIMSIZLIK MÜCADELESİ |date=2018|pages=126 |publisher=Dr. Vecihi Sefa Fuat HEKİMOĞLU |isbn=978-605-2149-53-9 |language=tr |trans-title=“18th and 19th Centuries Kazakh Turks” “Russian Occupation and the National Independence Struggle”|ref={{harvid|Fuat|2018}}}} * {{cite journal |last=Haines |first=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676–1745) |url=https://muse.jhu.edu/article/685819 |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |volume=51 |pages=170–185 |doi=10.1353/mng.2017.0008 |ref={{harvid|Haines|2017}}}} * {{cite web |date=30 March 2021 |title=Убаши-хан: судить нельзя простить |url=https://halmgynn.ru/12527-ubashi-han-sudit-nelzya-prostit.html |website=halmgynn.ru |language=ru |ref={{harvid|Halmgynn|2021}} }}{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{cite book |last=Hummel |first=Arthur W. |title=Eminent Chinese of the Qing Period |publisher=Berkshire Publishing Group |year=2017 |isbn=9781614728498 |page=601 |ref={{harvid|Hummel|2017}}}} * {{Cite journal |last=Galiev |first=V. Z |date=2013 |title=Усиление борьбы казахского народа против Джунгарской агрессии в начале XVIII века. |journal=Усиление борьбы казахского народа против Джунгарской агрессии в начале XVIII века. |volume=1 |issn=1814-6961 |trans-quote=Strengthening the struggle of the Kazakh people against the Dzungarian aggression at the beginning of the 18th century}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |language=ru |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |ref={{harvid|Kadyrbaev|2023}}}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |url=https://www.academia.edu/20366227/%D0%9A%D1%83%D1%88%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%90_%D0%9A_%D0%92%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%BE_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2_%D0%B2_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D0%BA_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81_2001_182_%D1%81 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Kushkumbaev|2001}}}} * {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |publisher=Nauka |year=1983 |place=Novosibirsk |pages=18, 128 |language=ru |ref={{harvid|Kuznetsov|1983}}}} * {{cite book |last1=Martha |first1=Avery |title=The Tea Road: China and Russia Meet Across the Steppe |date=2003 |publisher=五洲传播出版社 |isbn=7508503805 |pages=206}} * {{Cite book |last=Massanov |first=N.E |title=Роль номадов евразийских степей в развитии мирового военного искусства. Научные чтения памяти Н.Э. Масанова |date=22–23 April 2010 |publisher=LEM, Proceedings of the International Scientific Conference |isbn=9965-23-301-2 |location=Almaty |pages=400+ |language=ru |trans-title=The Role of Nomads of the Eurasian Steppes in the Development of World Military Art: Scientific Readings in Commemoration of N. E. Massanov}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579/%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE_%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1991 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Moiseev|1991}}}} *{{Cite book |last=Noda |first=Jin |title=The Kazakh Khanates Between the Russian and Qing Empires |date=2016 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-31444-3 |location=Boston}} * {{cite web |title=Судьба калмыцкого ханства после «пыльного похода» в XVIII веке |url=https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/25934/1/Sud%27ba.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719172819/https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/25934/1/Sud%27ba.pdf |archive-date=2023-07-19 |access-date=2023-07-19 |language=ru |ref={{harvid|Polessu|n.d.}}}} * {{cite book |last=Pozdneev |first=A. M. |title=Образцы народной литературы монгольских племён. Вып. I |date=1880 |publisher=A. M. Pozdneev |pages=148 |language=ru |trans-title=Examples of Folk Literature of the Mongolian Tribes. Issue 1 |ref={{harvid|Pozdneev|1880}}}} * {{Cite book |last=Smith |first=Warren W. Jr. |title=Tibetan Nation: A History Of Tibetan Nationalism And Sino-tibetan Relations |publisher=LEM, Proceedings of the International Scientific Conference |year=1997 |isbn=978-0-8133-3280-2}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}} * {{cite book |last1=Tompiev |first1=Maral |title=Эпоха обретения границ |last2=Uali |first2=Murat |year=2015 |place=Almaty |page=210 |language=ru |trans-title=The era of gaining borders |ref={{harvid|Tompiev|Uali|2015}}}} * {{cite book |last=Unknown |first=Unknown |title=Ordabasy Kurultai |publisher=Kazakh encyclopedias |year=2006 |location=Almaty |pages=221–222 |ref={{harvid|Unknown|2006}}}} * {{Cite book |last=Unknown |first=Unknown |title=История средней и центральной Азии в X-XIX веках, Ташкент, 1988 |date=1988 |publisher=Unknown |location=Tashkent |language=ru |trans-title=History of Central and Middle Asia in the 10th-19th centuries, Tashkent, 1988}} * {{Cite book |last=Unknown |title=Казахско-русские отношения в XVI–XVIII вв. |publisher=House of the Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1961 |publication-date=1961 |pages= |language=ru |trans-title=Kazakh-Russian relations in the 16th–18th centuries}} * {{cite web |title=From the history of Kazakhstan in the 18th century |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm |website=vostlit.info |language=ru |ref={{harvid|Vostlit|n.d.}}}} *{{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}} *{{Cite book |last=Olcott |first=Martha Brill |title=The Kazakhs |date=1995 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-9351-7 |edition=2nd |location=Stanford, California}} {{refend}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монголчуудын оролцсон дайн]] 8zyh8qls6d1hlygntjm7v5s0xkvh8us Хорт утааны баг 0 38960 855222 846933 2026-04-30T19:50:14Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855222 wikitext text/x-wiki [[File:Air-Purifying Respirator.jpg|thumb|Хорт утааны баг]] '''Хорт утааны баг''' нь хүний амьсгалын замын эрхтэнг хорт утаа, химийн хортой ууршилт, тоосноос хамгаалах үндсэн зориулалттайгаар цэрэг ба энгийн хэрэглээний хэрэгсэл юм. Энэ баг нь нэг удаагийн хэрэглээний болон олон удаагийн хэрэглээний зориулалттайгаар хийгддэг. Энэ багны агаар шүүж цэвэршүүлэх ба бэлэн агаарын хангамжтай гэсэн үндсэн 2 төрөл байдаг. Анх I-р зуунд эртний Ромын уурхайнуудад малын дотор эрхтний хальсаар хийсэн агаар шүүх анхны оролдлогууд түүхэнд тэмдэглэгдсэн байдаг. 1700-1800 онуудад Европын дайн байлдааны нөхцөлд цэргүүдийг хамгаалах зорилгоор битүү даавуугаар нүүрийг нь битүүлж нүд харах зай үлдээж агаар шүүж цэвэршүүлэх хийцүүд ашиглагдаж байжээ. Дэлхийн 1-р дайнд Германууд анх химийн зэвсэг хэрэглэж эсрэг талынхнаа дайрсан нь хорт утааны багыг технологийн шинэ шатанд хүртэл хөгжүүлэх түлхэц болжээ. == Монгол улсад агаарын бохирдолд хорт утааны багны хэрэглээ == Монгол улсын төв суурин хотууд сүүлийн жилүүдэд утаа эрс ихэсч амьсгалын замын аюултай нөхцөл байдал үүсгэсэн учир иргэд цөөвтөр хэмжээгээр гаднаас оруулж ирсэн төрөл бүрийн PМ2,5 шүүх стандартын зориулалтын хорт утааны багыг хэрэглэх болов. РМ2,5 нь утааны 2,5 микрометрээс дээшихийг шүүж авах стандарт хэмжээ юм. Бүх утааны зориулалтын багнууд энэ РМ2,5-ийг боодол дээрээ заасан ба шүүх чадвартай гэдгийг дурьдсан байх ёстой аж. == Сургалт ба эргономик == {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan=6 | Мэргэжлийн хүмүүсийг сургах сурах бичиг |- ! Улс !! Хэл !! Хэвлэгдсэн огноо !! Хуудасны тоо !! Баримт бичиг бэлтгэсэн байгууллага !! Сурах бичиг |- style="text-align:left" | [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] || [[Англи хэл]] || 1987 || 305 || [[National Institute for Occupational Safety and Health]] (NIOSH) || [http://www.cdc.gov/niosh/docs/87-116/ NIOSH Guide to Industrial Respiratory Protection ] |- style="text-align:left" | [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] || [[Англи хэл]] || 2005 || 32 || National Institute for Occupational Safety and Health (NIOSH) || [http://www.cdc.gov/niosh/docs/2005-100/ NIOSH Respirator Selection Logic ] |- style="text-align:left" | [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] || [[Англи хэл]] || 1999 || 120 || National Institute for Occupational Safety and Health (NIOSH) || [http://www.cdc.gov/niosh/docs/99-143/ TB Respiratory Protection Program In Health Care Facilities ] |- style="text-align:left" | [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] || [[Англи хэл]] || 2017 || 48 || Pesticide Educational Resources Collaborative (PERC) || [https://web.archive.org/web/20210322031631/https://cdnjs.cloudflare.com/ajax/libs/mark.js/8.11.1/jquery.mark.min.js Respiratory Protection Guide. Requirements for Employers of Pesticide Handlers ] |- style="text-align:left" | [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] || [[Англи хэл]] , [[Испани хэл]] || - || - || Occupational Safety and Health Administration (OSHA) || [https://www.osha.gov/SLTC/etools/respiratory/index.html Respiratory Protection eTool ] [https://www.osha.gov/SLTC/etools/respiratory/index.html (Proteccion respiratoria eTool)] |- style="text-align:left" | [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] || [[Англи хэл]] || 2011 || 124 || Occupational Safety and Health Administration (OSHA) || [https://www.osha.gov/dte/librarymaterials_library.html#respiratoryprotection Small Entity Compliance Guide for the Respiratory Protection Standard (OSHA 3384 – 09)] |- style="text-align:left" | [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] || [[Англи хэл]] || 2015 || 96 || [[Occupational Safety and Health Administration]] (OSHA) || [https://www.osha.gov/SLTC/respiratoryprotection/guidance.html Hospital Respiratory Protection Program Toolkit (OSHA 3767. Resources for Respirator Program Administrators)] |- style="text-align:left" | [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] || [[Англи хэл]] || 2012 || 54 || Occupational Safety and Health Administration (OSHA) in North Carolina || [https://www.labor.nc.gov/safety-and-health/occupational-safety-and-health/occupational-safety-and-health-topic-pages/respiratory-protection#learn-more A Guide to Respiratory Protection (Industry Guide 44)] |- style="text-align:left" | [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] || [[Англи хэл]] || 2014 || 44 || Occupational Safety and Health Administration (OSHA) in Oregon || [https://osha.oregon.gov/Pages/topics/respiratory-protection.aspx Breathe Right! Oregon OSHA’s guide developing a respiratory protection program for small-business owners and managers ] |- style="text-align:left" | [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] || [[Англи хэл]] || 2016 || 32 || Occupational Safety and Health Administration (OSHA) in Oregon || [https://osha.oregon.gov/Pages/topics/respiratory-protection.aspx Air you breathe: Oregon OSHA's respiratory protection guide for agricultural employers] |- style="text-align:left" | [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] || [[Англи хэл]] || 2014 || 38 || Occupational Safety and Health Administration (OSHA) in Oregon || [https://osha.oregon.gov/rules/Pages/tech-manual.aspx Respiratory Protection. Oregon OSHA Technical Manual] |- style="text-align:left" | [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] || [[Англи хэл]] || 2017 || 51 || Occupational Safety and Health Administration (OSHA) in California || [https://www.dir.ca.gov/dosh/PubOrder.asp Respiratory Protection in the Workplace. A Practical Guide for Small-Business Employers. 3 ed.] |- style="text-align:left" | [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] || [[Англи хэл]] || 2001 || 166 || Office of Nuclear Reactor Regulation. Washington, DC (USA), U.S. Nuclear Regulatory Commission || [https://www.nrc.gov/reading-rm/doc-collections/nuregs/contract/cr0041/ Manual of Respiratory Protection Against Airborne Radioactive Material (NUREG/CR-0041, Revision 1)] |- style="text-align:left" | [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] || [[Англи хэл]] || 1986 || 173 || National Institute for Occupational Safety and Health (NIOSH) , [[Environmental Protection Agency]] (EPA) || [https://web.archive.org/web/20210322031623/https://www.wbdg.org/ffc/epa/criteria/epa-560opts86001 A guide to respiratory protection for the asbestos abatement industry (NIOSH IA 85 – 06; EPA DW 75932235-01-1)] |- style="text-align:left" | [[Канад]] || [[Франц хэл]] || 2013, 2002 || 60 || Commission des normes, de l'equite, de la sante et de la securite du travail || [https://web.archive.org/web/20210322031624/http://www.csst.qc.ca/prevention/reptox/apruq/guide-reglementaire/Pages/000-table-des-matieres.aspx Appareils de protection respiratoire]; [https://web.archive.org/web/20190822135121/http://www.cnesst.gouv.qc.ca/publications/200/Pages/dc_200_1635.aspx Guide pratique de protection respiratoire] 2ed. |- style="text-align:left" | [[Канад]] || [[Англи хэл]] || 2015 || - || Institut de recherche Robert-Sauve en sante et en securite du travail (IRSST) || [https://web.archive.org/web/20210507040129/https://www.irsst.qc.ca/bioaerosol/Accueil.aspx?l=en A support tool for choosing respiratory protection against bioaerosols] |- style="text-align:left" | [[Канад]] || [[Франц хэл]] || 2015 || - || Institut de recherche Robert-Sauve en sante et en securite du travail (IRSST) || [https://web.archive.org/web/20210507040136/https://www.irsst.qc.ca/bioaerosol/Accueil.aspx?l=fr Un outil d’aide a la prise de decision pour choisir une protection respiratoire contre les bioaerosols] |- style="text-align:left" | [[Франц]] || [[Франц хэл]] || 2017 || 68 || l’Institut national de recherche et de sécurité (INRS) || [http://www.inrs.fr/media.html?refINRS=ED%206106 Les appareils de protection respiratoire. Choix et utilisation. (ED 6106)] 2ed. |- style="text-align:left" | [[Герман]] || [[Герман хэл]] || 2011 || 174 || Deutsche Gesetzliche Unfallversicherung (DGUV) || [http://publikationen.dguv.de/dguv/udt_dguv_main.aspx?FDOCUID=23963 BGR/GUV-R 190 Benutzung von Atemschutzgereaten] |- style="text-align:left" | [[Их Британи]] || [[Англи хэл]] || 2013 || 59 || Health and Safety Executive (HSE) || [http://www.hse.gov.uk/pubns/priced/HSG53.pdf Respiratory protective equipment at work. A practical guide ] 4ed. |- style="text-align:left" | [[Их Британи]] || [[Англи хэл]] || 2016 || 29 || The UK Nuclear Industry Radiological Protection Coordination Group (IRPCG) || [https://web.archive.org/web/20210507040136/https://www.nuclearinst.com/write/MediaUploads/SDF%20documents/IRPCG/RPE_Good_Practice_Guide_Issue_1.pdf Respiratory Protective Equipment (Good Practice Guide) ] |- style="text-align:left" | [[Ирланд]] || [[Англи хэл]] || 2010 || 19 || The Health and Safety Authority (HSA) || [http://www.hsa.ie/eng/Publications_and_Forms/Publications/Chemical_and_Hazardous_Substances/Respiratory_Protective_Equipment_.html A Guide to Respiratory Protective Equipment (HSA0362)] |- style="text-align:left" | [[Шинэ Зеланд]] || [[Англи хэл]] || 1999 || 51 || Occupational Safety and Health Service (OSHS) || [https://worksafe.govt.nz/topic-and-industry/respiratory-protective-equipment/rpe-advice-for-workers/ A guide to respiratory protection] |- style="text-align:left" | [[Чили]] || [[Испани хэл]] || 2009 || 40 || Instituto de Salud Publica de Chile (ISPCH) || [https://web.archive.org/web/20190822135111/http://www.ispch.cl/documento/13129/guia-de-seleccion-equipos-de-proteccion-respiratorias Guia para la seleccion y control de proteccion respiratoria (Guia tecnica)] |- style="text-align:left" | [[Испани]] || [[Испани хэл]] || - || 16 || Instituto Nacional de Seguridad, Salud y Bienestar en el Trabajo (INSSBT) || [http://www.insht.es/portal/site/Epi/menuitem.0c9dc88588aacbc9a614c52a180311a0/?vgnextoid=7bfb791385e83310VgnVCM1000008130110aRCRD Guia orientativa para la seleccion y utilizacion de protectores respiratorios (Documentos tecnicos INSHT)] |- style="text-align:left" | [[Итали]] || [[Итали хэл]] || - || 64 || „Sabbatini Consulting di Sabbatini Roberto“ || [https://web.archive.org/web/20180820055652/http://www.sabbatiniconsulting.it/DOCUMENTAZIONE/01_index_doc1.htm Guida alla scelta e all'uso degli apparecchi di protezione delle vie respiratorie] |- style="text-align:left" | [[Нидерланд]] || Нидерланд хэл || 2001 || 88 || Nederlandse Vereniging voor Arbeidshygiëne || [https://web.archive.org/web/20230331171628/https://www.arbeidshygiene.nl/-uploads/files/insite/nvva-eindrapport-wg-ademhalingsbescherming.pdf Selectie en Gebruik van Ademhalingsbeschermingsmiddelen] |} Гаргасан агаар нь [[Нүүрстөрөгчийн дан исэл|нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] агуулдаг; энэ агаар маскыг дүүргэдэг. Хэрэв амьсгалсан бол нүүрстөрөгчийн давхар ислийн агууламж зөвшөөрөгдөх дээд хэмжээнээс хэтэрч болно.<ref name="Sinkule-2013">{{cite journal |author=E.J. Sinkule, J.B. Powell, F.L. Goss |title=Evaluation of N95 respirator use with a surgical mask cover: effects on breathing resistance and inhaled carbon dioxide |journal=Annals of Occupational Hygiene |date=2013 |volume=57 |issue=3 |pages=384-398 |doi=10.1093/annhyg/mes068 |pmid=23108786 |url=https://www.researchgate.net/publication/232738614_Evaluation_of_N95_Respirator_Use_with_a_Surgical_Mask_Cover_Effects_on_Breathing_Resistance_and_Inhaled_Carbon_Dioxide |publisher=Oxford University Press |language=en |issn=2398-7308}}</ref><ref name="Roberge-2010">{{cite journal |author=R.J. Roberge, A. Coca, W.J. Williams, J.B. Powell & A.J. Palmiero |title=Physiological Impact of the N95 Filtering Facepiece Respirator on Healthcare Workers |journal=Respiratory Care |date=2010 |volume=55 |issue=5 |pages=569-577 |pmid=20420727 |url=http://rc.rcjournal.com/content/55/5/569 |publisher=American Association for Respiratory Care (AARC) |issn=0020-1324}}</ref><ref name="Sinkule-2003">{{cite book |author=Sinkule E., Turner N., Hota S. |title=American Industrial Hygiene Conference and Exposition, May 10-15, 2003 |date=2003 |publisher=American Industrial Hygiene Association |location=Dallas, Texas |page=54 |url=https://www.cdc.gov/niosh/nioshtic-2/20022781.html |language=en |chapter=Automated breathing and metabolic simulator (ABMS) CO<sub>2</sub> test for powered and non-powered air-purifying respirators, airline respirators, and gas mask}} [https://www.researchgate.net/publication/307855799_Sinkule_Turner_Hota_AIHce_abstracts_p54_2003_Dallas_TX copy]</ref> (Аюулгүй концентраци: 8 цагийн дотор 0.5%; 15 минутын дотор 1.4%<ref>{{cite book|author=Попова Анна (эдитор)|title=Ариун цэврийн стандартууд 2.2.5.3532-18 Ажлын хэсгийн агаар дахь хортой бодисын зөвшөөрөгдөх хамгийн их концентраци [ГН 2.2.5.3532-18 Предельно допустимые концентрации (ПДК) вредных веществ в воздухе рабочей зоны]|year=2018|publisher=Хэрэглэгчийн эрхийг хамгаалах, хүний сайн сайхан байдалд хяналт тавих холбооны алба (Роспотребнадзор)|chapter=Бодис # 2138 Нүүрстөрөгчийн давхар исэл|location=Москва|language=ru|pages=170|url=https://www.rospotrebnadzor.ru/documents/details.php?ELEMENT_ID=9967&sphrase_id=2681452|access-date=2020-10-17|archive-date=2022-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20220311073942/https://www.rospotrebnadzor.ru/documents/details.php?ELEMENT_ID=9967&sphrase_id=2681452|url-status=dead}}</ref>). Үр дүн нь толгой өвдөх өвчин юм<ref name="Lim-2006">{{cite journal |author=E.C.H. Lim, R.C.S. Seet, K.‐H. Lee, E.P.V. Wilder‐Smith, B.Y.S. Chuah, B.K.C. Ong |title=Headaches and the N95 face-mask amongst healthcare providers |journal=Acta Neurologica Scandinavica |date=2006 |volume=113 |issue=3 |pages=199-202 |doi=10.1111/j.1600-0404.2005.00560.x |pmid=16441251 |url=https://www.researchgate.net/publication/7332926_Headaches_and_the_N95_face-mask_amongst_healthcare_providers |publisher=John Wiley & Sons |language=en |issn=0001-6314}}</ref>. Амьсгалын аппаратыг удаан хугацаагаар хэрэглэх нь [[Дерматит|арьсны үрэвсэл үүсгэдэг]]<ref name="Goh-2006">{{cite journal |author=Chris C.I. Foo, Anthony T.J. Goon, Yung-Hian Leow, Chee-Leok Goh |title=Adverse skin reactions to personal protective equipment against severe acute respiratory syndrome – a descriptive study in Singapore |journal=Contact Dermatitis |date=2006 |volume=55 |issue=5 |pages=291-294 |doi=10.1111/j.1600-0536.2006.00953.x |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/j.1600-0536.2006.00953.x |publisher=John Wiley & Sons |language=en |issn=0105-1873}}</ref>. [[Ангилал:Хийн баг]] 5cu8hhrv4h2vpelbvtqsulmrfnukmav Хасково аймаг 0 39622 855221 607978 2026-04-30T19:34:11Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855221 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable float-right" style="float:right; 16em; background:#FFFFFF; margin-top:0;" |- ! colspan="2"| Ерөнхий мэдээлэл |- | Бүс нутаг: || Зүүн өмнөд Болгар |- | Аймгийн төв: || [[Хасково]] |- | Газар нутаг: || 5.543 км² |- | Хүн ам: | 231.276 <small>''(2017)''</small><ref>[https://www.citypopulation.de/php/bulgaria-haskovo_d.php 2017 оны хүн амын тооллого]</ref> |- | Хүн амын нягтрал: || 41,7 хүн км² тутамд |- | [[Болгарын нутаг дэвсгэрийн нэгжийн статистикийн бүртгэл|НДНСТ:БГ]]-Код: || BG422 |- ! colspan="2"| Газрын зураг |- |colspan="2"| {{Imagemap Болгар1|Haskovo in Bulgaria.svg|299px}} |} [[Болгар улс|Болгарын]] '''Хасково аймаг''' (дуудах нь [ха́сков], [[болгараар]] Област Хасково) 5470 км² талбай газар, 246,238 хүнтэй (2011 он).<ref>{{Webarchiv|url=http://pop-stat.mashke.org/bulgaria-division.htm |wayback=20171113015521 |text=Хүн амын 2011 оны тооллогын дүн |archiv-bot=2026-04-30 19:34:11 InternetArchiveBot }}.</ref> == Цахим холбоос == {{дуудүрс|Haskovo Province‎|Аймгийн зургийн цомог}} * [https://web.archive.org/web/20060617022146/http://www.hs.government.bg/ hs.government.bg] == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Болгарын аймаг]] [[Ангилал:Хасково аймаг| ]] ki4qz3vt8cmv3c10ee2x9o8qcktk2k2 Нямц тойрог 0 39694 855198 743482 2026-04-30T13:38:28Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855198 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable toptextcells" cellpadding="2" cellspacing="1" style="margin-left: 1em; background: #F5F5F5; font-size: 95%; float: right;" |- ! colspan="2" style="background:#EEE8AA"| {| style="width:100%" border="0" cellspacing="0" cellpadding="0" ! style="font-size:125%; background:#EEE8AA" | Нямц тойрог</br><small>{{lang-ro|Judeţul Neamț}}</small> |} |- |colspan="2"| {{Imagemap Румын1|Neamt in Romania.svg|299px|center|Румын дахь Нямц тойргийн байршил}} <small><center>Румын дахь Нямц тойргийн байршил</center></small> |- ! colspan="2" style="background:#EEE8AA"| Сүлд |- |colspan="2"| [[File:Stema Neamt.svg|110px|center|Нямц тойргийн сүлд]] |- ! colspan="2" style="background:#EEE8AA"| Үндсэн мэдээлэл |- | [[Улс]]: || {{ROU|1=Румын|2=Румын Улс}} |- | [[Румыны тойргийн жагсаалт|Тойргийн төв]]: || [[Пятра Нямц]] |- | [[Талбай|Газар нутаг]]: || 5896 км² |- | [[Хүн ам]]: || 470.766 <small>(2011 он)</small><ref name="vz2011">{{Webarchiv|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/sR_Tab_8.xls |wayback=20160118131243 |text=2011 оны Румыны хүн амын тооллого |archiv-bot=2023-09-26 16:04:15 InternetArchiveBot }} ([[Microsoft Excel|MS Excel]]; 1,3&nbsp;MB)</ref> |- | [[Хүн амын нягтрал]]: || 80 хүн км² тутамд |- | Байгуулагдсан: || 1968 он<ref>{{Internetquelle |url=http://www.cdep.ro/pls/legis/legis_pck.htp_act_text?idt=9327 |titel=LEGE nr. 2 din 16 februarie 1968 |zugriff=2020-09-07 |sprache=румынаар}}</ref> |- | [[ISO 3166-2]] || <tt>[[ISO 3166-2:RO|RO-NT]]</tt> |- | [[Вэб сайт|Цахим хаяг]]: || [https://www.cjneamt.ro/ www.cjneamt.ro]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ! colspan="2" style="background:#EEE8AA"| Захиргаа |- | Тойрг. Зөвлөлийн тэргүүн: || Ионел Арсене |- | [[Улс төрийн нам|Нам]]: || [[Социал Демократ Нам (Румын)|Социал Демократ Нам]] |- |} '''Нямц тойрог''' ({{lang-ro|Judeţul Neamţ}} [{{IPA|ˈneamts}}] {{Audio|Ro-Neamț.ogg|''дуудлага''}}) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|дөчин нэгэн тойргийн нэг]]. 470.766<ref name="vz2011" /> хүнтэй. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Neamț County|Нямц тойрог}} * [https://web.archive.org/web/20051201020603/http://www.cjneamt.ro/ Нямц Тойргийн Зөвлөлийн цахим хуудас] == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Румыны тойрог}} [[Ангилал:Нямц тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] tehdknxy66c7weet5er5ca2501f75kg Халимагийн хант улс 0 42518 855220 855086 2026-04-30T19:18:38Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855220 wikitext text/x-wiki {{Short description|Historic state}} {{Инфобокс түүхэн улс | native_name = Хальмг хана улс | conventional_long_name = Халимагийн хаант улс | common_name = Халимагийн хаант улс | government = [[Хаант засаглал]] | title_leader = | leader1 = [[Хо өрлөг]] | year_leader1 = 1644 онд нас барсан | leader2 = [[Аюук хан]] | year_leader2 = 1669–1724 | year_start = | year_end = | event_start = Байгуулагдсан | date_start = 1630 | event_end = Оросод эзлэгдсэн | date_end = 1771 | p1 = Оросын Царьт Улс | flag_p1 = Flag of Oryol ship (variant).svg | p2 = Ногайн орд | flag_p2 = Nogai flag.svg | s1 = Оросын Хаант Улс | flag_s1 = Flag of Russia.svg | image_flag = File:Flag of the Kalmyk Khanate.svg | flag_size = 100px | flag_border = no | flag_type = | coa = | image_map = Mongolia XVII.png | image_map_caption = Халимаг хаант улсын газар нутаг XVII зуунд | capital = [[Аюук ханы ордон]] (1697–1724) | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Гэлүг]], [[Карма кагью]]) | common_languages = [[Халимаг хэл|Ойрад]], [[Орос хэл|Орос]] }} {{Загвар:Монголчуудын түүх}} '''Халимагийн хант улс''' ([[Халимаг хэл|халимаг]]. ''Хальмг хана улс'') нь 1630 онд [[Ижил мөрөн]]д байгуулагдсан [[халимаг]]ийн улс юм. Халимаг XVII—XVIII зуунд [[Оросын Хаант Улс]]ын бүрэлдэхүүнд орсон байв. == Түүх == [[Файл:Pays des calmoucs.gif|thumb|Халимагуудын улс. 1706 онд Guillaume Delisle-ийн эмхэтгэсэн Тартарийн газрын зургийн фрагмент]] [[Ойрад]] хэт томорсноос болоод бэлчээрийн хүрэлцээ дутагдан [[Торгууд]]ууд XVII зууны эхээр л шинэ соргог бэлчээрийн эрэлд гарсан нь түүхэн эх сурвалжуудад үлджээ. Тэд [[Сибирь|Сибирийн нутаг]] бэлчээрийг хараандаа авч, 1613 онд 4 мянган хүнээс бүрдсэн хайгуулын ангийг [[Урал гол]] тийш илгээжээ. Тэд цаашилсаар [[Алтан Орд]]ын үед хэсэг хугацаанд төр барьж байсан Нохойн удмынхан болох ногайчуудын нутагладаг [[Ижил мөрөн]] хүрчээ. Торгуудууд ногайчуудыг нутгаас нь хүчээр шахсан тул цаадуул нь [[Азовын тэнгис]] хүрч хорогдоод, хожим нь бас л Алтан Ордын нэг тасархай [[Крымын ханлиг|Крымын хаанаас]] хамгаалал хүсчээ. 1630 оноос торгуудын толгойлогч [[Хо өрлөг]] нутгийн олноо дагуулан Ижил мөрөн тийш нүүв. Ямар шалтгаантай байсан талаар хэд хэдэн янз тайлбар байдаг. Халимагийн хураангуй түүх-д бичсэнээр Дөрвөн Ойрадын самуурал болсонд Торгуудын тайш болсон Хо өрлөг: Ингэж бие биесээ хядаж албатаа алдаж байхаар алс холын газар одож, харийн улсын хажууд ойрхон хүрч суугаад, тэдэнтэй дайтаж, дайны олз омгоор амь зуусан нь дээр. Хо өрлөг 1618 онд [[Каспийн тэнгис]] тийш тэргүүн ангийн явуулж тэндхийн газар эзэнгүйг мэдсэнээр 1628 онд өөрийн таван түмэн харьяат иргэдээ зургаан хүүгийн хамт дагуулаад тийш нүүдэллэжээ. Тэд эрт урьдын Алтан Ордын задралаас үүссэн [[Урал гол|Урал голын]] чанад дахь татааруудыг дайлж дийлээд цаашлан ногай, кипчак нарыг [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|дайлан дагуулсаар]] 1630 онд [[Ижил мөрөн|Ижил мөрөнд]] хүрчээ.<ref>“Вестнике № 12” Калмыцкого НИИ языка, литературы и истории. 1975</ref> Ийнхүү торгуудууд нэгэн үндэстэнтэйгээ шөргөөцөлдөхөөс зайлсхийн нүүснээр [[Каспийн тэнгис]] орчмын өргөн уудам нутагт шинэ ноёрхогч болон суурьших нь тэр. Гэхдээ тэд өөрсдийгөө [[Дөрвөн Ойрад]]ын холбооноос гарсан гэж үзсэнгүй, үргэлж тэдэнтэй холбоотой төдийгүй дотоод үйл ажиллагаанд нь идэвхтэй оролцож, заримдаа тодорхойлогч хүчин зүйл нь болсоор ирсэн юм. Ойрадын олон аймгийн хурал чуулганд байнга оролцоно, хүргэн бэр солилцож ураг төрлийн холбоогоо улам бэхжүүлэхэд ихэд анхаарч байжээ. Тэд 1640 оны Халх-Ойрадын хэлэлцээнд ч оролцож байсан юм. Удаа дараа болсон Орос-Түркийн, Орос-Крымын аян дайнд газрын дунд нь оршдогийн хувьд ямар нэг хэмжээгээр оролцож байсан ч аль аль талаас нь бэлэг сэлт авч төвийг сахих амлалт авч байсан. Хо өрлөгийн гуч [[Аюук хан|Аюук]] буюу Аюуш 1669 онд Халимагийн тэргүүн хан болсноос хойш тэдний бүс нутагт гүйцэтгэх үүрэг эрс нэмэгджээ. Оросын Эзэн хаан [[I Пётр]] шведүүдтэй хорь гаруй жил тэмцэлдэхдээ Аюукаас тусламж хүсч байв. Хоёр хаан уулзахад I Пётр түүнийг 10 мянган цэрэг гаргахыг хүссэн байна. Харин Аюук таван мянган цэрэг бүрэн хангалттай гэжээ.<ref>Очиров, А. В. Участие калмыков в войнах (первая треть XVIII - начало XIX в.)</ref> Кавказыг дагуулах оросуудын олон жил үргэлжилсэн дайн байлдаан мөргөлдөөнд халимагуудын гүйцэтгэсэн үүрэг нэн их.<ref>Потто, В. А.Кавказская война в отдельных очерках, эпизодах, легендах и биографиях: в 5 томах. (2-е изд.) (СПб., 1887-1889)</ref> [[Файл:Калмыцкая ханская печать.jpg|thumb|Аюук хааны төрийн тамга]] [[Аюук хан|Аюук]] хан бол [[Зүүнгарын Хаант Улс]]ын [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] болон [[Галдан бошигт хаан|Галдан]]гийн зээнцэр, [[Цэвээнравдан]]гийн үеэл ах юм. Төвдүүд [[Гүш хаан|Гүш]]ээс гадна Сэнгэ, Галдан байтугай Аюукт хүртэл “[[хаан]]” цол олгож, зөвхөн Чингис хааны удамд олгодог баримтлалыг хэрэгсэхгүй болгосон нь Аюуш ихэд баяжин өглөгийн эзэн болсонтой холбоотой бололтой. Төвдөөс хаан цол хүртсэн Аюуш цаанаа бүх Дөрвөн Ойрадыг өөрийн дор нэгтгэх санаа өвөрлөж байв. Тухайн үед Аюушийн эзэмшилд өмнө этгээдэд Каспийн тэнгис, зүүн талаараа [[Урал гол]], баруун болоод хойд талдаа [[Ижил мөрөн]] гэсэн өргөн уудам нутаг хамаарч байв. Аюуш ханыг 1724 онд нас барсаны дараа түүний орыг залгах өрсөлдөөн өрнөж хэрүүл маргаан үргэлжиллээ. Халимаг нь Оростой [[вассал]] харилцаатай болсон тул хааныг нь [[Санкт-Петербург]] батламжлах болжээ. Аюушийн хүү [[Цэрэндондог хан|Цэрэндондог]] Халимагийн хаан болохыг оросууд зөвшөөрсөн боловч Аюушийн ач хүү [[Дондог-Омбо хан|Дондог-Омбо]] үүнийг яагаад ч зөвшөөрсөнгүй. Тэрээр оросуудтай муудалцахаас болгоомжлон [[Османы эзэнт гүрэн|Осман Түрэг]] рүү явж тэдний хүн болжээ. Удалгүй Орос, Түркийн хооронд зөрчил хурцдан дайны байдалд шилжихэд бэлэн боллоо. Халимагт Дондог-Омбын нэр нөлөө их байсан тул Кавказыг түрэгүүдэд алдахаас эмээсэн Оросын эрх баригчид түүнийг хаан болохыг зөвшөөрөв. Дондог-Омбо 1735 онд нутагтаа эргэж ирээд Оросын Эзэн хаанд үнэнч зүтгэнэ гэж тангараг өргөн хаан ширээнд суув. Оросууд зэрэгцээд Цэрэндондог хааныг баривчлан [[Москва]]д хүргэсэн байна. Дондог-Омбыг нас барсаны дараа Астраханы амбан захирагч түүний хүүг биш, харин Аюушийн өөр нэг ач хүү [[Дондогдаш хан|Дондогдашийг]] Халимагийн ханаар заралсан байна. Тэрээр хорин жил хан ширээнд суусан. Харин Дондог-Омбын хүү уур шарандаа ч юмуу, эхийн хамтаар Халимагийг үүрд орхин Санкт-Петербург явж үнэн алдартний шашинд оржээ. [[Файл:Dondog-Dashi banner.jpg|thumb|Дондогдаш хааны тугийг Хатан хаан [[Елизавета]] шагнажээ]] Дондогдаш 1761 онд нас барахад хаан ширээний төлөөх дараагийн том өрсөлдөөн эхэлжээ. Дондогдашийн хүү 17 настай [[Убаши]]г Астраханы губернатор шинэ хаанаар зарлангуут Дондог-Омбын өөр нэг ач Цэвэгдорж хүлээн зөвшөөрөхгүйгээ зэрэгцэн зарлав. Ингээд халимагууд хоёр тал болон хэдэн жил хоорондоо үзэлцжээ. Халимагуудын ихэнх нь Убашигийн талд байсан боловч мятрашгүй Цэвэгдорж зарга хийхээр Санкт-Петербург оржээ. Гэвч хатан хаан [[II Екатерина]] татгалзсан төдийгүй ерөөс Халимагийн ханы эрх мэдлийг багасгаж “Зарга” хэмээх зөвлөл байгуулах, тэнд нь халимагийн бүх овог отгийн төлөөлөгчдийг оролцуулах шийдвэр гаргав. Энэ нь хааны эрх мэдлийг хязгаарласан шийдвэр учир Убашид ч таалагдаагүй юм. Энэ үетэй давхцан [[Чин улс|Манж Чин]]гийн [[Тэнгэрийн Тэтгэсэн хаан]] Зүүнгарын хаант улсыг бут ниргэж байлаа. Хядлага явагдаж байсан. Тэндээс Цэрэн тайж өөрийн 10 мянга орчим цэрэг болон барьцааны олзлогсодтой Орос руу зугтан гарчээ. Тэрээр манжийн цэргийн томоохон удирдагчдыг алсан хэрэгтэй тул араас нь Тэнгэрийн Тэтгэсэн хааны цэргүүд нэхэн, [[Буурын гэрээ|Буурын гэрээгээр]] Орос, Чин улс хоёр оргодол хэрэгтэнг солилцон буцааж өгөх ёстойг сануулсан боловч Цэрэн зүүнгарын харъяат байсан учир энд оростой хийсэн Буурын гэрээнд хамаарахгүй гэж татгалзжээ. Харин торгуудуудын олзолсон цэргүүдийг Чин улсад хүлээлгэж өгсөн байна. Оросын түүх бичлэгт Цэрэнг “Шеаренг” гэж бичсэн байх ба Буурын харуулыг захирсан туслах Ваанжилжав гэгчийн бичигт “Шэрэн тайж” гэсэн байна.<ref>Буурын зэргийн харуулыг захирсан туслагч / Ванжилжав, залан Ринчин нарын бичиг (Үндэсний төв архив, М-10, Д-2, хн-379, н.7)</ref> [[Файл:Kalmyk exodus (Geoffroy, 1845).JPG|thumb|1770-1771 онд Оросоос [[Шинжаан]] руу нүүсэн Халимаг. Сийлбэр нь Ш.-М. Жоффруа, 1885 он]] Зүүнгарын хаант улс мөхсөн тухай мэдээ бүхий Цэрэн Халимагт VII Далай лам Галсанжамцын захидалтай ирсэн бололтой. [[Далай лам]] халимагуудыг уугуул нутагтаа эргэж ирэхийг уриалжээ. Харин Цэрэн болохоор халимагууд нутагтаа очиж Зүүнгарын хаант улсыг эргэж сэргээх санал тавих боллоо. Цэвэгдорж “Зарга” зөвлөлд сонгогдон Убаши хааны хамгийн дотно зөвлөх болов. Тэрээр “Орос түшмэд та нарыг доромжлон гутааж байна. Оросын төр та нарыг шашиндаа оруулж, тариачин болгох гэж шахаж байна. Ижил, Яик мөрний ай сав оросын казакуудаар дүүрчээ. Хойд нутгаар германчууд битүү суурьшиж удахгүй энд амьдрах аргагүй болжээ. Цаашдаа боол болох уу, Оросоос явж энэ зовлонгоос ангижрах уу? Далай лам биднийг хоёр жилийн дотор Зүүнгартаа нүүж очоорой гэж айлдсан, энэ хугацаа одоо өндөрлөж байна”.<ref>Пальмов, Н. Н. Очерк истории калмыцкого народа за время его пребывания в пределах России (Элиста, Калмыцкое книжное издательство, 1992)</ref> Хэдэн талаасаа шахуулсан Убаши харьяатаа дагуулан долоон сар нүүхдээ Оросын харьяат казах, хиргис, башкир нартай замдаа тулалдан хэдэн түмэн хүнээ алдсаар долоон сарын дараа далан мянгуулаа Илийн газар хүрэлцэн ирсэн ажгуу. Убаши хааныг дагаж 33 мянган өрх Зүүнгар руу нүүсэн бол, Ижил мөрний нутагт 12 мянган өрх үлджээ. Зүүнгар нүүх их аян тун эрсдэлтэй, бүр гамшигтай өндөрлөсөн. Нийт 170 орчим мянган хүн нүүсэн ч замын бэрхшээл, нутгаараа өнгөрүүлэхгүй гэсэн казахуудын довтолгоон, өлсгөлөн зэргээс болж 85-100 мянган хүн үрэгдсэн гэж ярьдаг.<ref>{{Cite web |url=http://www.dk1868.ru/statii/ochirov1.htm |title=Очиров, У. Пеньковые недоуздки, на железные ошейники |access-date=2022-10-13 |archive-date=2008-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081227220334/http://www.dk1868.ru/statii/ochirov1.htm |url-status=dead }}</ref> Халимагууд уугуул нутагтаа ирээд шууд Манж Чин улсыг дагасан. Убашигийн хаан цолыг Чин улс хүлээн зөвшөөрөв. Цэвэгдорж чин ван, Цэрэн тайж жүн ван гэх мэтээр нүүдлийг ахалсан ноёдууд цол хэргэмээр шагнуулсан. Торгуудууд өнөөгийн [[Монгол Улс|Монгол]], [[Казахстан]], [[Хятад]]ын хил орчмоор нутаг заалган суурьшив. Хант улс нь ноёноор удирдуулсан улс, улс нь зайсангаа удирдуулсан аймаг, хотонд хуваагддаг байсан. Шүүх тогтолцоо хөгжсөн байсан бөгөөд Шүүх- "''зарга"'' болон шүүгч нарыг "''заргачи"'' гэдэг байжээ. Үндсэн хэл нь монгол хэлний аялгуу болох халимаг хэл байсан, харин оросуудтай хэлмэрчээр дамжуулан харьцдаг байжээ. == Нийгэм == Москвитийн Орос загалмайн бус шашинтнуудыг хүндэтгэдэггүй юм гэхэд зохицоод амьдардаг байлаа. Дотоод хэрэгт нь ордоггүй. Угсаа гарвалын хувьд ч тэдэнтэйгээ их холилдсон байсан юм. Гэтэл [[I Пётр]] хаан Оросын Эзэнт гүрэн байгуулж өөрийгөө царь биш Эзэн хаан гэж зарлав. Европыг шүтэж, Европоос суралцаж, Оросыг Европын нэг хэсэг болгох гэж оролдов. Ийнхүү ази хүмүүс, буддын болон лал шашинтныг зэрлэгүүд, бүдүүлгүүд, хоцрогдсон дагавар ард түмэн гэх үзлийг нийгэмд сурталчилж эхлэв. Москвитийн үед жирийн байсан зүйлсийг Оросын Эзэнт гүрэн зөвшөөрөхгүй болов. Халимагуудын амьдрал энэ үеэс хүндэрч эхэлсэн юм.<ref>Трифонов, Евгений Халимагууд Орост.Зөвлөлт и Монгол далд түүх (НЭПКО паблишинг 2020) х-420 [Trifonov Eugeny Secret History of Soviets and Mongols (Nepko publishing 2020) p-420]</ref> Тэднийг шахаж, гадуурхаж, газар нутгийг нь булааж, үнэн алдартны шашинд орохыг уриалан шахаж, нүүдлийн амьдралаасаа татгалзан газар тариалан эрхлэхийг албадах болов. 1761 онд Аюушийн ач Убаши төр барих үед Ижил мөрний сав газар украин, орос, герман хүмүүс үй олноор ирж суурьшиж байв. [[II Екатерина]] хатан хааны 1771 оны зарлигаар халимагуудын эзэмшиж буй газар нутаг хэтэрхий том байна хэмээн газрын зураг харж байгаад тэднийг ус бэлчээр хомс элсэрхэг газар руу шахаж Халимагийн хант улсыг буулгах шийдвэр гаргав. Сүүлд 1800 онд оросын [[I Павел]] хаан Халимагийн хант улсыг сэргээсэн боловч удалгүй 1803 онд [[I Александр]] хаан дахин татан буулгасан байна. ==Зургийн цомог== <gallery> Файл:Halimag 1600-1730.png Файл:Халимагийн нүүдэл.gif Файл:Халимагийн ханлиг байгуулагдсан нь.JPG Файл:Халимаг 1730-1771 он.jpg </gallery> ==Мөн үзэх== * [[Монголын түүх]] * [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ==Эшлэл== <references /> [[Ангилал:Халимагийн Хант Улс| ]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Халимаг ястан| ]] 087qq39qzeriznroty1r60z1s2itr3q Опел 0 46893 855202 828928 2026-04-30T14:00:14Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855202 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс аж ахуйн нэгж | Name = Opel Automobile GmbH<br>Опел Автомобиле ХХК | Logo = Opel logo 2023.svg | Unternehmensform = [[Хязгаарлагдмал Хариуцлагатай Компани (Герман)|ХХК]] | ISIN = | Gründungsdatum = 1862 оны 1-р сарын 21 | Auflösungsdatum = | Auflösungsgrund = | Sitz = [[Рюсселсхайм]], [[Хессен]], [[Герман]] | Leitung = * [[Михаэль Лошеллер]] <small>(Опел-Группын Удирдлагын Зөвлөлийн дарга)</small><ref>[http://media.opel.de/media/de/de/opel/unternehmen/geschaeftsfuehrung-und-aufsichtsrat.html opel.de: Geschäftsführung und Aufsichtsrat]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Ульрих Шумахер<br /><small>(Адам Опел АГ-н УЗ-н төлөөлөгч)</small> * [[Дан Амманн]] <small>(ТУЗ-ийн дарга)</small><ref>Gerd Steiler: [http://www.automobil-industrie.vogel.de/oems/articles/436319/?cmp=nl-99 ''Opel: Dan Ammann löst Steve Girsky ab.'']{{Dead link|date=Хоёрдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} In: ''Automobilindustrie''. 3. März 2014.</ref> | Mitarbeiterzahl = 35.600 (Германд 18.250)<ref name="Opel. Fakten und Zahlen.">{{Cite web |url=http://www.opel.de/ueber-opel/fakten-zahlen.html |title=Opel. Fakten und Zahlen. |access-date=2017-08-11 |archive-date=2017-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170507185714/http://www.opel.de/ueber-opel/fakten-zahlen.html |url-status=dead }}</ref> <small>(2017 оны 11-р сар)</small> | Umsatz = 11,84 тэрбум [[Евро|EUR]] <small>(2013)</small><ref name="Geschäftsbericht 2013">[https://www.bundesanzeiger.de/ebanzwww/wexsservlet/ Geschäftsbericht 2013]bundesanzeiger.de, abgerufen am 10. März 2015</ref> | Stand = | Branche = [[Автомашин үйлдвэрлэл]] | Homepage = [https://www.opel.de/ www.opel.de] }} [[Зураг:RüsselsheimMainMarktstrOpelHauptportalAdamOpel.JPG|thumb|300px|right|Опелын Адамд зориулсан хөшөө, Рюсселсхайм хот Опелын үйлдвэр]] '''Адам Опел хувьцаат компани''' нь [[Герман]]ы [[Автомашин|автомашин үйлдвэрлэгч]] бөгөөд 1929 онд [[хувьцаат компани]] болсон цагаасаа хойш [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын автомашин үйлдвэрлэгч концерн болох [[Женерал Моторс]] ([[Англи хэл|анг]]. '''''G'''eneral '''M'''otors-GM'', монгол товчлол: ЖМ) компанид харьяалагдах болсон. [[Европ|Европт]] нийт 35.000 ажилчин (үүнээс 19.000 гаруй ажилчин германд, энэ тоон үзүүлэлт нь 2013 оны 12 сард гарсан болно) Опелд ажилладаг ба энэ тоогоороо дэлхийн томоохон автомашин үйлдвэрлэгчдийн нэгд тооцогдож явдаг. Германы [[Кайзерслаутерн]], [[Айзенах]] ([[Герман хэл|герм.]] ''Кaiserslautern'', ''Eisenach'') зэрэг хотуудад үйлдвэрийн салбартай ба хамгийн анхны үйлдвэр байгуулагдсан газар нь германы [[Рюсселсхайм]] хот бөгөөд одоо ч энэ хотод компанийн төв нь байрладаг. [[Бохум]] хотод байсан салбар үйлдвэрийг ЖМ компани зардал хэмнэх үүднээс 2014 онд хаасан. Германаас гадна европ даяар нийт долоон үйлдвэрт Опелыг үйлдвэрлэдэг, зарим үйлдвэрт нь Опелын эд анги болон сэлбэгийг үйлдвэрлэн толгой компани ЖМ болон ЖМ-н бие даасан охин компани Адам Опелд нийлүүлдэг. Зарим нэг загварыг европоос гаднаx ЖМ-н салбар охин компани болох ЖМ-Солонгос ([[Англи хэл|анг.]] ''[[ЖМ-Солонгос]]'' эсвэл гэрээт үйлдвэрлэгчдээсээ ([[Société des Véhicules Automobiles de Batilly|SOVAB]], [[Магяр Сузуки]] болон [[Тофас]]) худалдаж авдаг. 2005 онд Адам Опел ХХК гэсэн аж ахуйн нэгж болсон боловч сүүлд 2011 буцаад хувьцаат компани болсон. 2017 оны гуравдугаар сард PSA групп нь Германы Опел ХК, Их Британийн автомашин үйдлвэрлэгч Воксхолл Моторс болон европ дахь санхүүгийн байгууллагын хамтаар Женерал Моторс компаниас худалдан авах, мөн одоо зөвхөн харьяа албадын зөвшөөрлийг хүлээж буйгаа мэдэгдсэн юм. Европын Холбооны Комисс 2017 оны долоодугаар сарын 5-нд<ref>[http://www.tagesschau.de/wirtschaft/opel-peugeot-119.html Peugeot darf Opel übernehmen] tagesschau.de, 5. Juli 2017.</ref> худалдан авах зөвшөөрөл олгосон ба үүний хүрээнд ПСА групп түрдээ ''Опел Автомобил ГмбХ'' болгон эрх зүйн хэлбэрийг өөрчилсөн байна. ==Tүүxэн замнал== ===1862 он: Адам Опел оёдлын машины үйлдвэрлэлийн эхлэл=== [[Зураг:Adam und Sophie Opel 1868.jpg|thumb|300px|mini|right|Адам болон Софи Опел хуримаа хийсэн жил (1868 он)]] [[Адам Опел|Опелын Адам]] нь түлхүүр, цоожны мастер Вилхелм Опел Филиппийн хамгийн том хүү болон [[Рюсселсхайм]] хотод төрсөн. Тэрээр аавынхаа жижиг цехэд мэргэжлийн сургалт дүүргээд 1857 онд мэргэжлээ бататгахаар [[Люттих]], [[Брюссель]], [[Англи]] болон [[Парис]]аар явжээ. Ингэж явахдаа эхлээд [[трезор]]ын (үнэт эдлэлийн сав) фабрикт, дараа нь өөрийн төрсөн дүү О. Георгтэй хамт ''Journaux & Leblond''-ын [[оёдлын машин]]ы үйлдвэрт ажиллав. Ах дүү хоёр 1862 оны эхээр ''Huguenin & Reimann''-ы оёдлын үйлдвэр лүү ажлаа солин иржээ. 1862 оны намар О. Адам гэртээ буюу Рюсселсхайм хотдоо ирэн аавынхаа цехэд өөрийн анхны оёдлын машины үйлдвэрлэлээ эхэлжээ. Тэрээр 1863 оны хавар эцгийнхээ цехээс тусдаа гарч, үхрийн саравчаа оёдлын машины үйлдвэр болгон өөрчлөөд үйлдвэрлэлээ явуулсан ба [[Парис]]т үлдсэн дүү О. Георг нь түүнд хэрэгтэй тусгай [[ган]], зүү эсвэл бариул гэх мэтийг явуулдаг байв. Оёдлын машины үйлдвэртээ тэрээр их цагийг зориулсан байна. 1868 онд эхнэр Софи Мари Шеллертэй гэр бүл болсны дараа Адам Опел оёдлын машины үйлдвэрлэлээ албан ёсоор бүртгүүлсэн ба яг тэр жилдээ [[төмрийн цутгуурын үйлдвэр]] болох ''Lallement & Cie'' компанийн хувьцааны талыг худалдан авчээ. Ингээд 1880 он хүртэл нийт 20.000 гаран оёдлын машин үйлдвэрлэсэн байна. 1885 онд нийт 300 ажилчинтайгаар жилдээ 18.000 ширхэг оёдлын машин үйлдвэрлэж байжээ. 1895 онд компанийг үндэслэгч О.Адам нас барсан ба түүний бэлэвсэн эхнэр нь таван хүүтэйгээ ([[Карл фон Опел|Карл]], [[Вилхелм фон Опел|Вилхелм]], [[Хайнрих фон Опел|Хайнрих]], [[Фрийдрих Опел|Фритц]], [[Лудвих Опел|Лудвих]]) хамтран үйлдвэрээ цааш үргэлжлүүлэн ажиллуулж байв. Оёдлын машины үйлдвэрлэлээр цаашид явахгүй нь гэдэг нь 1900 он гэхэд ойлгомжтой болсон байна. Тухайн үед германы оёдлын машины үйлдвэрлэл асар хүчтэй хөгжиж их хэмжээгээр гадагш гаргадаг байж. 1863-1911 оны хооронд Опел нийт нэг сая оёдлын машин үйлдвэрлэжээ. 1911 онд тус үйлдвэрт гал гарч юу ч үгүй болсны дараа оёдлын машин ахин үйлдвэрлэхээ зогсоон зөвхөн [[унадаг дугуй]] болон [[моторт тэрэг]]ний үйлдвэрлэлээр дагнан ажиллаж эхэлжээ. === 1886-1940 он: Опел унадаг дугуйны үйлдвэрлэл === Опелын хүүхдүүд эцгийнхээ зохион бүтээсэн [[унадаг дугуй]]г ихэд сонирхдог байсан учир тэрээр 1886 онд анхныхаа унадаг дугуйг үйлдвэрлэсэн байна. Энэ унадаг дугуй нь их өндөр хийцтэй унадаг дугуй байлаа. 1898 он гэхэд 1200 гаран ажилчинтайгаар жилдээ 25.000 оёдлын машин мөн 15.000 унадаг дугуйг үйлдвэрлэж байв. 1911 онд үйлдвэрт гарсан галаас болж хэсэгтээ үйлдвэрлэлээ зогсоосон байснаа 1912 оноос эхлэн унадаг дугуйны үйлдвэрлэлээ ахин сэргээн ажиллуулжээ. Опелын Адамын таван хүү унадаг дугуйг өргөн дэлгэрүүлэх үйлд их үнэтэй хувь нэмэр оруулсан гэж үздэг. 1920 он гэхэд Опелын унадаг дугуйны үйлдвэр нь дэлхийн хамгийн том унадаг дугуйны үйлдвэр болтлоо өргөжин хөгжсөн байна. Мөн унадаг дугуйнаас гадна [[моторт унадаг дугуй]] үйлдвэрлэдэг байв. 1936 онд унадаг дугуйны үйлдвэрээ [[Неккарсулм]] хотын моторын үйлдвэрт зарсан. <gallery widths="200"> Opel-1935-00.jpg|Опел-Унадаг дугуй 1935 он </gallery> === 1898-1928 он: Германы хамгийн том автомашин үйлдвэрлэгчдийн нэг болон хөгжсөн нь === [[Зураг:OpelLutzmann.jpg|thumb|mini|300px|right|Опелын патент бүхий анхны машин 1899-1901 он]] 1898 онд компанийг үндэслэгч О. Адам хорвоог орхин одсоноос хойш гурван жилийн дараа түүний эхнэр Софи Опел нь автомашин үйлдвэрлэх шийдвэрийг гаргасан. Үүний тулд [[Саксон-Анхальт]] мужийн моторт тэрэгний үйлдвэрийг худалдаж авсан байна. Ингээд анхныхаа автомашиныг Рюсселсхайм хот буюу төв компанидаа үйлдвэрлэж эхлэв. Анхандаа төрөл бүрийн мотор болон автомашины их бие болон жижиг ачааны автомашинаар үйлдвэрлэлээ эхэлсэн байна. Автомашинд угсрагдаж байгаа моторын чадал нь үсрээд л 40 км/ц хурдтай явах боломжийг олгодог байв. Энэ нь тухайн үедээ үсрэнгүй хөгжсөн Францын моторт тэрэгтэй өрсөлдөх чадварын хувьд муу байсан учир хэсэгтээ автомашиныхaa үйлдвэрлэлийг зогсоов. 1902 онд Францын автомашины үйлдвэр Дарракктай Опел хамтын ажиллагааны гэрээнд гарын үсэг зурсанаар Опел-Дарракк хэмээх маркийн автомашин үйлдвэрлэж эхлэв. Энэ гэрээ нь 1907 хүртэл үргэлжилсэн. Үүний хажуугаар 1902 онд 10/12 [[морины хүч]]ин чадал бүхий 1,9-литрийн багтаамж, 2 цилиндртэй мотортой автомашиныг дангаараа зохион бүтээсэн байна. 1904 онд Опел-Дарракк-ийн хамтарсан анхны 4 цилиндртэй, 30-32 морины хүчтэй автомашиныг нийтэд танилцуулсан. 1907 онд болсон германы эзэн хааны нэрэмжит автомашины уралдаанд Опелын 60 морины хүчтэй автомашин түрүүлэн германы эзэн хааны шагнал хүртсэнээр хааны ордонд Опелын үйлдвэрлэсэн автомашиныг нийлүүлж байх эрxийг хүлээн авч байжээ. [[Зураг:Opel 1911 Hetzer.JPG|thumb|mini|300px|right |Опел 8/30 1911 он (2012 онд авсан зураг)]] 1911 онд Опел автомашины үйлдвэрлэлээс гадна 60 морины хүчтэй [[анжис]] чирэгчийг үйлдвэрлэсэн ба энэ нь тухайн үедээ [[Хөдөө аж ахуй|ХАА]]-н техникт нэлээд нэрд гарч байв. 1912 онд Опел нийт 3000 ажилчинтайгаар 30.000 унадаг дугуй 3000 автомашиныг жилдээ үйлдвэрлэж байлаа. Үйлдвэрлэлийн суурь талбай 73.000 м² байсан. [[Брюссель|Брюсселийн]] автомашины үзэсгэлэнд 1912 онд 24-30 морины хүчтэй суудлын тэрэгтэйгээр оролцсон. 1914 онд [[дэлхийн 1-р дайн]]ы үед Опел автомашины үйлдвэрлэлээ зогсоолгүй авч үлдэн 8-22 морины хүчтэй мөн 9-25 морины хүчтэй автомашины загваруудыг үйлдвэрлэж байсан. 1919 онд Опелын үйлдвэрлэсэн анхны 6 цилиндр бүхий 21-55 морины хүчтэй суудлын тэргийг нийтэд танилцуулсан ба үүнийг 1924 он хүртэл үйлдвэрлэсэн. 1924 онд Опел үйлдвэрээ шинэчлэн урсгал үйлдвэрлэлийн системийг оруулсан нь тухайн үедээ германы бүх автомашин үйлдвэрлэгчид дотроос хамгийн анxдагч болон үйлдвэрлэлийн зардлыг бууруулаx арга хэмжээг аван мөн их хэмжээгээр үйлдвэрлэx боломжтой болсон. Энэ үедээ ихээхэн амжилттай борлуулалттай байсан 4 морины хүчтэй Опел Лаубфрош ([[Герман хэл|герм]]. ''Laubfrosch'') гэсэн загвараа их хэмжээгээр үйлдвэрлэж гаргасан. О. Адамын хүү Фритц нь үндсэн ажлынхаа хажуугаар машин тестлэгч жолоочийн ажлыг давxар хийдэг байсан бөгөөд энэ сонирхолдоо хөтлөгдөн [[ракетэн хөдөлгүүрт машин]]ыг зохион бүтээх ажилд шамдан зүтгэж байгаад 1928 түүний зохион бүтээсэн РАК 2 (Ракетэн хөдөлгүүрт автомашин) автомашиныг [[Берлин]] хотын хурдны зам дээр 238 км/ц-ын хурдтай явж шинээр рекорд тогтоож байжээ. Үүнээс хойш нэг жилийн дараа Оpel-Sander RAK 1 хэмээх загварын нисгэгчгүй онгоцыг (бүрэн автомат удирдлага бүхий онгоц) [[Майны Франкфурт|Франкфурт]] хотын нисэх онгоцны талбайд туршсан бөгөөд энэ төрлийн онгоцыг дэлхийд анх удаа нисгэсэн компани болон бүртгэгдсэн. 1924-1928 оны хооронд Адам Опел компанид ажиллаж байсан ажилчдын тоо 2400-с 9400 болон өсөж 42.771 ширхэг автомашиныг үйлдвэрлэн гаргаж байсан нь германы тухайн үеийн зах зээлд гарч байгаа нийт автомашины 27,5 хувийг эзэлж, энэ тоогоороо германы хамгийн том автомашин үйлдвэрлэгч болж байв. <gallery widths="200"> Зураг:Opel_laubfrosch.jpg |Лаубфрош загвараараа Опел германы хамгийн том автомашин үйлдвэрлэгч болж байв. Зураг:Opel_Ei.jpg|Опел-Ай (''Opel-Ei'') загвар 1911-1914 он хүртэл үйлдвэрлэсэн. </gallery> ===Мотоциклийн үйлдвэрлэл=== Автомашины үйлдвэрлэлээ эхэлсэний дараахан Опел моторжуулсан хоёр дугуйтын үйлдвэрлэлийг бас эхэлсэн. Опелын анхны [[мотоцикл]] нь 2 морины хүчтэй байсан бөгөөд 1901 онд Рюсселсхаймын үйлдвэрээс 700 [[Дойч Марк|Д-Маркийн (дойч марк)]] үнэтэйгээр гарч байжээ. Дэлхийн 1-р дайны дараа мотоциклийн үйлдвэрлэлээ хэсэг хугацаанд зогсоосон. 1920 оны дундуур Опел мотоциклийн үйлдвэрлэлээ [[Саксон]] ([[Герман хэл|герм.]] ''Sachsen'') муж руу төвлөрүүлсэн. 1928 онд Саксон мужийн [[Диамант унадаг дугуйн үйлдвэр|Элите-Диамант]] хэмээx унадаг дугуйны үйлдвэрийн ихэнх хувьцааг худалдаж авчээ. Энэ нь шинэ салбар үйлдвэрийн суурь болж өгсөн. Энэ үйлдвэрээс нэг их удалгүй 16 морины хүчтэй, 500 см³ багтаамжтай металл хоолой бүхий рамтай мотоциклийг Опелын эмблемтэйгээр худалдаанд гаргасан. Тэр жилээ бас нэг хувилбар болох шахмал рамтай Опел Мотоклуб 500 нэртэй мотоциклийг их хэмжээгээр үйлдвэрлэн гаргасан. Энэ мотоцикл нь тухайн үедээ их ч орлого авчрав. Хэдийгээр энэ загвар нь амжилттай үйлдвэрлэгдэж байсан ч ЖМ энэ салбар үйлдвэрийг буцаан зарсан нь 1901 оноос хойш 20 гаруй загварын 6000 гаруй худалдагдсан мотоциклийн үйлдвэрээсээ салаxад хүргэжээ. Үүнтэй холбоотойгоор цаашид үйлдвэрлэхээр бэлэн болсон загваруудаа ч үйлдвэрлээгүй юм. <gallery widths="200"> Opel Motorrad 1921-22.JPG| Опел - xатуу хучилттай замд зориулсан уралдааны машин 1922 он OpelMotorrad.JPG|Опел - Мотоклуб 1928 он Neumann-neander-1929.jpg|Шаxмал рамтай мотоцикл 1929 он Opel Elite 500 Fahrzeugmuseum Chemnitz 1.JPG|Опел-500, мотоклубын суурь ашигласан 1931 он </gallery> === Ачааны машин болон онгоцны моторын үйлдвэрлэл=== 1909 онд Опел ачааны автомашины үйлдвэрлэлээ эхлээд 1910 онд анхныхаа хөнгөн ачааны автомашинаа хэрэглэгчдэд нийлүүлсэн. Анхандаа зөвхөн 1,5 [[тонн]]ы даацтай ачааны автомашин үйлдвэрлэж эхлээд дараа жил нь 1911 оноос эхлэн 3,5 тонны даацтай 30 морины хүчтэй ачааны автомашин үйлдвэрлэсэн нь нэлээд амжилттай зарагджээ. Энэ загвар нь мөн автобус загвартайгаар ч хийгдсэн. 1911 онд Рюсселсхаймд гарсан галаас улбаалан энэхүү ачааны автомашины загвараа 1911-1918 он хүртэл гал командын зориулалттайгаар бас үйлдвэрлэсэн байна. [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]ы үед мөн 4,5 тонны даацтайгаар бас үйлдвэрлэв. 1915-1918 оны хооронд 4000 гаран ажилчинтайгаар Рюсселсхаймд 4453 ачааны автомашин, 2391 суудлын автомашин болон ойролцоогоор 6000 гаран онгоцны моторыг үйлдвэрлэн нийлүүлсэн. 1918 онд Францын армид эзлэгдсэний улмаас ачааны автомашины үйлдвэрлэлээ зогсоосон. Дараа нь 1923 [[Их хямрал|хямралын]] жилүүдэд ачааны автомашины үйлдвэрлэлээ бүрэн хаасан. Сүүлд 1927 онд жижиг 2,5 тонны даац бүхий ачааны автомашин үйлдвэрлэж эхэлсэн. Үүний дараа 1930 онд Блитц ([[Герман хэл|герм.]] ''Blitz'', [[Монгол хэл|монг.]] аянга) нэртэй ачааны автомашин үйлдвэрлэж нэлээд ашигтай ажиллажээ. === 1929-1945 он: Женерал Моторс-д худалдагдсан болон дэлхийн 2-р дайны үе === 1928 онд Опелын үйлдвэрлэсэн автомашины тоо нь нийт германд үйлдвэрлэгдэж байгаа автомашины 44%-ийг эзэлж байсан учир энэ тоогоороо германы хамгийн том автомашины үйлдвэрт тооцогдож байлаа. 1928 оны 12 сарын 3-нд Опел компанийн аж ахуйн нэгжид өөрчлөлт орон хувийн компани гэсэн аж ахуйн нэгжээс хувьцаат компани болон өөрчлөгдсөн. Үндсэн хөрөнгө нь 60 сая [[Райхсмарк|марк]]тай байсан. 1927 оны 3 сарын 17-нд Опелын Вилхелм болон түүний дүү Опелын Фриедрих нар компанийнхаа нийт хувьцааны 80 гаруй хувийг америкийн автомашины үйлдвэрлэгч [[Женерал Моторс]]т зарсан байна. Женерал Моторс 1931 он гэхэд үлдсэн бүх хувьцааг худалдан авч 100% Женерал Моторсын харьяалалд очжээ. Ийм шийдвэр гаргах шалтгаан нь тухай үеийн дэлхийн эдийн засгийн хямралтай холбоотой байсан. Зарсан үнэ нь тухайн үедээ асар өндөр үнэ болох 33,352 сая ам [[Америк доллар|доллар]] буюу 154 сая Райхсмаркаар (өнөөдрийн ханшинд шилжүүлж тооцвол 509 сая [[евро]]) Женерал Моторст худалдсан байна. Хэдийгээр ах дүү хоёр Опел, компаниа зарсан боловч өөрсдөө тэр компанийнхаа удирдлагын зөвлөлийн дарга болон гишүүнээр үлдэж чадсан байдаг. Үүнээс гадна компанийнхаа нэрийг Опел хэвээр нь хадгалж авч үлдсэн байна. <gallery widths="200"> Зураг:Opel 1,2 Liter, Bj. 1932 (2011-09-24 Mayen B).JPG|[[Опел 1,2 литр]] 1931–1934 он Зураг:Opel_Admiral_Cabriolet,_Bauzeit_1937-1939_(08.07.2007).jpg|Опел Адмирал, Үйлдвэрлэсэн: 1937-1939 он Зураг:1939_Opel_Kapit%C3%A4n,_Owner_Arild_Nilssen_who,_as_his_lady_companion_wear_matching_attire_cropped_to_highlight_the_car.jpg|Опел Капитен 1938-1940 </gallery> === 1945-1960 он: Шинэ эхлэл Рюсселсхайм === [[Зураг:Opel-Fridgidaire.jpg|thumb|300px|right|Опел ХК-ы үйлдвэрлэсэн ''Frigidaire'' хөргөгч 1946 он]] 1945 оны 7 сараас эхлэн америкт эзлэгдсэн хэсэгт харьяалагдаж байсан учир америкийн армийн удирдлагын зааврын дагуу, дайнаас үлдсэн 1500 орчим суудлын тэргийг гурван жил орчим засварлах даалгаварыг, ганц бүтэн үлдсэн Рюсселсхаймын үйлдвэртээ хийж гүйцэтгэсэн. Опел 1946 оноос эхлэн Фригидайре ([[Герман хэл|герм.]] ''Frigidaire'') нэртэй хөргөгчийг үйлдвэрлэсэн. Энэ хөргөгчний үйлдвэрлэл 1959 он хүртэл үргэлжилсэн. 1945 онд Опел, ганцхан ширхэг автомашин үйлдвэрлэсэн хэмээн компанийн түүхэнд бичигдэн үлджээ. Дайны дараах анхны Опел нь Блитц нэртэй 1,5 тонны даац бүхий жижиг ачааны тэрэг нь 1946 оны 7-р сарын 15-нд хагас нь дайнд нэрвэгдсэн үйлдвэрээс үйлдвэрлэгдэн гарсан байна. Опелын Кадеттын салбар үйлдвэр нь орост эзлэгдсэн тал болох германы [[Бранденбург]] мужид байсан ба түүнийг [[Оросын Холбооны Улс|орос]]ууд өөрийн нутаг руугаа нүүлгэн авч тэндээ Oпел Кадеттыг [[Москвич 400]] нэртэйгээр үйлдвэрлэх болсон байна. ===1960-1980 он: Амжилтын үе буюу зах зээлийн тэргүүлэгч=== [[Фолксваген Кэфер|Фолксваген - Кэфер]] ([[Фолксваген]] - Цоx загвар буюу түүний хэлбэрээр ийнхүү нэрлэсэн) загвар нь энэ үеийн автомашины зах зээлийн ихэнх хувийг эзэлж байхад түүнтэй өрсөлдөх чадвар бүхий шинэ загварын Кадеттыг 1950-д оны сүүлээр зохион бүтээн, 1962 оны дундаас эхлэн шинээр ашиглалтанд орсон Бохумын үйлдвэрт үйлдвэрлэж эхэлсэн. Энэ Кадеттын сурталчилгааг маш сайн хийсэн (,,Опел Кадетт - богинохон хэлбэр: О.К.“) учир анх заx зээлд гарсан цагаасаа л амжилттай зарагдсан. 1964 оны эхээр Опел Капитен нь хоёр том "ахтай" (Адмирал, Дипломат) болсон. Энэ гурвыг КАД-ын үе ('''К'''апитен/'''А'''дмирал/'''Д'''ипломат) гэж нэрлэдэг бөгөөд эдгээр загвар нь 1977 он хүртэл борлуулалтын тоогоороо германы автомашины зах зээлийг тэргүүлж байжээ. Тиймээс ч 1960-1970 онуудад Опелын хөгжлийн үе байсан ба тухайн үеийн хамгийн том автомашин үйлдвэрлэгч [[Фолксваген]]ы дараа хоёрдугаарт бичигдэж байв. Зарим нэг загвар нь зах зээлд борлуулалтын тоогоороо тэргүүлж байсан. 1964 оны 7 сарын 9-нд Опелын үйлдвэрээс таван сая дахь автомашин үйлдвэрлэгдэн гарсан байна. <gallery widths="200"> Зураг:Opel Kadett A, Bj. 1964 (2011-07-02).jpg|Опел Кадетт A, 1962-1965 он Зураг:Opel-diplomat-b-v8.jpg|Опел Дипломат Б, 1969-1977 он Зураг:Opel_Ascona_A_front.jpg|Опел Аскона А, 1970-1975 он </gallery> === 1980-2008 он: Захиалга багассан үе болон чанарын асуудлын эхлэл === [[Зураг:Opel kadett d 1 v sst.jpg|thumb|150px|mini|[[Опел Кадетт D|Опел Кадетт-Д]] (1979–1984)]] [[Персийн булан]]гийн дайнаас улбаалан үүссэн анхны [[Иран-Иракийн дайн|газрын тосны хямрал]] нь 1980-1982 он хүртэл бүх автомашины үйлдвэрлэлийн салбарт хүндээр туссан ба үүнийг 1929-1930 оны [[Их хямрал|дэлхийн эдийн засгийн хямрал]]тай харьцуулахад түүнээс 20 орчим хувиар илүү хүндээр туссан жилүүд байлаа. Тиймээс энэ хямрал Опелыг ч тойроогүй бөгөөд 1950 оноос хойш анх удаа улаан тоо (ашиггүй ажиллаx) бичиж эхэлсэн: 1980 онд 411 сая ДМ. Бараг 7000 гаран ажилчинг ажлаас халсан. Ганцхан шинэ гарсан урдаа хөтлөгчтэй [[Опел Кадетт D|Опел Кадетт-D]] хангалттай борлуулагдаж байв. 1970-аад оны дундуур [[Фолксваген Поло|VW-Поло]] болон [[Форд Фиеста|Ford Fiesta]] жижиг тэрэгний зах зээлийг тэргүүлж байсан бол 1983 оноос эхлэн энэ ангилалд Опел Корса амжилттай өрсөлдөж эхэлсэн байна. Энэ загварыг анх 1983 онд [[Испани]]йн [[Сарагосса]] хотод байрлах ЖМ-ын салбар үйлдвэрт үйлдвэрлэж эхэлсэн бөгөөд түүнээс хойш 10 жилийн дараа буюу 1993 оноос эхлэн германы [[Айзенах]] хотод байдаг Опелын салбарт үйлдвэрлэж эхэлжээ. 1990 онд Опел-Концернд нийт 57.400 ажилчинтайгаар жилийн 23.708 тэрбум ДМ-ийн эргэлтийн хөрөнгөтэй байсан. [[Зураг:Opel Omega A.jpg|thumb|150px|right|mini|[[Опел Омега А]] (1986–1993)]] [[Зураг:Opel Astra F front 20081229.jpg|thumb|150px|right|mini|[[Опел Астра#Опел Астра F|Опел Астра F]] (1991–1998)]] 1980 оны сүүлээр Опелын менежер [[Жосе Игнацио Лопез де Арриортуа]]гийн шийдвэрээр хэмнэлт хийх арга хэмжээ авсан нь буруудан чанарын асуудал гарган түүгээр ч барахгүй компаний нэр хүндэд муугаар нөлөөлсөн алхам болов. Үүнээс хойш гарсан энэ төрлийн асуудлыг ''Лопез-Эффект'' гэж нэрлэх болсон ба энэ нь [[Опел Рекорд|Рекорд]], [[Опел Кадетт|Кадетт]], [[Опел Омега|Омега]] болон [[Опел Астра|Астра]]-д ихээр илэрч тэр бүрд буцаан дуудаж маш их хэмжээний хохирол учирсан. Лопез нь үүний дараа [[Фолксваген|VW]]-руу менежерээр ажлаа сольсон бөгөөд түүнийг компанийн чухал баримт бичгийг Фолксваген компани руу авч яван тэнд хэрэглэсэн хэмээн шүүхэд өгсөн байна. Шинэ загварын муу бодлого, удирдлагын зөвлөлийн олон ойрхон солигдолт нь (ихэнх нь ЖМ-оос томилогдсон америк дарга нар) компанийн имижийг улам унагах шалтгаан болсон. Жишээ болгон харьцуулалт хийхэд: Фолксваген XК нь 1948-2008 оны хооронд нийт 8 захирал сольсон (60-жилийн хугацаанд), Луфтханза (германы иргэний агаарын тээврийн тэргүүлэгч компани) 1954-2013 оны хооронд зөвхөн зургаан захирал солигдож байсан бол Опел ХК 1970-2013 оны хооронд нийт 16 ерөнхий захиралтай байсан байна. === 2008-2010 он: Эдийн засгийн хямрал болон Женерал Моторс компаниас тусдаа гарах гэсэн амжилтгүй оролдлого === 2008 оны дэлхийн эдийн засгийн хямралаас шалтгаалан Женерал Моторс компани нь санхүүгийн хүнд байдалд орсон. Үүнтэй холбогдуулан Опел толгой компани болох ЖМ-оос тусдаа гарах төсөл боловсруулан германы засгийн газар өргөн барьсан. Энэ төслийн хүрээнд ажилчдын тоог багасгах, мөн ЖМ-т патентын, болон хөгжлийн төлбөрийг 1-2 жилийн хугацаанд төлж барагдуулах, энэ төлбөрийн эх үүсвэрийг улсаас зээлээр авах талаар тодорхой тусган 2009 оны 3 сарын 2-нд өргөн барьсан. Гэвч Бундес Канцлер хатагтай [[Ангела Меркель]] нь Рюсселсхаймд айлчлахдаа хийсэн мэдэгдэлдээ, улс Опел ХК-ниас хувь эзэмших сонирхолгүй бөгөөд тэнд ажиллаж байгаа ажилчдын ирээдүй нь (хэрэв Опел дампуурал зарлан бүх ажилчид ажилгүй болсон тохиолдолд) улсын эдийн засагт үзүүлэх сөрөг нөлөө нь бага хэмээн зээл өгөхөөс татгалзсан ба харин өөр хөрөнгө оруулагч олсон тохиолдолд улсаас хөрөнгийн баталгаа гаргаж өгөх боломжтой хэмээн мэдэгдэл хийсэн байна. Ингээд удалгүй 2009 оны 5 сард [[итали]]йн [[Фиат]] компани, ОУ-ын автомашины ханган нийлүүлэгч [[Магна]] нь [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]]-ын [[Сбербанк]]тай хамтран мөн [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын Рипплевоод Холдингс гэсэн гурван баг худалдаж аваx саналаа гаргасан байна. Гэвч 2009 оны сүүлээр ЖМ улсад өрөө төлж барагдуулсаныхаа дараа Опелын 65%-ын хувьцааг буцаан худалдаж авсан бөгөөд гуравдагч хөрөнгө оруулагчаас татгалзсан шийдвэрийг гаргасан байна. <gallery widths="200"> Зураг:Opel_Astra_(J)_%E2%80%93_Frontansicht,_21._Juni_2011,_Heiligenhaus.jpg|[[Опел Астра#Опел Астра J|Опел Астра J]] (2009 оноос хойш) Зураг:Opel_Meriva_B_1.4_ECOTEC_Innovation_front-2_20100907.jpg|[[Опел Мерива#Опел Мерива B|Опел Мерива B]] (2010 оноос хойш) </gallery> === 2011 оноос хойш: Хувьцаат компанид хувирсан болон ерөнхий захирал Карл-Томас Нойманны үе === [[Зураг:2013-03-05_Geneva_Motor_Show_8017.JPG|thumb|200px|mini|[[Опел Адам]] (2012 оноос хойш)]] 2005 оноос хойш Адам Опел ХХК-ийн хэлбэртэй байснаа 2011 оны эхээр буцаан хувьцаат компани болов. 2013 оны 04 сарын 10-нд ЖМ компаниас гаргасан тогтоолын дагуу герман болон [[Европын холбоо|европын холбоо]]нд байгаа Опелын үйлдвэрүүдэд 2016 он хүртэл нийт 4 тэрбум [[Евро|евро]]ны хөрөнгө оруулалт хийхээр болов. Энэ мөнгийг 23 төрлийн шинэ автомашины загвар болон 13-шинэ моторт хөрөнгө оруулахаар болсон. Энэ хөрөнгө оруулалтын эхлэлийг 2012 оны намар дунд гарын жип болох [[Опел Мокка|Мокка]] болон түүний дараа 2013 оны 4-р сард Опел ХК-ийн хамгийн жижиг автомашин болох [[Опел Адам|Адам]]ыг худалдаанд гаргасанаар эхэлсэн юм. 2017 оны хоёрдугаар сараас эхлэн хэвлэлээр францын [[Groupe PSА|ПСА-групп]] Женерал-Моторсоос худалдан авах хэлэлцээ явгдаж буй талаар гарчээ.<ref>[http://www.faz.net/aktuell/wirtschaft/unternehmen/peugeot-citroen-verhandelt-mit-gm-ueber-kauf-von-opel-14877656.html Artikel aus der FAZ zur möglichen Übernahme von Opel durch die Groupe PSA]</ref> ==Компани== [[Зураг:Opel-Pr%C3%A4sentation_auf_der_IAA_2005.jpg|thumb|200px|mini|2005 оны ОУ-автомашины үзэсгэлэн худалдаанд дээрх Опелын хэсэг]] [[Зураг:Opel-Testgel%C3%A4nde_Rodgau-Dudenhofen_Aerial_fg140.jpg|thumb|right|200px|Опелын автомашин тестлэх талбай]] === Марк === Опел нь ЖМ-ын [[Европ|европ]] дахь үндсэн марк юм. Гадаад их биеийн бага зэргийн ялгааг эс тооцвол [[Их Британи|Их Британийн Нэгдсэн Вант Улс]] болон хойд [[Ирланд]]ад үйлдвэрлэгддэг [[Воксхолл]] ([[Англи хэл|анг]]. Vauxhall) загварууд үндсэндээ адилхан. Опелын автомашинууд [[Умард Африк]], [[БНХАУ]], [[Израил]], [[Сингапур]], [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]], [[Чили]] болон [[Ойрх Дорнод]]ын улсуудад худалдаалагдаж байна. === Ажилчид болон үйлдвэрлэлийн салбар газрууд=== Oпелийн хамгийн том үйлдвэр нь Рюсселсхаймын үйлдвэр бөгөөд 2002 он хүртэл нийт 750 сая евроны үйлдвэрлэлийн тоног төхөөрөмжийн шинэчлэлт хийн дэлхийн шилдэг орчин үеийн тоног төхөөрөмжөөр тоноглогдсон үйлдвэрүүдийн нэг болсон. {| class=" wikitable sortable" |- class=" background color5" ! ''Нэр''<br /> Үйлдвэрлэлийн байршил ! Үйлдвэрлэж эхэлсэн ! Бүтээгдэхүүн ! Тайлбар ! Ажилчдын тоо |- ! colspan="5" bgcolor="white"| Үйлдвэрлэлийн байршил германд |- | [[Рюсселсхайм]]<br />[[Хессен]], [[Герман]] | 1898 | * [[Опел Инсигниа| Инсигниа]] (лимузин, налуу урссан ар тал болон спортс тоурер) * [[Опел Астра#Опел Астра J|Астра J]] таван хаалгатай (2011 оны 9 сараас хойш) * урьд нь: [[Опел Омега|Омега]], [[Опел Вектра|Вектра]], [[Опел Сигнум|Сигнум]], [[Буйк Регал]]<ref>{{Webarchiv|url=http://blog.regal-enthusiast.org/ |wayback=20120511124429 |text=''Regal Enthusiast – Site for the 2011 Buick Regal'' |archiv-bot=2023-10-06 14:25:52 InternetArchiveBot }} 2013-04-23</ref> | Адам Опел ХК-Төв байр<br />Олон улсын техникийн хөгжлийн төв<br /> Жилд үйлдвэрлэх хүчин чадал 180.000 ширхэг.<ref>[http://media.opel.com/media/intl/en/opel/company_opel/plants/ruesselsheim.brand_opel.html ''Rüsselsheim Plant. Facts and Figures'' 2013-04-23]</ref> | align="center" | 3.200 (31.12.2012)<ref name="opel-mitarbeiter">{{Webarchiv|url=http://tuner-datenbank.de/aktuell/opel-aktuell.html |wayback=20160304100742 |text=Opel - Daten und Fakten |archiv-bot=2023-09-30 11:00:11 InternetArchiveBot }} Abgerufen am 15. März 2013.</ref><!-- Ажилчдын тоо нь Опелын хэвлэлийн албаны төлөөлөгчөөс баталгаажуулсан аж.--> |- | [[Бохум]]<br /> [[Умард Райн-Вестфален]], Герман | 1962–2014 | * [[Опел Астра#Опел Астра H|Астра Классик III]] (Таван хаалгат болон Караван) * [[Опел Цафира|Цафира тоурер]] * [[Опел Цафира|Цафира гэр бүлийн]] * ЖМ-д зориулсан автомашины эд ангийн үйлдвэрлэл | Мөн үзэх: [[Адам Опел ХХК Бохумын үйлдвэр I|Бохумын үйлдвэр I]], [[Адам Опел ХХК Бохумын үйлдвэр II/III|Бохумын үйлдвэр II/III]] * [[Опел Цафира|Цафира тоурер]]ийн үйлдвэрлэлийг 2014 оноор дуусгавар болгосон. | |- | [[Бранденбург/Хавел|Бранденбург/Хавел]]<br />[[Бранденбург]], Герман | 1935–1944 | * „[[Опел Блитц|Блитц]]“- Ачааны автомашин | Мөн үзэх: [[Опелын Бранденбург дахь үйлдвэр]]<br />1944 оны бөмбөгдөлтөнд өртсөн, 1945 онд бүр задлан нураасан. | align="center" | 4.286<br />(1943) |- | [[Кайзерслаутерн]]<br />[[Райнланд-Пфальц]], Герман | 1966 | * Автомашины бүрэлдхүүн хэсэг кароссери, шасси болон дотоод дизайны нимгэн төмөр, хөнгөнцагаан, хуванцарын үйлдвэр (Жишээ нь: хажуугийн хананууд, моторын бүрхүүл, тэнхлэг, суудлын хүрээ (үндсэн араг) * Моторууд: ** Дөрвөн цилиндрт-Турбо дизель моторууд (1,9 литр багтаамжтай) ** Хөнгөн металлаар хийсэн олон хувилбарын моторууд (1,9-2,2 хүртэл литр багтаамжтай) | Урьд нь Опелын загваруудын шассиг үйлдвэрлэж байсан. Кардан гол, ган болон перда диск, тормосны цилиндр, амартизатор, болон автомат хурдны хайрцагийн эд ангиудыг үүссэн цагаасаа хойш үйлдвэрлэж байна. | align="center" | 2.250 (31.12.2012)<ref name="opel-mitarbeiter" /> |- | ''[[Опел Айзенах|Опел Айзенах]]''<br />[[ Айзенах]]<br />[[Тюринг]], Герман | 1990 | * [[Опел Адам|Адам]] (2012 оноос хойш) * [[Опел Корса#Опел Корса D (2006-2014)|Корса D]] (гурван хаалгатай) * урьд нь: [[Опел Астра#Опел Астра|Астра]], [[Опел Вектра А|Вектра]] | | align="center" | 1.600 (31.12.2012)<ref name="opel-mitarbeiter" /> |- ! colspan="5" bgcolor="white"| Опел-/ЖМ-Европ дахь охин компаниуд, гадны захиалгат үйлдвэрлэлийн компани |- | '' ЖМ Испани ''<br />[[Сарагосса|Сарагосса]], [[Испани]] | 1982 | * [[Опел Корса#Опел Корса D (2006-2014)|Корса D]] (гурав болон таван хаалгатай) * [[Опел Корса#Опел Корса D (2006-2014)|Корсаван]] * [[Опел Мерива#Опел Мерива B|Мерива B]] * [[Опел Мокка| Мокка]]<ref>http://www.spiegel.de/wirtschaft/unternehmen/opel-baut-klein-suv-mokka-im-spanischen-werk-in-saragossa-a-910488.html</ref> * урьд нь: [[Опел Комбо| Комбо]] | | align="center" | 6.500 |- | ''ЖМ-Польш, салбар үйлдвэр [[Ltd.]] ''<br />[[Гливице]], [[Польш]] | 1998 | * [[Опел Астра#Опел Астра H|Астра Классик III]] (лимузин) * [[Опел Астра#Опел Астра J|Астра]] (таван хаалгатай, GTC болон лимузин) * [[Опел Каскада|Каскада]] (кабриолет) * [[Опел Цафира| Цафира гэр бүлийн]] * урьд нь: [[Опел Агила|Агила]] | | align="center" | 3.000 |- | '' ИСПОЛ (Исузу Моторс Польш) [[Ltd.]] [[Тючю]], Польш | 1996 | * Дизель мотор | | align="center" | 550 |- | '' ЖМ-Эллесмере Порт, салбар үйлдвэр''<br />[[Эллесмере Порт]], [[Их Британи]] | 1963 | * [[Опел Астра#Опел Астра J|Астра]] (таван хаалгатай болон спорт тоурер) * [[Опел Астра#Опел Астра H| Астраван]] * урьд нь: [[Опел Вектра|Вектра]] | | align="center" | 2.100 |- | ''[[ЖМ-Лютон, салбар үйлдвэр|ЖММ-Лютон]]''<br />[[Лютон]], Их Британи | 1905 | * [[Опел Виваро|Виваро]] * урьд нь: [[Бедфорд Блитц]], [[Опел Фронтера| Фронтера]], [[Опел Вектра|Вектра]] | Төв байр [[Воксхолл Моторс| Воксхолл Моторс]] | align="center" | 1.100 |- | ''[[Опел Вена|Опел Вена]] ХХК''<br />[[Вена]] - [[Асперн]], [[Австри]] | 1982 | * Моторууд (1.0 ECOTEC, 1.2 ECOTEC, 1.4 ECOTEC болон 1.4 ECOTEC Турбо) * Xурдны хайрцаг (F17 таван араат- болон M20/32 болон зургаан араат хөтлүүр) | | align="center" | 2.000 |- | [[Сентготтхард]], [[Унгар]] | 1990 | * Моторууд * Хурдны хайрцаг/хөтлүүр * урьд нь: [[Опел Астра#Опел Астра F|Астра]] | | align="center" | 750 |- | ''[[Société des Véhicules Automobiles de Batilly|СОВАБ]]'' ([[Рено Тракс|Рено]])<br /> Батиллю, Депт. [[Меуртхе-эт-Моселле]], [[Франц]] | 1980 | * [[Опел Мовано|Мовано]] | | align="center" | |- | ''[[Магяр Сузуки|Магяр Сузуки]]''<br />[[Эсцтергом]], Унгар | 1991 | * [[Опел Агила#Опел Агила B|Агила]] | | align="center" | 4.274 (2008) |- | ''[[Тофас|Тофас Туркийн автомобил фабрик]]''<br />[[Бурса]], [[Турк]] | 1980 | * [[Опел Комбо|Комбо]] | | align="center" | 8.200 |- | ''[[ЖМ-Солонгос|ЖМ-Солонгос Компани]]''<br />[[Инчон| Бупюёнг-гу, Инчон]], [[Өмнөд Солонгос]] | 1937 | * [[Опел Антара|Антара]] * [[Опел Мокка|Мокка]] | | align="center" | 17.200 |- | ''ЖМ Авто LLC''<br />[[Санкт-Петербург|Шушары (Санкт Петерсбург)]], [[Оросын Холбооны Улс]] | 2008 | * [[Опел Антара|Антара]] * [[Опел Астра#Опел Астра J|Опел Астра]] (таван хаалгат) | | align="center" | 1.200 |- | '' Женерал Моторс Компани'' <br />[[Детройт|Детройт Хамтрамк]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] | 1985 | * [[Опел Ампера|Ампера]] | | align="center" | 1.350 |} ===Опел-Шинэ зарагдсан автомашины тоо (Германд)=== {| class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe5" ! Он ! Автомашины <br />тоо хэмжээ (харьцангуй) ! Нийт зөвшөөрлийн <br />тоо хэмжээ |- | ''2016'' || align="center" | 243.792<ref>[http://www.kba.de/DE/Presse/Pressemitteilungen/2017/Fahrzeugzulassungen/pm01_2017_n_12_16_pm_komplett.htm ''Neuzulassungen von Personenkraftwagen im Dezember 2016 nach Marken''], Kraftfahrt-Bundesamt, 2017-01-04, PDF</ref> || align="center" | 7,27 % |- | ''2015'' || align="center" | 229.352<ref>{{Webarchiv|url=http://www.kba.de/SharedDocs/Publikationen/DE/Statistik/Fahrzeuge/FZ/2015_monatlich/FZ10/fz10_2015_12_pdf.pdf?__blob=publicationFile&v=3 |wayback=20170223172602 |text=''Neuzulassungen von Personenkraftwagen im Dezember 2015 nach Marken und Modellreihen'' |archiv-bot=2023-09-26 16:27:59 InternetArchiveBot }}, Kraftfahrt-Bundesamt, 2016-05-07, PDF</ref> || align="center" | 7,15 % |- | ''2014'' || align="center" | 219.084<ref>{{Webarchiv|url=http://www.kba.de/SharedDocs/Publikationen/DE/Statistik/Fahrzeuge/FZ/2014_monatlich/FZ10/fz10_2014_12_pdf.pdf?__blob=publicationFile&v=2 |wayback=20150110143904 |text=''Neuzulassungen von Personenkraftwagen im Dezember 2014 nach Marken und Modellreihen'' |archiv-bot=2023-09-26 16:27:59 InternetArchiveBot }} Kraftfahrt-Bundesamt 2015-03-26 PDF</ref> || align="center" | 7,21 % |----- | ''2013'' || align="center" | 207.461 || align="center" | 7,03 % |----- | ''2012'' || align="center" | 213.627 || align="center" | 6,90 % |----- | ''2011'' || align="center" | 254.605 || align="center" | 8,00 % |----- | ''2010'' || align="center" | 233.498 || align="center" | 8,01 %<ref>[http://www.kba.de/cln_005/nn_124384/DE/Presse/PressemitteilungenStatistiken/2010/Fahrzeugzulassungen/n__12__10__pdf,templateId=raw,property=publicationFile.pdf/n_12_10_pdf.pdf Pkw-Neuzulassungen 2010 Deutschland nach Herstellern], Abgerufen am 12. Januar 2011</ref> |----- | || || |----- | ''2009'' || align="center" | 338.603 || align="center" | 8,89 %<ref>[http://www.kba.de/cln_005/nn_923062/DE/Presse/PressemitteilungenStatistiken/2001__2005/2009/Fahrzeugzulassungen/n__12__09__grafiken__gross.html Pkw-Neuzulassungen 2009 Deutschland nach Herstellern], Abgerufen am 12. Januar 2011</ref> |----- | ''2008'' || align="center" | 258.274<ref name="Stern" /> || align="center" | 8,36 %<ref>[http://www.kfz-auskunft.de/kfz/pkw_neuzulassungen_hersteller_2008.html Pkw-Neuzulassungen 2008 Deutschland nach Herstellern], Abgerufen am 2. März 2009</ref> |----- | ''2007'' || align="center" | 283.854 || align="center" | 9,06 % |----- | ''2006'' || align="center" | 334.111 || align="center" | 9,65 % |----- | ''2005'' || align="center" | 347.960 || align="center" | 10,41 % |----- | ''2004'' || align="center" | 335.557 || align="center" | 10,27 % |----- | ''2003'' || align="center" | 332.781 || align="center" | 10,28 % |----- | ''2002'' || align="center" | 337.535 || align="center" | 10,38 % |----- | ''2001'' || align="center" | 396.214 || align="center" | 11,86 % |----- | ''2000'' || align="center" | 411.193 || align="center" | 12,17 % |----- | || || |----- | ''1999'' || align="center" | 522.170 || align="center" | 13,73 % |----- | ''1998'' || align="center" | 529.425 || align="center" | 14,17 % |----- | ''1997'' || align="center" | 545.293 || align="center" | 15,46 % |----- | ''1996'' || align="center" | 557.229 || align="center" | 15,94 % |----- | || || |----- | ''1989'' || align="center" | 455.672 || align="center" | 16,09 % |----- | ''1988'' || align="center" | 430.066 || align="center" | 15,32 % |----- | ''1987'' || align="center" | 454.535 || align="center" | 15,59 % |----- | ''1986'' || align="center" | 421.339 || align="center" | 14,89 % |----- | ''1985'' || align="center" | 367.740 || align="center" | 15,46 % |----- | ''1984'' || align="center" | 389.182 || align="center" | 16,26 % |----- | ''1982'' || align="center" | 391.916 || align="center" | 18,18 % |----- | ''1981'' || align="center" | 378.364 || align="center" | 16,24 % |----- | || || |----- | ''1973'' || align="center" | 420.679<ref name="Stern" /> || align="center" | 20,71 % |----- | ''1972'' || align="center" | 456.189<ref name="Stern">''Der Stern.'' Heft 21/2009, S. 54.</ref> || align="center" | 21,29 % |----- | || || |----- | ''1969'' || align="center" | 349.630<ref name="1966–1969">''auto motor und sport.'' S. 102, Heft 8, 1970, Vereinigte Motorverlage GmbH, Stuttgart</ref> || align="center" | 18,99 % |----- | ''1968'' || align="center" | 272.120<ref name="1966–1969" /> || align="center" | 19,09 % |----- | ''1967'' || align="center" | 275.821<ref name="1966–1969" /> || align="center" | 20,33 % |----- | ''1966'' || align="center" | 324.869<ref name="1966–1969" /> || align="center" | 21,57 % |----- | || || |----- | ''1959'' || align="center" | 139.780<ref name="1950–1959">Bernd Tuchen: ''Opel der Zuverlässige, Drei Jahrzehnte Opel-Werbung.'' Heel Verlag, Königswinter 2005, ISBN 3-89880-426-7, S. 11.</ref>|| align="center" | 16,89 % |----- | ''1958'' || align="center" | 128.876 || align="center" | 16,65 % |----- | ''1957'' || align="center" | 102.199 || align="center" | 18,10 % |----- | ''1956'' || align="center" | 82.875 || align="center" | 16,57 % |----- | ''1955'' || align="center" | 78.009 || align="center" | 18,63 % |----- | ''1954'' || align="center" | 63.440 || align="center" | 20,01 % |----- | ''1953'' || align="center" | 48.069<ref name="1950–1959" /> || align="center" | 19,19 % |----- | ''1952'' || align="center" | 28.675<ref name="1950–1959" /> || align="center" | 14,26 % |----- | ''1951'' || align="center" | 29.826 || align="center" | 16,72 % |----- | ''1950'' || align="center" | 32.606<ref name="1950–1959" /> || align="center" | 21,81 % |} ==Эмблемийн түүхээс== Хамгийн анхны Опелын бэлгэдэл нь О үсгэн дотор А үсгийг хээ мэт хэлбэртэй байсан нь тус үйлдвэрийг үндэслэгч Адам Опелын нэрний эхний үсгүүд байв. А үсэг нь хүрэл, О үсэг нь улаан өнгөтэй байжээ. 1886 оноос эхлэн [[Викториа (домог)|ялалтын дарь эх Викториа]]гийн дүрсийг унадаг дугуйн эмблемээр ашигласан байна. Энэ зурагны дээд хэсэгт „Викториа Блитц“ харин доод талд нь Адам Опел нэрийг бичжээ. 1909 оноос эхлэн Опел нэрээ дангаар нь хэрэглэж эхэлжээ. Жилийн дараа компанийн бэлгэдэл ахин өөрчлөгдөн лаврын навчин дотор хөх нүдийг дүрслэн түүн дотор Опел нэрээ томоор бичин хэрэглэх боллоо. 1935 оноос эхлэн тэдний хөгжлийг илэрхийлэх чамин хэлбэрт цеппелиний дүрсийг, шар өнгийн цагирагаар (дугуйн дүрсний бэлгэдэл) хүрээлэн хэрэглэв. Цеппелинээ хөдөлгүүрийн бүрхүүлийн хэвээр ч бас ашигласан байна. 1960-аад оноос эхлэн цеппелин нь аянга болон хувирч эхэлжээ. 1963 оноос эхлэн аянга нь Опелын албан ёсны эмблем боллоо. Энэ үеийн тээврийн хэрэгсэлдээ ашиглаж байсан эмблем нь эхэндээ бичиггүй, зөвхөн аянгын дүрс байсан ба хэв маяг, материал, харьцааны хувьд ч өөр өөр хэмжээтэй бэлгэдлийг ашигласаар байжээ. 2007 онд өнөөгийн логог [[Опел GTC концепт]] загвартаа хэрэглэн танилцуулсан ба энэ удаа аянгын дээд талд Опел нэрийг шигтгэн бичсэн байна. 2008 оноос бүх загвартаа энэхүү эмблемээ ашиглаж байна. <gallery widths="120" perrow="6"> Зураг:Opel olympia 1935-1937.JPG|Олимпиагийн хөргөлтийн дээрх Цеппелин эмблем (1935–37) Зураг:Milestoned's photostream - 003 - Logo-in-Reserverad.jpg|Капитены цеппелин эмблем-1938 Opel Logo Handel 1937.svg|Овал хэлбэртэй худалдааны байгууллагын Опел лого 1950 Зураг:Opel Kapitän '51 (1951-53) am 2009-10-13 Heck nur-Logo.jpg|Цеппелинээс аянга болж хувирахын өмнө-1954 Зураг:Opel Kapitän 1959 01 nur-Logo.jpg|Опел Капитен-1959 Зураг:2011-09-30 Bonn Polizeiauto Deutschlandfest (Logo-und-Grill).jpg|Опелын хэвтээ байрлалтай аянга, бичгээр 1950 Зураг:1961 Opel 1 75 pic1 Logo-only.jpg|Опел Блитц, хэвтээ байрлалтай аянгын загвартай 1961 Зураг:Opel Blitz 2,1T (1968) pic2 Logo-only.jpg|Одоогийн аянгын загварын анхны хэлбэр 1968 Зураг:Opel Print 1970.svg|Шинэчилсэн загвар 1970 Зураг:Opel Logo 1987.svg|Шинэчилсэн загвар 1987 |Нарийхан цагираг бүхий дээд талын тойрогтоо Опел бичээстэй эмблем 2009 Opel-Logo 2017.png|2017: Хоёр хэмжээст дизайн </gallery> ==Загвар== ===Загварын нэр=== Автомашин үйлдвэрлэж эхэлсэн 1930 оноос Опел автомашиныхаа нэрийг ихэвчлэн [[4/12PS]] (4-жолоодох хүч, морины хүчээр; 12- жинхэнэ хүч; PS-морины хүч гэсэн герман үг) загвараар өгч байжээ. Энэ нь ихээхэн төвөгтэй нэршил байсан учир 1931 оноос эхлэн цилиндрийн эзэлхүүний хэмжээг (жишээ нь 1,2 литр) оронд нь хэрэглэсэн боловч энэ нь 1937 он хүртэл л үргэлжилсэн байна. Ингээд 1935 онд үйлдвэрлэсэн загвартаа Олимпиа хэмээх нэр өгсөн учир нь 1936 онд болох [[Берлиний олимп|Берлиний зуны Олимпын]] тоглолтыг бэлэгшээн өгчээ. Түүний дараах загвар ч мөн энэ нэртэйгээр үйлдвэрлэгдсэн. 1930-1980-аад он хүртэл усан цэргийн цолыг (Капитен, Адмирал, Кадетт) мөн албаны нэрийг (Дипломат, Сенатор) сонгож өгдөг байв. 1980-аад оноос эхлэн нэрийн сонголтоо өөрчлөн О-г загварын ерөнхий тэмдэглэгээ болгоод А-гаар төгссөн үгийг сонгох болсон. Гэхдээ үүнд зарим нэг загварууд хамааралгүй (Сигнум, Монтереи, эсвэл Спеедстер г.м.) нэрүүд ч бий. 2012 оноос эхлэн Опел ХК нэр сонгохдоо компанийг үндэслэгч Опелын гэр бүлийнхэний нэрийг хэрэглэж байна (Жишээ нь: [[Адам Опел|Адам Опел]] болон [[Карл Опел|Карл Опел]] г.м.). ===Түлхүүрийн (Үйлдвэрлэлийн) дугаар=== Холбооны зам тээврийн яамнаас Опелын ихэнх суудлын тэргэнд үйлдвэрлэлийн дугаар ([[Герман хэл|герм.]] ''Herstellerschlüsselnummern-HSN'') болох 0035 болон 0039 хэрэглэдэг. [[Опел Мовано|Мовано]]-ийн дугаар нь HSN 3041 дугаарт жагсаагдах ба ихэнх [[Опел Фронтера|Фронтера]]-загварууд болон [[Исузу]]-н дугаар HSN 2127 гэсэн дугаарын жагсаалтанд байдаг. Зарим нэг [[Опел Корса|Корса]]-загвар HSN 7526 гэсэн жагсаалтанд байдаг. Ганцхан ''Опел GT 2.0'' нь GM-HSN 1006 гэсэн дугаарын жагсаалтанд бүртгэгдсэн байдаг. === Он тооллын дарааллаар === {{Он тооллын дараалал-Опел, 1980 оноос хойш}} ===Загварын түүх=== {| class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe5" | style="background:#CCCCCC; text-align:center" | '''Үйлдвэрлэсэн он'''<br />''Үйлдвэрлэсэн машинууд'' ! style="background:#CCCCCC; text-align:center"| Үйлдвэрлэсэн загвар ! style="background:#CCCCCC; text-align:center"| Тайлбар ! style="background:#CCCCCC; text-align:center"| Зураг |- | style="background:#EEEEEE; text-align:center" colspan="4" | ==== [[:Ангилал:Xамгийн жижиг тэрэг|Хамгийн жижиг тэрэг]] ==== |- | '''2012 оноос хойш''' | [[Опел Адам|Адам]] | Адам<ref>{{Webarchiv|url=http://www.auto-motor-und-sport.de/news/erlkoenig-opel-adam-ab-2012-reitet-der-mini-opel-die-up-attacke-3378627.html |wayback=20120622073940 |text=''auto motor und sport'' über den ''Opel Adam''. |archiv-bot=2025-08-29 22:49:34 InternetArchiveBot }} Aufgerufen am 8. Mai 2012.</ref> нь Корса D-ийн богиносгосон хувилбар бөгөөд 2012 оноос хойш Тюрингийн Айзенаx хотод үйлдвэрлэгдэж байна.<ref>http://www.autobild.de/artikel/opel-junior-2013-erlkoenig-1884531.html</ref> Парисын автомашины үзэсгэлэнд Опелын үйлдвэрлэсэн хамгийн жижиг машинаар тодорсон.<ref>[http://www.motorvision.de/artikel/neuvorstellung-opel-adam-opel-adam-evas-traumwagen,16902.html ''Opel Adam: Evas Traumwagen'' 2012-07-11]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Neuvorstellung Opel Adam Stefan Grundhoff; Florian Maier, Motorvision.de 2012-07-11</ref> | [[Зураг:Opel Adam 1.4 Slam – Frontansicht, 15. Januar 2014, Düsseldorf.jpg|100px]] |- | style="background:#EEEEEE; text-align:center" colspan="4" | ==== [[:Ангилал:Жижиг дунд ангиллын автомашин|Жижиг тэрэг]] ==== |- | '''1975–1982''' | [[Oпел Чеветте|Чеветте]] | Чеветте 1980-1982 оны хооронд үйлдвэрлэгдсэн бөгөөд ''Кадетт C''-г үйлдвэрлэхээ болисоноос хойш буюу ''Корса A''-г үйлдвэрлэж эхлэхийн өмнө хямдхан вариант болгон худалдаанд гаргасан. Үүнийг [[Вауксxалл Моторс|Вауксxалл]] үйлдвэрлэсэн. | [[Зураг:Vauxhall_Chevette_4_door_notchback_Trumpington.jpg|100px]] |- | '''1982–1993''' | [[Опел Корса#Опел Корса А (1982-1993)|Корса А]] | Опелын анхны жижиг тэрэг ба эхэндээ зөвхөн хоёр хаалгатай ар тал шат хэлбэртэй эсвэл гурван хаалгатай ар тал налуу хэлбэртэй хийгдсэн. 1985 оноос хойх энэ хоёр вариант хоёулаа 2 хаалгатайгаар хийгдэж эхэлсэн. 1987 оноос шаталсан ар талтай хувилбарыг үйлдвэрлэхээ болисон. 1990 онд энэ загвараа шинэчилсэн. | [[Зураг:Opel Corsa A front 20080131.jpg|100px]] |- | '''1993–2000''' | [[Опел Корса#Опел Корса B (1982-1993)|Корса B]] | Эхний Корса Б 1983 онд үзэсгэлэнд оролцож байсан ''Опел Жуниор''-н суурь дээр хийгдсэн. Энэ 90-ээд онд германд амжилттай зарагдаж байсан моделиудын нэг. | [[Зураг:Opel Corsa front 20080417.jpg|100px]] |- | '''1994–2001''' | [[Опел Тигра#Опел Тигра A (1994-2001)|Тигра]] | Опел Тигра нь ''Корса Б''-ийн суурь дээр хийгдсэн спорт купье загвар юм. Хоёр вариантын бензин мотор 1,4 болон 1,6 литр багтаамжтай үйлдвэрлэгдсэн. 1,4 литрийн багтаамжтай Тигра-г 1998 оны зун хүртэл, 1,6 литрийн багтаамжтай вариантыг 2001 оны 7 сар хүртэл үйлдвэрлэсэн. | [[Зураг:Opel Tigra front 20071212.jpg|100px]] |- | '''2000–2006''' | [[Опел Корса#Опел Корса C (2000-2006)|Корса C]] | Өмнө нь үйлдвэрлэж байсан хувилбараа шинэчилсэн загвар. ''Корса С'' нь ''Кабрио Тигра ТвинТоп'', ''Миниван Мерива'' мөн ''Комбо C''-ийн суурь загвар болж байсан. | [[Зураг:Opel Corsa C 1.2 Elegance front 20100912.jpg|100px]] |- | '''2004–2009''' | [[Опел Тигра#Опел Тигра B (2004-2009)|Тигра ТвинТоп]] | ''Корса С''-ийн суурь дээр хийгдсэн автоматаар эвхэгдэx төмөр дээвэртэй загвар. Францын ''[[Heuliez]]'' компанид үйлдвэрлэж байсан. | [[Зураг:OPEL-VAUX-TIGRA-B.jpg|100px]] |- | '''2006–2014''' | [[Опел Корса#Опел Корса D (2006-2014)|Корса D]] | Корса-ийн дөрөв дэх үеийн загвар нь 2005 онд үйлдвэрлэгдсэн ''Fiat Grande Puntо''-ийн суурь загварыг ашиглан хийгджээ. Гэхдээ дотроо гурав болон таван хаалгатай вариантуудын ар тал хоорондоо ихэд ялгаатай хийгдсэн. | [[Зураг:Opel_Corsa_1.4_ecoFLEX_Satellite_%28D%2C_Facelift%29_%E2%80%93_Frontansicht%2C_31._Juli_2012%2C_Heiligenhaus.jpg|100px]] |- | '''2014 оноос хойш''' | [[Опел Корса#Опел Корса E (2014-хойш)|Корса E]] | 2014 оны 11-р сараас ''Корса''-ийн тав дахь үеийн загварын үйлдвэрлэл эхэлсэн. ''Корса Е''-ийн загвар нь түүний жижиг дүү болох ''Адам''-ын загвартай нэлээд төстэй хийгдсэн. Стандарт загварт нь LED - өдрийн гэрэл багтсан байгаа. 2015 оны 1 сараас эхлэн худалдаанд гарна.. | [[Зураг:Opel Corsa 1.3 CDTI ecoFLEX Innovation (E) – Frontansicht, 24. Dezember 2015, Ratingen.jpg|100px]] |- | style="background:#EEEEEE; text-align:center" colspan="4" | ==== [[:Ангилал:Жижиг дунд ангиллын автомашин|Компакт буюу жижиг дунд ангилал]] ==== |- | '''1947–1953'''<br />''156.870'' | [[Oпел Олимпиа|Олимпиа]] | Дайны өмнө буюу 1935 оноос эхлэн үйлдвэрлэж байсан загвараа дайны дараа өөрчлөн гаргасан. 1950 онд дахин шинэчлэл хийгдсэн жишээ нь урд хөргөлтийн арматур. | [[Зураг:Opel Olympia.jpg|100px]] |- | '''1962–1965'''<br />''649.512'' | [[Oпел Кадетт#Oпел Кадетт A|Кадетт A]]'' | Дайны дараах анхны ''Кадетт'', зөвхөн ''Кадетт''-ыг үйлдвэрлэх зорилготойгоор шинээр баригдсан Опелын салбар үйлдвэр болох Бохум хотод үйлдвэрлэгдсэн. Тухайн үеийн загварууд нь хоёр хаалгатай лимузин, гурван хаалгатай комби (''Караван'') болон купье байсан. | [[Зураг:Opel Kadett A.jpg|100px]] |- | '''1965–1973'''<br />''2.649.501'' | [[Oпел Кадетт#Oпел Кадетт B|Кадетт B]]'' | Өмнөx загварын шинэчилсэн хувилбар. Анх удаа дөрвөн хаалгатай (1967 онд) налуу ар талтайгаар хийгдсэн. 1967-1970 оны 7 сар хүртэл ''Кадетт Б''-ийн урд талыг шинэчлэн гаргасан нь ''Олимпиа А''-аас хамаагүй сайжирсан. ''Кадетт Б''-г үйлдвэрлэж байх үед түүний борлуулалт маш өндөр байсан ба энэ тоогоороо ''Фолксваген Каефер''-ийг ардаа орхин 1-р байр эзэлж байсан. | [[Зураг:Opel Kadett B BW 2016-09-03 13-52-40.jpg|100px]] |- | '''1973–1979'''<br />''1.701.000'' | [[Oпел Кадетт#Oпел Кадетт C|Кадетт C]]'' | Шинэ загвар нь гаднах арьс л өөрчлөгдсөнөөс доторx техник тэр чигтээ өмнөх загвараа агуулсан. Европод 1990 он хүртэл үйлдвэрлэгдсэн. | [[Зураг:Opel Kadett C City front 20081127.jpg|100px]] |- | '''1979–1984'''<br />''2.092.087'' | [[Oпел Кадетт#Oпел Кадетт D|Кадетт D]]'' | Энэ загвар нь гадна дотногүй шинэчлэгдсэн. Хамгийн анхны Опелын урд хөтлөгчтэй тэрэг. Мөн анхны дизель моторыг ''Кадетт-D'' угсарсан байна. | [[Зураг:Opel kadett d 1 v sst.jpg|100px]] |- | '''1984–1993'''<br />''3.779.289'' | [[Oпел Кадетт#Oпел Кадетт E|Кадетт E]]'' | Гаднаx загвар өмнөx канттай загвараа бодвол бөөрөнхий хэлбэртэй болж ирсэн ба шалтгаан нь агаарын урсгалын ашигтай хэлбэрт оршино. 1994 оноос эхлэн Cолонгосын ''[[Daewoo Nexia]]''-д гадна арьсыг өөрчлөн зарж эхэлсэн. | [[Зураг:Opel Kadett Kombi front 20080224.jpg|100px]] |- | '''1991–2000''' | [[Опел Астра#Oпел Астра F|Астра F]]'' | Шинээр зохион бүтээсэн загвар бөгөөд анхны жолоочийн хамгаалах дэр угсрагдсан. ''Астра'' гэдэг нэр нь 1980-аад онд Опелын англи дахь салбар үйлдвэр болох [[''Воксxолл Моторс|Воксxолл'']]-аас гаралтай. Түүний борлуулалтын хэмжээ мөн л ''[[Фолксваген Голф III]]''-тай адил байсан. Спорт загварын хувилбар GSi нэртэйгээр гарч байсан. | [[Зураг:Astra F GSi 16V (C20XE) 1993.JPG|100px]] |- | '''1998–2005''' | [[Опел Астра#Oпел Астра G|Астра G]]'' | Шинэ загвар, гэхдээ спорт загвар нь өмнөхтэй адил GSi биш харин ''OPC'' ''(Opel Performance Center)'' нэртэйгээр гаргасан. | [[Зураг:Opel Astra G Coupé.JPG|100px]] |- | '''2004–2010''' | [[Опел Астра#Oпел Астра H|Астра H]]'' | Женерал Моторс-ын ''Delta'' - дээр суурилсан цоо шинэ загвар. Энэ нь маш амжилттай зарагдсан загваруудын нэг ба 2006 гэхэд нэг сая гаран ширхэг үйлдвэрлэгдсэн. Гадаад хэлбэр нь таван хаалгатай, комби, гурван хаалгатай мөн (''GTC'') болон налуу артайгаар үйлдвэрлэгдсэн. Налуу артай вариант нь зүүн болон өмнөд европ болон азид худалдаанд ихээр гарсан. | [[Зураг:Opel Astra H Caravan 1.9 CDTI front.JPG|100px]] |- | '''2009 оноос хойш''' | [[Опел Астра#Oпел Астра J|Астра J]] | Шинэ хувилбар буюу ''Астра''-н 4 дэx үеийн загвар нь 2009 оны 12 сараас худалдаанд гарсан. Комби вариант нь (''Инсигниа''-тай адил ''Спортс Тоурер'') 2010 оноос эхлэн үйлдвэрлэгдэж эхэлсэн. Гурван хаалгатай ''GTC'' вариант нь 2012 оны 1 сараас худалдаанд гарсан. |[[Зураг:Opel Astra GTC 1.4 Turbo ecoFLEX Edition (J) – Frontansicht, 20. Oktober 2012, Heiligenhaus.jpg|100px]] |- | style="background:#EEEEEE; text-align:center" colspan="4" | ==== [[:Ангилал:Дунд ангиллын автомашин|Дунд ангилал]] ==== |- | '''1967–1970'''<br />''80.637'' | [[Опел Олимпиа А|Олимпиа А]] | 1967 оны зунаас 1970 оны дунд хүртэл Кадетт Б-ийн суурийг ашиглан хамгийн чадалтай мотороо угсран тансаг загварын ''Олимпиа А'' хэмээх нэр өгөн худалдаанд гаргасан. | [[Зураг:Opel Olympia A 02.jpg|100px]] |- | '''1970–1975'''<br />''692.000'' | [[Опел Аскона|Аскона А]] | Кадетт болон Рекорд хоёрын завсрыг бөглөх зорилготой 1970 оны намар энэ загварыг шинээр гаргасан. Энэ төрлийн загварын зах зээлийг Форд Таунус тодорхойлж байсан үе. Мөн нэг комби Вояже санал болгож байв. | [[Зураг:Opel Ascona A 1974.jpg|100px]] |- | '''1970–1975'''<br />''500.000 | [[Опел Манта#Опел Манта A|Манта A]] | Таван суудал бүхий спорт купьег Асконагийн суурь дээр хийв. 1970-аад оны хамгийн алдартай загваруудын нэг, түүний өрсөлдөгч нь Форд Капри байлаа. | [[Зураг:Opel_Manta_%286073608394%29.jpg|100px]] |- | '''1975–1981'''<br /> | [[Опел Аскона#Опел Аскона B|Аскона B]] | Аскона нь 1975 оны 8-р сараас худалдаанд гарсан. Өмнөх загварын 60-90 морины хүчтэй цуваа дөрвөн цилиндрт моторыг хэвээр нь авч ашигласан. 1979 онд моторыг нь шинэчилсэн. Үүний нэг загварыг Их Британид 1976 оноос эхлэн Воксхолл Кавалиер нэртэй гаргаж байжээ. | [[Зураг:Ascona B rechts.jpg|100px]] |- | '''1975–1988'''<br />''550.000 | [[Опел Манта#Опел Манта B|Манта B]] | Аскона B-суурийг ашиглан хийсэн Манта B-г унаж явах нь тухайн үед нэр хүндийн баталгаа болдог байв. Тиймээс ч энэ загвар нь хамгийн удаан үйлдвэрлэгдсэн загвар юм. 1978 оны намраас эхлэн комби купье (Манта С) буюу ардаа их зайтайгаар хийсэн. | [[Зураг:1975 Opel Manta B Heck.jpg|100px]] |- | '''1981–1988'''<br /> | [[Опел Аскона#Опел Аскона C|Аскона C]] | Аскона С нь Кадетт D-ээс хойшиx урдаа хөтлөгчтэй хоёр дахь Опелын загвар юм. 1984-1986 онуудад техникийн шинэчлэлд орон түүний үзэмж болон техник аль алины материалыг хөнгөн материалаар хийж байв. Үүний комби загварыг Австралийн ЖМ-ийн салбарт угсран Англид худалдаанд гаргаж байсан. | [[Зураг:Opel Ascona C front 20130104.jpg|100px]] |- | '''1988–1995'''<br /> | [[Опел Вектра#Опел Вектра A|Вектра A]] | Цоо шинээр зохион бүтээсэн бөгөөд мөн амжилтанд ч хүргэсэн. 1988 оны намар шаталсан ар талтай вариантыг үйлдвэрлэж эхэлсэн бөгөөд 1989 оны эхээр налуу ар талтай хувилбарыг ч үйлдвэрлэж эхлэв. 1992 оны зун загварын сайжруулалт хийгдсэн ба энэ загвараас эхлэн моторын таган дээр байсан Опелын эмблем агааржуулагчийн салхивч руу буцан шилжсэн. | [[Зураг:Opel Vectra front 20071109.jpg|100px]] |- | '''1989–1997''' | [[Опел Калибра|Калибра]] | Вектра А-ийн суурь дээр хийгдсэн спорт купье нь 1990 оноос эхлэн Манта-н амжилтыг үргэлжлүүлэх зорилготой байлаа. Түүний бусдаас ялгарах онцлог нь их гэрлийг их доор суулган маш нарийн (70 мм өндөр) хэмжээтэй хийсэн. Калибраг мөн Финландад үйлдвэрлэсэн. | [[Зураг:Opel Calibra rear 20071212.jpg|100px]] |- | '''1995–2002'''<br /> | [[Опел Вектра#Опел Вектра B|Вектра B]] | Вектра B нь Аскона А-с хойших дараагийн дунд ангиллын автомашин байсан ба 1996 оноос комби хувилбарыг (Караван) үйлдвэрлэсэн. Сайжруулалт 1999 онд хийгдсэн. | [[Зураг:Opel vectra b.jpg|100px]] |- | '''2002–2008'''<br /> | [[Опел Вектра#Опел Вектра C|Вектра C]] | Орчин үеийн загвар, гаднах хэлбэрийн хувьд хуучны загваруудаас эрс өөрчлөгдөн маш их электроникоор тоноглов. Эхлээд 2002 оны эхээр шаталсан артай лимузин зуны дунд сараас спорт загварын налуу артай хувилбаруудыг үйлдвэрлэв. Гэвч төсөөлж байсан амжилтанд хангалттай хүрч чадаагүй учир 2005 онд Астра H загвартай төстэй болгон маш их шинэчлэлт хийсэн. | [[Зураг:Vec C2006.jpg|100px]] |- | '''2003–2008''' | [[Опел Сигнум|Сигнум]] | Шинэ ангилалын загвар бөгөөд Вектра С хувилбарыг бодоход хоёр тэнхлэгийн хоорондох зайг караван буюу комбитой адил хэмжээнд хүргэн сунгаснаар доторх зайг томруулан богино кароссеритэй болгов. Энэ загварт Вектрад ашигласан бүх шинэчлэлийг мөн хэрэглэсэн байна. | [[Зураг:Opel Signum rear 20090919.jpg|100px]] |- | '''2008 хойш''' | [[Опел Инсигниа|Инсигниа]] | [[Опел Вектра|Вектрагийн]] дараагийн үеийн загвар болох Инсигниа нь 2008 оны аравдугаар сараас эхлэн шаталсан- болон налуу артай лимузин загварууд борлуулагдаж эхэлжээ. 2009 оны гуравдугаар сард түүний коби хувилбар гарсан ба үүнийг караван гэж нэрлэхээ болиод, харин ''Спортс Тоурер'' хэмээн нэрлэгдэх болов. Инсигниа нь 2009 онд "Оны шилдэг автомашин" шагналыг хүртсэн. 2013 оны зуны сүүлээр түүний сайжруулсан загвар гарсанаас гадна яг тэр жилдээ дөрвөн дугуй хөтлөгчтэй комби хувилбарыг ''Коунтри Тоурер'' гэсэн нэртэйгээр худалдаанд гаргав. | [[Зураг:Opelinsignia17.jpg|100px]] |- | '''2013 хойш''' | [[Опел Каскада|Каскада]] | Эвхэгдэх зөөлөн материалтай дээвэр бүхий кабриолет нь [[Опел Астра#Oпел Астра J|Астра J]]-н платтформ дээр суурилсан боловч техникийн чухал эд хэсгүүдээ Инсигниагийн эд хэсгийг авч угсарсан байна. | [[Зураг:Opel Cascada 1.6 EDIT Innovation – Heckansicht, 23. März 2014, Düsseldorf.jpg|100px]] |- | style="background:#EEEEEE; text-align:center" colspan="4" | ==== [[:Ангилал:Дундаас дээд ангиллын автомашин|Дундаас дээд ангилал]] ==== |- | '''1953–1957''' | [[Oпел Олимпиа Рекорд|Олимпиа Рекорд]] | Олимпиа Рекорд нь дэлхийн 2-р дайны дараах анхны шинэ загварын автомашин байлаа. Олимпиа Рекорд, арай сүүлд буюу 1953 оны намар зохион бүтээгдсэн [[Опел Капитен|Капитен]] хоёр нь Америкийн Понтонкароссиетэй адил загварууд юм. | [[Зураг:Opelrekord.jpg|100px]] |- | '''1957–1960''' | [[Oпел Рекорд|Рекорд]] [[Опел Рекорд#Oпел Рекорд P1|P1]] |Бүх талаараа өмнөх загвараасаа илүү орчин үеийн автомашин байсан. '''P''' үсэг нь урдаа болон хойноо панорама салхивчтайг илэрхийлнэ. Рекорд P1 нь хоёр болон дөрвөн хаалгатай лимузин, комби (караван) болон ачаа нийлүүлэх зориулалтын бүхээгтэй (арын ачааны хэсэгт цонхгүй) хийгдсэн бөгөөд энэ загварууд нь гэр бүл болон мужаануудын хэрэглэх дуртай автомашины нэг болж байв. | [[Зураг:Opel Olympia Rekord P1 Kombi 2012-09-01 14-29-57.JPG|100px]] |- | '''1960–1963''' | [[Oпел Рекорд|Рекорд]] [[Опел Рекорд#Oпел Рекорд P2|P2]] | Tехникийн хувьд нэг их өөрчлөгдөөгүй, харин гадаад төрхийн хувьд маш их өөрчлөлт хийгдсэн. | [[Зураг:1962 Opel 17R4 pic4.JPG|100px]] |- | '''1963–1965''' | [[Oпел Рекорд|Рекорд]] [[Опел Рекорд#Oпел Рекорд A|A]] | Нэлээд цэвэрхэн хийцтэй шулуун шугамдсан мэт шинэ загварын автомашин. Үүнтэй болон Кадетт А-гаас эхлэн Опел нэг төрлийн автомашины загваруудаа үсгийн дарааллаар ангилж эхэлсэн. | [[Зураг:Opel Rekord A front 20091211.jpg|100px]] |- | '''1965–1966'''<br /> | [[Oпел Рекорд|Рекорд]] [[Опел Рекорд#Oпел Рекорд B|B]] | ''Рекорд B'' нь шилжилтийн загвар байсан, хэдийгээр Опелын үйлдвэрлэсэн шинэ мотор тавигдсан боловч бусад техникийн хувьд өмнөх загвартайгаа ижил байв. Үүнд жишээлбэл арын тэнхлэг нь хавтгай пүрштэй хэвээр үлдсэн. | [[Зураг:REKORD-B-2.JPG|100px]] |- | '''1966–1972'''<br /> | [[Oпел Рекорд|Рекорд]] [[Опел Рекорд#Oпел Рекорд C|C]] | ''Рекорд C'' нь гаднах хэлбэрийн хувьд ихээхэн өөрчлөгдсөн, хойд хэсгээрээ өмнөх загвараа бодвол өргөн болсоноос гадна С-багана болон сайжруулсан шурагтай пүрш бүхий явах анги арын тэнхлэг давхар буюу таван гарт тэнхлэг зэргийн өөрчлөлт хийгджээ. ''Рекорд C'' нь хамгийн амжилттай борлуулагдсан загварын нэг юм. Бразилд 1990 он хүртэл үйлдвэрлэгдсэн. | [[Зураг:Opel Rekord 1900 L, Bj. 1971 (2009-05-01 - retu) 2.jpg|100px]] |- | '''1967–1971''' | [[Oпел Коммодоре#Oпел Коммодоре A|Коммодоре A]] | Рекорд C-г ашиглан хийсэн, урд талыг сунгасан учир тэнд зургаан цилиндрт 150 морины хүчтэй мотор угсарсан. ''Kоммодоре A'' нь лимузин болон купье загвар хийгдсэн. | [[Зураг:Opel Commodore A rear 20080126.jpg|100px]] |- | '''1971–1977''' | [[Опел Рекорд|Рекорд]] [[Опел Рекорд#Опел Рекорд D|D]] | "Опел Рекорд" -ийн хэлбэр нь дахиад л „европ“ хэлбэртэй байв. Энэ тэрэг нь анхандаа ,,Рекорд II“ гэсэн нэртэй байсны учир нь түүний дизель тэрэгний хувилбар байдаггүй гэдгийг илэрхийлсэн санаа байж. Үнэндээ бол 1972 оноос эхлэн ,,Рекорд D“-г дизель мотортойгоор ч үйлдвэрлэсэн байна. | [[Зураг:Opel Rekord D rear 20090810.jpg|100px]] |- | '''1972–1977''' | [[Oпел Коммодоре#Oпел Коммодоре B|Коммодоре B]] | 1972 оны эхээр үйлдвэрлэж эхэлсэн Коммодоре B-г Рекорд D-ийн суурь дээр үйлдвэрлэсэн ба түүнд мөн Рекорд D -д угсарсан зургаан цилиндрт моторыг угсарсан байна. Энэ загвар нь лимузин болон купье хувилбартайгаар үйлдвэрлэгдсэн. | [[Зураг:Opel Commodore B Coupé.jpg|100px]] |- | '''1977–1982''' | [[Опел Рекорд#Опел Рекорд|Рекорд]] [[Опел Рекорд#Опел Рекорд E|E1]] | ''Рекорд E''-д шинэ загварын их бие болон урд тэнхлэгийг угсарсанаас, бусдаар бол өмнөх загварынx нь техникийг ашигласан байдаг. Хамгийн сүүлийн хоёр хаалгатай Рекордын хувилбар юм. | [[Зураг:Opel Rekord E1 front.jpg|100px]] |- | '''1982–1986''' | [[Опел Рекорд#Опел Рекорд|Рекорд]] [[Опел Рекорд#Опел Рекорд E|E2]] | ''Рекорд E2'' нь 1982 оны намраас эхлэн урд хэсгийг сайжруулсан загвар болон гарч ирсэн. Моторын хувьд нэг их өөрчлөгдөөгүй өмнөхөө авч ашигласан бөгөөд ганцхан 1984 оны намар нэмж 2,0 литрийн 115 морины хүчтэй бензин мотор угсарсан юм. Дөрвөн хаалгатай лимузинээс гадна гурван хаалгатай комби караван болон гурван хаалгатай хайрцган загвартай хувилбарын сонголттой байв. | [[Зураг:Opel Rekord E2 front 20081127.jpg|100px]] |- | '''1978–1986''' | [[Oпел Сенатор#Oпел Сенатор A|Сенатор A]] | ''Сенатор A'' нь 1978 оны хавар түүний дээр байрлалтай [[Опел KAD B]]-загварын цувралыг үргэлжлүүлэн гарч ирэсэн. Энэ нь ''Рекорд E'' дээр суурилсан ба арын таван бул бүхий "хатуу тэнхлэг" байхгүй, харин орчин үеийн ташуу бултай тэнхлэг угсрагдсан. Мөн 3 литр хүртэл эзэлхүүнтэй 180 м.x. мотор угсрагджээ. 1982 оны сүүлээр хийгдсэн өөрчлөлтүүд нь "Рекорд Е2"-той нэлээд төстэй болсон. | [[Зураг:Opel Senator CD.jpg|100px]] |- | '''1978–1986''' | [[Oпел Монца|Монца]] | ''Монца'' бол [[Спорт купье]] бөгөөд "Сенатор"-ын суурь дээр хийсэн ба түүнтэй хамт тухайн үедээ хамгийн чадалтай мотор бүхий Опелын загварууд байв. 1982 оны сүүлээр ''Рекорд E2'' болон ''Сенатор'' -той адил нэгэн ижил нүүрний хэсэгтэй болсон. 1983 оны намраас түүний шилдэг загвар болох "Монца GSE" худалдаанд гарав. Хянах самбарын гэрэлтүүлэгт "LED"-заагч болон спорт загварын явах анги 3 литрийн мотор зэргийг сонгон захилах боломжтой байсан. | [[Зураг:OPEL-VAUX-MONZA-A-FACELIFT.jpg|100px]] |- | '''1978–1982''' | [[Опел Коммодоре#Опел Коммодоре C|Коммодоре C]] | Дөрвөн цилиндртэй "Рекорд Е"-ийн хажуугаар зургаан цилиндртэй "Коммодоре" үйлдвэрлэж байв. гэвч "Сенатор" үйлдвэрлэлтээс хамааралтайгаар түүнийг 1982 наймдугаар сараас эхлэн "Коммодоре"-ийн үйлдвэрлэлтийг зогсоосон аж. Коммодоре-н цувралаас дан ганц энэ загвар л "Voyage" хэмээх тансаг загварын комби үйлдвэрлэгдэж байж. | [[Зураг:Commo voyage.jpg|100px]] |- | '''1986–1993''' | [[Опел Омега#Опел Омега A|Омега A]] | Цоо шинээр зохион бүтээсэн автомашины үе бөгөөд тухайн үедээ "Сенатор B"-тэй нэг платформ дээр хамгийн орчин үеийн техникийг ашиглажээ. Үүнийг дөрөв болон зургаан цилиндрт мотортойгоор дөрвөн хаалга, шаталсан ар бүхий лимузин болон таван хаалгатай комби загвартайгаар үйлдвэрлэгдсэн. | [[Зураг:Opel Omega front 20071007.jpg|100px]] |- | '''1987–1993''' | [[Oпел Сенатор#Oпел Сенатор B|Сенатор B]] | 1987 оны зунаас эхлэн үйлдвэрлэсэн "Сенатор B" нь өмнөх жил нь үйлдвэрлэж эхэлсэн "Омега A"-д суурилсан байна. Энэ хоёр дахь үеийн загварын борлуулалт яваандаа маш муудаж эхэлсэн учир Опел нь "Сенатор"-цувралын үйлдвэрлэлтийг бүрэн зогсооx шийдвэр гаргасан. Ингээд 1993 дундаас "дундаас дээд" ангилалын автомашины загварт ганцхан "Омега"-г үйлдвэрлэсэн байна. | [[Зураг:Opel Senator B front 20080102.jpg|100px]] |- | '''1994–2003''' | [[Опел Омега#Опел Омега B|Омега B]] | Дотор болон гадна тал нь өмнөх үеийн загвараасаа хамаагүй том зайтай загвар. "Омега B" нь шинэ мотор, аюулгүйн дэр болон дизель мотортойгоор нийлүүлэгдсэн. Хэдийгээр эхний үед амжилттай зарагдаж байсан боловч, чанарын асуудал ихээр гарсанаас гадна марктингийн алдаа, нийлүүлэлтийн хугацаа хэт урт болон захиалга багассан зэрэг шалтгаанаар Омегаг ямар ч дараах загваргүйгээр 2003 онд үйлдвэрлэлтийг хаасан байна. | [[Зураг:Opel Omega II 2.2i Facelift front 20100509.jpg|100px]] |- | style="background:#EEEEEE; text-align:center" colspan="4" | ==== [[:Ангилал:Дээд ангиллын автомашин|Дээд ангилал]] ==== |- | '''1948–1953''' | [[Опел Капитен#Опел Капитен '48|Капитен '48]] | Дэлхийн 2-р дайны дараа үйлдвэрлэгдсэн анхны Капитен нь 1938 онд буюу дайны өмнө үйлдвэрлэгдсэн загвартай бараг адилхан загвар байлаа. 1951 оноос эхлэн бага зэргийн өөрчлөлтүүд хийгдсэн ба жишээлбэл шинэ урд хөргөлтийн нүүргэвч хийгдсэн. |[[Зураг:Nationale_oldtimerdag_Zandvoort_2010%2C_1950_OPEL_KAPITAN_pic6.JPG|100px]] |- | '''1953–1955''' | [[Опел Капитен#Опел Капитен '54|Капитен '54 [1953-1955)]] | Дайны дараах анхны загвар (Опел Олимпиа Рекорд-той хамт) бөгөөд америк маягийн загвар бүхий хөргөлтний нүүргэвчтэй. | [[Зураг:Opel Kapitan R 1955.jpg|100px]] |- | '''1955–1958''' | [[Опел Капитен#Опел Капитен ’56 болон ’57|Капитен '56/’57 (1955–1958)|]] | Ерөнхийдөө Капитен ’54-ийг сайжруулсан загвар ба тоноглолтын хувьд хамаагүй илүү болон хүчтэй мотор нүүргэвчийн хэлбэр нь босоо байрлалтай хийгдсэн. | [[Зураг:Opel Kapitän,Bj.1956am20050717.jpg|100px]] |- |- | '''1958–1959''' | [[Опел Капитен#Опел Капитен P 2,5|Капитен P 2,5 (1958–1959)]] | Өргөн бөөрөөнхий хэлбэр бүхий урд салхины шилтэй автомашин. Түүний арын гэрэлний хэлбэр нь цоожны нүхтэй адил хэлбэртэй учир "Түлхүүрийн нүхтэй Капитен" ч гэж бас нэрлэдэг байна. | [[Зураг:Opel kapitan 1950s 2.jpg|100px]] |- | '''1959–1963''' | [[Опел Капитен#Опел Капитен P 2,6|Капитен P 2,6 (1959–1963)]] | 1959 оны зун үйлдвэрлэгдэн худалдаанд гарсан Капитен P 2,6 нь Рекорд P2-той адил сайжруулалт хийгдсэн. Шинэ их бие нь намхан, сунгасан шугаман эмжээр болон шинээр дахин томруулсан панорама урд салхины шилтэй хийгдэв. Өмнөх загварын дээврийн арын хаалганы дээд хэсэг нь хэт доош суусан байсан бөгөөд энэ нь ихээр шүүмжлэгддэг байсныг энэ загварт сайжруулалт хийн зорчигч суухад эвтэйхэн болгожээ. | [[Зураг:Opel Kapitaen P 2,6.jpg|100px]] |- | '''1964–1968''' | [[Опел Капитен/Адмирал/Дипломат A#Капитен A|Капитен/Адмирал/Дипломат A]]<br /> (КАД A) | Цоо шинэ загвар ба ар тал ихээхэн том хэлбэртэй. "Гурван том" нь харагдах байдал болон техникийн хувьд бараг адилхан боловч тоноглолт болон моторжуулалтын хувьд ялгаатай юм. 1967 оны дундаас Дипломат А-г купье загвартайгаар зөвхөн 347-г үйлдвэрлэсэн байна. | [[Зураг:Opel_50_Jahre_Design_%2814541646973%29.jpg|100px]] |- | '''1969–1977''' | [[Опел Капитен/Адмирал/Дипломат B|Капитен/Адмирал/Дипломат B]]<br /> (КАД B) | 1969 оны гуравдугаард сард худалдаанд гарсан КАД B цуврал нь өмнөх загвараа бодвол илүү том их биетэй юм. Мөн энэ загвар [[Мерседес-Бенц W 115]]-тай төстэй бөгөөд Бенцийн урд их гэрэл нь босоо хэлбэртэй бол КАД B-ийн урд их гэрэл хэвтээ хэлбэртэй юм. Хамгийн сүүлийн дээд ангилалын загварыг 1977 оны зун үйлдвэрлэсэнээр зогсоосон байна. | [[Зураг:Opel_50_Jahre_Design_%2814520113944%29.jpg|100px]] |- | style="background:#EEEEEE; text-align:center" colspan="4" | ==== [[:Ангилал:Спорт загварын автомашин|Спорт загвар]] ==== |- | '''1968–1973'''<br />''103.463'' | [[Опел GT|GT]] | Хоёр суудалтай купьег Кадетт B-ийн суурийг ашиглан хийжээ. Онцлог шинж: урд гэрэл хаагдах гэртэй. | [[Зураг:Opel GT 2012-09-01 14-23-06.JPG|100px]] |- | '''1971–1974'''<br />''127'' | [[Интермекканика Индра]] | Кабрио болон купье загварыг [[Опел КАД B#Дипломат B|Дипломат V8]]<ref>[http://www.spiegel.de/fotostrecke/0,5538,14588,00.html Opel-Oldies: ''Geschichten aus Chrom und Blech'' (Fotoserie)]</ref> суурийг ашиглан хийсэн. | [[Зураг:Saxony Classic Rallye 2010 - Intermeccanica Indra 1972 (aka).jpg|100px]] |- | '''2000–2005'''<br />''7.207''<ref name="www.lotus116.de">{{Cite web |url=http://www.lotus116.de/history.htm |title=Lotus116.de History |access-date=2015-06-15 |archive-date=2015-05-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150522013328/http://www.lotus116.de/history.htm |url-status=dead }}</ref> | [[Опел Спеедстер|Спеедстер]] | Цэвэр спорт загварын автомашин бөгөөд [[Лотус Карс#Лотус Элисе S2|Лотус Элисе S2]] суурь дээр хийгдсэн. | [[Зураг:Opel Speedster 22 v03.jpg|100px]] |- | '''2007–2009'''<br />''7.519'' | [[Опел GT (Родстер)|GT]] | ''Опел GT'' гэсэн нэрийг 34 жилийн дараа дахин сэргээсэн ба энэ удаа хоёр суудал бүхий Родстерийг ЖМ-ын Каппа-платформ дээр суурилан хийсэн. | [[Зураг:OPEL-SATURN-PONTIAC-GT-SKY-SOLTICE.jpg|100px]] |- | style="background:#EEEEEE; text-align:center" colspan="4" | ==== [[:Ангилал:Микрован|Микрован]] ==== |- | '''2000–2007''' | [[Опел Агила#Опел Агила A|Агила A]] | Опел Агила нь [[Сузуки Вагон R+]]-тэй нэг загварт харъяалагдах бөгөөд түүнийг Польшийн Гливике хотод үйлдвэрлэсэн. | [[Зураг:Opel Agila A 1.2 Njoy.JPG|100px]] |- | '''2007–2014''' | [[Опел Агила#Опел Агила B|Агила B]] | Хоёр дахь Агила загвар нь Сузуки болон Опел/Фиат мотортойгоор угсрагдсан ба [[Сузуки Сплаш]]-тэй эгч дүү загвар юм. | [[Зураг:Opel Agila 1.2 ecoFLEX Edition (B) – Frontansicht, 7. April 2011, Velbert.jpg|100px]] |- | style="background:#EEEEEE; text-align:center" colspan="4" | ==== [[:Ангилал:Миниван|Миниван]] ==== |- | '''2003–2010''' | [[Опел Мерива#Опел Мерива А|Мерива A]] | Түүнээс том хэмжээтэй Опел Цафираг бодвол Мерива нь Корса C дээр суурилсан ба дээд тал нь таван хүний суудалтай байдаг. 2006 онд бага зэргийн дизайны өөрчлөлт хийгдсэн бөгөөд 180 морины хүчтэй чадалтай мотортой болсон байна. | [[Зураг:Opel Meriva Facelift 20090812 front.JPG|100px]] |- | '''2010 оноос хойш''' | [[Опел Мерива#Опел Мерива B|Мерива B]] | Мерива А-ийн хөгжүүлсэн хувилбар ба хажуугийн хоёр хаалга нь урд урдаасаа харан нээгддэг юм. Энэ ангилалд анх удаа дээд зэрэглэлийн техникийн шийдлүүдийг хэрэглэсэний дотор галоген эргэлтийн гэрэл, нуруунд ээлтэй суудал болон унадаг дугуй тээвэрлэх систем зэрэг орно. | [[Зураг:Opel Meriva B 1.4 ECOTEC Innovation front 20100907.jpg|100px]] |- | style="background:#EEEEEE; text-align:center" colspan="4" | ==== [[:Ангилал:Өндөр дээвэртэй комби|Өндөр дээвэртэй комби]] ==== |- |'''1986–1993''' | [[Опел Комбо#Опел Комбо А|Комбо А]] | Кадетт E-д суурилсан өндөр дээвэр бүхий комби загвар нь Опелын энэ ангилалд үйлдвэрлэсэн анхны автомашин юм. Анхны өндөр дээвэрт комби нь зөвхөн бүхээгтэй ачааны загвар л үйлдвэрлэгдсэн байна. | [[Зураг:Opel Kadett Combo 1.7 D Heck.JPG|100px]] |- | '''1993–2001''' | [[Опел Комбо#Опел Комбо B|Опел Комбо B]] | Хоёр дахь үеийн өндөр дээвэрт комби нь Корса B-ийн суурийг ашигласан. Сүүлд 1993 оны намраас эхлэн Комбо нь бие даасан загвар болон хөгжсөн юм. | [[Зураг:Opel Combo front 20080625.jpg|100px|Hier ist der Combo als Kastenwagen zu sehen.]] |- | '''2001–2011''' | [[Опел Комбо#Опел Комбо C|Опел Комбо C]] | Энэ загварыг Корса C-ийн суурь дээр 2001 оны зунаас 2011 оны эхэн үе хүртэл үйлдвэрлэсэн. 2007 оноос эхлэн Испаны Сарагосса хотод үйлдвэрлэгдсэн бол түүнээс өмнө нь Португалийн Азамбуяад үйлдвэрлэж байжээ. | [[Зураг:Opel Combo C Tour 1.7 DTI front 20100808.jpg|100px]] |- | '''2011 оноос хойш''' | [[Опел Комбо#Опел Комбо D|Опел Комбо D]] | Опелын дараагийн өндөр дээвэрт загвар нь энэ удаа 2010 оны эхнээс үйлдвэрлэгдсэн [[Фиат Добло]]-той нэг ижил платформ дээр хийгдсэн байна. 2011 оны эхнээс эхлэн Турк улсын Бурса хотод үйлдвэрлэгдэж байна. | [[Зураг:Opel Combo 1.6 CDTI Edition (D) – Frontansicht, 18. März 2012, Wuppertal.jpg|100px]] |- | style="background:#EEEEEE; text-align:center" colspan="4" | ==== [[:Ангилал:Компактван|Компактван]] ==== |- | '''1999–2005''' | [[Опел Цафира#Опел Цафира A|Цафира A]] | Цафира A нь Астра G- дээр хийгдсэн ба хөарин их биеийн хувь өөрчлөлт орсоны дотор богиносгосон моторын таг болон эвхэгдэх долоон хүний суудалтай. 2003 оны эхээр бага зэргийн дизайны өөрчлөлт хийгдэв. Мөн "OPC" хувилбарт нь 192 морины хүчтэй моторыг угсарчээ. | [[Зураг:Opel_Zafira_front_20071002.jpg|100px]] |- | '''2005–2014''' | [[Опел Цафира#Опел Цафира B|Опел Цафира B]] | Астра H-н суурин дээр хоёр дахь үеийн загвар Цафира B-г хийсэн. Коммон-Райл-Техник бүхий 100-150 м.х. чадалтай дизель мотортой. 2008 онд дизайн болон моторт нь жижиг өөрчлөлтүүд хийгдсэн. | [[Зураг:Opel_Zafira_%28B%2C_Facelift%29_%E2%80%93_Frontansicht%2C_7._September_2013%2C_M%C3%BCnster.jpg|100px]] |- | '''2011 оноос хойш''' | [[Опел Цафира#Опел Цафира Тоурер|Опел Цафира C]] | Гурав дахь үеийн загвар нэмэлт нэртэй болсон бөгөөд доод хэсэг нь Астра J-той адилхан юм. Опелын анхны радарын технологи бүхий зайн тохируулгатай загвар юм. Өмнөх загвар нь 2014 он хүртэл Цафира Фамили хэмээх нэртэйгээр үйлдвэрлэгдсэн байна. | [[Зураг:Opel_Zafira_Tourer_2.0_CDTI_Innovation_%28C%29_%E2%80%93_Frontansicht%2C_23._Mai_2013%2C_Heiligenhaus.jpg|100px]] |- | style="background:#EEEEEE; text-align:center" colspan="4" | ==== [[:Ангилал:Ван (автомашин)|Ван (урт)]] ==== |- | '''1996–1999''' | [[Опел Синтра|Синтра]] | Опелын анхны Ван ангиллын загвар нь ЖМ-ын Шевролет Вентуре болон Понтиак ТрансСпорт загваруудад суурилсан байна. Худалдаанд гарсанаас хойш ослын болон тормосны туршилтын дүн муу гарсанаас гадна борлуулалт муутай байсан учир 1999 онд түүний үйлдвэрлэлтийг бүр мөсөн хаасан байдаг. | [[Зураг:OPEL-VAUX-SINTRA-A.jpg|100px]] |- | style="background:#EEEEEE; text-align:center" colspan="4" | ==== [[:Ангилал:Микро автобус|Микро автобус]] ==== |- | '''1973–1986''' | [[Бедфорд Блитц]] | Энэ жижиг автобус нь автомашин үйлдвэрлэгч Бедфорд худалдан авсан ба Воксхолл Моторс компанид үйлдвэрлэгдсэн байдаг. | [[Зураг:Bedford blitz v sst.jpg|100px]] |- | '''1997–2000''' | [[Опел Арена|Арена]] | Бедфорд Блитцийн үйлдвэрлэлийг зогсоосоноос хойш 11 жилийн дараа үйлдвэрлэсэн автобус юм. Гэхдээ энэ загвар Рено Трафиктай адилхан загвар бөгөөд Трафикийг бүр эрт 1980 онд үйлдвэрлэгдсэн байна. | [[Зураг:Opel arena passenger side.jpg|100px]] |- | '''2001 оноос хойш''' | [[Опел Виваро|Виваро Комби/Тоур/Лифе]] | [[Рено-Ниссан]]тай хамтран зохион бүтээсэн орчин үеийн загвар бөгөөд [[Рено Трафик]] болон [[Ниссан Примастар]]-тай ижил загвар юм. Үүний хоёр дахь үе нь 2014 оны зунаас худалдаанд гарсан. | [[Зураг:Opel Vivaro front 20080108.jpg|100px]] |- | style="background:#EEEEEE; text-align:center" colspan="4" | ==== [[:Ангилал:Бартаат замын автомашин|Бартаат замын тэрэг]] ==== |- | '''1991–1998''' | [[Опел Фронтера#Опел Фронтера A|Фронтера A]] | Опелын өөрийн үйлдвэрлэсэн анхны бартаат замын жип бөгөөд Монтереи-тэй адил автомашины үйлдвэр Исуцу компаны лиценцээр үйлдвэрлэгдсэн байна. Эхэн үеийн моторууд нь Омега А-д ашигласан мотор байжээ. | [[Зураг:Opel Frontera B vl blue short.jpg|100px]] |- | '''1998–2004''' | [[Опел Фронтера#Опел Фронтера B|Фронтера B]] | 1998 оны намраас Опел Фронтера B худалдаанд гарав. Энэ автомашин нь өмнөхтэйгээ адил гурван хаалгатай тэнхлэг хоорондын зай нь богино загвар хийгдсэнээс гадна таван хаалгатай урт тэнхлэг хоорондын зайтайгаар бас үйлдвэрлэгдсэн. | [[Зураг:Opel Frontera front 20080730.jpg|100px]] |- | '''1992–1999''' | [[Опел Монтереи|Монтереи]] | Опел ''Монтереи'' нь 1992 оноос 1999 оны хооронд үйлдвэрлэгдсэн бөгөөд [[Исузу Троопер]]-той ижил нэг их биетэй. Фронтера-тай адил гурван хаалгатай болон таван хаалгатай урт хувилбартай хийгдсэн. 1998 онд бага зэргийн загварын сайжруулалт хийгдсэний дотор урд нүүрний хэсэг болон моторжуулалтыг өргөтгөсөн. 1999 оны хавар түүний импортыг Опел зогсоон хаасан. | [[Зураг:Isuzu Trooper vl green.jpg|100px|Auf dem Isuzu Trooper basiert der Opel Monterey.]] |- | style="background:#EEEEEE; text-align:center" colspan="4" | ==== [[Sport Utility Vehicle|SUV]] ==== |- | '''2006–2015''' | [[Опел Антара|Антара]] | Антара нь 2006 оны намраас зах зээлд гарсан бөгөөд шууд биш ч Фронтерагийн залгамж үе юм. Чадлын хувьд 2 литр 120 м.x.-тэй дизель мотороос 3,2 литрийн 227 м.x. бензин мотортой үйлдвэрлэгджээ. | [[Зураг:Opel_Antara_2.0_CDTI_front_20100516.jpg|100px]] |- | '''2012 оноос хойш''' | [[Опел Мокка|Мокка]] | 2012 онд Опел бас нэг спорт бартаат замын тэрэг гаргасан нь Опел Мокка юм. Үүнийг үйлдвэрлэхдээ Опел Корса D-ийн суурийг ашиглажээ. | [[Зураг:Opel_Mokka_2013_%2811403587734%29.jpg|100px]] |- | style="background:#EEEEEE; text-align:center" colspan="4" | ==== Ачаа тээврийн автомашин ==== |- | '''1932–1954''' | [[Опел Блитц|Блитц]] | ''Блитц'' нь зах зээлд гаргасан олон хувилбарын хамгийн эхний үеийн хувилбар юм. 1935 онд шинэ баригдсан Опел Бранденбург үйлдвэрт гурван тонны даацын чадалтайгаар ихэвчлэн армид зориулан хийжээ. 1944-1949 оны хооронд Даймлер-Бенцийн Манхайм хот дахь ачааны машины үйлдвэрт лицензээ өгөн үйлдвэрлүүлж байж. | [[Зураг:Opel-Blitz-LF15.jpg|100px]] |- | '''1951–1960''' | [[Опел Блитц|Блитц]] | ''Блитц''-ийн хоёр дахь үе нь 1,75 тонны даацтай ачааны автомашин байв. | [[Зураг:Opel blitz pritsche 1 sst.jpg|100px]] |- | '''1960–1965''' | [[Опел Блитц|Блитц]] | ''Блитц''-ийн гурав дахь үе нь 1,9 тонны даацтай ачааны автомашин байжээ. | [[Зураг:Opel Blitz Feuerwehr.jpg|100px]] |- | '''1966–1975''' | [[Опел Блитц|Блитц]] | ''Блитц''-ийн хамгийн сүүлчийн үе нь 1,7-2,4 тонны даацтай ачааны автомашин байсан. | [[Зураг:Opel blitz 3 sst.jpg|100px]] |- | '''1973–1987''' | [[Бедфорд Блитц]] | Энэ жижиг ачааны транспортерыг автомашин үйлдвэрлэгч Бедфордоос авч Воксхолл Моторс-д үйлдвэрлэсэн. | [[Зураг:Bedford blitz v sst.jpg|100px]] |- | '''1986–1993''' | [[Опел Комбо#Опел Комбо A|Комбо A]] | Анхны Комбо нь Кадетт E-ийн суурь дээр хийгдсэн. Үүнээс гадна энэ Комбо нь Опелын үйлдвэрлэсэн анхны өндөр дээвэртэй комби загвар юм. | [[Зураг:Opel Kadett Combo 1.7 D Heck.JPG|100px]] |- | '''1991–2001''' | [[Опел Кампо|Кампо]] | Кампо нь [[Пик-Ап]] загварын автомашин байсан ба түүнийг [[Исузу Фастер]]-ийн суурь дээр хийжээ. | [[Зураг:OPEL-VAUX-CAMPO-A-FACELIFT.jpg|100px]] |- | '''1993–2001''' | [[Опел Комбо#Опел Комбо B|Комбо B]] | ''[[Опел Кадетт#Опел Кадетт E|Кадетт]] Комбо''-ийн залгамж боловч түүнийг Корса B-ийн суурь дээр хийсэн. 1993 оноос Комбо нь өөрийн гэсэн үндсэн загварыг бий болгон хөгжсөн. | [[Зураг:Opel Combo front 20080625.jpg|100px]] |- | '''1997–2000''' | [[Опел Арена|Арена]] | [[Рено Трафик]]-ийн бага зэрэг өөрчилсөн загвар. | [[Зураг:Opel Arena.jpg|100px]] |- | '''1998–2009''' | [[Опел Мовано#Опел Мовано A|Мовано A]] | Реногийн зохион бүтээсэн загвар бөгөөд 2002 оноос хойш [[Рено Мастер]] болон [[Ниссан Интерстар]]-тай хамт нэг их биеийг хуваан үйлдвэрлэгджээ. | [[Зураг:Opel Movano MTF.jpg|100px]] |- | '''2001–2011''' | [[Опел Комбо#Опел Комбо C|Комбо C]] | Хайрцаг хэлбэртэй тэргийг Корса C-ийн суурь дээр, Португали дахь салбар үйлдвэртээ 2007 он хүртэл үйлдвэрлэжээ. Дараа нь Испаний Сарагосса-д үйлдвэрлэв. | [[Зураг:Opel Combo front 20080701.jpg|100px]] |- | '''2001 оноос хойш''' | [[Опел Виваро|Виваро]] | Бас нэг жижиг транспортер. Түүнийг мөн Рено, Ниссантай хамтран хийсэн ба 2014 оноос эхлэн түүний дараачийн залгамж үе гарч ирсэн. | [[Зураг:Opel Vivaro 20090905 front.JPG|100px]] |- | '''2010 оноос хойш''' | [[Опел Мовано#Опел Мовано B|Мовано B]] | Хэмжээний хувьд дунд ангилалын транспортер ба өмнөх үеийн загвартайгаа адил Рено-Ниссан-тай хамтарсан загвар. | [[Зураг:Opel Movano B front 20100705.jpg|100px]] |- | '''2011 оноос хойш''' | [[Опел Комбо#Опел Комбо D|Комбо D]] | Фиат Добло II-ийн суурь дээр хийгдсэн хайрцаг хэлбэртэй тэргийг Туркийн салбар үйлдвэр болох Тофас-үйлдвэрт 2011 оны намраас хойш үйлдвэрлэж байна. | [[Зураг:2012 Opel Combo.jpg|100px]] |- | style="background:#EEEEEE; text-align:center" colspan="4" | ==== [[Олдтаймер|Түүхэн загварын автомашин]] (сонгон оруулав) ==== |- | '''1899–1901''' | [[Опел Патентмоторваген „Систем Лутцманн“|Патентмоторваген „Систем Лутцманн“]] | Хамгийн анхны Опелын автомашиныг зохион бүтээгч [[Фридрих Лутцманн]]тай хамтран зохион бүтээжээ. | [[Зураг:OpelLutzmann.jpg|100px]] |- | '''1909''' | [[Опел 4/8 PS|Опел 4/8&nbsp;PS „Докторваген“]] | Опелын анхны суудлын автомашин нь олны хүртээл болсон автомашин байв. „Докторваген“ хэмээх хоч нэр нь эмч нар ихээхэн хэрэглэн гэрт ирж үзлэг хийдэгтэй холбоотойгоор бий болсон байна. | [[Зураг:Opel 4 8 PS Doktorwagen 1910.jpg|100px]] |- | '''1911–1920''' | [[Опел 5/12 PS|Опел 5/12 PS „Пуппхен“]] | Дөрвөн төрлөөр үйлдвэрлэсэн жижиг автомашин. | [[Зураг:Opel 5-12 PS 1.jpg|100px]] |- | '''1914''' | [[Опел 12,3-Литр-Реннваген|12,3-Литр-Реннваген]] | 4 цилиндр, 260&nbsp;м.x., 228&nbsp;км/ц, жин 2.000&nbsp;кг | [[Зураг:Opel 12,3L Rennwagen 1914.JPG|100px]] |- | '''1922–1924''' | [[Опел 10/30 PS]]<br />Опел 10/35 PS | Зургаан хүний суудал бүхий тансаг дээд ангилалын автомашин нь дөрвөн цилиндртэй 30-35 м.x. автомашин байсан. | [[Зураг:Opel 10-35 PS 1.jpg|100px]] |- | '''1924–1931''' | [[Опел 4 PS|Опел 4/12 PS „Лаубфрош“]] | Германд хамгийн анх урсгал дамжлагын систем ашиглан үйлдвэрлэсэн автомашин юм. | [[Зураг:Opel laubfrosch.jpg|100px]] |- | '''1928''' | [[Опел РАК2]] | [[Ракетенауто]] нь берлиний автомашины туршилтын замд зориулсан туршилтын загвар юм. | [[Зураг:OpelRAK2.JPG|100px]] |- | '''1929''' | [[Опел Регент]] | Женерал Моторс компани Опелыг худалдж авсаныхаа дараа Регентийн үйлдвэрлэн зарсан байсан 25 ширхэг автомашиныг буцаан дуудаж бүгдийг устгасан байна. Үүний учир нь ЖМ-ын өөрийн тансаг дээд ангилалд үйлдвэрлэдэг Кадиллактай өрсөлдөх чадвартай, тиймээс түүний зах зээлийг булаацалдах аюултай хэмээн устгуулсан байна.<ref>[http://www.opel-specials.de/opel-regent.htm opel-specials.de: ''Opel Modell 24/110 PS – Opel Regent'']</ref> | [[Зураг:Opel Regent.jpg|100px]] |- | '''1931–1933''' | [[Опел 1,2 Литр]] / [[Опел 1,8 Литр]] | Женерал Моторс-той хамтран зохион бүтээсэн анхны автомашин. Урд тэнхлэг нь хатуу холболттой, ардаа төмөр утсан татагчтай хүрдэн тормостой тэрэг байжээ. | [[Зураг:Opel 1.8B 1931 2.jpg|100px]] |- | '''1935–1937''' | [[Опел P4|P4]] | Дөрвөн хүний суудалтай P4 нь германы эзэнт гүрний анхны „ард нийтийн автомашин“ гэж тооцогддог. Түүний газраас чөлөөтэй өндөрт байрлах их биетэй учир зөвхөн хучилттай замд ч биш бас хучилтгүй бартаат замд ч ашиглах боломжтой юм. | [[Зураг:OpelP4.jpg|100px]] |- | '''1935–1953''' | [[Опел Олимпиа|Олимпиа]] | Германы хамгийн анхны аралгүй өөрийгөө тээх бүрэн гангаар хийсэн их биетэй автомашин юм. Түүний залгамж үе нь 1953 онд үйлдвэрлэгдсэн ''Олимпиа Рекорд'' юм. | [[Зураг:Opel-Olympia.jpg|100px]] |- | '''1936–1940''' | [[Опел Кадетт I#Опел Кадетт I|Кадетт]] | Анхны Кадетт нь маш амжилттай зарагдсан бөгөөд нийт 107.000 ширхэгийг үйлдвэрлэсэн аж. | [[Зураг:Opel-kadett-1936.jpg|100px]] |- | '''1937–1938''' | [[Опел Супер 6|Супер 6]] | ''[[Опел Капитен|Капитен]]''-ы өмнөх үеийн загвар. Түүний 2,5 л мотор нь 55 м.x. гаргах чадалтай байсан. | [[Зураг:Opel-Super6-Cabrio-1938.jpg|100px]] |- | '''1937–1939''' | [[Опел Адмирал|Адмирал]] | Адмирал нь 3,6 литрийн багтаамж бүхий мотортой Опелын шилдэг загваруудын нэг байсан ба түүнтэй нэгэн зэрэг үйлдвэрлэгдэн гарсан Супер 6-ийн дээр байрладаг байв. | [[Зураг:Opel Admiral11.JPG|100px]] |- | style="background:#EEEEEE; text-align:center" colspan="4" | ==== Опелийн концепт (анхны туршилтын загвар) автомашин==== |- | | | [[Опелын концепт автомашин]]ыг үзнэ үү! | |} == Ном, сурах бичиг == * Hans-Jürgen Schneider: ''Autos und Technik: 125&nbsp;Jahre Opel ''. Verlag Schneider + Repschläger, Weilerswist 1987, ohne ISBN. 472 S., zahlreiche Illustrationen. * Peter Schirmbeck (Hrsg.): ''Morgen kommst Du nach Amerika. Erinnerungen an die Arbeit bei Opel 1917-1987.'' Verlag J. H. W. Dietz Nachf., Berlin 1988, ISBN 3-8012-0128-7. * Eckhart Bartels: ''Opel, Fahrzeug-Chronik von 1887 bis 2000.'' (Fahrräder, Motorräder, Personenwagen und Lastwagen), Podszun Verlag, Brilon 2000, ISBN 3-86133-146-2. * Wolfgang Schmarbeck, Bodo Fischer: ''Alle Opel Automobile seit 1899.'' Motorbuch Verlag, Stuttgart 1996, ISBN 3-613-01478-5. * ''Opel seit 1899.'' Motorbuch Verlag, Stuttgart 2007, ISBN 978-3-613-02804-3. * Alexander Franc Storz: ''Typenkompass – Opel Personenwagen seit 1945.'' Motorbuch Verlag, Stuttgart 2008, ISBN 978-3-613-02930-9. * Eckhart Bartels, Rainer Manthey: ''Typenkunde – Opel Klein- und Mittelklassewagen ab 1962.'' Band 1, Delius Klasing Verlag, 2005, ISBN 3-7688-1637-0. * Eckhart Bartels, Rainer Manthey: ''Typenkunde – Opel Mittel- und Oberklasse ab 1947.'' Band 2, Delius Klasing Verlag, 2006, ISBN 3-7688-1726-1. * Eckhart Bartels: ''Opel Militärfahrzeuge von 1906–1956.'' Nebel Verlag, 2002, ISBN 3-89555-860-5. * Jürgen Nöll: ''Im Schatten des Automobils – Opel-Motorräder aus drei Jahrzehnten.'' Heel Verlag, Königswinter 2001, ISBN 3-89880-012-1. (Bildband über die Jahre 1900 bis 1930). * Henry Ashby Turner: ''General Motors und die Nazis. Das Ringen um Opel.'' Econ Verlag, Berlin 2006, ISBN 3-430-19206-4. * Karl E. Ludvigsen: ''Opel – Räder für die Welt.'' Automobile Quarterly Publications, Princeton 1983, ISBN 0-915038-17-X. == Цахим холбоос == {{Commons|Opel|Опел|}} {{Commons|Category:Opel vehicles|Опел тээврийн хэрэгсэл}} {{Commons|Category:Opel bicycles|Опел унадаг дгуй}} * [http://www.opel.de/ Опел-Герман албан ёсны цахим хуудас] * [https://web.archive.org/web/20130118040031/http://www.opel.at/flash.html Опел-Австри дахь салбарын цахим хуудас] * [https://web.archive.org/web/20130122020317/http://de.opel.ch/flash.html Опел-Швейцари дахь салбарын цахим хуудас] * [http://media.opel.de/media/de/de/opel/news.html Опел Медиа - Өдөр тутмын хэвлэлийн тойм]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20090206064146/http://www.autobild.de/artikel/die-opel-geschichte_809815.html Адам Опел ХК-ны түүх] == Зүүлт тайлбар == <references /> {{Автомашины загвар-Опел}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Опел| ]] [[Ангилал:Автобус үйлдвэрлэгч]] [[Ангилал:Германы аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:Германы унадаг дугуй үйлдвэрлэгч]] [[Ангилал:Германы автомашин үйлдвэрлэгч]] [[Ангилал:Маркийн нэр]] [[Ангилал:Рюсселсхайм]] [[Ангилал:Урьдын трактор үйлдвэрлэгч]] [[Ангилал:Германы үйлдвэрлэгч аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:Хааны ордны нийлүүлэгч]] [[Ангилал:Хэрэглээний автомашин үйлдвэрлэгч]] [[Ангилал:Цахилгаан бензин хосолсон автомашин үйлдвэрлэгч]] [[Ангилал:1862 онд байгуулагдсан]] jsmiomfr7zusplv12i9vjq1jkr12ohw Нацагийн Жанцанноров 0 47190 855211 827705 2026-04-30T17:40:22Z Egzs 88168 855211 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Нацагийн Жанцанноров | image ={{CSS image crop|Image = Mongolian classical composer Natsagiin Jantsannorov.jpg |bSize = 350 |cWidth =240|cHeight = 320|oTop = 10|oLeft = 45 |Location=center}} | caption =Н.Жанцанноров. 2010 он. | birth_year = | birth_place = [[БНМАУ]], [[Өвөрхангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Өвөрхангай)|Өлзийт сум]] | death = | nationality = [[Монгол үндэстэн]] |citizenship = {{flag|Монгол}} | occupation = Хөгжмийн зохиолч, хөгжим судлаач | agent = | alma_mater = | spouseэхнэр = | children =Дөрөв |height_cm=180|birth_date={{Birth date and age|1949|03|25}}}} Бор-Боржигон '''Нацагийн Жанцанноров''' (1949 оны 3 дугаар сарын 25-­нд одоогийн Өвөрхангай аймгийн Өлзийт суманд төрсөн) -Монгол улсын [[Төрийн шагнал|Төрийн хошой шагналт]], [[Ардын Жүжигчин|Ардын жүжигчин]],[[ Хөдөлмөрийн баатар|Хөдөлмөрийн баатар]] Хөгжмийн зохиолч. ==Товч намтар== Н.Жанцанноров нь XVII жарны шороон үхэр жилийн хаврын тэргүүн сар буюу 1949 оны 3 сарын 25-­нд одоогийн Өвөрхангай аймгийн Өлзийт сумын нутагт Цагаан хөтлийн “Хондлой” гэдэг газар Нацагийн 13 хүүхдийн дундах нь болж төрсөн. <br /> ===Боловсрол=== 1957-­1961 онд Өвөрхангай аймгийн Өлзийт сумын бага сургууль<br />1961­-1967 онд Хужирт сумын дунд сургууль <br />1967-­1971 онд Улаанбаатар хотын Багш нарыг бэлтгэх сургуульд Хөгжмийн багшийн мэргэжлээр <br />1974­-1979 онд Украин улсын Киев хотын П.И.Чайковскийн нэрэмжит хөгжмийн Консерваторид суралцаж хөгжмийн зохиолч, хөгжим судлаач мэргэжил эзэмшсэн.<br /> ===Ажлын түүх=== 1971-­1973 онд Багшийн сургуульд хөгжмийн онолын багш<br /> 1979-­1981 онд Соёлын Яаманд хөгжмийн уран бүтээлийн асуудал эрхэлсэн мэргэжилтэн<br /> 1981-­1985 онд МАХН­ын Төв хороонд Урлаг, уран бүтээлийн асуудал эрхэлсэн зааварлагч 1983-­1990 онд Соёлын яамны орлогч сайдаар томилогдож, Монголын Хөгжмийн Зохиолчдын Холбооны даргаар сонгогдон ажилласан <br /> 1990 онд Ш.Гунгаадоржийн Засгийн газрын Соёлын Яамны нэгдүгээр орлогч сайд <br /> 1992-­1993 онд Өвөрханай аймгаас Монгол Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдсон /өөрийн хүсэлтээр хугацаанаасаа өмнө татгалзсан/ <br /> 1993-­1995 онд Холбооны Бүгд Найрамдах Герман улсын “Салтарино” циркэд хөгжмийн зохиолч <br /> 1996-­2000 онд Гэгээрлийн Яаманд Соёл, урлагийн бодлогын багийн ахлагч, газрын орлогч дарга<br /> 1997 оноос Монгол Улсын Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн Соёл урлагийн асуудал эрхэлсэн шинжээч <br /> 1998 оноос “Их Урлаг” товчооны ерөнхий захирал <br /> 1999 оноос ЮНЕСКО-­ийн Утга соёлын өвийн Монгол үндэсний төвийн тэргүүн <br /> 2000 ­оноос Монгол Улсын Филармонид хөгжмийн зохиолч<br /> 2002 оноос “Морин Хуур” нийгэмлэгийн тэргүүн, Монголын Урлагийн Зөвлөлийн Тэргүүн <br /> 2002 оноос Монгол-­Хятадын найрамдлын нийгэмлэгийн ерөнхийлөгч<br /> 2004 оноос БСШУ-­ы сайдын зөвлөлийн гишүүн, Соёл урлагийн асуудал хариуцсан зөвлөх <br /> 2004 оноос ЮНЕСКО-­ийн Монголын үндэсний комиссын гишүүн<br /> 2007 оноос Монгол Туургатны соёл, эрдэм шинжилгээний сангийн ерөнхийлөгч <br /> 2008 оноос Батлан хамгаалахын Сайдын дэргэдэх Иргэний зөвлөлийн гишүүн<br /> 2010 оноос СУИС-­ийн тэргүүлэх профессор, Хөгжмийн урлагийн сургуулийн профессорын багийн ахлагч, Эрдмийн зөвлөлийн даргаар сонгогдон ажиллаж байна.<br /> ==Санаачлан зохион байгуулсан ажлын тойм== 1982 он Ардын язгуур урлагийн дэлхийн анхдугаар үзлэг <br /> 1982 он "Алтан намар" хөгжмийн наадам <br /> 1985 он Азийн хөгжмийн VII индэр, симпозиум, фестиваль <br /> 1989 он Морин хуурын анхдугаар наадам <br /> 1991 он Монгол туургатны уртын дууны анхдугаар уралдаан <br /> 1997 он Төв Азийн тууль олон улсын симпозиум, фестиваль <br /> 2000 он АНУ-­д зохиогдсон Монголын соёлын ѳдрүүд <br /> 2008 он Морин хуурын олон улсын анхдугаар наадам, уралдаан, симпозиум<br /> 2011 он ЮНЕСКО­-ийн төв байр, НҮБ-­ын төв байранд (Нью­-Йорк хот) болсон Морин хуурын чуулгын концерт <br /> ==Уран бүтээлийн тойм== ===Цомог, DVD=== * “Бурхан Халдун өршөөг” морин хуурт зориулсан бүтээлүүд * “Мандухай сэцэн хатан” киноны хөгжим * “Мөнх тэнгэрийн хүчин дор” киноны хөгжим * “Хутагтын сахиус” морин хуурт зориулсан бүтээлүүд * “Үдшийн бяцхан дуунууд” морин хуур, ятга, вибрафонд зориулсан аязууд * “Симфонетта” морин хуурын чуулгад зориулсан бүтээлүүд * “Байн байн санаа алдахад минь” зохиолын дуунууд * “Хайрлан дуулмаар байна” уянгын поп дуунууд * “Эгшиглэхүй, өгүүлэхүй” морин хуурын чуулгын концерт * “Тайвшрал" зураглал хөгжим * "Дорнодын цэнхэр аялгуу” * "Оюу эрдэнийн говь” * “Талын харгуй” 24 хүүрнэл дуу ===Нот=== * “Хүний заяа 1” дууны түүвэр (40 дуу), 2000 он * “Хүний заяа 2” дууны түүвэр (41 дуу), 2000 он * “Талын харгуй” 24 хүүрнэл дуу, 2007 он ===Бүтээлүүд=== * Хийл төгөлдөр хуурын сонат, 1977 он * Чавхдаст хөгжмийн дөрвөл, 1978 он * Симфони №1, 1979 он * Баясгалант удиртгал, 1987 он * “Гурван төрийн нүүр” симфони зураглал, 1988 он * “Торой Бандийн дууль” дуулалт бүжгэн жүжиг, 1988 он * “Хүслийн төвөргөөн” симфони удиртгал, 1990 он * Шударга, төгөлдөр хуурын сонат, 1996 он * Хуучир, төгөлдөр хуурын сонат, 1998 он * “Их тэнгэрийн ивээл” симфони найрал, морин хуурын чуулгад зориулсан удиртгал, 2002 он * “Мэргэнд буусан чоно” үндэсний модерн бүжгийн жүжиг, 2004 он * Морин хуур, төгөлдөр хуурын сонат, 2009 он ===Концерт=== * [[Морин хуур]] найрал хөгжмийн концерт, 1989 он * [[Ятга]] найрал хөгжмийн концерт №1, 1992 он * [[Хуучир]] найрал хөгжмийн концертино “Эргэцүүлэл”, 1992 он * [[Шудрага]] найрал хөгжмийн концерт, 1992 он * [[Төгөлдөр хуур]] найрал хөгжмийн концерт, 1999 он * “Гэгээн тал” аратори, 2002 он * Бяцхан дууль, Ятга хѳгжимд зориулсан рапсодия, 2007 * Морин хуур, виолончeль, тѳгѳлдѳр хуурын гурвал, 2008 он * Ёочин найрал хөгжмийн концерт №1, 2012 он * Дорнодын цэнхэр аялгуу чуулбар, 2012 он * Ятга найрал хѳгжмийн концeрт №2, 2013 он * Алтан намар хөгжмийн концерт 2013 он * [[Лимбэ]]ний концерт, 2013 он * Морин хуур найрал хөгжмийн концерт №2, (Хэрлэн барсын дууль), 2012 он * "Оюу эрдэнийн говь" чуулбар 2013 он * Морин хуурын чуулгад зориулсан 30 орчим бүтээл ===Драмын жүжгийн хөгжим=== * "Арын албаныхан", 1981 он * "Задын чулуу", 1981 он * "Найрын ширээний ууц", 1981 он * "Сэргэлт", 1982 он * "Хөхөлдэй хүүгийн үлгэр", 1986 он * "Ээдрээ", 1989 он * "Бооцоо", 2000 он * "Саран хөхөө", 2004 он ===Киноны хөгжим=== * "[[Гарын таван хуруу (кино)|Гарын таван хуруу]]", 1983 он * "[[Гарьд магнай]]", 1983 он * "[[Би чамд хайртай]]", 1985 он * "[[Намрын халуун өдрүүд]]", 1985 он * “[[Сүүдэр (кино)|Сүүдэр]]", 1986 он * "[[Мандухай сэцэн хатан (кино)|Мандухай сэцэн хатан]]", 1988 он * "[[Хачин хүн]]", 1989 он * "[[Бүлээн нурам]]", 1990 он * "[[Хүн чулууны нулимс]]", 1990 он * "[[Тод магнай]]", 1990 он * "[[Амин мөр]]", 1991 он * "[[Мөнх тэнгэрийн хүчин дор]]", 1992 он * “[[Шүтээн (Монгол кино)|Шүтээн]]", 1992 он * "[[Цэц магнай]]", 1995 он * "[[Их хааны удам]]", 1996 он * "[[Догшин хутагтын сахиус]]", 1998 он * "[[Салж чадахгүй хайр]]", 1998 он * "[[Хааны сүүлчийн хатан]]", 2000 он * “[[Вансэмбэрүү]]", 2002 он * "[[Нар сарны зааг]]”, 2011 он * “[[Богд хаан (кино)|Богд хаан]]”, 2011 он * "[[Шарга даага]]”, 2013 он ===Баримтат киноны хөгжим=== * "Ялалтын дуун" бүрэн хэмжээний баримтат кино, 1984 он * "Эхийн алдар", 1981 он * "Тайгын эзэд", 1983 он * " Ингэн эгшиг", 1987 он ===Ном=== * "Монголын хөгжмийн арван хоёр хөрөг" сонатын аллегро, 1996 он * Хөгжмийн онолын нэр томъёоны хураангуй тайлбар толь, 1996 он * “Сэрэх ухаанаа дууд...” ярилцлагын цоморлиг, 2004 он * “Их дуучны яриа. /Ж.Бадраагийн нэрээр/” алдарт дуучин Ж.Дорждагвын яриа, 2005 он * “Монгол хөгжмийн таван эгшигтийн онолын асуудлууд” судалгааны бүтээл, 2006 он * “Хөгжим, цаг үе” илтгэл, өгүүлэл, 2006 он * Уртын дууны уламжлалт зарим нэр томъёоны гаргалгаа, 2006 он * “Монгол хөгжмийн эгшиг – сэтгэлгээний онолын утга тайлал” судалгааны нэг сэдэвт бүтээл, 2009 он ==Гавьяа, шагнал== 1989 онд “Мандухай сэцэн хатан” киноны хөгжмөөр Монгол Улсын Төрийн шагнал <br /> 1996 онд “Гоо марал” урлагийн дээд шагнал <br /> 1997 онд Монголын Хөгжмийн Зохиолчдын Эвлэлийн шагнал <br /> 2000 онд “Морин хуур яруу найрал хөгжмийн концерт”, “Сэтгэлд шингэсэн говь” зураглал, “Монгол аялгуу”, “Нутаг минь хүлэг минь” уран сэтгэмж зэрэг морин хуурт зориулсан бүтээлүүдээр Монгол Улсын Төрийн шагналыг хоёр дахь удаагаа хүртсэн<br /> 2000 онд Энхтайвны зүтгэлтний “Мөнгөн од” шагнал <br /> 2005 онд Энхтайвны зүтгэлтний “Алтан од” шагнал <br /> 2005 онд Өвөрхангай аймгийн “Хүндэт Иргэн” цол <br /> 2005 онд Монгол Улсын Ардын Жүжигчин <br /> 2007 онд Урлаг судлаач, билиг зүйч "Жамцын Бадраа" сангийн Дээд шагнал <br /> 2010 онд Батлан хамгаалахын дээд шагнал “Эх орны тѳлѳѳ" <br /> 2011 онд "Занабазарын одон" <br /> 2012 онд Япон улсын эзэн хааны "Мандах наран одон" <br /> 2012 онд Кино авардс "Киноны шилдэг хөгжим" <br /> 2019 онд Монгол Улсын Хөдөлмөрийн Баатар == Гэр бүл == Анхны эхнэр С.Маам, хоёр дахь эхнэр Гомбын Нямаатай гэрлэж Уугантуяа, Шагжцэрэн, Дамдинцэрэн гэж гурван хүүхэдтэй, 1995 онд эхнэр Ё.Отгонтуяатай гэрлэж Ариунжаргал гэж охинтой болсон. {{DEFAULTSORT:Жанцанноров, Нацагийн}} [[Ангилал:Нацагийн Жанцанноров| ]] [[Ангилал:20-р зууны сонгодог хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:Зохиогч]] [[Ангилал:Киноны хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:Монголын хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Соёл урлагийн их сургуулийн багш]] [[Ангилал:Улсын Багшийн Их Сургуулийн багш]] [[Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан]] [[Ангилал:Ардын Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]] [[Ангилал:Мандах Нар одон шагналтан]] [[Ангилал:Өвөрхангайн хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Монголын хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Өлзийтийн (Өвөрхангай) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1949 онд төрсөн]] d556anreq0dxsy0vb3d0upfx0lol8xk Самдангийн Төмөрбаатар 0 50809 855205 844961 2026-04-30T15:53:25Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855205 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Самдангийн Төмөрбаатар | image =Самдангийн_Төмөрбаатар.jpg ‎ | caption = | birth_year = [[1914]] он | birth_place = [[Монгол улс]] | death = [[1985]] он | nationality = [[Монгол үндэстэн]] |citizenship = {{flag|Монгол}} | occupation = Монгол Улсын Баатар, АИХ-ын депутат, ахмад дайчин | agent = | alma_mater = | spouseэхнэр =Цэрэнтогтохын Цэвэл | children = }} '''Самдангийн Төмөрбаатар''' нь 1914 онд [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт суманд]] төрсөн. [[БНМАУ]]-ын баатар, 1939 оны [[Халхын голын байлдаан]], [[1945 оны чөлөөлөх дайн]], 1948 оны баруун хилийн тулгаралтад оролцсон ахмад дайчин, цэргийн стратеги судлаач Дэд хурандаа, АИХ ([[Ардын Их Хурал]])-ын депутат, улс төр цэргийн зүтгэлтэн. С.Төмөрбаатарын олон удаагийн тулалдаанд баатарлаг гавьяа байгуулсныг нь төр засаг өндрөөр үнэлж 1939, 1956 онд алтан гадас одон, 1947 онд Байлдааны хүндэт медаль, 1939 онд Байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон, 1974 онд [[ЗХУ]]-ын улаан таван хошуу медаль. С.Төмөрбаатарт АИХТ-ийн 1979 оны 246-р зарлигаар [[БНМАУ-ын баатар цол]] олгосон ба улаан тугийн одон, Сүхбаатарын одон, Алтан гадас, ойн медалиар шагнажээ. ХТАЗ, дэд хурандаа цолтон. Засгийн газрын 1994 оны 142-р тогтоолоор хилийн 0198-р ангийн Эрс-Уулын заставыг түүний нэрэмжит болгожээ. ==Намтар== Архангай аймгийн Өлзийт сумын Өгийнуурын шанаа хэмээх газар төрсөн. 1947-50 онд Намын дээд сургууль төгссөн. 1936 онд цэргийн албанд татагдан Тусгай хороонд цэрэг, бага дарга, 1937-1938 онд Эрдэнэцагааны отрядад салаа сумангийн дарга, 1938-1939 онд 24-р отрядад заставын дарга, 1939-1947 онд 24-р отрядын байлдааны ангийн туслах, 24, 27, 31-р отрядын намын товчооны дарга, улс төрийн орлогч, 1950-1953 онд 20, 31-р отрядад улс төрийн орлогч, 1953-1959 онд УБТЗ-д боловсон хүчин, Батсүмбэрийн САА-н намын хорооны дарга, зохион байгуулагч, 1959-1960 онд Увсын Баруунтурууны САА-д зохион байгуулагч, 1960-62 онд НАХЯ-ы Засан хүмүүжүүлэх газрын улс төрийн орлогч, намын хорооны дарга, 1962-67 онд Архангай аймгийн Өлзийт суманд нэгдлийн дарга, 1968-1969 онд СнЗ-ийн амралтад аж ахуйн дарга, 1969-1972 онд Хэрээ-Уулын заставын дарга, 1972-1975 онд 24-р отрядын Халхын голын комендатурын дарга, 1975-1976 онд хилийн 0198-р ангийн хилийн албаны дарга, 1977-1980 онд Монгол-Зөвлөлтийн хилийг тогтоон тэмдэглэх комиссын 12-р техник ажлын группийн монгол хэсгийн даргаар ажиллажээ.<ref name=":0">{{Cite web |url=http://bpo.gov.mn/content/39 |title=Archive copy |access-date=2020-11-19 |archive-date=2020-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201020145529/http://bpo.gov.mn/content/39 |url-status=dead }}</ref> Нэгдлийн дарга байх үед АИХ-н 15-р их хуралд төлөөлөгчөөр, мөн ХЦ-н 0198-р ангид ажиллаж байхдаа АИХ-д төлөөлөгчөөр сонгогдож АИХ-ын депутатаар 2-удаа сонгогдож байсан юм. == Халхын голын дайн == [[Файл:Mongolian war heroes.jpg|thumb|200x200px|БНМАУ-ын баатар Норпилийн Жамбаа, БНМАУ-ын баатар Самдангийн Төмөрбаатар, БНМАУ-ын баатар Дүгэрийн Нянтайсүрэн нар|link=Special:FilePath/МУ-ын_баатар_Норпилийн_Жамбаа,_Самдангийн_Төмөрбаатар,_Дүгэрийн_Нянтайсүрэн_нар.jpg]] [[Халхын голын дайн]]ы фронтын гол чиглэлд хилийн 24-р отрядын 6-р заставыг удирдан оролцжээ. 1939 онд Ац гурван шиврээд дайсны тагнуулын томоохон бүлгийг устгасан. Мөн оны 8-р сарын 28-нд Муухайбулагт 50 гаруй дайсантай байлдан устгасан, 8-р сарын 30-д Шавартай голд 30 гаруй дайсныг мөрдөн устгасан, Эрс-Ууланд олон дахин давуу хүчтэй дайсанд бүслэгдэн бут цохисон зэрэг байлдааны онцгой тохиолдлуудыг дурдаж болно. 40 гаруй удаа байлдаанд орж, биечлэн 300 гаруй дайсныг барьсан. Хүндэт чекистийн тэмдгээр шагнагдсан.[[Файл:Heroy MNR.jpg|thumb|159x159px|БНМАУ-ын баатар цол|left]] Түүний удирдаж байсан заставыг 1972 онд АИХТ-ийн цэргийн гавьяаны одонгоор шагнасан. 1945 оны Чөлөөлөх дайнд 31-р отрядад алба хааж байхдаа оролцон, хилийн чанадад байлдааны ба хүмүүнлэгийн үүрэг гүйцэтгэжээ. 1946 онд НДС-д элсэн орж суралцсан ч дээд газрын шийдвэрээр 1947 онд баруун хилд гоминдан, казахын дээрэмчдийг устгахад амь биеэ үл хайрлан тусгай даалгавар гүйцэтгэхэд оролцжээ.<ref name=":0" /> Тэрбээр дайн дууссаны дараа Төв аймгийн Батсүмбэр, Увс аймгийн Баруунтурууны САА, Архангай аймгийн Өлзийт сумын, нэгдлийн даргаар ажиллах хугацаандаа цэрэг хүний дайчин, мятаршгүй чадварыг гарган ажилласны үр дүнд удирдлагад нь ажиллаж байсан саальчин Авирмэд, ногоочин Долгор нар БНМАУ-ын хөдөлмөрийн баатар цол хүртэж, тракторчин Пүрэвжав, ногоочин Должинжав, Луузан, Дамдин нар улсын аварга болсныг түүх гэрчилнэ.<ref name=":1" /> ==Гэр бүл== Эхнэр Цэрэнтогтохын Цэвэлийн хамт 8 хүүхэдтэй. == Гэгээн дурсгал == [[Файл:Samdan_Tumurbaatar_statue.jpg|thumb|БНМАУ-ын баатар Самдангийн Төмөрбаатарын гэрэлт хөшөө|227x227px|link=Special:FilePath/Statue_Tumurbaatar.jpg]] Архангай аймгийн Өлзийт сумын Ерөнхий боловсролын сургууль нь БНМАУ-ын баатар Самдангийн Төмөрбаатарын нэрэмжит юм. 2019 оны 7-р сарын 7-ны билэгт сайн өдөр тус сургуулийн хичээлийн байрны өмнөх талбайд С.Төмөрбаатар агсны үр хүүхдүүд болон төрөл төрөгсөд, нутгийн зон олон түүний гэрэлт хөшөөг суурилууллаа.<ref>https://www.montsame.mn/mn/read/195003</ref> 1939 оны Халхын голын дайн, 1945 оны чөлөөлөх дайн, 1948 оны баруун хилийн тулгаралтад оролцож, алдар гавьяагаа мандуулсан Монгол Улсын баатар Самдангийн Төмөрбаатарын номын нээлт 2019 оны 07-р сарын 1-ний өдөр Монгол цэргийн музейд болсон.<ref name=":1">https://www.uia.gov.mn/news-details/4{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Номын нээлтэд ХХЕГ-ын удирдлага, Монгол Улсын баатруудын “Үхэвч үнэн холбоо” ТББ, УИХ-ын гишүүн асан С.Ламбаа, хошууч генерал П.Сүндэв, баатрын удирдлага дор ажиллаж байсан ахмад хилчид, баатрын үр хүүхэд, төрөл төрөгсөд, хилчин докторуудын төлөөлөл оролцов. "Япон, Манж-го Улсын цэргүүд Монгол Улсын хилийг удаа дараа зөрчиж, өдөөн хатгалга хийх тэр л үеэс С.Төмөрбаатар даргатай Эрс уулын 6 дугаар заставын хилчид хүч тэнцвэргүй их, бага нийт 62 удаагийн тулгаралтад оролцохдоо тухай бүр нь ялалт байгуулж, алдар гавьяагаа дуурсгаж байсан. Байлдааны амжилт нь С.Төмөрбаатар дарга Чингис хааны байлдааны арга, тактикийг тодорхой судалж, хилийн заставын байлдааны ажиллагааг удирдахдаа ашиглаж байсан нь харагдаж байна. Дэд хурандаа С.Төмөрбаатар нь Монгол Улсын баатруудаас 45, Халхын голын дайнаас тодорсон баатруудаас 13, хилчин баатруудаас 11, Архангай аймгаас төрсөн баатруудаас гурав дахь нь бөгөөд 25 насандаа цэргийн гавьяаны улаан тугийн одон, алтан гадас одонгоор энгэрээ мялааж, удирдсан застав нь “байлдааны гавьяа”-ны одонгоор шагнагдаж байв" хэмээн номын зохиогч ДХИС-ийн Эрдэм шинжилгээний хүрээлэнгийн Хил судлалын төвийн эрхлэгч, доктор, хурандаа Ж.Өвгөнбүргэд номдоо дурдав. <ref name=":1" /> ==Галлерей== С.Төмөрбаатарын хамт авхуулсан гэр бүлийн гишүүд болон албаны хүмүүсийн түүхэн зургууд.<gallery mode="nolines"> Файл:Халхын голын байлдааны ялалтын дурсгалын хөшөө.jpg Файл:С.Төмөрбаатарын үр хүүхдүүд.jpg Файл:ДВП.jpg Файл:С.Төмөрбаатар хилийн цэрэг.jpg Файл:С.Төмөрбаатар цэргийн морь.jpg Файл:С.Төмөрбаатар үйлдвэр дээр.jpg </gallery> == Зүүлт тайлбар == {{DEFAULTSORT:Төмөрбаатар, Самдангийн}} [[Ангилал:Халхын голын дайны хүн]] [[Ангилал:Монголын цэргийн зүтгэлтэн]] [[Ангилал:БНМАУ-ын баатар]] [[Ангилал:БНМАУ-ын байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон шагналтан]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Улаан таван хошуу одон шагналтан]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1914 онд төрсөн]] [[Ангилал:1985 онд өнгөрсөн]] <references /> [[Ангилал:Өлзийтийн (Архангай) хүн]] 1tlxis8nujzj3de9bs9t0p0m7m1z0l2 Опел Корса 0 50823 855204 852346 2026-04-30T14:08:12Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855204 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суудлын тэрэгний залгамж үе | Marke = [[Опел]] | Modell = Корса | von = 1982 | bis = | Klasse = [[Жижиг тэрэг]] | Versionen = [[Комби]], [[лимузин]], [[комбилимузин]] | Vorgänger = | Nachfolger = }} '''Опел Корса''' нь автомашин үйлдвэрлэгч [[Опел]] ХК-ийн 1982 оноос хойш өнөөг хүртэл үйлдвэрлэж байгаа жижиг ангиллын автомашин юм. Европын ихэнх улсуудад Опел Корса нь ''Опел Корса'' гэдэг нэрээрээ худалдаалагддаг бол [[Их Британи|Их Британийн Нэгдсэн Вант Улс]]ад ''Вауксхалл'' Нова гэх ба Корса Б болон С нь ''Вауксхалл'' Корса гэсэн нэртэйгээр борлуулагдаж байна. Харин [[Япон]]д Опел ''Вита'', [[Австрали]]д Голден ''Барина'' гэх нэртэйгээр худалдаанд гардаг. ==Опел Корса А (1982-1993)== {{Инфобокс суудлын тэрэгний залгамж үе 2 | Generation = 1. залгамж үе | Marke = [[Опел]] | Modell = Корса А | Bild = Opel Corsa front 20071212.jpg | Bild zeigt = Опел Корса гурван хаалгат (1982–1987) | von = 1982 | bis = 1993 | Klasse = [[Жижиг тэрэг]] | Versionen = [[Комбилимузин]], [[лимузин]] | Motoren = [[Отто хөдөлгүүр]]:<br/>1,0–1,6&nbsp;литр<br/>(33–74&nbsp;кВт)<br/>[[Дизель хөдөлгүүр]]:<br/>1,5&nbsp;литр<br/>(37–49&nbsp;кВт) | Länge = 3622–3955 | Breite = 1532–1540 | Höhe = 1360–1365 | Radstand = 2343 | Gewicht = 735−865 }} [[Файл:Opel_Corsa_A_2-door_rear.JPG|thumb|right|Опел Корса А (1987-1990)]] Анхны Корсаг 1982 оны намар үйлдвэрээс гарсан. Энэ загварыг сүүлд '''Опел Корса А''' гэж нэрлэсэн бөгөөд анхандаа ЖМ компанийн Испани дахь салбар үйлдвэрт үйлдвэрлэж байснаа дараа нь нэмж германы Айзенаx хотод үйлдвэрлэв. Корса А нь Опелийн үйлдвэрлэсэн анхны жижиг ангиллын автомашин юм. Энэ загварт урьд нь 1979 онд үйлдвэрлэсэн [[Опел Кадетт#Опел Кадетт D|Кадетт D]]-тэй адил арын хөтлөгчийг урд хөтлөгчөөр солисон загварын үргэлжлэл болсон юм. Германд 1983 оны хавраас эхлэн гурван хаалга, налсан ар талтай болон хоёр хаалга шаталсан ар талтайгаар гарсан байна. 1987 оны 2 сараас эхлэн Корсаг дизель мотортойгоор үйлдвэрлэсэн бөгөөд энэ мотор нь 1,5 литрийн багтаамжтай 50 морины хүчтэй байсныг сүүлд турбо болгон 67 м.x. болгон үйлдвэрлэжээ. Корса А-г 1990 оноос эхлэн зөвхөн дөрвөн хаалгатай xувилбарыг үйлдвэрлэсэн. 1988 оны тавдугаар сард спорт загварын Корса GSi нь 1,6 литрийн 101 м.x. (үүнийг ''Ирмшер-Корса'' гэдэг учир нь Ирмшер Автомобилын ХХК-ны моторын удирдлагыг угсарсан) налуу артай лимузин загварыг худалдаанд гаргасан байна. ===Зургийн цомог=== <gallery widths="200" perrow="3"> Зураг:Opel Corsa A rear 20080131.jpg|Ар талын харагдац Зураг:Opel_Corsa_2_door_notchback.jpg|Опел Корса, хоёр хаалгатай (1982–1987) Зураг:MHV Opel Corsa TR 02.jpg|Ар тал Зураг:Opel Corsa 5 door hatchback.jpg|Опел Корса, таван хаалгатай (1985–1990) </gallery> ===Mотор=== <div class="BoxenVerschmelzen"> <div style="clear: both;" class="NavFrame"> <div class="NavHead"> <div align="left">'''Бензин мотор'''</div> </div> <div class="NavContent"> {| class="prettytable" |- style="background:#cccccc;" !Загвар ||Моторын эзэлхүүн ||Чадал ||Моторын код ||Үйлдвэрлэсэн хугацаа ||Тайлбар |- | 1.0 S || 993 см³||33 кВт (45 м.x.) ||10S ||10.1982–01.1993 ||Карбюратор |- | 1.2 i ||1196 см³||33 кВт (45 м.x.) ||C12NZ ||09.1990–01.1993 ||Тоосруулагч, КАТ |- | 1.3 N ||1297 см³||44 кВт (60 м.x.) ||13NB ||03.1986–08.1990 ||Карбюратор |- | 1.4 i ||1389 см³||60 кВт (82 м.x.) ||C14SE ||09.1991–01.1993||Тоосруулагч, КАТ |- | 1.6 GSi ||1598 см³||74 кВт (101 м.x.) ||C16SE ||05.1992–01.1993 ||Тоосруулагч, КАТ |} </div> </div> </div> <div class="BoxenVerschmelzen"> <div style="clear: both;" class="NavFrame"> <div class="NavHead"> <div align="left">'''Дизель мотор'''</div> </div> <div class="NavContent"> {| class="prettytable" |- style="background:#cccccc;" !Загвар ||Моторын эзэлхүүн ||Чадал ||Моторын код ||Үйлдвэрлэсэн хугацаа ||Тайлбар |- |1.5 D ||1488 см³ ||37 кВт (50 м.x.) ||15D/4EC1|| 04.1987-01.1993|| - |- |1.5 TD ||1488 см³ ||49 кВт (67 м.x.) ||15TD/T4EC1|| 10.1987-01.1993||Цэнэглэх даралт 0,68 бар |} </div> </div> </div> ==Опел Корса B (1982-1993)== {{Инфобокс суудлын тэрэгний залгамж үе 2 | Generation = 2. залгамж үе | Marke = [[Опел]] | Modell = Корса B | Bild = Opel_Corsa_front_20080417.jpg | Bild zeigt = Опел Корса гурван хаалгат (1997-2000) | von = 1993 | bis = 2000 | Klasse = [[Жижиг тэрэг]] | Versionen = [[Комбилимузин]] | Motoren = [[Отто хөдөлгүүр]]:<br/>1,0–1,6&nbsp;литр<br/>(33–80&nbsp;кВт)<br/>[[Дизель хөдөлгүүр]]:<br/>1,5–1,7&nbsp;литр<br/>(37–49&nbsp;кВт) | Länge = 3729 | Breite = 1608 | Höhe = 1420 | Radstand = 2443 | Gewicht = 835−1135 }} '''Опел Корса B''' нь 1993-2000 он хүртэл Женерал Моторс болон Опел ХК-иас европод үйлдвэрлэсэн жижиг ангиллын автомашин юм. Түүний өмнөх загвар нь Опел Корса А байсан. ===Загварын түүх=== Өмнөх загвараа бодвол хэлбэрийн хувьд нэлээд бөөрөнхий болж ирсэн. 1993 оны гуравдугаар сараас гурван хаалгатай налуу артай анхны Корса В гарсан бол, мөн оны наймдугаар сард намсгасан С-баганатай арын хаалганы өөрчлөгдсөн загвартай болон арын гэрэл дохио нь нарийн хэлбэртэй болсон загварыг гаргав. Эхлээд өмнөх загварт хэрэглэж байсан 1,2-1,4 литрийн багтаамжтай бензин моторыг Корса В-д ч мөн угсран гаргасан. 1997 зунаас эхлэн шинээр зохион бүтээсэн 1,0 литрийн гурван цилиндр 40 кВ чадалтай (12 клапантай) моторын өргөтгөл хийгдэв. Энэ моторыг угсарсан загваруудад түлшний хэрэглээг багасгах үүднээс мөн серво мотортой жолооны хүрд угсарсан байна. <gallery widths="200" perrow="3"> Зураг:Corsa_B2.jpg|Ар талаас Зураг:Opel Corsa B 1.2 16V Edition 2000 5-Türer Facelift rear.JPG|Опел Корса таван хаалгат (1997-2000) Зураг:Opel_Corsa_B_WorldCup_Facelift.JPG|Опел Корса ''World Cup'' </gallery> ===Техникийн үзүүлэлт === <div class="BoxenVerschmelzen"> <div style="clear: both;" class="NavFrame"> <div class="NavHead"> <div align="left">'''Бензин мотор'''</div> </div> <div class="NavContent"> {| class="prettytable" |- class="hintergrundfarbe6" ! width="160"|Үзүүлэлтүүд ! colspan="10" | Мотор |- | '''Моторын тэмдэглэгээ''' | 1.0 12V | 1.2 8V | 1.2 8V | 1.2 16V | 1.4 8V | 1.4 8V | 1.4 8V | 1.4 16V | 1.6 16V (GSi) | 1.6 16V (GSi) | 1.8 CDTI | 1.9 CDTI |- | '''Моторын таних тэмдэглэл''' | X10XE | X12SZ | C12NZ | X12XE | C14NZ | X14SZ | C14SE | X14XE | X16XE | C16XE | F9Q | F8Q |- |'''Үйлдвэрлэсэн огноо''' | 1997.05–2000.08 | 1993.01–1998.08 | 1993.01–1994.08 | 1998.03–2000.08 | 1993.01–1996.02 | 1996.03–1998.08 | 1993.03–1996.02 | 1994.09–2000.08 | 1994.09–2000.08 | 1993.03–1994.08 |- | '''Моторын төрөл''' | [[OHC-Клапант удирдлага|DOHC]] | [[OHC-Клапант удирдлага|OHC]] | OHC | DOHC | OHC | OHC | OHC | DOHC | DOHC | DOHC |- | '''Цилиндрийн тоо''' | 3 | colspan="9" |4 |- | '''[[Эзэлхүүн]] (см³)''' | 973 | 1196 | 1196 | 1199 | 1389 | 1389 | 1389 | 1389 | 1598 | 1598 |- | '''Чадал (кВт (м.x.) 1/мин-д)''' | 40(54)/5600 | 33(45)/4600 | 33(45)/5000 | 48(65)/5600 | 44(60)/5200 | 44(60)/5400 | 60(82)/5800 | 66(90)/6000 | 78(106)/6000 | 80(109)/6000 |- | '''[[Эргэлтийн момент]] (Нм 1/мин-д)''' | 82/2800 | 88/2800 | 88/2400 | 110/4000 | 103/2800 | 106/3000 | 114/3400 | 125/4000 | 148/4000 | 150/3800 |- | '''Түлш''' | colspan="10" |95 (Супер) |- | '''Дээд хурд (км/ц)''' | 150 | 145 | 145 | 163 | 155 | 155 | 173 | 180 | 192 | 195 |- | '''Тэсрэлтийн дараалал''' | 1-2-3 | 1-3-4-2 | 1-3-4-2 | 1-3-4-2 | 1-3-4-2 | 1-3-4-2 | 1-3-4-2 | 1-3-4-2 | 1-3-4-2 | 1-3-4-2 |- | '''Моторын тос (шүүлтүүртэй хамт) (литрээр)''' | 3,0 | 3,5 | 3,5 | 3,5 | 3,5 | 3,5 | 3,5 | 3,5 | 3,5 | 3,5 |- | '''Хөргөлтийн шингэн (литр)''' | 4,4 | 6,0 | 6,0 | 5,2 | 6,0 | 6,0 | 6,0 | 5,6 | 5,6 | 5,6 |} ; Товчилсон үгийн тайлбар * '''OHC'''&nbsp;= '''O'''ver'''h'''ead '''C'''amshaft (Дээр байрлалтай нударган гол) * '''DOHC'''&nbsp;= '''D'''ouble * '''O'''ver'''h'''ead '''C'''amshaft (хоёр дээр байрлалтай нударган гол, цилиндр бүрт дөрвөн клапан) </div> </div> </div> <div class="BoxenVerschmelzen"> <div style="clear: both;" class="NavFrame"> <div class="NavHead"> <div align="left">'''Дизель'''</div> </div> <div class="NavContent"> {| class="prettytable" |- class="hintergrundfarbe6" ! Үзүүлэлтүүд ! colspan="4" | Мотор ! |- | '''Моторын тэмдэглэгээ''' | 1.5D | 1.5TD | 1.7D | 1.7D | 1.8 CDTI | 1.9 CDTI |- | '''Моторын таних тэмдэглэл''' | 4EC1 | X15DT/T4EC1 | 17D/4EE1 | X17D/4EE1 | |- | '''Үйлдвэрлэсэн огноо''' | 1993.01–1996.08 | 1993.01–2008.08 | 1993.09–1996.02 | 1996.03–2000.08 | |- | '''Моторын төрөл''' | colspan="4" | [[OHC-Клапант удирдлага|OHC]] | |- | '''Цилиндрийн тоо''' | colspan="4" |4 | |- | '''[[Эзэлхүүн]] (см³)''' | 1488 | 1488 | 1686 | 1686 | |- | '''Чадал (кВт(м.x.) 1/мин-д)''' | 37(50)/4800 | 49(67)/4600 | 44(60)/4500 | 44(60)/4000 | |- | '''[[Эргэлтийн момент]] ([[Ньютон метр|Нм]] 1/мин-д)''' | 90/2400 | 132/2600 | 108/2600 | 112/2650 | |- | '''Дээд хурд (км/ц)''' | 150 | 165 | 155 | 155 | |- | '''Тэсрэлтийн дараалал''' | 1-3-4-2 | 1-3-4-2 | 1-3-4-2 | 1-3-4-2 | |- | '''Моторын тос (литр)''' | 3,75 | 3,75/4,25/4,5 | 3,75 | 4,25 | |- | '''Хөргөлтийн шингэн (литр)''' | 6,0 | 6,4 | 6,0 | 6,0 | |} </div> </div> </div> ===Загварын сайжруулалт=== 1997 оны долдугаар сард загварын шинэчлэл хийгдсэн. Үүний хүрээнд шинээр урд болон хойд гупр, хажуу талын хамгаалагч эмжээрийг өргөтгөсөнөөс гадна хажуу талд дохионы гэрлийг бүх загвартаа стандарт болгон хийж өгөв. Корса В-ийн бас нэг хувилбар нь бага хэмжээний ачаа бараа нийлүүлэx тэрэг бөгөөд үүнийг 1993-2001 оныг дуустал үйлдвэрлэсэн [[Опел Комбо]] юм. ==Опел Корса C (2000-2006)== {{Инфобокс суудлын тэрэгний залгамж үе 2 | Generation = 3. залгамж үе | Marke = [[Опел]] | Modell = Corsa C | Bild = Opel Corsa 1.2 16V ECOTEC (C) – Frontansicht, 1. April 2011, Mettmann.jpg | Bild zeigt = Опел Корса C (2000-2006) | von = 2000 | bis = 2006<br> (Европоос гадна одоо ч үйлдвэрлэж байгаа) | Klasse = [[Жижиг тэрэг]] | Versionen = [[Комбилимузин]] | Motoren = [[Отто хөдөлгүүр]]:<br/>1,0–1,8&nbsp;литр<br/>(43–92&nbsp;кВт)<br/>[[Дизель хөдөлгүүр]]:<br/>1,3–1,9&nbsp;литр<br/>(51–74&nbsp;кВт) | Länge = 3839 | Breite = 1646 | Höhe = 1440 | Radstand = 2491 | Gewicht = 930−1155 }} {| class="infobox" style="width: 265px;" |- | [[Евро ШАҮП]]-[[ослын тест]]эд авсан одны тоо<ref>{{Webarchiv|url=http://www.adac.de/_ext/itr/tests/Crashtest/CTOpelCorsa_2000.pdf |wayback=20141023180516 |text=Опел Корса C-Ослын тест |archiv-bot=2023-09-30 11:02:24 InternetArchiveBot }} (ADAC 07/2002; PDF; 303&nbsp;kB)</ref> |[[File:Crashtest-Stern 4.svg|105px|]] |} [[Файл:Saxony rally racing Opel Corsa Super 1600 14 (aka).jpg|thumb|right|Опел Корса супер 1600, Саксон-Ралли 2005 он]] '''Опел Корса С''' нь 2000 оны намраас 2006 оны зун хүртэл [[Опел]] ХК болон [[Женерал Моторс]] компаниудын үйлдвэрлэсэн жижиг ангиллын автомашин юм. Түүний өмнөх хувилбар болох Корса В-г шинэчлэн гарч ирсэн дараагийн залгамж үе болов. ===Зургийн цомог=== <gallery widths="200"> Opel Corsa C 1.2 Elegance rear 20100912.jpg|Ар талаасаа Opel Corsa front 20080111.jpg|Опел Корса гурван хаалгат (2000–2003) German-police-berlin-corsa.jpg|Корса С, цагдаагийн албаны тэрэг </gallery> ===Моторжуулалт=== Түлш хэмнэх зорилготойгоор 2003 оны зунаас эхлэн ''Twinport'' хэмээх технологийг 1,0 болон 1,4 литрийн бензин моторт хэрэглэв. Энэхүү технологи нь цилиндр бүрд хоёр тусдаа оруулах клапан байх бөгөөд ачаалал бага үед хоёр клапангийн нэг нь хаалттай байдаг байна. Ингэж моторын өөрчлөлт хийсний дараа гурван цилиндрт моторын чадлыг хоёр морины хүчээр нэмэгдүүлсэн байна. Чадал нэмэгдсэн ч хэрэглээг багасгасан бөгөөд хэрвээ нэг их зүтгүүлэлгүй буюу тохируулан явах юм бол 100 км-т 4,5 литр бензин хэрэглэх боломжтой болгосон. Бүх моторууд нь [[Евро-4-Стандарт]]ын шаардлагыг хангадаг. {| class="wikitable" cellpadding="0" style="text-align:center; font-size:90%;" |- ! colspan="7"| '''Бензин мотор''' |- ! Загвар!! Үйлдвэрлэсэн!! Цилиндрийн тоо!! Эзэлхүүн (см³)!! Маx. Чадал (кВ/м.x.)!! Маx. эргэx момент (Нм)!! Тайлбар |- | 1.0 Экотек | 2000–2003 | [[Цуваа гурван цилиндрт мотор|Ц3]] | 973 | 43/58 | 85 | |- | 1.0 Экотек | 2003–2006 | [[Цуваа гурван цилиндрт мотор|Ц3]] | 998 | 44/60 | 88 | [[Хос сорох хоолойтой мотор|Twinport]] |- | 1.2 Экотек | 2000–2004 | [[Цуваа дөрвөн цилиндрт мотор|Ц4]] | 1,199 | 55/75 | 110 | |- | 1.2 Экотек | 2004–2006 | [[Цуваа дөрвөн цилиндрт мотор|Ц4]] | 1,229 | 59/80 | 110 | [[Хос сорох хоолойтой мотор|Twinport]] |- | 1.4 Экотек | 2000–2003 | [[Цуваа дөрвөн цилиндрт мотор|Ц4]] | 1,389 | 66/90 | 125 | |- | 1.4 Экотек | 2003–2006 | [[Цуваа дөрвөн цилиндрт мотор|Ц4]] | 1,364 | 66/90 | 125 | [[Хос сорох хоолойтой мотор|Twinport]] |- | 1.8 Экотек | 2000–2003 | [[Цуваа дөрвөн цилиндрт мотор|Ц4]] | 1,796 | 92/125 | 165 | GSi |- ! colspan="7"| Дизель мотор |- ! Загвар!! Үйлдвэрлэсэн!! Цилиндрийн тоо!! Эзэлхүүн (см³)!! Маx. Чадал (кВ/м.x.)!! Маx. эргэx момент (Нм)!! Тайлбар |- | 1.3 CDTI Экотек | 2003–2006 | [[Цуваа дөрвөн цилиндрт мотор|Ц4]] | 1,248 | 51/70 | 170 | [[Фиат]] мотор |- | 1.7 DI | 2000–2003 | [[Цуваа дөрвөн цилиндрт мотор|Ц4]] | 1,686 | 65 | 130 | |- | 1.7 DTI | 2000–2003 | [[Цуваа дөрвөн цилиндрт мотор|Ц4]] | 1,686 | 55/75 | 165 | |- | 1.7 CDTI Экотек | 2003–2005 | [[Цуваа дөрвөн цилиндрт мотор|Ц4]] | 1,686 | 74/100 | 240 | Хувьсах гарах хийн турбо цэнэглэгч-VGT |- | 1.9 CDTI | 2000-2007 | [[Цуваа дөрвөн цилиндрт мотор|Ц4]] | 1,686 | 74/100 | 240 | Хувьсах гарах хийн турбо цэнэглэгч-VGT | | | |} ==Опел Корса D (2006-2014)== {{Инфобокс суудлын тэрэгний залгамж үе 2 | Generation = 4. залгамж үе | Marke = [[Опел]] | Modell = Корса D | Bild = Opel Corsa 1.4 ecoFLEX Satellite (D, Facelift) – Frontansicht, 31. Juli 2012, Heiligenhaus.jpg | Bild zeigt = Опел Корса D (2006-2014) | von = 2006 | bis = 2014 | Klasse = [[Жижиг тэрэг]] | Versionen = [[Комбилимузин]] | Motoren = [[Отто хөдөлгүүр]]:<br />1,0–1,6&nbsp;литр<br />(44–155&nbsp;кВт)<br />[[Дизель хөдөлгүүр]]:<br />1,3–1,7&nbsp;литр<br />(55–96&nbsp;кВт) | Länge = 3999 | Breite = 1713–1737 | Höhe = 1488 | Radstand = 2511 | Gewicht = 1100–1354 }} {| class="infobox" style="width: 265px;" |- ! colspan="2" style="background:#9ACD32;text-align:center" |'''Бусад хэмжилт''' |- | CO<sub>2</sub> ялгаралт: | 94–190&nbsp;г/км |- | Түлшний хэрэглээ, хосолсон (ЕX-норм): | 3,5–7,9&nbsp;л/100&nbsp;км |- | [[Евро ШАҮП]]-[[ослын тест]]эд авсан одны тоо<ref>{{Webarchiv|url=http://www.euroncap.com/tests/opel_vauxhall_corsa_2006/261.aspx |wayback=20140531175734 |text=Ergebnisse des Opel/Vauxhall Corsa (ab 2006) beim Euro NCAP-Crashtest |archiv-bot=2026-04-05 18:39:17 InternetArchiveBot }} 2009-03-30, (англи хэлээр)</ref> |[[File:Crashtest-Stern 5.svg|105px|]] |} '''Опел Корса D''' нь 2006 оны намраас 2014 оны намар хүртэл [[Опел]] ХК-ийн үйлдвэрлэсэн жижиг ангиллын автомашин юм. Түүний өмнөх хувилбар Корса C-г шинэчлэн гарч ирсэн дараагийн үе юм. Корса D-г анх 2006 оны долоодугаар сарын 18-нд Лондон хотод байх British International Motor Show танилцуулсан бөгөөд түүнээс хойш мөн оны аравдугаар сараас эхлэн худалдаж авах боломжтой байв. 2014 оны аравдугаар сард түүний үйлдвэрлэлийг зогсоосон. ===Ерөнхий=== Корса D нь Пунто3-ZFA199 / GM-SCCS-платформ дээр Фиат Гранде Пунто-тай адил өмнөх загвараасаа бүх хэмжээсээрээ томрон хийгдсэн загвар юм. Ялангуяа урт нь өмнөх загвараасаа 160 мм урт болж нэмэгдсэн. Спорт загвартай адил гурван хаалгатай болон таван хаалгатай загваруудад түүний талбай хэр томорсон нь илт мэдэгддэг. Хурдатгалын хугацаа нь түүний хүнд жингээс шалтгаалан удааширсанаас гадна түүний дамжуулгын харьцаа нь ихэссэнтэй ч мөн холбоотой юм. Дамжуулгын харьцаа уртассанаар хэдий хүнд жинтэй ч түүний түлшний хэрэглээ нь өмнөх загвартай Корса С-ийн адил бага үлдсэн. Гадна талаасаа Корса Д нь Астра H буюу Астра H GTC-тэй маш төстэй. <gallery widths="200"> Opel_Corsa_D_OPC_rear.JPG| Aр талаасаа Опел Корса D, OPC Opel_Corsa_D_1.4_front_20100912.jpg|Oпел Корса таван хаалгат (2006-2011) Opel_Corsa_D_Colour_Stripes_Facelift.JPG|Урд талын харагдац </gallery> ===Моторжуулалт=== Эхний худалдаанд гарсан загварууд нь нэг литрийн гурван төрлийн бензин мотортойгоор байсан. Дизель моторын хувьд хоёр төрлөөс сонгох боломжтой байлаа. 1,0 литрийн багтаамжтай мотор нь гурван цилиндрт мотор байсан бол бусад бүх моторууд нь цуваа дөрвөн цилиндртэй байна. Авто хийн (шингэн хий, [[Англи хэл|анг.]] [[:en:Liquefied petroleum gas|''Liquefied Petroleum Gas'']]) моторт загварууд нь түлшний стандартын 45 литрийн агуулах савнаас гадна 42 литрийн хийн савтай бөгөөд хоёр саваа хоёуланг нь дүүргэсэн тохиолдолд тэр хэмжээгээр явах зам мэдээжээр өснө. <div class="BoxenVerschmelzen"> <div style="clear: both;" class="NavFrame"> <div class="NavHead"> <div align="left">'''Бензин мотор'''</div> </div> <div class="NavContent"> {| class="prettytable" |- style="background:#cccccc;" !Моторын нэрийн товчлол ||Моторын эзэлхүүн ||Чадал ||Дээд хурд ||Үйлдвэрлэсэн хугацаа ||Хорт хийн стандарт EU-Ангилал |- | 1.0 ecoFlex || 998 см³ || 40 кВ (60 м.x.) || 150 км/цаг||2006.07–2009.10 ||Евро 4 |- | 1.2 LPG ecoFlex || 1229 см³ || 59 кВ (80 м.x.) || 168 км/цаг ||2011.06–2014.10 ||Евро 5 |- | 1.4 ecoFlex ||1398 см³||74 кВ (100 м.x.) || 180 км/цаг ||2009.11–2014.10 ||Евро 5 |- | 1.6 GSi ||1598 см³||110 кВ (150 м.x.) ||210 км/цаг ||2007.06–2012.06||Евро 5 |- | 1.6 Турбо (OPC Нюрбургринг Edition) || 1598 см³||155 кВ (210 м.x.) ||230 км/цаг ||2011.06–2014.10 ||Евро 6 |} </div> </div> </div> <div class="BoxenVerschmelzen"> <div style="clear: both;" class="NavFrame"> <div class="NavHead"> <div align="left">'''Дизель мотор'''</div> </div> <div class="NavContent"> {| class="prettytable" |- style="background:#cccccc;" !Моторын нэрийн товчлол ||Моторын эзэлхүүн ||Чадал ||Дээд хурд ||Үйлдвэрлэсэн хугацаа ||Хорт хийн стандарт EU-Ангилал |- |1.3 CDTI || 1248 см³ ||55 кВ (75 м.x.) ||163-168 км/цаг|| 2006.07-2007.11|| Евро 4 |- |1.3 CDTI (ecoFlex) || 1248 см³ ||70 кВ (95 м.x.) ||173 км/цаг|| 2009.11-2014.10|| Евро 4 |- |1.7 CDTI ||1686 см³ ||96 кВ (130 м.x.) ||200 км/цаг|| 2010.03-2013.12||Евро 5 |} </div> </div> </div> ==Опел Корса E (2014-2019)== {{Инфобокс суудлын тэрэгний залгамж үе 2 | Generation = 5. залгамж үе | Marke = [[Опел]] | Modell = Корса E | Bild = Opel Corsa 1.4 Turbo ecoFLEX Color Edition (E) – Frontansicht, 24. Oktober 2015, Münster.jpg | Bild zeigt = Опел Корса E таван хаалгат 1.3 CDTI ecoFLEX Innovation (2014-хойш) | von = 2014 | bis = | Klasse = [[Жижиг тэрэг]] | Versionen = [[Комбилимузин]] | Motoren = [[Отто хөдөлгүүр]]:<br />1,0–1,6 литр<br />(51–152 кВт)<br />[[Дизель хөдөлгүүр]]:<br />1,3 литр<br />(55–70 кВт) | Länge = 4021–4036<ref name="Preisliste 25.8.2014">{{Webarchiv|url=http://www.opel.de/content/dam/Opel/Europe/germany/nscwebsite/de/01_Vehicles/01_PassengerCars/Corsa%202014/Ausstattungen_Technische_Daten/Corsa_PRL-D_web_2.pdf |wayback=20150319062002 |text=''Der neue Opel CORSA. Preise, Ausstattungen und technische Daten, 25. August 2014'' |archiv-bot=2023-10-03 03:08:01 InternetArchiveBot }}, [[Опел|Адам Опел ХК]], тал-24, 28, 30, нийтлэгдсэн 2014-08-25</ref> | Breite = 1736–1746<ref name="Preisliste 25.8.2014" /> | Höhe = 1479–1481<ref name="Preisliste 25.8.2014" /> | Radstand = 2510<ref name="Preisliste 25.8.2014" /> | Gewicht = 1120–1237<ref name="Preisliste 25.8.2014" /> }} {| class="infobox" width="265" |- | Ослын үеийн зорчигчийн аюулгүй байдал [[Евро ШАҮП]]-[[Ослын тест]]<ref>{{Webarchiv|url=http://www.adac.de/_ext/itr/tests/Crashtest/CTOpelCorsa_2000.pdf |wayback=20141023180516 |text=Опел Корса C-Ослын тест |archiv-bot=2023-09-30 11:02:24 InternetArchiveBot }} (ADAC 07/2002; PDF; 303&nbsp;kB)</ref> | [[Зураг:Crashtest-Stern 4.svg|105px]] |} '''Oпел Корса E''' нь 2014 оны арваннэгдүгээр сараас<ref>{{Cite web |url=http://media.opel.de/media/de/de/opel/news.detail.html/content/Pages/news/de/de/2014/opel/11-27-corsa-eisenach.html |title=Опелийн мэдээлэл хариуцсан албан ёсны вэб хуудас |access-date=2015-05-08 |archive-date=2015-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150401082059/http://media.opel.de/media/de/de/opel/news.detail.html/content/Pages/news/de/de/2014/opel/11-27-corsa-eisenach.html |url-status=dead }}</ref> эхлэн үйлдвэрлэж байгаа Адам Опел ХК-ийн жижиг ангиллын автомашин юм. Корса E нь энэ цуврал загварын тав дахь үеийн загвар бөгөөд найман жил үйлдвэрлэсэн Корса D-ийн залгамж болон гарч ирсэн. Түүний гаднах ерөнхий дизайн нь хамгийн жижиг ангиллын автомашины загвар болох [[Опел Адам|Адамын]] төрхтэй төстэй ба [[Опел Инсигниа|Инсигниагийн]] дизайны элементийг авч ашигладаг.<ref>{{Cite web |url=http://media.gm.com/media/de/de/opel/news.detail.html/content/Pages/news/de/de/2014/opel/07-09-fifth-generation-corsa.html |title=Опелийн мэдээллийн цахим хуудаснаас: Опел, Корсагийн тав дахь үеийн загварыг танилцууллаа |access-date=2015-05-08 |archive-date=2014-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714225811/http://media.gm.com/media/de/de/opel/news.detail.html/content/Pages/news/de/de/2014/opel/07-09-fifth-generation-corsa.html |url-status=dead }}</ref> ===Тоноглолт=== Нийт таван төрлийн хувилбарыг санал болгож байна: * Опел Selektion * Опел Edition * Опел Color Edition * Опел Innovation * Опел OPC LINE Шинээр ксенон- их гэрэл, LED-өдрийн ойрын гэрэл, жолоочийн ассистент системүүд болох замын хөдөлгөөний тэмдэгийн танигч, замын эгнээний мэдрэгч, зайн хэмжээг заах мэдрэгч, урд талдаа мөргөлтөөс анхааруулах мэдрэгч, хол гэрлийн мэдрэгч болон харагдахгүй өнцгийг анхааруулагч зэргээс сонгон угсруулах бололцоотой. Нэмэлтээр жолооны хүрдний халаалт, ухрах үеийн арын камер болон ардаа унадаг дугуй тээвэрлэгчийг захиалж болно. <gallery widths="200"> Opel_Corsa_OPC_-_Flickr_-_jns001.jpg|Опел Корса D, OPC Opel_Corsa_E_fr.jpg|Oпел Корса E, таван хаалгат Corsa_E_Innen.JPG|Oпел Корса E, дотор тал Opel_Corsa_-_Mondial_de_l%27Automobile_de_Paris_2014_-_005.jpg|Урд талын харагдац, Oпел Корса E </gallery> ===Моторжуулалт болон техникийн үзүүлэлт=== {| class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe5" ! ! colspan="2" | 1.0 ЭКОТЕК ! colspan="1" | 1.2 ! colspan="1" | 1.4 экоФлекс ! colspan="1" | 1.4 Турбо ! colspan="3" | 1.3 [[Коммон-Райл-Тоосруулалт|CDTI]] |- align="center" | align="left" style="background:#F5F5F5" | '''Үйлдвэрлэсэн он:''' | colspan="8" | 2014/11 сараас хойш |- align="center" | align="left" style="background:#F5F5F5" | '''Моторын төрөл:''' | colspan="2" | Ц3-[[Отто мотор]] | colspan="3" | Ц4-Отто мотор | colspan="3" | R4-[[Дизель мотор]] |- align="center" | align="left" style="background:#F5F5F5" | '''Моторын угсралтын төрөл:''' | colspan="2" | Гурван цилиндрт-[[Цуваа мотор]]<br />шууд тоосруулагч болон [[Турбо]]той | colspan="2" | Дөрвөн цилиндрт-Цуваа мотор | colspan="1" | Дөрвөн цилиндрт-Цуваа мотор<br />Турботой | colspan="3" | Дөрвөн цилиндрт-Цуваа мотор<br />Коммон-Райл-Тоосруулалт бүхий турботой |- align="center" | align="left" style="background:#F5F5F5" | '''[[Эзэлхүүн]]:''' | colspan="2" | 999 см³ | colspan="1" | 1229 см³ | colspan="1" | 1398 см³ | colspan="1" | 1364 см³ | colspan="3" | 1248 cm³ |- align="center" | align="left" style="background:#F5F5F5" | '''маx. Чадал<br /> мин-1-д:''' | colspan="1" | 66&nbsp;кВт (90&nbsp;м.x.)/<br />3700–6000 | colspan="1" | 85&nbsp;кВт (115&nbsp;м.x.)/<br />5000–6000 | colspan="1" | 51&nbsp;кВт (70&nbsp;м.x.)/<br />5600 | colspan="1" | 66&nbsp;кВт (90&nbsp;м.x.)/<br />6000 | colspan="1" | 74&nbsp;кВт (100&nbsp;м.x.)/<br />3500–6000 | colspan="1" | 55&nbsp;кВт (75&nbsp;м.x.)/<br />3750 | colspan="1" | 70&nbsp;кВт (95&nbsp;м.x.)/<br />3750 | colspan="1" | 70&nbsp;кВт (95&nbsp;м.x.)/<br />4000 |- align="center" | align="left" style="background:#F5F5F5" | '''маx. [[Эргэлтийн момент]]<br /> мин-1-д:''' | colspan="1" | 170 Нм/1800–3700 | colspan="1" | 170 Нм/1800–4500 | colspan="1" | 115 Нм/4000 | colspan="1" | 130 Нм/4000 | colspan="1" | 200 Нм/1850–3500 | colspan="1" | 190 Нм/1500–2500 | colspan="1" | 190 Нм/1500–3500 | colspan="1" | 210 Нм/1750 |- align="center" | align="left" style="background:#F5F5F5" | '''Хөтлөгчийн төрөл:''' | colspan="8" | [[Урд дугуйн хөтлөгч]] |- align="center" | align="left" style="background:#F5F5F5" | '''Хурдны хайрцаг, цуврал:''' | colspan="2" | 6-араат-[[механик хурдны хайрцаг]] | colspan="1" | 5-араат-механик хурдны хайрцаг | colspan="1" | 5-араат-механик хурдны хайрцаг | colspan="1" | 6-араат-механик хурдны хайрцаг | colspan="2" | 5-араат-механик хурдны хайрцаг | colspan="1" | 6-араат-механик хурдны хайрцаг |- align="center" | align="left" style="background:#F5F5F5" | '''Хурдны хайрцаг, сонголтоор:''' | colspan="3" | – | colspan="1" |6-шатлалтай-[[Хөрвүүлэгч-Автоматик хурдны хайрцаг|Автоматик хурдны хайрцаг]] эсвэл 5-араат-[[Автоматжуулсан механик хурдны хайрцаг|Эазитроник]] | colspan="4" | – |- align="center" | align="left" style="background:#F5F5F5" | '''Дээд хурд:''' | style="width:12em" | 180 км/ц | style="width:12em" | 195 км/ц | style="width:12em" | 162 км/ц | style="width:12em" | 175 км/ц<br />(Автоматик: 170 км/ц)<br />(Эазитроник: 175 км/ц) | style="width:12em" | 185 км/ц | style="width:12em" | 164 км/ц | style="width:12em" | 182 км/ц | style="width:12em" | 177 км/ц |- align="center" | align="left" style="background:#F5F5F5" | '''Хурдатгал,<br /> 0–100 км/ц:''' | style="width:12em" | 11,9 сек | style="width:12em" | 10,3 сек | style="width:12em" | 16,0 сек | style="width:12em" | 13,2 сек<br />(Автоматик: 13,9 сек)<br />(Эазитроник: 13,9 сек) | style="width:12em" | 11,0 сек | style="width:12em" | 14,8 сек | style="width:12em" | 11,9 сек | style="width:12em" | 12,3 сек |- align="center" | align="left" style="background:#F5F5F5" | '''Түлшний хэрэглээ<br />&nbsp;100&nbsp;км-т&nbsp;(хот болон шулуун зам хамтдаа):''' | style="width:12em" | 4,5–4,4 л Супер | style="width:12em" | 5,0–4,9 л Супер | style="width:12em" | 5,4–5,3 л Супер | style="width:12em" | 5,2–4,9 л Супер<br />(Автоматик: 6,0–5,9 л Супер)<br />(Эазитроник: 4,8–4,7 л Супер) | style="width:12em" | 5,3–5,1 л Супер | style="width:12em" | 3,8–3,7 л Супер | style="width:12em" | 3,4–3,3 л Супер | style="width:12em" | 3,9–3,8 л Супер |- align="center" | align="left" style="background:#F5F5F5" | '''CO<sub>2</sub>-Хорт хийн хэмжээ, хосолсон:''' | 106–104 г/км | 117–115 г/км | 126–124 г/км | 122–115 г/км<br />(Автоматик: 140–139 г/км)<br />(Эазитроник: 112–110 г/км) | 123–120 г/км | 100–99 г/км | 89–87 г/км | 102–100 г/км |- align="center" | align="left" style="background:#F5F5F5" | '''[[Хорт утааны стандарт]] Евро-ангилал:''' | colspan="8" | Евро 6 |- align="center" |} ==Цахим холбоос== {{Commons|Category:Opel Corsa A|Опел Корса A}} {{Commons|Category:Opel Corsa B|Опел Корса B}} {{Commons|Category:Opel Corsa C|Опел Корса C}} {{Commons|Category:Opel Corsa D|Опел Корса D}} {{Commons|Category:Opel Corsa E|Опел Корса E}} * [https://web.archive.org/web/20061117024308/http://www.opel.de/shop/cars/corsa/index.act Үйлдвэрлэгчийн албан ёсны цахим хуудас] ==Эшлэл== <references/> {{Загвар:Он тооллын дараалал-Опел, 1980 оноос хойш}} {{Автомашины загвар-Опел}} [[Ангилал:Опел-Автомашин|Корса]] [[Ангилал:Жижиг ангиллын автомашин]] [[Ангилал:Жижиг дунд ангиллын автомашин]] [[Ангилал:Суудлын автомашины загвар]] [[Ангилал:Комбилимузин]] ifxt1th9gclhikay4nndrumq6qma7i2 Опел Антара 0 50876 855203 750527 2026-04-30T14:04:07Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855203 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суудлын тэрэг | Marke = [[Опел]] | Modell = Aнтара | Bild = Opel_Antara_front.jpg | Bild zeigt = Опел Aнтара (2006-2015) | von = 2006 | bis = | Klasse = [[Sport Utility Vehicle|SUV]] | Versionen = [[Комби]] | Motoren = [[Отто хөдөлгүүр]]:<br />2,4–3,2 литр<br />(103–167 кВт)<br />[[Дизель хөдөлгүүр]]:<br />2,0–2,2 литр<br />(93–135 кВт) | Länge = 4596 | Breite = 1850 | Höhe = 1717–1761 | Radstand = 2707 | Gewicht = 1885–1996 | Vorgänger = [[Опел Фронтера]] | Nachfolger = }} [[Зураг:2nd_Saturn_Vue_--_08-28-2009.jpg|thumb|right|Сатурн Вуе XЕ (Америк)]] [[Зураг:%2709_Chevrolet_Captiva_Sport.jpg|thumb|right|Шевролет Каптива Спорт (Мексик)]] [[Зураг:2007_Holden_Captiva_(CG)_MaXX_wagon_(2011-04-22)_01.jpg|thumb|right|Холден Каптива 5 маxx (Австрали)]] '''Опел Антара''' нь автомашин үйлдвэрлэгч [[Опел]] ХК-ийн 2006 оны зунаас эхлэн өнөөдрийг хүртэл үйлдвэрлэж байгаа автомашин юм. Энэ автомашин нь ''[[Sport Utility Vehicle]]'' хэмээх бартаат замаас илүү засмал замд зориулсан автомашины загваруудын нэг юм. Үүнийг [[Шевролет Каптива]] болон ЖМ-Өмнөд Солонгост үйлдвэрлэхээс гадна 2008 оноос хойш [[Санкт-Петербург]] хотын өмнөд хэсэгт орших Шушары-д мөн үйлдвэрлэх болсон. ==Загварын түүх== Антара нь 2006 оны арваннэгдүгээр сараас эхлэн зах зээлд нийлүүлэгдсэн. Харин түүний адил загвар Каптива нь нэг сарын өмнөөс зах зээлд гарсан байсан. Анхны загварууд нь 2,4 (103 кВт) болон 3,2 литрийн эзэлхүүн бүхий бензин моторууд мөн 2,0 CDTI (110 кВт, 150 морины хүчтэй) дизель мотортой үйлдвэрлэгджээ. Дараа нь 2007 оны тавдугаар сараас эхлэн жижиг багтаамжтай дизель мотортой 93 кВт (127 м.x.) хувилбар хийгдсэн. <gallery widths="200" perrow="3"> Зураг:Opel Antara 2.0 CDTI rear 20100516.jpg|Aр тал Зураг:Opel-Antara weiss Seitenansicht vor-der-Efeu-Hecke LWS1674.jpg|Хажуу талаасаа Зураг:Opel Antara 2.4 4x4 Design Edition (Facelift) – Frontansicht, 29. Oktober 2011, Düsseldorf.jpg|Опел Антара, сайжруулсан загвар (2010–2015) Зураг:Opel Antara 2.4 4x4 Design Edition (Facelift) – Heckansicht, 29. Oktober 2011, Düsseldorf.jpg|Ар талаас харагдах байдал, сайжруулсан загвар (2010–2015) </gallery> ===Загварын сайжруулалт=== 2010 оны намар загварын сайжруулалт хийгдсэн бөгөөд урд болон ард талыг одооны загваруудын дизайнд тохируулан хийсэн. Моторт мөн өөрчлөлт орсон ба 3,2 литр-V6 бензин мотор болон 2,4 литрийн багтаамжтай моторуудын оронд 123 кВт (184 м.x.) хүчтэй мотор угрсах болов. Хоёр дизель моторыг томсгон 120 кВт болон 135 кВт (184 м.x.) чадалтай мотороос сонгох боломжтой болсон. ==Тоноглолтын хувилбар== Антара нь гурван төрлийн хувилбартай. Үүнд: ''Антара'', ''Антара Эдишн Плус'', ''Антара Космо'' орно. Цувралын хувилбарт автоматаар залгагдах, хий эргэлтийг тохируулах системтэй бүх дугуйн хөтлөх тэнхлэг, цахилгаан тохируулга- болон халаалттай гадна талын толь, цахилгаан цонх өргөгч урд болон хойноо, шарвалтын эсрэг систем, уулын уруу туслах систем гэх мэт. === Техникийн үзүүлэлт=== {| class="wikitable" |- ! Загвар !! Эзэлхүүн (см³) !! Цилиндр !! Чадал кВт (Морины хүч 1/мин) !! маx. Эргэлтийн момент (Нм 1/мин) !! Түлшний хэрэглээ л/100 км (хосолсон) !! Хурдны хайрцаг !! Үйлдвэрлэсэн огноо |- !colspan="11" |Отто мотор |- | 2.4 Экотек|| 2405|| 4 ||103 (140) / 5200|| 220 / 2400|| 9,3–9,6|| 5-араат механик ||05/2006–09/2010 |- | 2.4 Экотек|| 2384|| 4 ||123 (167) / 6400|| 230 / 4500|| 8,8–9,3|| 6-араат механик / 6-араат автоматик||09/2010–02/2015 |- | 3.2 V6 Экотек|| 3195|| 6 ||167 (227) / 6600|| 297 / 3200|| 11,6|| 5-араат автоматик (зөвхөн Антара Космо) ||05/2006–09/2010 |- !colspan="11" |Дизель мотор |- | 2.0 CDTI || 1991 || 4 ||93 (127) / 4000|| 295 / 2000|| 7,3|| 5-араат механик ||05/2006–09/2010 |- | 2.0 CDTI|| 1991 || 4 ||110 (150) / 4000|| 320 / 2000|| 7,4–8,6|| 5-араат механик эсвэл 5-араат автоматик ||05/2007–09/2010 |- | 2.2 CDTI|| 2231 || 4 ||120 (163) / 3800|| 350 / 2000|| 6,3–7,8|| 6-араат механик / 6-араат автоматик ||09/2010–02/2015 |- | 2.2 CDTI || 2231 || 4 ||135 (184) / 3800|| 400 / 2000|| 6,6–7,8|| 6-араат механик / 6-араат автоматик ||09/2010–02/2015 |} ==Антара GTC== 2005 онд [[Майны Франкфурт]] хот дахь олон улсын автомашины үзэсгэлэн дээр ''Антара GTC'' танилцуулжээ. Энэ загвар нь ''Crossover'' хэмээх загвар бөгөөд купье болон бартаат замын тэрэг хоёрын дундах ангилал юм. Америкийн автомашины үзэсгэлэн дээр америк хувилбар нь болох Сатурн ПреВуе гаргасан. Энэ нь [[Женерал Моторс]] концерны хувилбар бөгөөд одоогийн байдлаар үйлдвэрлэлтийг нь зогсоосон байгаа аж. <gallery widths="200" perrow="3"> Зураг:Opel_Antara_GTC_rear.jpg|Aр тал, Опел Антара GTC, олон улсын автомашины үзэсгэлэн дээр 2005 он Зураг:Opel_Antara_GTC_front.jpg|Урд талаасаа Зураг:Opel_Antara_GTC.jpg|Опел Антара GTC </gallery> ==Цахим хуудас== {{Commons|Category:Opel Antara|Опел Антара}} * [https://web.archive.org/web/20070119045133/http://opel.de/shop/cars/antara/index.act Опел Антарагийн албан ёсны цахим хуудас (Герман)] * [https://web.archive.org/web/20161111054138/http://www.vauxhall.co.uk/vehicles/vauxhall-range/cars/antara/overview.html Вауксхалл Антара] * [http://www.opel.de/fahrzeuge/modelle.html Опелийн албан ёсны автомашины загваруудын цахим хуудас] {{Загвар:Он тооллын дараалал-Опел, 1980 оноос хойш}} {{Автомашины загвар-Опел}} [[Ангилал:Опел-Автомашин|Антара]] [[Ангилал:Sport Utility Vehicle]] [[Ангилал:Суудлын автомашины загвар]] [[Ангилал:Комби]] [[Ангилал:Дунд ангиллын SUV]] 0qf6a1hgejp6khs44c8jxsf6ao4lyjp НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөл 0 53589 855231 849051 2026-04-30T22:46:34Z Mickie-Mickie 93077 өгөгдлийн шинэчлэлт 855231 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс хоорондын байгууллага | Name = Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын<br /> Аюулгүйн Зөвлөл | deutsch = | englisch = United Nations<br /> Security Council (UNSC) | französisch = Conseil de sécurité<br /> des Nations unies | Eigensprache = | Sonstige_Sprache = | chinesisch = 联合国安理会 (zh) | russisch = Совет Безопасности Организация Объединенных Наций (ru) | Logo = | Logotext = | Flagge = Flag of the United Nations.svg | Flaggentext = [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын далбаа]] | Bild = UNSC 2019.svg | Bildunterschrift = НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөл гишүүд, 2019 он<hr /> <small>{{Legend|#1166FF|байнгын гишүүн улсууд}}</small> <small>{{legend|#008000|байнгын бус гишүүн улсууд}}</small> | Organisationsart = | Kürzel = UNSC | Auflösung = | Vorsitz = {{CHN}} <small>(2026 оны 5 сар)</small> | Generalsekretär = | Status = идэвхтэй | Gründung = 1946 оны 1 сарын 17<br />[[Лондон]],<br />{{GBR}} | Sitz = [[Нью-Йорк хот]], [[Нью-Йорк Муж Улс|Нью-Йорк]],<br />{{USA}} | BIP/Einwohner = | Währung = | Hymne = | Feiertag = | Zeitzone = | Oberorganisation = {{UNO}} | Tochterorganisationen = | Website = [https://www.un.org/securitycouncil/ www.un.org/securitycouncil] | Anmerkungen = | Assoziiert = | Sprachen = | Amtssprachen = | Einwohner = | Fläche = | Bevölkerungsdichte = | BIP = | Gliedzahl = 15<br />(таван байнгын & арван<br /> байнгын бус гишүүн улсууд) | Parlavers = | Glieder = [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлд хориг тавих эрх|Байнгын гишүүн улсууд]]<br />(хориг тавих эрхтэй) * {{FRA}} * {{RUS}} * {{GBR}} * {{USA}} * {{CHN}} Байнгын бус гишүүн улсууд<br />(2018 & 2019) * {{GNQ}} * {{CIV}} * {{KWT}} * {{PER}} * {{POL}} Байнгын бус гишүүн улсууд<br />(2019 & 2020) * {{BEL}} * {{DEU}} * {{DOM}} * {{IDN}} * {{RSA}} }} '''НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөл''' ([[Англи хэл|англи]]. ''United Nations Security Council'', [[Франц хэл|франц]]. ''Conseil de sécurité de l'ONU'', [[Араб хэл|араб]]. مجلس أمن الأمم المتحدة‎, [[Хятад хэл|хятад]]. 联合国安全理事会, [[Испани хэл|испани]]. ''Consejo de Seguridad de la ONU'') нь [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] зургаан үндсэн байгууллагын нэг бөгөөд НҮБ-ын Дүрмийн 24 дүгээр зүйлд заасаны дагуу олон улсын энхтайван, аюулгүй байдлыг хангах бөгөөд НҮБ-д шинээр гишүүн элсүүлэх, НҮБ-ын Хартид оруулах аливаа өөрчлөлтийг батлах зэрэг үүрэгтэй байнгын ажиллагаатай байгууллага юм. НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлд нийт 15 гишүүн орон ордог. Их Британи, ОХУ, АНУ, БНХАУ, Франц зэрэг 5 орон бол Аюулгүйн Зөвлөлийн байнгын гишүүн орнууд юм. Байнгын бус 10 орныг НҮБ-ын Дүрмийн дагуу НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейгаас 2 жилийн хугацаатай 5 жил бүр сонгодог байна. Үүнд: * тав — Африк Азийн орнуудаас; * нэг — Зүүн Европын орнуудаас; * хоёр— Латин Америкийн орнуудаас; * хоёр— Баруун Европ болон бусад орнуудаас. 2020 оны 1-р сарын 1-ний өдрөөс эхлэн НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн байнгын бус гишүүдээр Вьетнам, Нигер, Тунис, Эстони, Сент Винсент, Гренадин зэрэг улсууд өмнө нь бүрэн эрх нь 12-р сарын 319-нд дуусгавар болж Экваторын Гвиней, Кот-д'Ивуар, Кувейт, Перу, Польш улсууд болсон байв. 2022-2023 онд Аюулгүйн зөвлөлийн байнгын бус гишүүдээр Албани, Бразил, Гана, Габон, Арабын Нэгдсэн Эмират улсууд байсан. 2023-2024 онд Аюулгүйн зөвлөлийн байнгын бус гишүүдээр Мальта, Мозамбик, Швейцарь, Эквадор, Япон улсууд байсан. 2024-2025 онд Аюулгүйн зөвлөлийн байнгын бус гишүүдээр Алжир, Гайана, Словени, Сьерра-Леон, Өмнөд Солонгос улсууд байсан. 2025-2026 онд Аюулгүйн зөвлөлийн байнгын бус суудлыг Дани, Грек, Латви, Пакистан, Панам, Сомали улсуудад олгоод байна. НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн даргыг сар бүр өөрчилж сонгодог байна. {| class="wikitable" !Он ! colspan="3" |Африк ! colspan="2" |Ази ! colspan="2" |Латин Америк ! colspan="2" |Баруун Европ болон бусад улс !Зүүн Европ |- !2016 | rowspan="2" |Египет | rowspan="2" |Сенегал | | rowspan="2" |Япон | | rowspan="2" |Уругвай | | | | rowspan="2" |Украин |- !2017 | rowspan="2" |Этиопи | rowspan="2" |Казахстан | rowspan="2" |Боливи | rowspan="2" |Швед |Итали |- !2018 | rowspan="2" |Кот-д’Ивуар | rowspan="2" |Экваторын Гвиней | rowspan="2" |Кувейт | rowspan="2" |Перу |Нидерланд | rowspan="2" |Польш |- !2019 | rowspan="2" |ӨАБНУ | rowspan="2" |Индонези | rowspan="2" |Доминиканы Бүгд Найрамдах Улс | rowspan="2" |Бельги | rowspan="2" |Герман |- !2020 | rowspan="2" |Нигер | rowspan="2" |Тунис | rowspan="2" |Вьетнам | rowspan="2" |Сент-Винсент Гренадин | rowspan="2" |Эстони |- !2021 | rowspan="2" |Кени | rowspan="2" |Энэтхэг | rowspan="2" |Мексик | rowspan="2" |Ирланд | rowspan="2" |Норвеги |- !2022 | rowspan="2" |Габон | rowspan="2" |Гана | rowspan="2" |АНЭУ | rowspan="2" |Бразил | rowspan="2" |Албани |- !2023 | rowspan="2" |Мозамбик | rowspan="2" |Япон | rowspan="2" |Эквадор | rowspan="2" |Мальта | rowspan="2" |Швейцар |- !2024 |Алжир |Сьерра-Леоне |БНСУ |Гайана |Словак |} [[Ангилал:НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөл| ]] [[Ангилал:НҮБ-ын үндсэн байгууллага|Аюулгүйн Зөвлөл]] [[Ангилал:Нью-Йорк дахь олон улсын байгууллага|Аюулгүйн Зөвлөл]] [[Ангилал:1946 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Аюулгүйн Зөвлөл]] [[Ангилал:Олон улсын аюулгүй байдал]] eezkgnwcy52he1ulcio7fl4mueq81za Засагт хан Содномравдан 0 53777 855239 854399 2026-05-01T03:36:50Z ~2026-21131-87 103757 855239 wikitext text/x-wiki {{хянах}} [[Файл:Содномравдан.png|thumb|Засагт Хан Д.Содномравдан]] '''Доржпаламын Содномравдан''' нь (1867-1912) 1898-1912 оны хооронд '''[[Халх]]ын Эрдэнэ бишрэлт Үнэн сүжигт Оройн дээд Дархан Засагт Хан''' ор сууж байв. Тэрээр Засагт хан Цэрэндондовын Доржпаламын хоёрдугаар агь болон мэндэлжээ. Засагт хан Д.Содномравдан бол тухайн үедээ [[Халх]], Ойрд, Өвөрлөгч, Урианхай, Буриад, Хөх нуурын олон монгол ноёдын дотор асар өндөр нэр хүндтэй дээдэс байсан юм. Засагт хан Д.Содномравдан нь эцэг хан Цэрэндондовын Доржпаламын хамтаар (мөн өвөг эцэг хан Манибазарын Цэрэндондов) Монгол Улсаа туурга тусгаар болгоход бүх амьдралаа зориулсан бөгөөд энэхүү бодлого, үйл ажиллагааныхаа хүрээнд Орос, Англи, Япон, Буриад, Төвөдийн нөлөө бүхий хүмүүстэй холбоо тогтоон ажиллаж, бүх “Монгол ноёдын холбоо”-г өвөрлөгч голлох ноёдын хамт санаачлан, богино хугацаанд олон талт байдлаар нэн амжилттай ажиллаж, 1911 онд Монгол Улсаа тусгаар тогтнуулах бүх зохион байгуулалтыг гардан хэрэгжүүлсэн их гавьяатан билээ. Манж Чин гүрний Гуансюйгийн 24 дүгээр онд буюу 1898 онд (Гуансюй 24-р он) Засагт хангийн хэргэмийг Манжийн хааны зарлигаар Доржпаламын Содномравдан залгамжилжээ. Манжийн хаан 1908 онд Гуансюй хаан нас барж, Цыси хатан нас барсаны дараа нь 1909 онд 2 настай Пу И буюу Сюаньтун хааны үед Чин улсын сүүлчийн шинэчлэлийн бодлогын үр дүнд бий болсон 资政院 Зөвлөх Парламент маягийн байгууллага байгуулагдсан байдаг. Манжийн хааны зарлигаар Сюаньтунгийн 2 дугаар онд буюу 1910 онд Засагт Хан П.Содномравданг Халхыг төлөөлсөн хааны сонгосон гишүүн буюу Манж Чин улсын 资政院-д Зөвлөх Парламентын гишүүнээр томилсон байдаг нь “Чин Ши Гао” (清史稿, “Чин улсын түүхийн ноорог”) нь Чин улсын (Qing dynasty) түүхийн эх сурвалжид тэмдэглэгдсэн байна. '''Засагт Хан П.Содномравдан Манж Чин улсын 资政院-д Зөвлөх Парламентын гишүүнээр томилогдон Бээжинд жасаалж байх үедээ бүх “Монгол ноёдын холбоо”-г өвөрлөгч голлох ноёдын хамт санаачлан байгуулж богино хугацаанд олон талт байдлаар монголоо тусгаарлах бодлогыг нэн амжилттай хэрэгжүүлж ажиллах үндсийг тавьсан байна.''' '''Засагт Хан П.Содномравдангийн Монгол Улсаа тусгаар тогтнуулахад оруулсан үүрэг роль, түүхийн үнэ цэнэтэй баримтууд''' Оросын эзэнт гүрний Цэргийн жанжин штабын архив, Хаан Оросын Газар зүйн нийгэмлэгийн (Русское географическое общество) экспедицийн тайлангууд, XIX–XX зууны Орос–Монголын дипломат болон захиргааны баримт бичгүүдэд тэмдэглэгдсэн байна. Тухайлбал, “Русское географическое общество” (РГО)-ийн экспедицийн тэмдэглэл, Монгол дахь Засагт хан аймгийн ноёдын зураг, тэмдэглэлүүд, Ф. 180 – “Китайские и монгольские дела” - Монгол, Хятадтай холбоотой дипломат бичиг, захидал, гэрээ, Ф. 152 – Сибирийн чиглэлийн дипломат харилцаа-Халх, Зүүнгар, хилийн бүсийн ноёд, Засагту хан Содномравдан мэдээлэл, Ф. 400 – Главный штаб (Генеральный штаб)-Монгол дахь цэргийн ажиглалт, тайлан, Ф. 483 – Сибирийн цэргийн тойрог (Сибирский военный округ)-Халх дахь хилийн цэргийн мэдээ, Ф. 846 – Ази дахь цэргийн экспедицийн материалууд-Монгол, Төв Ази руу хийсэн судалгаа Ф. 391 – Ази, Сибирийн захиргааны баримт, Ф. 560 – Хилийн бүсийн захиргааны материалуудад тодорхой эх сурвалжууд тэмдэглэгдсэн байна. '''1898 онд Цэрэндондовын Доржпалам хан өөрийн хан ширээгээ том хүү Д.Цэрэнгомбожавт бус, бага хүү Д.Содномравданд залгамжлуулсан.''' Харин том хүүгээ Арын хийдэд тойн лам болгожээ. Арын хүрээ нь Засагт хааны алтан ургийн тойн лам нар байдаг, хаалттай хийд байсан бөгөөд Хан Тайширын оройд буй Их Хоригийг хариуцан тайдаг байсан. Зөвхөн алтан ургийн тойн лам нар хийдэд байдаг, гаднын лам оруулдаггүй хатуу журамтай байжээ.<ref name="Baasankhuu">{{Cite journal |last=Батмөнх |first=Баасанхүү |date=2025-06-18 |title=Засагт хан аймгийн Баатар засгийн хошууны хүн амын овгийн бүрэлдэхүүн |url=https://doi.org/10.22353/mjaae.2024130209 |journal=Mongolian Journal of Anthropology, Archaeology and Ethnology |volume=14 |issue=1 |pages=93–101 |doi=10.22353/mjaae.2024130209 |issn=1810-5025}}</ref> Дашинчилэн хэмээх номын нэртэй энэхүү бунхан овоог дээр цагт Засагт ханы хүрээнийхэн буюу Арын хүрээнийхэн, Засагт ханууд тахиж тайдаг, тайлга тахилгын үеэр тэргүүн зэргийн тайжаас дээших язгууртнууд (алтан ургийн тайж нар зөвхөн тэргүүн зэргийн тайж байдаг), гэлэнгээс дээших санваартнууд л гардаг хоригтой, мөн Засагт хануудыг энэхүү голлох бунхны өвөрт оршоодог байсан гэдэг. Алтай хотын баруугаар сүндэрлэх Хантайшир уулын нэгэн ноён оргил бүхий дүнхгэр нурууг Шарилын нуруу, нутгийн ардууд заримдаа Овоон нуруу ч гэх билээ. Энэ нуруу Алтай хотоос 20 гаруй км, Жаргалан сумын дундах зайд бий. Энэ нурууны орой дээрх онго тахилгатай дөрвөлжилсөн бунхан овоо байх ба түүний ээвэр бэлд 6 томоохон бунхан, мөн нэлээд хэдэн багавтар булш байдаг. Хантайширын нурууг Их эзэн Чингис хааны онгон тахилгатай холбоотой болох тухай хэд хэдэн домог бий. Их хааны онгоныг урд зүгээс залж энэ нуруунд оршоохдоо тэрхүү онгоны харуул хамгаалалт болгон зүүн зүгээс эртний сурвалжит аймгуудаас нүүлгэн авчирч, тэмдэг эдгэртэл уг онгоны харуул хамгаалалт байдалтайгаар нутагшуулсан гэсэн домог бий. Тэдгээр нүүдэллэж ирсэн (Бэсүд) овогтнууд Хантайширын нурууг тойрсон байдалтайгаар он удаанаар нутаглаж иржээ. '''<u>Хаад, Ноёдын хэрэглэх Фүс</u>''' Фүс нь Манж Чингийн үеэс улбаатай Богд Хаант Улсын үе хүртэл Ноёдын хэргэмийг илэрхийлэх Хүрмэн дээр хаддаг байсан элдэв зүйлийн амьтны дүрсийг оёж хатгасан дөрвөлжин торгон тэмдэг юм. Чин Ван хүн хоёр эсрэг харсан, хоёр зөрүү харсан нийт дөрвөн Луут фүс хаддаг байсан бол Жүн Ван хүн дөрвөн зөрүү харсан Луут фүс хэрэглэдэг. Бэйл хүн 2 эсрэг харсан луу, Бэйс хүн хоёр зөрүү харсан Луу хаддаг байжээ. Богд хааны хувьд тэнгэр язгуурт угсаа гаралгүй ч улсын эзэн, шашны тэргүүний хувиар Хааны фүст алтан сёомбо, хорол хүрдийг авч хэрэглэхээр болсон гэдэг. ЭРТНЭЭС АЛТАН УРГИЙН ЦАГААН ЯСТ ХААДЫН ХУВЬД ЗӨВ ЭРГЭЛТТЭЙ ХАС ФҮС ХЭРЭГЛЭХ НЬ УЛСЫН ЭЗНИЙГ БЭЛГЭДДЭГ БА ХАЛХЫН ХАНГУУД ДОТРООС ЭРТНЭЭС ЦОР ГАНЦ ЗАСАГТ ХАН ХАС ФҮС ХЭРЭГЛЭХ ЭРХТЭЙ БАЙЖЭЭ. БУСАД ХАНГУУД БОГДЫН АДИЛ СОЁМБО ХЭРЭГЛЭЖ БАЙВ. Дээрх фото зурагт буй Засагт Хан Д.Содномравдангийн ёслолын хувцаснаас зөв эргэлттэй Хас Фүс хэрэглэсэн байгааг харж болно. Түүхийн фото зурагнуудаас Хас Фүс хэрэглэсэн Халхын хангууд байхгүйг анхаарах буй за. УЧИР НЬ АШХАЙ ДАРХАН ХУНТАЙЖИЙН УУГАН ХҮҮ ГЭДЭГ УТГААРАА ХАЛХЫН ХАНГУУД ДОТРООС ЗАСАГТ ХАН ТЭРГҮҮЛЭХ ЗЭРЭГТЭЙ ХАН БАЙСАН БА ЭРТНЭЭС УЛСЫН ЭЗЭН ГЭЖ ТООЦОЖ ИРСЭН АГУУЛГААР ХЭРЭГЛЭЖ БАЙЖЭЭ. Түүнчлэн Монголын Хан хэргэмтэй язгууртнууд ёслолын дээлэн дээрээ Ууж маягийн зүйл хэрэглэдэг байсан. Кинон дээрх Цогт хунтайж шиг, мөн Түшээт хан Цэрэндоржийн Насанцогтын хатантайгаа авхуулсан фото зурагт тийм ууж өмссөн байдаг, сүүлд төрт ёсны энэхүү түүхэн уламжлалыг дагаж Анхны Ерөнхийлөгч П.Очирбат гуай Ерөнхийлөгчөөр сонгогдохдоо, Монгол Улсын Үндсэн хуулийн эхийг батламжлахдаа уг дээлэн дээрээ Төрийн тэргүүний ууж өмсгөлийг өмссөн. =='''Угсаа гарал'''== Түүний дээд өвөг [[Гэрсэнз жалайр хунтайж]] нь [[Даян хаан]]ы 2 дахь их хатны бага хүү бөгөөд ах дүү дундаа хамгийн отгон нь байжээ. Жалайр хунтайж 1549 онд нас барсны дараа түүний 7 хүү тус бүрдээ Ар Халхын 7 отгийг хувааж авсан. Үүнээс түүний дээд өвөг [[Ноёнтой хатанбаатар]] [[Бэсүд]], [[Элжигин]] отгийг өмчилж, нэгэн хошуу болж Халхын баруун гарын бүрэлдэхүүнд багтжээ. 1580-аад оноос [[Ашихай дархан хунтайж]]ийн ач хүү [[Лайхур хан|Лайхур]] хунтайж Засагт хан аймгийн үндсийг тавьсан. [[Чин улс]]ад Халхын 3 ханлиг дагаар орсны дараа 1732 оны хэрэг явдлаас хойш [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] тамга Ашихай дархан хунтайжийн удмаас [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёнтой Хатанбаатар]]ын удмын Гэлэг-Ямпилд шилжсэн. Энэ нь 1924 он хүртэл үргэлжилсэн. Шууд удмыханаас үлдээгүй, үеэл үйзэн засгийн түшээ гүнгийн удмаас бий. Эхэн үедээ Халхын долоон хошууны баруун гарт 7 отгоос бүрдсэн 4 хошуу багтаж байгаад 1590-ээд оноос Лайхур анх хан болоход хан, жонон, хунтайжийн гурван отог болжээ. Энэ үеийн Халхын үйсэн цаазад Зүүн, Баруун гарыг "зургаан хошуу" гэж байсны учир үүнтэй холбоотой. Үүнийг бас "Манай баруун этгээдэд [[Лайхур хан|Лайхур хаан]], Жалайрын [[Шолой убаши хунтайж|Убаши хунтайж]], Бэсүдийн Сэцэн жонон нар, зүүн этгээдэд [[Гомбодорж Түшээт хан|Очирай хаан]],  [[Цогт хунтайж]], [[Шолой сэцэн хан|Далай жонон]] бүлгээ" гэж тодорхойлсон Чахундорж хааны үг (1686 он) бий. Ийнхүү гурван гол хошуун дээр 1610-аад оноос [[Ноёнтой хатанбаатар|Ноёндай хатанбаатарын]] удмын [[Элжигин|Элжигиний]] Бадам дайчин Хатанбаатар ноёны захирсан нэг хошуу нэмэгдэж 4 хошуутай болсон. Эдгээр дөрвөн хошуу захирсан ноёдыг "их ноёд" гэж нэрлээд, хошуу захирах ноёнд захирагдаж хувийн отгоо захирах ноёдыг "бага ноёд" гэдэг байсан. 1655 онд Элжигиний Хатанбаатар ноёны байр суурийг эвдэж бага ноён болгон, [[Далдан хүндүлэн ноён|Далдан хүндлэн ноёны]] удмын [[Сартуул|Сартуулын]] [[Хүндлэн тойн|Хүндлэн тойныг]] хошуу захирах их ноёны зэрэгт дэвшүүлж өөрчлөлт орсон. Энэ өөрчлөлтөөр Засагт хан аймгийн дотор өрнөсөн эрх мэдлийн төлөөх тэмцэлийн эхлэж, энэ нь даамжирсаар Халх, Зүүнгарын хаант улс, Чин гүрнийг хамарсан ихээхэн үймээний эхлэл болсон. 1691 онд [[Манж Чин улс|Манжид]] дагаар орсноос хойш хэд дахин хуваагдаж 1755 онд [[Хойт|Хойтын]] 1 хошууг тус аймагт хавсарган захируулжээ. 1911 онд аймаг 19 [[хошуу]], 3 тамгатай хутагтын шавьтай байв. Гомбожавын зургадугаар үеийн ач Дашцэрэнд 1912 онд Монгол улсын Жавзандамба хутагт Богд хаан Итгэмжит засаг цол хүртээж тусгай засаг хошуу болгон Засагт хан аймагт захируулжээ. 1932 онд дахин засаг захиргааны шинэчлэлт хийгээд Алтай, Завхан, Хөвсгөл зэрэг аймагт хуваасан. Эдүгээ 2015 оны байдлаар [[Говь-Алтай|Говь Алтай]], [[Завхан]], [[Хөвсгөл]] аймаг, [[Баянхонгор]], [[Увс]], [[Ховд]] аймгуудын зарим сумд болсон байна. =='''Тусгаар улсын эзэн'''== [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]]ын үеийн ихэс дээдсийн давраажилт нь нэг талаас [[Алтан ураг]], нөгөө талаас хутагт, хувилгаадын дүр тодруулалтаас улбаатай. [[Богд хаан|Богд Живзундамба]] хутагт хааны хишиг тараах анхны “лүндэндээ аливаа цол хэргэм зэргийг хэвээр хэрэгжүүлж нийтээр дагатугай” гэж [[Чин улс|Манж Чин улс]]аас олгосон цол хэргэмийг хэрэгжүүлэхээр заасан. Дараа нь 1915 оноос “Монгол Улсын Хууль зүйлийн бичигт” хэргэм зэрэг залгамжлах хуучин зүйлийн заалтуудыг оруулсан бөгөөд энэ хэргийг Дотоод хэргийг бүгд захиран шийтгэх яам [[Богд хаан]]ы зарлигийн дагуу хэрэгжүүлэх болсоныг заасан юм. Дотоод хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны түшмэлийн хэлтэс нь олон [[ван]], [[тайж]], түшмэлийн зэрэг залгамжлах гэрийн үеийн дансыг хянаж байх үүрэгтэй байжээ. Засагт хан Д.Содномравдан нь [[Чин улс|Манж Чин улс]]ын үеийн олон Халх, Ойрд, Хөх нуур Дээд Монгол, Алтайн Урианхай, Өвөрлөгч 49 хошууны монгол ноёдын дунд өндөр нэр нөлөөтэй байсан. '''Сюаньтунгийн 2 дугаар онд буюу 1910 онд Манжийн хааны зарлигаар Засагт Хан П.Содномравданг халхыг төлөөлөн хааны сонгосон гишүүн буюу Манж Чин улсын 资政院-д Зөвлөх Парламентын гишүүнээр томилсон.''' Засагт Хан П.Содномравдан Хааны Зөвлөх Парламентын гишүүнээр 资政院-д орсноор Манжийн төв засгийн бодлогод оролцох, нөлөөлөх боломжтой болсон. '''Засагт Хан П.Содномравдан Манж Чин улсын 资政院-д Зөвлөх Парламентын гишүүнээр томилогдон Бээжинд жасаалж байх үедээ бүх “Монгол ноёдын холбоо”-г өвөрлөгч голлох ноёдын хамт санаачлан байгуулсан.''' Ийм учраас шинэ хаан сонгохдоо эхлээд Засагт хан Доржпаламын Содномравданг Улсын хаан болгохыг хүссэн байдаг. Хамгийн сонирхолтой нь Түшээт хан Засагт ханаа өргөсөн явдал байдаг. Гэвч Д.Содномравдан хан татгалзаж байснаар дараагийн удаад [[Минжиддоржийн Ханддорж|Ханддорж чин ван]], [[Да лам Цэрэнчимэд|Цэрэнчимэд]] да лам нар [[Түшээт хан Дашням|Түшээт хан Дэмчигдоржийн Дашням]]<nowiki/>ыг өргөмжлөх санал гаргасан ч бүтээгүй юм. Эцэстээ Засагт хан Д.Содномравданы бусад гурван хантайгаа зөвшилцөн өргөснөөр Жавзандамбын 8-р дүрийг Монгол Улсын Хаан болгожээ. Тусгаар тогтнолоо сэргээж, улсаа тунхаглан зарлаж, Богдыг хаан ширээнээ залах Хааны Алтан навчит алтан өргөмжлөл, алтан ялтас дээрх Хааны Алтан тунхаглалыг Засагт хан өргөсөн байдаг. Энэ алтан өргөмжлөл, алтан тунхаглал одоо Эрдэнэсийн санд хадгалагдаж буй.<ref name="Baasankhuu" /> Богд уулын Төр хурах, Шажин хурахын аманд хуралдсан ихэс ноёд, лам нарын нууц хуралдаанаас гаргасан тэмдэглэлт мэдээ бий. Энэ нь Монгол Улсаа тусгаарлахад шийдвэрлэх нөлөөтэй байсан гэгддэг [[Минжиддоржийн Ханддорж|Ханддорж чин ван]], [[Да лам Цэрэнчимэд|Цэрэнчимэд]] да лам нар Түшээт ханыг хаан болгох санал гаргасныг няц дарж, хүлээн зөвшөөрүүлээгүй байна гэдэг бол шийдвэр гаргагч гол өөр хүн байсан нь нотлогдоно. Энэ хүн бол Улсаа туурга тусгаар болгох гол санаачилга гаргагч зохион байгуулагч зонхилогч эзэн дээдэс Засагт хан Доржпаламын Содномравдан байсан нь маргашгүй үнэн юм. 1904 онд Түшээт хан Цэрэндоржийн Насанцогтыг бие барсны дараа түүний үеэл дүү тайж Дэмчигдоржийн том хүүг буюу сул тайж [[Түшээт хан Дашням|Дэмчигдоржийн Дашням]]<nowiki/>ыг 19 настайд нь Түшээт ханыг залгамжлуулсан тул нөлөө сул байсан байж магадгүй. Монгол Улс байгуулагдахад [[Барга]] монголчууд, [[Шинжаан]] дахь Илийн хязгаарын 26 ойрад [[хошуу]], [[Дээд монголчууд|Дээд монголчуудын]] 26 хошууны 24 нь, [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын]] 49 хошууны 35 нь өргөх бичиг илгээн дагаар оржээ. Харин Өмнөд Монголын хятадажсан эзний шинэ торгууд, зүүн өмнөд хошуунууд Монголд дагаар ороогүй байна. Урианхайчууд бас дагаар орохоо өргөх бичгээр илгээсэн. Буриадын зарим ноёд бичиг өргөсөн байдаг. Товчхондоо 1911 онд бүх Монгол угсаатнууд тусгаар тогтносон Монгол Улсдаа нэгдэн орохоо мэдэгдсэн байдаг ба ийм үйл явдал Монголын түүхэнд урд хожид гараагүй. Цаашид ингэх түүхийн боломж дахин гарч ирэхгүй биз ээ. Эндээс харахад маш богино хугацаанд буюу 4 сарын дотор бүх монгол үндэстэн нэгэн зэрэг Олноо өргөгдсөн Хаант Монгол улс байгуулагдахад нэгдэн орохоо мэдэгдэж, өргөх бичгээ үндэстэн ястнуудаараа төлөөлөн гарын үсэг, тамгаа дарж Дагаар орох бичгээ Их Хүрээнд хүргүүлсэн гэдэг нь өмнө нь маш их урт хугацаанд хэлэлцэн зөвшилцөж бэлтгэсэн байсан нь харагддаг. Монголчууд олон зуун жилийн турш баруун зүүн өмнөд гээд хоорондоо талцан нэгдэж чадахгүй явж ирсэн байдлаа богино хугацаанд ойлголцож, нийлэн нэгдсэн нь Засагт хаан Д.Содномравданы ухаалаг, холч, уужим талбиун, удирдан манлайлагч бодлого, үйл ажиллагаа голлон нөлөөлсөн юм. Засагт хан Д.Содномравданы энэ түүхэн үнэ цээтэй үүргийг Монголын түүхэнд орхигдуулж ирсэн нь харамсалтай. Монгол Улсаа тунхаглаад удалгүй хорлогдсон болохоор Хаант улсаа байгуулахаас өмнө түүний хийсэн үйлдэл тэмдэглэгдэхгүй явж иржээ. Гол нь нэгдсэн улсын зохион байгуулалтыг Засагт ханыхан гурван үеэрээ урт хугацаанд зангидаж, төлөвлөж, удирдаж, зохион байгуулсан нөлөө бүхий удирдагч Засагт хан байхгүйгээр тусгаар тогтнох түвшинд хүрэх боломжгүй нь тодорхой. Тухайн үед арав гаран жил үргэлжилсэн маш олон газарт хүчтэйгээр зэрэг зэрэг өрнөсөн тэдгээр олон үйл явдлуудыг хяналтаасаа алдахгүй нэгтгэн зангидан удирдаж, арга зүй, санхүүжилт, зохион байгуулалтаар хангах хүн институцгүйгээр тэдгээр бүх үйл явдлыг зангидах боломжгүй. Тэр хүн бол Засагт хан Д.Содномравдан, түүний шадар албатууд, халх, өвөрлөгч ноёд байлаа. Засагт хан Д.Содномравданы энэ үйл хэрэгт Түшээт жүн ван Чагдаржав нэгэн мөрийн хүчээр тусалсан гэдэг. 1907 онд Богдын ордонд Засагт ханы оросын худалдаачдаас дамжуулан нууцаар авчруулсан зэр зэвсэг хураан нуух болсон баримт буй. Тэр үеэс халх, өвөрлөгч, барга, эх орончид сүлбээлэн бүлхэмдэж эхлэсэн. Тэр үүднээсээ Засагт ханы харьяаны Их Хүрээний Дашчойнбол дацангийн хэсэг лам нарын үүсгэсэн зодооны дараагаас удалгүй Халхын Их Хүрээний хэргийг түр хамаарах газар байгуулж Түшээт ван Чагдаржав удирдсан. Тэр утгаараа сүүлд хаан сонгох болоход Түшээт хан Д.Дашням, Түшээт хан аймгийн чуулган дарга Түшээт ван Чагдаржав нар анхлан Засагт хан Д.Содномравданг өргөсөн бизээ. Богдыг гол хүн байсан гэж төлөөлөн ойлгодог ч тухайн засаг захиргаа нийгмийн байгууллын хувьд шашны зүтгэлтэн төрийн хэрэгт оролцох боломж зөвхөн Их Хүрээгээр хязгаарлагдаж байсан. Өвөрмонголд шашны тэргүүн нь Жанжаа хутагт, ойрдод нэг, урианхай, буриадад Агваан Хайдав зэрэг тус тус шашны том төлөөлөл нь байж түүнийгээ дээдэлдэг байсан байхад Халхын Богдын нэр нөлөөгөөр бусад монголчууд дагасан гэвэл өрөөсгөл болно. Наад зах нь баяд, дөрвөдийн аймаг түүнд тулгуурлаагүй, Засагт ханд итгэж дагасан. Богд Их Хүрээнээс гадгашаа гарах бол Бээжингээс зөвшөөрөл авдаг тийм явцуу хүрээнд байсан. Харин Засагт хан Улиастайн Амбан, Жанжины газар, Халхын аймгуудын чуулган, жасааг бодитойгоор удирдах боломжтой, баруун талдаа алтай, урианхайн хязгаарыг хамаарч, Бээжинд төвлөн Монгол жургаанд жасаалдаг, Манжийн төрийн шийдвэр гаргах түвшний эрх мэдэл, мэдээлэлд ойр өвөрлөгч хорчин, харчин аймгийн ноёдуудтай ойр дотно харилцаатай, түүгээрээ дамжуулан өвөрмонгол урианхай ойрд дээд монголын том ноёдтой хэдэн үеэрээ холбоо харилцаа тогтоосон гэх мэт асар өргөн цар хүрээтэй олон талт хамтын ажиллагаатайгаар ажиллаж байсан. '''Засагт хан Д.Содномравдан, Хорчин аймгийн ноён Б.Гончигсүрэн чин ван, Бээжин дэх Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яамны сайд Харчин аймгийн ноён В.Гүнсэнноров чин ван нарын холбоо сүлбээ, үүсгэл санаачилга, санхүүжилт, зохион байгуулалтгүйгээр 1911 оны хувьсгал гарах, ялах боломжгүй байсан нь түүхэн үнэн юм.''' Хамгийн гол шалтгаан нь Их гүрнүүдийн 1881 онд байгуулсан "Петрбургийн гэрээ"-нд зааснаар Манж Чингийн нутаг дэвсгэрийн бүсэд өөрсдийн нөлөөлөө хувааж авсан. Энэ гэрээ ёсоор Ар монгол, Баруун Монголыг Оросын нөлөөнд оруулж, түүндээ Төвөдийг нөлөөний бүсдээ татах ажлыг эртнээс төлөвлөгөөтэй зохион байгуулж ирсэн байх магадлалтай бөгөөд үүндээ Засагт ханыг талдаа татах байдлаар оролцуулж байсан байж болзошгүй харагддаг. Засагт хан Д.Содномравдан 1911 оны 10 дугаар сарын хятадын Учаны бослогын талаарх шуурхай мэдээг Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яамны сайд Харчины В.Гүнсэнноров чин ван болон Манжийн хааны дотоод ордны Хааны Хиагийн захирагч Халхын Наянт чин ван нараас буухиа мэдээ авмагц "Манж гүрнийг хамгаалах 5000 цэрэг татна" гэж Улиастайн амбан, Манж жанжинд хамгийн эхлэн Засагт ханы хувиар мэдэгдэл хүргүүлж, дараа нь мөн Их Хүрээний Манж амбанд Халхын хануудын нэрийн өмнөөс Их Хүрээний хэргийг түр хамаарах сайд Түшээт ван Чагдаржаваар мэдэгдэл хүргүүлж, цэрэг татлага эхлүүлж, эс дэмжсэн хариу өгөхөд нь: тэгвэл Манж Чингийн явдал бидэнд хамаагүй болжээ, тийм учир тусгаарлаж, урьдын төрөө сэргээнэ гэсэн байдаг. Эзэнт гүрнийг юу хэлэх, юу хийхээ тодорхойлж амжаагүй байхад нь ийнхүү шийдвэр гаргасан нь урьдчилан боловсруулсан төлөвлөгөө хэрэгжсэн явдал байлаа. Улмаар хүрээнд 500-2000 цэрэг хурж, Хүрээ, Улиастайн Манжийн амбан, манж хятад цэргүүд аргагүй бууж өгч, Монгол нутгаас зайлсан. Улиастайн Манж жанжин бол 200 жилийн турш Халх 4 аймаг, Ховд, Урианхайн хязгаарын бүх хэргийг ерөнхийлөн захирах цэрэг, захиргааны гол албан тушаалтан байсан бөгөөд шууд Манж хаан болон Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яаманд л захирагддаг байв. Энэ үүднээсээ Засагт хан Д.Содномравдан 1912 оны нэгдүгээр сарын 21-нд хамгийн түрүүнд Улиастайн Манж жанжны газрыг гартаа оруулж авсан байна. Улиастай хотын Манж жанжин, сайд нар бууж өгч монголоос зайлан одсон. Улиастайн монгол амбан нь Засагт ханы Сартуул сэцэн Засгийн хошууны ноён жүн ван Жалцангомбоцэдэн-Иш байсан тул өөрийн дураар хөдлөхөд дэм болжээ. Нөгөөтэйгүүр Улиастайн монгол амбанаар нь Засагт ханы хорин хэдхэн настай цэл залуухан Сартуул ванг томилуулсан нь Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яамны сайд В.Гүнсэнноров чин вангаас нөлөөлж, урдаас бэлтгэсэн төлөвлөгөөний нэг хэсэг нь байх магадлалтай харагддаг. Бээжинд суугаа Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яамны сайд, Харчины В.Гүнсэнноров чин вангаас Манж Чингийн төрийг татан буулган Дундад Иргэн Улс зарлан тунхаглах товлосон өдрийн талаарх мэдээг хүлээн авсан Засагт хан Д.Содномравдан яаравчлан Халхын ханууд ноёд дээдэстэй тохиролцож Их Хүрээнд богино хугацаанд Богдыг хаанаар 1911 оны 12 сарын 29-нд өргөмжлөн, Монгол Улсаа тунхагласан бөлгөө. Монгол Улс тунхагласнаас хойш 2 өдрийн дараа Дундад Иргэн Улс байгуулагдснаа тунхагласан байдаг ба хятадаас өмнө улсаа байгуулснаа зарласан нь түүхийн болон олон улсын эрх зүйн хувьд асар чухал ач холбогдолтой үйл явдал болсон. Монголчууд үнэхээр олон талт шуурхай мэдээлэлтэй ажиллаж байсныг илтгэдэг. <u>'''Нөгөө талаасаа Дундад Иргэн Улс зарлан тунхаглах товлосон өдрийн талаарх мэдээг урдаас хүлээн авсан Засагт хан Д.Содномравдан яаравчлан Халхын ханууд ноёд дээдсүүдийг цаг хугацааны хайчаар шахамдуулан яаравчлуулан шийдвэр гаргуулаагүй бол Хэн нь Хаан суух талаар маргалдан тэмцэлдсээр түүхийн гашуун тавилангаа давтах байсан бөгөөд түүнээс сэргийлсэн Монгол Төрийн их бодлогтон дээдэс билээ.'''</u> Засагт хан Д.Содномравдан Богдоо 1911 оны 12 сарын 29-нд хаанд залах ёслол үйлдээд л Улиастай хотыг зорьсон байдаг. Шалтгаан нь Халх дахь Манжийн засаг захиргааны төв Улиастайн Манж жанжны газрын буулгаж авах нь хамгийн амин чухал стратегийн нүүдэл байв. Улмаар Засагт хан бараа бологчдын хамтаар өвлийн -40 градусын тэсгим хүйтэнд маш богино хугацаанд 1500 гаруй км зам мориор туулан нутгаа зорьж очсон. Улмаар эртнээс бэлдсэн бэлтгэлийнхээ дагуу Улсаа тунхагласнаас хойш 22 хоногийн дараа буюу 1912 оны 1 дүгээр сарын 21-ны өдөр Улиастайн Манж Жанжин сайд Аан И болон Манж Амбаны газрыг татан буулгаж, Монголоос хөөн явуулсан байдаг. Хөөн явуулаад Улиастайн эрхэлсэн сайдаар өөрийн итгэмжит хүн Засагт ханы Чин Ачит Засгийн хошууны ноён Гончигдамба бэйлийг тавьсан байна. '''1912 оны 1 дүгээр сарын 21-ны өдөр Улиастайн Манж жанжин сайд Аан И бууж өгч, Манж Жанжны газар татан буугдсанаар Халхад Манжийн засаг захиргаа, ноёрхол олон улсын хууль ёсоор де факто дуусгавар болсон юм.''' Түүний хажуугаар Засагт хан Д.Содномравдан баруун хязгаарын олон ноёд дээдсийг талдаа татах ажлыг зохион байгуулж байв. Мөн дүн өвлийн хүйтнээр тусгайлан өөрийг нь зорьж ирсэн Хаант Оросын Засгийн газрын биет төлөөлөгч бөгөөд Оросын Сангийн яамны Дорнод хэлтсийн эрхлэгч барон В.Л.Котвичийг 1912 оны 2 сарын 27-нд Засагт ханы хүрээ дэх өргөөндөө хүлээн авч уулзсан байдаг. В.Л.Котвич нь гадаад Монголыг тусгаарлах гол бодлогыг тодорхойлогч байсан юм. Мөн Ховдын Манж амбаны газрыг татан буулгахаар цэрэг татан төвлөрүүлэн дарж авахын тулд Улиастай хот болон өөрийн аймагтаа төвлөрөн асар завгүй ажилласан байдаг тул Их Хүрээний Богдын Засгийн бялуунаас хүртэхээр булаалдах цаг хугацааны боломж байгаагүй байх магадлалтай. Нөгөөтэйгүүр 5 яам байгуулахад Засагт ханыхаас суудал хуваарилагдаагүйгээс шалтгаалсан байж болзошгүй бөгөөд Их Хүрээ рүү Засагт ханыг буцаж ирэхгүй, 1912 оны Цагаан сараар ч ирж золгоогүй шалтаг заагаад байсан тул Богдын Дондогдулам хатан Засагт хан Д.Содномравданы хатан Жамсраны Цэсрэнг дуудан авчирч буцаахгүй 4 сар гаран дэргэдээ шадарлуулсан мэдээ байдаг. Улмаар Ховдыг чөлөөлөх цэрэг цуглуулахаар бүс нутгийн ноёдыг татан ятгаж, Дөрвөд, баяд хошуудын Түмэндэлгэржавын 700 цэрэг, Тагна урианхайн хошуудын Гомбодорж ноёны 300 цэрэг, Алтайн Урианхайн Ши бэйсийн 17 сумын 300 цэрэг, Засагт хан, Сайн ноёны хошуудын 400 цэрэг зэрэг цугларан Жалханз хутагт, Зоригт ван Наваанцэрэн, гүн Хатанбаатар Магсаржав, гүн Манлайбаатар Дамдинсүрэнд хариуцуулан баруун хязгаарын асуудал цэгцэрсэн тул аргагүй эрхэнд 1912 оны хавар Богдод дуудагдан Засагт хан Д.Содномравдан Их Хүрээнд морилсон байдаг ба хаанд бараалхаж очиж ирээд хоёр хонолгүй 5 сарын 8-нд хоронд хордсон байдалтайгаар таалал болсон. Улиастай хот Халх дахь Манжийн дарангуй цэргийн гол төв болж, тэнд Халх монголыг захирах манжийн төлөөний жанжин сайд сууж, хязгаар дахинд холбогдох чухал хэргийг шийтгэх, 4 аймгийн цэргийн бэлтгэлийн хэргийг захирах, өртөө харуулыг цагдах, оргодол, босуулуудыг байцаан барих зэрэг хэргийг товчлон захирах үүргийг гүйцэтгэж, гагцхүү Манжийн хаан ба Гадаад монголын төрийг засах явдлын яаманд захирагддаг, халх дахь манжийн цэргийн ба иргэний захиргааны дээд эрхийг барих төв байсан юм. Улиастайн Манж жанжны газар нь бас Хөвсгөл нуурын Урианхай, [[Тагны Урианхайн хязгаар|Тагнын Урианхайн]] хошууд, тэдний газар нутаг дээрхи өртөө, харуулуудыг болон Их Хүрээний Манж Амбан, Ховдын Манж Амбанг харъяалан захирдаг байлаа. Улиастайн жанжны дэргэд манж, монгол нэжгээд сайд суудаг байсныг хуувийн (зөвлөх) сайдууд, сүүлд амбан хэмээдэг байв. Их Хүрээний Манж амбан нь халхын 4 аймгийн хэргийг хамаардаггүй зөвхөн Богдын хүрээгээ хариуцсан албан тушаалтан байсан бөгөөд Улиастайн Манж жанжны газарт шууд харьяалагддаг байв. Ховдын Манж Амбан нь мөн Улиастайн Манж Жанжны газарт шууд харьяалагддаг байв. Улиастайн Манж Жанжин гагцхүү Манжийн Эзэн хаанд шууд захирагддаг байв. Манай түүхчид энэ зүйлийг ч мэдэхгүйгээр Их Хүрээний Сан до Амбангаар төлөөлүүлэн их олон түүх, зохиол бичдэгт нэн харамсалтай. Улиастайн Манж Жанжин сайдыг Манж Амбаныхаа удирдлагад байдаг албан тушаалтан байсан мэтээр тухайн үеийн засаг захиргааны хуваарилалтыг судлахгүйгээр кино хийж, зохиол бичсэн түүхийг гуйвуулсан ичгэвтэр явдлууд бий. Улиастай хот манжийн дарлалын үед Халхын 4 аймаг, Ховд, Алтай Урианхайн хязгаарын Нийслэл төв нь байж халх 4, ховдын хязгаарын аймгийн чуулганууд хуралддаг, жас нийлдэг хэрэг заргаа эцэслэн шийддэг төв байсан. Гэвч Их Хүрээ нь 1870-аад оноос хойш хятадын Цайны замын Орос руу дайран гардаг гол суурин газар болсон бөгөөд мөн Богд оршин суудаг, олон хөлийн худалдааны төвлөрсөн суурин газар байснаар өргөжин тэлж стратегийн чухал ач холбогдолтой төв болсон байна. Засагт хан Д.Содномравдан Манжаас салах нь ганц монгол үндэстний асуудал гэж хязгаарлалгүй Төвөдийн 13 дугаар Далай лам Түвдэнжамцыг энэ үйл хэрэгтээ татан оролцуулж, Засагт ханы Дорлиг лхаарамба, буриад лам хамба Агваанаар дамжуулан халхад дүрвүүлэн авчирч 3 жил байлгаж байгаад буцаасан. 1912 онд Төвөд улс тусгаар тогтнолоо зарласан байдаг. 13 дугаар Далай лам Түвдэнжамц халхад очих болсон тухайгаа 1910 онд Энэтхэгт байхдаа тэмдэглэсэн нь байдаг бөгөөд Засагт ханы хүсэлт зуучлалаар оростой холбоо тогтоосон гэдэг. Халхын дөрвөн Ханы дэмжлэг авахгүйгээр Эзэн Чингис хааны алтан ургийн биш, харь төвөд хүнийг улсын хаан болгох санаачилга гаргах монгол хануудын харьяат монгол ноёд гэж ямар ч тохиолдолд байхгүй өндөр ёс суртахуунтай цаг үе байв. Сүүлд зохиосон түүхээр Сайн ноён хан санаачилж хаан болгосон гэдэг нь огт ор үндэслэлгүй бөгөөд Халхын эзэн Засагт хан, Түшээт ханы өмнүүр орж бусад ханууд дэг эвдэх ёсон эртнээс үгүй байсан. Тэр дундаа өөрийнх нь аймгийн харьяат хошууны ноён байсан Сайн ноёныхон тийм үйлдэл гаргах ёс суртахууны эрхгүй гэдгээ гүнээ ухамсарлан мэддэг байлаа. Түүнчлэн Халхын нэр нөлөөтэй Засагт хан, Түшээт хан нар дараалан 3 сарын зайтайгаар асар богино хугацаанд хорлогдож, цэл залуухан Сэцэн хан Цэрэндондовын Навааннэрэн туршлага дутаж байсан тул Сайн ноён хан Төгс-Очирын Намнансүрэн яалт ч үгүй төрийн жолоог татахаас аргагүй болсон байдаг. Богдыг хаан ширээнд суулгаад эхэн үедээ Халхын дөрвөн хан Богд хааны Тэргүүн шадар сайдаар томилогдсоноос өөр албан тушаал хашаагүй нь зөвшилцөл тохиролцооны ихээхэн зөв гаргалгаа байсан нь харагддаг. 1911 онд [[Жавзандамба хутагт]] болон Халхын дөрвөн Ханы нэр хамтарсан бичигтээ Гадаад монгол, Өвөр монгол, Барга, Ойрд, Урианхайн хязгаарыг багтаасан Их Монгол улсыг байгуулахдаа Орос улсаас тусламж авах, худалдааны зэрэг харилцаа тогтоох хүсэлтэй байгаагаа илэрхийлсэн байна. Монголын төлөөлөгчдийг Орос улсын Гадаад явдлын яамны хэргийг түр эрхлэгч А.Нератов, Сайд нарын зөвлөлийн дарга [[Пётр Столыпин|П.А.Столыпин]], Оросын Эзэн хаан [[II Николай|II Николай хаан]] хүлээн авч уулзжээ. '''Оросын [[II Николай|II Николай хаан]]''' '''«Танай улс учиргүй их улс болохыг бүү яар. Гагцхүү тогтнохыг хичээх нь эрхэм!»''' гэж зөвлөсөн гэдэг. = '''Засагт Хануудын улсаа тусгаар тогтнуулах бодлого''' = <u>'''Халхын Эрдэнэ Бишрэлт Үнэн сүжигт Оройн дээд Дархан Засагт Хан Доржпаламын Содномравдан'''</u> нь Өвөрлөгч Харчин баруун хошууны Засаг ноён Ванданнамжилын Гүнсэнноров [[Засагт хан Доржпалам|Чин вантай]], мөн Хорчины зүүн хошууны засаг, Бинт чин ван Б.Гончигсүрэн нартай нягт хамтран Монгол Улсаа Манжаас тусгаарлах бодлого үе шаттай явуулж ирсэн бөгөөд тэрхүү бодлогын үрээр Халх, Ойрд, Хөх нуурын Монгол, Өвөрлөгч 49 хошууны монгол ноёдын дунд ихээхэн нэр нөлөөтэй болсон байв. Өвөрмонголын В.Гүнсэнноров Чин вангийн байгуулсан “Төвийг эрхэмлэгч” монгол сургуульд Засагт хан хошууныхаа монгол хүүхэд залуусыг явуулж сургаж байсан бөгөөд тэдний номын сан, хичээлийн хэрэгсэл, байр сууц, хоолны зардлыг Харчин вангийхан дааж байсан мэдээ хятад эх сурвалжид тэмдэглэгдсэн байдаг. Манжийн хааны зарлигаар Сюаньтунгийн 2 дугаар онд буюу 1910 онд Засагт Хан П.Содномравданг Халхыг төлөөлсөн хааны сонгосон гишүүн буюу Манж Чин улсын 资政院-д Зөвлөх Парламентын гишүүнээр томилсон байдаг нь “Чин Ши Гао” (清史稿, “Чин улсын түүхийн ноорог”) нь Чин улсын (Qing dynasty) түүхийн эх сурвалжид тэмдэглэгдсэн байна. Засагт Хан П.Содномравдан Манж Чин улсын 资政院-д Зөвлөх Парламентын гишүүнээр томилогдон Бээжинд жасаалж байх үедээ бүх “Монгол ноёдын холбоо”-г өвөрлөгч голлох ноёдын хамт санаачлан байгуулж богино хугацаанд олон талт байдлаар монголоо тусгаарлах бодлогыг нэн амжилттай хэрэгжүүлж ажиллах үндсийг тавьсан байна. Энэ үеэс Өвөрлөгч Харчин баруун хошууны Засаг ноён Ванданнамжилын Гүнсэнноров [[Засагт хан Доржпалам|Чин ван]], мөн Хорчины зүүн хошууны засаг, Бинт чин ван Б.Гончигсүрэн нартай нягт хамтран Монгол Улсаа Манжаас тусгаарлах бодлого хэрэгжүүлж, монгол ноёдын холбоог бүлхэмдэн үүсгэн эхэлсэн байдаг. Харчин баруун хошууны Засаг Ванданнамжилын Гүнсэнноров их Чин ван Монгол, Төвөдийн жургааны ерөнхийлсөн сайдын тушаалд ажиллахдаа Хааны Зөвлөх Парламентын гишүүнээр ажиллаж байсан Засагт Хан Доржпаламын Содномравдантай нягт холбоотой байж Ар Монголд 1911 онд үндэсний хувьсгал ялалтыг талархаж, Өвөр Монголын хошуудын ноёд язгууртанд ухуулах ажлыг эхлүүлж, нэр нөлөө, санхүүжилтээр дэмжиж байсан эх сурвалжууд олноор байдаг.       Тухайлбал, '''1911 оны Монголын эрх чөлөөний хөдөлгөөн үүсгэхэд Засагт хан Д.Содномравдантай үгсэн тохиролцсоноороо''' Манж Чингийн төрийн Бээжин дэх Монгол, Төвөдийн журганы ерөнхийлсөн сайд бөгөөд угтаа тухайн үед манжийн төрд бүх монгол үндэстнийг тэргүүлж байсан <u>'''Харчины баруун хошууны Засаг ноён Ванданнамжилын Гүнсэнноров их Чин ван''' өөрийн итгэмжит албат '''Харчин баруун хошууны Баянтөмөрийн Хайсан гүнг, түүний хүүгийн хамт өөрийнхөө төлөөний хүн болгон Халх Монгол руу явуулсан.'''</u> Мөн '''Хорчины зүүн хошууны Засаг ноён Бинт чин ван Б.Гончигсүрэн өөрөө''' болон <u>'''Хорчины баруун хошууны Засаг ноён Б.Удай Засагт чин ванг, түүний хоёр дүү Сахалт лам Б.Бөхбаян, Хорчин хойд хошууны засаг ноён гүн Б.Раашминжүүр нарыг өөрийн төлөөний хүн болгон Халх руу явуулсан''' байдаг.</u> Сүүлд Харчины баруун хошууны гүн Бавуужавыг халх руу явуулсан. Хорчины зүүн хошууны Засаг ноён Бинт чин ван Б.Гончигсүрэн Монгол Улсын Ерөнхий сайдын орлогч сайд, Удай Засагт чин ван Богд хаант улсын Цэргийн яамны дэд сайд, Б.Хайсан гүн Дотоод явдлын яамны эрхэлсэн түшмэл, Б.Раашминжүүр гүн Гадаад яамны эрхэлсэн түшмэл болсон. Тэдгээр хүмүүс Монголд 1911 оны хувьсгал гарахад шийдвэрлэх нөлөө үзүүлсэн. Хорчины баруун хошууны Засаг ноён Удай ван, Рашминжүүрийн хамт хятадын маршал Жан Золингийн орчин үеийн зэвсэглэлтэй 15 мянган их цэргийг удаа дараа бут цохисон байдаг. Харамсалтай нь Засагт хан Д.Содномравданг хорлож алсан явдал болон халхын ноёдын увайгүй үйлдлээс болж өвөрлөгчдийн хамгийн нөлөө бүхий ноён Харчины В.Гүнсэнноров Чин ван сүүлд 1912 онд хятадын хувьсгалын удирдагч Сүнь Ят сений талд зогсож байв. Харчины В.Гүнсэнноров чин ван санаачлан өвөрлөгч 49 хошуудын 35 хошууны ноёдыг тэргүүлэн Богд хаант Монгол Улсад дагаар орох үйл хэргийг гардан удирдсан боловч, халхын ноёдын жалга довын эрх мэдэл булаалдсан явцуу эрх ашгаас болж цаашаа эргэсэн байдаг. '''1916 оны Цагаан сараар''' Монголын их урвагч, Хятадын эх оронч Ши Янь Шань буюу Гадаад явдлын яамны сайд, хичээнгүй гүн '''''<u>Балингийн Цэрэндорж Дундад иргэн улс Хятадын бүрэн эрхэт төлөөлөгч Чен Лу-тай наргиж суухдаа, Харчины сахалт лам Бөхбаяныг Гадаад Монголын тусгаар тогтнолын үйл явдлыг анх өдөөн эхлүүлэгч этгээд хэмээн тодорхойлж, хэрэв Хайсан, Удай, Бөхбаян нар халхад ирээгүй бол яавч тусгаар тогтнолын хэрэг өрнөхгүй байсан юм гэж харуусан үглэж байжээ</u>'''.'' Яг тэр үед нь Ханддорж хорлогдож, Хайсан, Удай ван буцаагдаж байсан билээ. Сахалт лам Бөхбаян мөн урвагч дайснуудад хорлогдон, амь насаа харамсалтайгаар алджээ. Харин Алтайн хязгаарыг хамаарсан амбан байсан Торгуудын Балт ван Засагт ханы Нэгдсэн Монголыг тусгаар улс болгох бодлогод тээг болсон урвагч байсан нь үнэн бөгөөд түүний урвагч үйлдлээс болж Шинжаанаас салалгүй баруун хязгаар, баруун өмнөд хязгаар бие даасан засаг захиргааны нэгжгүй өнөөгийн нөхцөл байдалд орж, эцсийн дүндээ хуучны Зүүнгарын нутаг болон Хуучин Торгууд болон Эзний голын шинэ торгуудуудын төрлөх монгол нутагт монгол хүний мөргүй болж хятад, казахуудын төрлөх нутагт тооцогдох болжээ одоо. Торгуудын Балт ван Ойрадын улсыг байгуулах гэж байна гээд дөрвөдийн Баянт бэйс гэх мэт хүмүүсийг ашиглан хагалан бутаргах үйлдэл гаргаж, тухайн үедээ гоминданы засагт үнэнчээр зүтгэж, мөн японд тал алдалгүй зүтгэсэн байдаг. Түүхэнд буруу хүний эрх мэдэлд шунасан тэрхэн зуурын амин хувиа хичээсэн байдал түүхэнд ямар их гарз дагуулдаг жишээ энэ юм. <u>'''Засагт ханы Улсаа тусгаар тогтнуулах их үйлсэд Орос, Хятадын талаас монгол урвагч ноёдын оролцоотойгоор их саад хийсэн байдаг.'''</u> Оросууд Урианхайн амбан ноён Гомбодоржоор дамжуулж Тагна Туваг тусгаарлах гэж элдвээр оролдож, сүүлд Засагт ханыг хорлогдохоос яг өмнөхөн халимаг Дамбийжаа ламыг хоёр тэмээтэй ачаатай (олон гулдмай алт) оруулж ирж түйвээлгэх гэж оролдсон. Дамбийжаагийн балаг ардын хувьсгал хүртэл үргэлжилж Улаан оросын хатгаасаар Ардын хувьсгалын Шижээ гэх мэтэстэй нийлэлдэн баруун монголын БНАУ тунхаглах гэж хүртэл дөвчигнөж, Богдын захиас Жалханз хутагтын зөвлөгөөгөөр Д.Сүхбаатар жанжин оросуудыг сөрж, өрсөж Дамбийжааг устгаж дарж авсан байдаг. Хятадууд болохоор Торгуудын Балт ванг ашиглан Ойрдын улс байгуулна хэмээн баяд, дөрвөдийн аймгийн ноёдыг Баянт бэйс гэх мэтсийг талдаа татаж ашиглах гэж удаа дараа оролдож хорлох үйлдэл хийж ирсэн байдаг ба Засагт хан Д.Содномравдан тухай бүрд нь шийдвэртэйгээр тас цохиж байсан байдаг. Тухайлбал, Засагт ханы Алтан харуул овгийн харуул зангиудыг Горлосын Тогтох тайж нартай явуулж гэр бүлийн нь хамт бариулж авчирч, Эзний голын шинэ торгуудын ноёдод бас хатуухан жавтий хүртээж байж тэд савраа татсан байдаг. Тэгж шийдвэртэй арга хэмжээ авсны хүчинд 1911 онд Монгол улсаа тунхаглахад урианхайчууд, илийн ойрдын 26 хошуу, хуучин торгууд хошууд, баяд, дөрвөд аймаг нэгдэн дагаар орох бичгээ өргөн барьсан байдаг. Сүүлд Тувачууд бүүр болохоо байгаад ирэх үед Засагт ханы зарлигаар Засагт ханы Жалханз хутагтын өртөө гэж байгуулж Урианхайн хязгаараас шууд мэдээ ирдэг байдлаар зохион байгуулсан байна. Засагт ханы Жалханз хутагтын отогт хөвсгөл, тувагийн зарим хойд сумыг харьяалдаг байсан. Засагт хан Д.Содномравдан 1910 онд Халхын Нара Банчэн хутагтыг өөрийн шадар Дагвын Бат-Очир түшээ гүнгийн хамт Хорчины зүүн гарын хошууны Засаг, Бинт их чин ван Б.Гончигсүрэн, Монгол, Төвдийн журганы ерөнхийлсөн сайд бөгөөд Харчин баруун хошууны Засаг В.Гүнсэнноров чин ван нартай уулзуулахаар өвөрмонголд очуулж ертөнцийн хамаг явдлыг хардаг хутагт ирж гэж бужигнуулж байсан мэдээ байдаг. Бинт их чин ван Б.Гончигсүрэнгийн халхаас ирсэн зочидтой уулзах гэж Өвөр Монголын баян, ядуу, хөлтэй хөлгүй хамаг амьтан цуглаж өдөржин шөнөжин дугаарлан Нара Банчэн хутагтад хувь төөргөө үзүүлж байв. Нара Банчэн сүсэгтнүүдийн асуултанд заримдаа амаар хариулж, заримдаа дээлээ тайлан нуруугаа үзүүлэхэд нуруун дээр нь Монгол, Түвд үсгээр бичиг тодорч бүдгэрэн байсан нь бүр улс амьтныг бишрүүлж байж. Тэдний өвөрмонгол, Бээжинд очсон шалтгаан нь Манж Чин улсын дотоод нөхцөл байдлыг өөрийн биеэр үзэж танилцах, Бээжин дэх <u>Монгол ноёдын холбооны ноёдыг</u> ятган сэнхрүүлэх, тандах ажил байх учиртай. Манжийн төрөөс тэднийг сэжиглэн баривчилж магадгүй байгааг Бээжинд сууж Манжийн хааны дотоод хамгаалалтын хиагийн Захирагч ноёны алба хашиж байсан Халхын Наянт чин вангийн сэрэмжлүүлэн хэлснээр тэд яаран нутаг буцсан байдаг. Жилийн дараа Өвөр Монголын Хорчины зүүн гарын хошууны Засаг, Бинт их Чин ван Б.Гончигсүрэн Өвөрлөгч 49 хошууны олон ноёдоо оройлон Богд Хаант Монгол Улсад дагаар орох тухай бүх өвөрлөгч 35 хошуудын өргөх тамгатай бичгээ барин Хүрээнд ирж, Богд хаант Монгол Улсын Бүгд ерөнхийлөн захирах яамны дэд сайд буюу Ерөнхий сайдын орлогчоор томилогдсон билээ. Хорчин зүүн гарын Их Чин вангийнхан хэдэн үеэрээ Монголоо тусгаарлахад Засагт хануудтай хамтарсан байдаг. '''Д.Содномравдан ханы өвөг эцэг Халхын Эрдэнэ Бишрэлт Дархан Засагт Хан Манибазарын Цэрэндондов, мөн эцэг Засагт Хан Цэрэндондовын Доржпалам''' '''нар''' Манж дайчин гүрний үед Өвөрлөгч Хорчин зүүн гарын хошууны Засаг, Төрийн Их Чин ван Б.Сэнгэринчин, түүний хүү С.Буяннэмэх их чин вантай хамтран хятадуудын бослого, 8 гүрний их цэргийн дайралтыг зогсооход хүчин зүтгэсэн бөгөөд тэр үеэс Монголоо тусгаарлах бодлого явуулж эхэлсэн байдаг. Манж чингийн цэргийн эрхийг гартаа атгаж байсан Цэргийн их жанжин Б.Сэнгэринчин Их Чин Ван Оросын хаант улсаас зэр зэвсэг худалдан авахдаа өөрийн биеэр Халхад ирж, Засагт хан М.Цэрэндондовтой Хиагт орчим уулзсан нэгэн эх сурвалжид тэмдэглэгдсэн мэдээ байдаг. Тэрхүү уулзалтын дараагаас Манж чингийн төр хоёр ихэсэд олон дарамт учруулсан. Манжийн найман тугийн их цэргийн эрх мэдлийг өвөрмонгол ноён Сэнгэринчингээс салгахын түүс болсон байдаг. [[Чин улс|Чин улсын]] үед [[Төр гэрэлт]], [[Түгээмэл элбэгт]], [[Бүрэн засагч]] хаадад хүчин зүтгэж явсан цэргийн жанжин. Б.Сэнгэринчин Их Чин Ван тэрээр Хар тамхины хоёрдугаар дайны Балишаогийн тулалдаан болон [[Тайпингийн бослого|Тайпин]], Нианий бослогуудыг дарж, Англи, Францын армийг ялсан гавьяа байгуулснаараа алдаршсан. Түүнийг Англи, Францынхан “Сэм Коллинсон" гэж нэрээр дурдсан байдаг. '''Өвөг эцэг Халхын Эрдэнэ Бишрэлт Дархан Засагт Хан Манибазарын Цэрэндондовын үед''' Цагаан малгайтны (лалууд) бослогыг дарахад монголчуудаас хүн хүч дайчилсан бөгөөд түүнийг эсэргүүцэн 1880 онд Засагт хан Манибазарын Цэрэндондовын харьяат албат Онолтын цэргийн бослого Улиастайд гарсан байдаг. (Цэрэг Онолтын Улиастайн бослого- 1880 онд [[хятад]] дахь “'''Цагаан малгайтны бослого'''”-ыг даруулахаар [[Улиастай|Улиастайд]] цуглуулсан Монгол цэргүүд Онолтын удирдлага доор [[бослого]] гарган тэмцсэн. Засагт хан, Сайн ноён, Хэвэй гүнгийн хошууны цэргүүд босож манжийн цэргийг хаяж, Манжийн амбанд нутаг орондоо буцаах шаардлага тавьсан. (Онолтыг Сайн ноёны харьяат албат гэж андуурах нь бий). Мөн '''эцэг Халхын Эрдэнэ Бишрэлт Дархан Засагт Хан Цэрэндондовын Доржпаламын сүүлч, мөн Д.Содномравдан ханы ширээнд суусан эхний үед''' Манж Чингийн төрөөс хятадуудын '''Ихэтуаны Улаан малгайтны (улаан алчууртны) бослогыг''' дарахаар Халхаас 20 мянган цэрэг дайчлан явуулахаар цэрэг татсан ч 2000 цэрэг л татагдан ирсэн бөгөөд, 1900 онд ахин Засагт ханы харьяат албат Энхтайван Зангиар удирдуулсан бослого гарч Улиастайн Манж Жанжны газар, манж амбанг талан таран одсон сонирхол татахуйц баримт байдаг. Занги Энхтайвангаар удирдуулсан Монгол 2000 цэргийн Улиастайн бослого 1900 онд гарч, Манжийн цэргийг хядаж, хятад пүүсүүдийг талж, Чингийн төрийн дарангуйлалыг Халхад сууриар нь ганхуулсан тул Хүрээ, Ховдын Амбан, Урианхайн Амбаны газрыг шинэчлэн нэмж байгуулсан. 1907 онд Манжийн засгийн газар [[Ховдын хязгаар|Ховдын хязгаарыг]] хоёр хуваан Ховдын шинэ хязгаар байгуулсанаар Шиньжаан дахь нутаг нь Алтайн хязгаарт харъяалагдах болжээ. Эдгээр бослого толгойлсон хүмүүс бол Засагт ханы шууд харьяат албатууд бөгөөд түүний бодлогын үр гэж манжууд харддаг тул Хан ширээг хүүд нь залгуулсан. '''Манж Чин гүрний Гуансюйгийн 28 дугаар онд буюу 1902 онд Манж Чингийн Засгийн газраас Засагт Хан П.Содномравданд болон Засагт хан аймгийн дэд жанжин Туслагч гүн Лувсандамдин нарт Ихэтуаны улаан малгайтны (улаан алчууртны) бослогыг дарахад гавьяа байгуулсан хэмээн Манжийн хааны зарлигаар шагнал олгосон байдаг.''' Мөн 1903 (1918 онд дахин) онд анх гарч тэмцсэн Засагт ханы Дайчин вангийн хошууны харьяат албат Ард Аюушийн Цэцэгнуурын дугуйлангийн тэмцэл ч даамжиран, улмаар Улиастайн Манж Амбаны газарт есөн эрүү давах процесс болж орон даяар дуулиантай манжийн засгийн бодлогыг шүүмжилсэн аяныг орон даяар өрнүүлсэн нь сонирхол татдаг. '''1910 оны 3 сарын 26-ны өдөр''' буюу цагаан нохой жил Засагт ханы Дашчоймбол хийдэд “Домын дамжаа” болох үед Их хүрээн дахь Хятадын өргөн чөлөөний хойшоо харсан том хүрэн дэлгүүрийн үүд хавьцаа '''лам нар болон хятадуудын хооронд нэлээд сүрлэг зодоон болсон''' гэдэг. 1910 оны 3 сарын 26-ны тэр өдөр Их Хүрээний Д.Содномравдан Засагт ханы шууд харьяаны Дашчоймбол хийдийн хэсэг лам толгойлон монголчуудаа өмөөрч Их хүрээний зах дээр хятадын Да Юй Юан пүүсийн худалдаачидтай эхлэн зодолдоод, хоршоо дэлгүүрийг нь бусниулсан. Хүрээний Манж цэргүүдийн баривчилсан Дашчоймбол дацангийн лам нараа хэдэн зуун лам “Цус, сэвсээ үзэлцэнэ” гээд хашгиран дайраад тэднийг чөлөөлж, Сандо Амбангийн жуузыг чулуугаар шидэж буулган, Хүрээний цагдаагийн дарга Амарыг барьж аваад хөлдүү газар дээш нь савж шидсэн зэрэг маш их дуулиан тарьсан байдаг. Зодооны шалтгаан нь Гандан, Хүрээ хоёрын хооронд байрласан Хятадын том том пүүсүүдийг анх Халхаас зөвшөөрсөн Маймаа хот руу нүүлгэх шаардлага байж. Лам нарын зодооны дараа Их Хүрээнд манжийн засаглал үндсэндээ нөлөөлөх чадалгүй болгожээ. Дээрх зодооны улмаас сүйдсэн Хятадын Да Юй Юан пүүсийн талд Манж Амбан үйлчилж, уг пүүсийн сүйрэлд 2000 шахам лан мөнгийг аймаг, шавиас тулган төлүүлсэн нь ноёд лам нарын дургүйцлийг туйлд нь хүргэсэн байна. '''<u>Д.Содномравдан</u> <u>Засагт ханы шууд харьяаны</u> <u>Их Хүрээний Дашчоймбол дацангийн лам нарын 1910 оны 3 сарын 26-нд үүсгэсэн энэ том зодоон 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын эхийг тавьсан юм.</u>''' '''Эндээс харахад Засагт хан М.Цэрэндондов, Ц.Доржпалам, Д.Содномравдан нарын үед арван жилийн давтамжтайгаар Манж Чинг эсэргүүцсэн маш далайцтай бослого, хөдөлгөөнийг өөрийн шууд харьяат итгэлт албатуудаараа толгойлуулан гаргаж, манжийн засгийг сулруулахаар халх, ойрд, дээд монгол хөхнуур, урианхай, өвөр монголын голлох том ноёдтой хамтран үе залгасан далайцтай том бодлого явуулж байсан нь дээрх түүхэн баримтуудаас харагддаг.''' Ерөнхийдөө Халх Монгол, Урианхай, Ховдын хязгаарыг бүхэлд удирдах гол төв нь Хоёр зуун жилийн хугацаанд Улиастайн Манж Жанжны газар байсан бөгөөд Аймгуудийн Чуулган, Жасааг Улиастайд төвлөрүүлэн жилд тогтмол хуралдуулан, Улиастай хотоос Монголыг төвлөрүүлэн аймгуудын жасааг манж хүмүүсээр удирдуулдаг байлаа. Иймд өөрийн нутагт нь байгаа Улиастай хотоос шалтгаалан Засагт хануудын үүрэг роль гарцаа байхгүй өндөр түвшинд, голлох тэргүүлэгчийн үүргийг гүйцэтгэхээс аргагүй байсан. <ref>{{Cite journal |last=Насан |date=2000-09-26 |title=Өвөр Монголын мал аж ахуй ба нутаг бэлчээрийг ашиглах тухай |url=https://doi.org/10.5564/jis.v1i1.2302 |journal=Journal of International Studies |pages=90–100 |doi=10.5564/jis.v1i1.2302 |issn=2663-7871}}</ref> Манжийн сүүл үеийн улс төр, эдийн засаг, соёлын гэсэн үндсэн гурван чиглэлээр өрнөсөн “[[Шинэ засгийн бодлого]]” Монголд харгис, сөрөг нөлөөтэй, дарьтай торх булсан байсан тул бүх монголын ноёд сөрөх бодлого явуулахаас өөр гарцгүй болгосон. Тухайлбал, Өвөрлөгч 49 хошуу буюу харчин, хорчины монголчуудыг хятад тариачид "монгол хүнийг нь алж, газрыг нь авья" хэмээн уулгалан дайрч 45 хоногийн маш богино хугацаанд 150.000 мянган монголчуудыг хүйс тэмтэрсэн байдаг. 1905 онд Сун Ят Сэн нарын хятадын салан тусгаарлагчид "Харийнхны дарлалыг устгах хөдөлгөөн" гэдгийг байгуулахдаа харийнхан гэдгээ Монгол гэж ойлгогдох ханзаар бичсэн, газрын эрхийг тэгшитгэнэ гэсэн нь Шинэ засгийн бодлогоос өөрцгүй байсан зэргээр дургүйцлийг төрүүлж асан тул Өмнөд Монголд тусгаарлах хөдөлгөөн улам эрчимжжээ. Тайпиний бослогын үед Манж Чин гүрний хятад бус үндэстнүүдийн дунд үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөн өрнөж байжээ. 1862-1881 онд дунгааны бослого өрнөж, дунгаан, салар, уйгур, казах, киргизүүд оролцож байв. Тэд дийлдэх үедээ Монгол нутагт орж ирж түйвээж байсан билээ. 1863 онд Якуб-Бэкийн бослого гарч, Монголд казахууд ирж суурьшихын эхийг тавьсан. 1865-1877 онд Еттишар буюу Долоон хотын улс тогтнов. Хулжийн Султанат гэх улс ч байгуулагдаж байв. 1871-1881 онд Хаант Оросын цэрэг Манж Чингийн харьяаны Шинжааныг эзэлж, бослого хөдөлгөөнийг дарж, эв нь олдвол салгаж авахаар анаж байлаа. 1881 онд оросууд Тувад онцгой эрхтэй болсон бол, 1883 онд Алтайн урианхай тувачууд үүнийг эсэргүүцэн Алтан Майдарын бослогыг (Засагт ханд илтэд түшиглэж) дэгдээлээ. Энэ бүх бослого тэмцлийн дүнд уулгалтаас халх, зүүнгар, тагна-урианхай, өвөр, хөх нуурын монголчуудыг Засагт хан халхлаж (Засагт ханы Дайчин вангийн Алтанхаруул овгийн Харуул Зангиуд), Засагт ханы нэр нөлөө, улс төр-дипломатын бодлого, цэргээр хамгаалж байсан байдаг бөгөөд түүний үрээр нийт монгол ноёдын итгэл, хүндлэлийг сүүлийн Засагт ханууд хүлээсэн байна. Газар зүйн байрлалаараа Засагт хан аймаг баруун бүс нутагт өрнөж буй геополитикийн тэдгээр том асуудлуудад хүссэн ч, эс хүссэн ч татагдан орохоос аргагүй нөхцөл байдалд байлаа. Тухайлбал, XIII Далай лам Түвдэнжамц хорин есөн сүүдрийн модон луу жил буюу нийтийн тооллоор 1904 оны 6 дугаар сарын 15-ны шөнө цөөхөн тооны хүмүүс дагуулан Лхасаас оргон гарч Хөх нуурын Хүрлэг бэйсийн хошуу нутгаар дамжин, Монголын нутагт орж иржээ. Жамбал донирын өгүүлснээр “Дээд Монголын Хүрлэг бэйс Далай ламыг нутагтаа угтан аваад өөрийн биеэр бараа болон Засагт ханы хүрээ, Ламын гэгээний хүрээ, Их Хүрээ хүртэл дагалдан ирсэн” гэжээ. 13 дугаар Далай лам Түвдэнжамц 1904 оны 6 сард нутгаасаа зугтаж гарсан шалтгаан бол Англи цэрэг Төвөдөд орж ирсэн явдал гэдэг. Манж чингийн зөвшөөрөлгүй Английн түрэмгийлэгчдээс дайжин Монголд ирж 2 гаран жил суухдаа анхлан буриад Агваан хамба болон Засагт хангийн зуучлалаар ирж, Засагт ханы хүрээ, Ламын гэгээний хүрээ цааш Сайн ноёныд бууж, улмаар Их Хүрээнд Гандантэгчилэн хийдэд өвөл хавар зуныг өнгөрөөж, дараа нь хөх могой жилийн намрын дунд сард 1905 оны 9-р сарын 15-д Түшээт хангийн Дайчин вангийн хүрээний Диваажингийн хийдэд заларч, өвөлжиж хаваржиж зунжин намаржсан байдаг. 13 дугаар Далай лам Түвдэнжамцын гол зорилго нь буриадын Агваан Дорж, Засагт хан Д.Содномравдангийн зуучлалаар Оросын хаант улстай холбоо тогтоох байсан гэдэг. 13 дугаар Далай лам Түвдэнжамц Засагт хангийн хатан Цэсрэнгийн зуучлалаар Оросын Хаант улсын газар зүйн нийгэмлэгийн шугамаар монгол нутагт томоохон экспедиц хийж байсан алдар аялагч Пётр К.Козловтой Их хүрээнд Засагт хангийн өргөөнд уулзсан тухай баримт Оросын хаант улсын газар зүйн нийгэмлэгийн архивын мэдээнд байдаг. Эндээс эхлэн Шамбалын орны талаарх оросын алдарт судлаачдын жим эхэлсэн. Энэхүү уулзалтын дараагаас 13 дугаар Далай лам Бээжинд буцсан. Тухайн үед 13-р Далай лам Төвөд рүү хараахан буцаагүй, Бээжингийн Шар сүмд сууж байсан бөгөөд 1908 онд Бээжинд Хатан Цы Ши болон Манжийн хаантай уулзаж, хаанд сөгдөн мөргөхөөс татгалзаж, нэлээн зэмлэл хүртэж, зарим бараа бологсод нь хатуу цээрлүүлсэн цаазлуулсан, улмаар төвдөдөө буцсан. Энд Ханд вангийн ууган хүү хамрагдсан байж магадгүй. Гэвч Монгол Улсын үед гүнгийн зэрэг хүртсэн Ф.А. Ларсонгийн дуртгал номд бичсэнээр Ханддорж вангийн энэ хүү 1906 онд 13-р Далай ламыг дагаж нутгаасаа гарч яваад Бээжинд очоод ханиад хүрч, 1908 онд өвчнөөр нас барсан гэжээ. Ханддоржийн ууган хүү Шаньси муж, Бээжингийн Шар сүм зэрэг газар 13-р Далай ламыг дагалдан бараа болж хоёр жил орчим явжээ. Гэхдээ Ханддоржийн тэр хүү балчир насны биш нас биед хүрсэн идэр залуу гүн хэргэмтэй байсан нь Ларсон гүнгийн бичсэн баримтад байна. Далай лам төвдөд буцаж очоод засгийн газраа өөрчлөн тусгаарлах бодлого явуулж эхэлсэн тул 13-р Далай ламыг татан буулгахаар Манжаас 1908 онд Төвдөд цэрэг оруулснаас 13-р Далай лам Энэтхэг дүрвэн гарсан. Хятадын 1913 онд Цинхайн хувьсгалын дараа Энэтхэгээс буцаж Төвдөд ирээд Монголын нэг адил Төвөд улс тусгаар тогтнолоо зарлан, Богд хаант улстай тусгаар тогтнолоо харилцан хүлээн зөвшөөрсөн Анхны гэрээг Засаг ханы Д.Бат-Очир түшээ гүн, түүний хүү лхаарамбын оролцоотойгоор байгуулсан байдаг. Энэхүү түүхэн баримт, үнэ цэнэтэй мэдээ сэлтийг монголын түүхэнд дурдахгүй алгасдаг учир юун бол. Нөгөөтэйгүүр Улиастайн Монгол Амбанаар Засагт ханы Сартуул сэцэн жүн ван Жалцангомбоцэдэн-Ишийг томилсон явдал нь Засагт хан Д.Содномравдан бие даан чөлөөтэй хөдлөх бололцоотой болж, өөрийнхөө хүссэнээр Улиастайг, Монгол аймгуудын жасаа, чуулганыг хөдөлгөж байжээ. 1912 оны нэгдүгээр сарын 21-нд Улиастай хотын Манж жанжин, сайд нар бууж өгч монголоос зайлан одсон. Энэ утгаараа Халхын Эрдэнэ Бишрэлт Дархан Засагт Хан Доржпаламын Содномравдан нь нийт монгол үндэстний ноёдын итгэл хүндлэлийг хүлээсэн, албан бусаар хүлээн зөвшөөрөгдсөн де факто хаан байсан гэж харагддаг. Энэ нь Хятад, Орос, Япон, Солонгос, Англи, Францын архивын түүхэн эх сурвалжуудаар нотлогддог. Түүхэн цаг хугацааны хувьд ч Орос-Монголын Гэрээ байгуулах хэлэлцээрийн өмнө, Ховдын хязгаарыг бүхэлд нэгтгэх эсэх, Монгол Улсад нэгдэхээр Ойрд, Хөх нуурын Монгол, Алтайн Урианхай, Барга, Өвөрлөгч 49 хошуудын ноёдоос өргөсөн шийдэгдээгүй чухал асуудал, Таван замын цэрэг хөдөлгөх эсэх асуудлын яг өмнөхөн 1912 оны хавар 5 сард Засагт хан Д.Содномравдан гэнэт нэн сэжигтэйгээр таалал болсон. Мөн түүний нас эцэслэсний дараа Засагт хан аймгийн баруун урд, урд хэсэг, Ховдын хязгаар, Алтайн хязгаар, Урианхайн хязгаар, язгуурын монгол нутаг дэвсгэрийн зарим нэлээд том хэсэг улсын хилийн гортигийн гадна үлдэх болсон нь анхаарал татдаг. = Гэрээ хэлэлцээр - Ээдрээт цаг үе - Их гүрнүүдийн нөлөө = '''''Засагт хан Д.Содномравдан хан ширээнд сууж буй ахуйдаа тухайн бүс нутгийн олон улсын геополитикийн (Орос, Англи, Төвд, өвөрмонгол, хөхнуур, тува, алтай, казак, уйгар, туркстан, хятадын) ээдрээт нөхцөл байдалд их бага хэмжээгээр татагдан оролцож, нөлөөлж байсан байдаг ба түүний амьд ахуйд болон түүнээс хойших хугацаанд өрнөсөн, байгуулагдсан гэрээ, хэлэлцээрүүдийг нэгтгэн авч үзэх нь тухайн цаг үеийн түүхийн бодит байдлыг тодотгоход чухал ач холбогдолтой.''''' '''1.''' <u>'''Монгол-Оросын Гэрээнд 1912 оны 11-р сард Өргөө хотноо гарын үсэг зурсан'''</u>. Хэлэлцээрт хоёр тал өөрсдийн байр суурийг хамгаалж нэг сар гаруй маргалдсаны эцэст уг Гэрээг байгуулжээ. Энэхүү гэрээгээр Гадаад монголыг хятадтай харилцах автономит эрхтэй завсрын бүс болгохоор шийдэж хэрэгжүүлсэн юм. Бээжинд сууж байсан Оросын дипломат төлөөлөгчийн газраас 11-р сарын 9-нд "Journal de Pèkin“-д нийтлүүлсэн Орос-Монголын хэлэлцээрийн бичвэрийг "Онцгой тохиолдолд Орос улс Ар Монголыг зэвсгийн хүчээр ч гэсэн хамгаалах болно гэж Оросын элч төлөөлөгч түүнд бас батлан хэлсэн" ажээ. Бээжин дэх Германы элч төлөөлөгч 1912 оны 11-р сарын 11-нд Германы Гадаад хэргийн яамандаа илгээсэн байна. Монгол-Оросын 1912 оны гэрээ нь Их гүрнүүд бага буурай оронд өөрийн хүсэл эрмэлзлийг тулган хүлээлгэдэг эрх тэгш бус зарчим үйлчилж байсаны нэг тод жишээ болсон юм. Энэ үед [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|Манжийн]] дарлалаас салсан [[Монгол үндэстэн|Монгол]] ба [[Хятадууд|Хятад]] нь тус тусдаа өөрийн тусгаар тогтнолыг зарлаад байсан үе юм. Хаант Оросын Засгийн газар энэ шинээр тусгаар тогтнолоо зарласан улсуудыг алийг ч хүлээн зөвшөөрөөгүй байсан үед энэхүү гэрээний хэлцэл явагджээ. Монгол-Оросын 1912 оны гэрээний дараа 1914 онд Орос-Монголын хоорондын нууцаар байгуулсан дөрвөн зүйлийн гэрээг (мөнгө зээлүүлэх, буу зэвсгийн, төмөр зам байгуулах, цахилгаан мэдээ байгуулах) Хаант Оросын консул Миллер, Дотоод яамны тэргүүн сайд Дашзэвэг, Сангийн яамны тэргүүн сайд Чин ван Чагдаржав, Гадаад яамны дэд сайд гүн Цэрэндорж нар хэлэлцэн тогтоосон. 1915 оны Хиагтын гурван улсын гэрээ нь Монгол-Оросын энэхүү 1912 оны Гэрээ үндэс болсон байна. '''2.''' <u>'''Япон Орос улс 1907 онд гэрээ байгуулсан'''</u>. Оросын хувьд 1905 онд Японтой хийсэн дайнаар Солонгос, Манжуурын нөлөөллийн бүсээ алдсан, түүнийг тэнцвэржүүлэх бүс нь Гадаад Монгол, тэр дундаа Баруун Монголын асар уудам нутаг дэвсгэр байлаа. 1907-1945 онд Монгол болон түүний эргэн тойрон дахь бүс нутгийг сонирхогч гурван гүрэн байсан нь Орос/ЗХУ, Хятад, Япон байв. ''Орос-Японы дайн ([[Япон хэл|Япон]]: 日露戦争, にちろせんそう, [[Орос хэл|орос]]. Русско-японская война) -[[Оросын Хаант Улс]], [[Японы эзэнт гүрэн|Японы эзэнт гүрний]] хооронд [[Манжуур]], [[Солонгос]], [[Шар тэнгис]]<nowiki/>т өөрийн эрх мэдлийг тогтоох ашиг сонирхолын зөрчилдөөнөөс үүсэж 38 орныг хамарч, 1904 оны 2-р сарын 9-нд эхлээд–1905 оны 9-р сарын 5-нд дууссан [[дайн]] юм. 1871-1881 онд Хаант Оросын цэрэг хуучин зүүн гарын нутаг Шинжааныг эзэлж 10 жил хяналтаа тогтоосон, 1881 онд Тувад эзэн эрхээ тулгасан тэрхүү эгзэгтэй үед гол хаалт болж байсан субъект бол Засагт хан Доржпаламын Содномравдан байлаа. Тэр утгаараа ч Өргөө дэх төв Засгийн газрын байдалд анхаарал хандуулах боломж олдоогүй биз. '' '''3.''' <u>'''Япон Орос улс 1912 оны 7 дугаар сарын 8-нд нууц конвенц байгуулсан'''</u>. Энэ конвенцын дагуу Монголыг Бээжингийн уртрагаар (Гринвичийн 116 градус 21 минут)хоёр хувааж, түүний Дорнод хэсгийг Японы, Баруун хэсгийг Оросын нөлөөний хүрээ гэжээ. Үүнээс хойш Outer Mongolia - Гадаад Монгол, Inner Mongolia - Өвөр Монгол гэдэг статус бүрэлдсэн юм. Энэхүү нууц конвенц нь нууц заалтуудтай байж, түүгээр "Монголд онцгой эрх эдлэх Орос улсын байр суурь зэргийг Японы талаас хүлээн зөвшөөрсөн". Энэ конвенцийн дараа Орос улс, Монголын талаар 5 дугаар сард тодорхойлсон зарчмуудаа 8 дугаар сарын 15-нд яамдын сайд нар, II Николай хаанаар хүлээн зөвшөөрүүлээд засгийн газрынхаа бүрэн эрхт төлөөлөгчөөр Коростовецийг Хүрээнд томилов. Коростовец 1912 оны 9 дугаар сард Нийслэл Хүрээнд иржээ. Оросын талаас Коростовец, монголын талаас да лам Цэрэнчимэд толгойлж байсан төлөөлөгчид Монгол хэмээх нэрэнд хамааруулах газар нутаг, статусын талаар маргалдаж, Коростовец хурал хаяж байсан боловч гэрээнд гарын үсэг зуржээ. Коростовец ”Гадаад монгол” гэсэн томьёоллоос “Гадаад” гэсэн үгийг хасаж, өргөн утгаар ойлгож болох “Монгол” гэсэн үгийг орос эхэд, “Монгол улс” гэсэн томьёоллыг монгол эхэд хэрэглэхийг зөвшөөрөх, “автономия” гэсэн грек гаралтай үгийг монгол эхэд “өөртөө тогтнож”, “өөртөө эзэрхэх” ёс журам хэмээн хөрвүүлэхийг үл татгалзах зэрэг буулт хийсэн байна. Ийнхүү хоёрдмол утгатай болсон боловч, Хаант Оростой бие даан гэрээ байгуулсан нь монголын хувьд маш чухал ач холбогдолтой байлаа. Гадаад монголыг XX зууны эхэн үеэс сонирхох болсон Япон юуны өмнө Өвөр монгол дахь нөлөөний хүрээгээ Оростой дахин баталж авлаа. Оросын хаант улс 1907, 1910 онд [[Гадаад Монгол]] дахь "тусгай эрх ашгаа" Япон улсаар зөвшөөрүүлэн байр сууриа бэхжүүлж, улмаар Урианхайн хязгаарыг авахаар тэмүүлж байв. Гэвч Япон, АНУ, Герман зэрэг орнууд мөн монголын газар нутаг, худалдааны боломжийг судлан, хятадын худалдаачдаар зуучлуулан бараагаа борлуулж, оросуудыг шахаж, алт нүүрсний уурхай байгуулах боллоо. Энэ нь хүчний тэнцэржилтийг түр торгоосон байж болзошгүй. [[Японы эзэнт гүрэн|Япон улс]] мөн [[Солонгос]] дахь "тусгай эрх ашгаа" Оросоор зөвшөөрүүлээд, [[Манжуур|Манжуураар]] дамжуулан Ази тивд нөлөөгөө ихэсгэж байсан тул Орос улс монголтой хиллэсэн хилийнхээ дагуу цэргийн ангиудаа байрлуулсан байлаа. Хүчирхэг гүрнүүдийн Алс Дорнод, Хятад дахь дайн, Орос, Хятадын хувьсгалт хөдөлгөөн манжийн зах хязгаар монголд нөлөөлж, зах зээлийн харилцаа нэвтэрч, гадаад орны үйлдвэрийн бүтээгдэхүүн шинэ сонин хачин зүйлс монголчуудыг гайхшруулан хоцрогдлыг нь ойлгуулж байв. Орос-Монголын хэлэлцээрийн талаар Оросын хаан улсын Гадаад хэргийн сайд Сазоновтай ярилцсан тухайгаа Германы хэргийг түр хамаарагч 1912 оны 12-р сарын 25-нд мэдээлжээ. Тэр ярилцлагаар хэргийг түр хамаарагч Оросын уг хэлэлцээрийг байгуулах болсон жинхэнэ учир шалтгааны талаар бага сага юм мэдэж авчээ. Тийнхүү Сазонов: „Монголын амар амгалан малчин ардын оронд идэвхтэй, тайван бус хятадууд хилийн хөрш нь болохыг Орос улс ямар ч нөхцөлд тэвчиж чадахгүй.“ хэмээн мэдэгдсэн ажээ. Сазонов уг хэлэлцээрийг үндсэндээ 1881 оны Петербургийн худалдааны гэрээг шинэчилсэн хэрэг гэж үзэж байгаагаа хэлжээ. „… угтаа монголчуудын хүссэн шиг ‚ивээл хамгаалал‘-д авах асуудал яригдаагүй. Орос улс шинэ ачаа үүрмээргүй байна.“[26] гэсэн аж. Тэгээд Сайд Сазонов тэр хүртэл хэвлэгдээгүй байсан нэмэлт протоколын тухай ярьсан байна. Ингээд Оросын албатууд Монголд газар авах боломжтой болно гэдгийг тэр онцолсон байна. Ярианы төгсгөлд тэр Петербургт монгол ноёдын төлөөлөгчид ирэх гэж байгааг хэлж. Эцэст нь: "Тэр ‚ноёд‘-той улс төр ярихгүй. Бэлэг, амттан л өгнө.“[27] гэж Сазоновын хэлснийг Германы элч төлөөлөгч нямбайлан тэмдэглэж авсан байв. Орос улс ч бас их гүрэн байсан, гэхдээ монголчуудтай шууд хөрш, түүхэн ойр, өмнөд хөрш Хятадаас урьдаас л болгоомжилдог байснаас ашиг сонирхол нь бусад их гүрнийхээс өөр тогтоцтой байжээ. Хэрвээ Орос улсын мөнхийн ашиг сонирхлын нэг нь Сибирийн уудам орон зайн аюулгүй байдал байсан юм бол түүнийг хангах нэг арга зам нь монгол үндэстний төр улсын тусгаар тогтнолыг тогтоож, хадгалах явдал байсан. Тийм сонирхол Оросоос өөр ямар ч улсад байх боломжгүй байсан. Өнөөдөр ч гэсэн байдал огт өөрчлөгдөөгүй бололтой. '''4. <u>Германы Эзэнт улс Оросын хаант улсын Петрбургийн гэрээ 1881 онд байгуулагдсан.</u>''' ''Тус гэрээгээр хятад дахь нөлөөгөө хувааж тохирсон. "Монгол орон тусгаар тогтнолоо зарлаж, Орос, Хятадын дундах жийргэвч улс болох нь Оросын ашиг сонирхолд нийцнэ. "Монголыг нэгтгэх“ нь Янцзе (Jangtse)-гийн гэрээг зөрчиж буй хэрэг гэж Германы Эзэн хаан үзэж буй бөгөөд тэр тохиолдолд Британийн ашиг сонирхолд ч аюул заналхийлэх болно гэж протоколд тэмдэглэсэн байдаг.'' Орос улс Гурвалсан холбоо (Dreibund) болон Гурвалсан Антантыг (Triple Entente) зөнд нь орхиж болохгүй гэсэн шаардлагыг тэр тавьж байсан.[14] '''<u>Германы Гадаад хэргийн яамны "Монголын асуудал"-ын талаарх 1910 оны мэдээлэл</u>''' "Монголын асуудал“ Германы эзэнт гүрний Гадаад хэргийн яамны анхаарлын төвд 1910 оноос илүүтэй их орох болсон байна. Үүний шалтгаан нь Орос, Япон хоёр улс 1907 оны 7-р сарын 30-нд гэрээ байгуулж ойртсон явдал юм. Гэрээ нь нууц заалтуудтай байж, түүгээр „Монголд онцгой эрх эдлэх Орос улсын байр суурь зэргийг Японы талаас хүлээн зөвшөөрсөн.“[5] гэж Гадаад хэргийн яам таамаглаж байв. Хятадын зах зээлд Германы эдийн засгийн чөлөөтэй үйл ажиллагаа явуулах боломжийг Орос, Япон улсууд хязгаарлаж болох байсан тул уг хоёр гүрний ойртсон явдал Гадаад хэргийн яамны Зүүн Азийн бодлогод ихээхэн учир холбогдолтой байсан. Баримт бичгүүд дээр зах хөвөөгөөр нь гараар бичсэн тэмдэглэлүүдээс үзэхэд '''Германы Эзэн хаан II Вильхелм (Wilhelm II.)''' тайлан мэдээнүүдийн нэг хэсгийг байнга уншдаг байжээ. Тэрээр 1910 онд "Монголын асуудал“-тай байн байн тулгарч байсныг бид энэ маягаар олж мэднэ. Тухайлбал Орос, Япон улсууд удахгүй Манжуурын статус квог гэрээгээр тохиролцох гэж байгааг „Daily Telegraph“ Санкт Петербургээс мэдэгдсэн тухай Лондонд сууж байсан элчин сайд 1910 оны 6-р сарын 24-нд мэдээлсэн байдаг.Үүнтэй холбогдуулан '''Германы Эзэн хаан II Вильхелм: „Хятадад алдагдалтайгаар Манжийг Японоос, Монголыг Оросоос салгаж авах хэрэгтэй … хэрэв Америк, Японы хооронд мөргөлдөөн гарвал …“ хэмээн тэмдэглээд, „ Азид Орос улс Японд … дэмжлэг үзүүлэх шахаанд орвол, бусдаар бол Владивостокийг алдана, Монгол, Зүүн Сибирийг ч бас.'''“[6] гэж дүгнэсэн буй. Манжуур, Монголын тухайд тэр Япон, Орос улсууд Манжуур, Монголыг бусад улсад хаалттай болгож, Хятадаас салган бутаргаж, “нээлттэй хаалганы зарчим”-аас ухрах вий хэмээн эмээж байж. '''Эзэн хаан II Вильхелм''' 1910-оны 7-р сарын дундуур хамгийн ойрын зөвлөхүдийнхээ хүрээнд Орос, Японы гэрээний талаар дахин ярилцсан байна. Эзэн хаан Орос, Японы нутаг дэвсгэрийн санаархалд "ирээдүйн төлөө тээг тавих“ санаатай байгаа гэж түүний ойрын хүрээллээс дуулджээ. Герман улс АНУ-тай ижил санаа бодолтой байгааг тэр онцолж байв. "'''Монголыг нэгтгэх“ нь Янцзе (Jangtse)-гийн гэрээг зөрчиж буй хэрэг гэж''' '''Эзэн хаан үзэж буй бөгөөд тэр тохиолдолд Британийн ашиг сонирхолд ч аюул заналхийлэх болно гэж протоколд тэмдэглэсэн буй. Хэд хоногийн дараа Рейхийн канцлер эзэн хаан II Вильхелмд ханджээ.''' Тэр түүнд Санкт Петербург, Япон хоорондын гэрээний бүрэлдэхүүн хэсэг нь зөвхөн Манжуур болохыг мэдэгдсэн байна. Алс Дорнод дахь Оросын оролцоо улс төрийн хувьд л зөв зүйтэй байна уу гэхээсэнэ маягаараа бол Орос улс „Японы хилийн хөрш болж, улмаар ирээдүйд ноцтой толхилцоонд хүргэж мэднэ.“[7] хэмээжээ. Англи Оросыг Германы эсрэг санаа зорилготойгоор нэгтгэсэн шиг Герман улс Оросыг хүчээ Алс Дорнодод байлгаж байхыг сонирхож байв. Нарийндаа ярьвал энэ нь дэлхийн 1-р дайнд хүрэх замыг зассан тоглолт байсан билээ. '''5.''' '''<u>"Зийбертийн баримт бичиг"-т 1912 оны 5-р сарын 1-ний өдрийн</u>''' Бээжин дэх Оросын элч төлөөлөгч гадаад хэргийн сайддаа бичихдээ, Орос улс '''"Умард Манжуур, Монгол, Баруун''' '''Монгол-Хятад"'''-ад цэргийн ажиллагаа явуулдаг юмаа гэхэд гадаад улс гүрнүүдийн зүгээс ямар нэг эсэргүүцэл үзүүлэхээргүй байна гэжээ. АНУ-ын дипломат төлөөлөгч "Түүнд буй зааварт Монгол, Манжуур дахь манай үйл ажиллагааг таслан зогсооход хүргэж болзошгүй зүйл огт байхгүй" хэмээн мэдэгджээ. Их Британийн төлөөлөгч батлан хэлэхдээ: "Та нар одоо Баруун Хятад, Ар Монголд ямар ч эргэлзээгүй огтхон ч санаа зовох юмгүйгээр ажиллагаа явуулж болно ..." гэсэн байна.[23] Орос, Япон хоёр улс Өвөр Монголыг Бээжингийн уртрагаар баруун, зүүн хоёр хэсэгт хуваасан нэмэлтийг 1907 оны 7-р сарын 17-30-ны гэрээний нууц заалтад оруулж нөлөөллийн хүрээгээ шинээр тогтоох гэж байгааг Гадаад хэргийн яам 1912 оны 6-р сарын 19-ний өдрийн „Зийбертийн баримт бичиг“-ээс мэджээ. Баруун хэсэг нь Оросын, зүүн хэсэг нь Японы нөлөөллийн хүрээ болох ёстой байв. '''William Woodville Rockhill – ''The Land of the Lamas'' (1891)''' “Outer Mongolian prince Zasagt Khan” Тэр нөхцөлд Орос улс 1-д Манжуур дахь ашиг сонирхол, 2-т 1881 оны Петербургийн гэрээг шинэчлэн засварлах асуудалд анхаарлаа хандуулж байв. Үүнтэй холбогдуулан Оросын хаант улсын Ерөнхий сайд Сазонов "Монголын асуудлын цаашдын чиг хандлагын талаар, тус улс цаашид Хятадын эзэнт гүрний автономит эрхтэй бүрэлдэхүүн хэсэг байна гэсэн утгаар “[19] ярьж байж. "Хятад улсын нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдлыг хадгалах зарчимд шууд харшлах улс төрийн ашиг сонирхлоо бид нягталж үзэх ёстой.“[20] тул Монголын асуудлыг шийдвэрлэхээ хойшлуулах шаардлагатай гэж Гадаад хэргийн сайд үзсэн. Энэ болон бусад мэдэгдлүүдээс нь харахад Оросын Гадаад хэргийн яам нээлттэй хаалганы зарчмыг хадгалж, улмаар Хятад улсын бүрэн эрх, нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдлыг хүндэтгэн үзэхийн хамтаар "Монголын асуудал“-ыг шийдвэрлэхийг улам бүр сонирхох болсон байна. Берлин дэх Оросын элчин сайдын яамны зөвлөх нэг ярилцлагаараа "Орос улс Хятадын бүрэн эрх, бүрэн бүтэн байдлыг алдагдуулах гээгүй, Монголд Хятадын давуу эрхийг хадгалахын сацуу гагцхүү Бээжинтэй зөвшилцсөний үндсэн дээр эдийн засгийн асуудлуудыг зохицуулах хүсэлтэй“[22] байгааг дахин нотолсон байна. Тус яам Хятадын үндэсний эрх ашгийг хүндэтгэн үзсэндээ ч тэгсэн бус, бусад их гүрэнтэй л Хятадад зөрчилдөхийг хүсэхгүй байсан хэрэг. Тэр ч үүднээс Оросын Гадаад хэргийн яам Түвдийн асуудлаар Түвд болон Хятадын Засгийн газар, тэрчлэн Хятад болон Түвдтэй хэлэлцээ хийж байсан Их Британийн алхам нэг бүрийг маш анхааралтай ажиглаж байлаа. Гадаад хэргийн яамны төрийн нарийн бичгийн даргын орлогч 1912 оны 1-р сарын 24-нд Рейхийн канцлерт мэдээлэхдээ: „Өнөөг хүртэл бүх улс гүрэн Хятад улсын бүрэн эрхт, бүрэн бүтэн байдлыг хүндэтгэж, нээлттэй хаалгыг бүгдэд хадгалж байх талаар удаа дараа гаргасан мэдэгдэлдээ үнэнч байж, тус улсын дотоод хэрэгт оролцолгүй хол байж ирэв … Гэтэл олны танил эх сурвалжаас авсан мэдээнд дурьдсанаар Орос улс Монгол дахь Хятадын бүрэн эрхийг албан ёсоор хөндөхгүй байх, тэр бүү хэл Монгол орон тусгаар тогтнолоо тунхагласныг авч хэлэлцэлгүй алгасан дараачийн сэдэвт орохыг хүсч байна.“[21] гэжээ. "'''Зийбертийн баримт бичиг'''“ Оросын Хаант улсын Сайд нарын Зөвлөлийн нэгэн хурлаар яригдсан дотоод асуудлын талаар 1910 оны 11-р сарын „Зийбертийн баримт бичиг“-ээс мэдэж авсан байна. Орос улс Японтой гэрээ байгуулснаар илүү баталгаатай боллоо гэж үзэх болсон ажээ. Японы зүгээс заналхийлэх аюул алга байв. Бас Япон-Хятадын холбоо бий болохоос сэрэмжлэх ч хэрэггүй болжээ. Эрхүү болон Амурын бүс нутгийн цэргийн тойргууд дахь 29.000 хүний бүрэлдэхүүнтэй хилийн цэргийн корпус нь ганц Хятадын эсрэг гэхэд л хангалттай хүч байв. Сайд нарын Зөвлөл Хятад дахь Оросын гэрээний эрхийг "бүхий л хүчээрээ“ хамгаалах, шаардлагатай бол консулуудаа "албан хүчээр томилж ажиллуулах“-ыг шаардаж байв. Хурлын протоколд: "Биднийг өөрсдийн эрхийг ухамсарлан эрс хатуу шаардлага тавих бүрийд Хятад бууж өгдгийг туршлага харуулсан.“[8] гэсэн байлаа. Оросын Сайд нарын Зөвлөл зардал, олон улсад ээдрээ төвөгтэй байдал үүсэх, хүн амаа дургүйцэх вий гэсэндээ '''"Хятадаас нэг муж тасдаж авах“-аас татгалзсан байна. Орос улсад Монголын талаар ч бас баримтлах бодлого олон талаас нь иж бүрэн бодож боловсруулсан үзэл баримтлал хэрэгтэй болохыг тэдгээр хүчин зүйлс харуулжээ.''' Германы Гадаад хэргийн яам өөр нэг "'''Зийбертийн баримт бичиг'''“-ээс Токиод сууж байсан Оросын элчин сайдын Японы Гадаад хэргийн сайд Комуратай хийсэн ярилцлагын талаар мэдэж авчээ. Санкт Петербургт сууж байсан Германы элчин сайд 1912 оны 1-р сарын 4-нд Оросын хаант улсын Гадаад хэргийн сайд Сазоновтой шинээр уулзалт хийсэн тухайгаа мэдээлжээ. Гадаад хэргийн сайд Сазонов Хятадад одоо Манжийн хаант засаг бүрмөсөн ялагдсан гэж үзэж байв. Хятадад тусгаар тогтнох гэсэн хүсэл эрмэлзэл илэрч байгаа талаар хоёул санал бодлоо солилцжээ.Гадаад хэргийн сайд Сазонов '''"Монголын хойд хэсэг“-ийн талаар яриа өрнүүлсэн аж. Тэр Монголыг, ядахдаа хойд хэсгийг нь Оросын эзэнт гүрэнд нэгтгэх монгол ноёдын хүсэлтийн талаар ярьсан байна. Сазоновын хэлснээр Орос улс тэрхүү гуйлт хүсэлтийг хүлээж авахаас ямагт татгалзаж ирсэн аж. Харин сүүлийн үед Монголын шинэ төлөөлөгчид Цагаан хаанд өргөх бичиг хүргэж ирснийг тэр хэлжээ. Оросын Эзэнт гүрэнд нэгдэх байна уу, Оросын ивээл хамгаалалд багтах байна уу, аль нь ч байлаа гэсэн "Хятадын үймээн бужигнаан“-ы улмаас, дээр нь бас Оросд санхүүгийн шинэ дарамт үүсэх учраас Засгийн газар татгалзсан юм гэсэн аж. Сазонов: "Монгол орон тусгаар тогтнолоо зарлаж, Орос, Хятадын дундах жийргэвч улс болох нь Оросын ашиг сонирхолд нийцнэ.“[16]''' хэмээн мэдэгдсэн байна. '''Уг баримт бичгийн энэ хэсэгт Германы''' '''Эзэн хаан II Вильхелм: "Утгагүй юм. Тэд тэднийг авах ёстой, эс бөгөөс япончууд хүрч ирнэ!“[17]''' хэмээн захад нь тэмдэглэсэн байх ажээ. '''<u>6. Герман Хятадын Худалдааны гэрээг Бээжинд 1861 оны 9-р сарын 2-нд байгуулсан.</u>''' Германы Хятадтай 1861 оны 9-р сарын 2-нд байгуулсан Худалдааны гэрээний дагуу Герман улс Монголд 1881 оны Петербургийн гэрээгээр Оросын эдэлж байсантай адил эрх эдлэх эрхтэй. „Хэрэв Хятад улс Монголын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрч, өмнө жилийн 11-р сарын 3-ны протоколд дурьдсан Оросын онцгой эрхийг зөвшөөрөхөөр шийдвэл“[30] энэ боломж алдагдахаар байна гэсэн аж. Тэгээд төрийн нарийн бичгийн дарга цааш нь хэлэхдээ: „Монгол оронд эдийн засгийн ашиг сонирхлоо цааш нь өргөжүүлэх боломж бүрдүүлэхийн тулд одоо мөрдөгдөж байгаа Герман-Хятадын гэрээний заалтуудыг Монгол орны хувьд үргэлжлүүлэн мөрдөх баталгаа болсон төр эрх зүйн харилцааг Монгол, Хятадын хооронд тогтоомоор байна. Үүний тулд Орос-Монголын гэрээг хүлээн зөвшөөрөхөөс цааргалж ирсэнд нь Хятадын Засгийн газарт зохистой гэсэн хэлбэрээрээ урам өгч, Монголыг Өргөөгийн хэлэлцээр (Орос-Монголын хэлэлцээрийг хэлжээ)-ийн үндсэн дээр олон улсын худалдаанд нээлттэй болгохыг зөвлөх нь зүйтэй болов уу. Энэ нь Хятад улс тухайлан Монголд цэргийн арга хэмжээ, засаг захиргааны үйл ажиллагаагаа тодорхой хэмжээгээр хязгаарлах, тэрчлэн колоничлолын хурдыг сааруулах замаар Оросын хүслийг бодолцож үзэхэд саад болохгүй.“[31] гэжээ. "Нээлттэй хаалганы зарчим"-ыг баримтлах угтвар нөхцөл нь Хятад улсын төрийн бүрэн эрхт, нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдлыг хадгалах явдал байсан учраас Герман улс тэр үед монголчуудын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрсөнгүй юм. Герман улс тэр үед Монгол орны тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрөөгүй ч Ар Монгол дахь Хятадын цэргийн ажиллагааны чадамж, засаг захиргааны үйл ажиллагаа, тэрчлэн Хятадын колоничлолыг хязгаарлахыг дэмжихэд бэлэн байсан мэт. Энэ нь Монгол, Хятадын харилцааны талаарх Орос-Монголын хэлэлцээрийн гол гол заалтад нийцэж байсан. Их гүрнүүдийн ашиг сонирхол, тоглолттой харьцуулахад энэ нь тийм ч бага юм биш байсан. <u>'''7.Хаант Орос улс, Дундад Иргэн улс 1913 оны 11 дүгээр сарын 5-нд Бээжингийн тунхаглах бичгийг байгуулсан'''</u>. Тунхаг бичиг нь үндсэн 5 зүйлтэй, хоёр хавсралт бичигтэй, хавсралт тус бүр дөрөв, дөрвөн зүйлтэй. Тунхаг бичгийн гол агуулга нь Орос улс ДИУ-ын Гадаад Монголыг хэмжээтэй эзэрхэх эрхийг зөвшөөрсөн. Гадаад Монголын автономит эрхийг ДИУ зөвшөөрөх, ДИУ Гадаад Монголын дотоод хэрэгт оролцохгүй байх, Хаант Орос улс Гадаад Монголд консулыг хамгаалах цэргээс өөр цэрэг суулгахгүй байх, Гадаад Монголын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцохгүй байх, Монгол-Оросын 1912 онд байгуулсан гэрээг ДИУ хүлээн зөвшөөрсөн. Монгол улсын Богд хааны Засгийн газар Бээжингийн тунхаг бичгийг эсэргүүцэн Хүрээн дэх Оросын консулын газарт нот бичиг илгээж байсан. Хаант Орос улсад айлчлал хийж байсан Ерөнхий сайд Т.Намнансүрэн өөрийн Засгийн газрын байр суурийг илэрхийлэн “Манай Монгол улс Хятадын холбогдлоос бүр мөсөн салсан учраас Монгол улс зөвшөөрөөгүй байхад тогтоосон ямар ч холбоог огт хүлээхгүй, Монгол, Хятадын харилцааны асуудлыг гагцхүү Монгол улс өөрөө шийдэх ёстой” хэмээн эсэргүүцэж байсан нь оросын тухайн үеийн сонинд бичигдсэн байна. '''<u>8. Монгол-Түвдийн хооронд найрамдлын гэрээ 1913 оны 2 дугаар сарын 4-нд байгуулагдав.</u>''' Монголын талаас Гадаад явдлын яамны дэд сайд Нягт билэгт Да лам Равдан, эрхэлсэн түшмэл Манлайбаатар ван Дамдинсүрэн, Улсын Түшээ гүн Дагвын Бат-Очир, Түвдийн талаас Далай ламаас томилогдсон Гүжир Цансан Ханчин Луузаннаваан, Донид Агваан ёнзон нар оролцов. Есөн зүйл бүхий уг гэрээгээр хоёр улс бие биенээ тусгаар тогтнож, хаан өргөмжлөгдсөнийг хүлээн зөвшөөч, харилцан туслалцах, худалдаалах ба санхүүгийн асуудлыг хэрхэн шийдэх талаар зөвшилцөлд хүрчээ. <u>'''9. Халх, Ойрд, Өвөрлөгч ноёдын холбоо''' 1908 онд '''байгуулан''' гол зохицуулагчийн үүрэг гүйцэтгэж байсан хоёр дээдэс болох Засагт хан Доржпаламын Содномравдан, Хорчингийн Бинт их чин ван Б.Гончигсүрэн нар хорлогдсоноос хойш Монгол Улсад нэгдэхээр тэмүүлж, ихээхэн санаачилгатай ажиллаж байсан Ойрд, Хөх нуур, Алтайн Урианхай, Өвөрлөгч 49 хошуудын голлох нөлөөтэй том ноёд нь үндсэндээ Богдын төрөөс зайгаа авч, замаа бодох болсон нь харагддаг.</u> Харин цэргийн хэрэг эрхэлдэг дунд, бага ноёдоо зүтгүүлсэн байдаг. Энэ нь Таван замын их цэрэг өмнө зүг хөх нуур, өвөрмонгол нутаг хошуунд нь орсон байхад ч нэг их идэвхийлээгүй нь баримтаар харагддаг. Хаант Оростой баруун хэсэгт шууд тулан зогсож байсан асар нэр нөлөөтэй Засагт хан Д.Содномравдан 1912 оны хавар гэнэт таалал болсон тул тэрхүү орон зайд нөхөж ажиллахаар үнэн хэрэгтээ тухайн үедээ Ерөнхий сайдын үүргийг гүйцэтгэж байсан Дотоод хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны Тэргүүн сайд Гомбын Цэрэнчимэд Да лам Төв Засгийн газрынхаа тэргүүн, сайдын албанаас шилжин Баруун хязгаарын засан тохинуулах сайдаар томилогдон Урианхайн хязгаараас Ховдын хязгаар орох замдаа оросуудад хорлогдон 1914 оны 5 сарын 7-нд сэжиг бүхий байдлаар насан эцэслэсэн эмгэнэлт тавиланг дахин давтсан. Тэрээр 1914 онд Монголын баруун хязгаарыг тохинуулах сайдыг тушаал хvлээж зам явах зуураа «... энэ сарын шинийн долоонд тахиа цагт (1914.05.07)... улс төрийн албыг дуусгаж чадсангүй нь үнэхээрийн хайран хэмээн нулимс цувруулан дахин дахин гэрээслэн хэлж гэнэт амьсгал татаж» нас баржээ хэмээн тэмдэглэсэн байна. Сүүлчийнх үг нь ямар их чухал даалгавартайгаар баруун хязгаарт томилогдоод, даалгавраа амжуулаагүйдээ харамсч байснаас харж болно. Гомбын Цэрэнчимэд Да ламыг албанаас хавчин зайлуулсан гэх золбин яриа ор үндэслэлгүй юм. Гомбын Цэрэнчимэд Да ламыг Богдын төр хамаг чухал ажилдаа томилж явуулдаг байсан. Тухайлбал, Оростой холбоо тогтоосон, Японтой холбоо тогтоолгохоор Цэрэнчимэд Да лам, Бин ван Гончигсүрэн нарыг Хайлаар явуулж байсан байдаг. Баруун хязгаарт Богдын төр маш их ач холбогдол өгч ирсэн байдаг нь Засагт ханы үйл ажиллагаа болон Хатанбаатар Магсаржав чин ванг цэрэглэн Алтай Урианхайн хязгаарт удаа дараа суулгасан, Засагт ханы Жалханз хутагтыг удаа дараа Баруун хязгаарыг тохинуулах сайдаар томилон ажиллуулж байснаас харж болно. Бүүр болохоо байгаад ирэх үед нь <u>Засагт хан Д.Содномравдангийн шийдвэрээр 1910 онд Жалханз хутагтын өртөө гэгчийг зөвхөн Урианхайн хязгаараас шууд мэдээ ирдэг байдлаар зохион байгуулсан бөгөөд энэ нь 1923 он хүртэл ажилласан байдаг.</u> <u>'''Засагт хан Д.Содномравдан, Да лам Г.Цэрэнчимэд нарын хорлогдсон гол шалтгаан бол''', Таван замын их цэрэг өвөрмонгол, дээд монголд орох асуудал болон Богдын төрөөс Алтайн хязгаар болон Урианхайн хязгаар буюу Баруун хязгаарыг засан тохинуулахад онцгой анхаараад, түүнийг нь Хаант Оросоос эрс эсэргүүцэн тулгалт хийж байсан шалтгаан юм. Энэ нь 1900 онд Улиастайн Монгол 2000 цэргийн бослого гарч, Манжийн цэргийг хядаж, Чингийн төрийн дарангуйлалыг Халхад сууриар нь ганхуулсан тул 1907 онд Манжийн засгийн газар [[Ховдын хязгаар|Ховдын хязгаарыг]] хоёр хуваан шинэ хязгаар байгуулснаар Шиньжаан дахь нутаг нь Алтайн хязгаарт харъяалуулж хуваасан явдлаас үүдэлтэй гэж харагддаг. Өөрөөрхэлбэл тэр үеийн засаг захиргааны нэгж болох [[Ховдын хязгаар|Ховдын хязгаарыг]] хоёр хуваалгалгүй, хуучнаараа бүхэлд нь буюу 1871-1881 онд Хаант Оросын цэрэг хуучин Зүүн гарын нутаг Шиньжааныг эзэлж 10 гаруй жил хяналтаа тогтоосон байгаа Алтайн хязгаараа гэрээ байгуулахаас өмнө Монгол Улсдаа нэгтгэж авах бодлого, үйл ажиллагаа байсан.</u> <u>Түүнчлэн Хаант Орос улс 1881 онд алтаар баян Тувад эзэн эрхээ тулгаад, цэргээ оруулах гээд Урианхайн ноёдыг Гомбодорж Амбан ноён, хошуу ноён Буянбадрах нараар дамжуулан хоёр хувааж урвуулаад байгаа явдал болон түүнийг нь 1883 онд Алтайн урианхай тувачууд эсэргүүцэн Алтан Майдарын бослогыг дэгдээж, Засагт хан Д.Содномравдангаар дамжуулан Монгол Улсдаа нэгтгэж авах талаар олон удаагийн өргөх бичиг Богдын төрд барьсан, мөн Хатанбаатар Магсаржав чин ван цэрэглэн Тувад орсон зэрэг нөхцөл байдлаас үүдэлтэй юм.</u> <u>'''10. 1913 оны 1 дүгээр сарын 24-нд Монгол Улсын Цэргийн явдлын яамнаас Өвөр Монголыг чөлөөлөхийн тул Таван замаар цэргийн ажиллагаа явуулахаар төлөвлөөд хэрэгжүүлж байсан.'''</u> <u>Ийм учраас Засагт хан Д.Содномравдан Монгол-Оросын Гэрээнд 1912 оны 11 дүгээр сард гарын үсэг зурагдахаас өмнө, мөн Таван замын их цэрэг урд зүг орохоос өмнө буюу 1912 оны 5 сарын 8-нд хорлогдсон. Хиагтын Гурван Улсын Гэрээ байгуулагдахаас өмнө Да лам Г.Цэрэнчимэд 1914 оны 5 сарын 7-нд хорлогдсон, мөн хятадуудтай хэл үгээ ололцохын тулд Хиагтын гэрээг ахлах ёстой Ерөнхий сайдын орлогч Өвөр Монголын Бинт хошой Чин ван Б.Гончигсүрэн 1914 оны 4 сарын 20-нд хорлогдсон, мөн Хиагтын гэрээ байгуулагдахаас яг 2 сарын өмнө Эрдэнэ дайчин хошой чин ван Минжиддоржийн Ханддорж 1915 оны 2 дугаар сард бусдын гарт алагдаж, 1919 оны 11 сарын 19-нд Монголын автономит эрхийг Монголын ноёд лам нарын өөрийн хүсэлтээр устгах Чэн И-гийн 64 зүйлт гэрээ байгуулахыг хэлэлцэхийн өмнө Ерөнхий сайд, Сайн ноён хан Т.Намнансүрэн 1919 оны 4-р сарын 20-ны өдөр гэнэт нас барсан, мөн уг гэрээг хэлэлцэхийг гацааснаас болж, мөн генерал Сүй Шүжаныг Монголд ирүүлэхээс урьтаж Ерөнхий сайд, Дотоод хэргийн яамны сайд Шанзав Г.Бадамдорж 1919 оны 7 дугаар сард гэнэт нас барсан нь харагддаг.</u> '''11. Хиагтын Гурван Улсын Гэрээ 1915 оны 5 сарын 25-ны өдөр Хиагт хотноо байгуулагдав.''' Хиагтын гэрээ ([[Франц хэл|Франц]]: ''L'accord tripartite de Kiakhta'', [[Орос хэл|Орос]]: Кя́хтинский догово́р) -1915 оны 5-р сарын 25-нд Хиагт хотод Монгол, Орос болон байгуулагдаад удаагүй байсан Дундад Улсын төлөөлөгчдийн байгуулсан гэрээ.Хиагтын хэлэлцээр 1914.08.26-аас 1915.05.25 хүртэл бүтэн 9 сар сунжран үргэлжилжээ. Гурван улсын гэрээ нь колоничлол ид ноёрхож байсан цаг үед байгуулагдсан бөгөөд энэ үед их гүрнүүд бага буурай оронд өөрийн ашиг сонирхолыг тулган хүлээлгэдэг эрх тэгш бус зарчим үйлчилж байв. Энэхүү Гурван улсын Хиагтын гэрээгээр Монгол улсын тусгаар тогтнол, бие даасан байдлыг хязгаарлаж, "Өөртөө эзэрхэх Гадаад Монгол"-ын хилийг зөвхөн [[Халх]] дөрвөн аймаг, [[Ховдын хязгаар|Ховдын]] [[Ховдын хязгаар|шинэ хязгаар, Урианхайн хязгаараар]] зааглаж, Монголчууд нэгдмэл нэг улс болох үйл хэргийг хүчээр таслажээ. Засагт хан Д.Содномравдангийн олон жилийн эцэг, өвгөөсөө үе дамжин хэрэгжүүлж ирсэн бодлого үйл ажиллагаа, эцэстээ амь насаараа төлсөн зүтгэлийнх нь үрээр '''<u>1915 оны Орос, Монгол, Хятад гурван улсын “Хиагтын гэрээ”-ний 11 дүгээр зүйлд “Урианхайн хязгаар бол Гадаад Монголын бүрэлдэхүүн юм”</u>''' хэмээн тусгагдсан нь Монгол Улсын хувьд амин чухал заалт байв. Гэвч Хиагтын гэрээнд '''Алтайн хязгаарыг <u>Гадаад Монголын бүрэлдэхүүнд оруулж чадаагүй, оросын мэдэлд орсон</u>'''<u>. Одоо энэ хязгаар нутаг ОХУ, Казакстан, БНХАУ-ын нутагт хамаардаг.</u> '''Монголын талаас''' Засгийн газрын бүрэн эрх барих төлөөлөгчдийн тэргүүнээр Дотоод яамны тэргүүн сайд, нэйс билигт, улсад туслагч гүн Дотоод яамны тэргүүн сайд [[Да лам Дашжав]] (эхний 13 удаагийн уулзалтад оролцсон), Сангийн яамны тэргүүн сайд түшээт чин ван Г.Чагдаржав, зөвлөх нараар Шүүх яамны дэд сайд засагт чин ван Удай, Цэргийн яамны эрхлэн зөвлөх сайд жүн ван Манлайбаатар Ж.Дамдинсүрэн, Гадаад яамны дэд сайд хичээнгүй гүн Цэрэндорж, гүн Жигжиджав, орчуулагч түшмэлээр гүн Цэнд, Цэвээн Жамсран, Цогт Бадамжав, эх зохиох түшмэлээр гүн Насандэжид нарын 4 хүнийг тус тус тохоон томилсон байна. Монголын төлөөлөгчдийн бүрэлдэхүүнд Халхын ноёдоос гадна Монголоос ирсэн Удай ван, Манлайбаатар Дамдинсүрэн, Цэнд, буриад угсааны Цэвээн Жамсран, Цогт Бадамжав нарыг оруулсан нийт Монгол үндэстний эрх ашгийг төлөөлүүлэх зорилго өвөрлөжээ гэж үзэхээс өөр аргагүй. '''Хаант Оросын''' бүрэн эрх барих төлөөлөгчдийг 1913 оны 8 дугаар сараас Нийслэл Хүрээнд Ерөнхий консулаар томилогдон ирж ажиллаж байсан туршлагатай дипломат А.Я.Миллер тэргүүлж, зөвлөх нараар Хиагт дах оросын хилийн комиссар, Жанжин Штабын хурандаа А. Д. Хитров, Нийслэл хүүрээн дэх Оросын ЕКГ-ын дэргэдэх Оросын худалдаа, аж үйлдвэрийн яамны төлөөлөгч А.П.Болобан, нарийн бичгийн даргаар Бруннерт, барон Рэнне нар, орчууулагчаар Абидуев ажиллаж байв. '''Хятадын талын''' бүрэн эрх барих төлөөлөгчдийн тэргүүнээр Хар мөрөн /Хэйлунцзян/ мужийн цэрэг, иргэний захирагчаар ажиллаж байгаад дуудагдан ирсэн генерал Би Гуйфан, зөвлөх нараар Мексикт Элчин сайдаар ажилаж байсан туршлагатай дипломат Чэнь Лу, Монгол-Төвдийн хорооны зөвлөх Чэнь И, нарийн бичгийн даргаар Ван Цзиньци, Фан Ци гуань нар, орчуулагчаар Фан Фынь, Фу Хай нар томилогджээ. Эдний дундаас Чэнь Лу, Чэнь И нар Хиагтын бага хурлын дараа Монголд суух ДИУ-ын төлөөний сайдаар тус тус томилогдон ажиллаж байсан бөгөөд ялангуяа Чэнь И гадаад Монголын автономийг устгах "64 зүйлийн бичиг" гэдгийг боловсруулж байснаараа онцлогтой. Би Гуйфан, Чэнь Лу нар Хиагтын бага хуралд оролцсон тухай дуртгалаа бичиж, Би Гуйфан 1928 онд, Чэнь Лу 1919 онд Шанхайд тус тус хэвлүүлжээ. '''12.''' '''1921 оны 11 сарын 5-ны Зөвлөлт Орос Улс - Монгол Улсын Найрамдлын гэрээ байгуулагдсан.''' Тус гэрээнд ардын Засгийн газрыг Монголын хууль ёсны засгийн газар л хэмээн хүлээн зөвшөөрсөн юм. Энэ бол тусгаар тогтнолыг нь хууль зүйн хувьд бүрэн зөвшөөрөх эхлэл болсон. '''13.''' '''1924 оны 5 дугаар сарын 31-нд''' '''<u>"Л.Караханы тунхаглал"</u>''' '''Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Улс ба Дундад Иргэн Улсын хоорондын асуудлыг зохицуулах ерөнхий зарчмуудын тухай''' '''гэрээ''' ([[Хятад ханз|ханз.]] 中蘇解決懸案大綱協定, [[Орос хэл|Орос]]: Соглашения об общих принципах для урегулирования вопросов между Союзом ССР и Китайской Республикой) хэлэлцээрийг 1924 оны 5 дугаар сарын 31-нд [[Дундад Иргэн Улс|Дундад Иргэн Улсын]][[нийслэл]] [[Бээжин]] хотод байгуулсан. [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|Зөвлөлт]] [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|Орос улс]] болон [[Дундад Иргэн Улс|Дундад Иргэн Улсууд]] байгуулсан байна. Энэ гэрээг бас Л.Караханы тунхаглал гэж нэрэлдэг. Гэрээнд ЗОУ-ыг төлөөлж [[Лев Карахан|Л.М.Карахан]], Дундад Иргэн Улсыг төлөөлж Гу Вэй цюнь (Веллингтон Ку) нар гарын үсэг зурсан байна. '''<u>"Л.Караханы тунхаглал" энэ</u>''' Гэрээний 5-р зүйлд: '''''“ЗСБНХУ нь Гадаад Монголыг Дундад улсын бүрэлдэхүүн хэсэг гэж хүлээн зөвшөөрч, Хятадын бүрэн эрхийг хүндэтгэнэ'''''” гэж заажээ. Эл заалт '''1919 оны Зөвлөлт засгийн газрын тунхаглал''', [[Монгол-Оросын 1921 оны гэрээ|1921 оны Монгол, Зөвлөлтийн Найрамдлын гэрээнд]] харшилсан төдийгүй, бодит байдал дээр Хиагтын гэрээнээс ч ухарсан хэрэг болжээ. Үүний хамт [[Зөвлөлтийн зэвсэгт хүчний цэргийн ангиуд монголд|Зөвлөлтийн цэргийг Монголоос гаргах асуудал]] ч гэрээнд багтсан байв. Энэ гэрээний дагуу Өргөө хотоос улаан оросын цэрэг гарсан байна. Гэвч Орос улс хууль эрх зүйн хувьд Монголыг Хятадын нэг хэсэг гэдгийг хүлээн зөвшөөрөх боловч, тэндээс Хятадын нөлөөг аажмаар шахаж, өөрийн нөлөөний бүс болгох бодлогыг мөн тууштай явуулсан юм. Жишээлбэл, '''Гадаад хэргийн ардын комисар Г. Чичерин''' Монгол дахь ЗХУ-ын бүрэн эрхт төлөөлөгч Никифоровт '''''“БНМАУ нь Хятадын суверенитетийн дор автономи байх хэлбэрийг бид тунхаглах боловч хэрэг дээрээ улс төр, эдийн засгийн байгууллын хувьд Монголыг Зөвлөлт маягийн хэлбэрт ойртуулахын тулд бид ажиллана.”''''' гэсэн заавар өгч байжээ. Харин дэлхийн II дайнд ЗХУ болон түүний холбоотон ялсан явдал Гадаад Монголыг Хятадаас бүрмөсөн салгаж, тусгаар тогтнолыг нь хүлээн зөвшөөрөх боломж олгосон билээ. '''14.''' '''1926 оны 8 дугаар сарын 16-нд''' '''Монгол ба Тагна Тува хоёрын хооронд Найрамдлын холбоо байгуулах тухай' 12 зүйлтэй Гэрээ Улаанбаатар хотноо байгуулагдсан.''' Туваг зөвлөлтийн коммунистуудын шахалт шаардлагаар БНМАУ хүлээн зөвшөөрчээ. Харамсалтай нь '''1921 онд орос улаан цэргүүд анх Урианхайд орж ирээд''', 1922 онд Андрей Бакичийн цагаантнууд орж ирсэн. Улмаар хошуу ноён Монгуш Буянбадрах гэгч Тува БНАУ байгуулсан. '''1926 онд Туваг зөвлөлтийн коммунистуудын шахалт шаардлагаар БНМАУ хүлээн зөвшөөрчээ.''' Зөвлөлт Холбоот Улс Монголын Урианхайн газар нутгийг гурван удаа таслан авсан байдаг юм. Энэ талаар хэн ч бичиж судалж байсангүй. Хаант Орост алдаагүй Урианхайн хязгаараа ЗХУ-д алдсан. Зөвлөлтийн тал Монгол дахь элчин сайд В.Молотовоор (Сталины үед ЗХУ-ын ГЯЯ-ны сайд байсан) дамжуулан 1957, 1958 онд онд “Тувагийн үлдсэн нутгийг өг” хэмээн монголын талд хууль бус шаардлага тавьж монголын хойд нутгаас 2560 хав.дөр км нутаг булаан авсан. Зөвлөлтийн Монгол дахь элчин сайд В.Молотов монголын Увс аймгийн хойд нутгийг зөвлөлтийн талд өг хэмээн удаа дараа шаардахад хуучнаар Засагт хан аймгийн Бишрэлт гүний хошуу, одоогийн Говь-Алтай аймгийн Цогт сумын харьяат БНМАУ-ын Гадаад явдлын яамны сайд Содномын Аварзэд эрс эсэргүүцэж '''''“Монголын унаган газар нутгийг хэн нэгэн зөвлөлтийн албан тушаалтан шаардахад өгдөггүй юм"''''' гээд 6 сар гаруй хэлэлцээрийг сунжруулж, эцэстээ албан тушаал амь насаараа төлсөн. = '''<small>Хаант Оросын Газар зүйн нийгэмлэгийн судалгаанууд</small>''' = Эдгээр баримтууд нь Монголын баруун бүс нутагт Хаант Орос улс хэрхэн их ач холбогдол өгч анхаарал хандуулж байсан нь монголын баруун хязгаарт Хаант Оросын Газар зүйн нийгэмлэг нэрийн дор асар өндөр зардалтай хийсэн олон удаагийн экспедицүүдээс нь харагддаг. Оросын газар зүйн нийгэмлэгийн экспедицүүд навигацийг хөгжүүлэх, шинэ газар нутгийг нээх, судлах, цаг уур, уур амьсгалын мэдээлэл бий болгоход чухал үүрэг гүйцэтгэж ирсэн. '''Монгол нутагт Н.М.Пржевальский, Г.Н.Потанин, П.К.Козлов, В.Л.Котвич, И.М.Майский, А.Кропоткин, И.Д.Черский, М.В.Певцов болон М.Е.Грумм-Гржимайло, В.А.Обручев, Н.Н.Миклухо-Маклай, А.И.Воейков, Клеменц.Д.А, Ю.М.Шокальский нарын хийсэн экспедицүүд баруун монголын газар нутгийг судлахад ихээхэн үүрэг гүйцэтгэсэн'''. Майский И. Современная Монголия. Иркутск, 1921 гэх зэрэг. Хожим тэдгээр судалгаанууд нь монголын түүхийн тэр эгзэгтэй үеийн талаар бодитойгоор мэдэхэд асар үнэтэй эх сурвалжууд болж байна. Клеменц.Д.А. 1893-1894 онд Засагт хангийн хүрээ, Улиастай, Ховдоор аялаж ихэс ноёдын фото зургууд ихээр авч баримтжуулсан. Хамгийн сонирхолтой нь ''<u>'''Монголыг тусгаарлан автономит эрхтэй улс байгуулахад түүхэн шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хүн бол'''</u>'' '''Оросын хаант улсын Сангийн яамны Дорнод хэлтсийн тасгийн эрхлэгч В.Л.Котвич''' юм. '''В.Л.Котвичийн''' '''1912 оны хавар''' (1912 оны 7 дугаар сарын 14-нд буцах замдаа захиа бичсэнээс үзэхэд) Жамсрангийн Цэвээн гэгч орчуулагчтайгаар К.М.Масков нарын хамт монголын хойд хэсэг, Орхон голын сав нутгаар хээрийн шинжилгээний ажлаар явж, монгол, түрэг хэлний үсэг бичгийн судалгаанд чухал хувь нэмэр оруулсан байна. Тэрээр Их Хүрээ, Монголын төв болон Засагт ханы хүрээнд удсан, мөн Баруун аймгуудаар явж байхдаа сүм хийдийн төлөөлөгчид, янз бүрийн давхаргын хүмүүстэй уулзаж, тэр үеийн монголын амьдрал ахуй, засаг захиргааны байгуулал, нийгмийн харилцааг ул үндэслэлтэй судалжээ. Түүнийг монголд байх үед Оросын Гадаад яаманд монголын талаарх бодлогыг тодорхойлсон уулзалт болжээ. Оросын Гадаад яам, Оросын ерөнхий сайд, Цагаан хаанд монголын талаарх баримтлах бодлогыг тодорхойлоход В.Л.Котвичийн монголд, тэр дундаа баруун Монгол, мөн Засагт хан Д.Содномравдантай хийсэн олон удаагийн уулзалт аяллын дүгнэлтээр шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн гэдэг. В.Л.Котвичийн судалгааны тайланд Засагт хан Д.Содномравдантай хийсэн уулзалт, түүний талаарх урт хугацааны судалгаа, хатан Ж.Цэсрэнгийнх нь талаарх мэдээлэл томоохон хэсгийг эзэлдэг. Тэр аяллын дараа '''1914 онд В.Л.Котвичийн зурснаар Монголын анхны орчин үеийн газрын зураг анх удаа хийж, хэвлүүлсэн байдаг.''' Энэ газрын зургийн хэвлэгдсэний дараа 1915 онд Хиагтын гэрээ хийгдсэн. Монголын энэ газрын зургийг Петербург, Лондон, Берлинд олон тоогоор хэвлэсэн байдаг. Гэхдээ өөр өөр хувилбартай. '''В.Л.Котвичийн''' тэр судалгааны дүгнэлтийн дагуу '''Оросын Гадаад харилцааны сайд Сергей Дмитриевич Сазанов''' '''''Монголын талаарх бодлогоо''''' '''''"Өөрийн улсын хил дээр цэргийн хувьд хүчирхэг улсыг батжуулан бэхжүүлэхгүй байх'''''" гэж томъёолсон байдаг. '''Оросын [[II Николай|II Николай хаан]]''' Монгол Улсын Ерөнхий сайд Сайн ноён хан Т.Намнансүрэнг хүлээн авч уулзахдаа '''''«Танай улс учиргvй их улс болохыг бүү яар. Гагцхүү тогтнохыг хичээх нь эрхэм!»''''' гэж зөвлөсөн гэдэг. Энэхүү үе залгасан бодлогын хүрээнд бүх Монголын ихэс ноёд Засагт хан Д.Содномравданг хүрээлж, Богд хаант Монгол Улс байгуулахад бүгд дагаар дэмжсэн нь ийм учиртай. '''''Тийм ч учраас Засагт хан Д.Содномравдангийн В.Л.Котвичтой хийсэн тэрхүү удаа дараагийн уулзалтын дараагаас Монголыг хүчирхэгжүүлэн бие даалгах гол стратегич Д.Содномравданг нэн тэргүүнд ямарч аргаар хамаагүй замаасаа зайлуулах бодлого баримтлах болсон байж болзошгүй бөгөөд тэр уулзалтаас хойш удалгүй богино хугацаанд <u>1912 оны 5 сарын 8-нд Засагт хан хорлогдсон.</u> Түүнийг монголоос орос руугаа буцаагүй байхад гэнэт таалал болсон нь таамаглал бодит байхыг үгүйсгэмгүй. В.Л.Котвич 1912 оны 2 сард ирээд 7 дугаар сарын 14-нд Орос руу буцсан байдаг.''''' Д.Содномравдангийн Нэгдсэн Монгол Улс байгуулах төлөвлөгөө, цар хүрээ, бүх монголчуудыг хамруулан татан оролцуулсан өргөн далайцтай явуулж буй бодлого, үйл ажиллагаа, холбоо сүлбээ, мэдээллийн суваг, цаашид төлөвлөсөн зүйл нь Оросын Хаант улсын эрх ашгийн хувьд аймшигтай нөлөө үзүүлэх санагдсан байж болзошгүй. Олон жилийн турш оросууд хажуудах агентуудаар нь дамжуулан Засагт ханы хийж ирсэн ажил, хийхээр төлөвлөсөн зүйлээ нэн амжилттайгаар хэрэгжүүлдэг, стратегич бодлоготонг нь мэддэг тул хөнөөхөөр яаран хөдөлсөн нь харагддаг. Хардахад В.Л.Котвич монголоос буцахаасаа өмнө Засагт хан Д.Содномравданг цааш харуулж байж, оростоо буцсан байж болзошгүй. Өвөрмонголоо нэгтгэж авахаар таван замын цэрэг оруулахгүй байлгах, Нэгдмэл Монгол Улс байгуулахаас сэрэмжилсэн бололтой байдаг. Энэ нь В.Л.Котвичийн монголоос буцаж орост очоод эзэн хаандаа өргөсөн айлтгал бичгээс хойш Хаант Оросын монголын талаарх бодлогод үндсэн өөрчлөлт гарч Өөрийн улсын хил дээр цэргийн хувьд хүчирхэг улсыг батжуулан бэхжүүлэхгүй байх бодлого баримтлах болсон. Түүнчлэн Монголын Таван замын их цэрэг хөх нуур, өвөрмонголд орсон явдалтай холбогдуулан '''''[[II Николай|II Николай эзэн хаан]] "Монголын империализм сэргэж байна гэж хөмсөг зангидан удаа дараа хэлдэг байжээ"''''' гэсэн мэдээ тэмдэглэгдсэн байдаг. Николай эзэн хаан ханхүү байхдаа Сибирээр дамжин Японд айлчлахдаа Буриад монгол, халхын Сэцэн хан аймгаар аялсан байдаг тул монголын түүхийн талаар өргөн мэдлэгтэй байсан. Түүнчлэн Оросын Хаант улсын Гадаад хэргийн яамны сайд Сазановын Германы Элчинтэй хийсэн уулзалтын тэмдэглэлд “… '''“… угтаа монголчуудын хүссэн шиг ‚ивээл хамгаалал‘-д авах асуудал яригдаагүй. Орос улс шинэ ачаа үүрмээргүй байна.'''“ гэсэн аж. Тэгээд Сайд Сазонов Оросын албатууд Монголд газар авах боломжтой болно гэдгийг тэр онцолсон байна. Ярианы төгсгөлд тэр Петербургт монгол ноёдын төлөөлөгчид ирэх гэж байгааг хэлж. Эцэст нь: '''"Тэр''' '''монгол ноёд”-той улс төр ярихгүй. Бэлэг, амттан л өгнө.“''' гэж Сазоновын хэлснийг Германы элч төлөөлөгч нямбайлан тэмдэглэж авсан байв. '''''Германы эзэн хаан II Вейлхелм 1910 оны 7 сард “Монгол орон тусгаар тогтнолоо зарлаж, Орос, Хятадын дундах жийргэвч улс болох нь Оросын ашиг сонирхолд нийцнэ. Харин Оросын хаант улс өөртөө "Монголыг нэгтгэх“ нь Янцзе (Jangtse)-гийн гэрээг зөрчиж буй хэрэг гэж Германы Эзэн хаан үзэж буй бөгөөд тэр тохиолдолд Британийн ашиг сонирхолд ч аюул заналхийлэх болно гэж протоколд тэмдэглэсэн байдаг.''''' Энэхүү мэдэгдэлийн дараа Оросын Гадаад явдлын яамны сайд Сазонов: '''"Монгол орон тусгаар тогтнолоо зарлаж, Орос, Хятадын дундах жийргэвч улс болох нь Оросын ашиг сонирхолд нийцнэ”''' гэсэн тухай мэдээ сонинд гарсан байдаг'''.''' Ийнхүү Монголын асуудал их гүрнүүдийн анхаарлын төвд ямагт байсаар ирсэн бөгөөд хүчний тэнцвэрээр аль нэг улсад нэгтгэдэхгүй тусгаар улсаа тунхаглах боломж олдсон байна. Оросын шинжлэх ухааны академийн Хүн судлал, угсаатны зүйн Хүрээлэн /Кунсткамер/-гийн сан хөмрөгт хадгалагдаж буй Клеменц.Д.А. 1893-1894 онд авсан Засагт хан, түүний гэр бүлийнхний фото зургууд байдаг. Засагт хан Д.Содномравдангийн дээр дурдсан том гүрнүүдийн эрх ашгийг Нэгдсэн Монголоо тусгаарлахад татан оролцуулсан бүс нутгийн томоохон тоглогч болж явуулсан олон талт ажиллагаа, өргөн цар хүрээтэйгээр хөдөлсөн бодлого, үйл ажиллагааг хэр баргийн хүн хийж чадахааргүй. Тэрээр далайцтай алсын бодлоготон дээдэс байсан нь харагддаг бөгөөд хэрэв улсын хаан болсон бол илүү ихийг бүтээх байсан болов уу. Гэхдээ түүхэнд хэрэв ээ гэж үгүй билээ. = '''<u><small>Монголын тэргүүлэгч хан, их ноёд дээдсийн хорлогдсон нь</small></u>''' = <u>Түүхийн тэр эгзэгтэй цаг хугацаанд монголын тэргүүлэгч зонхилогч ханууд, их ноёд дээдэс 7 жилийн дотор цөм нэн сэжигтэйгээр хор ууж, бусдад алагдаж, амь эрсдсэн нь анхаарал татдаг.</u> <u>Тухайлбал, Түшээт хан Дэмчигдоржийн Дашням '''1912 оны 2 сарын 14-нд''', Засагт хан Доржпаламын Содномравдан '''1912 оны 5 сарын 8-нд''', Гадаад яамны дэд сайд Нягт билэгт Да лам Равдан '''1913 оны 9 сард''', Бүгд ерөнхийлөн захирах яамны дэд сайд, Ерөнхий сайдын орлогч Өвөр Монголын Бинт хошой Чин ван Б.Гончигсүрэн '''1914 оны 4 сарын 20-нд''', Цэргийн яамны тэргүүн сайд Эрдэнэ далай ван В.Гомбосүрэн '''1914 оны 5 сарын 5-нд''', Дотоод яамны тэргүүн сайд Да лам Г.Цэрэнчимэд '''1914 оны 5 сарын 7-нд''', Гадаад яамны тэргүүн сайд Эрдэнэ дайчин хошой чин ван М.Ханддорж '''1915 оны 2 дугаар сарын 9-нд''', Сангийн яамны тэргүүн сайд Түшээт жүн ван Г.Чагдаржав '''1915 оны 7 сарын 16-нд''', Ерөнхий сайд Сайн ноён хан Т.Намнансүрэн '''1919 оны 4 сарын 20-нд''', мөн Ерөнхий сайд бөгөөд Дотоод явдлын яамны тэргүүн сайд, Эрдэнэ Шанзудба Г.Бадамдорж '''1919 оны 7 дугаар сарын 11-нд''' хорлогдсон. Эдгээр төрийн гол ноён нуруу болсон хүмүүс 27-50 насандаа нэн сэжигтэйгээр амь нас нь хохирчээ.</u> Ерөнхий сайд Эрдэнэ Шанзудба Г.Бадамдорж 1919 оны 7 дугаар сард нас барсан бөгөөд Чэн И-ийн 64 зүйлт гэрээний төслийг нь хэлэлцэж байна гэж цаг хожиж сунжируулж байснаас бусад урвагч ноёдод адлуулан хавчигдсан мэт байдаг. Харин түүнийг насан эцэслэснээс хойш буюу 1919 оны 11 сарын 19-ны өдөр Дундад иргэн улсын генерал Сүй Шүжан цэрэглэн орж ирж Монголын автономыг устгаж, Түшээт хангийн Дархан хошой чин ван Намжилдэндэвийн Пунцагцэрэн, Гадаад хэргийн сайд, гүн Б.Цэрэндорж нарын монгол урвагч ноёдоор Улсын Дээд хурлаар баталгаажуулсан байдаг. 1919 онд Гадаад хэргийн сайд Б.Цэрэндорж тэргүүтэй ноёд, лам нар өөрсдийн эрх ямба, цалин пүнлүүний төлөө улсаа худалдан, тусгаар тогтнолын сүүлчийн боломж "автономит" эрхээсээ сайн дураар татгалзаж, Дундад Иргэн улсын төлөөний сайд Чэн И-гийн тулгасан 64 зүйл бүхий гэрээг батлуулахын тулд жил орчим ихээхэн хүчин чармайлт гаргажээ. Чэн И-гийн 64 зүйлт гэрээн дээр Б.Цэрэндорж нар Чэн И-тэй илтээр хуйвалдах болсон тул Ерөнхий сайд, Дотоод хэргийн яамны сайд шанзав Г.Бадамдорж элдэв шалтаг зааж, тус гэрээг гацааж эхэлсэн байдаг. Гадаад хэргийн сайд болсон Б.Цэрэндорж нарын урвагч ноёдын шахалтаас болж Ерөнхий сайд, Дотоод хэргийн яамны сайд Шанзав Г.Бадамдорж албанаас 1919 оны хавар хагас жилийн чөлөө авч, нутаг хошуундаа сууж байгаад 1919 оны 7 дугаар сарын 11-нд гэнэт нас барсан. Б.Цэрэндоржийн хувийн хүсэлтийн дагуу ийм үйл баримт болсон тухай 1919 оны 10-р сарын 21-нд Чэн Лу-гаас Бээжинд явуулсан цахилгаан утсанд энэ талаар дэлгэрэнгүй тайлбарласан байдаг. Иймэрхүү холион бантан болж байтал удалгүй Гадаад хэргийн сайд Б.Цэрэндоржийн хувийн хүсэлтийн дагуу генерал Сүй Шүжан цэрэглэн Монголд орж ирсэн. Сүй Шүжан Чэн И-гийн санал болгосон 64 зүйлт гэрээг анхнаас нь шүүмжилж байсан Бээжингийн Анфу бүлэглэлийн хүмүүсийн нэг бөгөөд Чэн И-г хөөж явуулаад өөрийн бэлдсэн Найман зүйлт гэрээг Халхын ноёд, лам нарт хүчээр тулгаж, автономитыг устгажээ. '''''Хятадын төлөөний сайд Чэн И-гийн тэмдэглэлд ”<u>Гадаад яамны тэргүүн сайд, гүн Цэрэндорж нь их шавийн харьяат бөгөөд хятад угсаатай, хятад хэл бичигт сайн, дотор газарт дотоод халуун сэтгэл байх тул Монгол ноёдыг цуглуулж ятгаваас тэд угаас Б.Цэрэндоржид итгэдэг тул Хятад лугаа нийлбээс сайн болно хэмээн лав санажээ.</u>."''''' гэж тэмдэглэсэн байдаг. Б.Цэрэндоржийг нас барсны дараа Хятадын бэлэвсрэлийн бичигт нэрийг “Цэ өвгөн Сиянсан (Ши Янь Шань)” гэсэн буй. 1919 онд [[Нийслэл хүрээ|Нийслэл хүрээнд]] сууж байсан хятадын Бүрэн эрх төлөөлөгч [[Чен-И]] ба [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын]]<nowiki/>удирдлагатай хийсэн хэлэлцээний үеийн тэмдэглэлийн хэсэг [[Богд хаант Монгол улсыг хятадууд цэрэглэн эзэлсэн нь|Монголын үндэсний архивт]] хадгалагдаж байна. Тэрхүү тэмдэглэлд [[Хиагтын гэрээ|Монголын автономит төрийг]] устгасны төлөө [[Монгол|Монголын]] ноёд, том лам, хутагт нарт мөнгөн шагнал олгох асуудлыг хэлэлцсэн байх бөгөөд 138 хүний нэр, цол хэргэм болон олгох мөнгөн шагналын хэмжээг заасан жагсаалтыг үйлдсэн нь хадгалагдан үлджээ.  [[Монгол Улсын гадаад харилцаа|Үүнд: Гадаад яамны сайд]], Хичээнгүй гүн Б.Цэрэндоржид 20 мянган лан мөнгө өгнө гэх зэргээр ноёд дээдсүүдэд нийт 354 мянган лан мөнгө олгохоор заажээ. Дотоод яамны дэд сайд [[Цэрэндоржийн Ширнэндамдин|Эрдэнэ жонон ван Ширнэндамдин]] ба дэд сайд [[Да лам]] [[Да лам Пунцагдорж|Пунцагдорж]] нарт тус бүр 15 мянган лан мөнгө олгохоор заасан байна. 1920 онд Монголын ноёд лам нарын өөрийн хүсэлтээр автономит эрхийг устгасан. Сонирхолтой нь  [[Ерөнхий сайд]], Эрдэнэ шанзав Да лам [[Гончигжалцангийн Бадамдорж|Гончигжалцангийн Бадамдоржид]] 30 мянган [[лан]] мөнгө өгөхөөр тэмдэглэсэн байгаа боловч энэ тэмдэглэл гарахаас өмнө Шанзав Г.Бадамдорж 1919 оны 7 дугаар сард гэнэт нас барсан байсан. Өмнөх Ерөнхий сайд, Сайн ноён хан Т.Намнансүрэн 1918 оны дундуур хагас жилийн чөлөө авч, нутаг хошуундаа сууж байгаад Нийслэл Хүрээнд ирээд 1919 оны 4-р сарын 20-ны өдөр гэнэт нас барсан бол дараагийн Ерөнхий сайд, Дотоод хэргийн яамны сайд Шанзав Г.Бадамдорж 1919 оны хавар албанаас хагас жилийн чөлөө авч, нутаг хошуундаа сууж байгаад 1919 оны 7 дугаар сард гэнэт нас барсан. '''''Энэ хоёр Ерөнхий сайдын албанаас чөлөө авч, хорлогдсон шалтгаан нь Монголын автономит эрхийг Монголын ноёд лам нарын өөрийн хүсэлтээр устгах шахалт дарамтаас зайлсхийж, элдэв шалтаг зааж, тус гэрээг гацааж эхэлсэн тул шахагдаж, хорлогдсон байх магадлалтай юм.''''' Монголын их ноёдын үхэл 4 сарын 20-ны өдөр олон давтагдаж байгаа нь сонирхол татдаг. Монгол Улсын анхны ерөнхий сайд Намнансүрэн, анхны ерөнхий сайдын орлогч сайд Гончигсүрэн нар 4 сарын 20-нд бусдад хорлогдсон байдаг. Монголын тусгаар тогтнолоо эхлүүлсэн ихэс дээдэс ихэвчлэн 4 сарын 20-оос 5 сарын 20-ны хооронд бүгд хорлогдсон нь анхаарал татдаг. Богд хаан ч мөн 2024 оны 5 сарын 20-нд сэжигтэйгээр жанч халсан. Өнгөрсөн зуун Монгол Улсын хувьд ээдрээт он жилүүд байлаа. 1907-1945, 1954-1990, 1991-2000 онд Монгол болон түүний эргэн тойрон дахь бүс нутгийг сонирхогч гурван гүрэн байсан нь Орос/ЗХУ, Хятад, Япон байв. Эдгээр их гүрнүүдийн ашиг сонирхлын нөлөөний бодлогын хүрээнд '''хэн амьдарч, хэн хэзээ үхэхийг, хэн хаан болж, хэзээ зарц болж дуусахыг, хэн нь хэнтэйгээ хэзээ тэмцэлдэн хэмлэлдэхийг тэд л шийдэж ирсэн''' билээ. = '''<u><small>Монголын ноёд, дээдсийн хорлогдсонтой холбоотой эх сурвалжийн мэдээлэл</small></u>''' = '''1.''' [[Башлуугийн Жамсранжав|Дилав хутагт Б.Жамсранжав]] “Ариун сэтгэл авралын үндэс” номдоо ”'''''Жич: Гадаад хэргийн сайд Ба.Цэрэндоржийг зусардан дагагч олон болсноор Ерөнхий сайд Сайн ноён хан Намнансүрэн ганцаардаж, бүгдийг засан залах хүчингүй болов'''''” ... гэж бичиж үлджээ. '''2.''' Энэ үед Хүрээнд сууж асан Оросын ерөнхий консул Любагийн Бээжинд суугаа И.Коростовецид мэдэгдсэн цахилгаанд:"...'''''Хүрээний сайд нарын хооронд сүрхий хурц зөрчил байна, засгийн хамаг эрх мэдлийг Да лам тэргүүтэй'' Харчины ''хэдэн түшмэл гартаа авчээ"''''' хэмээн мэдэгдсэн байдаг. ''/1904-1906 онд Оросын Консул, 1911-1913 онд Ерөнхий консулаар [[Владимир Фёдорович Люба]] ажиллаж байгаад Хятад руу 1918 онд зугтан цагаачилж 1928 онд Харбинд нас баржээ. 1911 онд Монгол улс тусгаар тогтнолоо зарлахад [[Бээжин|Бээжинд]] сууж асан Оросын консул [[Иван Яковлевич Коростовец|Иван Коростовец]] (1862-1933) Хүрээнд ирж монголчуудтай гэрээ хийсэн байна./'' '''3.''' Нийслэл Хүрээнд Буриадын лам Агваандоржийн Оросын хаант улсын Сангийн яамны Дорнод хэлтсийн тасгийн эрхлэгч В.Котвичид бичсэн захидалдаа: "...'''''энд Да лам Дотоод хэргийн министр болоод Хайсан гүн зэрэгтэй болж, энэ хоёр их эрхтэй улс төрийн явдлыг тогтоож хаандаа юу айлтгасан түүгээр болж байна. Энэ нь бусад хаад, ноёдын сэтгэлд тун тааламжгүй юу болох нь болзошгүй гэсэн ба Да лам Хайсан хоёрыг ч олноор зөвлөн зохилдон хэлэлцэх хэрэгтэй гэснийг нь үл хэрэглэнэ"''''' хэмээн бичицгээсэн байна. '''4.''' Оросын төлөөлөгч И.Я.Коростовиц Хаант Оросын Гадаад яамны сайд С.Д.Сазановт '''''“...Да лам оростой ойртохыг эсэргүүцдэг манай хамгийн том дайсан бөгөөд биднийг Монголыг боолчлохыг эрмэлзсэн хэмээн буруутгаж байна, түүнийг засгаас зайлуулах хэрэгтэй”''''' гэж 1912 оны эцэст мэдэгдсэн байдаг. '''5.''' Улиастайд сууж байсан Оросын худалдаачин гэх А.В.Бурдуков Оросын хаант улсын Сангийн яамны Дорнод хэлтсийн тасгийн эрхлэгч В.Л.Котвичид бичсэн захидалдаа: "'''''Манай энд нам гүм байна. Да ламыг Дэжээлингийн ойролцоо чоно, нохойд хаяж өгөв. Одоо тэнд ямар нэгэн хөшөө босгож байна. Барьсных нь дараа зургийг нь авч, таньд ирүүлэхийг хичээнэ."'''''(А.В.Бурдуковоос 1914 оны 7-р сарын 31-ны өдөр Улиастайгаас В.Л.Котвичид бичсэн захидлаас...) '''6.''' Ханддорж вангийн үхлийн тухай ингэж бичсэн байна Тухайлбал: Үндэсний түүхийн архивын сан хөмрөгт: "'''''Гадаад яамнаас тэргүүн сайдын дэргэдэх түшмэл Дашдэлгэрийн мэдүүлэн ирснийг үндэслэж "харьяат засаг, сайд хошой Дайчин Чин ван М.Ханддорж энэ цагаан сарын шинийн зургааны өглөө мориноос шилмэж, ухаан мэдрэлгүй болсныг шавдан засуулсан боловч ер илаарь болж чадсангүй. Мөн өдөр морин цагт нэгэнт наснаас нөгчив'''''" гэсэн байдаг. 1915 оны 2 сарын 8-нд Түшээт хангийн Дайчин хошой чин ван Минжиддоржийн Ханддорж монголын дайснуудад хорлогдон нас барсан. Түүнийг алагдсны дараа 3 этгээдийн хэлэлцээрт орж байсан төлөөлөгчдийг Орос, Хятадын талын хүссэн хүмүүсээр сольж, гэрээний агуулга өөрчлөгдөн 1915 оны 5 сарын 25-нд байгуулсан Хиагтын гэрээ нь Монголын тусгаар тогтнолд ашиггүйгээр харамсалтайгаар эргэж байсан. '''7.''' Оросын Холбооны Улсын Буриад улсын Нийгмийн шинжлэх ухааны номын санд хадгалагдаж буй "'''Гадаад Монголын автономи ба амгалан байдлын тухай бичиг'''"-т: Манай гадаад Монголд улсыг хөгжүүлэхгүй арга мэх үүсгэн хар хятадыг өөртэйгөө дотночлон амраглуулсан ба нэр ба үнэн тангараг тэргүүтнээ умартан тэд нар улсын хулгайчид хортны нам болж, '''''манай мэргэн алдарт Засагт хаантан Содномравданг хорлон алаад''''' залуу бөгөөд баатар сүрт Түшээт хан (Дашням)-ыг бас тэр мэтээр хорлосон нь үнэхээрийн заналтай. Улсын хэрэгт маш мэргэжиж дотоод, гадаадад алдаршсан нэрт лам Цэрэнчимэд (Дотоод явдлын яамны сайд) басхүү тэр хулгайчдын гарт цаг бусаар үхэв. Бас манай Богд эзэн хааны шадар сайд, далай мэт ухаан төгөлдөр Дайчин ван (Гадаад явдлын яамны сайд Ханддорж) бас ухваргүй банди нар, эрлийз нар архиар согтоож алсныг хэн ч үл мэдэх газаргүй. Энэ мэтээр хор ерөнд ерөндөж алагдсан мэргэн төгөлдөр Түшээт ван (Сангийн сайд Чагдаржав), Бинт ван (Гончигсүрэн) Далай ван (Цэргийн яамны сайд Гомбосүрэн), жич Сахалт лам Бөхбаян ''(өвөрмонголын Хорчин аймгийн ноён Удай Засагт чин вангийн төрсөн дүү, 1911 оны хувьсгалын гол хүн)'', эдгээр цөм хорлогдсон. Манай Богд Чингис хааны язгуур үндэсний үр, маш ариун тунгалаг оюунт Сайн ноён (Намнансүрэн)-г хорлосон нь даанч өнгөргүй. Муу хоронд хамаг бие нь шарлаж өөд болов. '''''Манай халхын аль сайн тэргүүлэгчдийг алж бараад улсын хэргийг шинэтгэн шийтгэх хүнгүй болгон, хайран тул гар төрийг унагаж хамаг ардыг сарниулан, хар хятадын гажуу засгийг хүлээлгэх нь үнэн болов. Хятадаас нууцаар цалин авах банди нар, эрлийз нар манай халхын засгийн нэр сүрийг доромжилж бууруулан хошуу тамгыг хөнгөн болгон тэрхүү өөрсдийн адил язгуургүй эрлийз нарт олгож, нэр нүүрт ван, гүнгийн нэрийг шагнаж байна.'''''" гэж тэмдэглэгдсэн байна. '''8.''' [[Нийслэл хүрээ|Нийслэл хүрээнд]] сууж байсан '''хятадын Бүрэн эрх төлөөлөгч Чэн И-'''гээс 1919 оны 10-р сарын 21-нд Бээжинд явуулсан цахилгаан утасны тэмдэглэлд: ”'''''Гадаад яамны тэргүүн сайд, гүн Цэрэндорж нь их шавийн харьяат бөгөөд хятад угсаатай, хятад хэл бичигт сайн, дотор газарт дотоод халуун сэтгэл байх тул Монгол ноёдыг цуглуулж ятгаваас тэд угаас Б.Цэрэндоржид итгэдэг тул Хятад лугаа нийлбээс сайн болно хэмээн лав санажээ..'''''" гэж тэмдэглэсэн байдаг. '''9.''' 1916 оны Цагаан сараар Гадаад явдлын яамны сайд, хичээнгүй гүн Б.Цэрэндорж Хятадын бүрэн эрхэт төлөөлөгч Чен Лу-тай наргиж суухдаа, '''''Бөхбаяныг Гадаад Монголын тусгаар тогтнолын үйл явдлыг анх өдөөн эхлүүлэгч хэмээн тодорхойлж, хэрэв Хайсан, Удай, Бөхбаян нар ирээгүй бол яавч тусгаар тогтнолын хэрэг өрнөхгүй байсан юм гэж харуусан үглэж байжээ.''''' Яг тэр үед нь Ханддорж хорлогдож, Хайсан, Удай буцаагдаж байсан билээ. Сахалт лам Бөхбаян мөн урвагч дайснуудад хорлогдон, амь насаа харамсалтайгаар алджээ. '''10. Оросын хаант улсын Сангийн яамны Дорнод хэлтсийн тасгийн эрхлэгч''' '''В.Л.Котвичийн''' '''1912 оны''' '''7 дугаар сарын 14-нд буцах замдаа''' '''Оросын Гадаад харилцааны сайд Сергей Дмитриевич Сазановт бичсэн захидалдаа:''' Жамсрангийн Цэвээн гэгч орчуулагчтайгаар Их Хүрээ, Монголын төв болон Засагт ханы хүрээнд, мөн Баруун аймгуудаар явж байхдаа сүм хийдийн төлөөлөгчид, янз бүрийн давхаргын хүмүүстэй уулзаж, тэр үеийн монголын амьдрал ахуй, засаг захиргааны байгуулал, нийгмийн харилцааг ул үндэслэлтэй судалж, '''''Монголын талаарх бодлогоо''''' '''''"Өөрийн улсын хил дээр цэргийн хувьд хүчирхэг улсыг батжуулан бэхжүүлэхгүй байх"''''' гэж тодорхойлсон байдаг.11. Хаант Оросын Эрхүүгийн цэргийн тойргийн Монголын талаар хийж байсан тагнуулын мэдээлэлд: “'''''Монголын Засгийн газарт [[Оросын эзэнт гүрэн|Хаант Оросын]]<nowiki/>гурван эх сурвалж байгаа. Нэг монгол ноён, хоёр буриад түшмэл, гурав дахь нь Засагт Хааны нэг Хатан. Тэр хатан маш чухал ...'''''” гэж тэмдэглэсэн байдаг нь одоо ил болжээ. (''энэ мэдээ болон'' ''Засагт Ханы фото зургийг оросын эзэн хааны жанжин штабын ахлах офицер Газар зүйн нийгэмлэгийн судалгааны нэрийн дор монголд ирэх үедээ авсан нь Оросын архивт хадгалагдаж байна.)'' '''11.''' Д.Содномравдан Засагт ханыг хэрхэн таалал төгссөн тухай нэгэн сонирхолтой дуртгал болох, 1946 онд эргэн сэргээн байгуулсан [[Гандантэгчэнлин хийд|Гандантэгчилэн хийд]]<nowiki/>ийн хамба лам Н.Эрдэнэпил агсан дурдатгал үлдээсэн байдаг. "...'''''1912 оны хавар''''' '''''бүгдийн манлай Засагт хан таалал төгсөв. Нэг өдөр Засагт ханы харьяаны Дашчоймбол дацанд хурал хурж байсан бүх ламыг Засагт ханы бие муудсан тул аваачиж ном уншуулсан юм. Маргааш өглөө нь Засагт ханы харьяат нэгэн ламаас миний асуухад манай Хан тэнгэр болов. Богдын ордонд бараалхаж очоод тэнд хор зооглосон юм гэнэ. Тэгээд үнээний сүү уугаад тус болсонгүй нас эцэслэлээ'''''" гэж хэлсэн байдаг тухай тэмдэглэж үлдээжээ. '''12.''' Daily Telegraph сонинд "Монголын тухай" буланд Орос, Японы 1907 оны гэрээ, Нууц Конвенцын талаар Санкт Петербургээс мэдэгдсэн тухай Лондонд сууж байсан элчин сайд 1910 оны 6-р сарын 24-нд мэдээлсэн байдаг.Үүнтэй холбогдуулан '''Германы Эзэн хаан II Вильхелм: „Хятадад алдагдалтайгаар Манжийг Японоос, Монголыг Оросоос салгаж авах хэрэгтэй … хэрэв Америк, Японы хооронд мөргөлдөөн гарвал …“ хэмээн тэмдэглээд, „ Азид Орос улс Японд … дэмжлэг үзүүлэх шахаанд орвол, бусдаар бол Владивостокийг алдана, Монгол, Зүүн Сибирийг ч бас.'''“[6] гэж дүгнэсэн буй. Манжуур, Монголын тухайд тэр Япон, Орос улсууд Манжуур, Монголыг бусад улсад хаалттай болгож, Хятадаас салган бутаргаж, “нээлттэй хаалганы зарчим”-аас ухрах вий хэмээн эмээж байж. '''13. Зөвлөлт оросын''' '''Гадаад хэргийн ардын комисар Г. Чичерин''' Монгол дахь ЗХУ-ын бүрэн эрхт төлөөлөгч Никифоровт 1924 онд '''''“БНМАУ нь Хятадын суверенитетийн дор автономи байх хэлбэрийг бид тунхаглах боловч хэрэг дээрээ улс төр, эдийн засгийн байгууллын хувьд Монголыг Зөвлөлт маягийн хэлбэрт ойртуулахын тулд бид ажиллана.”''''' гэсэн заавар өгч байжээ. '''14. <u>ХЯТАД-ын архивын эх сурвалж:</u> Засагт Хан П.Содномравдангийн улсаа тусгаарлах тухай “Чин Ши Гао”''' (清史稿, “Чин улсын түүхийн ноорог”) нь Чин улсын (Qing dynasty) түүхийн эх сурвалжид маш дэлгэрэнгүй тэмдэглэгдсэн байна. '''15. <u>ОРОС-ын архивын эх сурвалж:</u> Засагт Хан П.Содномравдангийн Монгол Улсаа тусгаар тогтнуулахад оруулсан үүрэг роль, түүхийн үнэ цэнэтэй баримтууд''' Оросын эзэнт гүрний Цэргийн жанжин штабын архив, Хаан Оросын Газар зүйн нийгэмлэгийн (Русское географическое общество) экспедицийн тайлангууд, XIX–XX зууны Орос–Монголын дипломат болон захиргааны баримт бичгүүдэд тэмдэглэгдсэн байна. Тухайлбал, “Русское географическое общество” (РГО)-ийн экспедицийн тэмдэглэл, Монгол дахь Засагт хан аймгийн ноёдын зураг, тэмдэглэлүүд, Ф. 180 – “Китайские и монгольские дела” - Монгол, Хятадтай холбоотой дипломат бичиг, захидал, гэрээ, Ф. 152 – Сибирийн чиглэлийн дипломат харилцаа-Халх, Зүүнгар, хилийн бүсийн ноёд, Засагту хан Содномравдан мэдээлэл, Ф. 400 – Главный штаб (Генеральный штаб)-Монгол дахь цэргийн ажиглалт, тайлан, Ф. 483 – Сибирийн цэргийн тойрог (Сибирский военный округ)-Халх дахь хилийн цэргийн мэдээ, Ф. 846 – Ази дахь цэргийн экспедицийн материалууд-Монгол, Төв Ази руу хийсэн судалгаа Ф. 391 – Ази, Сибирийн захиргааны баримт, Ф. 560 – Хилийн бүсийн захиргааны материалуудад тодорхой эх сурвалжууд тэмдэглэгдсэн байна. '''Засагт хан Д.Содномравдан''' маань '''“Шашин төрийн төлөө зүтгэхэд хялбарыг эрэхгүй, бэрхээс зайлахгүй, эдүгээгийн төрийн төлөө энэхүү батлан тогтоосон тангараг сахилгыг нүдний цөцгий, зүрхний тольт мэт хичээнгүйлэн хайрлана”''' гэж хэлсэн Тангарагтаа үнэнчээр эх орон ард түмэндээ зүтгэжээ. = <u>'''<small>Засагт Хан аймгийн бүтэц, бүрэлдэхүүн</small>'''</u> = Халхын Эрдэнэ Бишрэлт Засагт Хан Доржпаламын Содномравдангийн үед Хантайшир уулын чуулганы Эрдэнэ Бишрэлт Засагт Хан аймаг нь 20 хошуу, 3 отогтой байв. 1912 онд Засагт хан Д.Содномравдан бээр 1724 оноос хойш өвлөгдөн ирсэн аймгийнхаа чуулганы “Заг голын Бидэрьяа нуурын чуулган” нэрийг өөрчилж өгөхийг Богд хаанд айлтгаж, “Хантайшир уулын чуулган” хэмээн өөрчлүүлж байжээ. Д.Содномравдан ханы өргөсөн бичигт Чуулган хийдэг газрыг өөрчилж өгөх тухай бус Чуулганы оноож өгсөн нэрийг өөрчилж өгөхийг хүссэн байна. Засагт хангууд өөрийн аймаг, хошууны төв Засагт ханы хүрээнд төвлөрөн суудаг байв. Засагт ханы хүрээнд Дашпэлжээлин хийд (1741) байгуулагдаж, хүн амын төвлөрөл, өмнө, баруун, зүүн, хойд этгээдийн олон хөлийн зангилаа газар байсан бөгөөд стратегийн ихээхэн ач холбогдол өндөртэй байршил бүхий газар байлаа. '''Халхын Эрдэнэ Бишрэлт Засагт Хан Аймагт''' Засаг, хошой чин ван, Засаг төрийн жүн ван – 1, Засаг, төрийн бэйл – 3 (нэг нь үе улиран жүн вангийн зэрэгтэй), Засаг, хошууны бэйс – 2 (нэг нь үе улиран бэйлийн зэрэгтэй, нэг нь үе улиран жүн вангийн зэрэгтэй, Засаг, улсын түшээ гүн – 3 (нэг нь үе улиран бэйлийн зэрэг залгамжлана) , Засаг, улсад туслагч гүн – 6 (хоёр нь үе улиран бэйлийн зэрэг залгамжлана) нэг нь үе улиран улсын түшээ гүнгийн зэрэгтэй (нэг нь үе улиран бэйсийн зэрэгтэй), Засаг, тэргүүн зэрэг тайж – 4 байв. Засагт хан аймаг нь Ахай засгийн хошуу, Мэргэн засгийн хошуу, Далай засгийн хошуу, Жалханз хутагтын шавь, Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошуу, Ачит засгийн хошуу, Цогтой засгийн хошуу, Ялгуусан хутагтын шавь, Сэцэн засгийн хошуу, Баатар засгийн хошуу, Эрдэнэ засгийн хошуу, Дархан засгийн хошуу, Засагт хан хошуу, Үйзэн засгийн хошуу, Дайчин засгийн хошуу, Бигэр номун ханы шавь, Илдэн засгийн хошуу, Ёст засгийн хошуу, Итгэмжит засгийн хошуу, Бишрэлт засгийн хошуу, Жонон засгийн хошуунаас бүрдэж байв. Ховд, Урианхайн хязгаарыг зарим талаар хамаарч байв. === Засагт хан аймгийн, хошуу, отгийн нэрс === * Ахай засгийн хошуу * Мэргэн засгийн хошуу * Далай засгийн хошуу * Жалханз хутагтын шавь * Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошуу * Ачит засгийн хошуу * Цогтой засгийн хошуу * Ялгуусан хутагтын шавь * Сэцэн засгийн хошуу * Баатар засгийн хошуу * Үйзэн засгийн хошуу * Эрдэнэ засгийн хошуу * Сүжигт засгийн хошуу * Дархан засгийн хошуу * Засагт хан хошуу * Дайчин засгийн хошуу * Бигэр номун ханы шавь * Илдэн засгийн хошуу * Ёст засгийн хошуу * Итгэмжит засгийн хошуу * Бишрэлт засгийн хошуу * Жонон засгийн хошуу * Жавзандамба хутагтын дархад шавийн гурван отог * Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны Ар ширхтэн отог * Хөвсгөл нуурын урианхайн Арын хоёр сум * Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошууны Өвөр ширхтэн отог * Хөвсгөл нуурын урианхайн Өврийн хоёр сум * Урианхайн хязгаар * Ховдын шинэ хязгаар Халхын өрнө замын Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганы (Хантайшир уулын чуулган) зүүн гарын дундад хошуу буюу Засагт хан аймгийн Үйзэн засгийн хошуу нь 1918 оны хүн амын тооллогоор Өрх – 640. Эрэгтэй – 549 (үүнээс Засаг, төрийн бэйл – 1, Улсын Түшээ гүн –1, хошууны улсад туслагч гүн -1, тайж – 32, хамжлага ард – 64, лам банди – 83, сумны албат эр – 287, сул эр – 93). Эмэгтэй – 515. Нийт – 1064. =='''Гэнэтийн үхэл'''== 1912 онд Халхын 4 ханы нэг Засагт хан Д.Содномравдан хан гэнэт нас баржээ. Түүний үхлийн талаар олон яриа байдаг Тэдгээрийг дурдвал: # <u>Бас нэг ихээхэн сонирхол татах эх сурвалж бол одоо нэгэнт ил болсон Хаант Оросын Эрхүүгийн цэргийн тойргийн Монголын талаар хийж байсан тагнуулын мэдээлэлд:</u> "Монголын Засгийн газарт [[Оросын эзэнт гүрэн|Хаант Оросын]] гурван эх сурвалж байгаа. Нэг монгол ноён, хоёр буриад түшмэл, гурав дахь нь Засагт Хааны нэг Хатан. Тэр хатан маш чухал ... гэсэн байдаг. Үүнээс харахад Засагт Хааны Жамсрангийн '''Цэсрэн хатан''' оросуудын гар хөл болж, энэ нь Богдын тагнуулын албад мэдэгдэн, түүнээс шалтгаалан Засагт хан Содномравданг Хаан болох хуйвалдаан хийж [[Барнаул|байна]] гэж хардагдан сэрдэгдэх үндсийг тавьж, Богдод хорлогдох шалтгаан болсон байж болох юм. Засагт хан, Богдод хорлогдсноос хойш Засагт ханыхан Богдын төрд сүжиг буурч, Засагт ханы Үйзэн Засгийн Батын Дагвын Бат-Очир Улсын Түшээ гүн ноён (үе улиран бэйлийн зэрэгтэй) оройлон эсэргүүцэн татгалзаж, Засагт ханы Баатар вангаас бусад нь Богдын төрд нэг их идэвхийлээгүй байдаг. (''энэ мэдээ болон дээрх Ханы фото зургийг оросын эзэн хааны жанжин штабын ахлах офицер Клеменц.Д.А. Газар зүйн нийгэмлэгийн судалгааны нэрийн дор монголд ирэх үедээ авсан. Оросын архивт хадгалагдаж байна.)'' # Түүнийг хэрхэн таалал төгссөн тухай нэгэн сонирхолтой дуртгал болох, 1946 онд эргэн сэрг<nowiki/>ээн байгуулсан [[Гандантэгчэнлин хийд|Гандантэгчилэ]]<nowiki/>[[Гандантэгчэнлин хийд|н хийд]]<nowiki/>ийн хамба лам Н.Эрдэнэпил агсны дурдснаар "...1912 оны хавар Засагт хан таалал төгсөв. Нэг өдөр Засагт ханы харьяаны Дашчоймбол дацанд хурал хурж байсан бүх ламыг Засагт ханы бие муудсан тул аваачиж ном уншуулсан юм. Маргааш өглөө нь Засагт ханы харьяат нэгэн ламаас миний асуухад манай Хан тэнгэр болов. Богдын ордонд бараалхаж очоод тэнд хор зооглосон юм гэнэ. Тэгээд үнээний сүү уугаад тус болсонгүй нас эцэслэлээ" гэжээ. Хуучны хүмүүс Д.Содномравдан ханыг жуузнаас буугаад ирэхэд толгойн оройноос нь гэрэл цацарсан, гэгээн дээдэс байсан гэлцдэг. # [[Халх]]ын Эрдэнэ бишрэлт Үнэн сүжигт Оройн дээд Дархан Засагт хан Д.Содномравдан ханыг алба<nowiki/>н ёсоор улсын хаан болох эрх<nowiki/>тэй учраас [[Богд хаан]] хорлосон байх магадлалтай гэж үздэг. Тухайлбал, Д.Сүхбаатар жанжинг хорлон алсан гэх хэргээр баривчлагдсан Богд хааны оточ маарамбын Дотоодыг хамгаалахынханд баригдан өгсөн мэдүүлэгтээ бэйс Д.Сүхбаатарын судасыг барьсан үнэн бөгөөд хор өгч алсан нь үгүй. Харин Засагт хаан Содномравдан, Түшээт ван Чагдаржав, Бинт ван Гончигсүрэн, Эрдэнэ далай ван Намсрай нарт хор өгсөн нь үнэн хэмээн мэдүүлэг өгсөн нь тэмдэглэгдсэн нь байдаг. '''<u>Засагт хан Доржпаламын Содномравданы орыг түүний хүү Содномравданы Агваанцэрэн 1912-1915 залгасан</u>''' боловч удаагүй хорлогджээ. Хамгийн сүүлчийн '''<u>Эрдэнэ бишрэлт Засагт хан нь Доржпаламын ахмад хөвгүүн тойн Доржпаламын Цэрэнгомбожав (1915-1923) залгамжилжээ.</u>''' Сонирхол татах баримт нь Засагт хан Д.Содномравдан, Түшээт хан Д.Дашням нарыг хөнөөгдсний дараа балчир хөвгүүд нь хан ор сууж угсаа залгаад 2 жил хүрэлгүй бусдад хорлогдож, хоёр хангийн ах, дүү нар нь Хан ор суусан байдаг. Эндээс хоёр дээдсийн уг үндсийг оргүй таслах өш хонзон ханхалдаг. 1923 оны 10 сарын 19-ны Засгийн газрын хуралдааны дараахан '''<u>1923 оны 10 сарын 24-нд</u>''' Хантайшир уулын хошууны чуулган Хантайшир уулын Жаргалант гол гэдэг газар хуралдан, хошуундаа 11 сум шинээр байгуулж, '''<u>Хошууны даргаар</u>''' '''<u>Засагт хан</u>''' '''<u>Доржпаламын Цэрэнгомбожавын ганц хүү 8 настай Цэрэнгомбожавын Ванчинжавыг сонгож байсан</u>''' байдаг. 1912 онд Өргөөд байсан Засагт хан Д.Содномравданг учир битүүлгээр нас барахад Богд хаанаас лүндэн буулган бүх хүрээ хийдээр хойдын буянг үйлдэн хурал хурж, Засагт ханы шарилыг нутагт нь хүргэх 200 лан зардал хөрөнгийг гаргаж нутагт нь авчирч оршоосон тухай мэдээлэл бий. Юутай ч анхны Ашихай ханаас Засагт хан Д.Содномравдан, түүний хүүг хүртлэх 17 ханы олонхыг Хан Тайширын нуруунд Их Хоригт оршуулж ирсэн нь тодорхой юм. Харин их хэлмэгдүүлэлтийн өмнөхөн Арын хүрээнд тойн лам болсон сүүлчийн хан Д.Цэрэнгомбожавын ухаан самуурч байгаад бие барсанд тэмээнд ачиж, Улаангангад булсан гэдэг. Энд дурдагдсан Жаргалант гол нь аймгийн төвөөс холгүй, Хантайшир уулын ар бэлд байх Ар Гүүбариач орчимд бий. Мөн Эрдэнэ бишрэлт Засагт ханы хүрээний туурь нь ч тэнд байгаа билээ. 1938 онд Өвөр Монголын нутагт Засагт ханы угсаа залгамжлах эрхтэй хан хүү Бат гэгч хүн өөрийн шадар туслах Лодой гэдэг ламтай хамт дүрвэж очсон байсан гэх мэдээллийг Дани улсын жуулчин Хазбанди гэгч тэмдэглэн үлдээжээ. Энэ Лодой гэх ламын зурсан зураг Данийн үндэсний Музейд тавигдсан байдаг аж. Лодой ламын дуулсан Алтан богд гэгч бэсрэг уртын дууны бичлэг ч бас байна билээ. Угсаа залгамжлах эрхтэй тэр Бат гэгч хүн нь Д.Содномравданы ойр төрлийн хүн гэдэг нь ойлгомжтой. Засагт ханы Үйзэн Засгийн Батын Дагвын Бат-Очир Улсын Түшээ гүн, түүний үр хүүхдүүдийг ''(Манж чингийн үеийн Монгол жургааны монголын ноёд ван, гүнгийн угсаа, зэрэг залгах гэрийн удмын данс болон Богд хаант улсын <u>Дотоод хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны</u> түшмэлийн хэлтсийн олон [[ван]], [[тайж]], түшмэлийн зэрэг залгамжлах гэрийн үеийн дансанд бүртгэлтэй ноёд бөгөөд дээд өвгөд нь 1727 онд Орос-Манж чингийн Буурын гэрээг тогтооход оролцож байсан, мөн 1913 онд Монгол-Түвдийн хооронд найрамдлын гэрээг байгуулахад'' ''оролцож байсан нь түүхэн данс бүртгэлтэй. 1918 оны хүн амын тооллогод бүх гарал үүсэл нь бүртгэгдсэн.)'' Эрдэнэ бишрэлт Үнэн сүжигт Оройн дээдийн шууд удмын цагаан яст хүмүүс билээ. Баруун аймгуудын бослого толгойлсон гээд бариа тавианы үеэр том хүү хошуу захирагч, Улсад туслагч гүн Бат-Очирын Бэндэрьяа, хоёр дахь хүү тайж, хошууны Мээрэн Бат-Очирын Доржсүрэн, мөн Арын хүрээ, Гандандаржаалин хийдийн хамба лам, Агарамба-Лхарамба дунд хүү Бат-Очирын Дорлиг ''(Лхасын Цанид дацанд 7 жил сууж, Аграмбын дамжаа барьсан. Төвдийн Цанид дацангийн Цанто дансанд бүртгэлтэй. Мөн Бат-Очирын Дорлиг аграмба, лхарамба нь Монголоос анх удаа Жагарын буюу Энэтхэгийн Наландад 7 жил суралцан гүн ухааны оргилд хүрсэн гүүш байсан юм. Түүнийг монголын заяаг даасан ч гэж ярилцах нь байсан гэдэг. Түүний бүтээсэн монголын ирээдүйн бошиго Эрдэнэсийн санд өөр хөлгөн судрын нэрээр хадгалагдаж байна. Нарийвчлан судлах хэрэгтэй. (сонирхолтой нь Засагт хан аймагт Дорлиг нэртэй 5 аграмба байсан нь Цагаатгах комиссын тогтоолд байна)'', мөн хүргэн хүү тайж П.Цэрэнбалжир нарыг нь баривчилж, хөрөнгийг хурааж, цаазалсан. ''(Монгол Улсын Дээд шүүхийн 1992.01.16 улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдэгчийг цагаатгасан 02, 08, 112, 126 тогтоолоос..).'' Өндөр настай болсон Батын Дагвын Бат-Очир Түшээ гүн хөвгүүдээ [[Улиастай]]д баригдаж очсоноос хойш араас нь очиж, ухаан самуурсан байдалтай удаан хугацаагаар Улиастайн шоронгийн хавьцаа байхад нутагт нь урьдын албатууд нь авчирсан гэдэг. Дагвын Бат-Очир Түшээ гүн ноёны хатан нь Даржаагийн Цэенпил (Даржаа тайжийн дунд охин), долоон хүүхэд буюу таван хүү, хоёр охин төрүүлж өсгөсөн. Дөрөв дэх охин (нэрийг мэдэхгүй, Дэндэв гэдэг хүнтэй суусан, хэлмэгдээд сураг тасарсан), тав дахь охин ноёхон Бат-Очирын Замбаг, зургаадугаар хүү тайж Бат-Очирын Өлзий-Осор, долоодугаар хүү Бат-Очирын Даваажав (яаруу даваажав) нар байлаа. Хэлмэгдүүлэлтээс болж өнгөрсөн том хүү Бат-Очирын Бэндэрьяагийн охин буюу ач охин Норовжав, мөн дунд охин Бат-Очирын Замбагын нөхөр хүргэн хүү тайж П.Цэрэнбалжирын хүү Ц.Санжмятавыг буюу зээ хүүгээ, мөн зээ охиноо өөрөө өргөж авсан. Нутаг хошуундаа "Начин Бандихай", Даншигийн начин Бат-Очирынхон хэмээн авгайлан хүндлэгддэг байсан. Хуучнаар Завхан аймгийн Жаргалан сум буюу одоогийн Говь-Алтай аймгийн Жаргалан сумын Тэйл баг-Гүзээн тэйл, Бүрэн багийн нутагт аж төрж байсан. Завханы Цагаанхайрханд бас ураг төрлүүд нь олноор байсан гэдэг ба тэдгээр хамаатан садангуудаас УИХ-ын гишүүд төрсөн байдаг. Зургаадугаар хүү Бат-Очирын Өлзий-Осор гэж нутаг орондоо төдийгүй, улс даяар цуутай мундаг том Зээрэмбэ ламтан байсан. Алтан богд хаадын тайлга (Дашинчилэн), Улаанхайрхан, Батбуянг үе удмаараа уламжлан тахидаг байсан. Засагт хан аймгаас тодорсон, хожмын үеийн (Говь-Алтай, Завхан, Баянхонгор) цуутай гэгдэх бүх гэгээнтнүүдийн багш нь байсан бөгөөд социализмын үед нууцаар бүгдээр сэм ирж мөргөдөг ном нийлдэг байсан билээ. Улиастай хотод 108 суварга босгуулсан гэгээнтнүүдийн ихэнх нь шавь нь байлаа. ''(1979 онд Далай лам Данзанжамц БНМАУ-д анх удаа айлчлан ирэхэд уулзуулсан байдаг, мөн Латимор гуайг ирэхэд уулзуулж Дилав хутагтын мэндийг уламжилсан ч гэх сул яриа бий. Мөн Төв Хороо, Улс төрийн товчооны том дарга нар ч ил далд ирж уулздаг, таалал болохын өмнөхөн 1984 онд МАХН ТХороо төвөөс өгсөн үүргийн дагуу аймгийн намын хороо, хүн эмнэлгээс тусгай үүргийн онгоцоор нарийн мэргэжлийн алдартай 2 эмч, сувилагчтай очуулж гэрт нь эмчлүүлж онцгой анхаарч байсан байдаг. Жаргалан сумынхан одоо хүртэл тэр тухай ярьдаг. Тэрхүү эмчилж байсан 2 эмч хожим монголын алдартай удам дамжсан мундаг эмч нар болсон)''. Бат-Очирын Өлзий-Осор нь насанд хүрээгүй хүүхэд байхдаа тойн лам болж Арын хүрээнд тойн лам (Засагт хан асан) Доржпаламын Цэрэнгомбожав үеэл ахынхаа гэрт амьдарч байгаад тэрээр хэцүү цагаар хавчиг үүрэг үүрч, хоёр мод тулан бадарчин болж явганаар Хүрээ орж баригдаагүй үлдсэн бөгөөд Их Хүрээний Засагт ханы харьяа мэдэлд байсан Дашчоймбол дацанд шавилан суусан. Хожим нутагтаа ирж эхнэр тавнан Гомбожавын Хөнхөртэй гэр бүл болж, зургаан хүүхэд төрүүлж өсгөсөн. Батнайрамдал нэгдэлдээ анхны тахианы аж ахуйг байгуулан эрхлэн удаа дараагийн таван жилийн гавшгайч, төрийн өндөр дээд одонгуудаар шагнагдаж өндөр нэр хүндтэй ажиллаж амьдарч байлаа. Үр хүүхдүүд нь Өлзий-Осорын Содном, Өлзий-Осорын Базаррагчаа, Өлзий-Осорын Доодиймаа, Өлзий-Осорын Дашням, Өлзий-Осорын Ичинхорлоо, Өлзий-Осорын Даариймаа нар болно. Засагт хаан Өвгөдийн минь заяа тэтгэж, Өлзий-Осор орших болтугай. ==Холбоотой мэдээлэл== *[[Засагт хан аймаг]] *[[:Ангилал:Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай аймаг]] * [[:Ангилал:Завхан аймаг|Завхан аймаг]] * [[Жаргалан сум]] == Эшлэл == * Ермаченко И.С. Политика маньчжурской династии Цин в Южной и Северной Монголии в XVII в. М.: Наука. Главная редакция восточной литературы, 1974 — 196 с * Козлов П. | Тибет и Монголии * The romantic story of the Mongolian Independence * LES RUSSES EN MONGOLIE * A Tour in Mongolia 1920 by Beatrix Bulstrode (Mrs. Edward Manico Gull) * История Монгольской народной республики. Изд. 3-е. — М.: Наука. Главная редакция восточной литературы, 1983 — 660 с * William Elliott Butler. ''The Mongolian legal system: contemporary legislation and documentation''. p.255 * Thomas E. Ewing, Revolution on the Chinese Frontier: Outer Mongolia in 1911, Journal of Asian History (Wiesbaden), v. 12, pp. 101–119 (1978).  (англ.) * Thomas E. Ewing. ''Between the Hammer and the Anvil. Chinese and Russian Policies in Outer Mongolia, 1911–1921''Bloomington, IN, 1980. p. 36. Tsedev, pp. 40, 46.  (англ.) * МОНГОЛ УЛСЫН ТУСГААР ТОГТНОЛЫН ЭХИЙГ ТАВЬСАН ГОЛ ЗОХИОН БАЙГУУЛАГЧ ЗАСАГТ ХАН  ДОРЖПАЛАМЫН СОДНОМРАВДАН  ЭЭДРЭЭТ ХУВЬ ЗАЯА https://unentogs.blogspot.com/2026/01/ * ''Батсайхан О.'' 2008. Монголын суулчийн эзэн хаан VIII Богд Жавзандамба. Улаанбаатар: Адмон * ''Кузьмин С. Л.'' Русско-Монгольское соглашение 1912 г. и независимость Монголии. – Вестник Московского городского педагогического университета, серия "Исторические науки", № 1, 2015, с. 80-87  (орос.) * ''History of Mongolia'', Volume 5. Mongolian Institute of History, 2003. * Bat Ochir baavain lekts 1 <nowiki>http://www.youtube.com/watch?v=twc9mF-oJow</nowiki> 08м:45с * Istoriya Tuvy [History of Tuva], v. 1, pp. 354–55. * 1913 г., октября 23. — Декларация России и Китая о признании автономии Внешней Монголии. * Batsaikhan, O. The Last King of Mongolia, Bogdo Jebtsundamba Khutuktu. Ulaanbaatar: Admon, 2008, p.293 – <nowiki>ISBN 978-99929-0-464-0</nowiki> * Нутаг орноо чөлөөлсөн нь * ҮНДЭСНИЙ ЭРХ ЧӨЛӨӨ, ТУСГААР ТОГТНОЛОО СЭРГЭЭСНИЙ БАЯРЫН ӨДӨРТ (Memento 30. Арванхоёрдугаар сар 2019 ''цахим архивт'') О.Батсайхан * Төрийн ордны танилцуулга * Монгол улсын нийгэм, эдийн засаг соёл 1911 он * Шагдарын Үнэнтөгс.  ТУСГААР ТОГТНОЛ БА АНХДУГААР ҮНДСЭН ХУУЛЬ 2008 он * Богд Хаант Монгол Улсын Төрийн Хамгаалалт (Memento 2. Аравдугаар сар 2019 ''цахим архивт'') Төрийн Тусгай Хамгаалалтын Газар. * История Эрдэни-дзу. Факсимиле рукописи / Пер. с монг., введ., комм. и прил. А.Д. Цендиной. М.: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 1999. — 255 с <nowiki>ISBN 5-02-018056-4</nowiki> * Лубсан Данзан. Алтан тобчи (“Золотое сказание”) / Пер. с монг., введ., комм. и прил. Н.П. Шастиной. М.: Наука. Главная редакция восточной литературы, 1973 — 439 с * Скрынникова Т. Д. Ламаистская церковь и государство. Внешняя Монголия. XVI — начало XX века. — Новосибирск.: Наука. Сиб. отд-ние, 1988. — 104 с <nowiki>ISBN 5-02-029353-9</nowiki> * Цааджин Бичиг (“Монгольское уложение”): Цинское законодательство для монголов 1627—1694 гг. Монгольский текст. Введ., транслитерация монг. текста, пер. и комм. С.Д. Дылыкова. М., 1998 * Шара туджи: Монгольская летопись XVII века. Сводный текст, пер., введ. и прим. Н.П. Шастиной. М.; Л., 1957. * ang Mu jokiyaba. Namyun, Banzaraγča mongγolčilaba. Mongγol-un qosiγu nutuγ-un temdeglel (dumda). Ündüsüten-ü keblel-ün qoriy-a. * Майский И. Современная Монголия. Иркутск, 1921. * Ц.Цэрэндорж. Засагт хан аймаг. МОНГОЛЫН ТҮҮХИЙН ТАЙЛБАР ТОЛЬ. * О.Батсайхан, З.Лонжид, О.Баяртөр, Л.Алтанзаяа. (2012). МОНГОЛЧУУД: XX-XXI зуунд Зурагт түүх. Улаанбаатар. МОНСУДАР * Г, Бадамсамбуу (2018). "Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: "Элжигинийг эвдсэн" хэрэг, түүний үр дагавар". ''Historia Mongolarum''. '''17''': 42. * "ЗАСАГТ ХАН, ХАНТАЙШИР УУЛЫН АЙМАГ, АЛТАЙ АЙМАГ, ГОВЬ-АЛТАЙ АЙМГИЙН ГАЗАР НУТГИЙН ХАМААРАЛ". Эх хувилбараас архивласан: 2020-01-29. Татаж авсан: 2022-07-28.{{Reflist}} * ang Mu jokiyaba. Namyun, Banzaraγča mongγolčilaba. Mongγol-un qosiγu nutuγ-un temdeglel (dumda). Ündüsüten-ü keblel-ün qoriy-a. * Майский И. Современная Монголия. Иркутск, 1921. * Ц.Цэрэндорж. Засагт хан аймаг. МОНГОЛЫН ТҮҮХИЙН ТАЙЛБАР ТОЛЬ. * О.Батсайхан, З.Лонжид, О.Баяртөр, Л.Алтанзаяа. (2012). МОНГОЛЧУУД: XX-XXI зуунд Зурагт түүх. Улаанбаатар. МОНСУДАР * Г, Бадамсамбуу (2018). "Баруун Халхын хямрал хэзээ эхлэв: "Элжигинийг эвдсэн" хэрэг, түүний үр дагавар". ''Historia Mongolarum''. '''17''': 42. * "ЗАСАГТ ХАН, ХАНТАЙШИР УУЛЫН АЙМАГ, АЛТАЙ АЙМАГ, ГОВЬ-АЛТАЙ АЙМГИЙН ГАЗАР НУТГИЙН ХАМААРАЛ". Эх хувилбараас архивласан: 2020-01-29. Татаж авсан: 2022-07-28 * Ц.Цэрэндорж. Засагт хан аймаг. МОНГОЛЫН ТҮҮХИЙН ТАЙЛБАР ТОЛЬ. * О.Батсайхан, З.Лонжид, О.Баяртөр, Л.Алтанзаяа. (2012). МОНГОЛЧУУД: XX-XXI зуунд Зурагт түүх. Улаанбаатар. МОНСУДАР * Шагдарын Үнэнтөгс “Төгс эрх зүйн төлөөх тэмүүлэл” 2009 он. "[[Засагт хан Содномравдан|Засагт хаан Доржпаламын Содномравдан"]] http://unentogs.blogspot.com/2013/12/blog-post_6515.html == '''Засагт хан Доржпаламын Содномравдангийн талаарх англи, франц, герман хэл дээрх эх сурвалж''' == * Owen Lattimore – ''Inner Asian Frontiers of China'' (1940 * William Woodville Rockhill – ''The Land of the Lamas'' (1891) *Henry Serruys – Mongol studies articles (1950–1970) *C. R. Bawden – ''The Modern History of Mongolia'' *Paul Pelliot – ''Notes on Mongolia'' *Missions géographiques en Mongolie (1890–1910) *Otto Franke – ''Geschichte des chinesischen Reiches'' *Erich Haenisch – Mongolian historical texts *Walther Heissig – ''Die Mongolen'' == '''Засагт хан Доржпаламын Содномравдангийн талаарх орос хэл дээрх эх сурвалж''' == ====== <small>РГВИА – Цэргийн түүхийн архив</small> ====== ====== '''<small>(Российский государственный военно-исторический архив)</small>''' ====== ====== <small>РГИА – Төрийн түүхийн архив</small> ====== ====== '''<small>(Российский государственный исторический архив)</small>''' ====== ====== <small>РГО – Оросын Газарзүйн Нийгэмлэг</small> ====== ====== '''<small>(Русское географическое общество)</small>''' ====== Засагту хан Содномравдангийн тухай Оросын эзэнт гүрний Цэргийн жанжин штабын архив, Хаан Оросын Газар зүйн нийгэмлэгийн (Русское географическое общество) экспедицийн тайлангууд, XIX–XX зууны Орос–Монголын дипломат болон захиргааны түүхийн баримт бичгүүдэд тэмдэглэгдсэн байна. “Русское географическое общество” (РГО)-ийн экспедицийн тэмдэглэл, Монгол дахь Засагт хан аймгийн ноёдын зураг, тэмдэглэлүүд, РГВИА Ф.400, РГО экспедици, АВПРИ Ф.180, РГИА Ф.391, АВПРИ + РГО, РГВИА Ф.483, Ф.846. Ф. 180 – “Китайские и монгольские дела” - Монгол, Хятадтай холбоотой дипломат бичиг, захидал, гэрээ, Ф. 152 – Сибирийн чиглэлийн дипломат харилцаа-Халх, Зүүнгар, хилийн бүсийн ноёд, Засагту хан Содномравдан мэдээлэл, Ф. 400 – Главный штаб (Генеральный штаб)-Монгол дахь цэргийн ажиглалт, тайлан, Ф. 483 – Сибирийн цэргийн тойрог (Сибирский военный округ)-Халх дахь хилийн цэргийн мэдээ, Ф. 846 – Ази дахь цэргийн экспедицийн материалууд-Монгол, Төв Ази руу хийсэн судалгаа Ф. 391 – Ази, Сибирийн захиргааны баримт, Ф. 560 – Хилийн бүсийн захиргааны материалуудад тодорхой эх сурвалжууд тэмдэглэгдсэн байна. == '''Засагт хан Доржпаламын Содномравдангийн талаарх хятад хэл дээрх эх сурвалж''' == == 参考文献 == # 見祁韻士《皇朝藩部要略》、《清史稿》藩部傳 # 《清史稿》列傳三百八 藩部四 # 周学军，哲布尊丹巴政权内阁总理大臣设置考——兼与吕一燃先生商榷，中国边疆史地研究1999年第3期，第69-8 # Ци Юньши-гийн ''«Хаант улсын харьяат аймгуудын тойм»'' болон ''«Чин улсын түүхийн ноорог»''-ийн харьяат аймгуудын намтар хэсгийг үзнэ. # ''«Чин улсын түүхийн ноорог»'', намтар, 308-р бүлэг, харьяат аймгууд IV. # Жоу Сюэцзюнь, “Жавзандамба хутагтын засгийн газрын ерөнхий сайдын албан тушаалын бүтэц, зохион байгуулалтын судалгаа — мөн Лю Ижаньтай хийсэн хэлэлцүүлэг”, ''Хятадын хилийн түүх, газарзүйн судалгаа''сэтгүүл, 1999 оны 3-р дугаар, 69–82-р тал. # “某年，某子索特那木拉布坦袭扎萨克汗” (“... онд хүү Содномравдан Засагт хангийн хэргэмийг залгамжлав” {{DEFAULTSORT:Содномравдан, Засагт хан}} [[Ангилал:19-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:20-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Засагт хан]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1867 онд төрсөн]] [[Ангилал:1912 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Говь-Алтай аймаг]] [[Ангилал:Жаргалан сум]] [[Ангилал:Завхан аймаг]] [[Ангилал:Цагаанхайрхан сум (Завхан)]] a6sqlerv0oxndircs3m3ab7pfm4yi9w Феррари 0 59546 855216 773265 2026-04-30T18:52:12Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855216 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс компани | name = Феррари С.п.А. | logo = | logo_size = 190px | image = フェラーリ本社前 (36309429124).jpg | image_caption = | image_size = | type = Хувьцаат компани | traded_as = | foundation = [[1947 он]] | founder = [[Энцо Феррари]] | location = [[Амстердам]], [[Нидерланд]]<br /><small>(Захиргааны төв нь [[Маранелло]], [[Итали]])</small><ref name="ferraricorporate">[http://corporate.ferrari.com/en ferrari.com – Corporate]</ref> | Slogan = | key_people = [[Сержо Маркионне]] <small>(УЗ-ийн дарга)</small><br />[[Амедео Фелиса]] <small>(гүйцэтгэх захирал)</small> | industry = [[Автомашин]] | products = | revenue = €2,76&nbsp;тэрбум <small>(2014)</small><ref>[http://corporate.ferrari.com/en/about-us/glance ferrari.com – At a glance]</ref> | num_employees = 2850 <small>(2014)</small><ref>[http://corporate.ferrari.com/en/about-us/people ferrari.com – People]</ref> | homepage = [http://www.ferrari.com/en_en/ www.ferrari.com] }} '''Феррари''' нь [[итали]]йн спорт загварын [[автомашин]] болон [[Формула-1]]-ийн уралдааны тэрэг үйлдвэрлэгч хувьцаат компани юм. Компанийн төв байр нь [[Амстердам]]д байрлах ба харин захиргааны төв байр нь италийн [[Маранелло]]д байдаг.<ref>[http://www.theguardian.com/business/2015/jul/23/ferrari-separation-fiat-chrysler-new-york-stock-exchange-public-offering/ theguardian.com – Ferrari kickstarts split from Fiat Chrysler by filing for NYSE share listing]</ref><ref>[http://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1648416/000164841615000004/newbusinessnetherlands.htm sec.gov – New Business – As filed with the Securities and Exchange Commission on July 23, 2015]</ref><ref name="ferraricorporate" /> Энэ компанийг урьд нь уралдааны автомашины жолооч байсан [[Энцо Феррари]] 1947 онд үүсгэн байгуулсан бөгөөд 2016 онд нийт хөрөнгийн ойролцоогоор 80 хувь нь<ref>{{Cite web |url=http://www.fcagroup.com/en-US/group/structure/Pages/default.aspx |title=fcagroup.com – Group Structure |access-date=2016-07-06 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303194856/http://www.fcagroup.com/en-US/group/structure/Pages/default.aspx |url-status=dead }}</ref> [[Фиат Крайслер Автомобайлс]]ын эзэмшилд байсан. 2015 оны аравдугаар сарын 21-нд [[Нью-Йоркийн хөрөнгийн бирж]]эд бүртгэгдсэн. == Түүх == [[File:Ferrari 125 S fl.jpg|thumb|right|[[Феррари 125]], (1947 он)]] Компанийн түүх нь авто уралдааны баг [[Скудериа Феррари]] багтай салшгүй холбоотой бөгөөд тус уралдааны багийг Энцо Феррари 1929-1938 оны хооронд удирдан өөрсдөө уралдааны автомашин үйлдвэрлэлгүй, [[Алфа Ромео]]г үйлдвэрлэгчээр хамтран автомашины уралдаанд амжилттай оролцож байжээ. Тухайн үеэс л эхлэн өнөөдөр ч ашиглаж байгаа Ферраригийн цоройж байгаа морины дүрс бүхий бэлгэдэлийг хэрэглэж иржээ. 1940 онд Скудериа компанийн нэрээ ''"Авто Авио Коструциони Феррари"'' хэмээн өөрчлөн нэрлээд компанийн төвийг 1943 онд Маранелло руу шилжүүлсэн нь өнөөдрийг хүртэл энэ хотдоо байрлаж байна. Тус үйлдвэр нь 1944 онд бөмбөгдөлтөнд өртөн сүйтгэгдсэн ч 1946 онд буцаан сэргээн босгосон байна. Ферраригийн үйлдвэрлэсэн хамгийн эхний автомашин нь 1947 онд үйлдвэрлэсэн [[Феррари 125|Феррари 125 С спорт]] загвар бөгөөд 1,5 литрийн багтаамжтай 12 цилиндр бүхий хөдөлгүүртэй тэрэг байв. Феррари тухайн үедээ уралдааны автомашиныг жишээ нь [[Милле Миглиа]]д оролцож буй багуудад худалдан мөнгө олох зорилготойгоор үйлдвэрлэжээ. Үүнээс нь гудамжны зөвшөөрөл бүхий суудлын автомашиныг хөгжүүлэн бий болгосон бөгөөд эдгээр нь уралдаанд оролцох зөвшөөрөлгүй байв. [[Пининфарина]] дизайн студийн хийсэн өвөрмөц хийц, дизайнтай загварууд нь баячуудын гангарааны унаа байсан ба одоо ч хэвээрээ юм. Пинифаринагаас гадна Скаглитти, Бертоне, Вигнале зэрэг автомашины дизайны студиэр Феррари дизайнаа хийлгэж байв. Феррари олон удаа хямралд орж байлаа. 1960-аад онд [[Форд]] Феррариг худалдаж авах санал гаргасан ч, тэд явцын дунд татгалзсан хариу өгсөн учир [[Форд]] [[Форд GT 40]]-г шинээр зохион бүтээж, Ферраригийн спорт загварын уралдаанд ноёрхож байсан ноёрхлыг унагаажээ. [[Фиат]] 1969 онд 50 хувийн<ref>[http://auto.ferrari.com/de_DE/kontinuierliches-erbe/unternehmen/geschichte/die-geschichte-enzos/ ferrari.com – Энцо Ферраригийн түүх] (герман, англи, итали хэл дээр)</ref> хөрөнгө нийлүүлэн нэгдэж, [[Порше 917]]-д хариу барьсан нь 25 ширхэг үйлдвэрлэгдсэн үнэтэй загвар болох [[Феррари 512S]] байлаа. Гэсэн хэдий ч энэ тэрэг сүүлд 1972, 1973 оноос л эхлэн ялалт авчирсан юм. Үүний дараа Феррари ийм төрлийн уралдаанд оролцохоо зогсоосноос гадна 1973 онд тэдний Формула 1-ийн баг сүйрлийн байдалтай байсны улмаас тэр жилийн Формулад ч оролцоогүй аж. 1970-аад он [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] спорт автомашины уралдааны аюулгүй байдал, хэрэглээ, ялгарах хорт хийн дүрэмдээ уяруулсан өөрчлөлт оруулсан нь борлуулалтыг нь огцом өсгөсөн байна. Үүнээс хойш 1988 оноос л компанийг үндэслэгч [[Энцо Феррари]]г нас барсны дараа Феррариг худалдан авах хүсэлт олширсон нь, Энцо байхгүй бол Феррари оршин тогтнохгүй гэсэн үзэл буюу Энцогүйгээр Феррариг цааш үйлдвэрлэж чадахгүй<ref>[http://auto.ferrari.com/de_DE/kontinuierliches-erbe/unternehmen/geschichte/ ferrari.com – Феррари компанийн түүх] (герман, англи, итали хэл дээр)</ref> гэж яригддаг байснаас үүдэлтэй байжээ. 1996 оноос эхлэн Формула 1-д амжилт гарган эхэлснээр тус марк нь өөрсдийгөө илүү гэдгээ олонд баталсан юм. 2010 оны аравдугаар сарын 4-д Эмиртийн [[Абу-Даби хот|Абу Даби]] хотод [[Феррари Ворлд]] гэх нэртэй чөлөөт цагаа өнгөрөөx паркийг 25 га газар барив. Энэ паркийн сэдэв нь хамгийн хурдан автомашинтай холбоотой бөгөөд [[Ойрх Дорнод]]оос худалдан авагчдыг Феррарид татах зорилготой юм. 2014 оны аравдугаар сарын 29-нд шинэээр үүсч бий болсон Фиат Крайслер Автомобилес нь Феррарид байх өөрийн эзэмшлийн 90 хувиа 2015 он гэхэд Феррарид өгөхөө зарлав. Үүнээс 10 хувийг нь Феррари хөрөнгийн биржэд дээр худалдсан бөгөөд үлдсэн 80 хувийг нь хувьцаа эзэмшигчдэдээ хуваан тараасан ба энэ нь бас л хөрөнгийн бирж дээр худалдагдсан байна.<ref>[http://www.spiegel.de/wirtschaft/unternehmen/ferrari-fiat-chrysler-will-sportwagenfirma-an-boerse-bringen-a-999979.html spiegel.de – Спорт загвар автомашин үйлдвэрлэгч: Фиат Крайслер нь Феррариг хөрөнгийн биржэд оруулах хүсэлттэй байна]</ref> Ферраригийн 10 хувийг ямар ч өөрчлөлтгүйгээр Энцо Ферраригийн хүү [[Пьеро Феррари]] эзэмшиж байна.<ref>[http://www.forbes.com/sites/neilwinton/2014/10/30/fcas-ferrari-move-likely-to-make-capital-raising-exercise-run-smoothly/ forbes.com – FCA's Ferrari Move Likely To Make Capital Raising Exercise Run Smoothly]</ref> ==Цоройж буй морь== Тус маркийн эмблем нь шар өнгийн дэвсгэр дээр хар өнгийн морины дүрс болон SF (Скудериа Феррари, монголоор ''уралдааны жүчээ Феррари'' буюу ''Ферраригийн уралдааны жүчээ'') үсгээс бүрдэнэ. Сөнөөгч онгоцны нисгэгч Франческо Баракка нь энэ эмблемийг [[дэлхийн нэгдүгээр дайн]]д онгоцондоо бэлгэдэл болгон хэрэглэж байжээ. Франческо Баракка нь агаарын тулалдаанд олон олон ялалт байгуулж яваад 1918 оны зургаадугаар сарын 19-нд буудуулан үхсэн ба тун удалгүй үндэсний баатраар тодров. Франческо өөрийн сөнөөгч онгоцондоо цоройж байгаа морины дүрсийг зуруулсан учир нь тэрбээр морин цэргийн хороонд байснаас үүдэлтэй аж. Энцо Ферраригийн дүү Дино Феррари нь дэлхийн нэгдүгээр дайнд бас амь үрэгдсэн бөгөөд тэр Франческотой хамт нэг нисэх ангид хамрагддаг байснаас түүний онгоцон дээр ч цоройж буй морины дүрс зураастай байсан аж. Үүнээс гадна бас нэгэн батлагдаагүй онол байдаг нь, германы нэг нисгэгч [[Штутгарт]] хотын сүлдийг онгоцон дээрээ зуруулсан байсныг Франческо хуулсан гэдэг. Мөн германы автомашин үйлдвэрлэгч [[Порше]] ч бас Штутгарт хотын сүлдийг тус хотын Цуффенхаузен дүүрэгт байрлах өөрийн үйлдвэрийн маркийн тэмдэг болгон ашигласан аж. 1932 онд Энцо Феррари [[Равенна]]д болсон авто уралдаанд оролцон түрүүлчихээд явж байтал Франческо Бараккагийн ээж Контесса Паолина Бианколитай таарчээ. Тэдний уулзалтаар Франческогийн ээж түүнд морины дүрсийг эмблем болгон хэрэглэхийг санал болгосон байна. Гэвч энэ эмблемийг бүр хойно 1932 оноос эхлэн [[Спа-Франкоршам авто тойруулга|Спа-Франкоршам]]д [[Алфа Ромео]] ашиглан оролцож байгаа [[Скудериа Феррари]]гийн тэрэгт л хэрэглэх зөвшөөрлийг авчээ. Шар дэвсгэр өнгийг Энцо Феррари нэмсэн нь, түүний төрсөн хот [[Модена]]гийн бэлгэдэл өнгө бөгөөд тухайн үед компанийн төв байр тэнд байрлаж байсан юм. == Автомашины загваруудын зургийн цомог (сонголтоор) == Уралдааны автомашины загварууд нь ч тэр, гудамжны зориулалттай автомашинуудын нэр нь ч тэр ихэнхдээ ямар нэгэн тоотой байх ба энэ тоог тайлан унших боломжтой байдаг. Эдгээр тоо нь Диногоос бусад тохиолдолд дандаа нэг цилиндрийн эзэлхүүний хэмжээг бүхэлтгэн авсан байдаг. Хэрвээ энэ тоог цилиндрийн тоогоор нь үржүүлбэл нийт эзэлхүүний хэмжээ нь гарна. Жишээлбэл: 275 (цилиндрийн тоо 12) гэж байвал 12 x 275 см³ = 3,3 л; 625 (дөрвөн цилиндрт цуваа байршилтай хөдөлгүүр) гэсэн тоо байгаа тохиолдолд 4 x 625 см³ = 2,5 литрийн багтаамжтай гэх мэт. <gallery widths="200" perrow="5"> Ferrari 125 S fl.jpg|[[Феррари 125]], 1947 он Saxony Classic Rallye 2010 - Ferrari 330 GTC 1967 (aka).jpg|[[Феррари 330]], 1961-1968 он Ferrari 288 GTO front.jpg|[[Феррари 288 GTO]], спорт автомашины загвар Ferrari 488 GTB.jpg|[[Феррари 488]], 2015 оноос хойш Ferrari500F2.jpg|Альберто Аскари, Луижи Виллорези нар [[Феррари 500]]-р [[1952 оны Формула-1]]-д уралдаж буй нь Von Trips, Clark and P. Hill at 1961 Dutch Grand Prix.jpg|[[Феррари 156]] (1961) Ferrari F2003-GA Michael Schumacher 2003.jpg|[[Феррари F2003-GA]] (2003) Sebastian Vettel-Ferrari 2015 (2).JPG|[[Феррари SF15-T]] (2015) </gallery> == Цахим холбоос == {{Commons|Ferrari|Феррари}} * [http://www.ferrari.com/ Ферраригийн албан ёсны цахим хуудас] * [http://formula1.ferrari.com/en/ Скудериа Феррари Формула-1-ийн цахим хуудас] * [http://www.redinfocus.com/ Том зургуудын цуглуулга бүхий онлайн сэтгүүл] == Зүүлт тайлбар == <references /> [[Ангилал:Феррари| ]] [[Ангилал:Амстердамын аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:Эмилиа-Романьягийн аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:Италийн автомашин үйлдвэрлэгч]] [[Ангилал:Маранелло]] [[Ангилал:Маркийн нэр]] [[Ангилал:Нидерландын автомашин үйлдвэрлэгч]] [[Ангилал:Хөдөлгүүр үйлдвэрлэгч]] [[Ангилал:Хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:FTSE MIB-ийн аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:1947 онд байгуулагдсан]] bt832w3cretl7iaams73f4mhyc7q08k Шри Шри Рави Шанкар 0 60608 855226 852508 2026-04-30T21:25:00Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855226 wikitext text/x-wiki [[File:Sri Sri Ravi Shankar - new.jpg|thumb| {| class="wikitable sortable" !'''Нэр''' ! '''Рави Шанкар''' |- |'''Төрсөн огноо''' |{{Birth date and age|df=yes|1956|5|13}} |- |'''Үндэстэн''' |{{IND}} |- |'''Цол, Хүндлэл''' |[[Шри Шри]], [[Энхийн Элчин сайд|Энхийн элчин сайд]], [[Хүмүүнлэгийн зүтгэлтэн]], [[Оюун санааны удирдагч]], [[Дээрхийн гэгээнтэн]] |- |'''Үндэслэгч''' |[[Амьдрах урлаг сан]], [[Олон улсын хүний үнэт зүйлсийн ассоциаци]]<ref>{{cite web|title=Шри Шри Рави Шанкар: Үндэслэгч|url=http://www.iahv.org/in-en/about-us/sri-sri-ravi-shankar/|website=Олон улсын үнэт зүйлсийн Ассоциаци|2015-09-27}}</ref>, [[:en:World_Forum_for_Ethics_in_Business|Бизнесийн ёс зүйн төлөөх дэлхийн дээд хэмжээний чуулган<sup></sup>]]<ref>{{cite web|title= Бизнесийн ёс зүйн дэлхийн дээд хэмжээний чуулганыг үндэслэгч|url=http://wfeb.org/about-us/founders/|website=World Forum for Ethics in Business|}}</ref> |- |'''Гуру''' |[[:en:Maharishi_Mahesh_Yogi|Махариш Махеш Йоги]] <ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Maharishi-Mahesh-Yogi-cremated-in-Allahabad/articleshow/2774934.cms|title="Махараши Махеш Йогичийг Аллахабад хотод чандарлав."|work=The Times of India}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/india-news/mahesh-yogi-cremated-with-state-honours/article1-275051.aspx|title="Махеш Йогичийг чандарлахад улс орны нэр хүндтэй эрхэмүүд оролцов."|work=hindustantimes.com}}</ref> |- |'''Эшлэл''' |Алсын зорилго минь хүчирхийлэлгүй, стрессгүй дэлхийн төлөө.<ref>{{cite web|url=http://www.srisriravishankar.org|title=Нүүр хуудас - Шри Шри Рави Шанкарын - Албан ёсны веб сайт|work=Official Website of Sri Sri Ravi Shankar}}</ref> |- | | |} ]] '''Шри Шри Рави Шанкар''' хэмээн олон түмэнд танигдсан '''Рави Шанкар''' (Англи хэл. ''Sri Sri Ravi Shankar'', Тамил хэл. ஸ்ரீ ஸ்ரீ ரவி ஷங்கர்; ) 1956 оны 05 дугаар сарын 13-нд [[Энэтхэг]]-ийн [[Тамил Наду]] мужид төрсөн. Түүнийг (хүндэтгэн) [[:en:Sri|Шри Шри]] буюу [[:en:Guru|Гуружи]] эсвэл Гурудэв хэмээн дууддаг.<ref name="Salkin">Эй. Салкин, [http://www.yogajournal.com/article/lifestyle/emperor-of-air/ Агаарын эзэнт гүрэн], ''Yoga Journal'', 2002.</ref> Тэрбээр [[Амьдрах урлаг сан|"Амьдрах урлаг сан"]] олон улсын байгууллагыг 1981 онд байгуулсан бөгөөд уг байгууллага нь хувь хүний стрессийг тайлж, нийгмийн асуудал бэрхшээл, цаашлаад хүчирхийллийг бууруулахад чиглэдэг.<ref>{{cite journal |title=Шри Шри Рави Шанкар|url=http://www.huffingtonpost.com/sri-sri-ravi-shankar/|journal=The Huffington Post}}</ref> Энэтхэг улсын ерөнхийлөгчөөс 1986 онд Йогийн дээд цол (Yoga Shiromani)-ыг хүртэж<ref name="Йога широмани">{{cite web|title=Йога широмани буюу Йогийн очир эрдэнийн дээд цол|url=https://www.artofliving.org/honored-yoga-shiromani}}</ref> байсан эрхэм 1997 онд Женев төвтэй буяны '[[Олон улсын хүний үнэт зүйлсийн ассоциаци]]'-ийг байгуулсан ба уг ТББ нь дэлхийн нийтэд хүмүүний суурь үнэт зүйлсийг түгээн дэлгэрүүлэх зорилго бүхий тусламж, буяны үйлс мөн хөдөөгийн хөгжил зэрэгт анхаардаг. Түүний тусалж үйлчлэх буяны үйлсийг нь үнэлж [[Энэтхэг]], [[Перу]], [[Колумби]], [[Парагвай]] зэрэг орны дээд одон медалиар шагнаж байсан. 2016 оны 1 дүгээр сард тэрбээр Энэтхэг улсын Засгийн газрын "[[:en:Padma_Vibhushan|Padma Vibhushan]]" цолоор шагнуулсан<ref name="www.thehindu.com"/>. == Намтар == Рави Шанкар [[Тамилнаду]] мужийн [[Папанасам]] гэдэг газар мэндэлжээ. Ээжийг нь Вишалакши Ратнам, аавыг нь А. Эс. Венкат Ратнам гэдэг. Түүнийг Рави хэмээн нэрлэдэг (Энэтхэгийн нийтлэг нэр агаад "нар" гэсэн утгатай) ба мэндэлсэн өдөр нь Ням гараг учраас тэр юм. "Шанкар" гэж нэрлэх болсон нь, түүний төрсөн өдөр 18-р зууны [[Хиндү шашин|Хинду]] гэгээнтэн [[Ади Шанкара]]гийн төрсөн өдөртэй давхацдагтай холбоотой.<ref name=nytimesbliss>{{cite news|title=Дээдийн жаргалыг анир чимээ дундаас бэдэрэхүй|url=http://cityroom.blogs.nytimes.com/2011/04/11/seeking-bliss-among-the-honks-and-hisses/?_php=true&_type=blogs&_r=0|work=Нью-Йорк таймэс компаний Нью-Йорк Таймез сонины 2011 оны 04 дүгээр сарын 11-ний дугаар}}</ref> Рави Шанкарын анхны багш нь [[Махатма Ганди]]-тай ойр дотны холбоотой Энэтхэгийн Ведийн ухааны эрдэмтэн [[Судхакар Чатурведи]] билээ.<ref name=journalofdharma>{{cite web|title=Шри Шри Рави Шанкар дэлхий даяар ухааралыг тэлэх урлагийг түүчээлдэг|url=http://www.academia.edu/370329/Sri_Sri_Ravi_Shankar_and_the_Art_of_Spreading_Awareness_Over_the_World|3=2014 оны 9 дүгээр сарын 15|access-date=2016-08-27|archive-date=2018-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20181014232533/http://www.academia.edu/370329/Sri_Sri_Ravi_Shankar_and_the_Art_of_Spreading_Awareness_Over_the_World|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Бандит төрсөн өдрөөрөө түрдэг тэрэг авав|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/bangalore/Pandit-gifted-wheelchair-on-birthday/articleshow/7705520.cms?referral=PM|2014 оны 9 дүгээр сарын 15|work=The Times of India|agency=The Times of India|publisher=Bennett, Coleman & Co. Ltd|date=2011 3 дугаар сар 15, }}</ref> Рави Шанкар [[:en:Bangalore_University|Бангалорийн Их сургуул]]ийн Сэйнт Жосефийн коллежийг дүүргэж, Физикийн ухаанаар Баклаврын зэрэг<ref>{{cite news|title=Физикийн ухааны бакалаврын зэрэг|url=http://bawandinesh.name/look-what-we-found|access-date=2023-09-26|archive-date=2012-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20120629085320/http://bawandinesh.name/look-what-we-found|url-status=bot: unknown}}</ref> хүртсэн<ref>{{cite web|url=http://www.sjcalumni.in/index.php?option=com_content&view=article&id=19&itemid=39|title=Нэрд гарсан төгсөгчид|publisher=sjc.ac.in|access-date=2017-11-29|archive-date=2015-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319062621/http://www.sjcalumni.in/index.php?option=com_content&view=article&id=19&Itemid=39|url-status=dead}}</ref>-ий дараа хоёр дахь багш [[:ru:Махариши_Махеш_Йоги|Махариши Махеш Йогич]] <ref>{{cite news | url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2008-02-12/india/27784158_1_cremation-site-maharishi-mahesh-yogi-floral-tributes | work=The Times of India | title=Махараши Махеш Йогичийг Аллахабад хотод чандарлав. – The Times of India | access-date=2017-11-29 | archive-date=2013-10-23 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131023062521/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2008-02-12/india/27784158_1_cremation-site-maharishi-mahesh-yogi-floral-tributes | url-status=dead }}</ref> -тай учирч ведийн ухаанаар яриа таниулга өрнүүлж, бага хурал зохион байгуулж, [[:en:Transcendental_Meditation|Чанадаас халих бясалгал]]-ыг явуулж, [[Аюурведа]] -н төвүүдийг байгуулж явжээ.<ref>Gautier, Francois. Баяр баясгалангийн Гуру. New York: [[Hay House]], 2008. p. 36.</ref><ref>{{cite book|title=Хязгааргүйд бүдэрсэн нь Эгэл нэгний эгэлгүй гэгээрэлийн замд |first=Michael |last=Fischman|publisher=Morgan James Publishing|year=2010 |isbn=978-1-60037-648-1|ref={{SfnRef|Fischman|2010|p=32}} }}</ref> 1980-аад онд Шанкар оюун санааны ухааны чиглэлээр эрэл хайгуул хийн, дэлхийг тойрон аялаж практик туршлагаар олж тогтоосон курс сургалтаа эхлүүлсэн. Амьдрах Урлаг-ийн Аз жаргалын програмын тулгын чулуу болсон хэмнэлт амьсгалын техник, '[[Сударшан крия|Сударшан Крия]]' нь 1982 онд [[Карнатака]] мужийн [[Шимога]] нутгийн [[Бхадра гол]]-ын эрэгт 10 хоногийн аниргүй бясалгасны дараа "онгод гийж яруу найраг тэрлэх адил" түүнд орж ирсэн гэдэг бөгөөд цааш "Би түүнийг сурч, зааж эхэлсэн" гэж хэлдэг.<ref name=RD>{{Cite news|url=http://www.rd-india.com/newsite/other/facetoface_feb07.asp|title=Face to face|last=Mahadevan|first=Ashok|date=February 2007|publisher=[[Reader's Digest]]|accessdate=5 June 2009|archive-date=29 Есдүгээр сар 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929012144/http://www.rd-india.com/newsite/other/facetoface_feb07.asp|url-status=dead}}</ref> Шанкар сэтгэлийн хөдлөл бүр амьсгалын хэмнэлтэй нягт уялдаатай, амьсгалаа жолоодож, удирдсанаараа хувь хүн сэтгэлээ удирдаж, сэтгэл санаагаа сэргээж, зовлон зүдгүүрээ багасгаж бууруулж болно хэмээдэг.<ref name = ST>{{Cite news| url=http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=20041031&slug=healthbreathing31| title=Гүнзгий амьсгалж стресс сэтгэл гутралаа сулалж чөлөөл| last=MacGregor| first=Hillary E| date=31 October 2004| publisher=The Seattle Times| 7=| access-date=27 Наймдугаар сар 2016| archive-date=2 Дөрөвдүгээр сар 2015| archive-url=https://web.archive.org/web/20150402131215/http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=20041031&slug=healthbreathing31| url-status=dead}}</ref> 1980-аад онд тэрбээр 175 хүүхдэд зориулан сургууль нээсэн <ref>Gautier, Francois. The Guru of Joy. New York: [[Hay House]], 2008. p. 61.</ref><ref>{{cite news|title=Sri Sri Ravi Shankar's sister: At school, teachers came to my brother for advice|url=https://www.mid-day.com/articles/sri-sri-ravi-shankar-sister-at-school-teachers-came-to-my-brother-for-advice/18929181|date=13 Jan 2018}}{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> бөгөөд энэ ганцхан сургууль хүмүүст урам зоригийг төрүүлж, [[Энэтхэг]] даяар тэлж өргөжин, өдгөө 425 сургуульд орон нутгийн амьдралын боломж тааруу, ядуусын хороололын 67000 гаран хүүхэд үнэ төлбөргүйгээр боловсрол эзэмшиж байна.<ref>{{Webarchiv|url=https://www.artoflivingschools.org/ |wayback=20181122221815 |text=Үнэ төлбөргүй боловсрол |archiv-bot=2025-05-21 21:27:55 InternetArchiveBot }}. www.artoflivingschools.org.</ref><ref>[https://www.artofliving.org/in-en/education-home Үнэ төлбөргүй боловсрол]. artofliving.org/in-en. Retrieved on 01 December 2017.</ref> 1983 онд [[Швейцар]]-д анхны Амьдрах урлагийн курс хөтөлбөрөө явуулсан байдаг. 1986 онд [[Хойд Америк|Хойд Америк-]]<nowiki/>т анхны курсээ зохион байгуулахаар [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын [[Калифорни]]-и<nowiki/>йн [[:en:Apple_Valley,_California|Цахиурын хөндийд]] очиж байжээ.<ref>{{cite journal |title=Амьдрах урлагийг үндэслэгч Шри Шри Рави Шанкар хэмээх Энэтхэг иргэн Кранс Монтана чуулганы шагналыг анх удаа хүртэв. |url=http://www.jagranjosh.com/current-affairs/art-of-living-founder-ravi-shankar-first-indian-to-receive-the-crans-montana-forum-award-1309324614-1|date = 29 June 2011}}</ref><ref>[http://artofliving.eu/index.php?id=205&L=17 Түүх]. artofliving.eu. Retrieved on 7 September 2011.</ref> == Гүн ухаан, билиг сургааль == === Оюун санааны амьдрал === Шанкар хайр, энэрэл нигүүлсэл, дотоодоос ундрах урам зориг зэрэг хүмүний үнэт зүйлсийг өсгөн нэмэгдүүлэх тэрхүү оюун санааны ухааныг зааж сургаж, багшилж явдаг. Энэ нь ямар нэг шашин, эсвэл зан заншилд харьяалагдаад байдаггүй. Учир нь бүх хүмүүст энэ нь нээлттэй. Хүн төрөлхтөний салшгүй хэсэгт бид оруулдаг оюун санааны нэгдэл бол үндэстэн, шашин, мэргэжил, эсвэл биднийг тусгаарладаг бусад нэр тодотголоос илүү чухал юм гэдгийг тэрбээр зүрх сэтгэлээрээ мэдэрдэг.<ref>Shankar, Sri Sri Ravi. Bang on the Door. Santa Barbara, CA: Art of Living Foundation. 1995. {{ISBN1-885289-31-6.}}</ref> "Хүчирхийлэл үгүй нийгэм, өвчин үгүй бие, давчдал үгүй амьсгал, төөрөгдөл үгүй сэтгэл, саатал үгүй оюун ухаан, гэмтэл үгүй ой ухаан, уйтгар гуниг үгүй сүнс бол хүмүний оршихуйн төрөлх эрх юм."<ref>{{cite web|url=http://www.artofliving.org/wisdom-best-shock-absorber |title=Мэргэн ухаан бол хамгийн сайн цочрол шингээгч.|publisher=Artofliving.org |date= |accessdate=26 May 2014}}</ref> гэж Шанкар үздэг байна. Түүний хэлснээр [[шинжлэх ухаан]] болон [[спиритуалити]] буюу оюун санааны амьдрал хоёулаа мэдэхийг хүссэн чин хүслээс ургаж гардаг болохоор өөр хоорондоо уялдаа холбоотой мөн эв зохицолтой гэжээ. "Би хэн юм бэ?" гэдэг асуулт нь оюун санааны амьдрал өөд, "Энэ юу юм бэ?" хэмээх асуулт [[шинжлэх ухаан]] өөд дөтөлж хүргэдэг. Хөөр хөгжүүн баяр нь одоо энэ мөчид л гагцхүү байдгийг онцлон, стрессгүй хүчирхийлэлгүй дэлхийг бүтээхийг алсын хараандаа тэрбээр дурджээ. Үүнийг гүйцэлдүүлж хэрэгжүүлэх ач тустай бодитой арга хэрэгсэл нь түүний сургалт хөтөлбөр бөгөөд энэ бүхнийг олон түмэнд санал болгодог билээ. Тэрбээр амьсгалыг бие болон сэтгэлийг хооронд нь холбох аргамжаа, сэтгэлийг тайвшруулах арга хэрэгсэл хэмээн үздэг. Түүний үзлээр "Үнэн бол шугаман шулуун гэхээсээ илүүтэйгээр, бөмбөрцөг шиг бөөрөнхий тул хоорондоо зөрчилдөөнтэй байх ёстой." гэж үздэг.<ref>[https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/07/04/AR2007070401609.html Вашингтон Пост сонины ярилцлага]. Washingtonpost.com (5 July 2007). Retrieved on 7 September 2011.</ref> === Сударшан Крия === Амьсгалахуй дээр тулгуурлаж үндэслэсэн техник [[Сударшан крия]] © ([[:en:Sanskrit|Sanskrit]]: सुदर्शन क्रिया ''sudarśana-kriyā'')<ref name="AolfSite_SkPage">{{Webarchiv|url=http://www.srisri.org/educational-programs/sudarshan-kriya |wayback=20101201154539 |text=Амьдрах урлаг сангийн вебсайт дээрх Сударшан крияаны тухай хуудас |archiv-bot=2025-04-19 00:42:08 InternetArchiveBot }}. Srisri.org. Retrieved on 7 September 2011.</ref> Амьдрах урлагийн Аз жаргалын програмын голлох бүрэлдэхүүн хэсэг, мөн [[Амьдрах урлаг сан]]-гийн сэтгэл зүйн гэмтлийг бууруулж багасгах хөтөлбөр<ref name="AolfSite_SkPage" />-ийн тулгын чулуу юм. ''[[:en:Vajrasana_(yoga)|Vajrasana]]'' ''(бохирч суух)''-н [[:en:Ujjayi_breath|Ujjayi]]''(ялалт)''-н амьсгалыг ''[[:en:Bhastrika|bhastrika]] (хөөргөн амьсгал)''-г хийсний дараа хэмнэлт амьсгалыг ''[[:en:Vajrasana_(yoga)|sukhasana]] (завилж)''-аар суун хийдэг.<ref name="TOISKY">{{cite news|title=Sudarshan Kriya, a stress buster|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2003-09-09/bangalore/27189063_1_sudarshan-kriya-sudarshan-kriya-spinal-cord|newspaper=The Times of India|date=9 September 2003|access-date=2017-11-29|archive-date=2014-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20140107175325/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2003-09-09/bangalore/27189063_1_sudarshan-kriya-sudarshan-kriya-spinal-cord|url-status=dead}}</ref> Анагаах ухааны эрдэм шинжилгээний олон судалгаа дэлхийн нэр хүндтэй сэтгүүлүүдэд Сударшан крияны тухай хэвлэгдсээр байна.<ref name="AOLResearch_List">[http://aolresearch.org/published_research.html Олон улсын нэр хүндтэй сэтгэл судлалын сэтгүүлүүдэд хэвлэгдсэн Амьдрах урлагийн Сударшан крия Йогийн ШУ-ны судалгааны материалуудын жагсаалт] Aolresearch.org.</ref> Бие физиологи, [[сэтгэл судлал]]-ын ач тус үр өгөөжүүд эдгээр судалгаанд орсон ба стрессийн хэмжээг багасгадаг ([[:en:Cortisol|кортизол]]-[[стресс]] үүсгэгч гормон буурсан), [[:en:Immune_system|дархлааны тогтолцоо]] сайжирдаг, [[айдас]] түгшүүрийг арилгаж багасгадаг, [http://www.slideshare.net/tserendorjdorjgotov/6773-68045279 (хөнгөн, дунд хүнд хэлбэр)-ийн сэтгэл гутралыг 67-73 хувь] суллаж бууруулдаг,<ref>{{cite journal|pmid=10708840|last1=Janakiramaiah|first1=N|last2=Gangadhar|first2=BN|last3=Naga Venkatesha Murthy|first3=PJ|last4=Harish|first4=MG|last5=Subbakrishna|first5=DK|last6=Vedamurthachar|first6=A|title=Janakiramaiah, N; Gangadhar, BN; Naga Venkatesha Murthy, PJ; Harish, MG; Subbakrishna, DK; Vedamurthachar,A (2000). Antidepressant efficacy of Sudarshan Kriya Yoga (SKY) in melancholia: A randomized comparison with electroconvulsive therapy (ECT) and imipramine / Меланхоликийн нөхцөлд Сударшан Крияагийн сэтгэл гутралын эсрэг нөлөөː Цахилгаан цочрооны эмчилгээ(ECT)болон имипрамина хоорондын санамсаргүй түүврийн харьцуулсан судлагаа |volume=57|issue=1–3|pages=255–9|journal=Journal of Affective Disorders|doi=10.1016/s0165-0327(99)00079-8}}</ref> [[:en:Antioxidant|антиоксидант]]-ийн хамгаалалыг өсгөн нэмэгдүүлдэг, [[:en:Brain#Functions|уураг тархины мэдрэлийн үйл ажиллагаа]]-г хурцалдаг, (анхаарал төвлөрөл нэмэгддэг, стресс өдөөгчийг суллаж, эрүүлжүүлдэг) зэрэг [http://www.slideshare.net/tserendorjdorjgotov/ss-68048732 өөр бусад шинжлэх ухааны баримт]-ууд<ref>Gautier, Francois. The Guru of Joy. New York: Hay House, 2008. p. 155-164.</ref>-ыг дурдаж болно. == Энх тайван хүмүүнлэгийн үйлс == === Япон орны аз жаргалын индексийн жагсаалтыг урагшлуулахад хамтран ажиллана === Оюун санааны удирдагч хүн амын дунд амиа хорлолтоороо дэлхийд толгой цохидог Япон орны аз жаргалын индексийн жагсаалтыг урагшлуулахад Японы парлиаменттай хамтран ажиллана.<ref>{{cite news|title=Times News|url=https://timesofindia.indiatimes.com/blogs/newshound-tales/an-indian-push-for-japans-happiness-index/?fbclid=IwAR0JJ1Ztokl7E6j2wXM8k9NWP-45pPNBfusTHHyJXio4HixWILZzbi68IrE}}</ref> === Гэр бүл, сургуулийн орчин дахь хүчирхийллийн эсрэг === [[Амьдрах урлаг сан]], [[Олон улсын хүний үнэт зүйлсийн ассоциаци]] АНУ-ын олон мужуудад сургуулийн орчин дахь хүчирхийллийг зогсооход өргөн далайцтай арга хэмжээ явуулж байна. <ref>{{cite web|title= АНУ-ын Дэд Еранхийлөгч асан Jоseph Biden Амьдрах урлагт талархлаа илэрхийлэв| url= https://www.youtube.com/watch?v=TJfE8X0JXOA|}}</ref> Тэр тусмаа АНУ-д сургуулийн орчинд буутай зэвсэгт хүчирхийлэл гарах нь олон улсын хэмжээнд хөндүүр сэдэв бөгөөд [[Амьдрах урлаг сан]], [[Олон улсын хүний үнэт зүйлсийн ассоциаци]] -тай хамтран Сургуулийн орчинд хүчирхийлэлээс сэргийлэх Сургуулийн орчинд ухааралыг нэмэгдүүлж хүчирхийлэлгүй нийгмийг бүрдүүлэх үүднээс хүүхэд мөн өсвөрийн насныханд зориулсан сургуулиудад зориулсан АртЭксел, YES! Хөтөлбөрүүдийг АНУ-ын 200 орчим <ref>{{cite news|title=Empower Youth! Give the Gift that Every Student Deserves!|url=https://www.facebook.com/YESforSchoolsUSA/videos/2202107926722311/UzpfSTEwMDAwMTM0MjcwMzU1NzoxOTk5Mjc4NzQzNDYwMTk2/news}}</ref> ЕБС-ын 100000 гаруй сурагчдад оруулж ач тусыг нь мэдрүүлээд байна<ref>{{cite news|title=IMPACTS|url=http://youthempowermentseminar.org/our-impact=youthempowermentseminar.or/news|access-date=2018-10-25|archive-date=2023-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20231006215333/http://youthempowermentseminar.org/our-impact=youthempowermentseminar.or/news|url-status=dead}}</ref>. === Венесуэлийн хямралыг эвлэрүүлэн зуучлах === [[Амьдрах урлаг сан]] үндэслэгч Оюун санааны удирдагч Шри Шри Шри Рави Шанкарыг [[Венесуелийн Ерөнхийлөгч Николас Мадура]] улс оронд үүссэн улс төрийн хямралыг шийдвэрлүүлэх эвлэрүүлэн зуучлагчаар тохоон томилоод байна.<ref>[https://www.newsnation.in/india-news/sri-sri-ravi-shankar-is-new-peacemaker-of-venezuela-6-times-spiritual-guru-brokered-peace-article-230849.html?fbclid=IwAR3TaLDVeM26EHOgsfIOmN-tlXsksYfAviHGGJEcF1H32ro58XCgbLB7wtw 'Sri Sri Ravi Shankar is new ‘peacemaker’ of Venezuela: 6 times spiritual guru brokered peace'], Nation News</ref><ref>{{Webarchiv|url=https://www.plenglish.com/index.php?o=rn&id=44178&SEO=president-maduro-receives-indian-peace-ambassador-sri-sri-ravi |wayback=20190709203610 |text='President Maduro Receives Indian Peace Ambassador Sri Sri Ravi' |archiv-bot=2026-03-25 13:27:08 InternetArchiveBot }}, Prensa Latina</ref> === Колумб болон ФАРК ( Колумбын Хувьсгалт зэвсэгт хүчин ) === 2015 оны 6 дугаар сард Шри Шри Рави Шанкар [[Колумб]]-ын ерөнхийлөгч [[Хуан Мануэль Сантос]]-тай уулзсан ба, [[Колумб]]-ын засгийн газар болон [https://en.wikipedia.org/wiki/Revolutionary_Armed_Forces_of_Colombia Зэвсэгт ФАРК бүлэглэл]-ийн хооронд энхийн хэлэлцээнд "зуучлагчаар ажиллах"-ыг Колумбын ерөнхийлөгч зөвшөөрсөний дагуу,<ref name="www.youtube.com/watch?v=1U23Hpt1AE0">{{cite web|title=ШРИ ШРИ РАВИ ШАНКАР КОЛУМБ УЛСАД 52 ЖИЛ ҮРГЭЛЖИЛСЭН ИРГЭНИЙ ДАЙНЫГ ТӨГСГӨЛ БОЛГОСОН|url=https://www.youtube.com/watch?v=1U23Hpt1AE0|website=Official website of the Peace Delegation of the FARC-EP (Revolutionary Armed Forces of Colombia - People's Army)|accessdate=22 July 2015}}</ref> 2015 оны 6 дугаар сард Кубад айлчилсан. Зэвсэгт ФАРК улс төрийн явуулга, нийгмийн шударга ёсонд хүрэх ''[[:en:Ahimsa|ahimsa]]'' буюу хүчирхийлэлгүй байх Гандийн зарчмыг дагаж мөрдөхөөр санал нэгдсэн. <ref>{{cite news|title="Шри Шри Рави Шанкар Колумбад Энх тайванг авчирахад тусалдаг.|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Sri-Sri-Ravi-Shankar-helps-to-bring-peace-to-Colombia/articleshow/48022149.cms|accessdate=22 July 2015|agency=Times of India|publisher=Bennett, Coleman & Co. Ltd|date=July 10, 2015}}</ref> 2016 оны 8 дугаар сар 25-нд талууд энх тайвнаар орших нэг талын энхийн хэлэлцээгээ амжилттай явуулж өндөрлүүлэв. <ref>{{cite news|title="Шри Шри Рави Шанкар Колумбын хамгийн харгис мөргөлдөөнийг төгсгөл болгоход гол үүрэг гүйцэтгэсэн тухай|url=https://swarajyamag.com/insta/how-sri-sri-ravi-shankar-played-a-key-role-in-ending-one-of-latin-americas-most-brutal-conflicts|agency=Swarajya Staff|date=September 29, 2016}}</ref><ref>{{cite news|title="ФАРК Колумбын засгийн газар хоёрын дунд үргэлжилсэн 52 жилийн дайны түүхэн төгсгөлд Шри Шри Рави Шанкарын гүйцэтгэсэн үүргийг Колумбын ерөнхийлөгч зарлан тунхаглав|url=http://newsnviews.online/news-n-views/colombian-president-hails-sri-sris-role-in-historic-ending-of-52-year-old-war-between-farc-colombian-%E2%80%8Bgovt-%E2%80%8B-%E2%80%8B%E2%80%8B-%E2%80%8B|agency=newsnviews.online|date=September 28, 2016|access-date=Арван хоёрдугаар сар 18, 2017|archive-date=Хоёрдугаар сар 2, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190202234838/http://newsnviews.online/news-n-views/colombian-president-hails-sri-sris-role-in-historic-ending-of-52-year-old-war-between-farc-colombian-%E2%80%8Bgovt-%E2%80%8B-%E2%80%8B%E2%80%8B-%E2%80%8B/|url-status=dead}}</ref><ref name="www.youtube.com/watch?v=1U23Hpt1AE0"/> === Пакистан === Тэрбээр “Эв эеийн сайхан санаа” өвөрлөж 2004 онд [[Пакистан]]-д айлчилсан <ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/788657.cms 'Пакистанд шашны зүтгэлтэн айлчлав'], The Times of India</ref> ба мөн 2012 онд [[Исламабад]] болон [[Карачи]] хотод Амьдрах урлагийн төвүүдийн нээлтэд оролцохдоо дахин айлчилсан байдаг.<ref>{{cite news|title=Шри Шри Рави Шанкар 'Амьдрах урлаг'-ийнхаа тухай Лахорт ярив|url=http://tribune.com.pk/story/349068/sri-sri-ravi-shankar-tells-lahore-about-his-art-of-living/|accessdate=15 September 2014|publisher=The Express Tribune News Network|date=March 12, 2012}}</ref> 2014 оны 3 дугаар сард [[Исламабад]] дахь Амьдрах урлагийн төв зэвсэгт этгээдүүдэд шатаалгаж байсан. <ref>{{cite news|title=32. Амьдрах урлагийн иогийн төвийг хараалсан нь Энэтхэг болон Шри Шри Рави Шанкар үндэслэгчээс болсон гэж цагдаа сэжиглэж байна.|url=http://newsweekpakistan.com/art-of-living-center-torched-in-islamabad/|accessdate=25 June 2014|work=Newsweek|agency=Newsweek|publisher=AG Publications|date=10 March 2014}}</ref><ref>{{cite news|title=Йогийн төвийг шатаасны дараахан Пакистан ТВ мэтгэлцээн явуулсан уу?|url=http://www.nbcnews.com/news/world/did-pakistan-tv-debate-prompt-burning-yoga-center-n49036|accessdate=25 June 2014|publisher=NBC News|date=10 March 2014}}</ref> === Ирак === [[Ирак]]-ийн Ерөнхий сайд [[:en:Nouri_al-Maliki|Наури ал Малик]]-ийн урилгаар 2007<ref>{{Webarchiv|url=http://www.ibnlive.com/news/art-of-living-guru-in-iraq-to-talk-peace/41193-3.html?xml |wayback=20070930155651 |text=Амьдрах урлагийн оюун санааны удирдагч Иракт Энх тайвны яриа хэлэлцээнд уригдав |archiv-bot=2025-04-19 00:42:08 InternetArchiveBot }}. Ibnlive.com. Retrieved on 7 September 2011.</ref> онд, 2008<ref>{{cite news|title=Шри Шри Рави Шанкар Иракт 2 дахь удаагаа айлчиллаа.|url=http://www.rediff.com/news/2008/dec/22sri-ravi-shankar-visits-iraq.htm|accessdate=15 September 2014|publisher=Rediff.com|date=December 22, 2008}}</ref> онд [[Ирак]]т тус тус айлчилсан айлчлалын үеэр дэлхийн энхтайвныг дэмжих зорилгоор улс төр, шашны удирдагч нартай уулзсан. 2014 оны 11 дүгээр сард Рави Шанкар Иракийн [[:en:Erbil|Ербил]] тусламжийн хуаранд очсон. Тэрбээр мөн уг бүсэд [[:ru:Езиды|Езиды]] болон бусад [[Ислам]] шашинтан бус хүмүүсийн аймшигт нүд хальтрам нөхцөл байдалтай танилцаж, тэдний асуудлыг хөндсөн бага хурлыг зохион байгуулсан.<ref name=huff-erbil-conf>{{cite web|title=Оюун санааны удирдагч Шри Шри Рави Шанкар Езиды үндэстний эрхийг дэмжихээр Иракаар аялана.|url=http://www.huffingtonpost.com/2014/11/19/sri-sri-ravi-shankar-iraq_n_6178316.html|accessdate=20 November 2014}}</ref><ref>{{cite web|title=Энэтхэгийн Оюун санааны мастер Хойд Ирак дахь дүрвэгсдэд тусламж үзүүлэв|url=http://www.scmp.com/news/asia/article/1643903/indian-spiritual-leaders-ngo-steps-relief-work-refugees-northern-iraq|accessdate=20 November 2014}}</ref> === Энэтхэгийн Кашмир === Зүүн Азийн Энх тайвны Чуулган 2016 оны 11 дүгээр сард "Кашмирийг дахин диваажин болгох" нэртэй бага хуралыг [[Жамму-Кашмир|Жамму Кашмирт]] эхлүүлсэн. Шри Шри Рави Шанкар хэлж байгаагаар, Кашмирын хүн амын 90 орчим хувь энх тайван хүсч байгаа ч, хүсэлтийг нь орхигдуулж байна. Тэрбээр мөн нэмж хэлэхдээ "Кашмирын асуудлыг шийдэх шийдэл бол Кашмирчууд өөрсдөөс нь л гацхүү гарах учиртай." Энэ чуулган Зүүн Азийн найман орныг хамтад нь авчирч, үйлдвэрлэл эрхлэлт, ур чадвараа хөгжүүлэх, соёлын солилцоо, боловсролын хамтын ажиллагаа, эмэгтэйчүүдийг хүчирхэгжүүлэх санаачлага зэргээр хамтран ажиллахад чиглэгдэнэ. <ref>{{cite news|title=40. Кашмирын асуудлыг шийдэх шийдэл гагцхүү Кашмирчуудаас л гарна|url=http://m.greaterkashmir.com/news/jammu/solution-to-kashmir-problem-can-only-come-from-kashmiris-sri-sri/234395.html|accessdate=22 February 2017|agency=Greater Kashmir|publisher=GK Communications Pvt. Ltd|date=24 November 2016|archive-date=20 Арван нэгдүгээр сар 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181120015218/https://m.greaterkashmir.com/news/jammu/solution-to-kashmir-problem-can-only-come-from-kashmiris-sri-sri/234395.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Кашмирː Хүн амын 90 хувь нь энх тайванг хүсч байна|url=http://indianexpress.com/article/india/india-news-india/kashmir-90-per-cent-of-people-want-peace-says-sri-sri-ravi-shankar-4392410/|accessdate=22 February 2017|agency=The Indian Express [P] Ltd.|date=24 November 2016}}</ref><ref>{{cite news|title=Кашмирын салан тусгаарлагчид, дайтагч талууд бол 'ашиг олох саалийн үнээ'|url=http://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/241116/kashmiri-separatists-militants-are-cash-cows-says-sri-sri-ravi-shankar.html?fromNewsdog=1|accessdate=22 February 2017|agency=Deccan Chronicle|date=24 November 2016}}</ref><ref>{{cite news|title=Амьдрах урлаг Өмнөд Азид зориулсан бүсийн энх тайвны мөрийн хөтөлбөрийг эхлүүлнэ|url=http://www.ptinews.com/news/8107837_AOL-to-launch-regional-peace-platform-for-South-Asia.html|accessdate=22 February 2017|agency=Press Trust of India|date=22 November 2016}}</ref> === Зүүн Хойд Энэтхэг === 2017 оны 8 дугаар сар, Энэтхэг тусгаар тогнолоо зарласаны 71 жилийн ойн урд өдөр 11 дайтагч талын бүлгээс 68 дайчид [[Манипур]] мужийн Засгын газарт бууж өгөв. Манипур мужийн Ерөнхий сайд [[:en:N._Biren_Singh|Н. Бирен Синг]] хямралтай бүсэд энх тайван авчирсан Шри Шри Рави Шанкарын хүчин зүтгэлийг магтан сайшаав. Шри Шри Рави Шанкарын байгууллага сүүлийн 15 жил Манипур мужид ажилласаар ирсэн билээ. <ref name="statesman">{{cite news|title= Ерөнхий сайд Бирен Шри Шри Рави Шанкар Манипурт явуулсан энхийн хүчин зүтгэлийг магтан сайшаав|url=http://www.thestatesman.com/cities/cm-biren-lauds-sri-sri-ravi-shankar-peace-efforts-manipur-1502438102.html|accessdate=11 September 2017|publisher=The Statesman Limited}}</ref><ref name="india today">{{cite news|title=Манипурː 68 гишүүдийн 6 алан хядагч бүлгийн гишүүн, мөн 4 эмэгтэй алан хядагч эмэгтэй ЕС Бирэн Синг-д бууж өгөв|url=http://indiatoday.intoday.in/story/manipur-terrorist-cadres-surrender-n-biren-singh/1/1025807.html|accessdate=11 September 2017|agency=India Today|publisher=Living Media India Limited}}</ref> 2017 оны 9 дүгээр сард болсон " Ондоошилыг хүчирхэгжүүлэх - Зүүн Хойдын уугуул нутгийн хүмүүсийн бага хурал" дээр Шри Шри Рави Шанкар "Өөр 500 орчим дайчид зэвсгээ хураалгахаар хүлээж байна, тэд энхийн үйлсэд нэгдэхэд бэлэн." хэмээн мэдэгджээ. Уг зүүн хойд хэсгээс 67 эсэргүүцэгч бүлэгийн төлөөлөл уг хуралд оролцсон бөгөөд энхийн өөрчлөлтөд оролцоход бэлэн гэдгээ илэрхийлжээ. Сүүлийн 10-12 жилд зогсолтгүй ажилласан Шри Шри Рави Шанкар түүний байгуулага <nowiki>''</nowiki>Сүүлчийн зэвсгээ дайтагч талууд хураалгах хүртэл үргэлжлүүлэн ажиллах болно." <ref name="nie">{{cite news|title=‘Зүүн хойд мужийн дайтагч тал энх тайван тогтохыг хүлээж байна’|url=http://www.newindianexpress.com/nation/2017/sep/08/north-east-militants-waiting-to-make-peace-1653912.html|accessdate=11 September 2017|agency=The New Indian Express}}</ref> гэж мэдэгджээ. ULFA буюу Ассамын нэгдсэн чөлөөлөх фронтын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга асан [[:en:Anup_Chetia|Ануп Четиа]], уг бага хурлын дарга байсан бөгөөд уг бүсэд энх тайван тогтоох Шри Шри Рави Шанкарын хүчин чармайлтыг магтан сайшаав.<ref name="NorthEast India24">{{cite news|title=Шри Шри Рави шанкар дайтагч талуудыг илааршуулах хэвэнд нь оруулахад бэлэн гэдгээ илэрхийллээ.|url=http://www.northeastindia24.com/sri-sri-ravi-shankar-expressed-willingness-to-rehabilitate-militants-back-into-mainstream/|accessdate=11 September 2017|agency=NorthEast India24|publisher=NorthEast India24}}</ref><ref name="Arunachal24.in">{{cite news|title=Бид сүүлийн галт зэвсэгийг хураах хүртэл үйл ажиллагаагаа зогсоохгүй гэж Шри Шри Рави Шанкар мэдэгдэв|url=http://arunachal24.in/we-will-not-stop-till-the-last-gun-is-laid-down-sri-sri-ravi-shankar/|accessdate=11 September 2017|agency=Arunachal24.in|publisher=Arunachal24.in}}</ref> === Аяадхон асуудал === Энэ Аяадхон асуудалд хэний талд орох гэж байна? гэж асуухад Шри Шри Рави Шанкар “Би аль нэгний талд нь орвол, яаж би зуучилж чадах юм бэ? Яриа хэлэлцээгээр бүхий л ашиг сонирхол /үүндː [[Хиндү шашин|Хинди]], [[Ислам]], Засгийн газар болон бусад бүлэглэлүүд/-ыг багтаасан шийдлийг эрэлхийлж, олохыг зорьж байна.” гэжээ.<ref name="firstpost.com">{{cite news|title=Шри Шри Рави шанкар Аяадхон асуудлаар ЗГ-ын ашиг сонирхолыг төлөөлж байгаа гэдгээ үгүйсгэлээ|url=http://www.firstpost.com/india/sri-sri-ravi-shankar-rejects-congress-charges-of-him-representing-govt-interests-in-ayodhya-dispute-4196673.html|accessdate=2017-11-11|agency=firstpost.com|publisher=firstpost.com}}</ref> Асуудлыг "өөрийгөө өргөмжлөх зорилгоор бусдыг буруутгах"-аасаа илүү харилцан хүндэтгэж, яриа өрнүүлж байж шийдвэрлэж болохсон.<ref name="indiasamvad.co.in">{{cite news|title=25 жилийн өмнө сүмийг нураасан нь Хинди шашинтан Мусулман нарын зовох шалтгаан болсоор байх уу|url=http://www.indiasamvad.co.in/viewpoint/quarter-century-of-demolition-soul-trouble-continues-26513|accessdate=2017-11-29|agency=indiasamvad.co.in|publisher=indiasamvad.co.in|archive-date=2017-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20171202182116/http://www.indiasamvad.co.in/viewpoint/quarter-century-of-demolition-soul-trouble-continues-26513|url-status=dead}}</ref> === Шашин хоорондын яриа хэлэлцээ === Рави Шанкар [[:en:Interfaith_dialogue|шашин хоорондын яриа хэлэлцээ]]нд оролцдог ба одоогоор [[:en:Elijah_Interfaith_Institute|Елижах шашин хоорондын хүрээлэн]]д дэлхийн шашны удирдагчийн зөвлөлийг төлөөлдөг. <ref>{{cite web|title=Энэтхэгийн шашны зүтгэлтэнгүүд|url=http://www.elijah-interfaith.org/index.php?id=731|publisher=Elijah Interfaith Institute|accessdate=30 April 2013}}</ref> 2008 он, 2010 оны шашин хоорондын дээд хэмжээний чуулганаар тэрбээр шашны зүтгэлтнүүдийг оролцуулан ХДХВ-ын эсрэг хамтын үйл ажиллагааг өрнүүлж явуулсан. <ref>{{cite news|title=ХДХБ өртсөн хүмүүсийг Оюун санаагаар анагааж эрүүлжүүлэхүй|url=http://www.dnaindia.com/bangalore/1444431/report-spiritual-healing-for-hiv-infected-in-bangalore|accessdate=2013-07-30|newspaper=DNA|date=2010-09-28}}</ref> 2013 оны 7 дугаар сард Женевт НҮБ-ын ДОХ-ын гол удирдлагуудын хуралд тэрбээр ХДХВ-ээс урьдчилан сэргийлэх, хүйсийн хооронд буй хүчирхийлэл, сэтгэлийн шарх, ялгаварлан гадуурхалын талаарх тулгамдсан асуудлыг хэлэлцүүлсэн байдаг. <ref>{{cite web|title=ДОХ-ын тусламж үйлчилгээнд шинжлэх ухаан, оюун санааны амьдрал холбогдох нь|url=http://www.unaids.org/en/resources/presscentre/featurestories/2013/july/20130703srisrishankar/|publisher=UNAIDS|accessdate=30 July 2013}}</ref> === Хорих ангийн хүмүүжигч нарт зориулсан програм === 1992 онд хорих ангийн хүмүүжигч нарт зорилсан 'Prison SMART' програм<ref>{{cite news|title="Өмнөд Африкийн шоронгийн хүмүүжигчид йог хийв|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7777912.stm|publisher=BBC News|date=2008-12-24|first=Andrew|last=Walker}}</ref>-ийг эхлүүлж, нийгэмтэй тэднийг хөл нийлүүлэн алхахад тусалдаг. <ref>{{cite news|title=Pravin Mahajan 'n D's brother sing together|url=http://expressindia.indianexpress.com/news/fullstory.php?newsid=85731|newspaper=The Indian Express|date=30 April 2007}}</ref>  2002 оноос эхлэн Амьдрах урлагийн [https://www.artofliving.org/mn-mn/%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD-%D0%B3%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD-%D0%B7%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD-%D1%85%D2%AF%D0%BC%D2%AF%D2%AF%D0%B6%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D1%85-%D1%85%D3%A9%D1%82%D3%A9%D0%BB%D0%B1%D3%A9%D1%80 хорих ангийн Prison SMART хөтөлбөр]-ийг хоригдогч гэлтгүй хорих ангийн харгалзагч нарт оруулж эхэлсэн ба [http://cd.gov.mn/mn/%d1%85%d0%be%d1%80%d0%b8%d1%85-%d0%b0%d0%bd%d0%b3%d0%b8-%d0%b0%d0%bb%d0%b1%d0%b0%d0%bd%d0%b4-%d0%b1%d1%8f%d1%81%d0%b0%d0%bb%d0%b3%d0%b0%d0%bb%d1%8b%d0%bd-%d1%81%d1%83%d1%80%d0%b3%d0%b0%d0%bb%d1%82/ ШШГЕГ-тай хамтран 2015 оноос Монголын шорон хорих анги, засан хүмүүжүүлэх газруудад]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ШШГЕГ-тай гэрээтэй ажилласны үндсэн дээр саадгүй чөлөөтэй оруулж эхлээд байна.<ref>{{cite news|title=Хорих анги, албанд бясалгалын сургалт явагдаж эхэллээ|url=http://history.cd.gov.mn/mn/%D1%85%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%85-%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B8-%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B4-%D0%B1%D1%8F%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D1%81%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%82|publisher=history.cd.gov.mn|date=2015-03-30|first=ШШГЕГ|access-date=2017-12-22|archive-date=2019-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190203115503/http://history.cd.gov.mn/mn/%D1%85%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%85-%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B8-%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B4-%D0%B1%D1%8F%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D1%81%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%82/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Албан хаагчдад амьдрах урлаг бясалгалын сургалт зохион байгуулав|url=http://409.cd.gov.mn/index.php/hunii-nuuts-surgalt/surgalt-olon-niitiin-uil-ajillagaa/yltnii/528-shri-shri-amidrah-urlag-bysalgaliin-bagsh-surgalt-zohion-baiguulav|publisher=409.cd.gov.mn|date=2015-03-30|first=ШШГЕГ|access-date=2017-12-22|archive-date=2017-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170528133139/http://409.cd.gov.mn/index.php/hunii-nuuts-surgalt/surgalt-olon-niitiin-uil-ajillagaa/yltnii/528-shri-shri-amidrah-urlag-bysalgaliin-bagsh-surgalt-zohion-baiguulav|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Хүмүүжигчдийг нийгэмшүүлж байна|url=https://www.news.mn/?id=4205|publisher=news.mn|date=2017-06-30|first=ШШГЕГ|access-date=2017-12-22|archive-date=2021-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210411014758/https://news.mn/?id=4205|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=ХАМТАРСАН УУЛЗАЛТ ХЭЛЭЛЦҮҮЛЭГ ЗОХИОН БАЙГУУЛЛАА|url=http://history.cd.gov.mn/mn/%D1%85%D0%B0%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BD-%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D1%85%D1%8D%D0%BB%D1%8D%D0%BB%D1%86%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3-%D0%B7%D0%BE%D1%85%D0%B8%D0%BE|publisher=history.cd.gov.mn|date=2016-03-02|first=ШШГЕГ ТГГ|access-date=2017-12-22|archive-date=2019-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190203112305/http://history.cd.gov.mn/mn/%D1%85%D0%B0%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BD-%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D1%85%D1%8D%D0%BB%D1%8D%D0%BB%D1%86%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3-%D0%B7%D0%BE%D1%85%D0%B8%D0%BE/|url-status=dead}}</ref>. Одоогоор дэлхийн хэмжээнд 60 гаруй орны 700000 гаран шоронгийн хүмүүжигчид энэ хөтөлбөрт хамрагдаж ач тусыг хүртээд байна<ref>{{cite news|title=Yoga, meditation uplift prisoners' spirits in Dubai|url=https://www.khaleejtimes.com/nation/dubai/yoga-meditation-uplift-prisoners-spirits-in-dubai-?fbclid=IwAR0fYfqQan-z8dXxstJ-jCISeIU_6Tjp_-GT-NAFoz2NWawO0ga6BA_YQRg|newspaper=Khaleej times|date=11 October 2018|access-date=25 Аравдугаар сар 2018|archive-date=3 Хоёрдугаар сар 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190203212255/https://www.khaleejtimes.com/nation/dubai/yoga-meditation-uplift-prisoners-spirits-in-dubai-?fbclid=IwAR0fYfqQan-z8dXxstJ-jCISeIU_6Tjp_-GT-NAFoz2NWawO0ga6BA_YQRg|url-status=dead}}</ref>. === Байгалийн гамшиг === Түүний сайн дурынхан 2004 онд [[цунами]], [[Катрина хар салхи]], [[Гаити|Гайти]] зэрэг өөр бусад нутаг оронд болсон мөргөлдөөн, байгалийн гамшгийн хохирогчдод сэтгэл санааны тусламж үзүүлжээ.<ref>[http://www.nouvelleviehaiti.org/ Nouvelle Vie Haiti Youth Corps] Haiti Program</ref> == Нийгэмд хүрсэн санал санаачилгууд == === Хар тамхигүй Энэтхэг аян === 2019 оны 2 дугаар сарын 19-ны өдөр энэхүү аяны үеэр Энэтхэгийн Ерөнхий Сайд Нарендра Моди<ref>{{cite news| url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/gurgaon/drugs-only-strengthen-terrorists-modi/articleshow/68071448.cms?fbclid=IwAR0IjamEE6w8Zh9PrS9aHpDjYh9ya48zSxCGwAsjpazjBAfhRx0Q3Am7I6I| work=The Times of India | title= Drugs only strengthen terrorists: Narendra Modi – The Times of India}}</ref>, болон Боливуудын нэртэй одод продюсэрууд, <ref>{{cite news| url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/varun-dhawan-sanjay-dutt-bollywood-stars-come-support-sri-sri-ravi-shankars-campaign-drug-free-india/?fbclid=IwAR0H6xMAsXYNDyyyqQOwWSbMWYmbDKwEMuU00MDje-XlpbWrHHmGSPHvVAw | work=Bollywood Hungamam | title= Varun Dhawan, Sanjay Dutt, producer Mahaveer Jain and other Bollywood stars along with PM Narendra Modi come out in support of Sri Sri Ravi Shankar’s campaign Drug Free India – Bollywood Hungamam}}</ref> олон их дээд сургууль коллежийн оюутнүүд<ref>{{cite news| url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/varun-dhawan-sanjay-dutt-bollywood-stars-come-support-sri-sri-ravi-shankars-campaign-drug-free-india/?fbclid=IwAR0H6xMAsXYNDyyyqQOwWSbMWYmbDKwEMuU00MDje-XlpbWrHHmGSPHvVAw | work=Bollywood Hungamam | title= Varun Dhawan, Sanjay Dutt, producer Mahaveer Jain and other Bollywood stars along with PM Narendra Modi come out in support of Sri Sri Ravi Shankar’s campaign Drug Free India – Bollywood Hungamam}}</ref> хамрагдаж хар тамхи хэрэглэхгүй байх ам тангараг өргөжээ. === Илүү сайхан Энэтхэгийн төлөөх сайн дурын үйлс === Энэхүү үйлсээрээ 2012 онд Делид гарсан буутай хүчирхийллийн хэргийн эсрэг<ref>{{cite news | url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-12-21/mumbai/35952963_1_vips-azad-maidan-silent-vigil | work=The Times of India | title=Mumbaikars hold public vigils to condemn Delhi horror; seek security for citizens, not VIPs – The Times of India | access-date=2017-11-30 | archive-date=2013-09-21 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130921061044/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-12-21/mumbai/35952963_1_vips-azad-maidan-silent-vigil | url-status=dead }}</ref>, үнэгүй эрүүл мэндийн аян<ref>{{cite news|title= Амьдрах урлаг сангаас ядуусын хорооллынхонд эрүүл мэндийн үнэгүй аян явуулав|url=http://www.business-standard.com/article/news-ians/free-health-camps-for-slum-dwellers-by-art-of-living-113051000649_1.html|accessdate=29 July 2013|newspaper=Business Standard|date=10 May 2013}}</ref>, сонгогчдын сонгох ухаарлыг нэмэгдүүлэх зэрэг олон үйлс аян<ref>{{cite news|title=АУ Сан сонгогчдыг сонгуульд идэвхтэй оролцохыг ятгав|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/Foundation-urges-citizens-to-vote/articleshow/24172020.cms|accessdate=28 November 2013|newspaper=The Times of India|date=15 October 2013}}</ref><ref>{{cite news|title=ТББ-ын сайн дурын ажилчид 35000 гаран сонгогчдын нэрсийг гаргав|url=http://www.sakaaltimes.com/NewsDetails.aspx?NewsId=5179866745637335037&SectionId=5494605966908300850&SectionName=Civic&NewsDate=20131101&NewsTitle=NGO%20volunteers%20enrol%2035,000%20people%20in%20voters%E2%80%99%20list|accessdate=28 November 2013|newspaper=Sakal Times|date=1 November 2013|archive-date=8 Арван нэгдүгээр сар 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161108235711/http://www.sakaaltimes.com/NewsDetails.aspx?NewsId=5179866745637335037&SectionId=5494605966908300850&SectionName=Civic&NewsDate=20131101&NewsTitle=NGO%20volunteers%20enrol%2035,000%20people%20in%20voters%E2%80%99%20list|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title="Би илүү сайхан энэтхэгийн төлөө саналаа өгнө" аяныг YCCE коллеж дэмжлээ url=http://www.nagpurtoday.in/ycce-supports-i-vote-for-better-india-campaign/|accessdate=28 November 2013|newspaper=Nagpur Today|date=11 October 2013}}</ref>-ыг багтаан оруулдаг. === "ХҮЧИРХИЙЛЭЛГҮЙ" хөдөлгөөн === Уг хөдөлгөөн 2013 оны З дугаар сард Шанкарын сангаас хүчирхийлэлийг арилгах зорилгоор үндэсний хэмжээний хөдөлгөөн болж үүссэн. Хувь хүнийг олон нийтийн онлайн сүлжээгээр хүчирхийлэхгүй байх хөдөлгөөнийг хөхиүлэн дэмжиж,<ref>{{cite news|title=Нэг тэр бум хүчирхийлэлгүй байх үйлдлийг Шри Шри Рави Шанкар уриалжээ|url=http://www.lamag.com/citythink/citythinkblog/2013/03/25/no-higher-calling-his-holiness-sri-sri-ravi-shankar-challenges-the-world-to-commit-one-billion-acts-of-nonviolence-|accessdate=17 April 2013|newspaper=Los Angeles Magazine|date=25 March 2013}}</ref> засгийн газар, олон нийтийн эрүүл мэнд хэвлэл мэдээллээр хүчирхийлэлгүй байх зарчмыг тунхагладаг.<ref>{{cite web|title=Хүчирхийлэлгүй байх нь өөрчлөлтийг авчирдаг|url=http://ridley-thomas.lacounty.gov/index.php/nonviolence/|publisher=Los Angeles County|accessdate=26 April 2013|archive-date=16 Аравдугаар сар 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181016094441/http://ridley-thomas.lacounty.gov/index.php/nonviolence/|url-status=dead}}</ref> === Авилгалын эсрэг Энэтхэг === Тэрбээр Локпал (буюу авилгалын эсрэг) тунхаглалын шаардлагыг биелүүлэхийн төлөө өргөн далайцтай хөдөлгөөн өрнүүлдэг<ref>{{cite news|title=Шри Шри Рави Шанкар авилгал хээл хахуулийн эсрэг хөдөлгөөн өрнүүлэв|url=http://www.dnaindia.com/india/1609098/report-sri-sri-ravi-shankar-in-up-on-anti-graft-drive|accessdate=30 September 2013|newspaper=DNA|date=8 November 2011}}</ref> ба "Энэтхэг авлига хээл хахуулийн эсрэг" хөдөлгөөнийг үндэслэгчдийн нэг <ref>{{cite news|title=Энэтхэг авилгалын эсрэг хөдөлгөөнийг үндэслэгч Шри Шри Үндэсний ВЖП намын Локпал тунхаглалд туслана|url=http://www.indianexpress.com/news/iac-founder-sri-sri-says-asked-for-bjp-s-help-on-jan-lokpal/857582/0 |accessdate=30 September 2013|newspaper=The Indian Express|date=9 October 2011}}</ref> юм. === Спортын ёс зүйн тухай дэлхийн дээд хэмжээний чуулган === 2003 онд тэрбээр бизнесийн орчинд хүний мөс чанар үнэт зүйлс, ёс зүйг хүчтэй болгох зорилгыг өвөртлөн Бизнес дэх ёс зүй-Корпорэйт соёл болон Оюун санааны хэлэлцүүлгийг санаачилсан. Энэ нь хожмоо ёс зүйн олон улсын хурлыг зарлан хуралдуулдаг бизнес дэх ёс зүйн төлөөх дэлхийн дээд хэмжээний чуулганыг бүрдүүлэхэд оролцдог болсон. <ref>{{cite news|title=Бизнес дэх ёс зүйн Олон улсын удирдагчдын симпозиум Женевт 2013 оны 7 дугаар сарын 1-нд эхлэв|url=http://m.economictimes.com/news/news-by-industry/et-cetera/international-leadership-symposium-on-ethics-in-business-begins-on-july-1-in-geneva/articleshow/20851594.cms|accessdate=25 September 2014|agency=Bennett Coleman & Co.|publisher=Bennett Coleman & Co.|date=1 July 2013}}</ref><ref>{{cite web|title=Шри Шри Рави Шанкар Европт|url=http://www.neurope.eu/author/sri-sri-ravi-shankar|accessdate=25 September 2014}}</ref><ref name="la-fifa">{{cite web|title=FIFA болон ёс зүй; бие биентэйгээ нөхцөлдөж гүйцэлдэхгүй байна|url=http://www.latimes.com/sports/soccer/la-sp-soccer-baxter-20140914-story.html|publisher=Los Angeles Times|accessdate=2014-09-25}}</ref> 2014 оны 9 дүгээр сард [[Цюрих хот|Цюрих]] хотноо [[:en:World_Forum_for_Ethics_in_Business|Спортын ёс зүйн тухай дэлхийн дээд хэмжээний чуулган]]ыг [[Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо|Олон улсын хөл бөмбөгийн холбоо]]ны гол удирдлагуудыг оролцуулан спортод “Ёс зүй болон нээлттэй байдал”-дээр анхаарал хандуулсан нэг өдрийн арга хэмжээг зохион байгуулсан. <ref name=la-fifa /> === Шри Шри Их сургууль === Шри Шри Их сургууль 2009 онд Шри Шри Рави Шанкар багшийн санаачлагаар байгуулагдсан.<ref>{{Cite web |url=http://www.srisriuniversity.edu.in/srisriravishankar |title=Archive copy |access-date=2017-11-30 |archive-date=2017-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170505114200/http://www.srisriuniversity.edu.in/srisriravishankar |url-status=dead }}</ref> Уг сургууль 2017 онд Үндсэний боловсролын өв тэгш шагнал, Тэргүүлэх санаачлагатай их сургуулийн шагналыг авчээ.<ref>{{cite web|url=http://www.uniindia.com/best-innovative-university-award-for-sri-sri-university/other/news/758703.html|title=Шри Шри Их сургууль хамгийн бүтээлч санаачлагатай их сургуулийн шагнал авав|date=2017-01-23|publisher=United News of India|accessdate=2017-04-21}}</ref> Энэтхэгийн Амьдрах урлаг буюу Виакти Векас Кендра Одишагийн засгийн газартай харилцан ойлголцох санамж бичигт гарын үсэг зурав. Йога, пранаяма, бясалгал амьсгалын иж бүрэн дасгал соёлын програмыг тогтмол явуулж, өөрчлөгдсөн өөдрөг бүтээлч хандлагатай сэтгэлгээг бий болгож Засгийн газрын хэрэгжүүлж байгаа хөдөөгийн хөгжлийн програмтай холбож өгөх юм байна. Үүнд Шри Шри Их сургууль их үүрэг гүйцэтгэнэ. <ref>{{cite web|url=http://orissadiary.com/jharkhand-adopts-odisha-govt-innovative-model-grampanchayats-development-strategy-art-living-technique-dovetailing/|title=Оюун санааны сэргэлт ба хөдөөгийн хөгжил|date=2017-01-23|publisher=orissadiary.com|accessdate=2017-12-14}}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Олон улсын шагнал өргөмжлөл == * 2016 - Энэтхэгийн Хамгийн дээд хоёрдогч иргэний шагнал Падма Вибхушан, 2016 оны 1 дүгээр сар <ref name="www.thehindu.com>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/padma-awards-announced/article8151257.ece|title=Padma Vibhushan for Rajinikanth, Dhirubhai Ambani, Jagmohan|accessdate=28 February 2016|publisher=The Hindu|date=January 26, 2016}}</ref> * 2016 - Dr Nagendra Singh Олон улсын энх тайвны шагнал, Энэтхэг, 2016 оны 11 дүгээр сар<ref>{{cite news|title=Sri Sri Ravishankar gets international peace prize|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Sri-Sri-Ravishankar-gets-international-peace-prize/articleshow/55529251.cms|accessdate=10 December 2016|publisher=The Times of India|date=November 20, 2016}}</ref> * 2015 - Перугийн дээд одон, "Medalla de la Integracion en el Grado de Gran Oficial (Дээд албаны төлөөлөгч)"<ref name="www.dnaindia.com">{{cite news|title=Sri Sri Ravi Shankar conferred with Peru's highest award 'Grand Officer'|url=http://www.dnaindia.com/india/report-sri-sri-ravi-shankar-conferred-with-peru-s-highest-award-grand-officer-2100609|accessdate=22 July 2015|agency=DNA|date=July 1, 2015}}</ref> * 2015 - Колумбын Хамгийн дээд иргэний одон, "Orden de la Democracia Simon Bolivar"<ref name="www.outlookindia.com">{{cite news|title=Sri Sri Conferred With Colombia's Highest Civilian Award|url=http://www.outlookindia.com/news/article/sri-sri-conferred-with-colombias-highest-civilian-award/903924|accessdate=22 July 2015|agency=Outlook|date=June 25, 2015}}</ref><ref>{{cite news|title=Spiritual Leader Sri Sri Ravi Shankar Conferred With Colombia's Highest Civilian Award|url=http://www.ndtv.com/india-news/spiritual-leader-sri-sri-ravi-shankar-conferred-with-colombias-highest-civilian-award-775342|accessdate=22 July 2015|agency=Press Trust of India|publisher=NDTV Convergence Limited 2015|date=June 25, 2015}}</ref> * 2013 - Ганди, Кинг, Икеда хүй нийгэмлэгийг бэхжүүлэх шагнал<ref>{{cite news|title=Sri Sri Ravi Shankar to Speak at Morehouse's Martin Luther King International Chapel|url=http://www.atlantadailyworld.com/201304024956/Praise/sri-sri-ravi-shankar-to-speak-at-morehouse-s-martin-luther-king-international-chapel|accessdate=2013-04-04|newspaper=Atlanta Daily World|date=2013-04-02}}</ref> * 2012 - Парагвай улсын хамгийн дээд иргэний одон 'National Order of Merito de Comuneros, Paraguay, 2012 оны 9 дүгээр сарын 13<ref name="articles.economictimes.indiatimes.com">{{cite news|title=Sri Sri Ravi Shankar gets Paraguay's highest civilian award|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-09-15/news/33863046_1_federico-franco-sri-sri-ravi-shankar-paraguayan-senate|accessdate=22 March 2013|newspaper=The Economic Times|date=15 September 2012|archive-date=25 Гуравдугаар сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130325090517/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-09-15/news/33863046_1_federico-franco-sri-sri-ravi-shankar-paraguayan-senate|url-status=dead}}</ref><ref>http://www.lanacion.com.py/articulo/89279-condecoraran-al-dr-sri-sri-ravi-shankar.html|accessdate=22{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} March 2013</ref> * 2012 - Парагвай улсын хотын захиргааны хүндэтгэвэл зохих иргэн 2012 оны 9 дүгээр сарын 13<ref name="lite.epaper.timesofindia.com">{{cite news|title=Шри Шри Прагвайн хамгийн том шагнал хүндэт иргэн шагналыг авлаа|url=http://lite.epaper.timesofindia.com/mobile.aspx?article=yes&pageid=5&sectid=edid=&edlabel=ETD&mydateHid=15-09-2012&pubname=Economic+Times+-+Delhi&edname=&articleid=Ar00501&publabel=ET|accessdate=2013-03-22|newspaper=The Times of India|date=2012-09-15|archive-date=2013-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20131113152359/http://lite.epaper.timesofindia.com/mobile.aspx?article=yes&pageid=5&sectid=edid=&edlabel=ETD&mydateHid=15-09-2012&pubname=Economic+Times+-+Delhi&edname=&articleid=Ar00501&publabel=ET|url-status=dead}}</ref> * 2012 - Парагвай улсын Асуншон хотын захиргааны хүндэт зочин, 2012 оны 9 дүгээр сарын 12<ref name="lite.epaper.timesofindia.com"/> * 2012 - Бразил улсын Rio de Janeiro мужийн хамгийн дээд Tiradentes одон, 2012 оны 9 дүгээр сарын 3<ref>{{cite web |url=http://alerjln1.alerj.rj.gov.br/scpro1115.nsf/10d6d451b00fd42b832566ec0018d836/94736f5cf68f67fc832579c80070979c?OpenDocument |title=Projeto de Resoluусo |publisher=Alerjln1.alerj.rj.gov.br |date= |accessdate=26 May 2014 |archive-date=13 Арван нэгдүгээр сар 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131113152328/http://alerjln1.alerj.rj.gov.br/scpro1115.nsf/10d6d451b00fd42b832566ec0018d836/94736f5cf68f67fc832579c80070979c?OpenDocument |url-status=dead }}</ref> * 2012 - Өмнөд Африкийн Шивананда сангийн Шивананда дэлхийн энх тайвны шагнал, 2012 оны 8 дугаар сарын 26<ref>{{cite web|title=Sivananda Peace Pillar presented to Ravi Shankar|url=http://sivanandapeacepillars.com/blog/2012/10/08/sivananda-peace-pillar-presented-to-ravi-shankar/|publisher=BLOG of www.sivanandapeacepillars.com|accessdate=22 March 2013|archive-date=10 Есдүгээр сар 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160910022156/http://sivanandapeacepillars.com/blog/2012/10/08/sivananda-peace-pillar-presented-to-ravi-shankar/|url-status=dead}}</ref> * 2011 - Брюселийн Кранз Монтана чуулганы шагнал, 2011 оны 6 дугаар сарын 24<ref>{{Cite web |url=http://www.cmf.ch/awards/LISTE-PRIX-58.pdf |title=Recipients list |access-date=2017-11-30 |archive-date=2013-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131113152331/http://www.cmf.ch/awards/LISTE-PRIX-58.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news|title=Ravi Shankar 1st Indian to get Crans Montana award|url=http://www.indianexpress.com/news/ravi-shankar-1st-indian-to-get-crans-montana-award/809703|accessdate=22 March 2013|newspaper=The Indian Express|date=28 June 2011}}</ref> * 2009 - Форбес сэтгүүлээс зарладаг Энэтхэгийн хамгийн нэр нөлөөтэй 7 удирдагчдын айргийн тавд Рави Шанкарыг нэрлэжээ.<ref>[https://www.forbes.com/2009/11/09/gandhi-singh-tata-leadership-power-09-india_slide_6.html Editor's Picks: Энэтхэгийн хамгийн нэр нөлөөтэй эрхмүүдийн 5 дугаарт: Шри Шри Рави Шанкар оржээ]. Forbes.com (2009-11-09). 2013-03-21 нд хандсан.</ref> * 2009 - Германы Дрездэн хот, Дэлхийн соёлын чуулган соёлын тэнвцвэрийн шагнал, 2009 оны 10 дугаар сарын 10<ref>{{cite news|title=Sri Sri Ravi Shankar conferred award by German organisation|url=http://www.deccanherald.com/content/29982/sri-sri-ravi-shankar-conferred.html|newspaper=Deccan Herald|date=11 October 2009}}</ref> * 2008 - АНУ, Атланта Поениксийн шагнал, 2008<ref name="dnaindia.com">{{cite news|title=Sri Sri Ravi Shankar honoured by three US cities|url=http://www.dnaindia.com/mobile/report.php?n=1202527|newspaper=DNA India}}</ref> * 2008 - АНУ Хьюстон Хүндэт иргэн Сайн үйлсийн элчин сайд, 2008<ref name="dnaindia.com"/> * 2008 - Proclamation of Commendation, New Jersey, USA 2008<ref>{{cite news|title=Sri Sri teaches Art of Living to New Jersey|url=http://specials.rediff.com/news/2008/jul/07sld04.htm|newspaper=rediff.com}}</ref> * 2008 - АНУ Нью Жерсий хүдэтгэлийн тунхаглал 2008<ref name="dnaindia.com"/> * 2007 - Энэтхэгийн Пуне, Сант Шри Днянешварагийн Дэлхийн энх тайвны шагнал, 2007 1 дүгээр сарын <sup><ref>{{cite news|title=Зовлонгоо надад өгчих|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-01-11/pune/27876788_1_sri-sri-ravi-shankar-organic-farming-art-of-living-founder|accessdate=2013-03-28|newspaper=The Times of India|date=2007-01-11|archive-date=2013-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20130331080811/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-01-11/pune/27876788_1_sri-sri-ravi-shankar-organic-farming-art-of-living-founder|url-status=dead}}</ref> * 2006 - Монгол Улсын төрийн дээд одонгоор 2006 онд шагнуулж байсан;<ref>{{cite news|title=”Алтан гадас” одонт Шри шри Рави Шанкарын тухай 24 баримт|url=http://www.24tsag.mn/content/32687.shtml|accessdate=2013 оны 5 сарын 22|citenews=24tsag.mn}}</ref> * 2005 - Энэтхэгийн Шинэ Дели Бхарат Широмани Шагнал, 2005<ref>{{cite news|title=Of oneness, spirituality and unity|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2005-04-21/india/27848023_1_spirituality-time-and-space-pranab-mukherjee|publisher=Times of India|date=21 April 2005|access-date=2017-11-30|archive-date=2013-06-29|archive-url=https://archive.today/20130629121454/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2005-04-21/india/27848023_1_spirituality-time-and-space-pranab-mukherjee|url-status=dead}}</ref> * Недерланд;Гияан Вихар Их сургууль<ref name="Gyan Vihar convocation">{{cite web|title=Gyan Vihar convocation|url=http://gyanvihar.org/pg11.aspx|publisher=Gyan Vihar University|access-date=2017-11-30|archive-date=2013-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20130319001518/http://gyanvihar.org/pg11.aspx|url-status=dead}}</ref>,Жайпур; Кувемпу их сургууль * Аргентиний Буенос Айресийн их сургуулийн доктор; Аргентиний Кордоба, Сигло XXI их сургуулийн хотхон; Ненроде их сургууль<ref>{{Cite web |url=http://www.nyenrode.nl/News/Pages/Sri-Sri-Ravi-Shankar-receives-Honorary-Doctorate-from-Nyenrode-Business-Universiteit-.aspx |title=Sri Sri Ravi Shankar receives Honorary Doctorate from Nyenrode Business Universiteit |access-date=2016-08-26 |archive-date=2013-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029195600/http://www.nyenrode.nl/News/Pages/Sri-Sri-Ravi-Shankar-receives-Honorary-Doctorate-from-Nyenrode-Business-Universiteit-.aspx |url-status=dead }}</ref> * Парагва улсын Асуншон их сургуулийн Доктор<ref name="articles.economictimes.indiatimes.com"/> * 1986 - Энэтхэг улсын Ерөнхийлөгчөөс Йогийн дээд цол (Yoga Shiromani)-ыг хүртэв <ref name="Йога широмани"/> == Номын жагсаалт == Шри Шри Рави Шанкар дараах номыг зохиогч юм. Үүнд: * ''An Intimate Note to the Sincere Seeker''; Vol. 1: <nowiki>ISBN 1-885289-29-4</nowiki>, Vol. 2: <nowiki>ISBN 1-885289-30-8</nowiki>, Vol. 3: <nowiki>ISBN 1-885289-33-2</nowiki>, Vol. 4: <nowiki>ISBN 1-885289-36-7</nowiki>, Vol. 5: <nowiki>ISBN 1-885289-38-3</nowiki>, Vol. 6: <nowiki>ISBN 1-885289-40-5</nowiki>, Vol. 7: <nowiki>ISBN 1-885289-41-3</nowiki> * ''Buddha: manifestation of silence'', <nowiki>ISBN 81-89291-91-2</nowiki> * 1999 – ''Be A Witness: The Wisdom of the Upanishads'', 106 pp. <nowiki>ISBN 81-7621-063-3</nowiki> * 2000 – ''God Loves Fun'', 138 pp. <nowiki>ISBN 1-885289-05-7</nowiki> * 2001 – ''Celebrating Silence: Excerpts from Five Years of Weekly Knowledge 1995–2000'', 206 pp. <nowiki>ISBN 1-885289-39-1</nowiki> * ''Celebrating Love'' <nowiki>ISBN 1-885289-42-1</nowiki> * 2005 – ''Narada Bhakti Sutra'', 129 pp. <nowiki>ISBN 81-7811-029-6</nowiki> * ''Hinduism & Islam, the common thread'', 34 pp, 2002 * ''Secrets of Relationships'', Arktos, 2014 * ''Patanjali Yoga Sutras'', Arktos, 2014 * ''Ashtavakra Gita'', 2010, <nowiki>ISBN 9380592833</nowiki> * ''Management Mantras'', Arktos, 2014 * ''Know Your Child: The Art of Raising Children'', Arktos, 2014 == Тодорхойлолт == * Gautier, François, ''[https://books.google.com/books?id=xGQqAAAAYAAJ The Guru of Joy. Sri Sri Ravi Shankar & the Art of Living]'', Carlsbad, California, Hay House, Inc., 2008. <nowiki>ISBN 978-1-4019-1761-6</nowiki> (First edition: India, Books Today, 2002. <nowiki>ISBN 81-87478-42-X</nowiki>) * Michael Fischman, ''Stumbling into Infinity''. <nowiki>ISBN 978-1-6003-7648-1</nowiki> * Frederique Lebelley ''Walking the Path'' [Narrative of Experience with Sri Sri Ravi Shankar](1st edition: March 2010. ISBN 978-93-8059-22-3) == Эх сурвалж == {{Reflist|30em}} == Цахим холбоос == [http://srisriravishankar.org/ Албан ёсны вебсайт] [[Ангилал:Хиндү шашны хүн]] [[Ангилал:Йогачин]] [[Ангилал:Шинэ эриний Оюун санааны удирдагч нар]] [[Ангилал:Падма Вибхушан одон шагналтан]] [[Ангилал:Монтевидеогийн хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Энэтхэгчүүд]] [[Ангилал:1956 онд төрсөн]] b1oogvk77rbml220lrt8ychmha64nao Ситроэн 0 61045 855206 647719 2026-04-30T16:22:39Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855206 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс аж ахуйн нэгж | Name = Citroën S.A.<br> Ситроэн С.А. | Logo = Citroen 2016 logo.svg | Unternehmensform = [[Хувьцаат Компани (Франц)|Хувьцаат Компани]] | ISIN = nicht vorhanden | Gründungsdatum = 1919 | Sitz = [[Парис]], [[Франц]] | Leitung = [[Линда Жаксон]]<small> (2014 оны зургаадугаар сараас хойш)</small> | Mitarbeiterzahl = | Umsatz = | Stand = | Branche = [[Автомашины аж үйлдвэр|Автомашин]] | Homepage = [http://www.citroen.com/ www.citroen.com] }} [[Файл:2007-07-15 Citroën Typ A IMG 3296.jpg|thumb|right|[[Ситроэн Тип А]] (1919-1921)]] '''Ситроэн''' ({{lang-fr|sitʀoˈɛn}}, '''''Citroën''''') нь францын автомашин үйлдвэрлэгч юм. Ситроэн С.А. нь Пежо С.А.-н охин компани бөгөөд [[Гроупе ПСА|ПСА Пежо Ситроэн]] групп гэж нэрлэдэг. 2014 онд [[ДС Автомобилес]] нэрээр үүсч бий болсон марк нь Ситроэн С.А.-н дээд зэрэглэлийн-дэд марк болж явдаг. Ситроэний үйлдвэрлэх автомашины жагсаалтанд энгийн жижиг тэрэг, жижиг транспортероос эхлээд лимузин, дээд ангиллын автомашин хүртэл байдаг. 2014 онд Ситроэн (ДС-н хамтаар) нь дэлхий даяар 1.303.706 тээврийн хэрэгслийг борлуулжээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.psa-peugeot-citroen.com/sites/default/files/content_files/peugeotsa_2015_ddr_2014_va.pdf |wayback=20151220112045 |text=''2014 Registration Document'' |archiv-bot=2026-04-30 16:22:38 InternetArchiveBot }}, PSA Peugeot Citroën, тал-13, 2015-03-27</ref> Ситроэн нь 2003 оноос 2012 он хүртэл [[Раллигийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Ралли ДАШТ]]-нд найман удаа түрүүлэн үйлдвэрлэгчийн цомыг хүртсэн. Ситроэний жолооч Себастьен Лёб нь 2004-2012 он хүртэл есөн удаа түрүүлэн жолоочийн цомыг хүртжээ. Эдгээр амжилтаараа Ситроэн нь Ралли спортын түүхэн дэх хамгийн олон жолоочийн аварга цолыг, үйлдвэрлэгчийн цомоороо хоёрт жагсдаг өндөр амжилт гаргасан үйлдвэрлэгч юм. == Түүх == === Үүссэн ба эхний бүтээгдэхүүн === Ситроэнийг [[Андре Ситроэн]] үндэслэн байгуулжээ. Компанийн бэлгэдэл эмблем нь тэдний үндсэн үйлдвэрлэлийн бүтээгдэхүүн болох сум хэлбэрт шүд араанаас гаралтай давхар [[Налуу шүдлэлт|налуу шүд араа]] юм. Андре Ситроэн нь 1900 онд Польшоор аялах замдаа араа шүдлэгч машиныг үйлдвэрлэх технологийн патентийг авахаар өргөдөл гаргасан ба тус машинаар 1820 онд зохион бүтээсэн өнцгөн шүдтэй араат дугуйг үйлдвэрлэх санаатаай байв. 1915 онд үйлдвэрлэлээ өөрчлөн тоноглоод, [[дэлхийн нэгдүгээр дайн]]д зориулан [[Шрапнель|шрапнель гранат]]ыг 23 сая ширхэгийг үйлдвэрлэсэн байна. Энэ үйлдвэрлэл нь тэдэнд шаардлагатай байсан суурь хөрөнгийг авчирсан бөгөөд 1919 онд дайн дуусангуут европод цувралаар анх удаа [[Ситроэн Тип А]] гэх загварын автомашиныг цувралаар үйлдвэрлэв. Энэ тэргэнд цувралаар угсарсан нөөц дугуй болон цахилгаан [[асаагуур|стартер]] нь тухайн үедээ онцгой эд ангийн тоонд ордог байлаа. == Цахим хуудас == {{Commons|Category:Citroën|Ситроэн}} * [http://www.citroen.com Ситроэний албан ёсны цахим хуудас] ==Эшлэл== <references /> [[Ангилал:Ситроэн| ]] [[Ангилал:Францын автомашин үйлдвэрлэгч]] [[Ангилал:Урьдын трактор үйлдвэрлэгч]] [[Ангилал:Парисын үйлдвэрлэгч аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:Хэрэглээний автомашин үйлдвэрлэгч]] [[Ангилал:Цахилгаан бензин хосолсон автомашин үйлдвэрлэгч]] a3omqtj7qqol5j27o8rakewnu5mcxi2 Сошиал инженерчлэл 0 62780 855208 813889 2026-04-30T16:32:46Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855208 wikitext text/x-wiki '''Сошиал инженерчлэл''' ({{Lang-en|Social engineering}}) -мэдээллийн аюулгүй байдлын хүрээнд хүний сэтгэл зүйд тулгуурлан үйлдэл хийх болон нууц мэдээлэл олохыг хэлнэ. Өөрөөр хүнд итгэх итгэлийг ашиглан мэдээлэл цуглуулах, залилан хийх эсвэл системд нэвтрэх зорилготой. Сошиал инженерчлэл нь сэтгэл зүй удирдах арга дээр тулгуурладаг бөгөөд харин хэрэглээ нь [[компьютер]] болон мэдээллийн аюулгүй байдлын мэргэжилтэн дунд оршдог. ==Сошиал инженерчлэл төрлүүд:== Social Engineering –ыг ерөнхийд нь 2 хувааж үзэж болно. Үүнд: (Human Based)Хүн дээр чиглэсэн болон (Computer Based) компьютерт чиглэсэн. ===Хүн дээр суурилсан Сошиал инженерчлэл:=== Энэ төрөлд хүмүүстэй шууд харьцаж мэдээлэл авдаг. Өөрөөр хэлбэл хүнд итгэх гэнэн байдлыг ашиглан халдлага хийдэг төрөл юм. Үүнийг 4 үе шаттайгаар явагддаг гэж үздэг. Үүнд: *Эхний алхам нь Research буюу судалгаа: Энэ үе шатанд тухайн хүн болон байгууллагаасаа мэдээлэл цуглуулахыг оролддог бөгөөд мэдээлэлээ тухайн байгийнхаа бичиг баримт, хувийн сонирхол, компаний вебсайт зэрэг зүйлүүдээс цуглуулдаг байна. *Дараагийн алхам нь Hook буюу дэгээ: Энэ алхам нь судалгааны алхам дууссаны дараа үргэлжилдэг бөгөөд тухайн байтай харилцан яриа үүсгэж эхлэхийг оролддог. *3 дахь алхам Play буюу тоглох: Энэ нь гол алхам бөгөөд аажмаар дотно харьцаа үүсгэж харилцааны явцдаа өөрт хэрэгтэй мэдээллээ цуглуулж авна. *Сүүлийн алхам Exit буюу гарах: Энэ нь сүүлийн алхам бөгөөд харьцаагаа аажмаар зогсоодог. Ямар нэгэн зүйл(юу ч ярихгүй...) хийхгүй харьцаагаа таслах нь түүнийг сэжиг авахад хүргэнэ. ===Компьютер дээр суурилсан Сошиал инженерчлэл:=== Компьютерт суурилсан сошиал инженерчлэл нь хүссэн мэдээллээ авахын тулд компьютерийн програм хангамжыг ашигладаг.Үүнд дараах төрлүүд хамаарч болно: ====Pop-up windows==== Энэ халдлагын төрөл нь үсэрч гарч ирэх цонхон дээр тулгуурладаг. Энэ цонх нь дараах байдалтай харагдаж болно. [[File:Pop up.png|thumb|Зураг 2.Үсэрч гарч ирэх цонх|x300px]] Хэрэглэгч тухайн холбоос дээр дарахад халдагчын веб сайт руу холбогдох бөгөөд хувийн мэдээлэл хулгайлах болон ямар нэгэн вирус халдварлуулсан програм хангамж татах эсэхийг асууна. ====Insider attack==== Энэ халдлагын төрөл нь сүлжээн дотроосоо халдлагад өртөх юм.Энэ халдлага нь ихэвчлэн байгууллага доторх өөрийн байр сууриндаа дургүй ажилчны нарийн зохион байгуулсан халдлага байдаг. Яагаад гэвэл тэд бусад ажилчдаасаа хувийн өш авах гэж зохион байгуулсан байдаг. ====Phishing==== Phishing ([[Англи хэл|англи]]. phishing, fishing —гээс гаралтай- загас барих) -Энэ залилангийн төрөл нь нууц үгийг мэдэж аваад таны дансанд нэвтрэх юм. Халдагчид ихэвчлэн олон е-мейл рүү мейл явуулдаг жишээлбэл та үндэсний лото тохирооноос тийм хэмжээний мөнгө хожлоо гэсэн линк бүхий мейл явуулах бөгөөд хэрэглэгч тухайн линк рүү орж өөрийн кредит картныхаа мэдээлэл эсвэл өөрийн нэр, хаяг, нас болон хот зэрэг мэдээлэлүүдийг оруулдаг. Үүнийг ашиглан халдагч нууц үг зэргийг тохируулдаг бөгөөд бүх мэдээллийг олж авах болно. ====Spear phishing==== Энэ халдлагын төрөл нь тодорхой нэгэн бүлэг рүү чиглэгдсэн байдаг. Хэдэн мянган и-мейлийг хамаагүй илгээснээс тодорхой сонгосон бүлэг хүмүүс рүү чиглэгдсэн байдаг. Spear phishing нь өндөр түвшний байд ашиглагдаж байна. Энэ төрлийн халдлагыг “Whaling” гэж нэрлэдэг. Жишээлбэл 2008 онд хэд хэдэн америк CEO уруу хуурамч шүүхийн зарлан дуудах хуудас ирсэн ба үүнтэй хамт хавсарсан файл ирсэн байсан бөгөөд энэ нь үзэх үед malware суулгадаг програм байсан байна. 2010 оны сүүлээс 2011 оны эхэн хүртэл Spear phishing-ийн хохирогдыг нэрлэвэл Австралийн Ерөнхий сайдын оффис, Канадын засгийн газар, Эпсилоны мэйлийн үйлчилгээ, болон Оак Ридж дэх Үндэсний Лаборатори гэх мэт. ====Baiting==== Энэ төрөл нь физик төхөөрөмж ашигласан Trojan horse бөгөөд хохирогчын сониуч зан эсвэл шунал дээр тулгуурладаг. Өөрөөр хэлбэл халдагч хортой програмаар халдварлуулсан флаш диск эсвэл floppy disk зэргийг хүмүүс олохоор газар санаатайгаар орхих явдал юм.Хэн нэгэн флашийг олж сониуч зандаа хөтлөгдөн тухайн хортой флаш дискийг компьютертоо залган вирусыг суулгаснаар халдагчид өөрийн компьютерт (магадгүй компаний төв компьютер) нэвтрэх эрх олгодог. ====Tailgating==== Энэ халдлагын төрөл нь шууд явагддаг бөгөөд хүнийг дагаж хэрэгтэй мэдээлэл цуглуулах үйл явц юм.Жишээлбэл АТМ дээр тухайн хүний ард зогсож нууц үг, дансны мэдээлэл зэргийг хулгайлж авах. ====Pretexting==== Энэ арга барил нь [[цахим шуудан]] дээр явагдах боломжтой.Өөрөөр хэлбэл халдагч чам руу найзын чин нэрийн нэрийн өмнөөс шуудан явуулах бөгөөд найзын чин цахим шуудангийн хаягтай яг адилхан байх болно.Тухайн шуудангийн агуулгад юу ч байж болно.Тухайлбал янз бүрийн хордуулсан PDF файл эсвэл мөнгө зээлэхийг хүссэн утгатай шуудан ч байж болно. ====Typosquatting==== Энэ төрөл нь phishing-тэй төстэй боловч ялгаа нь хохирогчтой шууд харьцдаггүй. Хуурамч веб хуудас үүсгэн ижил домайн худалдан авч хүлээдэг.Тухайн веб хуудас руу үсэрдэг линкийг хохирогчийн компьютерийн хаана ч гарч ирж болно.(Popup windows, Notification хэлбэрээр...) Энэ маягаар хохирогчийн мэдээллийг олж авдаг. ==Арга барил болон нэр томъёо:== Бүх сошиал инженерчлэл нь хүний шийдвэр гаргах тодорхой шинж чанарууд дээр суурилдаг. Зарим тохиолдолд “Хүн дээрх алдаа” гэж нэрлэдэг бөгөөд халдлага хийх арга барилаа тодорхойлохдоо янз бүрийн хослолуудыг ашигладаг.Сошиал инженерчлэлийн халдлага нь компаний ажилтны нууц мэдээллийг хулгайлах ч байж болно. Хамгийн түгээмэл төрлүүд нь утсан дээр явагддаг. Сошиал инженерчлэлийн жишээ нь өөр нэгэн хүн компани руу нэвтрэн орж зарлалын самбар дээр ажилчдын тусламжийн дугаар өөрчлөгдсөн гэх мэтийн мэдээлэл албан ёсны харагдахаар зарлал оруулж өгнө. Тиймээс ажилчид залгаж ярилцах бөгөөд тэдний нууц үг болон хэрэглэгчийн нэр мөн компаний хувийн мэдээлэлүүдийг авах боломжтой. Сошиал инженерчлэлийн өөр нэгэн жишээ гэвэл халдагч social сайтуудаар холбоо үүсгэх ба нөгөө хүнтэйгээ холбоо тогтоох ба харилцан яриа удаанаар үүсгэж эхэлнэ. Тухайн хүнийхээ итгэлийг олох ба үүнийгээ ашиглан пассворд болон банкны дансны мэдээлэл зэрэг эмзэг чухал мэдээллүүдийг олж авдаг. ==Сошиал инженерээс хамгаалах:== ===Байгууллагууд:=== *Ажилтны түвшингийн тогтолцоог бий болгохдоо ажилтны найдвартай байдлыг харгалзан үзэх *Аль мэдээлэл нь эмзэг чухал сошиал инженерчлэлд өртөж болохыг тодорхойлох мөн аюулгүй байдлын системээ задлан авч үзэх *Чухал мэдээлэл удирдахын тулд аюулгүй байдлын протокол, бодлого болон журмыг бий болгох *Ажилчиддаа байр сууринд нь тохируулж аюулгүй байдлын протоколуудын талаар сургалт зохион байгуулах *Аюулгүй байдлын тогтолцоондоо тогтмол шинжилгээ хийх ===Хувь хүн:=== *И-мейлээр ирсэн янз бүрийн линк буюу холбоос дээр дарж орохгүй байх, аттачласан файл татаж авахгүй байх мөн илгээгчийн хаягийг сайн шалгах *Янз бүрийн флаш компьютертоо залгахгүй байх *Антивирус худалдаж суулгах *Янз бүрийн үнэгүй программ ашиглахгүй байх *АТМ ээр үйлчилүүлэхдээ ардаа ямар хүн ямар зайтай байгааг шалгаж харах гэх мэт ==Алдартай сошиал инженерүүд:== *'''Kevin Mitnick''' Kevin Mitnick нь эхлээд компьютерын гэмт хэрэгтэн байсан бөгөөд сүүлд аюулгүй байдлын зөвлөх болсон бөгөөд тэрээр системийг эвдэж орсоноос хэн нэгнийг урхидаж нууц үгийг олох нь илүү бага хүчин чармайлт зарцуулдаг гэдгийг харуулсан. *'''Christopher Hadnagy''' Christopher Hadnagy нь аюулгүй байдлын мэргэжилтэн бөгөөд тэрээр сошиал инженерчлэлийн анхны бие махбодын болон сэтгэл зүйн тогтолцоог тодорхойлсон байдаг бөгөөд түүний ном нь үнэхээр өргөн хүрээтэй тархсан байдаг. *'''Badir Brothers''' Ramy, Muzher болон Shadde Badir- тэд бүгд төрсөн цагаасаа эхлэн сохор байсан бөгөөд тэд 1990 оны үед Израйлд сошиал инженерчлэл ашиглан өргөн хүрээний утас болон компьютерыг тохируулж чадсан. ==Энэ тухай хаанаас харж болох== *White Collar гэх телевизийн цувралд Matt Bomber нь үнэхээр ухаалаг, авьяастай FBI-ын мэдээлэгчийн дүрд тоглодог. *Identity Thief гэх кинонд Melissa McCarthy нь pretexting ашиглан нэр, кредит картны дугаарыг олж авч буй дүрд тоглодог. *Rockford Files гэх телевизийн шоунд Jim Rockford нь өөрийн хувийн судалгааны ажлаа хйихдээ ихэвчлэн pretexting ашигладаг. *Watch Dogs гэх видео тоглоом дээр Aiden Pearce нь өсөж том болох явцдаа сошиал инженерчлэлд суралцаж үүнийгээ ашиглан бусад дүрүүдээсээ өөрт хэрэгтэй мэдээллийг олж авдаг. *Mr.Robot гэх телевизийн шоунд Darlene өөртөө malware агуулсан USB дискийг шоронгийн үүдэнд тараадаг ба хамгаалагч үүнийг олж өөрийн ажлын компьютерт залган шоронгийн дотоод сүлжээг эвддэг. *2014 оны Who Am I гэх кинон дээрх гол дүрүүд нь олон янзын сошиал инженерийн техникүүдийг ашиглаж үздэг. *Maximi Frantini-ы Францын романд Ylian Estevez гэх хакер залуу түүний халдлагууддаа голдуу сошиал инженерчлэл ашигладаг. *James Bond-ын Diamonds Are Forever гэх кинон дээр Bond нь сүүлийн үеийн карт ашиглан онгойлдог системтэй Whyte-ын лаборатори руу нэвтрэн орохдоо Tailgating ашигладаг. *The Thomas Crown Affair гэх кинон дээр нэгэн дүр нь музейн хамгаалагчийг ажлын байрнаас нь холдуулахын тулд [[гар утас]] ашиладаг. *Sneakers гэх кинон дээр нэгэн дүр нь security хамгаалагч дээр очин гарсан аюулгүй байдлын зөрчилийг зүгээр л хуурамч түгшүүр хэмээн итгүүлдэг. *Jeffrey Deaver-ын The Blue Nowhere гэх номон дээр Phate гэх алуурчин нь сошиал инженерчлэл ашиглан нууц мэдээлэлүүдээ олж авдаг ба тэгснээр тэрээр хохирогчтой ойртдог байна. гэх мэт ==Холбоос== *Rahul Singh Patel, 'Kali Linux Social Engineering' ном *[http://searchsecurity.techtarget.com/definition/social-engineering/ What is Social Engineering] *[https://www.webroot.com/us/en/home/resources/tips/online-shopping-banking/secure-what-is-social-engineering/ Сошиал инженерчлэлийн тухай дэлгэрэнгүй]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[https://www.tripwire.com/state-of-security/security-awareness/5-social-engineering-attacks-to-watch-out-for/ 5 Social Engineering Attacks to Watch Out For] *[https://digitalguardian.com/blog/social-engineering-attacks-common-techniques-how-prevent-attack/ Social Engineering Attacks: Common Techniques & How to Prevent an Attack] *[https://www.smartfile.com/blog/social-engineering-attacks/ 23 Social Engineering Attacks You Need To Shut Down] *[http://www.makeuseof.com/tag/protect-8-social-engineering-attacks/ How To Protect Yourself From These 8 Social Engineering Attacks] *[http://www.datto.com/blog/5-types-of-social-engineering-attacks/ 5 Types of Social Engineering Attacks]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[https://web.archive.org/web/20161206170717/http://www.bankinfosecurity.com/interviews/understanding-social-engineering-i-3349 Understanding Social Engineering] *[https://www.hillcrestbank.com/security/social-engineering/Hillcrest Bank Social Engineering]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Ангилал:Кибер гэмт хэрэг]] 2113ru0oxa8jo6t84wkty7xt05nxod9 Улс орнуудын нэрийн утга учир 0 66614 855213 854877 2026-04-30T18:26:51Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855213 wikitext text/x-wiki Улс орнуудын нэрийг монгол хэлний цагаан толгойн үсгийн дарааллаар байршуулж, нэрийн утга учрыг тайлбарласан болно. ==А== === {{AUS}} === Эртний Ромын "Үл мэдэгдэх өмнөдийн газар нутаг" номонд дурдсан нэршилээр буюу Шинэ Латин хэлээр "Өмнөдийн газар нутаг" гэсэн утгатай нэршил. Анх уг нэршлийг 1625 онд Испани хэлээр хэрэглэж байсан <ref>[[Purchas, Samuel]]. "[http://memory.loc.gov/service/rbc/rbdk/d0404/02951422.jpg A note of Australia del Espíritu Santo, written by Master Hakluyt]", in ''Hakluytus Posthumus'', Vol. IV, pp. 1422–1432. 1625.</ref> бөгөөд одоогийн Австрали гэх нэрийг Британийн нэрт Аялагч Меттью Флиндерс 1814 онд байр зүйн нэрээр хэрэглэж, олонд түгээжээ.<ref name="Flind">Flinders, Matthew. ''[http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm A Voyage to Terra Australis] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121111005442/http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm |date=11 November 2012 }}''. 1814.</ref> Шинэ Өмнөд Уэльсийн амбан захирагч Лаклан Магуэр 1817 оны орчимд Их Британийн колониудын зөвлөлд хүргэсэн тайлан мэдээлэлдээ "Австрали" гэх нэрийг албан ёсны баримт бичигт анхлан ашиглажээ.<ref>Letter of 12 December 1817. Op. cit. ''Weekend Australian'', 30–31 December 2000, p. 16.</ref> Энэ явдлаас хойш долоон жилийн дараа буюу 1824 онд уг тивийг олон улсад "Австрали" хэмээн нэрлэж хэвшсэн юм.<ref>{{Cite book|last=Department of Immigration and Citizenship|title=Life in Australia|publisher=Commonwealth of Australia|year=2007|page=11|isbn=978-1-921446-30-6|format=PDF|url=http://www.immi.gov.au/living-in-australia/values/book/english/lia_english_part1.pdf|accessdate=30 March 2010}}</ref> === {{AUT}} === Герман хэлний "Өстеррайх" гэх үгийг 1147 оноос эхлэн Латин хэлэнд оруулан "Австри" гэж хэрэглэж иржээ. Энэ нь "Дорнын газар нутаг" гэсэн утга бүхий Герман үг юм.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=Austria Austria]".</ref> Ийнхүү нэрлэх болсон нь 976 оны орчимд Баварын вант улсын зүүн хэсэг одоогийн Австри улсын нутаг дэвсгэрийг хамтатган захирдаг байсантай холбоотой. Зарим үндсэрхэг үзэлтнүүд "Дорны эзэнт гүрэн" гэсэн утгатай гэж ч мэтгэдэг. Нэршлийн тухайтад Австралитай тунчиг төстэй нэршил. === {{AZE}} === Элленистикийн эрин үед хамаарах Ахеменидийн хаанчлалын цаг мөчид хамаарах үеэс эхлэн "Азербайжан" буюу "Атропатуудын газар нутаг" гэх нэршил үүсчээ. Атропат гэдэг нь эртний Грек хэлээр "Галнаас аврагдагсад" гэсэн утгыг илэрхийлдэг.<ref>{{Citation|title=Ancient Egypt's warfare: a survey of armed conflict in the chronology of ancient Egypt, 1600 BC-30 BC|last=Benson|first=Douglas S.|year=1995|publisher=D. S. Benson|url=https://books.google.com/?id=OMRyAAAAMAAJ}}</ref><ref>"Originally, Media Atropatene was the northern part of greater Media. To the north, it was separated from [[Kingdom of Armenia (antiquity)|Armenia]] by the [[Aras River|R. Araxes]]. To the east, it extended as far as the mountains along the [[Caspian Sea]], and to the west as far as [[Lake Urmia]] (ancient [[Matiane]] Limne) and the mountains of present-day Kurdistan. The [[Sefīd-Rūd|R. Amardos]] may have been the southern border." from Kroll, S.E. "Media Atropatene". 1994. in Talbert, J.A. ''[https://books.google.com/books?id=x_FHmc_E2uQC Barrington Atlas of the Greek and Roman World: Map-by-map Directory]''. Princeton University Press, 2000.</ref> Одоогийн тогтсон нэршил болох Азербайжаныг 1918 онд Орос хэлэнд хувирган бий болгожээ. "Галнаас аврагдагсад" гэх үг хэрхэн бий болсоныг тайлбарлавал, Аугаа их Александрыг насан өөд болсоны дараа Урарти, Саспиричуудын хоорон цус асгаруулсан мөргөлдөн болж улмаар Зүүн Арменийг захирч байсан XVIII Ахеменаны Сатрапы Диадочи Селесиусын дарлалаас чөлөөлж "Атропат" буюу "Галнаас чөлөөлөгсөд" гэх нэр үүссэн домогтой.<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.524{{spaced ndash}}526.</ref><ref>[[Pliny the Elder|Pliny]]. VI.13.</ref> ''Atropátios Mēdía'' ({{lang|grc|Ἀτροπάτιος Μηδία}}),<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.523{{spaced ndash}}529.</ref> <ref>Herodotus. ''History''. III.94. Op. cit. Rennell, James. ''[https://books.google.com/books?id=Poc9AAAAYAAJ&pg=PA366 The Geography System of Herodotus Examined and Explained, by a Comparison with Those of Other Ancient Authors, and with Modern Geography]'', Vol. 1. C.J.G. & F. Rivington, 1830. Retrieved 17 September 2011.</ref> ::'''''Транскавказ''''', ЗХУ-ын үед албан ёсны баримт бичигт хэрэглэж байсан нэршил. Оросоор "Закавказе" гэсэн үг. Энэ нь Кавказын нуруу сунан тогтсонтой холбогдуулан газар зүйн байршлаар нь нэрлэсэн цэвэр Орос нэршил юм. === {{ALB}} === "Албани" гэх нэрний тухайд хоёр хувилбар бий. Эхнийх нь "Альба" буюу Латин хэлний "цагаан" гэх өнгө заасан нэршил. Удаах нь Прото-Индо-Европ хэлний "альб" буюу "толгод" гэх утгатай байр зүйн нэршил. Аль нь ч бай "Албаничуудын газар нутаг" гэсэн утга бүхий нэршил нь өнөө цаг үед иржээ.<ref name="OEtDalb">Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=albania&searchmode=none Albania]".</ref> Анх уг нэршлийг манай эриний 1080 онд Мишель Атталейтын номонд Албаной гэх босогчдын газар нутгийг нэрлэсэн хэсэгт дурдсан байдаг.<ref name="MAhist">[[Attaliates, Michael]]. ''History''. Op. cit. in Elsei, Robert. ''The Albanian Lexicon of Dion Von Kirkman'', pp. 113–122.</ref> Анна Комненагын "Алексиад" зохиолд "Албанон" эсвэл "Арбанон" гэж уг нутгийг нэрлэсэн байдаг.<ref>Op. cit. in Wilkes, J.J. ''The Illyrians'', p. 279. 1992. ISBN 978-0-631-19807-9.</ref> Дээр дурдсан зохиолуудаас бүр өмнө буюу манай эриний 150 онд Иллирийн эзэрхийллийн эхэн үед буюу Птоломейн үед "Альбани" гэх үгийг ашиглаж байсан баримт бий. ::'''''Шкипери''''' Албаничууд өөрийн хэлээр улсаа "Шкипери" хэмээн нэрлэж байна. Албани хэлээр "шкип" гэдэг нь "Бүгдийг ойлгож ухаарах" гэсэн утга агуулдаг.<ref>Kristo Frasheri. ''History of Albania (A Brief Overview)''. Tirana, 1964.</ref><ref>{{cite web|url=http://mirror.undp.org/albania/download/pdf/albanian.pdf|title=The Albanian Language|last=Lloshi|first=Xhevat|format=PDF|publisher=United Nations Development Programme|accessdate=9 November 2010}}</ref> Сүүлийн үед "Шкипонье" буюу "Бүргэд" гэсэн утгатай буюу "Бүргэдүүдийн газар нутаг" гэсэн утгатай гэх тайлбар олон нийтийн дунд түгээмэл тархжээ. === {{ALG}} === Алжир гэдэг нь Османы Турк хэлээр "Чезайр" буюу "арлууд" гэсэн утгыг агуулдаг. Улмаар Франц хэлэнд "Альжер", Каталон хэлэнд "Алджер" гэж нэвтрэн орсон байдаг.<ref name="leschi">[[Louis Leschi|Leschi, Louis]]. ''Origins of Algiers''. 1941. Op. cit. in ''El Djezair Sheets''. July 1941. Op. cit. in "[http://alger-roi.fr/Alger/alger_son_histoire/textes/3_origines_alger_1941_feuillets.htm History of Algeria]". {{fr icon}}</ref> Анх "Алжир" гэх нэршлийг 1839 онд Францчууд тус нутгийг эзлэн захирах үед албан ёсоор ашигласан байдаг. Ингэж нэрлэх болсон нь ихээхэн учиртай. Тодруулбал, тус улсын нийслэл хотыг хуучнаар "Жазаир Бани Мазганна" буюу Мазганнагын үр садын арлууд" гэж нэрлэдэг байжээ. Мазганна гэдэг нь тус улсад анхлан үүссэн төрт улс байсан гэдэг. Тус улсын нийслэл хотын эргээс дөрвөн арал цуварч харагддаг. Улсын нэршилтэй холбоотой өөр нэгэн домог бий. Энэ нь Зиридийн хаант улсыг үндэслэгч Зири Ибн Манад гэх хааны нэрнээс үүсэлтэй гэх домог. Зири гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Сарны туяа" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Yver., G. "[https://books.google.com/books?id=zJU3AAAAIAAJ&pg=PA257 Alger]". ''E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam 1913–1936'', Vol. I. E.J. Brill (Leiden), 1987.</ref> 2011}} === {{USA}} === Их Британийн эзлэн түрэмгийллээс мултрах "Тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт" анхлан дурдсанаар "Америкийн нэгдсэн улс" гэх нэр бий болжээ. Улмаар АНУ-ын Үндсэн хуулинд албан ёсны болон дипломат ёс, олон улсын тэмцээн наадам, соёл урлагын арга хэмжээ, олон улсын хурал, цуглаанд "Америкийн нэгдсэн улс", олон нийт, ард нийтийн дунд "Нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг ашиглаж байхаар хуульчилсан байдаг. "Америк" гэх нэрийг анх Германы газрын зураг зохион бүтээгч Мартин Вальдсимюллер 1507 онд дэлхийн бөмбөрцгийн баруун талд байрлах газар нутгийг "Америка" гэж нэрлэсэн байдаг. Энэ нь тус газар нутгийг анхлан нээсэн хэмээн номондоо дурдсан аялагч Америго Веспуччигийн дурсгалыг хүндэтгэсэн нэршил байсан гэдэг. === {{ANG}} === Ангол гэх нэрийг тус улсыг колоничлон захирч байсан Португальчууд бий болгожээ.<ref>Heywood, Linda M. & Thornton, John K. ''[https://books.google.com/books?id=S42CypbRTlQC&pg=PA82 Central Africans, Atlantic Creoles, and the foundation of the Americas, 1585–1660],'' p. 82. Cambridge University Press, 2007.</ref> Угтаа "Ндонгочуудын газар нутаг" гэсэн утгатай уугуул оршин суугчдын нэрийг Португаль хэл рүү хөрвүүлэн хэрэглэсэн нь энэ. Мбундун хэлээр "Нгола а килуанже" буюу "төмрийн дархадын ахлагч" гэсэн утгыг энэ үг илтгэнэ.<ref>Fage, J.D. ''The Cambridge History of Africa,'' Vol. 3: ''[https://books.google.com/books?id=V7qpKqM2Ji8C&pg=PA536 The Cambridge History of Africa: From c. 1050 to c. 1600].'' Cambridge University Press, 1977. ISBN 0-521-20981-1. Retrieved 23 September 2011.</ref><ref>Collins, Robert O. & Burns, James M. ''[https://books.google.com/books?id=PZcX2jQFTRcC&pg=PA153 A History of Sub-Saharan Africa]'', p. 153. Cambridge University Press, 2007. ISBN 0-521-86746-0. Retrieved 23 September 2011.</ref> === {{AND}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Шарльмайнын "Марка Хиспаника" номонд дурдсанаар "Ад-Дарра" буюу "Ой мод" гэх Араб үгнээс <ref>{{cite book|title=Andorra, the Hidden Republic: Its Origin and Institutions, and the Record of a Journey Thither|year=1912|pages=9|last=Gaston|first=L. L.|publisher=McBridge, Nast & Co|location=New York, USA}}</ref> эсвэл Наварро-Арагон хэлний "Андурриал" буюу "Бэлчирийн нутаг" гэх утгатай байх боломжтой гэж бичсэн байдаг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?term=Andorra Andorra]." Accessed 16 September 2011.</ref> === {{ATG}} === Антигуа: Испани хэлний "Антежо" <ref name="HistAnti">Oliver, Vere Langford.<!--sic--> [https://archive.org/details/historyofislando01oliv The History of the Island of Antigua, One of the Leeward Caribbees in the West Indies, from the First Settlement in 1635 to the Present Time]''. Mitchell and Hughes (London), 1894.</ref> буюу "Эртний" гэх утгатай үг. Анхлан уг нэрийг 1493 онд алдарт аялагч Кристофер Колумб "Санта Мариа ла Антигуа" хэмээн ашигласан байдаг.<ref>Murphy, A. Reg. ''Archaeology Antigua''. "{{Webarchiv|url=http://www.archaeologyantigua.org/background_timeline.htm |wayback=20110904065919 |text=Timeline |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }}." Accessed 23 September 2011</ref> :'''Барбуда''' Испаний хэлний "Барбодо" буюу "Сахалтай" гэсэн утгатай үг. Тус нутгийн саглагар моднууд, уугуул оршин суугчдын сахал, үс ургуулах ёсыг харсан нэрт аялагч анлан ийн улга алдаж байсан гэдэг. === {{UAE}} === Арабын нэгдсэн эмират нь тус улсын бүрэлдэхүүнд багтах долоон эмирт улс нэгдсэнийг илтгэх бөгөөд олон улсад болон Араб хэлээрээ өөрөөр нэршээгүй. === {{ARG}} === Испани хэлний "Аргенто" буюу "Мөнгөлөг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Анхлан энэ нэршлийг Испанийн нэрт яруу найрагч Рио де ла Плата "Мөнгөн гол" гэх шүлгэн дурдсан байдаг. Энэхүү шүлэгнээс санаа аван Аргентиний нутагт хөл тавьсан Себастиан Кабо "Ла Аргентина" буюу "Мөнгөн уст нутаг" хэмээн уулга алдаж, улмаар ийн нэрийдэх болжээ.<ref name="BritRdlP">{{cite web|title=Río de la Plata|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/463804/Rio-de-la-Plata|accessdate=11 August 2010}}</ref> === {{ARM}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Арменой" гэж тэмдэглэснийг одоогийн Арменичуудыг нэрлэсэн байх хэмээн олон эрдэмтэд таамагладаг. "Арменой" эсвэл "Армина" гэх үг ямар утга агуулж байгааг одоо болтол эрдэмтэд тогтоогоогүй байгаа юм. Зарим түүхчид үүнийг МЭӨ 2200 онд хүчээ авч байсан Ассирийн Арманумчуудаас гаралтай хэмээн үздэг. Өөр нэг таамаг байдаг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "Ар" буюу "Байгуулсан, үүссэн" гэх утгатай үгнээс гаралтай гэх домог. Тус улсад байх олон уул нуруу, толгод, тосгод "ар" гэх үгнээс үүссэн "Арарат, Арян, Арта" зэргээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг таамаг ч бий.<ref>[[Gamkrelidze, Tamaz]] & [[Vyacheslav Ivanov (philologist)|Ivanov, Vyacheslav]]. "The Early History of Indo-European (aka Aryan) Languages".{{Page needed|date=September 2010}} ''Scientific American''. March 1990.</ref><ref>Mallory, James P. "Kuro-Araxes Culture". ''Encyclopedia of Indo-European Culture''.{{Page needed|date=September 2010}} Fitzroy Dearborn, 1997.</ref> === {{AFG}} === 16-р зуунд бүтээгдсэн "Бабурнама" сударт Афгени буюу "Афганичуудын газар нутаг" гэх үг бий. Үүнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна.<ref>{{cite web|url= http://persian.packhum.org/persian//pf?file=03501051&ct=92 |title=Events of the Year 910 (p.5)|author=[[Babur]]|work=[[Baburnama|Memoirs]]|publisher=[[Packard Humanities Institute]]|year=1525|accessdate=22 August 2010}}</ref> Түүнчлэн 10-р зууны үед бүтээгдсэн Худуд аль-Алам номонд "Афгани" гэх үг хэрэглэгдсэн байдаг. Паштун хэлэнд "Афгани" нь "байрлах, байрших" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Паштун болон Дари хэлэнд "Афгани" гэх нэг л утгаар тус улсын нэр бичигддэг.<ref>{{Cite book|title=The Afghans |last1=Vogelsang |first1=Willem |authorlink=|volume=|year=2002|publisher=Wiley Blackwell|location=|isbn=0-631-19841-5|page=18|url=https://books.google.com/books?id=9kfJ6MlMsJQC&lpg=PP1&pg=PA18#v=onepage&q&f=false|accessdate=2010-08-22}}</ref><ref name="khyber">Anonymous. ''[[Ḥudūd al-ʿĀlam]]''. Op. cit. in "{{Webarchiv|url=http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|wayback=20110613145756|text=The Khalaj West of the Oxus: excerpts from ''The Turkish Dialect of the Khalaj''|archiv-bot=2023-11-06 07:37:05 InternetArchiveBot}} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613145756/http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|date=13 June 2011}}" ''Bulletin of the School of Oriental Studies'', Vol 10, No 2, pp. 417–437. University of London. Retrieved 10 January 2007.</ref> 1801 оноос эхлэн өнөөгийн бидний мэдэх "Афганистан" гэх нэрийг ашиглаж эхэлжээ. ==Б== === {{BHS}} === Испани хэлээр "бүү де лас Бахамас" буюу "Гүехэн тэнгис" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="DicCarib">Allsopp, Jeannette. ''[https://books.google.com/books?id=PmvSk13sIc0C&pg=PA70&lpg=PA70 Dictionary of Caribbean English Usage]'', p. 70. University of the West Indies Press, 2003. ISBN 976-640-145-4. Retrieved 24 September 2011.</ref> Анхлан уг нэршлийг 1523 оны орчимд Италийн нэгэн газрын зурагт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Anonymous. "{{Webarchiv|url=http://scholar.library.miami.edu/floridamaps/view_image.php?image_name=dlp00020000520001001&group=spanish |wayback=20151117014054 |text=Turin Map |archiv-bot=2024-09-11 11:21:55 InternetArchiveBot }}." c. 1523. Retrieved 24 September 2011.</ref> Харин англи хэлэнд 1670-аад оны үед "Гранд Бахама" номонд дурдсанаар нэвтэрчээ. Үүнээс гадна өөр нэг домог байдгыг Испанийн эрдэмтэн Лукаян Тайно тайлбарласан байдаг. Энэ нь нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Ба Ха Ма" буюу "Дундадын дээр орших газар нутаг" гэсэн утгатай нэршлээс дээрх улсын нэр үүсчээ. === {{NEP}} === Бидний мэдэх Балба буюу Непал улсын нэр нь Санскритаар "нипалаяа" буюу "Уулын бэлд орших нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Мөн үүнээс гадна "Непа" буюу "Сүм дуганы нутаг" гэсэн Бирм үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг. Буддын шашинтай улсууд ихэвчлэн төвд хэлний "Нямбал" буюу "Ариун нутаг" гэсэн утгатай гэж үздэг ажээ. === {{BAN}} === Бенгал хэлний "Бенгал улс" гэх утгатай үг. Бенгал хэлээр "Бангла" гэж Бенгалчуудыг нэрлэдэг бөгөөд "Деш" гэдэг нь "улс, орон" гэх утгатай юм. Анх уг нэрийг 1971 онд Пакистанаас тусгаар тогтноход Шейх Мужибур Рахман тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт ашигласан байдаг. Бангла буюу Бенгалчуудыг 9-р зууны эхэн үеэс ном сударт тэмдэглэж байсан баримт бий.<ref>M.A. Amitabha Bhattacharyya, ''Historical Geography of Ancient and Early Mediaeval Bengal'', Sanskrit Pustak Bhandar, 1977, pp. 61–62.</ref> === {{BRB}} === Португаль хэлний "Барбадас" буюу "Сахалтнууд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="OxJurn">Reece, Robert. Oxford Journals: ''Notes and queries''. "[https://books.google.com/books?id=PeCIn2CrgYEC&pg=PA346 Barbados v. Barbadoes]". Oxford University Press, 1861. Retrieved 27 September 2011.</ref> Италийн Генуяа мужийн газрын зурагч Висконте Мажжиоло 1519 онд бүтээсэн газрын зурагт анхлан уг нэршлийг ашигласан байдаг.<ref>Maggiolo, Vesconte. {{Webarchiv|url=http://bsb-mdz12-spiegel.bsb.lrz.de/~mdz/index.html?c=autoren_index&l=en&ab=Maggiolo%2C+Vesconte |wayback=20120328064057 |text=Seeatlas (Alte Welt und Terra Nova) |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} – BSB Cod.icon. 135. (Genoa), 1519. {{de icon}}</ref> === {{BHR}} === Араб хэлний "Аль Бахрайн" буюу "Хоёр тэнгис" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Алдарт Коран сударт энэ нутгийн талаар таван ч удаа дурдсан байдаг. Өөр нэгэн домогт өгүүлснээр хоёр тэнгисийн бэлчих Аль-Ахса нутаг нь туйлийн амар тайван, үржил шимт нутаг бөгөөд Аль-Жавахари хэлээр "Бахри" гэдэг нь "Холбоо тэнгис" гэсэн утгатай ажээ. Гэвч сүүлийн домгийг олон нийт хүлээн зөвшөөрдөггүй. === {{BLR}} === Орос хэлний "Бела" буюу "цагаан", "рус" буюу Орос гэх утгатай үгсээс "Цагаан орос" буюу Беларус улсын нэр үүсчээ. Эртний судар бичгүүдэд Оросын нэг хэсэг байсан болохоор тусгайлан дурдаж байгаагүй. Ихэнх түүхчид улаантан болон цагаантнууд гэж хуваагдаж байснаас шалтгаалан улстөрийн үзэл баримтлалын дагуу нутаг заан "Беларус" улсын нэр үүссэн гэдэгт итгэдэг юм. === {{BEL}} === Бельги гэх үг нь "Белгик Гаул" үндэстнүүд гэсэн утгатай Ром үг. Латин хэлэнд орж ирэхдээ Бельги болж, "Бельгийн газар нутаг" гэх утгыг илэрхийлэх болжээ. 1830 онд одоогийн Бельгийн хаант улс Нидерландаас тусгаар тогтноход "Бельгийн нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг авсан боловч энэ нэршлээрээ удаагүй. Бельги гэдэг нь Прото-Сельтик хэлний "белг", Прото-Индо-Европ хэлний "бхелгх" буюу "догшин" гэсэн утгатай илэрхийлдэг.<ref>Koch, John. ''Celtic Culture: a Historical Encyclopedia'', p. 198. ABC-CLIO 2006.</ref><ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', pp. 125–126. Bern-Muenchen-Francke, 1959. {{de icon}}</ref><ref>Pokorny, Julius. ''The Pre-Celtic Inhabitants of Ireland'', p. 231. Celtic, DIAS, 1960.</ref><ref>Maier, Bernhard. ''Dictionary of Celtic Religion and Culture'', p. 272. Boydell & Brewer, 1997.</ref> Хэл зүйн зарим шинжээчид үүнийг Прото-Индо-Европ хэлээр "гэрэлтсэн" гэж хөрвүүлбэл ононо гэсэн санал гаргасан ч энэ тайлбарыг зарим нь хүлээн зөвшөөрдөггүй.<ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', p. 118. 1959. ISBN 3-7720-0947-6. {{de icon}}</ref> === {{BLZ}} === Энэ улсын нэрний утга учир тодорхойгүй. 17-р зууны эхэн үед Шотландн аялагчид "Белизе" нэрт голны нэрээр нэрлэсэн байх гэсэн таамаг бий. Мөн түүнчлэн Испани хэлний "Вализе", "Бализе" гэсэн үгнээс ч үүссэн байх боломжтой гэж үздэг.<ref name="brit1893">{{cite encyclopedia |year=1892|title=British Honduras|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |volume=12|location=New York|publisher=The Britannica Publishing Company |url=https://books.google.com/books?id=uGRJAAAAYAAJ&pg=PA133|accessdate=25 October 2010}}</ref> Мөн энэ нэрний талаар өөр нэг домог байдаг нь Маяачуудын өгсөн нэр гэж үздэг явдал. "Белиз" гэдэг нь Маяа хэлээр "шавартай ус" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ.<ref>Wright, Ronald. ''[https://books.google.com/books?id=F3QS1NJHJEMC&pg=PA24&lpg=PA24 Time among the Maya: Travels in Belize, Guatemala, and Mexico]''. Grove Press, 2000. ISBN 0-8021-3728-8. Retrieved 28 September 2011.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгээмэл тархсан домгоор бол Франц хэлний "Бализ" буюу "Гэрэл цацарсан" гэх үгнээс гаралтай гэж үздэг юм байна. === {{BEN}} === Тус улсын нэр Нигер хэлээр "Бениний бэлчир дэх газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг. Үүнээс гадна нутгийн Ицкери омгийнхний "Убину", Ёруба омгийнхний "Ибину" буюу "Хавчиг гэр" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх судлаачид ч бий. Араб хэлний "бини" буюу "үр сад" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх ч боломжтой юм. === {{BUL}} === Тус улсын нэр Прото-Турк хэлний "булгха" буюу "холилдсон, "булгак" буюу "хувьсгал" гэсэн үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг.<ref>Bowersock, Glen W. & al. ''[https://books.google.com/books?id=c788wWR_bLwC&pg=PA354 Late Antiquity: a Guide to the Postclassical World]'', p. 354. Harvard University Press, 1999. ISBN 0-674-51173-5.</ref> Эрдэмтэд үүнээс гадна эртний Монгол хэлний "булгарах" буюу "салж, хагацах" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үздэг юм. === {{BOL}} === Испанийн алдарт аялагч Симон Боливарын дурсгалыг мөнхжүүлж тус улсыг "Боливарын газар нутаг" хэмээн нэрийджээ. Уг нэрийг хошууч генерал Антонио Хосе де Сукре өгсөн гэдэг. Тус улс Перу улсаас тусгаар тогтносны дараа үндэсний ассемблейн анхдугаар хуралдаанаар хошууч генералын өгсөн нэрийг хэвээр баталсан байна.<ref>''{{Webarchiv|url=http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |wayback=20110820091233 |text=6 de Agosto: Independencia de Bolivia |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110820091233/http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |date=20 August 2011 }}.'' {{es icon}}</ref><ref name="cob">Maria Luise Wagner. "Construction of Bolivia: Bolívar, Sucre, and Santa Cruz". In Hudson & Hanratty.</ref> Алдарт аялагч, эрх чөлөөний төлөө тэмцэгч Симон Боливарын нэр нь Испанийн Бискай мужийн "Болибар" тосгон нэрнээс үүссэн гэж намтар судлаачид нь үздэг.<ref>{{cite web |url=http://www.euskaltzaindia.net/index.php?option=com_eoda&Itemid=478&lang=eu&testua=ziortza&view=izenak |title= Ziortza |author= Euskaltzaindia|date= |work= |publisher= |accessdate=10 September 2011}}</ref> === {{BIH}} === :Босниа: Босна голын нэрээр тус улсын нэрийг нэрлэжээ. Энэ нэршлийг анх 958 оны үед Византын эзэн хаан VII Константин түүх шастирт тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. "Босна" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "бос", "богх" буюу "урсаж буй их усан" гэсэн утгатай.<ref name="Imamovic">Imamović, Mustafa (1996). Historija Bošnjaka. Sarajevo: BZK Preporod. ISBN 9958-815-00-1</ref> :Херцеговин: Амальгам болон эртний Герман хэлээр "герцог" буюу "гүн, ван" гэсэн утгатай бол "овина" гэдэг нь Серби-Хорват хэлээр "улс" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. === {{BOT}} === Тус улсын хамгийн том үндэстэн болох Сецвана хэлээр "Цваначуудын эх орон" гэсэн утгатай. Британийн хэлзүйч Ливингстоуны баталж буйгаар Сецвана хэлээр "адилхан, ижил" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. Үүнээс гадна "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах эрдэмтэд цөөнгүй бий.<ref>Ripley, George & Dana, Charles A., Eds. "[[:s:The American Cyclopædia (1879)/Bechuana|Bechuana]]". ''The American Cyclopædia''. (New York), 1879.</ref> === {{BRA}} === Португаль хэлний "пау-бразил" буюу "Улаан мод" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="Bueno36">Bueno, Eduardo. ''Brasil: uma História'', p. 36. Ática (São Paulo), 2003. ISBN 85-08-08213-4. {{pt icon}}</ref> Яг энэ нэршлийг хамгийн анх 1330 онд Английн Анжелино Дулкерт гэх эрдэмтэн ашиглаж байсан гэдэг. Гэвч тухайн үед Бразилийг хараахан илрүүлж амжаагүй байсан юм. === {{BRU}} === Тус улсын нэрний утга учирын талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин орчин үед Малай хэлний "Баруна" гэх үгнээс гаралтай гэсэн үзэл тархжээ. 14-р зууны үед Борнео дээр хөл тавьсан Аванг Алак Бетатар өөрийн нутгийн хэлээр "Баруна" буюу "Хаана байна" гэж дагалдагчдаасаа асууснаас энэ нэр үүсчээ.<ref>{{cite book|last=Curriculum Development Department|title=History for Brunei Darussalam: Sharing Our Past|year=2008|publisher=EPB Pan Pacific|location=Section 2.2|isbn=99917-2-545-8|page=26}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |title=Treasuring Brunei's past |publisher=Southeast Asian Archaeology |date=8 March 2007 |accessdate=19 September 2011 |archive-date=1 Аравдугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001142659/http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |url-status=dead }}</ref> Түүнчлэн 978 оны Хятадын судар бичгүүдэд "Бони" нэрт хааны тухай дурдсан бий. Уг хааны нэрнээс улсын нэр үүссэн байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд санал дэвшүүлжээ. Бас нэгэн таамаг байдаг нь 1550 онд тус нутагт хөл тавьсан Италийн аялагч Людовико ди Вартема "Борней арал" гэж тэмдэглэсэнтэй холбоотой ажээ. "Варунай" буюу эртний Санскрит хэлээр "далайчдын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж үзэх эрдэмтэд ч бий. === {{BFA}} === Тус улсын Море омгийнхний хэлээр "буркина" гэдэг нь "шударга, итгэж болох" гэсэн утгатай, Диоула омгийнхний хэлээр "фасо" гэдэг нь "газар нутаг, эцгийн гэр" гэсэн утгатай хоёр үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. 1983 онд тусгаар тогтносон тус улсын ерөнхийлөгч Томас Санкара энэ нэрийг сонгон хэрэглэх зарлиг гаргасан юм. === {{BDI}} === Тус улсын голлох үндэстэн болох "Рунди" хэлээр "Рундичуудын эх орон" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. 1962 онд Бельгийн харьяалалаас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хэрэглэх болжээ. === {{BHU}} === Тус улсын нэрний утга учир тодорхойгүй, маш олон таамаг, тайлбар, домог өнөө үетэй золгожээ. Францын аялагч Жеан Баптист Тавернье 1676 онд гаргасан "Зургаан аялал" номондоо "Боутан" гэх үгийг дурдсан байдаг. Тухайн үед Бутан улс гэж байгаагүй бөгөөд Төвдийн хаант улсын нэгдсэн захиргаанд багтаж байсан гэдэг. Бутан даяар тархсан үзлээр бол Санскрит хэлний "Бота-анта" буюу "Төвдийн хязгаар нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай ажээ.ref name="Names&Histories" /><ref name="chakravarti7">{{cite book|title=A Cultural History of Bhutan |volume=1 |first=Balaram |last=Chakravarti |publisher=Hilltop |year=1979 |page=7 |url=https://books.google.com/books?id=6VxuAAAAMAAJ |accessdate=1 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Балба хэлээр "Бодо Хатан" буюу "Төвдийн нутаг" гэх утгатай үгнээс үүдэлтэй байж болох юм. Бутаны хэл шинжлэлийн зарим эрдэмтэд Санскрит хэлний "Бу-Уттан" буюу "Өндөрлөг газар" гэх үгнээс гаралтай гэж тайлбарладаг. ::'''Друк Юл''' Бутанчууд өөрсдийнхөө хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Бутан хэлний "Аянгын лууны газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ. Тэд 1730 оноос энэ нэршлийг хэрэглэх болсон байна. ==В== === {{VAN}} === Уугуул Вануатучуудын хэлээр энэ нь "Бидний эх орон" гэх үгнээс гаралтай ажээ. === {{VAT}} === Итали хэлний "Ватикан толгодын хот" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Энэ нь тус хотыг тойрон хүрээлдэг "Ватикан" гэх нэртэй толгодын нэр юм. Харин Ватикан гэдэг нь Италийн "Ватиканиари" буюу "Ариун номын нутаг" гэсэн утгай үгнээс гаралтай ажээ. Эртний Ромын үеэс энэ нэрийг хэрэглэн, түүх, шастирт тэмдэглэсэн нь бий. === {{VEN}} === Тус нутагт анхлан хөл тавьсан Италийн аялагчид болох Алонсо де Ожеда, Америго Веспуччи нар "Венесуола" буюу "Бяцхан Венец" гэж уулга алдсанаас хойш газрын зураг, албан ёсны баримт бичигт ийнхүү тэмдэглэх болжээ. === {{VIE}} === Тус улсын нэршил нь "Вьет" буюу "Өмнөд", "Нам" буюу "газар" гэх үгнээс гаралтай гэж ихэнх түүхчид үздэг. МЭӨ 2-р зуунаас хойш ийнхүү хаант улсыг ийн нэрийдэх болжээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.anviettoancau.net/anviettc/docs/2007-02/trbontai.pdf |wayback=20110723020926 |text=An Introduction to Vietology |archiv-bot=2025-10-06 06:43:22 InternetArchiveBot }}", p. 3.</ref> Вьет Нам гэх үгийг хамгийн анх МЭӨ 239 оны нэвтэрхий тольд Хятадын эрдэмтэд тэмдэглэжээ. Харин одоогийн бидний мэдэх "Вьетнам" гэх үгийг 16-р зууны яруу найрагч Нгуен Бин Хием хэрэглэсэн байдаг. ==Г== === {{GAB}} === Португаль хэлний "Габао" буюу "Халхлагдсан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Комо голын адагт орших энэ нутаг олон нийтээс халхлагдсан, хэр баргын хүн хүрч очиход төвөгтэй учир ийнхүү нэрийдэх болжээ. === {{GUY}} === Нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Их нууруудын нутаг" гэсэн утгатай. === Гайти {{HAI}} === Гайтийн Тайно/Аравак омгийнхний хэлээр "Уулын нутаг" гэсэн утгатай үг юм. Хиспаниола арлын баруун хэсэгт орших уг нутаг өндөр уулсаар хүрээлэгдсэн байгалийн өвөрмөц тогтоцтой. === {{GMB}} === Мандинкан омгийн "Гамбура" буюу "Каабу голын хаан" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байдаг. Улмаар 1965 онд Их Британиас тусгаар тогтноход одоогийн "Гамби" гэх нэрийг сонгожээ. Гамбра гэх нутгийн нэршил бүр 1455 онд Алвис Кадамосто гэх газарзүйч номонд тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Cadamosto, Alvise. ''Mondo Nuovo, Libro de la Prima Navigazione di Luigi di Cadamosto de la Bassa Ethiopia ed Altre Cosa''. Op cit. Montalbado, Francanzano (ed.) ''Paesi Novamente Retrovati et Novo Mondo da Alberico Vesputio Florentino Intitulato''. (Vicenza), 1507. {{it icon}}</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан өөр нэг домгоор бол Португаль хэлний "Гамбио" буюу "худалдаа, арилжаа" гэх үгнээс үүссэн гэдэг. Энэ нь тухайн үедээ Португальчуудын боолын худалдаа явуулдаг гол нутаг байсантай холбоотой. === {{GHA}} === Тус улс 1957 оны гуравдугаар сарын 6-ны өдөр Их Британиас тусгаар тогтноход "Гана" гэх нэрийг албан ёсоор авчээ. Энэ нь Малиан Ганын эзэнт гүрний хааны урд бичигддэг байсан "Дайчдын хаан" гэсэн утгатай цол нэрнээс үндэслэсэн нэр юм. === {{GUA}} === Нахуати омгийнхний хэлээр "Куаутемаллан" буюу "Ой модны нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. === {{GIN}} === Тус улсын нэр чухам ямар утгатай талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин Португаль хэлний "Гвин" буюу "эрэг, ирмэг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болно гэдэгтэй ихэнх эрдэмтэд нэгддэг. Яг энэ нэршлээр 1481 онд тус улсыг Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид нэрлэж байсан баримт бий. Өөрөөр Дьенне болон Берберчүүдийн хэлний "гинавен, агинау, агинаоу" буюу "хар", "шатсан" гэх утгатай үгнээс үүссэн гэх хувилбар бий.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{GNB}} === Нэрний утга учир нь дээр дурдсан Гвиней улсынхтай төстэй. 1973 онд тус улсы Португалиас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хуульчилжээ. === {{GER}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг байдаг ч түмэнд түгсэн нэг хувилбар бий. Үүгээр бол Сельтик хэлний "гайр" буюу "хөрш" <ref name="OEDgerm">''Oxford English Dictionary''. "Germany".</ref>, "гайрм" буюу "цуст тулаан", "гар" буюу "хашхираан/жад" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. МЭӨ гуравдугаар зуунаас эхлэн Ромын их удирдагч Юлий Цезарь газрын зураг болон албан ёсны баримт бичигт энэ нэрийг ашиглаж, олон нийтэд таниулсан юм. ::'''''Дойчленд''''' Германчууд эх хэлээрээ улсынхаа нэрийг ингэж бичдэг. Энэ нь "Ард түмний нутаг" гэсэн утгатай эртний герман хэлний үг юм. === {{GRE}} === Тус улсын нэрний талаар олон янзын домог яриа бий. Үүнээс дурдвал. Аугаа Гомерын дуулалд "Греа" гэх тосгоны тухай гардаг. Үүнээс үүдэн тус улсын нэр үүссэн гэх домог бий. Уг тосгоны "Греа" гэх үг нь "хөгшин эмэгтэй" гэх утгатай юм байна. Нутгийн иргэдийн дунд тархсан өөр нэг домгоор бол "Керас" буюу "хүндэтгэл хайрлах" гэсэн утгатай ажээ. Энэ нь Аугаа Грекус гэх хамба ламтан тус нутгийг адислан, аравнайлсантай холбоотой юм. ::'''''Хеллас''''' Грекчүүд эх хэлээрээ нутгаа ийн нэрлэдэг. Уг нэршил чухам юунаас сэдэвлэсэн нь тодорхойгүй. Нутгийн иргэдэд тархсан домгоор бол Трой улсын Хеллен хамба ламын нэртэй холбоотой ажээ. === {{GRD}} === Испанийн Гранада мужийн нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. ==Д== === {{DEN}} === Дани улсын нэр чухам юунаас үүссэн нь тодорхойгүй. Гэвч дараах хоёр ойлголт орчин үе хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэхдээ Прото-Индо-Европ хэлний "дхен" буюу "доор, тэгш тал", "мерек" буюу "хил, ой мод" гэх утгатай үгнээс үүссэн байх боломжтой гэж хэл зүйчид үздэг. Анх энэ талаар Паулус Оросиус гэгч "Тэрс үзэлтнүүдийн эсрэг тэмцсэн долоон түүх" номонд дурдсан нь бий.<ref>Thorpe, B. ''<u>The Life of Alfred The Great</u> Translated from the German of Dr. R. Pauli To Which Is Appended Alfred's Anglo-Saxon Version of Orosius'', p. 253. Bell, 1900.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан домог нь эрт цагт Данийн нутагт алдар суугаараа мандаж байсан Дан гэх хааны нэрнээс үүссэн ажээ. === {{DMA}} === Аугаа аялагч Кристофер Колумб 1493 оны 11-р сарын 3-ны өдөр тус нутагт анхлан хөл тавьж, улмаар "Ням гаригийн газар нутаг" гэх утгатай "Доминик" гэх испани нэр хайрлажээ. Тухайн үед ням гаригыг гэгээнтнүүдийг дурсах өдөр болгон Испанийн христийн шашинтнууд тэмдэглэдэг байсантай холбоотой. Гэхдээ түүхчид бас өөр тайлбар хийдэг. Учир нь Кристофер Колумб өөрийн төрсөн эцэг Доменежогийн нэрээр нэрлэсэн байж болох талтай юм. === {{DOM}} === Тус улсын нэршлийн тухайд дээр дурдсан Доминик улстай тун төстэй домог ярианууд өдийг хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэвч Кристофер Колумби Гэгээн Доминикийн өдөр буюу наймдугаар сарын 4-ний өдөр <ref>Partido Revolucionario Dominicano. "{{Webarchiv|url=http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |wayback=20120701044753 |text=Leyenda e Historia Envuelven la Fundación de Santo Domingo |archiv-bot=2026-02-07 13:50:57 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120701044753/http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |date=1 July 2012 }}''. Accessed 18 October 2011. {{es icon}}</ref> тус улсыг нээсэнтэй холбогдуулж Испаниар "Гэгээн Доминикийн газар нутаг" гэх нэр хайрласан гэдэг домогтой юм. === {{TLS}} === Португаль хэлний "Дорнын дорно орших арал" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Малай хэлэнд "Тимур" гэдэг нь "дорно", "зүүн" гэсэн утгыг агуулдаг байна. ==Е== === {{EGY}} === [[File:Kmt obelisk.jpg|thumb|200px|Египетээр ''Km.t'' гэж бичсэн Луксорын чулуун багана. Франц улс Парис хот]] фараонуудын үеийн эртний Египетийн хэлээр "Ка болон Птагын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. Үүнийг Грек, Латин хэлэнд "Айжиптос" гэж буулгасан нь тус улсын нэр болжээ. Ка болон Птах нь эртний Египетийн хоёр том бурхан бөгөөд "Птах" гэдэг нь "нээгч, илрүүлэгч" гэсэн утгатай Египет үг юм. Харин Грек улсын ардын домог боох "Страбо"-д "Аханоу гиптиос" буюу "Аахены доох нь орших нутаг" гэсэн утгатай грек үг ажээ. ::'''''Миср/Маср''''' Египетчүүд эх хэлээрээ улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Араб хэлээр "хот" гэсэн утгатай юм. ==Ж== === {{DJI}} === Тус улсын нэрний талаар тодорхой ойлголт байхгүй. Гэвч өнөө цаг үед "Техути/Тот бурханы нутаг" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн нэрнээс үүссэн гэх үзэл давамгайлж байна. Хачирхалтай нь Техути гэдэг нь эртний Египетийн сарны бурхан юм. ==З== === {{ZAM}} === "Замбези голын нутаг" гэсэн утгатай Африк үг. Замбези нь тус улсын зүүн хэсэгт орших бөгөөд Зимбабве улсаас тусгаарлаж байдаг нэг ёсны хил юм. Замбези нь Замби, Ангол, Намиб, Ботсвана, Зимбабве, Мозамбик улсуудыг дамнан урсдаг 2,574 км урт гол юм байна. === {{ZIM}} === Шона омгийнхний хэлээр "Жимба-же-мабве" буюу "Чулуун гэр" гэсэн утгатай үгнээр уг нэршил үүссэн байна. Шона омгийн суут бүтээл болох чулуун хэрэм, орд харшнуудаас Зимбабве гэх нэр үүсчээ. ==И== === {{ISR}} === Израйль гэдэг нь "Бурхантай хамт тулалдах" гэсэн утгатай Хебрю үг юм. Энэ нь Библийн сударт гардаг гэгээн Йаковын хэсгээр үүдсэн нэршил ажээ. Ерөөс бурхантай хамт ялах, хамт байх гэсэн санаагаар дээрх нэрийг сонгосон байна. === {{IDN}} === "Энэтхэгийн арлууд" гэсэн утгатай Грек үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Үүнээс хойш ялангуяа 19-р зууны дунд үеэс эхлэн "Дорнод Энэтхэг" гэж англи хэлэнд тэмдэглэх болсон юм. === {{JOR}} === "Йордан голынхон" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Харин Йордан голын нэрийг Хебрю, Канаан хэлний "ирд" буюу "Сөнөсөн тэнгисийн доох нь талд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Тус улс Йордан голын зүүн эрэг дагуу оршдог юм. === {{IRQ}} === "Эрак" буюу "Доод орших газар" гэсэн утгатай Перси хэлнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Мөн түүнчлэн Эвфрат мөрний бэлчирт орших "Эрэк/Урук" гэсэн хотын нэрнээс үүсэлтэй гэсэн тайлбар ч байдаг. === {{IRN}} === "Арянчуудын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр гаралтай. "Аря" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "угсаатан", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{IRL}} === Ирландчууд өөрсдийгөө "Эйре" гэж нэрлэдэг бөгөөд "Эйречүүдийн нутаг гэсэн утгатай Ирланд үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. "Эйре" гэх үг нь Сельтик хэлний "ивериу" буюу "үржил шим" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд нийлээд "Үржил шимт нутаг" гэх утгыг илэрхийлнэ. Түүнчлэн "Төмрийн нутаг" гэж нэрлэх саналтай эрдэмтэд ч бий. === {{ESP}} === Латин хэлний Хиспаниа гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Хиспаниа нь "И-сепаним" буюу "туулай" гэх утгатай Пуник үг юм. Латин хэлэнд нэвтрэхтэй буруу дуудагдаж Хиспаниа болсон гэдэг. Үүнээс үзвэл "Туулайнуудын нутаг" гэсэн утгатай Араб үг болж байгаа юм. === {{ISL}} === Хуучин Норс хэлний "исс" буюу "мөс" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай "Мөсөн нутаг" гэх утга илэрхийлдэг үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Хуучныг судлаач Адам Рудерфорд болон зохиолч Эйнар Палссон нар "Сельтикийн өв уламжлал" номондоо "ис-ланд" буюу "Исүс" болон "Айсис" охин тэнгэрийн өлгий нутаг гэсэн утгатай гэж тайлбарласан нь бий.<ref>{{cite book|title=Arfur Kelta|year=1981|publisher=Mímir|location=Reykjavík|page=36|author=Einar Pálsson|accessdate=14 November 2013|language=Icelandic}}</ref> === {{ITA}} === Италийн домгийн баатар Италусын нэрнээс үүссэн гэх олонд алдаршсан домог бий. Түүнчлэн эртний Грек хэлний "италос" буюу "бух" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж үзэх түүхчид ч байдаг. Мөн латин хэлний "витулус" буюу "тугал" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх магадлалтай. Гэвч италичууд "тугал" гэсэн тодотголтой үг биш гэдэгт одоо хэр нь итгэлтэй байдаг. Ихэнх Италичууд Италус гэх домгийн баатраас үүдэлтэй нэр гэдэгт орчин цагт итгэх болжээ. === {{UK}} === Дундад зууны Латин хэлний "Британниа Майор" буюу "Их Британи" гэсэн утгатай үгнээс уг нэршил үүсчээ. Анх энэ нэршлийг Жефри гэх зохиолч өөрийн номондоо дурдсан байдаг. "Британи" гэдэг нь Уэльс хэлний "Претани" буюу "будагдсан хүмүүс" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ. Сельтик болон Викингүүдийн үед Их Британийн нутагт амьдарч байсан хүмүүс биендээ шивээс хийж, янз бүрийн өнгөөр будах нь элбэг байснаас дээрх нэршил үүссэн байна. ::'''''Нэгдсэн хаант улс''''' Энэ нь Их Британи, Умард Ирландын нэгдсэн хаант улс гэх үгний товчлол юм. 1927 оноос эхлэн албан ёсны баримт бичигт дээрх нэршлийг ашиглах болсон байна. ::'''''Албион''''' Грек хэлний "Албиво" буюу Латин хэлээр "Альба" буюу "цагаан" гэх үгнээс уг нэршил үүсчээ. Доверийн цагаан эргийг харсан уран зохиолчид дээрх нэрийг өгсөн байх магадлалтай. ==Й== === {{YEM}} === Тус улсын нэрний талаар нэгдсэн тодорхойлолт байдаггүй. Харин Араб хэлний "Имн" буюу "өмнөд" "Йамин" буюу "баруун тал" гэх үгнээс үүссэн гэсэн домог бий.<ref>Many [[Semitic languages]], including [[Arabic language|Arabic]] and [[Hebrew language|Hebrew]], preserve a system with south on the "right" and north on the "left"</ref> Зарим судлаачид "Юмн" буюу "аз жаргал" гэсэн утга илэрхийлдэг гэж үздэг. ==К== === {{CPV}} === Португаль хэлний Кабо Верде буюу "Ногоон хошуу" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. 1444 онд энэ газар нутгийг илрүүлэхэд бүх юм нь ногооч харагдаж байсан тул аялагч, эзлэн түрэмгийлэгчид ийм нэр өгчээ. === Казахстан {{KAZ}} === Амальгам хэлээр "Казахуудын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. "казак" гэдэг нь "нүүдэлчин", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд "стан" гэдэг нь персээр "нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{CAM}} === Санскрит хэлний "камания бхожа" буюу "Сайныг мөрөөдөгсдийн өлгий" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref>Law, B.C. ''Some Ksatriya Tribes of Ancient India'', p. 233. 1975</ref> Түүнчлэн эрт цагт төвд, энэтхэг, пакистан, вьетнам, лаосын нутгийг хамран оршиж байсан Сваямбува Камбу гэх нутаг дэвсгэр, Хинди соёлын томоохон төвөөс нэр нь үүссэн гэж үзэх теологичид бий..<ref>Casey, Robert. ''Four Faces of Siva'', pp. 88–100. Bobbs-Merrill Company (Indianapolis), 1934.</ref><ref>George Coedes. ''Inscriptions du Cambodge'', II, pp. 10 & 155. {{fr icon}}</ref> Others suppose it to be an exonym derived from [[Old Persian]] ''Kambaujiya'' ("weak") or the cognate [[Avestan]] ''Kambishta'' ("the least")<ref>Harmatta, J. Op. cit. [disapprovingly] in ''Achaemenid History'', 13, pp. 110–111. PF 302 and PFNN 2350.</ref> Орон нутгийнхан тэр бүр таалан хүлээж аваад байдаггүй өөр тайлбар байдаг нь Перси хэлний "Камбаужия" буюу "үлбэгэр", Авестан хэлний "Камбишта" буюу "өчүүхэн" гэсэн утгатай үгнээс ч үүссэн гэх домог. === {{CMR}} === Герман хэлний "Камерун", Франц хэлний "Камероун" буюу "сам хорхой" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Энэ нь тус улсад урсдаг Вури голтой холбоотой нэр юм. Тус улсад ирсэн европынхон эрэг дагуу "сам хорхой" ихээр барьж байсантай энэ нэршил холбоотой.<ref name="MLW">{{cite book |url=http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |chapter=''Callianassa turnerana'' |title=FAO Species Catalogue, Vol. 13. Marine Lobsters of the World |author=Lipke B. Holthuis |author-link=Lipke Holthuis |publisher=[[Food and Agriculture Organization]] |year=1991 |isbn=92-5-103027-8 |series=FAO Fisheries Synopsis No. 125 |access-date=2017-07-20 |archive-date=2011-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724172129/http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |url-status=dead }}</ref> === {{CAN}} === Тус улсын уугуул иргэд болох Ироко омгийнхний "Канада" буюу "Тосгон" гэх үгнээс Канад улсын нэр үүсчээ.<ref>{{cite web|title=Origin of the Name, Canada|url=http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|publisher=Canadian Heritage|year=2008|accessdate=23 May 2011|archive-date=27 Долдугаар сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727225559/http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|url-status=dead}}</ref> Британи, Францын дарангуйллын үеэс Канад гэж нэрлэсээр өдийг хүрсэн юм. Нутгийнхан дунд тархсан өөр нэг домгоор бол Испани, Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид алт, мөнгө хайж ирсэн боловч юуг ч эс олжээ. Чухамдаа үүнээс болж Испаничууд "ака", Португальчууд "ка-нада" гэж хэлээд буцсан гэдэг. Энэ нь "юу ч алга" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна. === {{QAT}} === Эртний Зубара улсын Катари тосгоны нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэж олонх катарчууд үзэх болжээ. Грекийн алдарт Птоломейн үеийн газрын зурагт "Катари" гэх үгийг ашигласан байдаг. Англи хэлтнүүд "Каттер" буюу "зүсэгч, таслагч, сийлбэрчин" гэж ойлгож, дууддаг боловч энэ нь тийм утгыг огтоос илэрхийлдэггүй билээ. === {{KEN}} === Кени уулын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Кени гэдэг нь Кикую омгийн хэлээр "Кере Ниага" буюу "Цагаан хайрхан" гэх утгатай үг ажээ. Мөн тус омгийнхний "Кирима Нгай" буюу "Бурхадын орших хайрхан" гэх утгатай байж магадгүй гэж Германы эрдэмтэд үздэг юм. === {{CYP}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга агуулдаг болох нь тодорхойгүй. Олон нийтэд түгсэн домгоор бол Латин болон Грек хэлний "зэс" гэх утгатай үгнээс үүссэн ажээ.<ref>Fisher, Fred H. ''Cyprus: Our New Colony And What We Know About It'', pp. 13–14. Geo. Routledge & Sons (London), 1878.</ref> Шумерийн "Кубар" буюу "хүрэл" гэх үгнээс ч үүссэн байж болох талтай. Өөр нэгэн домгоор бол Грекийн "кипариссос" буюу "агар задан мод" <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Cyprus |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> эсвэл "кипрос" буюу "улаан хүрэн" гэх үгнээс үүссэн гэж үздэг байна. === Киргизстан {{KGZ}} === Турк хэлний "кирк" буюу "40" гэсэн тооны нэрнээс үүдсэн "40 овгийнхний нутаг" гэсэн утгыг тус улсын нэр илэрхийлдэг байна. === {{KIR}} === Британийн аялагч Томас Гильберт тус арлыг нээсэнтэй холбогдуулан уугуул иргэд түүний нэрийг "Кирибат" гэж дуудсанаас үүдэн энэ нэршил үүссэн байна. === {{COL}} === Алдарт аялагч Кристофер Колумбийн нэрнээс үүдэн "Колумбийн газар нутаг" гэсэн утгатай үг юм. 1819 онд алдарт тэмцэгч Симон Боливар уг нэрийг хайрлаж, улмаар улсын албан ёсны нэр болгожээ. 1863 онд энэ нэрийг албан ёсоор соёрхон батласан юм.<ref>{{cite web|author=Carlos Restrepo Piedrahita|url=http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|title=El nombre "Colombia", El único país que lleva el nombre del Descubrimiento|work=Revista Credencial|date=February 1992|accessdate=29 February 2008|language=es|archive-date=5 Нэгдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080105031144/http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|url-status=dead}}</ref> === {{COM}} === Араб хэлний "Камар" буюу "Сар" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CGO}} === Францын дарангуйллаас ангижирч тусгаар тогтносон улс болсон 1960 онд Конго голын нэрнээс санаа аван ийнхүү нэрлэх болжээ. "Конго" гэсэн үг нь Баконго омгийнхний хэлээр "анчид" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Bentley, Wm. Holman. ''Pioneering on the Congo''. Fleming H. Revell Co., 1900.{{Verify source|date=October 2011}}</ref> Конго гол нь Ангол, Бурунди, Камерун, Төв Африк, хоёр Конго, Руанда, Танзани, Замби улсыг дамнан урсдаг, 4,700 км үргэлжилсэн гол юм. === {{COD}} === Улстөрийн үзэл суртлын хувьд хоёр хуваагдсан улс учир нэрний утгын тухайтад Бүгд найрамдах Конго улстай адилхан. === {{KOS}} === Серби хэлний "Кос" буюу "хар шувуу", "ово" буюу "нутаг" гэсэн утгтай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CRC}} === Испани хэлний "Баян эрэг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Аугаа аялагч Кристофер Колумб энэ газар анхлан хөл тавьсан 1502 онд "Коста дель Оро" буюу "Алтан эрэг" гэж уулга алдаж байсан удаатай. === {{CIV}} === Франц хэлний "Зааны ясан эрэг" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Францын дарангуйллын үед тус улс зааны ясны худалдааны гол түшиц газар байснаас үүдэн дээрх нэршил гарсан байна. Зарим улсууд тус улсыг "Алтан эрэг", "Боолын эрэг" гэх мэт янз бүрээр нэрлэдэг. === {{CUB}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга учиртай болох нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Гэвч Тайно омгийнхний "кубао" буюу "үржил шимт нутаг" <ref>Carrada, Alfred. ''The Dictionary of the Taino Language'', "{{Webarchiv|url=http://www.alfredcarrada.org/notes8.html |wayback=20090219192148 |text=Plate 8 |archiv-bot=2026-01-18 03:30:41 InternetArchiveBot }}".{{Unreliable source?|date=September 2009}}</ref> "коабана" буюу "сайхан нутаг" <ref>[http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm Taino Indigenous Peoples of the Caribbean Dictionary] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430163856/http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm |date=30 April 2008 }}".{{Unreliable source?|date=June 2009}}</ref> гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх тайлбар бий. Өөр нэг тайлбараар бол аугаа аялагч Кристофер Колумб Испанийн Женоа мужийн "Куба" гэх тосгоны нэрнээс санаа авч ийнхүү нэрлэсэн гэж үздэг байна. <ref>Barreto, Augusto Mascarenhas. ''O Português Cristóvão Colombo: Agente Secreto do Rei Dom João II.'' Lisbon, 1988. Translated edition: ''The Portuguese Columbus: Secret Agent of King John&nbsp;II''. Palgrave Macmillan, {{ISBN|0-333-56315-8}}.</ref><ref>Da Silva, Manuel L. and Silvia J. ''Christopher Columbus was Portuguese'', pp. 396 ff. Express Printing (Fall River), 2008. {{ISBN|978-1-60702-824-6}}.</ref> === {{KUW}} === Араб хэлний "кут", "коут" буюу "усны ойролцоо барьсан цайз" гэсэн утга үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. ==Л== === {{LAO}} === Энэтхэг хэлний "лава" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Лава гэдэг Лахорын домгоор Рама бурханы ихэр хүүхдийн нэгнийх нь нэр юм. Үүнээс гадна Хятад хэлний "Лан Шанг" буюу "сая, сая зааны өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болох юм. === {{LVA}} === Тус улсын нэр нь Балтын орнуудын хэлээр "Лиет" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэх үгнээс үүссэн гэж үзэх судлаачид бий. Мөн түүнчлэн Латгалиансуудын овгийн нэрнээс үүссэн гэж үзэх сүүлийн үед давамгайлах болжээ. === {{LSO}} === Сесото омгийнхний хэлээр "Басоточуудын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. <ref>{{cite book|title=No Place Left to Bury the Dead|first=Nicole|last=Itano|publisher=Simon and Schuster|year=2007|page=314|isbn=0-7432-7095-9}}</ref> Басото гэдэг нь тус улсад амьдарч байсан эртний овог аймаг бөгөөд "восото" буюу "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. <ref>Merriam-Webster Online. "[http://www.merriam-webster.com/dictionary/basotho Basotho]". Retrieved 11 May 2012.</ref> === {{LBR}} === Латин хэлний "Либер" буюу "эрх чөлөө" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. АНУ боолчилсон хар арьстнуудад тусгайлан газар заан өгч улс болгон суурьшуулахдаа энэ нэрийг өгсөн байна. === {{LIB}} === Араб хэлний "лебнан" буюу "цагаан", "лебнен" буюу "сүү" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Үүнээс гадна Ливан уулын нэрнээс үүдсэн нэр байж болно гэж судлаачид үздэг. Нутгийнхний хэлээр "ливан" гэдэг нь "Бурханы зүрх" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. МЭӨ 2900 онд зохиогдсон "Гигламешийн судар" бичигт Эбла гэж дурдагдсан бол Библийн сударт Эблагын тухай 71 удаа дурдагддаг юм. === {{LBY}} === Тус улсын нэрний утга учир тухайлан тодорхой болоогүй. Гэхдээ Египетийн газар нутагт хамаардаг байсан "Ливийн цөл"-өөс тус улсын нэршил үүссэн гэж ихэнх судлаачид үздэг. Эртний Берберчүүдийн хэлээр "Либианс" буюу "цөлийн баруун тал" гэсэн утгатай ч гэж зарим эрдэмтэд үздэг байна. === {{LTU}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг, тайлбар бий. Үүнээс дурдвал Балтын орнууд эрт цагт нэгдэн нэг эзэнт гүрэн байснаас үүдэн "лиети" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэсэн утгай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Түүнчлэн Грек хэлний "а-лей-сон" буюу "Аяга", Тохари хэлний "лиям" буюу "нуур" эртний слав хэлний "лияти" буюу "аадар бороо" гэх үгнүүдээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Литвачуудийн итгэдэгээр бол литва хэлний "лиетус" буюу "хур элбэгтэй нутаг" гэсэн утгатай юм байна. === {{LIE}} === Герман хэлний "гялтганасан чулуу" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Ариун Ромын эзэнт гүрний үед өөрөөр нэрлэж байсан ч Ариун Ромын эзэнт гүрэн задран унасны дараа энэ нэрээ сэргээн авсан байна. === {{LUX}} === Герман хэлний "люцл" буюу "жижиг", "бург" буюу "шилтгээн" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Эдгээр үгнүүд нийлээд "Жижиг шилтгээн" гэх утгыг илэрхийлнэ. ==М== === {{MRI}} === Нэрний утга учрын тухайтад дээр дурдсан Мауритани улсын утгатай тун төстэй. Түүнээс гадна эртний Голландын эзэнт гүрний Маурис Нассау гэх эзэн хааны нэрнээс үүссэн гэж зарим судлаачид таамагладаг. === {{MRT}} === Латин хэлний "Моорчуудын нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Моор гэдэг нь эртний араб үндэстнүүдийн нэг юм. === {{MAD}} === Малагаси омгийнхний хэлээр "Малагасичуудын эх орон" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Малагаси гэдэг нь чухам ямар үг болох талаар өнөө цаг үед ямар ч тайлбар ирээгүй байна. Харин Венецийн худалдаачин Марко Поло аялалынхаа үеэр тус улсын нэрийг буруу дуудсанаас болж "Мадагаскар" гэх улсын нэр бий болжээ. Чухам түүний буруу дуудсан нэрнээс болж газрын зурагт энэ нэрээр тэмдэглэх болсон байна. === {{MKD}} === Грек хэлний "Македовиа" буюу "хязгаар нутаг, дараагийн" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364599 Μακεδονία], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref><ref>[http://www.etymonline.com/index.php?term=Macedonia Macedonia], Online Etymology Dictionary</ref> Түүнээс гадна Грек хэлний "Македнос" буюу "өндөр, нарийхан" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. <ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364596 μακεδνός], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref> === {{MWI}} === Уугуул Малавичуудын хэлээр "оргилсон их усан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнээс гадна Малави нуурын нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Малави нуур нь 560 км урт, 75 км өргөн 706 метрийн гүн, Малави, Мозамбик, Танзани улсуудыг дамнан оршдог нуур юм. === {{MAS}} === Малайн хойгын нэрнээс тус улсын нэр үүссэн байх гэдэгт ихэнх түүхч, судлаачид итгэдэг. Чухамдаа эртний Энэтхэгийн худалдаачид энэ хойгоор дамжин олон арван төрлийн худалдаа хийдэг байсан түүх бий. Малай хэлний "мала" буюу "уулс" гэсэн үгнээс тус хойгын нэр үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Түүнчлэн япон, малай хэлний "мелаю", "млаю" буюу "шургуу ажиллагсдын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс үүссэн гэх домог бий. Энэ хоёр домог орчин цагт хамгийн элбэг тархжээ. === {{MDV}} === Санскрит хэлний "маладвипа" буюу "арлуудын цэцгэн титэм" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнчлэн малай хэлний "мала" буюу "уулс", санскрит хэлний "дива" буюу "арал" гэсэн үгнээс үүдсэн "Уулсын арал" гэх утгатай гэсэн өөр нэг домог ч бий. === {{MLI}} === Эртний Баруун Африк хэлний "мали" буюу "усны үхэр" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. === {{MLT}} === Тус улсад эрт цагт Грек болон Финикүүдийн соёл холилдож байснаас шалтгаалан дараах хоёр утгаар тайлбарлагддаг. <ref name="ndmh">{{cite news|url=http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|publisher=Department of Information – Maltese Government|title=Notable dates in Malta's history|date=6 February 2008|access-date=21 Долдугаар сар 2017|archive-date=25 Арван нэгдүгээр сар 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|url-status=dead}}</ref> Грек хэлний "мелита" буюу "зөгийн бал" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэх домог бий. Византийн эзэнт гүрэн аль 395 оноос эхлэн энэ нэрээр газрын зурагт тэмдэглэсэн байна.<ref name="ndmh"/><ref>{{cite news|url=http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |publisher=Malta Today |title=Controversy over unique Maltese bee population |date=6 February 2008 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120319221059/http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |archivedate=19 March 2012 |df= }}</ref> Финикчүүдийн "малет" буюу "диваажин" гэх үгнээс үүссэн гэх өөр нэг хувилбар бас бий.<ref>{{cite book| last =Pickles| first =Tim| title =Malta 1565: Last Battle of the Crusades| publisher =Osprey Publishing| url =https://books.google.com/books?id=0LuvbRQ78sIC&pg=PA11&lpg=PA11&dq=Maleth+Malta+haven&source=web&ots=PGO2OF9Y9I&sig=rcodiMbexlDy5YwMXhelH7zEYyw| isbn =978-1-85532-603-3}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === {{MAR}} === Эртний Бербер хэлний "Мур Акуш" буюу "Бурхадын нутаг" гэсэн утгай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{MHL}} === Британийн нэрт аялагч, ахмад Жон Маршаллын нэрээр тус улсыг нэрлэжээ. === {{MEX}} === Эртний Нахуати омгийнхний хэлээр "нар" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Түүнээс гадна уугуул мексикчүүдийн хаан "Мексихтили" хааны нэрнээс ч үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Нахуати омгийн "метцтий" буюу "сар", "зиктий" буюу "гол" гэсэн үгнээс үүссэн гэх өөр нэг таамаг байдаг. Одоогийн Мексикчүүдийн итгэдэг өөр нэг домог бол эртний Ацтекын нийслэл "Мекихко" гэдэг байснаас үүдэн гарсан гэх домог юм. === {{FSM}} === Грек хэлний "микро" буюу "жижиг", "несос" буюу "арал" гэх үгнээс үүдсэн "жижиг арлууд" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{MDA}} === Эртний Готик хэлний "мулда" буюу "шороо", "шавар" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Түүнчлэн Румыньд орших Молдав голоос тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Румыньчуудын дунд тархсан домгийн дүрээс одоогийн нэр үүссэн гэх өөр нэг домог бий. Энэ домгоор бол Драгос Вода гэх залуу баатар эр нутгийн догшин сахиус, ад зэтгэрийн амьтадыг дарахаар нэгэн өдөр анд гарчээ. Тэр уг ан хийхдээ эр, эм хоёр нохой дагуулж явжээ. Молда гэх эм нохой нь ямар ч догшин амьтадыг номхоруулж чадах шидтэй бол Мадыш гэх эр нохой нь ад зэтгэрийн ямар ч амьтныг даран сөнөөх чадалтай юм байна. Үүнээс үүдэн тус улсын одоогийн нэр болох "Молдав" нэр үүссэн ажээ. === {{MON}} === Грек хэлний "Ганцаар амьдрах" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Эртний Грекчүүд тус улсыг МЭӨ 6-р зуунд эзлэн захирч байсан гэх домог бий. === {{MGL}} === "Монголчуудын нутаг" гэх үгнээс одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Монгол гэдэг нь уулын хажуугаар урсах "Мон" нэрт голоос одоогийн нэр үүссэн гэж үзэх өөр нэг домог бий. Түүнчлэн "Мөнх" гэх үгнээс үүссэн байж магадгүй гэж Монгол улсын их сургуулийн Түүх, нийгмийн ухааны сургуулиас гаргасан номонд дурджээ. <ref>{{cite book |author=[[National University of Mongolia]], School of Social Sciences, Department of History | title = Монгол улсын түүх | trans_title = History of Mongolia | year = 1999 | publisher = Admon | location = | language = Mongolian | isbn = | pages = 67–69 | chapter = 2. Хүний үүсэл, Монголчуудын үүсэл гарвал | trans_chapter = 2. Origins of Humanity; Origins of the Mongols }}</ref> Мөн монгол гэдэг нь "Ба" гэх эртний монгол үгнээс гаралтай бөгөөд "Ба" гэдэг нь бид гэсэн утгатай болно. Энэхүү "Ба" Гэдэг үгэн дээр олон тооны "-ууд" нөхцлийг залгаснаар "Багууд" буюу "Бангууд" гэмээн их инхлэг үсэгтэй бичдэг. Монгол хэлнээ Б болон М гийгүүлэгч сэлгэдэг. •Үүний жишээ болгож НУЛМИС (ᠨᠢᠯᠪᠤᠰᠤ) гэс үг бий. Ийн үсэг сэлгэн явсаар Мангууд буюу Мангул, Монгол гэсэн үг бий болсон гэсэн тайлбар бий. Мөнтүүнчлэн бидний өвөг дээдэс өөрсдийгөө Бида улус буюу Бидний улс гэсэн байдлаар нэрлэдэг байсан нь хачирхалтай хэрэг билээ. === {{MNE}} === Итали хэлний Венец аялагаар "Хар уул" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. ::'''''Чёрна Гора/Црна Гора''''' Монтенегрочууд өөрийн хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Орос болон Монтенегро дуудлагаар мөн л "Хар уул" гэх утгыг илэрхийлнэ. === {{MOZ}} === Эртний арабын гарамгай удирдагч болох Шейх Мусса бен Мбикигийн нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Нэг ёсондоо Мозамбик арлын нэрнээс одоогийн нэршил нь үүссэн байна. === {{MYA}} === Эртний Бирм хэлний "мьян" буюу "хурдан", "мар" буюу "хүчтэй" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэдэгт ард иргэд нь итгэдэг. Гэвч эртний Миндон улсын харьяанд байсан албатуудыг "Мьянмачууд" гэж нэрлэдэг байснаас шалтгаалан одоогийн нэрийг сонгосон гэж эрдэмтэд үздэг юм.<ref name="thantmyintu2001">{{cite book | first=Thant | last=Myint-U | year=2001 | title=The Making of Modern Burma | isbn=0-521-79914-7 | publisher=Cambridge Univ. Press | location=Cambridge}}</ref> ==Н== === {{NAM}} === Нама хэлний "Намиб" буюу "Юу ч үгүй газар орон" гэсэн утгатай үгнээс үүсчээ. Намибын цөл энэ нутагт оршдог учир улсын нэр үүнээс үүссэн байна. === {{NRU}} === Науру омгийнхний хэлээр "Анаоэро" буюу "Би далайн эрэг явлаа" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Герман хэлэнд энэ улсыг "Наводо" эсвэл "Онаверо" гэж тэмдэглэж байсан гэдэг. === {{NIG}} === Нигер голын нэрнээс тус улсын нэр үүсчээ. Нигер гэдэг нь Туарег хэлний "негхиррэн" буюу "урсаж буй ус" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна. Мөн нигер хэлний "Ни Гир" буюу "Гир мөрөн" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ.<ref>{{cite book | title =Atlas A-Z | publisher =Dorling Kindersley | year =2004 | location =New York City | page =289 }}</ref> Латин хэлт орнууд буюу барууныхан латин хэлний "нигер" буюу "хар арьст" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэдэгт итгэдэг. Гэвч энэ нь арьс өнгөөр ялгаварласан үзлээс өөр юу ч биш юм. === {{NGR}} === Нэрний утга учрын тухайд дээр дурдсан Нигер улстай ижилхэн юм. === {{NED}} === Голланд хэлээр "Доод нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. <ref>see:[http://www.etymonline.com/index.php?search=nether&searchmode=none Online Etymology Dictionary on Nether] However, the explanation given in this source about the origin of the word ''Nederlanden'' as used "by the Austrians" in contradistinction to their own mountainous country, is extremely implausible, if only because the use of the word antedates the [[Austrian Netherlands]] by two centuries at least. Austria itself has a ''Niederösterreich'' region ([[Lower Austria]]) that is quite mountainous, but derives its name from its downriver location.</ref> Герман улс цэвэр газар зүйн байршлаас шалтгаалан ингэж нэрлэх болсон байна. Учир нь Райн мөрний адаг хэсэгт тус улс байрладаг учир ийнхүү нэрлэхэд хүрчээ. <ref name=Duke>{{cite book|last=Duke|first=A.|title=Dissident identities in the early modern Low Countries|year=2009|publisher=Ashgate Publishing}}</ref>{{rp|37}} ::'''''Голланд''''' Олон улсад тус улсыг голцуу энэ нэрээр нь мэддэг. Энэ нь Герман хэлний "холт" буюу "модот нутаг" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж судлаачид үздэг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=holland&searchmode=none Holland]".</ref> === {{NCA}} === Никарагуа гэдэг нь тус улсын уугуул иргэдийн хэлээр "никари" буюу "нуур" гэсэн үгнээс үүсчээ. Уугуул иргэд "Никари" гэж тус улсад урсдаг голоо нэрлэдэг байсан гэдэг. Харин Испанийн аялагч Гил Гонзалез Давила энэ нутагт хөл тавихдаа "акуа" буюу "ус" гэсэн үг нэмж одоогийн бидний мэдэх "Никарагуа" гэх үг бий болсон байна. Никарагуа нуур нь 161 метр урт, 71 км өргөн 26 метр гүн зөвхөн Никарагуа улсад байдаг нуур юм. === {{NOR}} === Хуучин Норс хэлний "норорвегр" буюу "Умардын зам" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. ::'''''Норге''''' Норвегичууд эх хэлээ улсаа ийн бичдэг бөгөөд энэ нь "Умард" гэсэн утгатай үг юм. ==О== === {{OMA}} === Араб хэлний "аамен", "амун" буюу "гэрээслэгдсэн, суурьшсан" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж олон судлаачид үздэг байна. Ромын алдарт жанжин Плиний, Птоломей нар энэ нутгиийг "Омана" гэж түүх шастирт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>[[Pliny the Elder]]. ''[[Natural History (Pliny)|Natural History]]'', VI.149.</ref> === {{RUS}} === Орос гэдэг нь хуучин Норд хэлний "родс" буюу "завьчин" гэх үгнээс үүдэлтэй ажээ. Византийн Грекчүүд "Росиа", Варангичууд "Рус гэж тэмдэглэж байжээ. ==Ө== === {{RSA}} === Газар нутгийн байршлын тухайд Африк тивийн өмнөд хэсэгт орших учир "Өмнөд Африк гэж нэрлэх болжээ. ::'''''Суйд-Африка''''' Өмнөд Африкчууд өөрийн эх хэлээрээ ингэж нэрлэдэг. Энэ нь Африкчуудын хэлээр "Өмнөд Африк" гэсэн үг юм. ::'''''Азаниа''''' Цагаан арьстанууд голчлон амьдардаг бүс нутагт африк хэлээс өөрөөр ингэж дууддаг. Энэ нь грек хэлний "Азайнейн" буюу "хуурай" гэсэн үгнээс үүдсэн нэр юм. === {{KOR}} === "Горео" болон "Гогурео" улсыг нэрлэдэг байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Йемаек хэлний "Гуру" буюу "хана хэрэмт хот", "Гаури" буюу "төвийн" гэсэн үгнээс гаралтай гэдэгт эрдэмтэд нэгджээ. Харин Өмнөд гэсэн тодотголыг Солонгосын дайнаас хойш хоёр хуваагдахад авчээ. ::'''''Гуулин улс''''' Энэ нь Хятад хэлний "Гао Ли" буюу "сүрлэг" гэсэн үгнээс гаралтай юм. === {{SSD}} === Судан гэдэг нь Араб хэлний "судан" буюу "хар арьстан" гэх үгнээс үүдсэн нэр юм. Харин урдаа "өмнөд" гэсэн дагавар нэмсэн нь одоогоос зургаан жилийн өмнө Суданы дайнаар хоёр хуваагдсанаас хойш ийм дагавар авах болжээ. ==П== === {{PAK}} === Пакистан гэдэг нь Урду хэлний "Паки" буюу "ариун", Перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн утгатай ажээ. Өөрөөр хэлбэл "Ариун улс" гэсэн утгатай үг юм. Улстөрийн үзэл суртлын үед Энэтхэгээс үргэлж тусдаа байхын тулд Пакистаны хөдөлгөөнийг удирдаж байсан Рахмат Али гэгч "Одоо эсвэл хэзээ ч үгүй" зохиолдоо "Пунжаб, Кашмир, Синдх, Балучистан мужууд нийлээд ПАКСТАН" болж байгаа гэж тайлбарлаж байжээ.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever%3F}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |title=Rahmat Ali ::Now or Never |publisher=The Pakistan National Movement |accessdate=14 April 2011 |author=Rahmat Ali |page=2 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110419012150/http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |archivedate=19 April 2011 |df=dmy }}</ref> === {{PLW}} === Палаучуудын домгоос тус улсын нэр үүсчээ. Палау хэлээр "Айбелау" буюу "Шууд бус хариултууд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Учир нь тус улсыг бүтээж байсан Чуаб гэх үлэмж биет бурханы асуултад булзайруулсан хариулт өгч байсан тул маш удаанаар тус улсыг бүтээсэн гэдэг домог бий билээ.<ref>Belau National Museum, cited by Pelnar, Bonnie. "[http://www.underwatercolours.com/bai/bais.html The Bais of Balau]". Retrieved 22 September 2011.</ref> ::'''''Белау''''' Палаучууд эх хэлээрээ өөрсдийн улсаа ийн нэрлэдэг билээ. Утгыг нь дээр дурдсан тул тайлбарлахаа азная. === {{PLE}} === Хебрю хэлний "Филистинчүүдийн газар орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://etymonline.com/index.php?term=Palestine&allowed_in_frame=0 Online Etymology Dictionary (Palestine)]</ref> Филистинчүүдийг Латин хэлэнд тэмдэглэхдээ "Палестина" гэж тэмдэглэсэн байдаг. Эртний Филистиний нутагт одоогийн Газын зурвас, Ашдод, Ашкелон, Экрон, Гат хотын нутаг багтдаг байжээ. === {{PAN}} === Уугуул Куева индианчуудын хэлээр "Арвин их загасны орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Тус улсын нийслэл хотыг ч мөн ингэж нэрлэдэг билээ. === {{PNG}} === Папуа гэдэг нь Малай хэлний "папуах" буюу "үсэрхэг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Харин Шинэ Гвиней гэдэг нь тус улсыг анхлан нээсэн Испанийн аялагч Иниго Ортиз де Ретез Африкын Гвиней улстай яг ижилхэн учир "Шинэ Гвиней" гэх нэр өгсөн байна. === {{PAR}} === Тус улсын нэр нь чухам ямар утга учиртай нь бидний үед тодорхойгүй байна. Эртний Гуарани хэлний "пара" буюу "гол", "гуай" буюу "титэм" гэсэн үгнээс гаралтай гэх тайлбар байдаг. Мөн түүнчлэн "Их уст гол" гэсэн уугуул иргэдийн нэр гэсэн тайлбар ч бий. Тус улсад аж төрж байгаад устан үгүй болсон "Паяагуачуудын нутаг" гэсэн утгай үг гэсэн домог ч бас бий. === {{PER}} === Энэ улсын нэрний талаар хоёр тайлбар өнөө цаг үед хүрч иржээ. Эхнийх нь "Биру" буюу "Гол" гэсэн утгай үг гэсэн тайлбар бий. Харин удаах тайлбар нь Тус улсад ирсэн эзлэн түрэмгийлэгчид нутгийн гурван иргэнийг дагуулан шинэ газар нутагтайгаа танилцаж явжээ. Гэтэл Испаничууд "Энэ чухам ямар нэртэй газар вэ" гэж асуусан байна. Тэднийг дагалдаж явсан нутгийн гурван эр чухам юу гээд байгааг нь ойлгоогүй учир уугуул иргэдийг ахалж явсан ахмад настай нэгэн эр өөрийнхөө нэрийг асууж байна гэж бодон "Беру" гэж хариулснаас тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{POL}} === "Польшчуудын нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Польш гэдэг нь польш хэлний "Поле" буюу "Нээлттэй талбай" гэсэн үгнээс гаралтай ажээ. Аравдугаар зуунд Полан гэж судар номонд тэмдэглэгдэж байсан бол Полска гэх нэр 13-14-р зуунд өөргөн тархжээ. === {{POR}} === Тус улсын нэрний тайлбар олон янз. Тус улсын Порто болон Гайа хотуудын нэрнээс үүссэн гэсэн тайлбар байдаг бол латин хэлний "порт" буюу "боомт", Грек хэлний "каллис" буюу "үзэсгэлэнтэй", Латин хэлний "Калере" буюу "халуун" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. ==Р== === {{RWA}} === Кинярванда хэлний "кванда" буюу "Газар нутгаа тэлсэн" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ.<ref>Vansina, Jan ''[https://books.google.com/books?id=tgT-lyk40agC&pg=PA35 Antecedents to Modern Rwanda: the Nyiginya Kingdom]'', p. 35. University of Wisconsin Press, 2004. {{ISBN|0-299-20124-4}}. Retrieved 1 October 2011.</ref> Түци омгийн хаадууд эрт цагт зэргэлдээ овог аймгуудаа байлдан эзэлж байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{ROU}} === Ромчуудын харьяанд орших нутаг гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Ромын эзэнт гүрний үеэс тус нутгийг ийн нэрлэх болсон юм. Түүнчлэн тус улсын ард иргэдийг ч ромчууд гэдэг байсан түүхтэй. Анх I Карол хаан 1866 оноос тус улсын одоогийн нэршлийг ашиглаж эхэлсэн гэдэг. ==С== === {{SAM}} === Уугуул Самоачуудын хэлний "са" буюу "ивээгдсэн", "моа" буюу "төв" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Бас өөр нэг домгоор бол "Моа шувуунуудын орон" гэсэн үг гэсэн утгатай ажээ. === {{SMR}} === Италийн алдарт Католик шашны гэгээнтэн, Католик номлолыг сурталдагч "Гэгээн Маринус"-ын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Гэгээн Маринус нь манай эриний 301-305 оны орчимд одоогийн Сан Марино орчимд сүм дуган бариулах ажил эрхэлж байгаад Ромчуудын хяхалт хавчлагаас шалтгаалан Хорват руу дүрвэж байсан түүхтэй юм. === {{STP}} === :'''Сан Томе''': Португалын эзлэн түрэмгийлэгчид 1470 юм уу 1471 оны 12-р сарын 21-нд буюу Гэгээн Томасын өдөр тус газрыг нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Принсипи''': Гэдэг нь португал хэлний "Гүн, ван, хунтайж" гэсэн үг юм. === {{KSA}} === Саудчуудын Араб гэсэн утгатай араб үг. Учир нь тус улсыг Сауд угсааны хаадууд ээлжлэн захирдаг учир ийнхүү нэрлэх болжээ. "Сауд" гэдэг үг нь арабын зурхайн нэгэн одны систем юм. === {{SWZ}} === Сваци омгийнхний хэлээр "Свацичуудын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Тус омгийг "Сваци" гэх хаан эрт цагт үндэслэжээ. === Сейнт Винсент ба Гренадинес === :'''Сейнт Винсент''': Аунгаа аялагч Кристофер Колумб 1498 оны нэгдүгээр сарын 22-ны өдөр буюу Гэгээн Винсентын өдөр нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Гренадинес''': Энэ нь Испанийн Гранада хотыг санагдуулсан учир ийнхүү нэрлэх болсонтой холбоотой ажээ. === Сейнт Киттс ба Невис === :'''Сейнт Киттс''': Алдарт аялагч Кристофер Колумб тус газар орныг нээхдээ Гэгээн Кристоферийн нэрийг хүндэтгэн ийнхүү нэрлэх болсон байна. :'''Невис''': Испани хэлний "Цасан хатан" гэх үгнээс энэхүү нэршил үүсчээ. === {{LCA}} === Францын далайчид 1502 оны 12-р сарын 13-ны өдөр буюу Гэгээн Люсын өдрөөр тус газрыг нээсэн учир шинээр нээсэн газраа ийнхүү нэрлэх болжээ. === {{SYC}} === Францын аялагчид 1754-1756 онд Францын эзэн хаан XV Луй хааны зарлигаар Сангийн сайд Жеан Море де Сейшэллийн нэрээр ийнхүү нэрлэсэн байна. === {{SEN}} === Сенегал голын нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Сенегал гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Зенага" буюу "газар нутаг" гэсэн үг юм. Сенегал гол өнөө цаг үед Сенегалын хойд хэсэг, Мавритани улсын нутагт урсаж байгаа билээ. === {{SRB}} === Тус улсын нэршил чухам ямар утгатай нь тодорхойгүй. Грек хэлний "сиро" буюу "давтах", хуучин Индик хэлний "сарбх" буюу "тулалдах", латин хэлний "серо" буюу "бүтээн байгуулах" Орос хэлний "Пасерб" буюу "дагавар хүүхэд", Украин хэлний "присербится" буюу "нэгдэн орох" гэсэн утгатай үгсээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Түүнчлэн судлаач Шустерын баталж байгаагаар Прото-Слав хэлний "уух" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ. === {{SIN}} === Санскрит хэлний "Симхапура" буюу "Арслант хот" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{SYR}} === Чухам ямар утга учиртай нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Ассирчуудыг нэрлэсэн үгнээс үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд байдаг бол Эртний Грек хэлний "сириак" буюу "хүмүүс" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг ч бий. === {{SVK}} === Славчууд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Слав гэдэг нь "слово" буюу "үг" гэх утгатай гэж эрдэмтэд тайлбарладаг. Түүнчлэн "слава" буюу "суу алдар, "слух" буюу "сонсох" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар ч бий. === {{SVN}} === Славчуудын Венеци гэх утга бүхий Герман үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{SOL}} === Испанийн алдарт аялагч Альваро де Менданиа и Нейра 1567 юм уу 1568 онд тус бүлэг арлыг нээхдээ Библи сударт дурдагдсан Соломон хааныг бодож үг нэрийг өгчээ. Чухамдаа тэрээр Соломон хааны нуусан эрдэнэ энд байгаа гэж бодож, хэсэг хугацаанд алт, эрдэнэс хайж өнгөрөөсөн юм. === {{SOM}} === Сомаличуудын нутаг гэсэн утгатай уугуул иргэдийн өгсөн нэр ажээ. Сомали гэдэг нь "сак мааль" буюу "үхэрчид" гэх үнээс үүссэн гэх өөр нэг домог ч бас бий. Түүнчлэн Самаале гэх хамба ламтаны нэрийг бэлгэдсэн гэж үзэх түүхчид ч байдаг. === {{SDN}} === Дээр дурдсан Өмнөд Суданы нэрний утгатай төстэй учир дурдахаа азная. === {{SUR}} === Суринен үндэстнүүдийн нутаг гэсэн утгатайгаар тус улсын нэрийг тайлбарладаг. === {{SLE}} === Испани хэлний "Сьерра Леона" буюу "Арслант уул" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. Португалийн аялагч Педро де Синтра 1462 онд энэ нутгийг нээхдээ арслан шиг хэлбэртэй сунаж тогтсон уул нурууг анхлан харж улмаар энэ нэрийг өгсөн гэх домог бий. ==Т== === {{THA}} === Тай хэлээр "Тай үндэстний өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. "Тай" үндэстнүүдийн нэр чухам ямар утгатай талаар олон янзын тайлбар бий. Тухайлбар "хүн ард", "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илтгэдэг гэж зарим эрдэмтэн үздэг бол зарим нь "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарладаг. ::'''''Ратча Аначак Тай''''' Эх хэлээрээ албан ёсны албан бичигт өөрийн улсаа ингэж бичдэг. Энэ нь "Тайландын язгуур угсаа" гэсэн утгатай тайланд үг юм. === {{TJK}} === "Тажикуудын эх нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. "Тажик" гэдэг нь Шинэ Перс хэлээр "Тази" буюу "Араб" гэсэн утгыг илтгэдэг. Түүнчлэн төвд хэлний "Таг Жиг" буюу "бар, ирвэс" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах судлаачид ч бий. Харин перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн үг нийлж одоогийн бидний мэдэх "Тажикистан" гэх нэр бий болжээ. === {{TAN}} === "Танганияка болон Занзибарын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1964 онд Танзаничууд тусгаар тогтнохдоо "Танганияка болон Занзибарын нэгдсэн улс " гэх нэрийг авсан байна. ::'''''Танганияка''''' Тус улсын хамгийн том нуур. Харин энэ нуурын нэр ямар учиртай талаар олон янзын тайлбар бий. Сир Ричард Френцис Бартон үүнийг "ту танганияка" буюу "нэгдэн орох", "ус тааралдах" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн үгнээс үүдсэн гэж үздэг бол Хенри Стенли гэх эрдэмтэн "тонга" буюу "арал", "хика" буюу "хавтгай" гэсэн утгатай гэж тайлбарласан байдаг. ::'''''Занзибар''''' Перс болон Араб хэлний "Занжибар" буюу "Хар эрэг" гэсэн утгатай үг юм. === {{TOG}} === Нутгийн уугуул иргэд болох Эве омгийн хэлээр "то" буюу "ус", "го" буюу "эрэг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref>{{cite book|title=Peoples of Africa: Togo-Zimbabwe |url=https://books.google.com/books?id=rlz2bWRPmvgC&pg=PA531 |year=2001 |publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7168-4|page=531}}</ref> <ref name="Togo1920s"/> Мөн Германчуудын нээсэн "Тоговилль" гэх тосгоны нэрнээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг хувилбар ч бий. === {{TGA}} === Уугуул Самоачуудын хэлээр "Өмнөд", "Өмнөдийн" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{CAF}} === Франц хэлний "République centrafricaine" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{TRI}} === Испани хэлний хоёр өөр утгатай үг нийлснээр тус улсын нэр бий болсон байна. ::'''''Тринидад''''' Аугаа аялагч Кристофер Колумб гурав дахь аялалынхаа үр дүнд тус газар нутгийг нээхдээ "Эцэг, хүү, ариун сүнсний ивээл шингэсэн ариун арал" гэх нэр хайрласан байна. Үүнээс "Тринидад" гэх нэршил үүссэн гэдэг. ::'''''Тобаго''''' "Тамхи" буюу "Тамхины орон" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар байдаг. Гэвч энэ тайлбар дээр эрдэмтэд өөр, өөр үзэл бодолтой байдаг билээ. === {{TUV}} === "Найман арал", "Өөр хоорондоо адилгүй найман арал" гэх Тувалу үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{TUN}} === Тус улсын нутаг дэвсгэр дээр эрт цагт оршин тогтнож байсан Тинес хотын нэрнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн гэж үздэг. "Таниф" буюу эртний Финикийн охин тэнгэрийн нэр нь "Тинес" хотын нэр болсон байна. <ref>{{cite book | last = Taylor | first = Isaac | title = Names and Their Histories: A Handbook of Historical Geography and Topographical Nomenclature | publisher = BiblioBazaar, LLC | year = 2008 | page = 281 | isbn = 0-559-29668-1 }}</ref> <ref name="ej-brill">{{cite book | last = Houtsma | first = Martijn Theodoor | title = E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936 | publisher = Brill | year = 1987 | page = 838 | isbn = 90-04-08265-4 }}</ref> Мөн түүнчлэн Бербер хэлний "доор орших", "цогцолсон" гэх үгнээс ч үүссэн байх гэсэн таамаг бий. <ref name="peter-ross">{{cite book | first1 = Peter M. | last1 = Rossi | first2 = Wayne Edward | last2 = White | title = Articles on the Middle East, 1947–1971: A Cumulation of the Bibliographies from the Middle East Journal | publisher = Pierian Press, [[University of Michigan]] | year = 1980 | page = 132 }}</ref> === {{TUR}} === Араб хэлний "Тюрк" буюу "цогцлоон бүтээсэн" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{TKM}} === "Туркменчүүдийн эх орон" гэсэн утгатай үг юм. "Туркмен" гэдэг нь Согдиан хэлний "Турк шиг харагддаг", "Турктэй ижилхэн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. Учир нь улстөрийн байгуулал, бүтцийн хувьд яг дуурайж анхлан үүссэн учир ийнхүү нэрлэх болжээ. <ref>[[Yury Zuev|Yu. Zuev]], ''"Early Türks: Essays on history and ideology"'', Almaty, Daik-Press, 2002, p. 157, {{Listed Invalid ISBN|9985-4-4152-9}}</ref> Туркменчууд заримдаа "Цэвэр Турк" гэж өөрсдийнхөө нэрийг тайлбарлах нь бий. <ref>''US Library of Congress Country Studies.'' "[http://memory.loc.gov/frd/cs/tmtoc.html Turkmenistan]."</ref> Исламын шашны түүхч, теологич Ибн Хатирийн үзэж байгаагаар "итгэл үнэмшил, ариун шүтээн" гэсэн үгнээс гаралтай гэж тайлбарласан байдаг. ==У== === {{UGA}} === Свахили хэлний "Буганда" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Буганда гэдэг нь тус улсад оршин тогтнож байсан Багандагын хаант улсын нэр юм. "Баганда" гэдэг нь "Ах дүүс", "эвтэй хүмүүс" гэсэн утгыг илтгэдэг байна. === {{UZB}} === Турк хэлний "уз" буюу "өөрийн", "бек" буюу "эрхэм", перс хэлний стан буюу "улс" гэсэн үгнүүд нийлж тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. Зарим судлаачид" Эрх чөлөөтэй нутаг" гэж тус улсын нэрний утгыг тайлдаг. === {{UKR}} === Украин гэдэг нь Слав хэлний "Крайна" буюу "улс", "хязгаар нутаг" гэх утгатай юм. === {{URY}} === "Уругвай голын хажууд орших улс" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн эршил үүсчээ. "Уругвай" гэдгийг эрдэмтэд олон янзаар тайлбарласан байдаг. Зарим нь "уругуа" буюу "дун", "и" буюу "ус" гэж тайлбарласан бол зарим нь "уру" буюу "шувууд", "гуаи" буюу "нүүдэллэж ирдэг" гэсэн утгатай гэж тайлбарлажээ. ==Ф== === {{FJI}} === Уугуул Фижичүүдийн хэлээр "фиси" буюу "хараач" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref>Thompson, Basil. "{{Webarchiv|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_1_1892/Volume_1,_No._3,_1892/The_land_of_our_origin_(Viti,_or_Fiji.)_by_Basil_Thompson,_p143-146/p1 |wayback=20180210080244 |text=The Land of Our Origin (Viti, or Fiji) |archiv-bot=2023-11-20 07:34:56 InternetArchiveBot }}". ''Journal of the Polynesian Society'', Vol. 1, No. 3, pp. 143–146. 1892</ref> Харин Британийн аялагч Жеймс Күүкийн тайлбарласнаар уугуул иргэд нь "Вити Левү" буюу "Аугаа Вити" гэж оршин суугаа газраа нэрлэдэг байсан гэжээ. <ref>{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/ |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208130939/http://www.fiji.gov.fj/ |archivedate=2020-12-08 |df= |access-date=2017-07-23 |url-status=dead }}. ''{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070403140105/http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |archivedate=3 April 2007 |df= }} '': "Europeans in Fiji".</ref> === {{FIN}} === Хуучин Норс хэлээр "Финчүүдийн өлгий нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref name="Names&Histories"/> Манай эриний анхдугаар зууны үеэс эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Фенни", "Финной", хоёрдугаар зуун буюу Птоломейн үед "Фани" гэх зэргээр тэмдэглэж иржээ. Фин гэдэг нь Прото Герман хэлний "финне" буюу "хэсүүлч", "анчид" гэх үгнээс үүссэн гэдэгт олонх судлаачид нэгддэг. :'''''Суоми''''' Финландчууд эх хэлээрээ улс орноо ингэж бичдэг. Фин хэлний "Суомаа" буюу "баянбүрд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. <ref name="Names&Histories"/> === {{FRA}} === Эртний Франк хэлээр "Франкуудын эх орон" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Франк гэдэг нь Прото-Герман хэлээр "франкон" буюу "жад" гэсэн үг юм. Үүнээс гадна Эртний Герман хэлний "Франкиш" буюу "эрх чөлөөт" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх хувилбар байдаг. <ref name="Names&Histories"/> ==Х== === {{HON}} === Хондурас гэх нэрийг нэрт аялагч Кристофер Колумб өгсөн гэдэг. Энэ нь Испани хэлээр "далайн гүн ёроол" гэсэн утгатай. Учир нь тус улсын хойд эрэгт маш гүн далай бий. === {{HRV}} === Улсын нэрний талаар тогтсон ойлголт байхгүй. Гэхдээ Дундад зууны латин хэлний "Круаити" буюу "ус нэрэгчид" гэх үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Збигнев Голаб гэх Хорват эрдэмтний тайлбараар бол "Хровати" буюу "жадны үзүүр бүтээгчид", "храват" буюу "уулчид" гэх үгнээс үүссэн гэжээ. === {{CHN}} === Эртний Санскрит хэлний "хина", Дундад зууны Перс хэлний "хини" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref name="AmHerChin">''The American Heritage Dictionary of the English Language''. "[http://dictionary.reference.com/browse/China?qsrc=2888 China]". Houghton-Mifflin (Boston), 2000.</ref> "Хина" гэдэг нь тусгайлсан утгагүй "Чин" болон "Жин" гүрнийг өөрсдийнхөө хэлээр нэрлэсэн гэж эрдэмтэд үздэг. ::'''''Жүнггүо''''' Олонд хамгийн өргөн тархсан энэ нэр нь "Дундад улс" гэсэн утгатай. ==Ч== === {{TCD}} === Тус улсын баруунөмнөд хэсэгт орших Чад нуурын нэрнээс Чад улсын нэр үүсчээ. Канури омгийнхний хэлээр Чад гэдэг нь "нуур" гэсэн үг юм байна. === {{CHL}} === Тус улсын нутаг дэвсгэрт 1553 онд хөл тавьсан Испанийн экспедицийн ахлагч Диего де Альмагро "Халуун ногоо хэрэглэдэг хүмүүс" гэж тэмдэглэснээс энэ нэр үүсчээ. Испани хэлний "Чили" гэх үг тус улсын нэр болсон байна. <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Chile |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Инкачуудын домогт хаан Тилигийн нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий.<ref>{{cite web|url=http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |title=Chile.com.La Incógnita Sobre el Origen de la Palabra Chile |publisher=Chile.com |date=15 June 2000 |accessdate=17 December 2009 |language=es |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090415204553/http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |archivedate=15 April 2009 |df=dmy }}</ref><ref>{{cite web|author=Encyclopædia Britannica |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/459648/Picunche |title=Picunche (people) – Britannica Online Encyclopedia |publisher=Britannica.com |date= |accessdate=17 December 2009}}</ref> Олонд төдийлөн түгээгүй ч Күечуа омгийн "чири" буюу "алт" <ref name="1911britannica">"CHILE." Encyclopædia Britannica. 11th ed. 1911. ("derived, it is said, from the Quichua chiri, cold, or tchili, snow")</ref>, Аймара омгийн "тчили" буюу "газрын төгсөгл", "цас" <ref name="1911britannica"/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |title=Chile (república) |encyclopedia=Enciclopedia Microsoft Encarta Online |year=2005 |accessdate=26 February 2005 |quote=The region was then known to its native population as Tchili, a Native American word meaning "snow." |deadurl=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080510215421/http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |archivedate=10 May 2008 |df=dmy }} {{Webarchiv|url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |wayback=20080510215421 |text=Chile (república) |archiv-bot=2026-04-30 18:26:51 InternetArchiveBot }} 31 October 2009.</ref>, Мапүче омгийн "чийли-чийли" буюу "шар далавчит хар шувуу" гэх утгатай гэсэн тайлбарууд байдаг. <ref name="hudson"/><ref>{{cite book |first=Miguel |last=de Olivares y González SJ |contribution=Historia de la Compañía de Jesús en Chile |url= |title=Colección de historiadores de Chile y documentos relativos a la historia nacional |year=1864 |origyear=1736 |editor=Imprenta del Ferrocarril |location=Santiago |volume=4 |number= |pages= |accessdate=14 October 2010|language=es}}</ref> === {{CZE}} === 1993 онд дэгдсэн ягаан хувьсгалын дараа энэ нэрийг сонгосон байна. "Чета" буюу "цэргийн нэг хороо" гэсэн утгатай гэсэн тайлбар байдаг. <ref>Online Etymology Dictionary. "[http://dictionary.reference.com/browse/czech Czech]". Retrieved 11 February 2011.</ref> ==Ш== === {{SWE}} === Хуучин Норс хэлний "свипиод" буюу "айлын ганц хүүхэд" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар өнөө цагт тархжээ. Түүнчлэн "Эх орны иргэн" гэх утгатай гэж Германы эрдэмтэд тайлбарласан байдаг. ::'''Свериге''' Шведчүүд эх хэлээрээ улс орноо ийн нэрлэдэг. "Шведийн хаант нутаг" гэсэн утгатай Швед үг юм. === {{CHE}} === Алеманик үндэстний хамгийн их тархсан, мөн уг үндэстнийг байгуулсан гэгдэх Швицо хааны нэрнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Анхлан МЭ 972 онд "Швиц" гэсэн нэрээр түүх шастирт тэмдэглэгдсэн байдаг. ::'''Хелветиа''' Олонд танигдсан домгийн нэр. Энэ нь Латин хэлээр Сельтик үндэстнүүдийг нэрлэдэг үг юм. === {{NZL}} === Голланд хэлний "Нова Зийландиа" буюу "Шинэ тэнгисийн нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсэн бий болжээ. Алдарт аялагч Жеймс Күүк тус нутагт анхлан хөл тавьмагцаа ангилаар ийн тэмдэглэсэн нь Голланд хэлэнд түгэж, улмаар газрын зурагт ийнхүү тэмдэглэх болсон байна. === {{LKA}} === Санскрит хэлний "Шри" буюу "ариун", "Ланка" буюу "арал" гэсэн үгнээс бүтсэн "Ариун Арал" гэх утгатай нэр юм. Домогт Равана хааны хаант улсын гол төв нь Шри Ланк байсан гэж үздэг. ==Э== === {{GNQ}} === Экваторын бүслүүрийг дайран оршдог улс учир ийнхүү экваторын гэсэн үгийг өмнөө авчээ. Харин "Гвиней" гэдэг нь Бербер хэлний "гинавен", "агинау", "агинаоу" буюу "түлэгдсэн", "хар арьстан" гэх үгнээс үүсэн бий болжээ.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{ECU}} === Испанийн эзлэн түрэмгийлэгчид Күйто хотноо колоничлолын захиргаа барих гэж байсан тэр цаг үед захиргааны барилга экваторын бүслүүрээс ердөө 40 км-ийн зайтай байсан тул ийнхүү нэрлэх болжээ. Экваторын бүслүүрийг Испаниар "Экуадор" гэж нэрлэдэг байсантай холбоотой. === {{SLV}} === Испани хэлний "Сальвадор" буюу "Авран нигүүлсэгч" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1525 оны 4-р сарын 1-ний өдөр тус улсыг нээсэн Гонзало де Альварадо энэ нутагт хөл тавиад "Ертөнцийн эзэн Исүс христийн өлгий нутаг л ийм байдаг байх" гэж өдрийн тэмдэглэлдээ бичсэн байжээ. {{es icon}}</ref><ref>San Salvador. [http://www.sansalvador.gob.sv Official website]. ''{{Webarchiv|url=http://www.sansalvador.gob.sv/?p=17 |wayback=20170704045822 |text=Historia oficial de la ciudad de San Salvador |archiv-bot=2023-11-29 13:57:21 InternetArchiveBot }}''. {{es icon}}</ref> === {{IND}} === Хуучин Перс хэлний "Хинду" үндэстнүүд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх тайлбар байдаг бол Латин хэлний "Индус голынхон" гэсэн утгатай гэж үзэх эрдэмтэд ч байдаг. Гэвч "Индус" гэж нэрлээд байгаа голыг энэтхэгээр "Синду" гэж нэрлэдэг юм. ::'''''Бхарат''''' Энэтхэгчүүд эх хэлээрээ өөрсдийгөө ийнхүү нэрлэдэг. Эртний энэтхэгийн домогт хоёр хааны нэг болох Бхаратагын нэрээр ийнхүү өөрсдийгөө нэрлэх болсон байна. === {{ERI}} === Эртний Грек хэлний "Эритра Талассиа" буюу "Улаан тэнгис" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. 1890 онд Италичууд тус улсыг эзлэн захирах болж Грек үгийг Итали хэл рүү хөрвүүлэн "Эритрум" гэх болсоноор орчин үеийн "Эритри" гэх нэршил бий болсон байна. === {{EST}} === Латин хэлний "Аестигийн газар нутаг" гэсэн үгнээс одоогийн нэршил нь үүссэн гэх тайлбар бий. Аести гэдэг нь хуучин Литвын харьяанд байсан ханлигуудын нэгдэл хаант улсын нэр юм. Гэвч Прото-Герман хэлний "аустам, Прото-Индо-Европ хэлний "аус" буюу "зүүн", "өрнө" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар ч байдаг. === {{ETH}} === Латин хэлний "Аетопиа" буюу "Харуудын өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил бий болжээ. Мөн Грек хэлэнд "Алтиопс" буюу "Түлэгдсэн нүүртнүүдийн нутаг" гэх утгаас ч үүссэн байж болох талтай. Этиопчууд өөрсдөө Библид дурдагддаг Куш гэгээтний хүү "Итиоппс"-ын нэрнээс улсын нэр үүссэн гэж тайлбаралдаг байна.<ref name="Names&Histories"/> ==Я== === {{JPN}} === Шанхай хятад хэлний "Жеппун" буюу "Наран мандах нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Анх алдарт аялагч Марко Поло яг энэ утгаар нь олон улсад таниулж байсан юм. ::'''''Нихон / Ниппон''''' Сино-Япон хэлний "Онёоми" гэх утгатай үгтэй бичлэгийн хувьд ижилхэн бичигддэг. Энэ нь "ажиллах", "хийх" гэсэн утгыг агуулдаг ажээ. === {{JAM}} === Тайно/Аравак хэлний "Замайка", "Хамайка" буюу "Ус болон моддын нутаг" гэх үгнээс нэршил нь үүссэн байна. Зарим эрдэмтэд "Рашаан булагын эх орон" ч гэж тайлбарлах нь бий. == Мөн үзэх == {{Commonscat|Country names in non-Latin scripts|Улс орнуудын нэрийн утга учир}} * [[Дэлхийн улс орны нэрс]] ==Эшлэл== <references /> [[Ангилал:Хороним|!Улсууд]] [[Ангилал:Улсуудын жагсаалт|нэрийн утга учир]] hgch07qrivo4cqz71kmyp7p8hk8qo0g Тэнгэр Даатгал 0 91989 855242 727244 2026-05-01T04:12:26Z D.Khongorzul 103580 855242 wikitext text/x-wiki == Тэнгэр Даатгал == Тэнгэр Даатгал ХК нь 2026 оны байдлаар Монголын даатгалын салбараа НӨХӨН ТӨЛБӨРӨӨР ТЭРГҮҮЛЖ байна. 25 жилийн туршлагатай Тэнгэр Даатгал нь , 54,000 гаруй харилцагчтай, 6.3 тэрбум төгрөгийн нөхөн төлбөр олгосон, 98.5%-ийн нөхөн төлбөр шийдвэрлэлттэй компани болж байна. Сүүлийн жилүүдэд IPO хийж, ногдол ашиг тарааж, олон улсын стандарт (СТОУС 17) хэрэгжүүлсэн анхдагч даатгалын компани болсон нь онцлог юм. == Түүхэн замнал == * 2001 онд Бат Даатгал нэртэйгээр Тэнгэр Санхүүгийн Нэгдэл болон Петровис компанийн хөрөнгө оруулалттайгаар байгуулагдав. * 2025 онд Прайм Женерал Даатгал ХХК болгон нэрээ өөрчлөв. * 2009 онд Монголын даатгалын салбарын шилдэг байгууллага - МҮХАҮТ-ын “ХҮРЭЛ МЕРКҮРИ” Удирдах ажилтны хариуцлагын даатгалыг зах зээлд нэвтрүүлсэн. * 2010 онд Монголын томоохон аж ахуйн нэгжийн 250 орчим төлөөлөл оролцсон “Эрсдэлийн удирдлагын форум”-ыг амжилттай зохион байгуулж харилцагч байгууллагуудад эрсдэлийн зөвлөмж хүргэж суурийг амжилттай эхлүүлсэн. Мөн МҮХАҮТ-аас нийгэм эдийн засгийн хөгжилд үнэтэй хувь нэмэр оруулсан компанийн сайн засаглалыг нэвтрүүлэгч оны шилдэг энтрепренерээр шалгарсан. Бичил даатгалын туршилт, хөгжүүлэлтэд зориулж Bill Gates сангаас 100,000 ам.долларын тэтгэлэг авснаар бичил бизнес эрхлэгчдэд зориулсан хүртээмжтэй даатгалын судалгаа, бүтээгдэхүүний анхны загваруудыг боловсруулав. * 2013 оны 9-р сард Тэнгэр Даатгал ХХК нь Тэнгэр Санхүүгийн Нэгдэл компанийн 100%-ийн хөрөнгө оруулалттай охин компани болсон. Мөн бага, дунд орлоготой иргэдийн хэрэгцээ, шаардлагад нийцүүлсэн, тэднийг олон талт эрсдэлээс урьдчилан сэргийлэх ажлын хүрээнд "Тэнгэрлэг Монгол Иргэн" багц даатгалын бүтээгдэхүүнийг боловсруулж зах зээлд шинээр нэвтрүүлсэн нь бага хураамжаар олон төрлийн даатгалын бүтээгдэхүүн үйлчилгээг авах боломжийг нээж өгсөн билээ. * 2017 онд үндэсний үйлдвэрлэгч Говь ХК-ийн агуулахад гарсан галын  хохирлын нийт дүн болох 2.6 тэрбум төгрөгийн нөхөн төлбөрийг богино хугацаанд олгов. * 2018 онд цахим даатгалын шинэ систем нэвтрүүлэхээс гадна Тэнгэр Даатгал нь Монголд анх удаа American International Group-тэй онцгой эрхтэйгээр хамтран ажиллах гэрээ байгуулав. Мөн ISO:2015 Чанарын удирдлагын тогтолцооны стандартыг үйл ажиллагаандаа нэвтрүүлсэн бөгөөд Бармаш ХХК-ийн байранд гарсан галын их хэмжээний хохирол болох 1.7 тэрбум төгрөгийг төлж барагдуулснаар тухайн объектыг түрээслэгч ААН-ийн хувьд Хариуцлагын даатгалаар бусдад учруулсан хохирлоо даатгалаар барагдуулж эрсдэлээс ангид үлдсэн амжилттай түүх болсон билээ. * 2022 онд олон улсын давхар даатгалтай, Ковид-19 даатгалын нэмэлт эрсдэлийг хамгаалсан Гадаад зорчигчийн гэнэтийн осол, эрүүл мэндийн даатгалын гэрээг шинэчлэн байгуулав. Мөн хувьцаа эзэмшигч солигдож Монгол Улсын Даатгалын зах зээлд тэргүүлэгч Мандал Санхүүгийн Нэгдлийн бүрэлдэхүүнд шилжив. * 2023 онд "Эрчим хүчний хэмнэлтийн даатгал"-ын үйлчилгээг зах зээлд нэвтрүүлэхийн зэрэгцээ "Даатгалын зах зээлийн холбоо"-ны гишүүнээр элсэв. * 2024 оны 11-р сард Тэнгэр Даатгал нь хувьцаагаа олон нийтэд гаргаж, нээлттэй хувьцаат компани болов. Баянзүрх дүүргийн Онцгой байдлын хэлтсийн амь эрсэдсэн 3 албан хаагчийн ар гэрт 150 сая төгрөгийн буцалтгүй мөнгөн тусламж олгов. "Edoctor" Монголын хамгийн анхны эрүүл мэндийн цогц платформыг нэвтрүүлэв. [[Ангилал:2001 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Монголын санхүүгийн үйлчилгээний аж ахуйн нэгж]] ib4c3quw8et9xp7t125f965lnarwkmt Харилцаа 0 103495 855253 774327 2026-05-01T05:39:26Z ~2026-26371-60 104293 855253 wikitext text/x-wiki '''Харилцаа''' ({{lang-la|communicatio}} „зурвас“) гэдгийг ерөнхий утгаар нь хүн болон [[амьтан]] [[ургамал]] [[хүрээлэн буй орчин]], эд юмстай болон өөр хоорондоо холбоо тогтоох тэмүүлэх үйлийг хэлнэ. Үгийн гарал зүйн талаасаа ямар нэг зүйлийг хамтран хийх, хуваалцах гэсэн утга агуулдаг. [[Сэтгэл судлал]]<nowiki/>ын шинжлэх ухаанаар бол харилцааг зөвхөн хэн нэгэнд мэдээлэл хүргэх, дамжуулахүйл явцыг гэж үзсээр иржээ. Харилцаа нь зөвхөн мэдээлэл дамжуулах төдий биш харин бүлэг хамт олны амьдралын гүнд хүмүүс бие биетэйгээ харилцан үйлчлэх, үзэл бодол, итгэл үнэмшил, хандлагаа солилцохыг хэлэх юм. Өөрөөр хэлбэл, тогтсон хандлагыг төлөвшүүлэх, нийгэм түүхийн туршлагыг эзэмших үйл явцыг харилцаа гэнэ. Харилцааг хэл зүйн талаас, зан үйлиийн талаас, танин мэдэхүйн талаас, нийгмийн талаас гэх зэрэг олон чиглэл, олон өнцгөөр судалдаг. == Аман бус харилцаа == Аман бус харилцаа (Монгол хэл: аман бус, үгэн бус, үгсийн бус гэж буулгасан) нон-вербаль харилцаа Аман бус харилцаа нь хэлний бус дүрслэл хэлбэрээр нэг төрлийн мэдээллийг дамжуулах үйл явцыг хэлнэ. Өөрөөр хэлбэл, Үгэн бус харилцааны тусламжтайгаар санаа бодлоо илэрхийлэх үед үйл хөдлөл, биеийн хэлэмж,дохио зангаа, нүүрний хувирал, нүдний харц зэргээр мэдээллийг дамжуулахыг хэлнэ. Аман бус харилцаанд "бие, орон зай, цаг хугацаа" ордог. * Бие гэдэгт: бүхий л биеийн хэлэмж багтана. * Орон зай гэдэгт: хувийн орон зайнаас нийтийн орон зай хүртэлх зай багтана. * Цаг хугацаа гэдэгт: цаг төлөвлөх, хэрэглэх бүхий л хугацаа багтана. == Аман харилцаа == Аман харилцаа (Монгол хэл: аман, үгэн, үгсийн гэж буулгасан) вербаль харилцаа Аман харилцаа гэдэг нь ярианы болон бичгийн хэлбэрээр илгээлт (агуулга) дамжуулах үйл явцыг хэлнэ. Өөрөөр хэлбэл, Хүний хэлийг тодорхойлсон тэмдэг, билэгдэл, дүрс, дүрэм, журмаар харилцдаг. Ярианы хэл болоод бичгийн хэлийг ашиглаж харилцдаг. Аман харилцаанд "авиалбар зүй, утга зүй, найруулга зүй, учир зүй" ордог. * Авиалбар зүй гэдэгт: нутгийн аялгаас эхлээд дуудлага, хэл ярианы онцлог зэрэг багтана. * Утга зүй гэдэгт: гаж этгээд үг хэллэг, хар ярианы хэл зэрэг багтана. * Найруулга зүй гэдэгт: ярианы хэв маяг, сэтгэл санааны байдал зэрэг багтана. * Учир зүй: логик, дэс дараалал зэрэг багтана. == Үүрэг == Харилцаа тэр дундаа хүн хоорондын, хүний нийгмийн харилцааны үүргийг дараах байдлаар задалж болно. * Холбох үүрэг * Төлөвшүүлэх үүрэг * Баталгаажуулах үүрэг * Гадагш илэрхийлэх үүрэг * Дотогшоо хандах үүрэг === Холбох үүрэг === Хүмүүсийг холбох үүрэг гүйцэтгэхдээ хүмүүсийн хамтын амьдрал, үйл ажиллагааны ямар ч үед тэднийг холбож, нэгтгэн зохион байгуулах нөхцлийг харилцаа нь бүрдүүлдэг. === Төлөвшүүлэх үүрэг === Хүнийг төлөвшүүлэх үүрэг гүйцэтгэдэг бөгөөд ялангуяа сэтгэцийг хөгжүүлэх чухал зүйл болно. Хүүхэд хөгжлийн эхэн үедээ хүмүүстэй харилцах явдал нэн чухал. Энэ үед нийгмийн идэвхийн анхны хэлбэр бий болж, хүүхэд өөрийн хөгжилд шаардлагатай мэдээллийг олж авдаг. === Баталгаажуулах үүрэг === Харилцаа нь бие хүнийг өөрийг нь оршиж буйг баталгаажуулах үүрэгтэй. Хүн бусад хүмүүстэй харилцаж байж өөрийгөө хэн болохыг танин мэдэж, үнэ цэнээ ойлгон, өөрийн байр суурь, оршин тогтнолоо батлан нотолж байдаг. === Гадагш илэрхийлэх үүрэг === Харилцаа нь хүмүүсийн өөр хоорондын хандлагыг илэрхийлэх үүрэгтэй. Хүнд хандах сэтгэл хөдлөлийн байдлыг таалагдах, үл таалагдах, сэтгэл татагдах, үл татагдах гэсэн нэр томъёогоор нэрлэдэг. Хүний сэтгэлийн хөдөлгөөн нь бусадтай холбоо тогтоох ганц хэлбэр биш хэдий ч хүмүүсийн ажил хэрэг, дүр үүргийн харилцаа холбоонд нөлөөлж буй ул мөрөө үлдээдэг. === Дотогшоо хандах үүрэг === Харилцаа нь дотоод хандлагын үүрэгтэй. Энэ бол хүн өөрөө өөртэйгөө харилцах сэтгэхүйн түгээмэл арга юм. Үүний ачаар хүн өөртөө зөвлөж, урам өгч, шүүмжилж, өөрийн мөн чанарыг танин мэддэг. == Түвшин == * Өөрийн дотоод харилцаа * Бие хүн хоорондын харилцаа * Бүлэг байгууллагын харилцаа * Нийгмийн харилцаа * Олон нийтийн харилцаа * Даяаршлын харилцаа А.Оюунгэрэл "[[Олон түмний харилцааны онол]]" номондоо нийгэм доторх харилцааг зургаа ангилсан [[Дэнис Маккуэл]]<nowiki/>ийн (Denis McQuail) загварыг оруулсан байдаг. Үүнд: * 6.Нийгмийн хэмжээний харилцааны түвшин (Society-wide) * 5.Байгууллагын харилцааны түвшин (Institutional/organizational) * 4.Бүлэг хоорондын буюу холбоодын харилцааны түвшин (Intergroup or association) * 3.Бүлэг доторхи харилцааны түвшин (Intragroup) * 2.Хоёр хүний хоорондын харилцааны түвшин (Dyad, couple) * 1.Хүний дотоод харилцааны түвшин (Processing information) == Хэлбэр == * Нааштай харилцаа * Хүйтэн харилцаа * Огт харьцаагүй == Хэрэгжилт == * Шууд харилцаа * Дам харилцаа * Шулуун харилцаа * Тойруу харилцаа == Төрөл ангилал == * Бичгийн харилцаа * Бизнесийн харилцаа * Гэр бүлийн харилцаа * Өөрийн дотоод харилцаа гэх мэт. == Бичгийн харилцаа == Бичгийн харилцаа буюу бичгэн харилцаа Янз бүрийн төрөл хэмжээ, бүрдэл, агуулгатай баримт бичгүүдийг төрөлжүүлэн ижилтгэж нэг загварт оруулах үйл ажиллагааг эрх зүйн талаас нь баталгаажуулж буй хэлбэр юм. Бичгийн харилцаанд албан бичгийн бүтэц, арга, хэл найруулга, өнгө аяс ямар байхаас ихээхэн зүйл хамаарна. == Бизнесийн харилцаа == Бизнесийн харилцаа нь ажил хэрэгч харилцаанд багтана. Бизнесийн харилцааны ажил хэргийн амжилт нь зөвхөн хувь хүний биш баг хамт олны харилцааны зүтгэл юм. Хүннү нар харийн орны элч төлөөлөгч угтах нарийн ёслолтой төдийгүй энэ ажлыг эрхэлсэн албан тушаалтан хүртэл байжээ. == Улс төрийн харилцаа == Улс төрийн харилцаа нь дипломат харилцаанд багтана. Улс төрийн харилца ань олон улсын эрх зүйн зарчим, хэм хэмжээгээр зохицуулагддаг. Улс төрийн харилцаа нь тухайн улс орны дотоод асуудал болоод хөрш улсууд, олон улсын хэмжээнд чухал нөлөөтэй байдаг. == Гэр бүлийн харилцаа == Гэр бүлийн харилцаа нь гэр бүлийн ойр дотно, найдвартай харилцаа зэрэг багтсан маш өргөн хүрээний ойлголт юм. Нийгмийн хамгийн жижиг бүлгийн нэгжид гэр бүл орох бөгөөд гэр бүлийн гишүүдийн хооронд явагдаж байгаа харилцаа юм. Гэр бүлийн харилцаанд орсон хүмүүс ч бас бие биедээ нөлөөлж, хоорондын хэлхээ холбоогоо батжуулж, цаашид тухайн хүрээнд тогтсон хэм хэмжээг үүсгэхийг эрмэлздэг. Гэр бүлийн гишүүд зан заншил, ёс суртахууны болоод өөрсдийн тогтоосон янз бүрийн журам тогтоодог. == Өөрийн дотоод харилцаа == Хувь хүн зөвхөн өөртөө чиглэсэн харилцаа юм. Тухайн хүн анхаарлаа хандуулж төвлөрүүлсэн зүйлээсээ мэдлэг олж аваад өөртөө үзэл бодлыг бий болгож, хувь хүнийхээ шинж чанарыг төлөвшүүлж улмаар зан байдлаа тогтоох харилцаа юм. [[Ангилал:Харилцаа| ]] p4fch0tyrer24ufqc8m6t77f2rm9cod Хайфа 0 105908 855219 854889 2026-04-30T19:15:21Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855219 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | name = Хайфа | native_name = {{Hlist | {{Lang|he|{{Script/Hebrew|חֵיפָה}} |rtl=yes}} | {{Lang|ar|{{lang|ar|حيفا}} |rtl=yes}} }} | settlement_type = [[Израилын хотын жагсаалт|Хот]] | image_skyline = Pic haifa.png | image_caption = '''Дээд зүүн талаас:''' [[Кармел уул|Кармел уулнаас]] харагдах шөнийн Хайфагийн үзэмж; [[Бахайн ертөнцийн төв ордон]]; [[Хайфагийн Их Сургууль|Хайфагийн Их Сургуулийн]] агаарын үзэмж; [[Ахмадия]] [[Махмуд сүм, Хайфа|Махмуд сүм]]; [[Кармелит]]; [[Израилын Үндэсний Шинжлэх ухаан, Технологи, Сансрын Музей|Үндэсний Шинжлэх ухаан, Технологи, Сансрын Музей]]; Кармел уулнаас харагдах өдрийн Хайфагийн үзэмж. | image_flag = Flag of Haifa.svg | image_blank_emblem = [[File:Haifa coa.svg|60px]] | blank_emblem_type = Сүлд | image_map = Printable_map_haifa_israel_g_view_level_12_eng_svg.svg | mapsize = 250px | map_caption = Хайфагийн газрын зураг | pushpin_map_alt= | pushpin_map = Израил умард хайфа | pushpin_mapsize= | pushpin_label_position= left | pushpin_map_caption = Хайфагийн байршил | coordinates = {{coord|32|49|09|N|34|59|57|E|region:IL|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]] | subdivision_name = {{flag|Израил}} | subdivision_type1 = | subdivision_name1 = | subdivision_type2 = [[Израилын тойргууд|Тойрог]] | subdivision_name2 = {{flag|Хайфа тойрог|name=Хайфа}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = МЭ 1-р зуун | leader_title = Хотын дарга | leader_name = [[Йона Яхав]] | total_type = Нийт | area_total_km2 = 63666 | population_footnotes = {{Israel populations|reference}} | population_total = {{Israel populations|Haifa}} | population_urban = 600,000 | population_metro = 1,050,000 | population_as_of = {{Israel populations|Year}} | population_density_km2= 4,500 | website = {{URL|http://www.haifa.muni.il/English/Pages/default.aspx|www.haifa.muni.il}} }} '''Хайфа''' ({{lang-he|חֵיפָה‎}}; [[Араб хэл|Араб]]: حَيْفَا) — [[Израил]]д [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]] хотуудын дараа хэмжээгээрээ гуравт ордог, 285.3 мянган хүнтэй [[хот]].<ref name="CBS">{{cite web|url=http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|publisher=[[Israel Central Bureau of Statistics]]|title=Localities in Israel – 2014|access-date=2 October 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151003124527/http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|archive-date=3 October 2015}}</ref><ref name="pop">{{cite web|url=http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About+Israel/Cities/Haifa+9.htm|title=Haifa|access-date=5 May 2007|publisher=[[Jewish Agency for Israel|Jewish Agency]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926234156/http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About%2BIsrael/Cities/Haifa%2B9.htm|archive-date=26 September 2007|url-status=dead}}</ref> Хайфа тойргийн нийслэл, хойд зүгийн нийслэл, хамгийн том хот гэж тооцогддог. Хайфа [[Израил|Израил улсад]] нөлөөтэй аж үйлдвэр, тээвэр, соёлын төв гэж тооцогддог ба тус улсын далайн худалдааны том төвүүдийн нэг. Үүссэн цагаасаа хойш боомт хот байсан. 2000-аад онд ч гэсэн хотын бэлгэ тэмдэг нь Хайфагийн боомт байсаар байна. Энэ боомт нь Израил улсын томоохон худалдааны боомт юм. Кармел уулын энгэрт баригдсан уг суурин нь 3000 гаруй жилийн түүхтэй. Хамгийн анх баригдсан суурин нь МЭӨ 14-р зууны Тель Абу Хавам гэдэг нэртэй суурин юм.<ref name="Judaica">[[Encyclopaedia Judaica|Encyclopedia Judaica]], ''Haifa'', Keter Publishing, Jerusalem, 1972, vol. 7, pp. 1134–1139</ref> МЭ-ий 3-р зуунд Хайфаг будаг үйлдвэрлэлийн төв гэдэг байжээ. Мянган жилийн туршид Хайфаг кананчууд, еврейчүүд, финикчүүд, [[Перс үндэстэн|персүүд]], хасмонейчууд, [[Ромын эзэнт гүрэн|ромчууд]], [[Византын эзэнт гүрэн|византчууд]], [[арабчууд]], загалмайтнууд, [[Османы эзэнт гүрэн|османчууд]], [[Британийн эзэнт гүрэн|англичууд]] эзэлж, захирч байв. 1948 онд [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсанаас хойш Хайфа хотын захиргаа хотыг удирдаж байна. Энд [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ийн]] соёлын өв [[Бахайн ертөнцийн төв ордон]] байдаг.<ref name="UNESCO">{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/news/452|access-date=8 July 2008|date=8 July 2008|title=Three new sites inscribed on UNESCO's World Heritage List|author=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> == Нэрний гарал үүсэл == Нэг таамаглалаар Хайфа хотын нэр нь [[Еврей хэл|еврей]] хэлний ‏חוף יפה‏‎ «''хоф яфе''» — «гоё эрэг» гэдэг үгээс үүссэн гэдэг.<ref>{{cite journal|last=Amit-Kokhavi|first=Hanah|title=Haifa—sea and mountain, Arab past and Jewish present, as reflected by four writers|journal=Israel Studies|volume=2|issue=3|year=2006|pages=142–167|doi=10.1353/is.2006.0025|s2cid=201768025}}</ref> == Түүх == === Османчуудын ноёрхол === [[1516 он|1516 онд]] [[Османы эзэнт гүрэн]] Палестиныг эзлэн авах үед Хайфад хүн амьдардаггүй байсан гэж үздэг. [[1596 он|1596 онд]] Хайфа [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] татварын бүртгэлд анх гарч ирэв. [[Ислам|Мусульман]] 32 өрх амьдардаг байсан бөгөөд [[улаан буудай]], [[арвай]], зуны ургац, чидун, [[ямаа]] зэрэг бүтээгдэхүүнээр татвар төлдөг байжээ. [[17-р зуун|17-р зуунд]] [[Европ]], Палестины хоорондох наймаа өргөжин тэлснээр Хайфа боомт хот болон хөгжин сэргэж, олон хөлөг онгоц [[Акко]] биш Хайфад ирэх болсон. [[1764 он|1764]]-[[1765 он|1765 онд]] 250 оршин суугчтай байв. [[1765 он|1765 онд]] Арабын Акко ба Галилийн захирагч Захир-аль-Умар хүн амаа зүүн зүгт 2.4 километрийн зайд бэхэлсэн шинэ газарт нүүлгэн шилжүүлжээ. Түүхч Моше Шароны хэлснээр шинэ Хайфаг Захир [[1769 он|1769 онд]] байгуулжээ.<ref>{{cite book|title=Corpus Inscriptionum Arabicarum Palaestinae: H-I|volume=5|url=https://books.google.com/books?id=X1uNAgAAQBAJ&pg=PA263|first=Moshe|last=Sharon|author-link=Moshe Sharon|year=2013|publisher=BRILL|isbn=9789004254817|page=262}}</ref> Энэхүү үйл явдал нь орчин үеийн Хайфагийн эхлэлийг тавьсан юм. [[1775 он|1775 онд]] аль-Умарыг нас барсны дараа энэ хоёр богино хугацааг эс тооцвол [[1918 он]] хүртэл [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] удирдлага дор байв. [[1799 он|1799 онд]] [[Наполеон I Бонапарт|Наполеон Бонапарт]] Палестин, Сирийг эзлэх үеэр Хайфаг эзэлсэн боловч удалгүй ухрахаас өөр аргагүй болов. [[1831 он|1831]]-[[1840 он|1840 оны]] хооронд Ибрахим Паша хяналтаа тогтоосны дараа Мухаммед Али Хайфаг захирч байв.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|title=Haifa during the British Mandate Period|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=15 February 2008|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121907/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|url-status=dead}}</ref><ref name="modern">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|title=Modern Haifa|access-date=15 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121913/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|url-status=dead}}</ref> [[1858 он|1858 онд]] хотын хананы гадна уулын энгэрт анхны байшингуудыг барьж эхлэв. Баруун Палестины Британийн судалгаагаар Хайфагийн хүн амыг [[1859 он|1859 онд]] 3000 орчим гэж тооцжээ.<ref>Carmel, Alex: ''Ottoman Haifa: A History of Four Centuries under Turkish Rule'' (2010)</ref> Хайфад энэ хугацаанд хүн амын олонх нь [[Ислам|мусульман]] шашинтай хэвээр байсан боловч тэнд цөөн тооны [[еврей]] нийгэмлэг оршин тогтносоор байв. [[1839 он|1839 онд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] тоо 124 байв. Кармелит лам нарын нөлөө улам бүр нэмэгдэж байгаатай холбогдуулан Хайфагийн [[Христ итгэл|христийн]] шашинтны тоо мөн өссөн. [[1840 он]] гэхэд оршин суугчдын 40 орчим хувь нь [[Христ итгэл|христийн шашинтай]] арабчууд байв. [[1868 он|1868 онд]] өнөөгийн Германы колони хэмээх газар суурьшсан Германы мессианчууд ирсэн нь Хайфагийн хөгжлийн эргэлтийн цэг болсон. Германчууд уурын цахилгаан станц барьж ашиглалтад оруулж, үйлдвэрүүд нээж, [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]] руу тээвэрлэх үйлчилгээг нээж, хотыг шинэчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.<ref>{{cite web|url=http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|title=Templers|access-date=27 January 2008|publisher=University of Haifa|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701120321/http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|archive-date=1 July 2007}}</ref> [[Файл:Haifa_1975.jpg|thumb|[[1875 он|1875 оны]] Хайфа хотын газрын зураг]] [[Файл:Haifa_1942.jpg|right|thumb|[[1942 он|1942 оны]] Хайфа 1:20,000]] Хайфад [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлалын анхны томоохон давалгаа [[19-р зуун|19-р зууны]] дунд үед [[Марокко|Мароккогоос]] эхэлсэн бөгөөд хэдэн жилийн дараа [[Турк|Туркээс]] цагаачид олноор ирж суурьшиж байв. [[Еврей|Еврейчүүд]] Хайфа хотын хүн амын наймны нэгийг бүрдүүлдэг байсан бөгөөд ихэнх нь тус хотын зүүн хэсэгт байрлах еврей хороололд амьдардаг байсан. Ялангуяа [[Румын|Румынаас]] ирсэн [[еврей]] цагаачдын нэлээд хэсэг нь 1880-аад онд Хайфад суурьшжээ. [[Еврей|Еврейчүүдийн]] тоо [[1900 он|1900 онд]] 1500 байсан бол [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн 1-р дайны]] өмнөхөн 3000 болж өсчээ. [[20-р зуун|20-р зууны]] эхэн үед Хайфагийн хүн ам өсөн нэмэгдэж, аж үйлдвэрийн боомт хот болон хөгжиж эхэлсэн. Жезрелийн хөндийн төмөр зам гэгддэг Хежазын төмөр замыг [[1903 он|1903]]-[[1905 он|1905 оны]] хооронд барьсан. Төмөр зам нь хотын худалдааны хэмжээг нэмэгдүүлж, ажилчид болон гадаадын худалдаачдыг татдаг байв. Хайфагийн [[Еврей|еврейчүүд]] олон тооны үйлдвэр, соёлын байгууллагуудыг байгуулсан. [[Файл:Haifa_from_hill_side_1898.jpg|thumb|Хайфа, [[1898 он]]]] === Британийн мандат === [[1918 он|1918 оны]] [[9 сарын 22|9 сарын 22-нд]] [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрний]] цэргүүд [[Назарет|Назарет руу]] явж байхад [[Турк үндэстэн|туркүүд]] Хайфаг орхиж байгаа тухай тагнуулын мэдээлэл иржээ. Британийн мандатын үед Хайфад томоохон бүтээн байгуулалтууд хийгдэв.<ref>{{cite book|author1=Michael Dumper|author2=Bruce E. Stanley|title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&pg=PA161|year=2007|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-919-5|pages=161–}}</ref> [[Усан боомт|Боомт]] нь орлогын томоохон эх үүсвэр байв. [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] явуулсан 1922 оны тооллогоор Хайфад 9377 [[Ислам|мусульман]], 8863 [[Христ итгэл|христ]], 630 [[еврей]], бусад 164 хүн амьдарч байсан гэж тэмдэглэгджээ. Палестины 1931 оны тооллогын үеэр хүн ам нь 20,324 [[Ислам|мусульман]], 13,824 [[Христ итгэл|христ]], 15,923 [[еврей]] болж нэмэгджээ.<ref>Bosworth, C. Edmund: ''Historic Cities of the Islamic World''</ref><ref name="Census1922">Barron, 1923, p. [https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n8/mode/1up 10]</ref> [[1922 он|1922]], [[1931 он|1931 оны]] тооллогын хооронд [[Ислам|мусульман]], [[еврей]], [[Христ итгэл|христийн]] хүн амын тоо 217%, 256%, 156% тус тус өсчээ. [[1938 он|1938 онд]] Хайфад 52,000 [[еврей]], 51,000 [[Ислам|мусульман]], [[Христ итгэл|христийн]] шашинтан амьдарч байжээ.<ref>{{cite book|editor=J. B. Barron|title=Palestine: Report and General Abstracts of the Census of 1922|publisher=Government of Palestine|year=1923|at=[https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n35/mode/1up Table XI ]}}; {{cite book|editor=E. Mills|title=Census of Palestine 1931. Population of Villages, Towns and Administrative Areas|publisher=Government of Palestine|location=Jerusalem|year=1932|page=91}}</ref> Хайфагийн бүтээн байгуулалт нь [[Их Британи|Их Британийг]] [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] газрын тосны гол боомт, зангилаа болгох төлөвлөгөөтэй холбоотой байв. Британийн засгийн газар боомтыг хөгжүүлж, газрын тос боловсруулах үйлдвэрүүд барьж, ингэснээр тус хотыг хүнд үйлдвэрлэлийн төв болгон хурдацтай хөгжүүлэхэд дөхөм болжээ. Хайфа нь бүрэн цахилгаанжсан анхны хотуудын нэг байв. Палестины цахилгааны компани [[1925 он|1925 онд]] Хайфагийн цахилгаан станцын нээлтийг хийснээр аж үйлдвэржилтийн үүд хаалгыг нээсэн. Улсын харьяа Палестины төмөр зам мөн Хайфад үндсэн цехүүдээ барьсан.<ref>Shamir, Ronen (2013) ''Current Flow: The Electrification of Palestine''. Stanford: Stanford University Press</ref> [[1947 он|1947 онд]] 70,910 орчим [[арабчууд]] (41,000 [[Ислам|мусульманчууд]] ба 29,910 [[Христ итгэл|христүүд]]), 74,230 [[Еврей|еврейчүүд]] тэнд амьдарч байжээ.<ref>{{Cite book|url=http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|title=Supplement to a Survey of Palestine|access-date=11 April 2008|archive-date=14 Наймдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140814220537/http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|url-status=dead}}</ref> [[Файл:חיפה_-_מראה_חלקי-JNF013403.jpeg|thumb|Хайфа, [[1945 он]]]] === 1947–1948 оны Палестины иргэний дайн === [[1947 он|1947 оны]] 11-р сарын сүүлчээр НҮБ-ын Палестиныг хуваах төлөвлөгөөнд Хайфаг санал болгож буй Еврейчүүдийн улсын нэг хэсэг болгосон. Энэхүү шийдвэрийг эсэргүүцсэн [[Арабчууд|арабчуудын]] эсэргүүцэл нь [[Еврей|еврейчүүд]] болон [[Арабчууд|арабчуудын]] хоорондох тэмцэл болон хувирч, арванхоёрдугаар сард хэдэн арван хүн амь үрэгдэв. Хайфа хотын араб хорооллууд эмх замбараагүй байдалд байсан. Орон нутгийн Арабын үндэсний хороо нөхцөл байдлыг тогтворжуулахын тулд гарнизон зохион байгуулж, айдаст автсан оршин суугчдыг тайвшруулахыг оролдов. Хэчнээн их хүчин чармайлт гаргасан ч араб оршин суугчид еврей хорооллуудтай хил залгаа гудамжуудыг орхиж, 250 орчим араб гэр бүл Халиса хорооллыг орхисон.<ref>[[Yoav Gelber]], ''Independence Versus Nakba''; Kinneret–Zmora-Bitan–Dvir Publishing, 2004, {{ISBN|965-517-190-6}}, pp.136–137</ref> [[1947 он|1947 оны]] [[12 сарын 30|12 сарын 30-нд]] [[Иргун Цвай Леуми|Иргуний]] гишүүд Хайфа дахь Нэгдсэн боловсруулах үйлдвэрийн хаалганы гадна байсан [[арабчууд]] руу бөмбөг шидэж, зургаан хүн алагдаж, 42 хүн шархаджээ.<ref>{{Citation|title=The Israel/Palestine Question|author-link=Ilan Pappé|first=Ilan|last=Pappé|publisher=[[Routledge]]|year=1999|isbn=978-0-415-16947-9}}</ref> Үүний хариуд тус компанийн араб ажилчид 39 еврей ажилчныг хөнөөсөн юм. Еврей [[Хагана]] зэвсэгт бүлэглэл газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн олон араб ажиллагсдын амьдардаг арабын Балад аш-Шайх тосгонд дайралт хийв.<ref>Benny Morris, ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited'', p101.</ref> Хайфа дахь Британийн цэргийн хүчин [[1948 он|1948 оны]] [[4 сарын 21|4 сарын 21-нд]] хотын ихэнх нутгаас гарч, боомтын байгууламжуудыг хянасаар байв. Хотын дарга Шабтай Леви болон бусад еврей удирдагчид [[Арабчууд|арабчуудыг]] явахгүй байхыг уриалав.<ref>Morris, Benny (1987), ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem, 1947–1949''. Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-33028-9}}. Page 315. Quoting CP v/4/102, Stockwell Report. He comments: "Nor is there any evidence that a "massacre" took place in the town."</ref> [[Файл:שנות_ה-_50-.jpg|thumb|[[1950 он|1950-иад оны]] Хайфа хот]] === Израил улс === [[1948 он|1948 оны]] [[5 сарын 14|5 сарын 14-ний]] өдөр [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсаны дараа Хайфа нь [[Израил|Израилд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлах гарц болсон. [[1948 он|1948 оны]] [[Араб-Израилын дайн|Араб-Израилын дайны]] үеэр Хайфагийн хорооллууд заримдаа зөрчилдөөнтэй байсан. Дайны дараа еврей цагаачид шинэ хорооллуудад суурьшиж эхэлсэн.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=History since Independence|access-date=9 April 2008|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|publisher=Haifa Municipality|archive-date=12 Арван хоёрдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081212183755/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|url-status=dead}}</ref> [[1953 он|1953 онд]] зам тээврийн мастер төлөвлөгөө болон ирээдүйн [[Архитектур|архитектурын]] төлөвлөгөөг гаргасан. [[Тел-Авив]] нь нийслэлийн статустай болсон бол Хайфа бүс нутгийн нийслэл болох үүргээ алдав. [[Ашдод|Ашдодод]] боомт нээгдсэн нь үүнийг улам даамжруулав. Израилын Аялал жуулчлалын яам Тиберийг аялал жуулчлалын төв болгон хөгжүүлэхэд анхаарч ажиллахад Хайфа хотын аялал жуулчлал буурчээ. Гэсэн хэдий ч Хайфагийн хүн ам 1970-аад оны эхээр 200,000-д хүрч, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсаас]] ирсэн олон тооны цагаачид хотын хүн амыг 35,000-аар нэмэгдүүлжээ. Израилын анхны өндөр технологийн парк 1970-аад онд Хайфад нээгдэв. [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] үеийн түүхэн олон барилга байгууламжийг нурааж, 1990-ээд онд Хуучин хотын томоохон хэсгийг нурааж, хотын захиргааны шинэ төв байгуулах ажлыг эхлүүлжээ.<ref name="Johal">{{cite web|title=Sifting Through the Ruins: Historic Wadi Salib Under Pressure.|first=Am|last=Johal|publisher=Media Monitors Network|date=18 August 2004|url=http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928015832/http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|archive-date=28 September 2007}}</ref> [[1999 он|1999]]-[[2003 он|2003]] онуудад [[Палестин|Палестины]] хэд хэдэн террорист халдлага Хайфад болж, 68 энгийн иргэн амиа алджээ. [[2006 он|2006 онд]] Хайфа хотыг Ливаны 2-р дайны үеэр [[Хезболла|Хезболла бүлэглэлийн]] 93 пуужингаар цохиж,<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5318424.stm|title=In focus: Haifa|access-date=9 April 2008|work=BBC News|date=6 September 2006}}</ref> 11 иргэний аминд хүрсэн. Пуужин харвасан газруудын дотор галт тэрэгний буудал, газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн цогцолбор байв.<ref>{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3276392,00.html|title=8 killed in rocket attack on Haifa – Israel News, Ynetnews|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|title=Katyusha rocket hit Haifa oil refineries complex during Second Lebanon War|work=Haaretz|access-date=5 May 2009}}</ref> == Хүн ам == {{Хүн амын түүхэн тоо|1800|15=1972|footnote=|align=right|24=279600|23=2016|22=264407|21=2008|20=255914|19=1995|18=225775|17=1983|16=219559|14=183021|1000|13=1961|12=145140|11=1947|10=24600|9=1922|8=20000|7=1914|6=6000|5=1880|4=2000|1840|percentages=pagr}} Хайфа нь 103,000 өрх буюу 285,316 хүн амтай, [[Израил|Израилд]] хэмжээгээрээ гуравт ордог хот. Хуучин [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсын]] цагаачид Хайфа хотын хүн амын 25% -ийг бүрдүүлдэг.<ref name="Stats2003">{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|title=The Arab Population of Israel 2003|access-date=3 January 2008|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|archive-url=https://web.archive.org/web/20071201024709/http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|archive-date=1 December 2007|url-status=dead}}</ref> Израилын Статистикийн төв товчооны мэдээллээр [[арабчууд]] Хайфа хотын хүн амын 10% -ийг эзэлдэг бөгөөд ихэнх нь Вади Ниснас, Аббас, Халисса хороололд амьдардаг.<ref>Faier, Elizabeth (2005) ''Organizations, Gender, and the Culture of Palestinian Activism in Haifa, Israel: fieldwork and Palestinians in Israel New venues: nongovernmental organizations and social change Activism: support, conflict, and ideas Two tales of a city: history, space, and identity Honor, land, and protest ...'' Routledge, {{ISBN|0-415-94951-3}}</ref> 1994-2009 оны хооронд [[Тел-Авив]], [[Иерусалим|Иерусалимтай]] харьцуулахад тус хотод хүн амын тоо буурч, хөгшрөлт ихэсч байсан бөгөөд залуучууд боловсрол, ажлын байр хайхын тулд улсын төв рүү нүүсээр байгаа. Гэсэн хэдий ч шинэ төслүүд болон дэд бүтцийн шинэчлэлтийн үр дүнд хот хүн амынхаа бууралтыг зогсоож, шилжилт хөдөлгөөнийг бууруулж, хот руу чиглэсэн дотоод шилжих хөдөлгөөнийг татав. [[2009 он|2009 онд]] хотод сүүлийн 15 жилийн хугацаанд анх удаа хүн амын эерэг өсөлттэй гарчээ.<ref name="demo">{{cite web|url=http://urbaneconomics.blogspot.com/2006/12/is-haifa-aging.html|publisher=urbaneconomics.blogspot.com|title=Is Haifa Ageing?|access-date=10 February 2008|date=6 December 2006|work=Central Bureau of Statistics, Statistical Abstract of Israel, no. 56, 2005}}</ref> [[2016 он|2016 онд]] батлагдсан хөгжлийн төлөвлөгөөнд 2025 он гэхэд Хайфа хотын хүн амыг 330,000 оршин суугчидтай болгохоор зорьж байна.<ref name="globes">{{cite web|title=Haifa plans for 55,000 more residents by 2025|url=https://en.globes.co.il/en/article-new-haifa-outline-plan-55000-more-residents-by-2025-1001159957|website=Globes|language=en|date=11 August 2016}}</ref> == Газар зүй == Хайфа нь [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эрэг хавиар, [[Европ]], [[Африк]], [[Ази]] тивийг холбосон түүхэн хуурай гүүр, Кишон голын аманд байрладаг.<ref>{{cite web|url=http://www.timeanddate.com/worldclock/city.html?n=1504|title=Haifa, Israel|publisher=Timeanddate.com|access-date=20 March 2008}}</ref> [[Кармел уул|Кармел уулын]] хойд энгэр, Хайфа булангийн эргэн тойронд байрладаг тус хот гурван давхаргад хуваагддаг.<ref name="tiers">{{cite web|url=http://www.tourism.gov.il/Tourism_Euk/Destinations/Haifa/general+info.htm|title=Haifa – General info|access-date=20 March 2008|publisher=Israeli Ministry of Tourism}}</ref> Хамгийн нам давхарга нь Хайфа боомтыг оролцуулаад худалдаа, аж үйлдвэрийн төв юм. Дунд түвшин нь [[Кармел уул|Кармел уулын]] энгэрт байрладаг бөгөөд хуучин хорооллуудаас бүрддэг бол дээд түвшин нь орчин үеийн хорооллуудаас бүрддэг. Хайфа нь [[Тел-Авив|Тель-Авив]] хотоос хойд зүгт 90 км зайд байрладаг бөгөөд [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эргийн олон тооны наран шарлагын газруудтай.<ref>{{cite web|url=http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|title=Road Distances Chart|publisher=Israel Ministry of Tourism|access-date=20 March 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409211830/http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|archive-date=9 April 2008}}</ref>{{wide image|Haifa BW 4.JPG|1000px|Кармел уулаас авсан Хайфа хотын дэлгэмэл зураг|align-cap=center}} == Уур амьсгал == Хайфа нь халуун хуурай зун, зөөлөн бороотой өвөлтэй [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] уур амьсгалтай.<ref>{{cite encyclopedia|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html|title=Israel|access-date=20 March 2008|encyclopedia=Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028171259/http://encarta.msn.com/text_761575008___2/Israel.html|archive-date=28 October 2009|url-status=dead}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html |wayback=20070609040644 |text=Israel |archiv-bot=2026-04-30 19:15:21 InternetArchiveBot }}</ref> Гурван сард хавар ирэхэд температур нэмэгдэж эхэлдэг. Зуны дундаж температур 26°[[Цельсийн градус|C]], өвлийн улиралд 12°[[Цельсийн градус|C]]. Хайфад цас ховор ордог боловч, зарим үед өглөө 3°[[Цельсийн градус|C]] байх үед цас орох тохиолдол байдаг. Агаарын чийгшил жилийн туршид их байдаг бөгөөд бороо ихэвчлэн 9-р сараас 5-р сарын хооронд ордог. Жилийн дундаж [[хур тунадас]] нь 629 мм.{{Уур амьсгалын хүснэгт|TABELLE=|rdaug=0|nbjun=0|nbjul=0|nbaug=0|nbsep=2|nbokt=36|nbnov=93|nbdez=161|rdjan=14|rdfeb=12|rdmär=9|rdapr=4|rdmai=1|rdjun=0|rdjul=0|rdsep=1|nbapr=21|rdokt=4|rdnov=8|rddez=12|lfjan=68|lffeb=67|lfmär=63|lfapr=61|lfmai=63|lfjun=74|lfjul=80|lfaug=82|lfsep=74|lfokt=67|lfnov=59|nbmai=5|nbmär=71|DIAGRAMM TEMPERATUR=rechts|hmokt=36.3|DIAGRAMM NIEDERSCHLAG=deaktiviert|DIAGRAMM NIEDERSCHLAG HÖHE=200|QUELLE=|Überschrift=|Ort=Хайфа|hmjan=23.6|hmfeb=26.2|hmmär=32.9|hmapr=36.6|hmmai=39.0|hmjun=38.9|hmjul=36.6|hmaug=34.9|hmsep=38.9|hmnov=30.0|nbfeb=128|hmdez=28.3|lmjan=−0.3|lmfeb=1.3|lmmär=1.0|lmapr=4.2|lmmai=10.1|lmjun=11.5|lmjul=16.7|lmaug=18.1|lmsep=15.9|lmokt=8.8|lmnov=5.1|lmdez=2.5|nbjan=166|lfdez=65}} == Эдийн засаг == [[Файл:Haifa_Refinery_by_David_Shankbone.jpg|thumb|Хайфагийн газрын тос боловсруулах үйлдвэр]] [[Файл:Matam_hi-tech_park_(Haifa).jpg|thumb|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам]] Израилын "Хайфа ажилладаг, [[Иерусалим]] залбирдаг, [[Тел-Авив]] хөгжилддөг" гэсэн нийтлэг үг Хайфа нь ажилчид, аж үйлдвэржсэн хот гэдгээрээ нэр хүндтэй болохыг нотолж байна.<ref>{{Cite news|title=Tel Aviv: "Haifa works, Jerusalem prays, and Tel Aviv plays"|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works,-Jerusalem-prays,-and-Tel-Aviv-plays%22.html|access-date=23 March 2008|work=The Daily Telegraph|location=London|date=14 November 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415113817/http://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works%2C-Jerusalem-prays%2C-and-Tel-Aviv-plays%22.html|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфа хотын аж үйлдвэрийн бүс нь хотын зүүн хэсэгт, [[Кишон гол|Кишон голын]] эргэн тойронд байрладаг. Энд Израилын газрын тос боловсруулах хоёр үйлдвэрийн нэг болох Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр байрладаг (нөгөө үйлдвэр нь [[Ашдод|Ашдодод]] байрладаг). Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр жилд 9 сая тонн (66 сая [[баррель]]) түүхий нефть боловсруулдаг.<ref name="foundation">{{cite web|url=http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|title=Haifa Today|access-date=21 March 2008|publisher=Haifa Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415062842/http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> 1930-аад онд баригдсан өнөө үед ашиглагдаагүй, 80 метрийн өндөртэй хөргөгч цамхаг нь Британийн мандатын үед баригдсан хамгийн өндөр барилга байв.<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=haifaoilrefinerycoolingtowers-haifa-israel|title=Haifa Oil Refinery Cooling Towers|access-date=17 February 2008|publisher=Emporis.com}}</ref> Матам (Merkaz Ta'asiyot Mada - Scientific Industries Center гэсэн үг) нь [[Израил|Израилын]] хамгийн том, хамгийн эртний бизнес парк бөгөөд тус хотын өмнөд хэсэгт байрладаг бөгөөд Израил болон олон улсын өндөр технологийн компаниудын олон тооны үйлдвэр, судалгаа, шинжилгээний байгууламжийг байрлуулдаг: [[Apple]], [[Amazon.com|Amazon]], Abbot, Cadence, [[Intel]], IBM, Magic Leap, [[Microsoft]], Motorola, [[Google]], Yahoo!, Elbit, CSR, Philips, PwC, Amdocs гэх мэт.<ref>{{cite web|url=http://www.american.edu/carmel/ab5293a/Casestudy/Israel/israel.htm|title=Israel|publisher=American.edu|access-date=17 February 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haifa.il.ibm.com|title=IBM Haifa Labs|access-date=27 January 2008|publisher=IBM Haifa Labs|archive-url=https://web.archive.org/web/20080308204625/http://www.haifa.il.ibm.com/|archive-date=8 March 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфагийн худалдааны төвүүд нь Хуцот Хамифратц, Хорев Центр Молл, Панорама Центр, Кастра Центр, Колони Центр (Лев Ха-Мошава), Ханеви'им Тауэр Молл, Каньон Хайфа, Лев Хамифратц Молл, Гранд Каньон юм. [[2010 он|2010 онд]] Монокл сэтгүүл Хайфаг бизнесийн хамгийн ирээдүйтэй, дэлхийн хамгийн том хөрөнгө оруулалтын боломж бүхий хотоор тодруулсан. Хайфа хотын захиргаа зам, дэд бүтцэд 350 гаруй сая доллар зарцуулсан бөгөөд барилга барих зөвшөөрлийн тоо өмнөх хоёр жилд 83 хувиар өссөн байна.<ref name="Monocle">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3988794,00.html|title=Haifa: Greatest business potential|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=24 March 2013}}</ref> [[2014 он|2014 онд]] Тел-Авивын Хөрөнгийн биржтэй өрсөлдөхүйц технологид суурилсан хөрөнгийн бирж байгуулна гэж зарласан.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|title=Archived copy|access-date=2015-12-10|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222081450/http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|archive-date=22 December 2015}}</ref> Хайфа хотын захиргаа хотыг Хойд Израилын аялал жуулчлалын төв болгохоор зорьж байгаа бөгөөд тэндээс аялагчид өдөржингөө [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]], Галиль зэрэг газруудаар аялах боломжийг олгохоор зорьж байна.<ref name="hotels">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4319604,00.html|title=Dozens of hotels planned in Haifa|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref> 7.75 акр талбай дээр 85,000 метр квадрат талбай бүхий таван барилгыг багтаасан шинэ амьдралын шинжлэх ухааны аж үйлдвэрийн паркийг Матам аж үйлдвэрийн парктай зэрэгцүүлэн барьж байна.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/serveen/globes/docview.asp?did=1000756854&fid=1124|title=Building to begin on Haifa life sciences park|work=Globes|date=13 June 2012|access-date=24 March 2013}}</ref> === Аялал жуулчлал === [[2005 он|2005 онд]] Хайфа хотод нийт 1462 өрөө бүхий 13 зочид буудал байжээ.<ref name="tourism">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|title=Hotels and Tourism|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|access-date=14 February 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230016/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Тус хот нь 17 километр эргийн шугамтай бөгөөд үүнээс 5 километр наран шарлагын газар юм.<ref name="leisure">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20070330013119/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|url-status=dead|archive-date=30 March 2007|title=Leisure Activity|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|page=56|access-date=14 February 2008}}</ref> Хайфагийн аялал жуулчлалын гол үзмэр нь [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн ертөнцийн төв]] бөгөөд Бабын алтан бөмбөгөр сүм, хүрээлэн буй орчны цэцэрлэгүүд байдаг.<ref>{{cite web|url=http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|title=Terraces of the Shrine of the Bab|access-date=11 April 2008|archive-date=23 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080423225420/http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bahai.org/dir/bwc|title=Baha'i World Center|access-date=20 March 2008|publisher=[[Baháʼí International Community]]}}</ref> [[2005 он|2005]]-[[2006 он|2006 оны]] хооронд 86,037 хүн бурхан шүтлэгт зочилжээ. [[2008 он|2008 онд]] [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн цэцэрлэгүүдийг]] [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-гийн]] дэлхийн өвд бүртгэжээ. Хайфа хотын захиргааны захиалгаар [[2007 он|2007 онд]] гаргасан тайланд илүү олон зочид буудал, Хайфа-[[Акко]]-Кесарийн хоорондох гаталга онгоцны шугам барих, боомтын баруун бэхэлгээг амралт, зугаа цэнгэлийн бүс болгон хөгжүүлэх, орон нутгийн нисэх онгоцны буудал, боомтыг өргөтгөх шаардлагатай байгааг дурджээ.<ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|title=Making Haifa into an international tourist destination|date=30 May 2007|access-date=10 March 2008|work=Haaretz}}</ref> == Урлаг ба соёл == [[Файл:South_Dado_Beach_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa_(1506044661).jpg|left|thumb|Дадо далайн эрэг дагуух зугаалгын газар]] [[Файл:Folk_dancing_in_Dado_Beach,_Haifa_2015.JPG|thumb|Ардын бүжиг]] Хайфа нь боомт, аж үйлдвэрийн хотын дүр төрхтэй хэдий ч хойд Израилын соёлын төв юм. 1950-иад оны үед хотын дарга [[Абба Хуши]] зохиолч, яруу найрагчдыг хот руу нүүхийг уриалахад онцгой хүчин чармайлт гаргаж, тус улсад байгуулагдсан анхны хотын театр болох Хайфа театрыг байгуулжээ.<ref name="culture">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng//modules/article/view.category.php/19|title=Culture & Leisure|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=18 February 2008|archive-date=11 Дөрөвдүгээр сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110411140703/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.category.php/19|url-status=dead}}</ref> Хотын бусад театруудад Кригерийн урлагийн төв, Раппапортын урлаг соёлын төв багтдаг. Конгрессийн төв нь үзэсгэлэн, концерт, тусгай арга хэмжээ зохион байгуулдаг.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|title=The Congress Center|publisher=Haifa Municipality|access-date=2 April 2008|archive-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101119054714/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|url-status=dead}}</ref> [[1975 он|1975 онд]] байгуулагдсан Хайфа кино театрт суккотын баярын өдрүүдэд жил бүр Хайфагийн олон улсын кино наадам болдог.<ref>{{cite web|url=http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|title=Haifa Symphony|access-date=20 January 2008|publisher=Haifa Symphony|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217224625/http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|archive-date=17 December 2007}}</ref> Хайфа нь 29 [[Кино театр|кино театртай]]. Тус хот орон нутгийн "Едиот Хайфа" сонинг эрхлэн гаргадаг бөгөөд өөрийн Хайфа радио станцтай. Израилын [[араб хэл]] дээр гардаг Аль-Иттихад, Аль-Мадина сонинууд мөн Хайфад байрладаг. 1990-ээд оны үед Хайфа хотод [[Боб Дилан]], Ник Кэйв, Блур, П.Ж.Харви нарын оролцсон Хайфа рок & блюз фестивалийг зохион байгуулж байжээ. === Музей === [[Файл:P1190557_-_בית_הטכניון_ההיסטורי_-_החצר.JPG|thumb|Үндэсний шинжлэх ухааны музей, Хайфа]] Хайфа нь арав гаруй музейтэй.<ref name="museums">{{cite web|url=http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|title=Haifa Museums|publisher=Get2Israel.com|access-date=18 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080229091637/http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|archive-date=29 February 2008}}</ref> Хамгийн алдартай музей бол Израилын Шинжлэх ухаан, технологи, сансар судлалын үндэсний музей бөгөөд [[2004 он|2004 онд]] бараг 150,000 хүн музейг зочилсон байна. Энэхүү музей нь Хадар хорооллын Технионы хуучин барилгад байрладаг. Японы уран зургийн Тикотины музей нь зөвхөн [[Японы урлагт]] зориулагдсан [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] цорын ганц музей юм. Хайфад орших бусад музейд Эртний түүхийн музей, Үндэсний далайн музей ба Хайфа хотын музей, Хехтийн музей, Дагоны археологийн үр тариа боловсруулах музей, Төмөр замын музей, Нууц цагаачдын болон тэнгисийн цэргийн музей багтдаг. Зураач Херманн Струкийн хуучин гэр, студи нь одоо Херманн Струкийн музей болжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|title=The Mane Katz Museum|access-date=25 January 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=13 Гуравдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080313222222/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|url-status=dead}}</ref> Ган Ха-Эм цэцэрлэгт хүрээлэн дэх Хайфагийн амьтны хүрээлэнд одоо [[Израил|Израил улсад]] устаж үгүй болсон Сирийн хүрэн баавгай бүхий жижиг амьтдын цуглуулга байдаг. == Засгийн газар == [[1940 он|1940 онд]] анхны еврей хотын даргаар Шабтай Леви сонгогдов. Левигийн хоёр орлогч нь [[Арабчууд|араб]] (нэг нь [[Ислам|мусульман]], нөгөө нь [[Христ итгэл|христийн]] шашинтай) байсан бөгөөд зөвлөлийн үлдсэн хэсэг нь дөрвөн [[еврей]], зургаан [[Арабчууд|арабаас]] бүрдсэн байв.<ref name="govt">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kUOK3a6hAMsC&q=haifa+municipality&pg=PA129|title=Mixed Towns, Trapped Communities: Historical Narratives, Spatial Dynamics|last=Daniel Monterescu|first=Dan Rabinowitz|pages=113–132|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|access-date=26 July 2009|isbn=978-0-7546-4732-4|year=2007}}</ref> Өнөөдөр Хайфаг хотын дарга [[Эйнат Калиш-Ротем]] тэргүүтэй 12 дахь хотын зөвлөл удирдаж байна. Хотын сонгуулийн үр дүн нь Кнессетийн сонгуультай адил зөвлөлийн бүрэлдэхүүнийг шийддэг. Хотын зөвлөл нь хотод хууль тогтоох зөвлөл бөгөөд туслах хууль батлах бүрэн эрхтэй.<ref name="council">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117042303/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-date=17 January 2008|title=City Council Overview|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> [[2003 он|2003 онд]] сонгогдсон 12 дахь зөвлөл 31 гишүүнтэй бөгөөд либерал Шинуй-Ногоонууд хамгийн олон суудал авсан (6), [[Ликуд]] 5 суудалтай хоёрт орсон.<ref name="councillors">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117045014/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-date=17 January 2008|title=Members of the 12th City Council|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> === Хотын дарга нар === [[Файл:PikiWiki_Israel_6692_haifa_city_hall.jpg|thumb|Хотын захиргаа]] {{Div col}} * [[Наджиб Эффенди аль-Ясин]] (1873–77) * [[Ахмад Эффенди Джалаби]] (1878–81) * [[Мустафа Бей аль-Салих]] (1881–84) * [[Мустафа Паша аль-Халил]] (1885–1903) * [[Джамиль Садик]] (1904–10) * [[Рифат аль-Салах]] (1910–11) * [[Ибрахим аль-Халил]] (1911–13) * [[Абд аль-Рахман аль-Хадж]] (1920–27) * [[Хасан Бей Шукри]] (1914–20, 1927–40) * [[Шабтай Леви]] (1940–51) * [[Абба Хуши]] (1951–1969) * [[Моше Флиманн]] (1969–1973) * [[Йосеф Альмоги]] (1974–1975) * [[Йерухам Цейсель]] (1975–1978) * [[Ари Гурель]] (1978–1993) * [[Амрам Мицна]] (1993–2003) * [[Гиора Фишер]] (түр хотын дарга, 2003) * [[Йона Яхав]] (2003–2018) * [[Эйнат Калиш-Ротем]] (2018-2024) * [[Йона Яхав]] (2024–одоо үе) {{Div col end}} == Эмнэлгийн байгууламж == [[Файл:Rambam_Health_Care_Campus_Main_Building.JPG|thumb|Рамбам эрүүл мэндийн төв]] [[Файл:Haifa_U_Rabin_Building.jpg|thumb|[[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]], Рабин барилга]] Хайфа хотын эрүүл мэндийн байгууллагууд нийт 4000 эмнэлгийн ортой.<ref>{{cite web|url=http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071108234444/http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|url-status=dead|archive-date=8 November 2007|title=research at rambam|publisher=Rambam.org.il|access-date=5 May 2009}}</ref> Хамгийн том эмнэлэг бол 2004 онд 78000 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн 900 ортой, засгийн газрын мэдэлд байдаг Рамбам эмнэлэг юм.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5197326.stm|title=Haifa hospital in the firing line|first=Raffi|last=Berg|work=BBC News|date=20 July 2006|access-date=5 January 2010}}</ref> Бнай-Цион эрүүл мэндийн төв, Кармел эмнэлэг тус бүр 400 ортой. Хайфа нь 20 гэр бүлийн эрүүл мэндийн төвтэй. 2004 онд Хайфад байдаг эмнэлэгүүдэд нийт 177.478 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн байна. Рамбам эрүүл мэндийн төв нь 2006 онд Ливаны хоёрдугаар дайны үеэр галын шууд шугаманд байсан тул өвчтөнүүдээ хамгаалахын тулд тусгай урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ авах шаардлагатай болсон.<ref>{{Cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3287614,00.html|title=Haifa hospital goes underground|work=Ynetnews|access-date=18 February 2008|date=7 August 2006|first=Ahiya|last=Raved}}</ref> == Боловсрол == Хайфад олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн хоёр их сургууль, хэд хэдэн коллеж байрладаг. [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]] нь 1963 онд байгуулагдсан бөгөөд Кармел уулын оргилд байдаг. 30 давхар Эшкол цамхгийн дээд давхарт Израилын хойд хэсгийг дэлгэмэл байдлаар харуулдаг. Археологи, уран зургийн чухал цуглуулгатай Хехтийн музей нь [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургуулийн]] кампуст байрладаг. [[Технион - Израилын технологийн дээд сургууль]] нь 1912 онд байгуулагдсан. 18 факультет, 42 эрдэм шинжилгээний хүрээлэнтэй. Анхны байрлаж байсан барилгад одоо Хайфагийн шинжлэх ухааны музей байрладаг. Израилын анхны технологийн ахлах сургууль болох Босмат нь 1933 онд Хайфа хотод байгуулагдсан.<ref>{{Cite news|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|title=The closing of a dream come true|access-date=25 January 2008|work=Haaretz}}</ref> 2006–2007 оны байдлаар Хайфа 70 бага сургууль, 23 дунд сургууль, 28 ахлах сургууль, 8 мэргэжлийн дунд сургуультай байв. Хайфа хотын цэцэрлэгт 5133, бага сургуульд 2081, дунд сургуульд 7911, ахлах сургуульд 8072, мэргэжлийн дунд сургуульд 2646, бүрэн дунд сургуулийн 2068 сурагч хичээллэж байв.<ref name="edu">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|title=Education|access-date=14 February 2008|date=1 June 2007|publisher=Haifa Municipality|work=Haifa Statistical Yearbook 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230026/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Оюутнуудын 86% нь [[Еврей хэл|еврей хэлээр]] ярьдаг, 14% нь [[Араб хэл|араб]] сургуулиудад сурч байсан. 2004 онд Хайфа хот нийт 367.323 ширхэг ном хадгалдаг 16 хотын номын сантай.<ref>{{cite web|last=Ratner|first=David|url=http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|title=Haifa's Christian schools lead the league|work=Haaretz|date=25 May 2004|access-date=24 March 2013}}</ref> == Тээвэр == === Нийтийн тээвэр === [[Файл:Haifa_cable_car.jpg|thumb|Кармел уулаас Бат Галим руу бууж буй кабель машин]] Хайфад зургаан төмөр замын өртөө, Кармелит, одоогоор [[Израил|Израилын]] цорын ганц метроны систем үйлчилдэг. [[Израил|Израилын]] төмөр замын [[Нагария]]-[[Тел-Авив|Тел-Авивын]] эрэг орчмын төмөр замын гол шугам Хайфагийн булангийн эргээр дайран өнгөрдөг бөгөөд хотын дотор зургаан буудалтай. Баруун өмнөөс зүүн хойд чиглэлд эдгээр станцууд нь: Хайфа Хоф Ха-Кармел, Хайфа Бат-Галим, Хайфа Мерказ Ха-Шмона, Ха-Мифрац Централ, Хутзот Ха-Мифратц, Кирьят-Хайм. Хайфагаас [[Тел-Авив]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]], [[Нагария]], [[Акко]], [[Кирьят-Моцкин]], [[Биньямина]], [[Лод]], [[Рамла]], [[Бейт Шемеш]], [[Иерусалим]] болон бусад байршил руу шууд галт тэрэг явдаг. Хайфагийн хот хоорондын автобусны холболтыг зөвхөн хоёр терминал ажиллуулдаг Egged автобус компани гүйцэтгэдэг: * Ха-Мифрац төв автобусны буудал, Ха-Мифрац төв төмөр замын буудлын хажууд * Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төмөр замын буудалтай залгаа Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудал Тус улсын хойд хэсэгт байрлах шугамууд Ха-Мифрац төв автобусны буудлыг ашигладаг бөгөөд тэдгээрийн хамрах хүрээ нь [[Израил|Израилын]] хойд хэсгийн ихэнх хотуудыг хамардаг. Өмнө зүг рүү чиглэсэн шугамууд Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны зогсоолыг ашигладаг. [[Файл:The_New_Carmelit_08-10-2018.jpg|left|thumb|Кармелит нь газар доорхи төмөр зам бөгөөд одоогоор Израилын цорын ганц метроны систем юм]] Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудлаас шууд хүрэх газрууд нь [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]], [[Эйлат]], [[Раанана]], [[Нетания]], [[Хадера]], [[Зихрон-Яаков]], Атлит, [[Тират-Кармель]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]] орно. Автобусны шугамууд бямба гарагийн өглөөнөөс хойш хот даяар хөнгөлөлттэй хуваарийн дагуу ажилладаг. 2008 оны зуны туршид эдгээр шугамууд долоо хоногт 7 шөнө ажилласан. Хайфа нь [[Израил|Израилын]] зуны цагт бямба гарагт далайн эрэг рүү автобусаар үйлчилдэг цорын ганц хот юм. [[Файл:Port_of_Haifa_2752-1.jpg|thumb|Хайфа хотын боомт]] Хайфагийн газар доорхи төмөр замын системийг Кармелит гэдэг. Энэ бол Парис талбайгаас Кармел уулын Ган Ха-Эм хүртэл явдаг төмөр зам дээрх газар доорхи фуникуляр юм.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|title=The Carmelit|access-date=19 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=4 Тавдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080504211823/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|url-status=dead}}</ref> Нэг зам, зургаан өртөө, хоёр галт тэргээр дэлхийн хамгийн богино метроны шугамаар Гиннесийн номонд бичигджээ. === Агаар болон далайн тээвэр === [[Хайфа нисэх онгоцны буудал]] нь [[Тел-Авив]], [[Эйлат]] руу нисэх дотоодын нислэгүүд болон [[Кипр]], [[Грек]], [[Йордан]] руу олон улсын нислэгийн нислэг үйлддэг. Хайфа хотоос нислэг үйлддэг онгоцууд нь Аркия, Исраир юм. Хөлөг онгоцнууд Хайфа боомтоос Зүүн Газар дундын тэнгис, Өмнөд Европ, Хар тэнгисийн чиглэлүүд хүртэл үйлчилдэг. === Зам === Хайфа ба тус улсын төв лүү аялахад далайн эргийн дагуух гол хурдны авто зам болох хурдны зам 2-оор дамжин өнгөрөх боломжтой. 4-р хурдны зам нь Хайфагийн хойд эрэг дагуу, мөн хурдны зам 2-оос урагш, дотогшоо урсдаг. Өмнө нь Хайфагийн хойд талын хурдны замын дагуух хөдөлгөөн хотын төв хэсгээр дайрч өнгөрөх ёстой байв. [[2010 он|2010 оны]] [[12 сарын 1|12-р сарын 1-ний]] өдөр нээгдсэн Кармелийн хонгилууд энэ хөдөлгөөнийг Кармел уулын доогуур чиглүүлж хотын төвийн түгжрэлийг бууруулж байна.<ref>{{cite web|url=http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|title=Carmel Tunnels|publisher=Israel MOF|access-date=22 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20120712130111/http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|archive-date=12 July 2012}}</ref> == Спорт == [[Файл:SammyOferSTD.jpg|thumb|Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн]] Хайфагийн гол цэнгэлдэх хүрээлэнгүүд нь: [[УЕФА|УЕФА-гийн]] баталсан 30,780 хүний суудалтай Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн, Томас Д'Александро цэнгэлдэх хүрээлэн, Неве Шаанань Атлетик цэнгэлдэх хүрээлэн. Тус хотын хөлбөмбөгийн хоёр гол клуб нь одоогоор [[Израилын Премьер Лиг|Израилын Премьер Лигт]] тоглож байгаа Маккаби Хайфа, Хапоэл Хайфа нар юм. Маккаби Израилд арван хоёр түрүүлсэн бол Хапоэл нэг түрүүлсэн. Тус хотод Израилын хөлбөмбөгийн Лигийн нэг хэсэг болох [[Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэн|Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэнд]] тоглодог Америкийн Хайфа Андердогс хэмээх хөлбөмбөгийн клуб байдаг. Лигийн анхны улирлын аварга шалгаруулах тэмцээнд баг нь хожигдсон боловч [[2005 он|2005 онд]] Израилын хөлбөмбөгийн лигтэй нэгдсэн Америкийн хөлбөмбөгийн Израилын бүрэлдэхүүнд багтаж нэг цол хүртсэн. Хайфа Хоукс бол Хайфа хотоос гаралтай [[Хоккей|хоккейн]] баг юм. [[1996 он|1996 онд]] тус хот салхин сэнтийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг зохион байгуулсан. == Ах дүү хотууд == Одоогийн байдлаар:<ref>{{cite web|title=Secretary General / Foreign Relations|url=https://www.haifa.muni.il/English/MayorsOffice/Pages/CitySecretary-.aspx|website=haifa.muni.il|publisher=Haifa|access-date=2020-01-30}}</ref> * {{flagicon|Украин}} [[Украин|Украины]] [[Одесса]] — 1992 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Массачусеттс]], [[Бостон]] — 1999 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Калифорни]], [[Сан-Франциско]] — 1984 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Флорида]], [[Форт-Лодердейл]] — 2002 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Портсмут]] — 1962 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Ньюкасл апон Тайн|Ньюкасл]] — 1980 он * {{flagicon|Итали}} [[Итали]], [[Турин]] — 1997 он *{{flagicon|Дани}} [[Дани]], [[Ольборг]] — 1972 он * {{flagicon|Бельги}} [[Бельги]], [[Антверпен]] — 1986 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Бремен]] — 1978 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Дюссельдорф]] — 1988 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Майнц]] — 1987 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Эрфурт]] — 2000 оны * {{flagicon|Франц}} [[Франц]], [[Марсель]] — 1962 он * {{flagicon|Кипр}} [[Кипр]], [[Лимасол]] — 2000 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Шанхай]] — 1994 он * {{flagicon|Филиппин}} [[Филиппин]], [[Манила]] — 1971 он * {{flagicon|Өмнөд Африк}} [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]], [[Кейптаун]] * {{flagicon|Аргентин}} [[Аргентин]], [[Росарио]] — 1988 он * {{flagicon|Орос}} [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Санкт-Петербург]] — 2008 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Чөндү|Чөнду]] — 2013 он == Зургийн цомог == <gallery widths="180" heights="180" perrow="6"> Файл:Haifa genel0301.jpg|Кармел уулын баруун энгэр ба худалдаа, ажил эрхлэлтийн бүс Матам, "Каньон Азриели Хайфа" худалдааны төв, Конгрессийн төв. Файл:Technion – Israel Institute of Technology19.jpg|Технионы кампус Файл:Eshkol tower haifa u.jpg|[[Хайфа их сургууль]], Эшкол цамхаг Файл:Matam hi-tech park (Haifa).jpg|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам Файл:Haifa Convention Center09 April2013.JPG|Хурлын төв Файл:Метронит..jpg|Метронит Файл:Lev Hamifratz-Citymall.JPG|Синемол худалдааны төв Файл:Haifa South Haifa Mall OIC.jpg|«Каньон Азриэли Хайфа» худалдааны төв Файл:Karmelit.jpg|Кармелит Файл:Carmel Tunnels, Check Post entrance 1.JPG|Кармелын хонгил Файл:Hof Hacarmel IMG 9919.JPG|Леонардо зочид буудал Файл:Port of Haifa 2752-1.jpg|Хайфагийн боомт Файл:Port of Haifa - aerial view.jpg|Хайфа булан Файл:Downterraces.jpg|Бахай цэцэрлэгээс харагдах үзэмж Файл:MerkazitHaMifrtaz b.jpg|[[Израил|Израилын]] хамгийн том тээврийн төв «Мерказит ха-Мифрац» </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Haifa|Хайфа}} {{Wikinews|Haifa|Хайфа}} {{Wikivoyage|Haifa|Хайфа}} == Эшлэл == <references responsive="" /> {{Израилын хот}} {{Хайфа тойрог}} [[Ангилал:Хайфа| ]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Хайфа тойргийн хот]] [[Ангилал:Хайфа тойрог]] [[Ангилал:Израилын хот]] hpf1mxrc1rzx5el8zi1kbbujs4m0ksg Чехословакийн ерөнхийлөгчийн жагсаалт 0 111524 855223 854895 2026-04-30T20:56:27Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855223 wikitext text/x-wiki '''[[Чехословак|Чехословак Улсын Ерөнхийлөгч]]''' нарыг байгуулагдсан 1918 оноос эхлэн 1992 оны арванхоёрдугаар сарын 31-нд хуваагдах хүртэл хугацаанд ажилласан дарааллаар жагсаан үзүүлэв. == Жагсаалт == *{{legend2|#FAC469|[[Чехийн Үндэсний Социалист Нам|Чехословакийн Үндэсний Социалист Нам]] (ЧҮСН)|border=1px solid #AAAAAA}}<br> *{{legend2|#DC241F|[[Чехословакийн Коммунист Нам]] (ЧКН)|border=1px solid #AAAAAA}}<br> *{{legend2|#034EA2|[[Иргэний Форум Нам]] (ИФН)|border=1px solid #AAAAAA}}<br> *{{legend2|#DDDDDD|[[Бие даагч|Нам бус]]|border=1px solid #AAAAAA}} {| | valign="top" | {| class="wikitable" | style="background:#FFEBCD" align="center" colspan="7" | '''[[Анхдугаар Чехословакийн Бүгд Найрамдах Улс|Чехословакийн]] ерөнхийлөгч<br /> 1918-1938 он''' |- ! style="background:#FFEBCD" | ! style="background:#FFEBCD" align="left" | Нэр ! style="background:#FFEBCD" | Зураг ! style="min-width:150px; background:#FFEBCD" | алба авсан ! style="min-width:150px; background:#FFEBCD" | албаа өгсөн ! style="background:#FFEBCD" | Тайлбар |- | style="background-color:#DDDDDD; color:black" | | [[Томаш Гариг Масарик]] | [[File:Tomáš G Masaryk1918.jpg|60px]] | 1918 оны 11-р сарын 14 | 1935 оны 12-р сарын 14 | Дахин сонгогдсон 1920 оны 5-р сарын 27, 1927 оны 5-р сарын 27, 1934 оны 5-р сарын 24, огцорсон |- | style="background-color:#FAC469; color:black" | | [[Эдвард Бенеш]] | [[File:Edvard Beneš.jpg|60px]] | 1935 оны 12-р сарын 18 | 1938 оны 10-р сарын 5 | [[Нацист Герман|Германы Эзэнт Гүрний]] шахалтаар огцорч, аравдугаар сарын 22-ноос эхлэн цөллөгт |- | style="background:#FFEBCD" align="center" colspan="7" | '''[[Чехо-Словакийн Бүгд Найрамдах Улс|Чехо-Словакийн]] ерөнхийлөгч<br />1938–1939 он''' |- | style="background-color:#DDDDDD; color:black" | | [[Эмил Гаха]] | [[File:Emil Hácha 5.jpg|60px]] | 1938 оны 11-р сарын 30 | 1939 оны 3-р сарын 15 | |- | style="background:#FFEBCD" align="center" colspan="7" | '''[[Бохеми ба Моравийн протекторат|Бохеми ба Моравийн Ивээлт Улсын]] ерөнхийлөгч<ref>{{Cite web |url=http://www.od43.com/1943_Schlag_Nach.html |title=Rare 1943 Third Reich facts booklet<!-- Bot generated title --> |access-date=2021-03-13 |archive-date=2017-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113113612/http://www.od43.com/1943_Schlag_Nach.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://www.od43.com/Europa_Osten_1943.html |wayback=20090410030653 |text=Heavily illustrated rare big original 1943 Nazi book on Eastern Europe and Asia<!-- Bot generated title --> |archiv-bot=2026-04-30 20:56:27 InternetArchiveBot }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090410030653/http://od43.com/Europa_Osten_1943.html |date=2009-04-10 }}</ref><br />[[Словак Улс (1939-1945 он)|Словакийн Бүгд Найрамдах Улсын]] ерөнхийлөгч<br />[[Чехословакийн Цөлөгдөгчдийн Засгийн Газар|Чехословакийн]] цөлөгдөгч ерөнхийлөгч<br />1939–1945 он''' |- | style="background-color:#DDDDDD; color:black" | | [[Эмил Гаха]] | [[File:Emil Hácha 5.jpg|60px]] | 1939 оны 3-р сарын 16 | 1945 оны 5-р сарын 9 | [[Бохеми ба Моравийн протекторат|Бохеми ба Моравийн Ивээлт Улсын]] ерөнхийлөгч |- | style="background-color:#DDDDDD; color:black" | | [[Иозеф Тисо]] | [[File:Bundesarchiv Bild 146-2010-0049, Josef Tiso.jpg|60px]] | 1939 оны 10-р сарын 26 | 1945 оны 4-р сарын 4 | [[Словак Улс (1939-1945 он)|Словакийн Бүгд Найрамдах Улсын]] ерөнхийлөгч |- | style="background-color:#FAC469; color:black" | | [[Эдвард Бенеш]] | [[File:Edvard Beneš.jpg|60px]] | 1940 оны 7-р сарын 21 | 1945 оны 10-р сарын 28 | Лондон дахь [[Чехословакийн Цөлөгдөгчдийн Засгийн Газар|Чехословакийн]] цөлөгдөгч ерөнхийлөгч |- | style="background:#FFEBCD" align="center" colspan="7" | '''[[Чехословак]]ийн ерөнхийлөгч<br />1945–1992 он''' |- ! style="background:#FFEBCD" | ! style="background:#FFEBCD" align="left" | Нэр ! style="background:#FFEBCD" | Зураг ! style="min-width:150px; background:#FFEBCD" | алба авсан ! style="min-width:150px; background:#FFEBCD" | албаа өгсөн ! style="background:#FFEBCD" | Тайлбар |- | style="background-color:#FAC469; color:black" | | [[Эдвард Бенеш]] | [[File:Edvard Beneš.jpg|60px]] | 1945 оны 10-р сарын 28 | 1948 оны 6-р сарын 7 | 1946 оны 6-р сарын 19-нд дахин сонгогдсон, огцорсон |- | style="background-color:#DC241F; color:black" | | [[Клемент Готтвалд]] | [[File:Bundesarchiv Bild 183-R90009, Budapest, II. Weltfestspiele, Festumzug, tschechische Delegation (cropped KG).jpg|60px]] | 1948 оны 6-р сарын 14 | 1953 оны 3-р сарын 14 | алба хашиж байхдаа нас барсан |- | style="background-color:#DC241F; color:black" | | [[Антонин Запотоцки]] | [[File:Antonín Zápotocký - Rudé právo - 19.12.1948 .jpg|60px]] | 1953 оны 3-р сарын 21 | 1957 оны 11-р сарын 13 | алба хашиж байхдаа нас барсан |- | style="background-color:#DC241F; color:black" | | [[Антонин Новотни]] | [[File:Antonín Novotný 1968.jpg|60px]] | 1957 оны 11-р сарын 19 | 1968 оны 3-р сарын 22 | 1964 оны 11-р сарын 12-нд дахин сонгогдсон, огцорсон |- | style="background-color:#DC241F; color:black" | | [[Людвик Свобода]] | [[File:Ludvík Svoboda (Author - Stanislav Tereba).JPG|60px]] | 1968 оны 3-р сарын 30 | 1975 оны 5-р сарын 29 | 1973 оны 3-р сарын 22-нд дахин сонгогдсон, өвчний улмаас чөлөөлөгдсөн |- | style="background-color:#DC241F; color:black" | | [[Густав Хусак]] | [[File:Prezident Husák 17 Slovakia1.jpg|60px]] | 1975 оны 5-р сарын 29 | 1989 оны 12-р сарын 10 | 1980 оны 5-р сарын 22-нд болон 1985 оны 5-р сарын 23-нд дахин сонгогдсон, огцорсон |- | style="background-color:#034EA2; color:black" | | [[Вацлав Хавел]] | [[File:Vaclav Havel.jpg|60px]] | 1989 оны 12-р сарын 29 | 1992 оны 7-р сарын 20 | Чехословак Улсын задралаас шалтгаалан огцорсон, дараа нь 1993 оны нэгдүгээр сарын 26-нд [[Чех]]ийн [[Чехийн ерөнхийлөгч|ерөнхийлөгчөөр]] сонгогдсон |} == Mөн үзэх == * [[Чехословакийн ерөнхий сайдын жагсаалт]] * [[Чехийн ерөнхийлөгчийн жагсаалт]] * [[Словакийн ерөнхийлөгчийн жагсаалт]] == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Төрийн тэргүүний жагсаалт]] [[Ангилал:Чехословакийн ерөнхийлөгч|!]] dwcvt3186plsizlbi0222tk6jo46wtc Францын ерөнхийлөгч 0 126505 855236 789955 2026-05-01T03:14:53Z Avirmed Batsaikhan 53733 855236 wikitext text/x-wiki '''Франц улсын Ерөнхийлөгчид''' (албан ёсоор- '''Бүгд Найрамдах Франц улсын Ерөнхийлөгч''', [[Франц хэл|франц]]. ''Président de la République Française'';) хэлнэ. Францын түүхэнд '''Нэгдүгээр Бүгд Найрамдах улсын''' үед төрийн тэргүүний үүргийг янз бүрийн хамтарсан байгууллагууд гүйцэтгэж байсан бөгөөд дараах Бүгд Найрамдах үед Үндсэн хууль Ерөнхийлөгчийн албан тушаалыг тогтоож өгсөн (1848 оны Үндсэн хуулиар '''Хоёрдугаар Бүгд Найрамдах улсын''' Ерөнхийлөгч, 1875 оны Үндсэн хуулиар '''Гурав дахь Бүгд Найрамдах улсын''' Ерөнхийлөгч, 1946 оны Үндсэн хуулиар '''Дөрөв дахь Бүгд Найрамдах улсын''' Ерөнхийлөгч, 1958 оны өнөөгийн мөрдөж байгаа Үндсэн хуулиар '''Тав дахь Бүгд Найрамах улсын''' Ерөнхийлөгч нарыг тус тус тогтоож өгчээ). == Хоёр дахь Бүгд Найрамдах улс (франц. ''Deuxième Républih'') == {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Зураг ! rowspan="2" |Нэр <small>(амьдарсан жилүүд)</small> ! colspan="2" |Бүрэн эрх ! rowspan="2" |Сонгууль |- !Эхлэл !дууссан |- | 1 |Луи-Наполеон Бонапарт <small>(1808—1873)</small> <small>франц. ''Louis-Napoléon Bonaparte''</small><small>(төрөхдөө '''Шарль-Луи Наполеон Бонапарт'''</small><small>франц. ''Charles-Louis Napoléon Bonaparte'')</small> |1848 оны 12-р сарын 20-нд |1852 оны 12-р сарын 2-нд |1848 он | |} == Гурав дахь Бүгд Найрамдах улс (франц. ''Troisième République'') == == Дөрөв дахь Бүгд Найрамдах улс (франц. ''Quatrième République'') == * Жюль Винсен Ориоль <small>(1884—1966) франц. Jules Vincent Auriol, 1947 оноос 1954 он хүртэл Ерөнхийлөгчийн алба хашсан.</small> * Жюль Гүстав Рэнэ Коти <small>(1882—1962) франц. Jules Gustave René Coty, 1954 оноос 1959 он хүртэл Ерөнхийлөгчийн алба хашсан.</small> == Тав дахь Бүгд Найрамдах улс (франц. ''Cinquième République'') == # генерал [[Шарль де Голль|Шарль Андре Жозеф Мари де Голль]] <small>(1890—1970) франц. Charles André Joseph Marie de Gaulle, 1959-1969 онуудад 18 дахь Ерөнхийлөгч байсан.</small> # [[Жорж Помпиду|Жорж Жан Раймон Помпиду]] <small>(1911—1974) франц. ''Georges Jean Raymond Pompidou, 1969-1974 онуудад 19 дахь Ерөнхийлөгч байсан.''</small> # [[Валери Жискар д'Эстен]] <small>(1926—2020) франц. ''Valéry René Marie Georges Giscard d’Éstaing, 1974-1981 онд 20 дахь Ерөнхийлөгчийн алба хашсан.''</small> # [[Франсуа Миттеран|Франсуа-Морис-Адриен-Мари Миттеран]] <small>(1916—1996) франц. ''François Maurice Adrien Marie Mitterrand, 1981-1995 онд 21 дахь Ерөнхийлөгч байсан.''</small> # [[Жак Ширак|Жак-Рене Ширак]] <small>(1932—2019) франц. ''Jacques René Chirac, 1995-2007 онд 22 дахь Ерөнхийлөгч байсан.''</small> # [[Николя Саркози|Николя Поль Стефан Саркози де Надь-Боча]] <small>(1955 онд төрсөн-) франц. ''Nicolas Paul Stéphane Sárközy de Nagy-Bócsa, 2007-2012 онд 23 дахь Ерөнхийлөгчөөр ажилласан байна.''</small> # [[Франсуа Олланд|Франсуа Жерар Жорж Никола Олланд]] <small>(1954 онд төрсөн) франц. ''François Gérard Georges Nicolas Hollande, 2012-2017 онд 24 дахь Ерөнхийлөгчийн алба хаасан.''</small> # [[Эмманюэл Макрон|Эмманюэль Жан Мишель Фредерик Макрон]] <small>(1977 онд төрсөн) франц. ''Emmanuel Jean-Michel Frédéric Macron, 2017-2022, 2022- өнөө хүртэл 25 дахь Ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байна.''</small> [[Ангилал:Францын ерөнхийлөгч| ]] [[Ангилал:Францын засгийн газар]] [[Ангилал:1848 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1871 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1959 онд байгуулагдсан]] tu4572ccmoacmmbg34vqinllsgmluot Загвар:Unreferenced 10 127832 855268 765134 2026-05-01T09:58:45Z Wikuiser 100055 /* */ 855268 wikitext text/x-wiki {{ {{{|safesubst:}}}#invoke:Unsubst||$N=Unreferenced|date=__DATE__ |$B= {{Ambox | name = {{{name|Unreferenced}}} | subst = <includeonly>{{subst:substcheck}}</includeonly> | type = content | class = ambox-Unreferenced | small = {{#if:{{{small|}}}|left}} | image = [[Файл:Question book-new.svg|50x40px|alt=]] | issue = Энэ {{{1|нийтлэл}}} '''ямар ч эх сурвалжгүй байна'''. | fix = Найдвартай эх сурвалжаас эшлэл нэмж энэ нийтлэлийг сайжруулахад тусална уу. Эх сурвалжгүй материалыг эсэргүүцэж, устгаж болно. | removalnotice = yes | date = {{{date|}}} | cat = Эх сурвалжгүй өгүүлэл }} }}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> 02ixyzd4u5nnbnk4lssa9sizt6x51c7 Японы ерөнхий сайдын жагсаалт 0 131852 855245 847487 2026-05-01T04:59:01Z Avirmed Batsaikhan 53733 855245 wikitext text/x-wiki [[Файл:Standard of the Prime Minister of Japan.svg|thumb|Японы Ерөнхий сайдын далбаа]] '''Японы Ерөнхий сайд''' ([[Япон хэл|япон]]. 内閣総理大臣, үгчилбэл: ''«Танхимыг Удирдах сайд»'') — Японы Засгийн газрын тэргүүн. 1885 онд энэхүү албан тушаал бий болсон цагаас хойших '''''Японы Ерөнхий сайд нарын''''' жагсаалт. [[Мэйжийн эрин|Мэйжи]] (1868—1912), Тайшоо (1912—1926), Шоова (1926—1989), Хэйсэй (1989—2019), [[Рэйва]] (2019 оноос). Мөн энд Ерөнхий сайдын үүрэг гүйцэтгэгч нарын нэрс багтсан болно. Ойлгомжтой болон цэцгтэй болгох үүднээс уг жагсаалтад Ерөнхий сайд нарыг япон маягаар эхлээд овог, дараа нь нэрийг бичсэн болно. == Японы Ерөнхий сайд нарын жагсаалт == {| class="wikitable" ! rowspan="2" |№ ! rowspan="2" |Нэр <small>(амьдарсан он жилүүд)</small> ! colspan="2" |Бүрэн эрх ! rowspan="2" |Нам ! rowspan="2" |Сонгууль ! rowspan="2" |Танхим |- !Эхлэл !Дуусгавар |- |1 (I) |Ван [[Ито Хиробүми]] <small>(1841—1909)</small> <small>[[Япон хэл|япон.]] 伊藤博文</small> |22.12.1885 |30.04.1888 | rowspan="9" |бие даагч | rowspan="3" | |Ито—I |- |2 |Ван Күрода Киётака <small>(1840—1900)</small> <small>[[Япон хэл|япон.]] 黒田 清隆</small> |30.04.1888 |25.10.1889 |Күрода |- |<abbr>ү. г.</abbr> |Гүн Санжоо Санэтоми <small>(1837—1891)</small> <small>[[Япон хэл|япон.]] 三条 実美</small> |25.10.1889 |24.12.1889 |Санжоо |- |3 (I) |Гүн, маршал бөгөөд армийн генерал Ямагата Аритомо <small>(1838—1922)</small> <small>япон. 山縣 有朋</small> |24.12.1889 |6.05.1891 |''1890'' |Ямагата—I |- |4 (I) |Гүн Мацүката Масаёши <small>(1835—1924)</small> <small>[[Япон хэл|япон.]] 松方 正義</small> |6.05.1891 |8.08.1892 |''1892'' |Мацүката—I |- |1 (II) |Ван, гэнро Ито Хиробүми <small>(1841—1909)</small> <small>япон. 伊藤博文</small> |8.08.1892 |31.08.1896 |''1894'' оны 3-р сар ''1894''  оны 8-р сар | rowspan="2" |Ито—II |- |<abbr>ү. г.</abbr> |Ван, гэнро Күрода Киётака <small>(1840—1900)</small> <small>[[Япон хэл|япон.]] 黒田 清隆</small> |31.08.1896 |18.09.1896 | rowspan="2" | |- |4 (II) |Гүн Мацүката Масаёши <small>(1835—1924)</small> <small>япон. 松方 正義</small> |18.09.1896 |12.01.1898 |Мацүката—II   |- |1 (III) |Гүн Ито Хиробүми <small>(1841—1909)</small> <small>[[Япон хэл|япон.]] 伊藤博文</small> |12.01.1898 |30.06.1898 |''1898'' оны 3-р сар |Ито—III   |- |5 (I) |Гүн Оокүма Шигэнобү <small>(1838—1922)</small> <small>[[Япон хэл|япон.]] 大隈 重信</small> |30.06.1898 |8.11.1898 |Үндсэн хуулийн нам |''1898'' оны 8-р сар |Оокүма—I |- |3 (II) |Ван, маршал армийн генерал Ямагата Аритомо <small>(1838—1922)</small> <small>япон. 山縣 有朋</small> |24.12.1898 |19.10.1900 |бие даагч | rowspan="3" | |Ямагата—II |- |1 (IV) |Ван, гэнро Ито Хиробүми <small>(1841—1909)</small> <small>япон. 伊藤博文</small> |19.10.1900 |10.05.1901 | rowspan="2" |Үндсэн хуульт Засгийн газрын нөхөд нам (япон. 立憲政友会 ''Риккэн Сэйюүкай'') | rowspan="2" |Ито—IV |- |<abbr>ү. г.</abbr> |Гүн Сайонжи Киммочи <small>(1849—1940)</small> <small>[[Япон хэл|япон.]] 西園寺 公望</small> |10.05.1901 |2.06.1901 |- |6 (I) |Гүн, генерал [[Кацүра Таро]] <small>(1848—1913)</small> <small>япон. 桂 太郎</small> |2.06.1901 |7.01.1906 |бие даагч |''1902'' ''1903'' ''1904'' |Кацүра—I |- |7 (I) |Гүн Сайонжи Киммочи <small>(1849—1940)</small> <small>япон. 西園寺 公望</small> |7.01.1906 |14.07.1908 |Үндсэн хуульт Засгийн газрын нөхөд нам (япон. 立憲政友会 ''Риккэн Сэйю:кай'') |''1908'' |Сайонзи—I   |- |6 (II) |Гүн, генерал Кацура Таро <small>(1848—1913)</small> <small>япон. 桂 太郎</small> |14.07.1908 |30.08.1911 |бие даагч | |Кацура—II |- |7 (II) |Гүн Сайондзи Киммоти <small>(1849—1940)</small> <small>япон. 西園寺 公望</small> |30.08.1911 |21.12.1912 |Үндсэн хуульт Засгийн газрын нөхөд нам (япон. 立憲政友会 ''Риккэн Сэйюүкай'') |''1912'' |Сайонжи—II   |- |6 (III) |Гүн, гэнро, генерал Кацүра Таро <small>(1848—1913)</small> <small>[[Япон хэл|япон.]] 桂 太郎</small> |21.12.1912 |20.02.1913 | rowspan="2" |бие даагч | rowspan="2" | |Кацүра—III |- |8 (I) |Ван, адмирал [[Ямамото Гомбээ]] <small>(1852—1933)</small> <small>[[Япон хэл|япон.]] 山本 権兵衛</small> |20.02.1913 |16.04.1914 |Ямамото—I   |- |5 (II) |Гүн Оокүма Шигэнобү <small>(1838—1922)</small> <small>[[Япон хэл|япон.]] 大隈 重信</small> |16.04.1914 |9.10.1916 |Үндсэн хуулийн холбоотнуудын Холбоо (япон: 立憲同志会, буюу энгийнээр-Dōshikai). |''1915'' |Оокүма—II   |- |9 |Ван, маршал бөгөөд армийн генерал Тэраүчи Масатакэ <small>(1852—1919)</small> <small>япон. 寺内正毅</small> |9.10.1916 |29.09.1918 |бие даагч |''1917'' |Тэраүчи   |- |10 |Хара Такаши <small>(1856—1921)</small> <small>япон. 原 敬</small> |29.09.1918 |4.11.1921 |Үндсэн хуульт Засгийн газрын нөхөд нам (япон. 立憲政友会 ''Риккэн Сэйюүкай''). |''1920''   | rowspan="2" |Хара |- |<abbr>ү.г.</abbr> |Гүн Үчида Косай <small>(1865—1936)</small> <small>япон. 内田康哉</small> |4.11.1921 |13.11.1921 |бие даагч | rowspan="5" | |- |11 |Такахаши Корэкиё <small>(1854—1936)</small> <small>япон. 高橋 是清</small> |13.11.1921 |12.06.1922 |Үндсэн хуульт Засгийн газрын нөхөд нам (япон. 立憲政友会 ''Риккэн Сэйюүкай'') |Такахаши |- |12 |маршал, усан цэргийн адмирал Като Томосабүро <small>(1861—1923)</small> <small>япон. 加藤 友三郎</small> |12.06.1922 |24.08.1923 | rowspan="4" |бие даагч | rowspan="2" |Като Том.   |- |<abbr>ү.г.</abbr> |Гүн Үчида Косай <small>(1865—1936)</small> <small>япон. 内田康哉</small> |24.08.1923 |2.09.1923 |- |8 (II) |Гүн, адмирал Ямамото Гомбээ <small>(1852—1933)</small> <small>[[Япон хэл|япон]]. 山本 権兵衛</small> |2.09.1923 |7.01.1924 |Ямамото—II   |- |13 |Киёүра Кэйго <small>(1850—1942)</small> <small>япон. 清浦 奎吾</small> |7.01.1924 |11.06.1924 |''1924'' |Киёүра   |- | rowspan="2" |14 (I—II) | rowspan="2" |Гүн Като Такааки <small>(1860—1926)</small> <small>яп</small><small>он</small><small>. 加藤 友三郎</small> |11.06.1924 |2.08.1925 |Үндсэн хуулийн улс төрчдийн Холбоо (япон. 憲政会, "Constitutional Politics Association") | rowspan="4" | | rowspan="3" |Като Так.   |- |2.08.1925 |28.01.1926 | rowspan="3" |Үндсэн хуулийн улс төрчдийн Холбоо (япон. 憲政会, "Constitutional Politics Association") |- |<abbr>и. о.</abbr> | rowspan="2" |Вакацүки Рэйжиро <small>(1866—1949)</small> <small>япон. 若槻 礼次郎</small> |28.01.1926 |30.01.1926 |- |15 (I) |30.01.1926 |20.04.1927 |Вакацүки—I   |- |16 |барон [[Танака Гиичи]] <small>(1863—1929)</small> <small>япон. 田中 義一</small> |20.04.1927 |2.07.1929 |Үндсэн хуульт Засгийн газрын нөхөд нам (япон. 立憲政友会 ''Риккэн Сэйюүкай''). |''1928''   |Танака |- |17 |Хамагүчи Осачи <small>(1870—1931)</small> <small>япон. 濱口雄幸</small> |2.07.1929 |14.04.1931 | rowspan="2" |Үндсэн хуулийн ардчилсан нам. |''1930'' |Хамагүчи |- |15 (II) |Вакацүки Рэйжиро <small>(1866—1949)</small> <small>япон. 若槻 礼次郎</small> |14.04.1931 |13.12.1931 | |Вакацүки—II |- |18 |Инүкаи Цүёши <small>(1855—1932)</small> <small>япон. 犬養毅</small> |13.12.1931 |15.05.1932 | rowspan="2" |Үндсэн хуульт Засгийн газрын нөхөд нам (япон. 立憲政友会 ''Риккэн Сэйюүкай''). |''1932''   | rowspan="2" |Инүкаи |- |<abbr>ү.г.</abbr> |Такахаши Корэкиё <small>(1854—1936)</small> <small>япон. 高橋 是清</small> |16.05.1932 |26.05.1932 | rowspan="2" | |- |19 |адмирал Сайто Макото <small>(1858—1936)</small> <small>япон. 斎藤 実</small> |26.05.1932 |8.07.1934 | rowspan="9" |бие даагч |Сайто   |- |20 |адмирал Окада Кэйсүкэ <small>(1868—1952)</small> <small>япон. 岡田啓介</small> |8.07.1934 |9.03.1936 |''1936'' |Окада |- |21 |адмирал Хирота Коки <small>(1868—1952)</small> <small>япон. 廣田 弘毅</small> |9.03.1936 |2.02.1937 | |Хирота |- |22 |генерал Хаяаши Сэнжюүро <small>(1876—1943)</small><small>япон. 林 銑十郎</small> |2.02.1937 |4.06.1937 |''1937'' |Хаяаши   |- |23 (I) |Гүн [[Коноэ Фүмимаро]] <small>(1891—1945)</small> <small>япон. 近衞 文麿</small> |2.02.1937 |4.06.1937 | rowspan="7" | |Коноэ—I |- |24 |Гүн, генерал Хиранүма Киичиро <small>(1867—1952)</small> <small>яп. 平沼 騏一郎</small> |4.06.1937 |5.01.1939 |Хиранүма |- |25 |генерал [[Абэ Нобүюки]] <small>(1875—1953)</small> <small>[[Япон хэл|япон]]. 阿部信行</small> |5.01.1939 |16.01.1940 |Абэ Н. |- |26 |адмирал Ёнай Мицүмаса <small>(1880—1948)</small> <small>яп. 米内 光政</small> |16.01.1940 |22.07.1940 |Ёнай   |- |23 (II—III) | rowspan="3" |ван Коноэ Фүмимаро <small>(1891—1945)</small> <small>япон. 近衞 文麿</small> |22.07.1940 |12.10.1940 | rowspan="2" |Коноэ—II   |- | rowspan="2" | |12.10.1940 |18.07.1941 | rowspan="5" |Эзэн хааны сэнтийд туслах Холбоо |- |18.07.1941 |18 .10.1941 |Коноэ—III   |- |27 |Армийн генерал [[Тоожоо Хидэки]] <small>(1884—1948)</small> <small>яп. 東條 英機</small> |18.10.1941 |22.07.1944 |''1942''   |Тоожоо |- |28 |генерал Коисо Күниаки <small>(1880—1950)</small> <small>яп. 小磯 國昭</small> |22.07.1944 |7.04.1945 | rowspan="4" | |Коисо   |- |29 | rowspan="2" |барон, адмирал [[Сүзүки Кантаро]] <small>(1868—1948)</small> <small>яп. 鈴木 貫太郎</small> |7.04.1945 |13.06.1945 | rowspan="2" |Сүзүки К. |- | |13.06.1945 |17.08.1945 |бие даагч |- |30 |генерал, хигашикүни-но-мия Нарүхико <small>(1887—1990)</small> <small>яп. 東久邇宮 稔彦王</small> |17.08.1945 |9.10.1945 |Эзэн хааны гэр |Нарүхико   |- |31 |барон Шидэхара Кижюүро <small>(1872—1951)</small> <small>яп. 幣原 喜重郎</small> |9.10.1945 |22.05.1946 |Японы Дэвшилт нам |''1946'' |Шидэхара   |- | rowspan="2" |32 (I) | rowspan="2" |[[Ёшида Шигэрү]] <small>(1878—1967)</small> <small>яп. 吉田 茂</small> |22.05.1946 |31.01.1947 | rowspan="2" |Либерал нам <small>Японы Дэвшилтэд намтай эвсэл болсон</small> | rowspan="2" | |Ёшида—I   |- |3101.1947 |24.05.1947 |(2)   |- |33 |Катаяма Тэцү <small>(1887—1978)</small> <small>яп. 片山 哲</small> |24.05.1947 |10.03.1948 |Японы Социалист нам <small>Ардчилсан нам, Үндэсний хамтын ажиллагааны намуудтай эвсэл болсон</small> | rowspan="2" |1947 |Катаяма |- |34 |Ашида Хитоши <small>(1887—1959)</small> <small>япон. 芦田 均</small> |10.03.1948 |15.10.1948 |Ардчилсан нам <small>Японы Социалист нам, Үндэсний хамтын ажллагааны намтай эвсэл болсон.</small> |Ашида |- | rowspan="2" |32 (II—V) | rowspan="7" |[[Ёшида Шигэрү]] <small>(1878—1967)</small> <small>япон. 吉田 茂</small> |15.10.1948 |16.02.1949 | rowspan="2" |Ардчилсан Либерал нам <small>Ардчилсан намтай эвсэл болсон.</small> | rowspan="4" |1949   |Ёшида—II   |- | rowspan="2" |16.02.1949 | rowspan="2" |7.04.1951 | rowspan="2" |Ёшида—III   |- | rowspan="5" | | rowspan="5" |Либерал нам. |- |7.04.1951 |26.12.1951 |(2) |- |26.12.1951 |30.10.1952 |1952 |(3) |- |30.10.1952 |21.05.1953 | rowspan="3" |1953   |Ёшида—IV   |- |21.05.1953 |10.12.1954 |Ёшида—V   |- | rowspan="2" |35 (I—III) | rowspan="3" |Хатояма Ичиро <small>(1883—1959)</small> <small>япон. 鳩山 一郎</small> |10.12.1954 |19.03.1955 | rowspan="2" |Японы Ардчилсан нам. |Хатояма—I |- |19.03.1955 |12.10.1955 | rowspan="5" |1955   |Хатояма—II |- | |12.10.1955 |23.12.1956 | rowspan="48" |[[Либерал Ардчилсан Нам (Япон)|Либерал-Адчилсан нам]] |Хатояма—III |- |36 |[[Ишибаши Танзан]] <small>(1884—1973)</small> <small>яп. 石橋 湛山</small> |23.12.1956 |25.02.1957 |Ишибаши |- | rowspan="4" |37 (I—II) | rowspan="4" |[[Киши Нобүсүкэ]] <small>(1896—1987)</small> <small>[[Япон хэл|япон]]. 岸 信介</small> |25.02.1957 |10.07.1957 |Киши—I   |- |10.07.1957 |12.06.1958 |(2)   |- |12.06.1958 |18.06.1959 | rowspan="3" |1958   |Киши—II |- |18.06.1959 |19.07.1960 |(2)   |- | rowspan="7" |38 (I—III) | rowspan="7" |Икэда Хаяато <small>(1899—1965)</small> <small>япон. 池田 勇人</small> |19.07.1960 |8.12.1960 |Икэда—I |- |8.12.1960 |18.07.1961 | rowspan="4" |1960 |Икэда—II |- |18 июля 1961 |18 июля 1962 |(2)   |- |18 июля 1962 |18 июля 1963 |(3)   |- |18 июля 1963 |9 декабря 1963 |(4)   |- |9 декабря 1963 |18 июля 1964 | rowspan="6" |1963 |Икэда—III |- |18 июля 1964 |9 ноября 1964 |(2)   |- | rowspan="9" |39 (I—III) | rowspan="9" |[[Сато Эйсакү]] <small>(1901—1975)</small> <small>япон. 佐藤 榮作</small> |9.11.1964 |3.06.1965 |Сато—I |- |3.06.1965 |1.08.1966 |(2) |- |1.08.1966 |3.12.1966 |(3) |- |3.12.1966 |17.02.1967 |(4)   |- |17.02.1967 |25.11.1967 | rowspan="3" |1967   |Сато—II   |- |25.11.1967 |30.11.1968 |(2)   |- |30.11.1968 |14.01.1970 |(3) |- |14.01.1970 |5.07.1971 | rowspan="3" |1969 |Сато—III |- |5.07.1971 |7.07.1972 |(3) |- | rowspan="4" |40 (I—II) | rowspan="4" |Танака Какүэй <small>(1918—1993)</small> <small>яп. 田中 角榮</small> |7.07.1972 |22.12.1972 |Танака—I |- |22.12.1972 |25.11.1973 | rowspan="5" |1972   |Танака—II |- |25.11.1973 |11.11.1974 |(2) |- |11.11.1974 |9.12.1974 |(3) |- | rowspan="2" |41 | rowspan="2" |[[Мики Такэо]] <small>(1907—1988)</small> <small>яп. 三木 武夫</small> |9.12.1974 |15.09.1976 |Мики |- |15.09.1976 |24.12.1976 |(2) |- | rowspan="2" |42 | rowspan="2" |[[Фүкүда Такэо]] <small>(1905—1995)</small> <small>яп. 福田 赳夫</small> |24.12.1976 |28.11.1977 | rowspan="3" |1976 |Фүкүда Т.   |- |28.11.1977 |7.12.1978 |(2) |- | rowspan="2" |43 (I—II) | rowspan="2" |Оохира Масаёши <small>(1910—1980)</small> <small>яп. 大平 正芳</small> |7.12.1978 |9.11.1979 |Оохира—I   |- |9.11.1979 |12.06.1980 | rowspan="2" |1979 | rowspan="2" |Оохира—II |- |<abbr>ү.г.</abbr> |Ито Масаёши <small>(1913—1994)</small> <small>яп. 伊東 正義</small> |12.06.1980 |17.07.1980 |- | rowspan="2" |44 | rowspan="2" |[[Сүзүки Зэнко]] <small>(1911—2004)</small> <small>япон. 鈴木 善幸</small> |17.07.1980 |30.11.1981 | rowspan="3" |1980   |Сүзүки Д.   |- |30.11.1981 |27.11.1982 |(2) |- | rowspan="5" |45 (I—III) | rowspan="5" |[[Накасонэ Ясүхиро]] <small>(1918—2019)</small> <small>япон. 中曽根 康弘</small> |27.11.1982 |27.12.1983 |Накасонэ—I |- |27.12.1983 |1.11.1984 | rowspan="3" |1983   |Накасонэ—II |- |1.11.1984 |28.12.1985 |(2) |- |28.12.1985 |22.07.1986 |(3)   |- |22.07.1986 |6.11.1987 | rowspan="3" |1986 |Накасонэ—III |- | rowspan="2" |46 | rowspan="2" |[[Такэшита Ноборү]] <small>(1924—2000)</small> <small>япон. 竹下 登</small> |6.11.1987 |27.12.1988 |Такэшита   |- |27.12.1988 |3.06.1989 |(2)   |- |47 |Үно Соосүкэ <small>(1922—1998)</small> <small>япон. 宇野 宗佑</small> |3.06.1989 |10.08.1989 | rowspan="2" |1989 |Үно |- | rowspan="3" |48 (I—II) | rowspan="3" |[[Кайфү Тошики]] <small>(1931—2022)</small> <small>япон. 海部 俊樹</small> |10.08.1989 |28.02.1990 |Кайфү—I |- |28.02.1990 |29.12.1990 | rowspan="2" |1990   |Кайфү—II   |- |29.12.1990 |5.11.1991 |(2) |- | rowspan="2" |49 | rowspan="2" |[[Миязава Киичи]] <small>(1919—2007)</small> <small>япон. 宮澤 喜一</small> |5.11.1991 |12.12.1992 | rowspan="2" |1992   |Миязава |- |12.12.1992 |9.08.1993 |(2)   |- |50 |[[Хосокава Морихиро]] <small>(1938—)</small> <small>япон. 細川 護煕</small> |8.08.1993 |28.04.1994 |Японы шинэ нам <small>Социалист нам, Шинэчлэлийн нам, Цэвэр бодлогын нам, Сакигакэ шинэ нам, Ардчилсан Социалист намтай «Социалист Ардчилсан Холбоо» эвсэл байгуулсан</small> | rowspan="2" |1993   |Хосокава |- |51 |Хата Цүтомү <small>(1935—2017)</small> <small>япон. 細川 護煕</small> |28.04.1994 |30.06.1994 |Шинэчлэл нам <small>Олон намуудтай эвсэл болсон.</small> |Хата |- | rowspan="2" |52 | rowspan="2" |[[Мүраяма Томиичи]] <small>(1924—2025)</small> <small>япон. 村山 富市</small> |30.06.1994 |8.08.1995 | rowspan="2" |Социалист нам <small>Либерал-Ардчилсан нам, Сакигаке шинэ намтай эвсэл болсон.</small> | rowspan="3" |1995 |Мүраяма   |- |8.08.1995 |11.01.1996 |(2) |- | rowspan="3" |53 (I—II) | rowspan="3" |[[Хашимото Рюүтаро]] <small>(1937—2006)</small> <small>япон. 橋本 龍太郎</small> |11.01.1996 |7.11.1996 |[[Либерал Ардчилсан Нам (Япон)|Либерал-Ардчилсан нам]] <small>Социал-демократ нам, Сакигаке шинэ намтай эвсэл болсон.</small> |Хашимото—I |- |7.11.1996 |11.09.1997 | rowspan="3" |[[Либерал Ардчилсан Нам (Япон)|Либерал-Ардчилсан нам]] | rowspan="6" |1996 |Хашимото—II   |- |11.09.1997 |30.07.1998 |(2) |- | rowspan="3" |54 | rowspan="3" |[[Обүчи Кэйзо]] <small>(1937—2000)</small> <small>япон. 小渕恵三</small> |30.07.1998 |14.01.1999 |Обүчи   |- |14.01.1999 |5.10.1999 |Либерал-Ардчилсан нам <small>Либерал намтай эвсэл болсон.</small> |(2) |- |5.10.1999 |5.04.2000 |Либерал-Ардчилсан нам |(3)   |- | rowspan="3" |55 (I—II) | rowspan="3" |[[Мори Ёшироо]] <small>(1937—)</small> <small>япон. 森 喜朗</small> |5.04.2000 |4.07.2000 | rowspan="4" |Либерал-Ардчилсан нам <small>Консерватив намтай эвсэл болсон</small> |Мори—I |- |4.07.2000 |5.12.2000 | rowspan="5" |2000   |Мори—II   |- |4.07.2000 |26.04.2001 |(2) |- | rowspan="7" |56 (I—III) | rowspan="7" |[[Коизүми Жүн-Ичироо]] <small>(1942—)</small> <small>япон. 小泉 純一郎</small> |26.04.2001 |30.09.2002 |Коизүми—I   |- |30.09.2002 |20.09.2003 |Либерал-Ардчилсан нам |(2) |- |20.09.2003 |19.11.2003 | rowspan="2" |Либерал-Ардчилсан нам <small>Цэвэр бодлоготой нам (япон. 公明党 ''Коомэйтоо'', англи. ''New Komeito'') болон Шинэ консерватив намуудтай эвсэл болсон.</small> |(3)   |- |19.11.2003 |27.09.2004 | rowspan="2" |2003   |Коизүми—II   |- |27.09.2004 |21.09.2005 | rowspan="8" |[[Либерал Ардчилсан Нам (Япон)|Либерал-Ардчилсан нам]] |(2)   |- |21.09.2005 |31.10.2005 | rowspan="7" |2005 |Коизүми—III |- |31.10.2005 |26.09.2006 |(2) |- | rowspan="2" |57 (I) | rowspan="2" |[[Абэ Шинзоо|Абэ Шинзо]] <small>(1954—2022)</small> <small>япон. 安倍 晋三</small> |26.09.2006 |27.08.2007 |Абэ—I   |- |27.08.2007 |26.09.2007 |(2) |- | rowspan="2" |58 | rowspan="2" |[[Фүкүда Ясүо]] <small>(1936—)</small> <small>япон. 福田 康夫</small> |26.09.2007 |1.08.2008 |Фүкүда Я.   |- |1.08.2008 |24.09.2008 |(2) |- |59 |[[Асо Таро]] <small>(1940—)</small> <small>япон. 麻生太郎</small> |24.09.2008 |16.09.2009 |Асо   |- |60 |Хатояма Юкио <small>(1947—)</small> <small>япон. 鳩山 由紀夫</small> |16.09.2009 |4.06.2010 |Японы Ардчилсан нам <small>Социал-демократ намтай эвсэл болсон</small> | rowspan="8" |2009 |Хатояма Ю. |- | rowspan="3" |61 | rowspan="3" |[[Кан Наото]] <small>(1946—)</small> <small>япон. 菅 直人</small> |4.06.2010 |17.09.2010 | rowspan="7" |Японы Ардчилсан нам <small>Шинэ Ардын нам эвсэл болсон</small> |Кан |- |17.09.2010 |14.01.2011 |(2) |- |14.01.2011 |30.08.2011 |(3)   |- | rowspan="4" |62 | rowspan="4" |[[Нода Ёшихико]] <small>(1957—)</small> <small>япон. 野田 佳彦</small> |30.08.2011 |13.01.2012 |Нода |- |13.01.2012 |4.06.2012 |(2)   |- |4.06.2012 |1.10.2012 |(3)   |- |01.10.2012 |28.12.2012 |(4)   |- | rowspan="9" |57 (II—IV) | rowspan="9" |[[Абэ Шинзоо|Абэ Шинзо]] <small>(1954—2022)</small> <small>япон. 安倍 晋三</small> |28.12.2012 |03.09.2014 | rowspan="13" |[[Либерал Ардчилсан Нам (Япон)|Либерал-Ардчилсан нам]] <small>Коомэйто нам (япон. 公明党 ''Коомэйтоо'', англи. ''New Komeito'')-тай эвсэл болсон.</small> | rowspan="2" |2012 |Абэ—II   |- |03.09.2014 |24.12.2014 |(2)   |- |24.12.2014 |05.10.2015 | rowspan="4" |2014 |Абэ—III   |- |05.10.2015 |03.08.2016 |(2)   |- |03.08.2016 |03.08.2017 |(3)   |- |03.08.2017 |01.11.2017 |(4)   |- |01.11.2017 |02.10.2018 | rowspan="5" |2017 |Абэ—IV   |- |02.10.2018 |11.09.2019 |(2) |- |11.09.2019 |16.09.2020 |(3) |- |63 |[[Сүга Ёшихидэ]] <small>(1948—)</small> <small>[[Япон хэл|япон]]. 菅 義偉</small> |16.09.2020 |4.10.2021 |Сүга   |- | rowspan="3" |64 (I—III) | rowspan="3" |[[Кишида Фүмио]] <small>(1957—)</small> <small>[[Япон хэл|япон]]. 岸田 文雄</small> |4.10.2021 |10.11.2021 |Кишида-I   |- |10.11.2021 |10.08.2022 | rowspan="2" |2021 |Кишида-II   |- |10.08.2022 | 01.10.2024 | Кишида-III |- |65 |[[Ишиба Шигэрү]] <small>( 1957-)</small> <small>[[Япон хэл|япон]]. 石破茂</small> |01.10.2024 | 21.10.2025 |[[Либерал Ардчилсан Нам (Япон)|Либерал-Ардчилсан нам]] | |Ишиба |- |66 |[[Такаичи Санаэ]] <small>( 1961-)</small> <small>[[Япон хэл|япон]]. 高市早苗</small> |21.10.2025 | |[[Либерал Ардчилсан Нам (Япон)|Либерал-Ардчилсан нам]] <small>Японы Инновацийн намтай эвссэн</small> | |Такаичи |} [[Ангилал:Японы ерөнхий сайд|*]] [[Ангилал:Засгийн газрын тэргүүний жагсаалт]] 2z7zgc7nw00j97ymbe69codf7ryhtdw Скайтел Групп 0 135499 855249 853650 2026-05-01T05:18:08Z CommonsDelinker 211 Skytel_LLC_MN_Logo.jpg файлыг коммонсд [[c:User:Krd|Krd]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: No license since 23 April 2026. 855249 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Скайтел групп''' (Skytel Group) нь Монголын мэдээлэл технологийн цогц үйлчилгээ үзүүлэгч групп компани юм. Скайтел групп анх 1999 онд зах зээлийн 2 дахь оператор компани болон үйл ажиллагаагаа эхлэсэн бөгөөд нийт ажилтны тоо, борлуулалтын орлого, улсад төлсөн татварын хэмжээ зэрэг үзүүлэлтээр шалгаруулдаг ТОП 100 аж ахуйн нэгжийн нэг юм. === Түүхэн замнал ба Үүрэн холбооны хувьсал === Скайтел ХХК нь зөвхөн оператор компани байгаад зогсохгүй Монголын харилцаа холбооны салбарын хөгжлийн томоохон хөдөлгүүрүүдийн нэг байсаар ирсэн. * '''Үүсэл ба Монополийг задалсан нь (1999-2000 он):''' 1999 онд БНСУ-ын болон Монголын хөрөнгө оруулагчдын хамтарсан хөрөнгө оруулалттайгаар байгуулагдсан. Тухайн үед гар утас нь маш өндөр үнэтэй, зөвхөн цөөн тооны хүмүүсийн хэрэглээ байсан бол Скайтел орж ирснээр ярианы тариф, утасны үнэ огцом буурч, жинхэнэ өрсөлдөөн бий болсон. 2001 онд урьдчилсан төлбөрт үйлчилгээг анхлан нэвтрүүлсэн нь гар утсыг нийтийн хэрэглээ болгох хамгийн том түлхэц байв. * '''Үндэсний компани болсон үе (2010 он):''' Гадаадын хөрөнгө оруулагчдын эзэмшиж байсан хувьцааг дотоодын хөрөнгө оруулагчид болох '''"Алтай Холдинг"''' болон '''"Шунхлай Групп"''' бүрэн худалдаж авснаар 100% Монголын үндэсний хөрөнгө оруулалттай компани болсон. Энэ нь дотоодын хөрөнгө, технологийн ноу-хауг эх орондоо үлдээх стратегийн чухал алхам байлаа. * '''Брэндийн шинэчлэл (2016 он):''' Бүтээгдэхүүн, үйлчилгээнийхээ нэр төрлийг нэгтгэн, орчин үеийн дижитал хэрэглэгчийн туршлагад (UX/CX) нийцүүлэн "SKY" брэндийг албан ёсоор танилцуулж, лого, өнгө төрхөө шинэчилсэн. === Технологийн шинэчлэл ба 5G сүлжээ === Скайтел нь технологийн үсрэнгүй хөгжлийг Монголд нутагшуулах тал дээр үргэлж анхдагчдын эгнээнд явдаг. * '''CDMA-аас 4G LTE хүртэл:''' * Анх '''CDMA2000 1X''' технологийг нэвтрүүлж, дуу хоолойны өндөр чанарыг хэрэглэгчдэд мэдрүүлж байв. ** Дараа нь '''EV-DO (3G)''' технологийг нэвтрүүлж, гар утсаар интернэтэд холбогдох өндөр хурдны боломжийг анхлан бүрдүүлсэн. ** Улмаар '''4G LTE''' сүлжээг орон даяар амжилттай нэвтрүүлж, хэрэглэгчдийг өндөр хурдны мобайл датагаар хангасан. ** Мөн орчин үеийн ухаалаг төхөөрөмжүүдэд зориулан '''eSIM''' үйлчилгээг нэвтрүүлсэн нь биет сим карт шаардахгүйгээр сүлжээнд холбогдох боломжийг олгосон. * '''5G технологийн эрин үе:''' * Скайтел нь 5G технологийн туршилтуудыг амжилттай хийж, Харилцаа холбооны зохицуулах хорооноос албан ёсны зөвшөөрлөө авсан. ** 5G нь зөвхөн интернэтийн хурдыг нэмэхээс гадна '''Зүйлсийн интернэт (IoT)''', ухаалаг хот, хиймэл оюун ухаанд суурилсан автоматжуулалт, өндөр нарийвчлалтай дата дамжуулалт зэрэг бизнесийн болон аж үйлдвэрийн цогц шийдлүүдийн суурь дэд бүтэц болж байгаагаараа онцлог юм. === Сүлжээний хамрах хүрээ ба Дэд бүтэц === * '''Орон даяарх сүлжээ:''' Скайтелийн 4G LTE сүлжээ нь Монгол улсын 21 аймаг, 330 гаруй сум, томоохон суурин газрууд, авто замын дагуух гол цэгүүдийг бүрэн хамардаг. * '''Шилэн кабелийн сүлжээ:''' Үүрэн холбооноос гадна Скаймедиа үйлчилгээнийхээ хүрээнд Улаанбаатар хот болон аймгийн төвүүдэд өөрийн бие даасан өндөр хурдны шилэн кабелийн дэд бүтцийг татаж, хэрэглэгчдийг найдвартай, тасалдалгүй интернэтээр хангадаг. === Бүтээгдэхүүн, Үйлчилгээний Экосистем === Скайтел нь зөвхөн "сим карт" зарах бус, дижитал амьдралын цогц экосистемийг бүрдүүлсэн. * '''Үүрэн холбооны багцууд:''' Хэрэглэгчийн нас, хэрэгцээнд тохируулсан төрөл бүрийн багцуудтай (Жишээ нь: Залууст зориулсан дата багцууд, Бизнесийн хэрэглэгчдэд зориулсан хязгааргүй ярианы багцууд). * '''Скаймедиа (Skymedia):''' Монголд анх удаа IPTV буюу интернэтэд суурилсан телевиз, өндөр хурдны өрхийн интернэт, суурин утас гэсэн гурвалсан үйлчилгээг нэвтрүүлсэн. Кино сан, контентын баялаг сонголттой. * '''GoPlus (OTT платформ):''' Монголын хамгийн том видео стрийминг платформуудын нэг. Дотоод болон гадаадын телевизийн сувгууд, албан ёсны эрхтэй кино, шоу нэвтрүүлгүүдийг гар утас, таблет, ухаалаг зурагтаас үзэх боломжтой. * '''Байгууллагын үйлчилгээ (B2B):''' Байгууллагын интернет, масс мессеж илгээх (Mass SMS), дата төвийн үйлчилгээ болон шийдлүүдийг санал болгодог. === Нийгмийн хариуцлага (CSR) === Скайтел нь бизнесийн үйл ажиллагаанаас гадна нийгэм, байгаль орчинд чиглэсэн тогтвортой хөгжлийн зорилтуудыг хэрэгжүүлдэг. * '''Боловсрол, Хүүхэд залуус:''' Хөдөө орон нутгийн сургуулиудыг өндөр хурдны интернэтээр хангах, оюутан залууст тэтгэлэг олгох, технологийн чиглэлийн уралдаан тэмцээнүүдийг (Жишээ нь: e-Sports, стартап хөтөлбөрүүд) идэвхтэй ивээн тэтгэдэг. * '''Байгаль орчин:''' "Тэрбум мод" үндэсний хөдөлгөөнд нэгдэж, олон мянган мод тарих санаачилгыг эхлүүлсэн. Мөн e-waste буюу цахилгаан барааны хог хаягдлыг бууруулах, цаасаар биш цахимаар гэрээ байгуулах зэрэг ногоон оффисын стандартуудыг нэвтрүүлсэн. * '''Эрүүл мэнд, Нийгмийн сайн сайхан:''' Цус хандивлах аян тогтмол зохион байгуулдаг бөгөөд эмнэлгүүдийн тоног төхөөрөмжийг шинэчлэх, хүүхдийн байгууллагуудад тусламж үзүүлэх төслүүдийг санхүүжүүлдэг. === Олимпизм ба Спортын салбарын дэмжлэг === Скайтел нь Монголын спортын салбарын хамгийн үнэнч, тууштай дэмжигчдийн нэг юм. * '''МҮОХ-ны Алтан түнш:''' 2012 оны Лондонгийн олимпоос хойш Рио 2016, Токио 2020, Парис 2024 зэрэг зун, өвлийн бүхий л олимпийн наадамд оролцох Монголын баг тамирчдыг ивээн тэтгэж, бэлтгэл сургуулилт, урамшуулалд нь бодит дэмжлэг үзүүлсээр ирсэн. * '''"Амжилтын буухиа" хөтөлбөр:''' Тамирчдынхаа алдар гавьяаг түгээн дэлгэрүүлэх, олимпийн үнэт зүйлийг олон нийт, ялангуяа хүүхэд залууст сурталчлах зорилгоор энэхүү кампанит ажлыг тасралтгүй хэрэгжүүлдэг. * '''Шууд дамжуулалт:''' Олимп, дэлхийн аваргын тэмцээнүүдийг Монголын ард түмэнд албан ёсны онцгой эрхтэйгээр, өндөр чанартайгаар шууд дамжуулан үзүүлэхэд хэвлэл мэдээллийн байгууллагуудтай хамтран гол ивээн тэтгэгчээр ажилладаг. Энэ нь контентын салбарт оруулж буй маш том хувь нэмэр юм. {{Монгол улсад хамаарах}} 2t7i7zhp5jiwcd72cso3tad6bswa5l1 Дүүжин гүүр 0 137991 855246 855175 2026-05-01T05:08:55Z Avirmed Batsaikhan 53733 855246 wikitext text/x-wiki [[Файл:Bridge-suspension.svg|thumb|288x288px|Дүүжин гүүр]] '''Дүүжин гүүр''' гэдэг нь үндсэн тулгуур бүтэц нь уян хатан элементүүдээр (кабель, олс, гинж болон бусад) дүүжилж хийгдсэн бөгөөд явах зам нь хөндий байдаг гүүр юм. Энэ төрлийн гүүрний орчин үеийн анхны жишээ болох загваруудыг 1800-аад оны эхээр барьж эхэлсэн юм. Дүүжин гүүрийг завсрын олон тулгуур суурилуулах боломжгүй эсвэл аюултай үед (жишээлбэл, усан онгоцоор зорчих газруудад) хамгийн ихээр ашигладаг. Энэ төрлийн гүүрнүүд нь маш сайхан харагддаг, хамгийн алдартай жишээнүүдийн нэг бол Сан-Францискогийн булангийн үүдэнд байрладаг [[Голден Гэйт гүүр|Алтан хаалганы гүүр]] юм. == Дэлхийн хамгийн урт дүүжин гүүрнүүд == [[Файл:Akashi-kaikyo bridge3.jpg|thumb|282x282px|Акаши-Кайкёо гүүр, Япон]] Гүүрний уртаар дараалал: (1000 м-ээс дээш урттай гүүрнүүд) # [[Чанаккале гүүр]], Турк. 2023 м урт, 2022 онд барьсан. # [[Акаши-Кайкё гүүр]], Япон. 1991 м урт, 1998 онд барьсан. # [[Сихоумэнь гүүр]], Хятад. 1650 м урт, 2009 онд барьсан. # Том Бельт гүүр, Дани. 1624 м урт, 1998 онд барьсан. # Ли Сунсин гүүр, БНСУ. 1545 м урт, 2012 онд барьсан. # Жуньян гүүр, Хятад. 1490 м урт, 2005 онд барьсан # Хамбер гүүр, Англи. 1410 м урт, 1981 онд барьсан (1981-1998 онд хамгийн урт байсан).[[Файл:1915 Çanakkale Bridge 20220327.jpg|thumb|279x279px|Чанаккале гүүр,Турк.]] # Султан Селимийн гүүр, Турк. 1408 м урт, 2016 онд барьсан (хамгийн өргөн гүүр гэж тооцогддог). # Цянъинь гүүр, Хятад, Хөх мөрөн. 1385 м урт, 1997 онд барьсан. # Цин Ма гүүр, Хонконг. 1377 м урт, 1997 онд барьсан (төмөр зам болон метроны замтай). # Верразано гүүр, АНУ. 1298 м урт, 1964 онд барьсан (1964 -1981 хамгийн том байсан). # [[Голден Гэйт гүүр|Алтан хаалга гүүр]], АНУ. 1280 м урт, 1937 онд барьсан (1937-1964 онд хамгийн урт байсан). # Хёгакустенбрун гүүр, Швед. 1210 м урт, 1997 онд барьсан. # Макинак гүүр, АНУ. 1158 м урт, 1958 онд барьсан. # Минами Бисан-Сэто гүүр, Япон. 1118 м урт, 1988 барьсан. # Султан Мехмед Фатихын гүүр, Турк. 1090 м урт, 1988 онд барьсан. # [[Босфорын гүүр]], Турк. 1074 м урт, 1973 онд барьсан. # Жорж Вашингтоны гүүр, АНУ. 1067 м урт, 1931 онд барьсан (1931-1937 хамгийн урт байсан). # Күрүшима-3 гүүр, Япон. 1030 м урт, 1999 онд барьсан. # Күрүшима-2 гүүр, Япон. 1020 м урт, 1999.онд барьсан # 4-р сарын 25-ны нэрэмжит гүүр, Португал. 1013 м урт, 1966 онд барьсан. [[Ангилал:Дүүжин гүүр| ]] g8o1gpcms6267m98utvv696crzkue5y Шавь 0 139435 855224 814764 2026-04-30T21:13:30Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855224 wikitext text/x-wiki '''Шавь''' гэдэг нь оюутнуудад зориулсан [[Буддын шашин|буддын шашны]] нэр юм. Шавь гэдэг монгол үг нь санскрит хэлний "Шраманера" ({{lang|sa|श्रामणेर}}) гэсэн үгнээс гаралтай.<ref>{{Cite web |title=Bibliographies: 'Sanskrit and Mongolian' |url=https://www.grafiati.com/en/literature-selections/sanskrit-and-mongolian/ |website=Grafiati |language=en |access-date=2025-04-08 |archive-date=2025-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250408093938/https://www.grafiati.com/en/literature-selections/sanskrit-and-mongolian/ |url-status=dead }}</ref> Шавь нь гол төлөв ноёдын өргөсөн хүмүүс, энгийн ардуудаас сүсгээрээ шавь бологсод, мөн гэрийн боолыг чөлөөлөн шавь болгосон зэргээс үндсэндээ бүрджээ. Хутагтуудын шавь нь цэрэг харуул, өртөөний албанаас чөлөөлөгдөж өөрийн харьяат хутагт нар, хүрээ хийд ном бурхан тахил шавийн ба орон нутгийн засаг захиргааны алба залгуулж байсан нь сум ардын албан татвараас арай хөнгөн байжээ. Тиймээс шавь нарын тоо тасралтгүй нэмэгдсээр байв. XIX зууны хоёрдугаар хагасаас манжийн хуулиар тайж нар улсын алба төлөх болсонтой холбоотойгоор тайж нар шавь болох явдал нэмэгджээ. Тиймээс Төр гэрэлтийн 8-р онд олон хошууны тайж нарыг шавь болохыг хориглож зөвхөн гэрийн хүмүүс,боол, хөвүүд, хамжлага, завсрын лам, насанд хүрээгүй хөвгүүд,бутач зэрэг хүмүүсийг шавь болохыг зөвшөөрчээ. Мөн сумны эрийг их бага хутагт, лам нарт шавь орохыг хориглов. [[Их Шавь]] хэмээх нь [[Жавзандамба хутагт]]ын шавь нарыг бусад хутагт хувилгаадын шавь нараас ялган нэрлэсэн хэрэг байв.<ref>{{Cite web |title=Шавь |url=https://mongoltoli.mn/history/h/497 |website=Монголын түүхийн тайлбар толь |date=2016-12-12}}</ref> == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Буддын шашин]] 56grjjctct3s5fccln432i8b313mf3z Үндэсний Фронт нам (Франц) 0 139734 855241 816866 2026-05-01T04:08:10Z Avirmed Batsaikhan 53733 855241 wikitext text/x-wiki [[Файл:Logo Rassemblement National.svg|thumb|287x287px]] '''Үндэсний Фронт нам''' ([[Франц хэл|франц.]] ''Front National'', товч- ''FN'') 2018 оны 6-р сарын 1-нээс өмнө '''«Үндэсний нэгдэл»''' ([[Франц хэл|франц.]] ''Rassemblement national'', товч- ''RN'') гэх нэртэй 1972 оны 10-р сард [[Жан-Мари Ле Пен|Жан-Мари Ле Пены]] байгуулан 2011 он хүртэл тасралтгүй удирдаж ирсэн Францын хэт баруун үзэлтэй консерватив үндэсний улс төрийн нам. Энэ улс төрийн нам нь Францын парламентын ([[Франц хэл|франц.]] ''Parlement français'') 577 суудалтай доод танхим болох [[Францын Үндэсний Ассемблей|Үндэсний Ассамблей]] ([[Франц хэл|франц.]] ''Assemblée nationale,'' доод танхим)-н 126 суудлыг бүрэлдүүлдэг бөгөөд 2022 оны парламентын сонгуулийн өмнө Францын Үндэсний Ассамблейд тус нам 8-хан суудалтай байсан юм. Өмнө нь Үндэсний фронт нам 1986 оны Францын Үндэсний Ассамблейн (35 суудал), 2014 оны Европын парламентын (24 суудал) сонгуульд хамгийн өндөр амжилтад хүрч байжээ. Хожим нь Францын парламентын сонгуулийн мажоритар системд эргэн орсонтой холбогдуулан тус нам Үндэсний Ассамблейд суудал авч чадаагүй юм. 2002 оны Францын ерөнхийлөгчийн сонгуульд [[Жан-Мари Ле Пен]] 16.86 % санал авч, хоёр дахь шатанд шалгараад 2 дахь шатанд тэрээр 17.79 % санал авч, [[Жак Ширак|Жак Ширакт]] ялагдсан түүхтэй. 2000-аад оны эхний хагаст Үндэсний фронт нам нь парламент болон хотын сонгуулийн үр дүнгээр тус улсын гурав дахь чухал нам болсон юм. 2007 оны парламентын сонгуулиар тус нам 4.3 % санал авч, Үндэсний Ассемблэйд нэг ч суудал авч чадаагүй юм. 2012 оны парламентын сонгуулиар тус нам парламентад 2 суудал авсан бол 2014 оны Сенатын сонгуулийн дараа Сенатад 2 суудал авсан. Мөн 2015 онд тус намыг 26 хотын дарга нар төлөөлж байсан. 2014 оны эцсийн байдлаар тус нам 80 гаруй мянган гишүүнтэй болсон байна. 1972-2011 онд тус намыг Жан-Мари Ле Пен тасралтгүй удирдаж байжээ. 2011 оны 1-р сарын 15-наас (ерөнхийлөгчийн сонгуульд нийт сонгогчдын 2/3-ийн саналыг авсан) өнөөг хүртэл түүний охин [[Марин Ле Пен]] намын ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байна. el78fzfbhwnrfnph1jy9ucffhu691p3 Таван Богд групп 0 142913 855209 841894 2026-04-30T17:07:34Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855209 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс компани | name = Таван Богд Групп | logo = | founder = Цагаачийн Баатарсайхан, Дашдаваагийн Хулан, Цагаачийн Оюунцэцэг | foundation = 1995 | area_served = Ази, Европ, Хойд Америк | industry = Ноолуурын хувцас, автомашин, санхүүгийн үйлчилгээ, аялал жуулчлал ба зочид буудал, хүнсний үйлдвэрлэл, хэрэглээний бараа, электроник, хэвлэлийн технологи, үл хөдлөх хөрөнгө, эрүүл мэнд | num_employees = 13,000 (2025) | location = Улаанбаатар, Монгол Улс | type = Конгломерат | homepage = https://tavanbogd.com/ }} '''Таван Богд Групп''' нь Монголын олон салбарт үйл ажиллагаа явуулдаг конгломерат компани юм. Групп нь 20 гаруй охин компани, нэг хөрөнгө оруулалттай компанитайгаар ноолуурын үйлдвэрлэл, автомашин ба уул уурхайн техник, банк санхүү, олон улсын худалдаа, аялал жуулчлал, үл хөдлөх хөрөнгө, хүнс, эрүүл мэнд зэрэг салбарт үйл ажиллагаа явуулдаг. Монгол Улсын хамгийн том хувийн хэвшлийн ажил олгогчдын нэг юм.<ref>{{Cite web|title=Tavan Bogd Group – Official Website|url=https://tavanbogd.com/}}</ref> == Түүх == Таван Богд Групп нь 1995 онд Цагаач Баатарсайхан, түүний гэргий Дашдаваагийн Хулан болон Цагаачийн Оюунцэцэг нарын хамт үүсгэн байгуулсан. Анх Fujifilm корпорацийн албан ёсны дистрибьютер болон фото угаах үйлчилгээ эрхэлж эхэлсэн. 2000-аад оноос эхлэн ноолуурын үйлдвэрлэл, банк санхүү, аялал жуулчлал зэрэг салбарт өргөжин тэлсэн.<ref>{{Cite web|title=Tavan Bogd Group – About us|url=https://tavanbogd.com/about}}</ref> == Охин компаниуд == === Ноолуур === * '''[[Говь (компани)|Говь ХК]]''': Монголын ноолуурын тэргүүлэгч үйлдвэрлэгч бөгөөд дэлхий даяар 140 гаруй дэлгүүртэй. <ref>{{Cite web|title=Store Locations – GOBI Cashmere|url=https://www.gobicashmere.com/us/pages/store-location/}}</ref><ref>{{Cite web|title=Gobi Cashmere Company Profile|url=https://www.globixo.com/gobi-cashmere}}{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Автомашин ба уул уурхайн техник === * '''Таван Богд ХХК''': Toyota, Lexus автомашины албан ёсны дистрибьютер.<ref>{{Cite web|title=Toyota – Tavan Bogd LLC|url=https://toyota-tavanbogd.mn/}}</ref> * '''Таванбогд Констракшн Машинери ХХК''': Hitachi Construction Machinery-ийн албан ёсны дилер.<ref>{{Cite web|title=EBRD Project Summary: Tavanbogd Construction Machinery|url=https://www.ebrd.com/work-with-us/projects/psd/54025.html}}</ref> * '''[[Таван богд моторс|Таван Богд Моторс]] ХХК''': Geely автомашины дистрибьютер; Hankook, SK ZIC, TEIN бүтээгдэхүүн борлуулдаг.<ref>{{Cite web|title=Geely Distributor in Mongolia – Tavan Bogd Motors|url=https://geely.tavanbogd.com/}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Хүнсний үйлдвэрлэл ба түргэн хоол === * '''Улаанбаатар Гурил ХХК''': Улсын гурилын хэрэгцээний ~35%-ийг хангадаг.<ref>{{Cite web|title=ADB supports Ulaanbaatar Flour|url=https://www.adb.org/news/adb-ulaanbaatar-flour-partner-support-wheat-supply-chain-mongolia}}</ref> * '''Таван Богд Фүүдс ХХК''': KFC сүлжээг Монголд төлөөлж 26 салбартай.<ref>{{Cite web|title=DFC Project Summary: Tavan Bogd Foods|url=https://www.dfc.gov/sites/default/files/2019-08/tbf-public-info-summary.pdf}}</ref> * '''Таван Богд Фүүдс Пицца ХХК''': Pizza Hut-ийн 30 салбар, хүргэлтийн үйлчилгээтэй.<ref>{{Cite web|title=DFC Project Summary: Tavan Bogd Foods|url=https://www.dfc.gov/sites/default/files/2019-08/tbf-public-info-summary.pdf}}</ref> === Банк, санхүү === * '''[[ХААН Банк]]''': Монголын хамгийн том банк; 550 салбар, 2.8 сая харилцагчтай.<ref>{{Cite web|title=About Us – Khan Bank|url=https://www.khanbank.com/en/about-us}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|title=Khan Bank Semi-Annual Report June 2025|url=https://www.mse.mn/issuers/activityreport/563_20250721074819report.pdf}}</ref> * '''Таван Богд Капитал ХХК''': Үнэт цаасны зуучлал, хөрөнгө оруулалтын зөвлөх үйлчилгээ.<ref>{{Cite web|title=Tavan Bogd Capital – Official site|url=https://www.tavancapital.mn/}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Таван Богд Финанс ХХК''': Финтек үйлчилгээ, хэрэглээний зээл, PayON аппликейшн.<ref>{{Cite web|title=Tavan Bogd Finance – PayON App|url=https://www.tavanbogdfinance.mn/}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Олон улсын худалдаа === * '''Таван Богд Интернэйшнл ХХК''': Danone, Ferrero, Heinz, Godiva зэрэг брэндийн дистрибьютер.<ref>{{Cite web|title=EBRD Project Summary: Tavan Bogd International|url=https://www.ebrd.com/work-with-us/projects/psd/54025.html}}</ref><ref>{{Cite web|title=Godiva Mongolia store opening|url=https://www.montsame.mn/en/read/123456}}</ref> * '''UBP ХХК''': JINS нүдний шил, Subway түргэн хоол, дэвтэр, хэвлэлтийн бүтээгдэхүүн.<ref>{{Cite web|title=UBP LLC company page|url=https://ubp.mn/}}</ref> === Аялал жуулчлал ба зочлох үйлчилгээ === * '''Жуулчин ХХК''': Монголын анхны аялал жуулчлалын компани (1954).<ref>{{Cite web|title=Juulchin – About us|url=https://juulchin.mn/}}</ref> * '''Жуулчин Duty Free ХК''': Duty Free худалдааны оператор.<ref>{{Cite web|title=Juulchin Duty Free – official|url=https://jdf.mn/}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Жуулчин Тэрэлж Ресорт''': Горхи-Тэрэлжид байрлах амралтын газар.<ref>{{Cite web|title=Juulchin Terelj Resort|url=https://juulchintereljresort.mn/}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Кемпински Хаан Палас''': Улаанбаатар дахь 5 одтой зочид буудал.<ref>{{Cite web|title=Kempinski GM introduces world to Mongolia|url=https://hotelsmag.com/news/kempinski-gm-introduces-world-to-mongolia/}}</ref> * '''Galleria Ulaanbaatar''': Худалдаа, үйлчилгээний төв.<ref>{{Cite web|title=Galleria Ulaanbaatar – Official website|url=http://galleriaub.mn/}}</ref> * '''Airlink Mongolia ХХК''': Нислэгийн тийз борлуулалтын үйлчилгээ.<ref>{{Cite web|title=Airlink Mongolia|url=https://airlink.mn/}}</ref> === Үл хөдлөх хөрөнгө === * '''Таван Богд Проперти ХХК''': Орон сууцны төсөл (Gerlug Vista гэх мэт).<ref>{{Cite web|title=Tavan Bogd Property – Official page|url=https://tavanproperty.mn/}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Ангилал:Монголын аж ахуйн нэгж]] c6z7a4np2iea7cejzvv3krw63xptljk Алунгоо хатны түүхэн дурсгалт хөшөө 0 145228 855270 852102 2026-05-01T10:21:23Z ~2026-26580-98 104295 855270 wikitext text/x-wiki [[Файл:Alungoo.jpg|thumb]] [[Файл:Mn coa khövsgöl aimag 2014.svg|thumb]] '''[[Алун Гуа|Алун-гоо]] хатны хөшөө''' нь Монголын домогт эх [[Алун Гуа|Алунгоо хатны]] дурсгалд зориулан босгосон бөгөөд [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл аймгийн]] [[Чандмань-Өндөр сум|Чандмань‑Өндөр сум]]<nowiki/>ын нутагт байрладаг. Монголын түүх, угсаа гарлын бэлгэдэл болсон Алунгоо эхийн эв нэгдэл, ухааныг илэрхийлсэн дурсгал юм. Хөшөө нь Монголын түүхэнд онцгой байр суурь эзэлдэг Алунгоо эхийн тухай домог, сургаалыг хойч үедээ түгээх зорилготой юм. 1992 онд Хөвсгөл аймгийн Чандмань-Өндөр сумын Аригийн гол орчимд Алун-Гоо эхийн хөшөөг босгосон. Уг дурсгалыг байгуулах санаачилгыг Г.Даваасүрэн гаргаж, хөшөөний эх загварыг барималч Ц.Цэдэн-Иш, [[:commons:File:Tom Dashnyam.jpg|Д.Отгонтөгс]] нар бүтээжээ. == Түүх == Алунгоо хатны дурсгалыг мөнхжүүлэх санааг 1992 онд Чандмань-Өндөр сумын иргэн Галиндийн Даваасүрэн Алунгоо эхийн холбогдолтой түүхийн эх сурвалжуудаас эш татан хөшөө дурсгал босгох, мөнхжүүлэх санал санаачилгыг тухайн үеийн "[https://www.facebook.com/erhchuluuSONIN/ Эрх чөлөө]" сонинд нийтлэл бичсэнээр олны анхааралд өртөж өдгөө Хөвсгөлчүүдийн бахархал болсон [[Алун Гуа эхийн домог|домогт Алунгоо эхийн]] хөшөө [[Монголын Нууц Товчоо|Монголын нууц товчоо]]нд дурдагдсан Аригийн голын дэнж дээр сүндэрлэн босох эхлэл тавигджээ.<ref name=":1">{{Cite news |last=Даваасүрэн |first=Галиндий |author-link=Галиндий Даваасүрэн |date=1992 оны 03 сарын 19 |title=Алунгоо эхийн дурсгалыг ариг нутагт мөнхжүүлье |pages=11 |work=Эрх чөлөө сонин|year=1992|location=Хөвсгөл аймаг Мөрөн хот|publication-date=1992-03-19}}</ref> Энэхүү санал санаачилгыг аймаг орон нутгийн удирдлагууд дэмжиж эх загварыг зураач, барималч Ц.Цэдэн-Ишээр гаргуулан 1992 онд хөшөө босгон мөнхжүүлжээ. Үүнээс улбаалан 2002 оноос 4 жил тутам Алунгоо эхийн сургаалын баяр нэртэйгээр баяр наадам болгон дэлгэрүүлж тэмдэглэх болсон. Мөн түүнчлэн [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл аймгийн сүлд]], далбаанд Алунгоо эхийн сургаалын 5 сум дүрслэгдэж, Хөвсгөл аймгийн сүлд дуунд хүртэл орсон байдаг. Алунгоо хатан нь Монголын олон овог аймгийн угсаа гарлын домогт эх бөгөөд түүний хөвгүүдээс [[Боржигин|Боржигин овог]] үүссэн гэж үздэг. Домогт өгүүлснээр Алунгоо эх таван хүүгээ эв нэгдэлтэй байхын чухлыг сургаж, “нэг сум амархан хугарна, харин таван сумыг хамтад нь хугалах хэцүү” хэмээн зүйрлэн тайлбарласан нь Монголчуудын эв нэгдлийн бэлгэдэл болжээ. == Санаачлагчийн 1992 онд хэвлүүлсэн нийтлэл<ref name=":1" /> == [[Монголын сонинуудын жагсаалт|"ЭРХ ЧӨЛӨӨ" СОНИН]] 1992-3-19 №11 "АЛУН-ГОО ЭХИЙН ДУРСГАЛЫГ АРИГ НУТАГТ МӨНХЖҮҮЛЬЕ" [[Файл:Эрх_чөлөө.jpg|thumb]] Монгол түмний түүхэнд мөнхрөн үлдсэн [[Алун Гуа|Алун-гоо]] эхийн эв эеийг эрхэмлэн захисан сургаал үе үеийг хүмүүжүүлсээр өдгөөг хүрч, бие засаад төрөө засах монгол ухаан нар болон цацарсаар байна. [[Рашид ад-Дин|Рашид-Ад-Дин]]<nowiki/>ий [[Судрын чуулган|зохиолд]] "Бүгдийн эмэг ижий Алун-гоо" гэж тэмдэглэснээс гадна Монголын түүхийн гайхамшигт эх сурвалж "[[Монголын Нууц Товчоо|Монголын нууц товчоо]]"-нд Алун-гоо эхийн тухай тодорхой өгүүлсэн бөгөөд монгол түмний маань бахархалт нэгэн эх билээ. Алун-гоо Хөвсгөл аймгийн нутаг дахь Аригийн голд төрсөн нь Хөвсгөлчүүд, түүний дотроос Чандмань-Өндөрчүүдийн бахархал юм. Түүнийг нотлох яриа, хэвлэлд нийтлэгдсэн өлгөцөөс мэдэж болно. # "Монголын нууц товчоо"-нд "[[Түмэд|Хорь түмдийн ноён]] [[Хорилардай мэргэн]]<nowiki/>ий охин Ариг уснаа төрсөн [[Алун Гуа|Алун-гоо]]<nowiki/>г гуйж [[Добу мэргэн]]<nowiki/>ий гэргий болгосон ёс тийм ажээ" хэмээн бичсэн нь бий. # [[Хөдөөгийн Пэрлээ]] 1958 онд хэвлүүлсэн "Монголын нууц товчоо"-нд гардаг газар усны зарим нэрийг хайж олсон нь" бүтээлдээ Ариг Усун 101 дүгээр уртраг, 50 дугаар өргөрөгт бий гэсэн нь Хөвсгөл аймгийн Чандмань-Өндөр сумын нутаг дахь Аригийн гол мөн билээ. # Академич [[Бямбын Ринчен|Б.Ринчен]] 1968 онд нэрт монголч эрдэмтэн [[Лев Гумилёв|Лев Гумилевт]] "Монголын нууц товчоо"-ны талаар бичсэн захидалдаа [[Добу мэргэн]]<nowiki/>ий гэргийг Алун-гоо гэх бөгөөд Ариг Усанд төрсөн бөгөөд одоо ч монгол [[урианхай]] нэр түүнийг сайн зүгийн тэнгэр гэлцдэг, бас одоо ч тэр голыг Ариг-Усны гол гэж нэрлэсээр байдаг. Би тэр гол дээр очиж Алун-гоогийн онгоны тэндээс авчирсан. Энэ гол Хөвсгөл аймагт байна гэж бичсэн баримт бий. # 1970 онд [https://history.ac.mn/ шинжлэх ухааны академийн түүхийн хүрээлэн]гээс гаргасан [[Дүгэрийн Гонгор|Д.Гонгор]]<nowiki/>ын "[https://internom.mn/%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B0/9789919038052-%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%85-%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%87%D0%BE%D0%BE%D0%BD-%D0%B1%D0%BE%D1%82%D1%8C?srsltid=AfmBOopvWJz5d5_9iKw7KfBQPu6VihV2jQf8ygrWknVxogygUa74S0hb Халхын товчоон]" номын нэгдүгээр ботид "[[Бөртэ Чино|Бөртэ Чинуо]]" нь Хөвсгөл аймгийн Чандмань-Өндөр сумын нутагт буй Аригийн гол буюу Ариг усны орчмоос харьяат албат иргэдэд дагуулан [[Онон гол|Онон голын]] эхэн газар нүүдэллэн ирсэн Монгол овог аймгийн нэгэн зонхилогч' юм гэжээ. [[Аюудайн Очир|Эрдэмтэн А.Очир]] "Алун-гоогийн төрсөн газар хэмээн "Монголын нууц товчоо"-нд өгүүлж буй Ариг ус гол бол одоогийн Хөвсгөл аймагт байгаа Аригийн гол мөн бололтой гэж ихэнх судлаачид үздэг нь үнэнтэй билээ гэж бичжээ. # 1988 онд [https://eagle.mn/r/53505 "Хөдөлмөр" сонинд], 1990, 1991 онд "Эрх чөлөө" сонинд "Алун-Гоогийн төрсөн Аригийн гол", "Алун-Гоо эхийн дурсгалыг Ариг нутагт мөнхжүүлье" гарчигтай өлгөц нийтлэлүүдийг Ч.Лувсандорж багш бичсэн. Мөн Ж.Гун-Аасүрэнгийн бичсэн нийтлэл 1990 онд "Эрх чөлөө" сонинд "Алун-Гоо сэцэн эхийн сургаал оршвой", "Айраг-Ариг" гарчигтайгаар гарсан. Чандмань-Өндөр сумын дунд сургуулийн багш Г.Халтарын бичсэн хүсэлт "Эрх чөлөө" сонинд "Дурсгалын багана босгохсон" гарчигтайгаар нийтлэгджээ. # Дээрх түүхэн баримт судлагаануудыг батлах домог ярив. Үүнтэй холбоотой газар ус, уул даваа, хөшөө чулуу Ариг нутагт олон байх бөгөөд нутгийн ард түмэн өнөөг хүртэл ярьж нэрлэсээр ирсэн нь түүхэн учир холбогдолтой юм. Аригийн урианхайн олон овгийн дотор өөрсдийгөө [[Бөртэ Чино|Бөртэ-Чоно]], Алун-Гоо, Чингис нарын удам хойч үе хэмээн үзэж тэнгэрээс заяат хүмүүс гэж нэрлэдэг овог хүмүүс ч одоо амьдарч байна. Монголчуудын нэгэн үеийн их голомт байсныг нотлох [[Буган чулуун хөшөө|буган чулуун хөшөөнүүд]], хаа сайгүй тааралдах том жижиг [[Хиргисүүр|хиргэсүүд]], бууц, зам харгуй, түүхэн домогт [[Аригийн гол]], Хөвөн даваа, [https://www.touristinfocenter.mn/cate1_more.aspx?ItemID=351 Булжихын гол, Чингисийн ширээ чулуу, Гурван тулга] гэрчлэх буй заа. # Энэ бүхэнд үндэслэн Ариг нутагт Алун-Гоо эхийн дурсгалын хөшөө босгох санаачилга нутгийн хөдөлмөрчдийн дунд өрнөж аймгийн хэмжээнд асуудал болов. [[Чингис хаан|Чингисийн мэндэлсний 830 жилийн ойг]] орон даяар тэмдэглэх болсон учир түүхт ойтой хамтатган хөшөөний нээлтийг сум орноороо баяр болгон тэмдэглэх нь зүйтэй санагдана. Энэ үеэр Алун-Гоо эхийн дурсгалыг Ариг нутагт мөнхжүүлэхэд албан газар, иргэд чин сэтгэлээсээ туслана гэдэгт итгэж байна.<ref name=":1" /> == Соёлын ач холбогдол == Алунгоо хатны хөшөө нь Монголын угсаатны домог, соёлын өвийг илэрхийлсэн дурсгал бөгөөд нутгийн иргэд болон жуулчдын сонирхлыг татдаг түүхэн газар юм. ==Эх сурвалж== <references /> <ref name=":0">{{cite news |author= Галиндийн Даваасүрэн |title=Алун-гоо эхийн дурсгалыг Ариг нутагт мөнхжүүлье |newspaper=Эрх чөлөө сонин |date=1992-03-19 |issue=Дугаар 11 |language=mn }}</ref> [[Ангилал:Хөвсгөл аймаг]] [[Ангилал:Чандмань-Өндөр сум]] [[Ангилал:Хөвсгөл аймгийн гол мөрөн]] [[Ангилал:Монголын түүх]] [[Ангилал:Түүх]] [[Ангилал:Түүх дурсгалт газрын хамгаалалт]] [[Ангилал:Хөшөө дурсгал судлал]] <references /> [[Ангилал:Түүх домог]] [[Ангилал:Түүх судлал]] [[Ангилал:Бэлгэдэл]] [[Ангилал:Хөвсгөл аймгийн газар зүй]] qvt3xca27l1q37wew57qgbzrt5087v3 Ойрадуудын оролцсон дайны жагсаалт 0 145951 855265 854599 2026-05-01T08:29:19Z HorseBro the hemionus 100126 855265 wikitext text/x-wiki Ойрадууд янз бүрийн үндэстэн ба өөрсдийн үндэстний удирдлага дор [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]], [[Зүүнгарын Хаант Улс]], [[Хошуудын хант улс|Хошуудын Хант Улс]], [[Халимагийн хант улс|Халимагийн Хант Улс]] зэрэг янз бүрийн дайн хийж байв. Энэхүү тэмдэгт дурдсанаар жагсаалтад эдгээр мөргөлдөөний нэр, огноо, тулаанчид болон үр дүнг оруулсан болно: {{Legend2|#AF9|Ялалт|border=1px solid #AAA}} {{Legend2|#F88|Ялагдал|border=1px solid #AAA}} {{Legend2|#BBF|Үр дүнгүй|border=1px solid #AAA}} {{Legend2|#FCE883|Дотоод иргэний дайн|style="background:#FCE883"|border=1px solid #AAA}} ==Дөрвөн Ойрадын холбоо== Энэ хэсэгт Ойрадын [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Зүүн Монгол]], [[Казахын ханлиг|Казах]], [[Мин улс]], болон бусад үндэстний бүлгүүдийн эсрэг хийсэн дайнаас эхлээд, [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] дайныг авч үзэх болно. {| class="wikitable" width="100%" ! width="10%" |Огноо ! width="30%" |Дайн ! width="20%" |1-p Тулаанчин ! width="20%" |2-p Тулаанчин ! width="20%" |Үр дүн |- |1388–1690 |[[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Ойрад–Халхын дайнууд]] |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#BBF" |Үр дүнгүй |- |1399 |Ойрад улс Умард Юань улсаас тусгаарлагдсан нь{{sfn|Adle|2003|p=211}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт * [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Баруун Монголын улс]] байгуулагдсан нь |- |1409–1424 |[[Юнлө хааны Монголчуудын эсрэг хийсэн аян дайн]] *[[Юнлө хааны Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн]] |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br>[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] |[[Мин улс]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал |- |1449 |[[Тумугийн тулалдаан]]{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Мин улс]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |1449 |[[Бээжингийн хамгаалалт]]{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Мин улс]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- | 1452, 1455, 1457 | [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд]] |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] | Узбекийн хаант улс | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт |- |1455 |[[Эсэн Тайш|Эсэн Тайшийн]] эсрэг Монголын бослого{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал |- |1472 |Ойрадын [[Моголистан]] руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Моголистан]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}} |- |1486 |[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |16-р зуун |[[Алтан хан|Алтан ханы]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Түмэд]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |1552–1556{{sfn|Barthold|1956|p=170}} |Тауекел султаны Ойрадын эсрэг хийсэн аян дайн |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}} |- |1560-аад он |[[Хакназар хаан|Хакназар хааны]] Могулистанд хийсэн довтолгоо{{sfn|Remileva|2005|p=74}} * Ойрадын оролцоо |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br>[[Моголистан]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрад–Моголын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1570-аад он |Ойрадууд Долоон усыг байлдан дагуулсан нь |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Моголистан]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1570-аад он | Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88" |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1587 |Хархулын Халхын эсрэг бослого{{sfn|Adle|2003|p=156}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт |- |1590-аад он | Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Perdue|2005|p=101}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88" |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Perdue|2005|p=101}} |- | 1598–1599 | [[Казах–Узбекийн дайн (1598–1599)|Казах–Узбекийн дайн]] |[[Казахын ханлиг]] *[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]{{sfn|Atygaev|2023|p=114}} |[[Бухарын хант улс]] | style="background:#AF9" |Ойрад–Казахын ялалт |- | 17-р зууны эхэн үе | Ойрадын Казах, Халх Монгол, Ногай ард түмний эсрэг бослого{{sfn|Atygaev|2023|p=114}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]<br>[[Казахын ханлиг]]<br>[[Ногай улс]] | style="background:#BBF" |Үр дүнгүй |- |1604 |Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]<br>[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1608 |Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Perdue|2005|p=98}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]<br>[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Анхандаа Ойрадын ялагдал{{sfn|Atygaev|2023|p=116}}<br>Дараа нь Ойрадын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=98}} |- |1609 |Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} |- |1616 |Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} |- |1620 |Хархулын Халхын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=156}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Adle|2003|p=146}} |- |1620–1621 |Ойрад–Казах–Ногай–Халхын дайн{{sfn|Atygaev|2023|p=124}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]<br>[[Казахын ханлиг]]<br>[[Ногай улс]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Atygaev|2023|p=124}}{{sfn|Atygaev|2023|p=126}} |- |1623 |Ойрадын тусгаар тогтнолын дайн ||[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=146}} |- |1625–1630 |Хошуудын иргэний дайн |[[Цоохор|Цоохорын]] цэргүүд |[[Гүш хаан|Төрбайхын]] цэргүүд *[[Байбагас баатар|Байбагас баатарын]] цэргүүд *[[Хөндлөн Убаши|Хөндлөн Убашийн]] цэргүүд | style="background:#FCE883"|Төрбайхын ялалт{{sfn|Adle|2003|pp=146–147}} |- |1626–1627 |Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}} |[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] |[[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}} |} == Хошуудын хант улс == Энэ хэсэгт [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улстай]] холбоотой дайныг авч үзэх болно, төрөл төрөгсөдтэйгөө харьцуулахад цөөн дайн хийж байсан. {| class="wikitable" width="100%" ! width="10%" |Огноо ! width="30%" |Дайн ! width="20%" |1-p Тулаанчин ! width="20%" |2-p Тулаанчин ! width="20%" |Үр дүн |- | 1637–1641 | [[Улаанхуйн тулалдаан|Зүүнгар–Хошуудын Төвөд рүү хийсэн аян дайн]] | {{flag|Хошуудын хант улс}}<br/>{{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүд | style="background:#AF9"|Хошууд–Зүүнгарын ялалт |- | 1644 | Хошууд–Бутаны анхны дайн | {{flag|Хошуудын хант улс}} | [[Бутан]] | style="background:#F88"|Хошуудын ялагдал |- | 1648 | Хошууд–Бутаны хоердох дайн | {{flag|Хошуудын хант улс}} | [[Бутан]] | style="background:#F88"|Хошуудын ялагдал |- | 1717 | [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] |{{flag|Чин улс}}<br/>{{flag|Хошуудын хант улс}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | style="background:#F88"|Хошуудын ялагдал |} ==Зүүнгарын Хаант Улс== Энэ хэсэгт [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улстай]] холбоотой дайны жагсаалт багтсан болно. Зүүнгарууд [[Оросын царьт улс]], [[Казахын ханлиг]], [[Чин улс]], [[Халх|Халх Монгол]], [[Кокандын хант улс]], бусад улсуудтай мөн залгамж халаа болон/эсвэл эрх мэдлийн төлөө өөр хоорондоо дайн хийж байв. {| class="wikitable" width="100%" ! width="10%" |Огноо ! width="30%" |Дайн ! width="20%" |1-p Тулаанчин ! width="20%" |2-p Тулаанчин ! width="20%" |Үр дүн |- | 17-оос 18-р зуунд | [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Оросын царьт улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1635–1741 | [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#BBF" |Үр дүнгүй |- | 1637–1641 | [[Улаанхуйн тулалдаан|Зүүнгар–Хошуудын Төвөд рүү хийсэн аян дайн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br/>{{flag|Хошуудын хант улс}} | [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүд | style="background:#AF9"|Зүүнгар–Хошуудын ялалт |- | 1665–1667 | [[Зүүнгарын Енисейг байлдан дагуулсан нь]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Оросын царьт улс}}<br>[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1653–1661 | Зүүнгарын залгамжлалын дайн | {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжын]] цэргүүд | {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Сэнгэ хунтайжын эцэг нэгтэй ах дүүсийн цэргүүд | style="background:#FCE883"|Сэнгэ хунтайжын ялалт |- | 1670–1671<br>1676 | Галдан хаан ширээнд заларсан нь | {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан|Галданы]] цэргүүд | {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Цэцэн тайж болон Зотов баатрын цэргүүд | style="background:#FCE883"|Галданы ялалт |- | 1677 | Очирт-Галданы дайн | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын чуулганы хан]] | style="background:#FCE883"|Галданы ялалт |- | 1678–1680 | [[Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Яркендын хант улс]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1681–1684 | [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1687–1688 | [[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Галданы Халх руу хийсэн довтолгоо]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Чахундорж хан|Чахундорж ханы]] цэргүүд | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1690-1697 | [[Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Чин улс}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1693–1705 | [[Зүүнгарын Хаант Улс##Цагаадайн бослого|Цагаадайн бослого]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Яркендын хант улс]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1698{{sfn|Atwood|2004|p=622}}–1703{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} | [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Atwood|2004|p=622}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Atwood|2004|p=622}}{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}}{{Sfn|Baabar|1999|p=84}}{{Sfn|Massanov|2010|p=229}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} |- | 1708–1712{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} | [[Казах–Зүүнгарын дайн (1708–1712)]]{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} |- | 1709–1710 | [[Зүүнгарын Өмнөд Сибирийг байлдан эзэлсэн нь]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Оросын царьт улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1714 | Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} |- | 1714–1720 | [[Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}}<br/>{{flag|Хошуудын хант улс}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1715–1716 | [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедиц]]{{sfn|Perdue|2005|p=212}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Оросын царьт улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=212}} |- | 1716 | [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} |- | 1717 | [[Аягуз голын тулалдаан|Зүүнгарын эсрэг казахуудын аян дайн]]{{sfn|Adle|2003|p=98}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=98}} |- | 1717 | [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}}<br/>{{flag|Хошуудын хант улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1718 | Түркестан руу Зүүнгарын Хаант Улсын аян дайн{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#BBF" |Үр дүнгүй |- | 1718 | [[Хар Усны тулалдаан|Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1718)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1719–1720 | [[Зайсан нуурын тулалдаан|Лихаревын экспедиц]]{{sfn|Perdue|2005|p=212}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Оросын царьт улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=212}} |- | 1720 | [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1723–1730 | [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1727 | Лувсансүр–[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] дайн | {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] цэргүүд | {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Лувсансүрийн цэргүүд | style="background:#FCE883"|Галданцэрэний ялалт |- | 1729–1739 | [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}} | style="background:#BBF"|Энхийн хэлэлцээ{{sfn|Adle|2003|p=149}} |- | 1732 | Зүүнгарын Дундад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} |- | 1732 | Зүүнгарын Ахмад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн<ref>{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}</ref> | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт<ref>{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}</ref> |- | 1734 | Ахмад Жузын бослого<ref>'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''</ref> | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал<ref>'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''</ref> |- | 1735 | Зүүнгарын Ахмад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}} |- | 1739–1741 | [[Казах–Зүүнгарын дайн (1739–1741)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1745 | [[Зүүнгар–Кокандын дайн (1745)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Кокандын хант улс]] |- | 1749–1753 | [[Ламдаржаа]]–[[Даваач]]–[[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] дайн | {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ламдаржаа|Ламдаржаагийн]] цэргүүд |{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд<br>[[Казахын ханлиг]] | style="background:#FCE883"|[[Даваач]]–[[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] ялалт |- | 1753–1754 | Даваачийн Дөрвөдийн эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} |{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд<br>[[Казахын ханлиг]] |{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Дөрвөд]] | style="background:#FCE883"|[[Даваач|Даваачын]] ялалт |- | 1754 | Даваачийн Казахийн эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} |{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд | [[Казахын ханлиг]] | style="background:#AF9"|[[Даваач|Даваачын]] ялалт{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} |- | 1755 | [[Чин улсын Зүүнгарын Хаант Улсын байлдан дагуулал]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1755–1757 | [[Амарсанаагийн бослого]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>[[Казахын ханлиг]] |{{flag|Чин улс}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- |1756–1757 |[[Эхний Казах–Чин улсын дайн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>[[Казахын ханлиг]] |{{flag|Чин улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгар–Казахын ялалт |} ==Эх сурвалж== ===Лавлагаа=== {{Reflist}} ===Ном зүй=== * {{citation |last=Bregel |first=Yuri |title=An Historical Atlas of Central Asia |year=2003 |publisher=Brill}} * {{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}} * {{citation |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia 5 |year=2003}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1956}}}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |title=Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |ref={{harvid|Remileva|2005}}}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}} * {{Cite book |last=Olcott |first=Martha Brill |title=The Kazakhs |date=1995 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-9351-7 |edition=2nd |location=Stanford, California}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} p883olhd4981nkx2smejkorg9mkmgva Скаймедиа Корпораци ХХК 0 146004 855248 853652 2026-05-01T05:18:05Z CommonsDelinker 211 Skymedia_Corporation_MN_LOGO.jpg файлыг коммонсд [[c:User:Krd|Krd]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: No license since 23 April 2026. 855248 wikitext text/x-wiki '''Скаймедиа Корпораци ХХК''' (Англи: ''Skymedia Corporation LLC'') нь Монгол Улсын мэдээлэл технологи, харилцаа холбооны салбарт үйл ажиллагаа явуулдаг тэргүүлэгч компаниудын нэг юм. Тус компани нь Монголын үүрэн холбооны оператор "Скайтел Групп"-ийн охин компани бөгөөд хэрэглэгчдэд шилэн кабелийн дэд бүтцэд тулгуурласан интернэт, IPTV (интернэтэд суурилсан телевиз), IP суурин утас хосолсон "Гурвалсан үйлчилгээ"-г үзүүлдэг. == Түүх == === Үүсэл (2001 он) === Скаймедиагийн үйл ажиллагааны үндэс нь 2001 онд байгуулагдсан "Скай Си энд Си" (Sky C&C) компанитай холбогддог. Эхэн үедээ тус компани нь олон улсын ярианы 002 гарцын үйлчилгээ үзүүлэхээс гадна ADSL технологид суурилсан интернэт болон уламжлалт суурин утасны үйлчилгээгээр зах зээлд нэвтэрч байжээ. === Үндэсний хөрөнгө оруулалт (2010-2011 он) === Скаймедиагийн толгой компани болох "Скайтел" нь анх 1999 онд Монгол-Солонгосын хамтарсан хөрөнгө оруулалттай байгуулагдсан. 2010 онд Солонгосын талын хувьцааг Монголын үндэсний хөрөнгө оруулагчид болох "Алтай Холдинг" болон "Шунхлай Холдинг" компаниуд бүрэн худалдаж авснаар 100% дотоодын хөрөнгө оруулалттай компани болсон. Энэхүү шилжилт нь Скаймедиа компанид шинэ технологи, дэд бүтцэд бие даан хөрөнгө оруулах, зах зээлээ тэлэх томоохон боломжийг бүрдүүлсэн юм. === Скаймедиа ба Гурвалсан үйлчилгээ (2012 он) === Монголын харилцаа холбооны зах зээлд IPTV-ийн технологи хүчтэй нэвтэрч эхэлсэн үед компани бүтцийн шинэчлэл хийж, 2012 онд "Скаймедиа Корпораци" ХХК-ийг албан ёсоор үүсгэн байгуулсан. Мөн ондоо өөрийн бие даасан шилэн кабелийн сүлжээг ашиглан IPTV, өндөр хурдны интернэт, шинэ үеийн VoIP суурин утас гэсэн "Гурвалсан үйлчилгээ"-г (Triple Play) нэвтрүүлж, телевизийн нэвтрүүлгийг ухраах, нөхөж үзэх зэрэг орчин үеийн боломжуудыг үзэгчдэд олгож эхэлжээ. === Дэд бүтэц ба Технологийн шинэчлэл === Үйл ажиллагаагаа өргөжүүлэх хүрээнд Скаймедиа нь "Өрх бүрт интернэт", Улаанбаатар хотын замын хөдөлгөөний хяналтын камержуулалтын систем зэрэг томоохон төслүүдийг хэрэгжүүлж, хөдөө орон нутгийн сумдыг шилэн кабелиар холбох дэд бүтцийн бүтээн байгуулалтуудыг хийсэн. Уламжлалт телевизээс ухаалаг төхөөрөмжийн хэрэглээ рүү шилжих хандлагад зориулан анх SkyGO платформыг танилцуулсан бол, 2023 оны 7-р сард олон улсын Mirada компанийн Iris технологид суурилан уг үйлчилгээгээ шинэчилж "GO+" OTT аппликейшнийг зах зээлд нэвтрүүлсэн. ---- == Үйлчилгээ == Скаймедиа нь өрхийн болон байгууллагын хэрэглэгчдэд зориулсан багцын болон дан үйлчилгээнүүдийг үзүүлдэг. === IPTV (Интернэтэд суурилсан телевиз) === Скаймедиагийн IPTV нь 4K UHD дүрслэл болон Dolby Digital 5.1 дуугаралтыг дэмждэг ухаалаг төхөөрөмжөөр дамжин хүрдэг. Үндсэн боломжууд: * '''Сувгийн хүртээмж:''' Дотоодын болон олон улсын өндөр нягтрал (HD) бүхий сувгууд. * '''Ухраах болон нөхөж үзэх (Catch-up TV):''' Телевизийн хөтөлбөрийг 96 цаг хүртэлх хугацаанд ухрааж, нөхөж үзэх үйлдэл. * '''Видео сан (VOD):''' Дотоод болон гадаадын (Холливүүд, Солонгос г.м) кино, контентыг түрээслэн эсвэл үнэгүй үзэх систем. === Өндөр хурдны интернэт === Шилэн кабелийн дэд бүтцэд тулгуурласан өргөн зурвасын интернэтийн үйлчилгээ (HiSPEED). * '''Хязгааргүй дата:''' Татаж авах (Download) болон байршуулах (Upload) хурдны хязгааргүй хэрэглээ. * '''Тогтвортой байдал:''' Олон төхөөрөмж нэгэн зэрэг холбогдох боломжтой тасалдалгүй сүлжээ. === IP Суурин утас === Интернэт протоколд (IP) суурилсан шинэ үеийн суурин утасны үйлчилгээ. * Скаймедиагийн сүлжээндээ үнэ төлбөргүй ярих боломж. * Дуут шуудан, дуудлага шилжүүлэх болон хөдөлгөөнт байдлаар ашиглах давуу талтай. === GO+ (OTT Платформ) === Хэрэглэгчдэд байршил, цаг хугацаанаас үл хамааран телевизийн суваг, контентыг ухаалаг гар утас, таблет, компьютерээр үзэх боломжийг олгодог видео стрийминг үйлчилгээний аппликейшн. ---- == Гадаад холбоос == * '''Албан ёсны цахим хуудас:''' skytel.mn * '''Толгой компани:''' Скайтел Групп ''(Википедиа холбоос жишээ)'' s0utdp8jopnd6vxhy255lzt30osx999 Эерэг сэтгэл засал 0 146198 855192 855033 2026-04-30T12:59:50Z Anastasiya Volkovaa 104270 /* Тодорхойлолт */ 855192 wikitext text/x-wiki [[Файл:PPT_logo_sign.png|right|thumb|Figure 1. Positive and Transcultural Psychotherapy (ЭСЗ after N. Peseschkian since 1977)]] '''Эерэг сэтгэл засал''' ({{langx|en|Positive Psychotherapy}}) нь 1968 оноос Германд боловсруулагдасан сэтгэл заслын арга юм. Энэ аргыг сэтгэцийн эмч, сэтгэл засалч [[:en:Nossrat Peseschkian|Носсрат Пезешкиан]] бусадтай хамтран боловсруулсан. 1977 оноос энэхүү аргыг Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) хэмээн нэрлэх болсон. ЭСЗ нь хүний мөн чанарын тухай эерэг ойлголтод үндэслэсэн хүмүүнлэг, психодинамик сэтгэл засал мөн. Хүмүүнлэг, системчилсэн, психодинамик, танин мэдэхүйн зан үйлийн сэтгэл заслын элементүүдийг багтаасан цогц арга барил юм. 2026 оны байдлаар 22 гаруй улсад ЭСЗ-ын төв ажиллаж, сургалтууд явагдаж байна. ЭСЗ-ыг эерэг сэтгэл зүйтэй андуурч болохгүй.<ref>''Theo A. Cope (July 2014). [https://www.ijp.org.uk/shop/productlist.php?category=18&secondary=55 "Positive Psychotherapy: 'Let the Truth be Told'"]. International Journal of Psychotherapy. '''18''' (2).''</ref> == Тодорхойлолт == Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) нь 1970-1980-аад оны үед Носсрат Пезешкианы боловсруулсан сэтгэл заслын арга юм<ref>Peseschkian N. Schatten auf der Sonnenuhr: Erziehung, Selbsthilfe, Psychotherapie. Wiesbaden: Verlag Medical Tribune; 1974.</ref><ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapie. Theorie und Praxis einer neuen Methode. Frankfurt: Fischer; 1977.</ref><ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977).</ref>. Анх "Ялгаварлах дүн шинжилгээ" гэж нэрлэж байгаад 1977 онд Пезешкиан бүтээлээ хэвлүүлснээс хойш ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ гэх болсон. Пезешкианы бүтээл 1987 онд англи хэл рүү орчуулагдсан. ЭСЗ дахь "positive" (латинаар positivus) гэсэн нэр томъёо нь хүний амьдралын туршлагын жинхэнэ, бодит, тодорхой талууд гэсэн утгаар хэрэглэгддэг. Эерэг сэтгэл заслын гол зорилго нь өвчтөн болон үйлчлүүлэгчийн чадвар, хүч чадал, нөөц, далд боломжуудыг өөрт нь ухамсарлуулах, хөгжүүлэхэд нь туслах явдал юм. Энэ арга нь сэтгэл заслын янз бүрийн чиглэлийн элементийг нэгтгэдэг. Энд: * хүний мөн чанарт болон сэтгэл заслыг үйлчлүүлэгчтэй хамтран, хоршин хийх явцад хүмүүнлэгээр хандах хандлга, * сэтгэцийн болон психосоматик эмгэгийн талаарх психодинамик ойлголт, * гэр бүл, соёл, ажил төрөл болон орчин, өөртөө туслах дадлага ажлын онцлогийг харгалзаж үздэг системчилсэн хандлага, * сэтгэл заслын бусад чиглэлийн техник аргуудыг нэгтгэсэн, зорилгодоо хүргэхэд чиглэсэн 5 алхамт/үе шатны сэтгэл заслын үйл явц<ref>Henrichs, C., Hum, G. (2020). Positive Psychotherapy and other psychotherapeutic methods. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 401–408), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. ЭСЗ нь дэлхийн 20 гаруй соёлыг ажиглан судалсан судалгаанд тулгуурлан, зөрчилдөөн болон нөөц, боломжид илүүтэй төвлөрдөгөөрөө онцлог<ref>Remmers, A. (2020). Theoretical Foundations and Roots of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 297–308), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. ЭСЗ нь танин мэдэхүйн зан үйлийн заслын гарт арга болон үйл явцад чиглэсэн аналитик сэтгэл засал хоёрын дунд оршдог. ЭСЗ нь оношилгоо, засал, заслын дараа өөртөө туслах болон сургалтандаа хагас бүтэцтэй хандлагыг ашигладаг. 7fd28shlxr10unopeq4so3a17diocsu Олон улсын теннисний холбоо 0 146212 855193 855108 2026-04-30T13:01:16Z Avirmed Batsaikhan 53733 855193 wikitext text/x-wiki [[Файл:International Tennis Federation Logo.png|thumb]] '''Олон улсын теннисний холбоо''' ([[Англи хэл|англи.]] ''International Tennis Federation, ITF'') — дэлхийн [[Теннис|теннисний]] удирдах байгууллага юм. Одоогийн байдлаар 205 үндэсний байгууллагыг нэгтгэдэг. Энэ нь тоглоомын дүрмийг боловсруулж, нэмэлт өөрчлөлт оруулах эрхтэй, [[Олон Улсын Олимпын Хороо|Олон улсын Олимпын Хороонд]] теннисийг төлөөлж, хэд хэдэн тэмцээн зохион байгуулдаг бөгөөд дэлхий даяар теннисийг хөгжүүлэх, сурталчлах ажилд оролцдог. == Түүх == 1913 оны 3-р сарын 1-нд [[Парис|Парист]] болсон 12 үндэсний теннисний байгууллагын төлөөлөгчид үүсгэн байгуулагчдын хурлаар уулзаж, Олон улсын зүлгэн дээрх теннисний холбоог байгуулахаар шийджээ. Үүсгэн байгуулагчид нь: * Австралази (Австрали, Шинэ Зеландын нэгдсэн холбоо) * [[Австри]] * [[Бельги]] * [[Герман]] * [[Их Британи]] * [[Дани]] * [[Испани]] (төлөөлөгч оролцоогүй боловч холбооноос ILTF-ийг байгуулахыг дэмжсэн захидал илгээсэн) * [[Нидерланд]] * [[Орос]] * [[Франц]] * [[Швед]] * [[Швейцар]] * [[Өмнөд Африк]] == Олон улсын теннисний холбооны дэлхийн аваргууд == {| class="wikitable" !он ! colspan="2" |Насанд хүрэгчид ! colspan="2" |Өсвөр насныхан |- | | align="«center»" |'''Эрэгтэй''' | align="«center»" |'''Эмэгтэй''' | align="«center»" |'''Залуус''' | align="«center»" |'''Охидууд''' |- |1978 |Бьорн Борг |Крис Эверт |Иван Лендл |Хана Мандликова |- |1979 |Бьорн Борг |[[Мартина Навратилова]] |Рауль Вивер |Мэри-Лу Пиатек |- |1980 |Бьорн Борг |Крис Эверт |Тьерри Тулан |Сьюзан Маскарин |- |1981 |Жон Макинрой |Крис Эверт |Пат Кэш |Зина Гаррисон |- |1982 |Жимми Коннорс |Мартина Навратилова |Ги Форже |Гретхен Раш |- |1983 |Жон Макинрой |Мартина Навратилова |Стефан Эдберг |Паскаль Паради |- |1984 |Жон Макинрой |Мартина Навратилова |Марк Крацман |Габриэла Сабатини |- |1985 |Иван Лендл |Мартина Навратилова |Клаудио Пистолези |Лаура Гарроне |- |1986 |Иван Лендл |Мартина Навратилова |Хавьер Санчес |Патрисия Тарабини |- |1987 |Иван Лендл |[[Штефани Граф|Штеффи Граф]] |Жейсон Столтенберг |Наталья Зверева |- |1988 |Матс Виландер |Штеффи Граф |Николас Перейра |Кристина Тесси |- |1989 |[[Борис Беккер]] |Штеффи Граф |Никлас Култи |Флоренсия Лабат |- |1990 |Иван Лендл |Штеффи Граф |Андреа Гауденци |Карина Габшудова |- |1991 |Стефан Эдберг |[[Моника Селеш]] |Томас Энквист |Зденка Малкова |- |1992 |Жим Курье |Моника Селеш |Брайан Данн |Россана де лос Риос |- |1993 |Пит Сампрас |Штеффи Граф |Марсело Риос |Нино Луарсабишвили |- |1994 |Пит Сампрас |Аранта Санчес-Викарио |Федерико Браун |Мартина Хингис |- |1995 |Пит Сампрас |Штеффи Граф |Мариано Сабалета |[[Анна Курникова]] |- |1996 |Пит Сампрас |[[Штефани Граф]] |Себастьян Грожан |Амели Моресмо |- |1997 |Пит Сампрас |[[Мартина Хингис]] |Арно Ди Паскуале |Кара Блэк |- |1998 |Пит Сампрас |Линдсей Дэвенпорт |[[Рожер Федерер]] |Елена Докич |- |1999 |[[Андрэ Агасси]] |Мартина Хингис |Кристиан Плесс |Лина Красноруцкая |- |2000 |Густаво Куэртен |Мартина Хингис |Энди Роддик |Мария-Эмилия Салерни |- |2001 |Ллейтон Хьюитт |Женнифер Каприати |Жиль Мюллер |Светлана Кузнецова |- |2002 |Ллейтон Хьюитт |[[Серена Уильямс]] |Ришар Гаске |Барбора Стрыцова |- |2003 |Энди Роддик |Жюстин Энен-Арденн |Маркос Багдатис |Кирстен Флипкенс |- |2004 |[[Рожер Федерер]] |Анастасиа Мыскина |Гаэль Монфис |Михаэлла Крайчек |- |2005 |Рожер Федерер |Ким Клейстерс |Доналд Янг |Виктория Азаренко |- |2006 |Рожер Федерер |Жюстин Энен-Арденн |Тимо де Баккер |Анастасия Павлюченкова |- |2007 |Рожер Федерер |Жюстин Энен-Арденн |Ричардас Беранкис |Урсула Радваньска |- |2008 |[[Рафаэл Надал]] |Елена Янкович |Ян Цунхуа |Ноппаван Летчивакан |- |2009 |Роджер Федерер |Серена Уильямс |Даниэль Берта |Кристина Младенович |- |2010 |Рафаэл Надал |[[Каролина Возняцки]] |Хуан Себастьян Гомес |Дарья Гаврилова |- |2011 |[[Новак Жокович]] |Петра Квитова |Иржи Веселый |Ирина Хромачёва |- |2012 |Новак Жокович |Серена Уильямс |Филип Пеливо |Тейлор Таунсенд |- |2013 |Новак Жокович |Серена Уильямс |Александр Зверев |Белинда Бенчич |- |2014 |Новак Жокович |Серена Уильямс |Андрей Рублёв |Кэтрин Беллис |- |2015 |Новак Жокович |[[Серена Уильямс]] |Тейлор Фриц |Далма Галфи |- |2016 |Энди Маррей |Анжелика Кербер |Миомир Кецманович |Анастасия Потапова |- |2017 |Рафаэл Надал |Гарбинье Мугуруса |Аксель Геллер |Уитни Осигу |- |{{год|2018}} |Новак Жокович |Симона Халеп |Зэн Жуньсинь |Клара Бюрель |- |{{год|2019}} |Рафаэл Надал |Эшли Барти |Тьяго Агустин Тиранте |Диан Парри |- |{{год|2020}} | colspan="4" align="center" |''COVID-19'' |- |{{год|2021}} |[[Новак Жокович]] |Эшли Барти |Шан Зюньчэн |Петра Марчинко |- |{{год|2022}} |[[Рафаэл Надал]] |[[Ига Швёнтек]] |Жиль-Арно Байи |Луция Гавличкова |- |{{год|2023}} |[[Новак Жокович]] |Арина Соболенко |Жуан Фонсека |Алина Корнеева |- |{{год|2024}} |[[Янник Синнер]] |[[Ига Швёнтек]] |Николай Будков Кьер |Эмерсон Жонс |} gck1cl428zqvchu05x4n8y3ncxqrp6q Ига Швёнтек 0 146213 855191 855112 2026-04-30T12:58:58Z Avirmed Batsaikhan 53733 855191 wikitext text/x-wiki [[Файл:Iga Swiatek 2023 Cropped + Retouched.jpg|thumb]] '''Ига Наталиа Швёнтек''' ({{langx|pl|Iga Natalia Świątek}}; 2001 оны 5-р сарын 31-нд [[Варшав]] хотод төрсөн) — Польшийн теннисчин эмэгтэй. Ганцаарчилсан төрлийн дэлхийн чанааг тэргүүлэгч. Их Дуулгын ганцаарчилсан төрөлд 6 удаа; хосын төрөлд нэг удаа; холимог хосын төрөлд нэг удаа түрүүлсэн тамирчин. Ига Швёнтек бол түүхэн дэх 40 сая гаруй долларын шагналын сантай дөрөв дэх эмэгтэй теннисчин (Серена, Венус Уильямс, Симона Халеп нарын дараа) бөгөөд карьерын орлогоороо 3-рт бичигдэж байна. Тэрээр өсвөрийн тамирчин байхдаа Их дуулгын ганцаарчилсан төрөлд нэг удаа түрүүлсэн ([[Уимблдоны аварга шалгаруулах тэмцээн|Уимблдон]] 2018), Их дуулгын хосын төрөлд нэг удаа түрүүлсэн ([[Францын нээлттэй тэмцээн]] 2018); тэрээр [[Олон улсын теннисний холбоо|Олон улсын теннисний холбооны]] залуучуудын чансааны дэлхийн 5-р байрт бичигдэж байсан (2019). {{DEFAULTSORT:Швёнтек, Ига}} [[Ангилал:Польшийн теннисчин]] [[Ангилал:2001 онд төрсөн]] emc1pg7thc2u2sov3wygsjtqxehlwtt Нийгмийн гэрээ 0 146223 855187 2026-04-30T12:10:12Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Нийгмийн гэрээ''' (нийгмийн хэлэлцээр, тохиролцоо) гэдэг нь хүмүүс өөрсдийн эрх ашгийг улсын (нийгмийн) зуучлалаар хангахын тулд улсын (нийгмийн) талд бүрэн эрхээсээ хэсэгчлэн татгалзах гэсэн ойлголт юм. Тиймээс нийгмийн гэрээ гэдэг нь иргэд төрийн удир..." 855187 wikitext text/x-wiki '''Нийгмийн гэрээ''' (нийгмийн хэлэлцээр, тохиролцоо) гэдэг нь хүмүүс өөрсдийн эрх ашгийг улсын (нийгмийн) зуучлалаар хангахын тулд улсын (нийгмийн) талд бүрэн эрхээсээ хэсэгчлэн татгалзах гэсэн ойлголт юм. Тиймээс нийгмийн гэрээ гэдэг нь иргэд төрийн удирдлагын дүрэм журам, зарчмуудын талаар холбогдох хууль эрх зүйн хүрээтэй тохиролцоонд хүрсэн гэсэн үг юм. [[Томас Хоббс]] (1651), [[Жон Локк]] (1689), [[Жан Жак Руссо|Жан]] [[Жан Жак Руссо|Жак Руссо]] (1762) нар бол нийгмийн гэрээний онолын хамгийн алдартай төлөөлөгчид юм. Тэд нийгмийн гэрээний онолын таамаглалаас тэс өөр дүгнэлт гаргасан. Хоббс үнэмлэхүй хаант засаглалыг, Локк либерал хаант засаглалыг, Руссо либерал бүгд найрамдах үзлийг хамгаалж байсан юм. "Нийгмийн гэрээ" гэсэн ойлголтыг [[АНУ-ын Тусгаар тогтнолын Тунхаглал|АНУ-ын Тусгаар тогтнолын]] [[АНУ-ын Тусгаар тогтнолын Тунхаглал|Тунхаглалд]] ардчиллыг хадгалах зарчим болгон ашигласан бөгөөд хожим нь [[Жон Роулз]] зэрэг онолчид орчин үеийн нөхцөлд тохируулан тайлбарласан байдаг. == Нийтлэг үзэл == Томас Хоббсын үзэж байснаар, улс төрийн эрх мэдэлгүйгээр хүний ​​амьдрал "аюултай, харгис, богинохон" байх байсан. Үүнгүйгээр хүн бүр "бүх зүйлийг хийх эрх" зэрэг хязгааргүй байгалийн эрх чөлөөтэй, үүний дагуу бидний амь насанд заналхийлж буй хэнд ч хор хөнөөл учруулах эрх чөлөөтэй байгалийн байдалд амьдрах байсан; төгсгөлгүй "бүхний эсрэг бүхний дайн" (Bellum omnium contra omnes) болох байсан. Үүнээс зайлсхийхийн тулд чөлөөт хүмүүс нийгмийн гэрээгээр дамжуулан улс төрийн нийгэм, өөрөөр хэлбэл иргэний нийгэм байгуулдаг бөгөөд энэ нь хүн бүр иргэний хууль эсвэл улс төрийн эрх мэдлийг дагаж мөрдвөл иргэний эрхээс ашиг хүртдэг гэж байв. 21tp98sw5g8k4iyuc7w30sp51mo68ok Томас Хоббс 0 146224 855188 2026-04-30T12:32:01Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Thomas Hobbes. Line engraving by W. Faithorne, 1668. Wellcome V0002798 (cropped).jpg|thumb|Томас Хоббс]] '''То́мас''' '''Хоббс''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Thomas Hobbes''; 1588 оны 4-р сарын 5-нд Английн Уилтшир мужид төрсөн — 1679 оны 12-р сарын 4-нд Английн Дербиширт нас барсан) — английн гүн ухаантан, орчин үеийн..." 855188 wikitext text/x-wiki [[Файл:Thomas Hobbes. Line engraving by W. Faithorne, 1668. Wellcome V0002798 (cropped).jpg|thumb|Томас Хоббс]] '''То́мас''' '''Хоббс''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Thomas Hobbes''; 1588 оны 4-р сарын 5-нд Английн Уилтшир мужид төрсөн — 1679 оны 12-р сарын 4-нд Английн Дербиширт нас барсан) — английн гүн ухаантан, орчин үеийн улс төрийн философи, [[Нийгмийн гэрээ|"нийгмийн гэрээ"]] ойлголдтын онолч, төрийн бүрэн эрхт байдлын онолыг үндэслэгчдийн нэг юм. Тэрээр ёс зүй, шашин судлал, физик, геометр, түүх зэрэг салбаруудад өргөн тархсан санаануудаараа алдартай. == Намтар == Томас хүүг эртний уран зохиол, сонгодог хэлийг сайн мэддэг чинээлэг авга ах нь өсгөжээ. 1603 онд тэрээр Оксфордын Их Сургуульд (Magdalen Hall) элсэж, 1608 онд төгсжээ. Тэнд түүнд логик, физикийн хичээл заадаг байжээ. 1621-1626 онд тэрээр [[Фрэнсис Бэкон|Фрэнсис Бэконтой]] хамтран ажилласан нь Хоббсын хувьд маш чухал ач холбогдолтой байв. 1640 онд Англид хувьсгал эхэлж, Хоббс олон хааны үзэлтнүүдийн хамт Парис руу цагаачилж, 1651 он хүртэл тэндээ үлджээ. Түүний философийн системийн төлөвлөгөөний үзэл нь Парист боловсорч гүйцсэн юм. Англид хувьсгал Кромвеллийн дарангуйлалаар төгсөхөд Томас хааны үзэлт намаас салж, Лондон руу буцаж ирэв. 1651 онд Лондонд тэрээр хамгийн урт бүтээл болох "Левиафан; эсвэл Хамтын нөхөрлөлийн асуудал, хэлбэр, хүч, сүм хийд ба иргэний харилцаа" ([[Англи хэл|англи.]] ''Leviathan or The Matter, Forme and Power of a Common Wealth Ecclesiasticall and Civil'')-г англи хэл дээр хэвлүүлжээ. Томас Хоббсын үзэл бодолд [[Фрэнсис Бэкон]], [[Галилео Галилей]], [[Иоханнэс Кеплер]], [[Пьер Гассенди]], [[Рене Декарт]] нар ихээхэн нөлөөлсөн юм. == Үзэл бодол == [[Жан Бодэн|Жан Бодэны]] дараах ихэнх улс төрийн сэтгэгчдийн нэгэн адил Т.Хоббс засаглалын зөвхөн гурван хэлбэрийг тодорхойлсон: 1. ардчилал, 2.язгууртнууд, 3.хаант засаглал гэж. Хоббс ардчиллыг "агуу мэргэн ухаан олны хүртээмжгүй" бөгөөд ардчиллын үед намууд үүсч, иргэний дайн үүсгэдэг тул үгүйсгэдэг байв. Язгууртнууд илүү сайн боловч энэ нь ардын засаглалтай бага төстэй, хаант засаглалд ойртох тусам улам төгс болдог. Засаглалын хамгийн сайн хэлбэр бол хаант засаглал юм; энэ нь үнэмлэхүй болон хуваагдашгүй эрх мэдлийн хамгийн сайн нийцдэг гэж үздэг байжээ. Түүний үзэж байснаар дээд эрх мэдлийг олж авах хоёр зам байдаг: бие махбодийн хүч (байлдан дагуулах, хүчээр захирах) болон сайн дурын тохиролцоо. Эхний төрлийн засаглалыг худалдан авалтад суурилсан, хоёр дахь нь тогтвор суурьшилд суурилсан буюу улс төрийн гэж нэрлэдэг байна. 5rrs3l8aig8lpvd7q3fg5b7yf8m0ja6 Жон Роулз 0 146225 855189 2026-04-30T12:46:53Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:John Rawls (1971 photo portrait).jpg|thumb|'''Жон Бордли Роулз, 1971 он''']] '''Жон Бордли Роулз''' ([[Англи хэл|англи.]] ''John Bordley Rawls''; 1921 оны 2-р сарын 21-нд Балтимор хотод төрсөн — 2002 оны 11-р сарын 24-нд нас барсан) — америкийн улс төрийн болон моралийн гүн ухаантан, нийгмийн либерал..." 855189 wikitext text/x-wiki [[Файл:John Rawls (1971 photo portrait).jpg|thumb|'''Жон Бордли Роулз, 1971 он''']] '''Жон Бордли Роулз''' ([[Англи хэл|англи.]] ''John Bordley Rawls''; 1921 оны 2-р сарын 21-нд Балтимор хотод төрсөн — 2002 оны 11-р сарын 24-нд нас барсан) — америкийн улс төрийн болон моралийн гүн ухаантан, нийгмийн либерализмын онолч, орчин үеийн АНУ-ын бодлогын үндэс суурь болсон дотоодын болон олон улсын эрх зүйн либерал-төрийн үзэл баримтлалыг үндэслэгч гэж үздэг байна. Түүний гол бүтээл бол улс төрийн философийн хамгийн чухал номуудын нэг болох "[[Шударга ёсны онол]]" ([[Англи хэл|англи.]] ''A Theory of Justice'') юм. Жон Роулз энэ номоороо улс төрийн философийн сонирхлыг сэргээж, хамгийн их иш татагдсан орчин үеийн философичдын нэг болжээ. == Намтар == Тэрээр анх лам болох зорилготой байжээ. 1943 онд Принстоны Их Сургуулийг төгссөний дараа армид элсэж, Шинэ Гвиней, Япон, Филиппинд явган цэрэгт алба хааж байжээ. АНУ руу буцаж ирээд Принстондоо диссертаци хамгаалж, АНУ ([[Корнелл их сургууль|Корнелл]], [[Харвардын их сургууль|Харвард]], [[Массачусеттсын Технологийн Хүрээлэн|Массачусеттын технологийн хүрээлэн]]) болон Их Британи ([[Оксфордын Их Сургууль]])-ын томоохон нэр хүндтэй их сургуулиудад багшилж байсан. == Үндсэн бүтээлүүд == * Шударга ёсны онол ([[Англи хэл|англи.]] ''A Theory of Justice''; 1971) * Улс төрийн либерализм ([[Англи хэл|англи.]] ''Political Liberalism''; 1993) * Ард түмнүүдийн Хууль ([[Англи хэл|англи.]] ''The Law of Peoples''; 1999) bv6zk4q64argny2mo2uqvnspnah051x Шударга ёсны онол 0 146226 855190 2026-04-30T12:54:26Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:A Theory of Justice - first American hardcover edition.jpg|thumb|"Шудрага ёсны онол"]] "Шудрага ёсны онол" ([[Англи хэл|англи.]] ''A Theory of Justice'') - Америкийн философич, улс төр судлаач [[Жон Роулз|Жон Роулзын]] бичсэн ном юм. Энэ номыг анх 1971 онд Харвардын их сургуулийн хэвлэлийн газар хэв..." 855190 wikitext text/x-wiki [[Файл:A Theory of Justice - first American hardcover edition.jpg|thumb|"Шудрага ёсны онол"]] "Шудрага ёсны онол" ([[Англи хэл|англи.]] ''A Theory of Justice'') - Америкийн философич, улс төр судлаач [[Жон Роулз|Жон Роулзын]] бичсэн ном юм. Энэ номыг анх 1971 онд Харвардын их сургуулийн хэвлэлийн газар хэвлэсэн байна. Философич [[Жон Локк]], [[Жан Жак Руссо|Жан]] [[Жан Жак Руссо|Жак Руссо]], [[Иммануэл Кант]] нарын сонгодог нийгмийн гэрээний онолыг эргэн харах замаар шударга ёсны онолыг боловсруулсан. Жон Локкийн хувьд улс төрийн эрх мэдлийн хууль ёсны байдал нь хувь хүмүүсийн сайн дурын зөвшөөрлөөс үүдэлтэй бөгөөд засгийн газар болон ард түмний хоорондох гэрээ эсвэл хэлэлцээрээр илэрхийлэгддэг гэдэг. Гэсэн хэдий ч Жон Роулз нийгмийн гэрээний санааг хийсвэрлэлийн өндөр түвшинд авч үздэг. Тэрээр хувь хүмүүс өөрсдийнхөө эрх мэдлийг нэмэгдүүлэх, засагтай хамтын ажиллагаанаас олж авах нийт ашгийн хувийг бууруулах сонирхолтой байдаг гэж үздэг. Тэрээр [[нийгмийн гэрээ]] байгуулахдаа шударга ёсны зарчмуудыг хүмүүс тодорхойлогч зарчим болгон хүлээн зөвшөөрдөг гэж тайлбарладаг. Эдгээр нь дараа нь эрх, үүрэг, нийгмийн тэтгэмжийн хуваарилалтыг тодорхойлно. awg5l15qfxma67vh2ya5ahttb31jn5l Янник Синнер 0 146227 855194 2026-04-30T13:03:42Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "Я́нник Си́ннер (герм. итал. Jannik Sinner; 2001 оны 8-р сарын 16-нд Италийн Сан-Кандидо хотод төрсөн) — италийн теннисчин, ганцаарчилсан тоглолтын дэлхийн нэгдүгээрт бичигдэж байгаа тамирчин." 855194 wikitext text/x-wiki Я́нник Си́ннер (герм. итал. Jannik Sinner; 2001 оны 8-р сарын 16-нд Италийн Сан-Кандидо хотод төрсөн) — италийн теннисчин, ганцаарчилсан тоглолтын дэлхийн нэгдүгээрт бичигдэж байгаа тамирчин. 06l20bunes32dz0vy53sucitfg4wwbm 855195 855194 2026-04-30T13:15:41Z Avirmed Batsaikhan 53733 855195 wikitext text/x-wiki [[Файл:Sinner MCM23 (8) (52883593853) (cropped).jpg|thumb|Янник Синнер]] '''Я́нник Си́ннер''' ([[Герман хэл|герм]]. [[Итали хэл|итал]]. ''Jannik Sinner''; 2001 оны 8-р сарын 16-нд Италийн Сан-Кандидо хотод төрсөн) — италийн теннисчин, ганцаарчилсан тоглолтын дэлхийн нэгдүгээрт бичигдэж байгаа тамирчин. [[Файл:Sinner RG21 (59) (51376300983).jpg|thumb]] Их Дуулгын ганцаарчилсан төрөлд дөрвөн удаа түрүүлсэн ([[Австралийн нээлттэй тэмцээн]] 2024, 2025, [[Америкийн нээлттэй тэмцээн (теннис)|АНУ-ын нээлттэй тэмцээн]] 2024; [[Уимблдоны аварга шалгаруулах тэмцээн|Уимблдон]] 2025); ATP-ийн хоёр финалын ялагч (2024, 2025); ATP-ийн 28 тэмцээний ялагч (үүнд ганцаарчилсан төрөлд 27); Дараагийн үеийн ATP финалын ялагч (2019); Италийн шигшээ багийн бүрэлдэхүүнд [[Дэвисийн цом|Дэвисийн цомын]] хоёр удаагийн ялагч (2023, 2024). Тэрээр 13 нас хүртлээ цанаар гулгах спортоор идэвхтэй хичээллэж, аварга слаломд сайн үр дүнд хүрсэн. Хобби гэж үздэг байсан теннисээ Болзано мужид Хери Майр, Андреа Спизица нартай хамт сургасан. 2014 оны зун тэрээр Бордигера дахь Пиатти теннисний төв рүү нүүж, Массимо Сартори, Риккардо Пиатти нарын удирдлага дор Андреа Волпинитэй хамт бэлтгэл хийж эхэлсэн. 2025 оны 2-р сарын 15-нд Дэлхийн Допингийн Эсрэг Агентлаг Я.Синнерийг 2024 оны 3-р сард Индиан Уэллсийн Мастерс тэмцээний үеэр авсан клостебол стероидын хоёр удаагийн допингийн шинжилгээний хариу эерэг гарсан тул 2025 оны 2-р сарын 9-нөөс 5-р сарын 4-ний хооронд хасах болсноо зарласан. Я.Синнерийн хэлснээр хориотой бодис нь массажны үеэр түрхсэн тосноос түүний биед орсон байна гэжээ. == 2025 онд == * Цинциннати хотод болсон тэмцээнд Синнер финалд шалгарч, Карлос Алькаразд ялагдсанаар [[Испани]] эр 5:0-ээр хожигдож, зодог тайлсан. * [[Америкийн нээлттэй тэмцээн (теннис)|АНУ-ын нээлттэй тэмцээнд]] тэрээр финалд шалгарч, Карлос Алькаразд 2:6; 6:3; 1:6; 4:6-аар хожигдсон. Тэмцээний дараа тэрээр дэлхийн чансааны хоёрдугаарт бичигдсэн. * Есдүгээр сард тэрээр [[Бээжин|Бээжинд]] болсон Ротердам 500 тэмцээнд оролцож, финалд шалгарч, Лернер Тиенийг 6:2; 6:2-оор хожиж, тэмцээнд түрүүлсэн. * Аравдугаар сард тэрээр Венад болсон Ротердам 500 тэмцээнд түрүүлж, финалд Александр Зверевийг (3-6; 6-3; 7-5) ялсан. * Арваннэгдүгээр сард тэрээр Парисын Мастерс тэмцээнд түрүүлж, финалд Феликс Оже-Алиассимыг 6-4, 7-6 (4)-ээр хожиж, дэлхийн чансааны нэгдүгээр байрт эргэн орсон. * Хэдэн долоо хоногийн дараа тэрээр [[Турин|Туринд]] болсон Ротердамын финалд Бен Шелтон, Алекс Де Минаурын болон Феликс Оже-Алиассимыг хожиж түрүүлсэн. Шигшээ тоглолтод тэрээр [[Карлос Алькараз|Карлос Алькаразтай]] тоглож, 7-6 (4), 7-5-аар хожсон. h1fjhyff9azmhpdy61w1m4ldbc1p0m8 Хэрэглэгч:NiDsp 2 146228 855229 2026-04-30T22:42:14Z NiDsp 104281 (AI) салбар 855229 wikitext text/x-wiki = Elon Musk сүүлийн жилүүдэд хиймэл оюун ухааны (AI) салбарт идэвхтэй оролцож байгаа. = === xAI гэж юу вэ? === xAI нь 2023 онд байгуулагдсан бөгөөд зорилго нь “орчлон ертөнцийг ойлгоход туслах AI бүтээх” гэж тодорхойлогддог. Энэ нь OpenAI, Google DeepMind зэрэгтэй өрсөлдөж байгаа. [[Файл:Dall-e 3 (jan '24) artificial intelligence icon.png|thumb]] === Гол бүтээгдэхүүн: Grok === xAI-ийн бүтээсэн хамгийн алдартай AI бол Grok гэдэг чатбот. * Grok нь X (Twitter) платформд холбогдсон Илүү “шог хошин”, шулуун хариулт өгдгөөрөө онцлог * Бодит цагийн мэдээлэлд илүү ойр ажиллах зорилготой === Elon Musk-ийн AI-д хандах байр суурь === Elon Musk AI-г маш хүчтэй технологи гэж үздэг ч: * Хэт хяналтгүй AI нь аюултай байж магадгүй гэж анхааруулдаг * AI хөгжүүлэлтийг илүү ил тод, аюулгүй байлгах ёстой гэж үздэг === Бусад AI-тэй холбоотой ажлууд === * Tesla дээр өөрөө жолоодлоготой машин (Autopilot, FSD) * Neuralink дээр тархи-компьютер холболт Тэгвэл Grok ба ChatGPT (OpenAI-ийн бүтээл) хоёрын ялгааг ойлгомжтойгоор харьцуулж өгье. == 🧠 Үндсэн ялгаа == === 1. Хандлага (style) === * Grok ** Илүү шулуун, заримдаа хошин ** Elon Musk өөрөө “зоригтой, censorship багатай AI” болгохыг хүссэн * ChatGPT ** Илүү тэнцвэртэй, болгоомжтой ** Мэдээллийг аль болох аюулгүй, найдвартай өгөхийг зорьдог ---- === 2. Мэдээллийн эх үүсвэр === * Grok ** X (Twitter)-тэй шууд холбогддог ** Шинэ, бодит цагийн мэдээлэлд илүү ойр * ChatGPT ** Сургалт + зарим үед шинэ мэдээлэл (гэхдээ шууд social feed-ээс биш) ** Илүү боловсруулсан, шүүгдсэн мэдээлэл ---- === 3. Зорилго === * xAI (Grok) ** “Орчлонг ойлгох” том зорилготой ** Илүү үнэнч, шууд AI хийхийг зорьдог * OpenAI (ChatGPT) ** Хүмүүст өдөр тутмын ажил, суралцах, бүтээхэд туслах AI ---- === 4. Хэрэглээ === * Grok ** X хэрэглэгчдэд илүү зориулагдсан ** Real-time мэдээ, тренд * ChatGPT ** Код бичих, хичээл тайлбарлах, контент бичих гээд өргөн хэрэглээтэй AI хүмүүсийг “бүрэн орлох уу?” гэдэг асуултад шууд тийм эсвэл үгүй гэж хариулахад хэцүү. Бодит байдал дээр илүү нарийн зураглалтай. == 🤖 1. Зарим ажлыг AI аль хэдийн орлож эхэлсэн == ChatGPT, Grok зэрэг системүүд: * Текст бичих, орчуулах * Код бичих * Хэрэглэгчийн үйлчилгээ (chatbot) Эдгээр нь давтагддаг, дүрэмтэй ажлууд тул AI-д амархан. 👉 Жишээ: * Call center * Data entry * Энгийн контент бичих ---- == 🧠 2. Гэхдээ бүх ажлыг орлохгүй == AI одоохондоо дараах зүйл дээр сул: * Жинхэнэ сэтгэл хөдлөл ойлгох * Бүтээлч шинэ санаа гаргах (жинхэнэ утгаараа) * Хүнд нөхцөлд ёс зүйн шийдвэр гаргах 👉 Тиймээс: * Эмч * Багш * Сэтгэлзүйч * Удирдагч эдгээрийг бүрэн орлох хэцүү. ---- == ⚠️ 3. Ажлын байр өөрчлөгдөнө (хамгийн бодит хувилбар) == Elon Musk болон олон мэргэжилтнүүдийн хэлдэг зүйл:<blockquote>“AI хүмүүсийг биш, AI ашигладаг хүмүүс хүмүүсийг орлоно”</blockquote>Өөрөөр хэлбэл: * AI ашиглаж чаддаг хүн → давуу талтай * Ашиглаж чаддаггүй → хоцрох магадлалтай ---- == 🚀 4. Ирээдүйд юу болох вэ? == Ирээдүйд 3 боломж байна: === 🟢 1. Хамтран ажиллах (хамгийн боломжит) === Хүн + AI хамт → илүү хүчтэй (жишээ: дизайнер + AI, программист + AI) === 🟡 2. Зарим салбар автоматжина === * Үйлдвэр * Тээвэр (өөрөө жолоодлоготой машин) === 🔴 3. Хэт хүчтэй AI (онолын түвшинд) === Хэрвээ AI хүний оюунаас давбал (AGI): * Том өөрчлөлт гарна * Гэхдээ энэ одоохондоо бүрэн бодит болоогүй ---- == 🧩 Дүгнэлт == 👉 AI хүмүүсийг бүрэн орлохгүй 👉 Харин ажлын арга барилыг бүрэн өөрчилнө [[Ангилал:Ai]] i2nxuiggzq3da97gdub3d1l1nr8h6w3 855230 855229 2026-04-30T22:42:45Z Quinlan83 70998 Requesting deletion 855230 wikitext text/x-wiki {{delete|Out of project scope}}= Elon Musk сүүлийн жилүүдэд хиймэл оюун ухааны (AI) салбарт идэвхтэй оролцож байгаа. = === xAI гэж юу вэ? === xAI нь 2023 онд байгуулагдсан бөгөөд зорилго нь “орчлон ертөнцийг ойлгоход туслах AI бүтээх” гэж тодорхойлогддог. Энэ нь OpenAI, Google DeepMind зэрэгтэй өрсөлдөж байгаа. [[Файл:Dall-e 3 (jan '24) artificial intelligence icon.png|thumb]] === Гол бүтээгдэхүүн: Grok === xAI-ийн бүтээсэн хамгийн алдартай AI бол Grok гэдэг чатбот. * Grok нь X (Twitter) платформд холбогдсон Илүү “шог хошин”, шулуун хариулт өгдгөөрөө онцлог * Бодит цагийн мэдээлэлд илүү ойр ажиллах зорилготой === Elon Musk-ийн AI-д хандах байр суурь === Elon Musk AI-г маш хүчтэй технологи гэж үздэг ч: * Хэт хяналтгүй AI нь аюултай байж магадгүй гэж анхааруулдаг * AI хөгжүүлэлтийг илүү ил тод, аюулгүй байлгах ёстой гэж үздэг === Бусад AI-тэй холбоотой ажлууд === * Tesla дээр өөрөө жолоодлоготой машин (Autopilot, FSD) * Neuralink дээр тархи-компьютер холболт Тэгвэл Grok ба ChatGPT (OpenAI-ийн бүтээл) хоёрын ялгааг ойлгомжтойгоор харьцуулж өгье. == 🧠 Үндсэн ялгаа == === 1. Хандлага (style) === * Grok ** Илүү шулуун, заримдаа хошин ** Elon Musk өөрөө “зоригтой, censorship багатай AI” болгохыг хүссэн * ChatGPT ** Илүү тэнцвэртэй, болгоомжтой ** Мэдээллийг аль болох аюулгүй, найдвартай өгөхийг зорьдог ---- === 2. Мэдээллийн эх үүсвэр === * Grok ** X (Twitter)-тэй шууд холбогддог ** Шинэ, бодит цагийн мэдээлэлд илүү ойр * ChatGPT ** Сургалт + зарим үед шинэ мэдээлэл (гэхдээ шууд social feed-ээс биш) ** Илүү боловсруулсан, шүүгдсэн мэдээлэл ---- === 3. Зорилго === * xAI (Grok) ** “Орчлонг ойлгох” том зорилготой ** Илүү үнэнч, шууд AI хийхийг зорьдог * OpenAI (ChatGPT) ** Хүмүүст өдөр тутмын ажил, суралцах, бүтээхэд туслах AI ---- === 4. Хэрэглээ === * Grok ** X хэрэглэгчдэд илүү зориулагдсан ** Real-time мэдээ, тренд * ChatGPT ** Код бичих, хичээл тайлбарлах, контент бичих гээд өргөн хэрэглээтэй AI хүмүүсийг “бүрэн орлох уу?” гэдэг асуултад шууд тийм эсвэл үгүй гэж хариулахад хэцүү. Бодит байдал дээр илүү нарийн зураглалтай. == 🤖 1. Зарим ажлыг AI аль хэдийн орлож эхэлсэн == ChatGPT, Grok зэрэг системүүд: * Текст бичих, орчуулах * Код бичих * Хэрэглэгчийн үйлчилгээ (chatbot) Эдгээр нь давтагддаг, дүрэмтэй ажлууд тул AI-д амархан. 👉 Жишээ: * Call center * Data entry * Энгийн контент бичих ---- == 🧠 2. Гэхдээ бүх ажлыг орлохгүй == AI одоохондоо дараах зүйл дээр сул: * Жинхэнэ сэтгэл хөдлөл ойлгох * Бүтээлч шинэ санаа гаргах (жинхэнэ утгаараа) * Хүнд нөхцөлд ёс зүйн шийдвэр гаргах 👉 Тиймээс: * Эмч * Багш * Сэтгэлзүйч * Удирдагч эдгээрийг бүрэн орлох хэцүү. ---- == ⚠️ 3. Ажлын байр өөрчлөгдөнө (хамгийн бодит хувилбар) == Elon Musk болон олон мэргэжилтнүүдийн хэлдэг зүйл:<blockquote>“AI хүмүүсийг биш, AI ашигладаг хүмүүс хүмүүсийг орлоно”</blockquote>Өөрөөр хэлбэл: * AI ашиглаж чаддаг хүн → давуу талтай * Ашиглаж чаддаггүй → хоцрох магадлалтай ---- == 🚀 4. Ирээдүйд юу болох вэ? == Ирээдүйд 3 боломж байна: === 🟢 1. Хамтран ажиллах (хамгийн боломжит) === Хүн + AI хамт → илүү хүчтэй (жишээ: дизайнер + AI, программист + AI) === 🟡 2. Зарим салбар автоматжина === * Үйлдвэр * Тээвэр (өөрөө жолоодлоготой машин) === 🔴 3. Хэт хүчтэй AI (онолын түвшинд) === Хэрвээ AI хүний оюунаас давбал (AGI): * Том өөрчлөлт гарна * Гэхдээ энэ одоохондоо бүрэн бодит болоогүй ---- == 🧩 Дүгнэлт == 👉 AI хүмүүсийг бүрэн орлохгүй 👉 Харин ажлын арга барилыг бүрэн өөрчилнө [[Ангилал:Ai]] 1beaa33s0aujl3yl7oy62unw4q0svdv Францын Социалист Нам 0 146229 855240 2026-05-01T03:51:40Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Logotipo del PS.png|thumb]] '''Францын Социалист нам''' ([[Франц хэл|франц.]] ''Parti Socialiste,'' товч. ''PS'') - Францын төв зүүний үзэлтэй улс төрийн нам юм. Үзэл суртлын хувьд нийгмийн ардчиллын зарчим ойролцоо боловч түүхийн явцад тус нам илүү төв баруун эсвэл илүү зүүний ба..." 855240 wikitext text/x-wiki [[Файл:Logotipo del PS.png|thumb]] '''Францын Социалист нам''' ([[Франц хэл|франц.]] ''Parti Socialiste,'' товч. ''PS'') - Францын төв зүүний үзэлтэй улс төрийн нам юм. Үзэл суртлын хувьд нийгмийн ардчиллын зарчим ойролцоо боловч түүхийн явцад тус нам илүү төв баруун эсвэл илүү зүүний байр суурь эзэлж ирсэн. Энэ нам [[Социнтерн|Социалист Интернационал]] болон [[Европын Социалистуудын Нам|Европын Социалистуудын Намын]] гишүүн юм. Одоогийн хэлбэрээрээ тус нам нь 1969 онд 1905 оноос хойш оршин тогтнож байсан Ажилчдын Интернационалын Францын хэсгийн үндсэн дээр байгуулагдсан бөгөөд 1968 оны дотоодын улс төрийн хямралын үеэр оршин тогтнохоо больсон. 1981 онд [[Франсуа Миттеран|Франсуа Миттераны]] удирдлага дор ерөнхийлөгчийн сонгууль болон [[Францын Үндэсний Ассемблей|Үндэсний Ассамблейн]] сонгуульд ялалт байгуулсан. 1993 онд авлигын дуулианаас үүдэлтэй намын дотоод хямралыг туулсан боловч байр сууриа эргүүлэн олж, 1997 оны парламентын сонгуульд томоохон амжилт үзүүлсэн. 2002 онд тус нам ерөнхийлөгчийн болон парламентын сонгуульд хоёуланд нь томоохон ялагдал хүлээж, хоёр дахь том улс төрийн хүчний байр сууриа анх удаа алдсан ([[Жан-Мари Ле Пен|Жан-Мари Ле Пений]] Үндэсний Фронт намд). 2007 оны ерөнхийлөгчийн болон парламентын сонгуульд хэт барууны үзэлтнүүдийг түлхэн унагаж байр сууриа эргүүлэн олж авсан. Тус нам улсын хэмжээнд хамгийн сүүлд 2012 онд ерөнхийлөгчийн болон парламентын сонгуульд ялсан амжилт нь гарсан. Гэсэн хэдий ч Социалист намын Ерөнхийлөгч [[Франсуа Олланд]] албан тушаалаа аваад хоёр дахь жилдээ Францын түүхэн дэх хамгийн нэр хүндгүй ерөнхийлөгчдийн нэг болох нь батлагдсан. Эцэст нь Олланд хоёр дахь удаагаа нэр дэвшихээс татгалзаж, 2017 онд тус нам ерөнхийлөгчийн болон парламентын сонгуульд хамгийн хүнд ялагдал хүлээж, Францын Үндэсний Ассемблейн суудлын дөрөвний гурвыг алдсан. Ерөнхийлөгчийн сонгуульд Социалист намын нэр дэвшигч Бенуа Хамон 6.36%-иар ердөө 5-р байрт орсон. 5 жилийн дараа буюу 2022 оны хавар, зуны улиралд Социалист нам ерөнхийлөгчийн болон парламентын сонгуульд дахин шинэ доод түвшинг тогтоосон: эхлээд тус намын ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшигч Парисын хотын дарга Анне Идальго 1.75%-ийн санал авч, 12 нэр дэвшигч нараас 10-р байрт орсон. Дараа нь Үндэсний Ассемблейн сонгуульд Социалистууд 577 суудлаас ердөө 26 суудал авсан юм. Францын Социалист нам 1982 онд — 214 мянга, 2002 онд — 130 мянга, 2017 оны байдлаар 20,000 гишүүнтэй болж цөөрсөн юм. Социалист намын залуучуудын байгууллага нь Залуу Социалист Хөдөлгөөн юм. 7uljc0el9loj5ufi732j76ae61kyvap Сэргэн мандалт нам (Франц) 0 146230 855243 2026-05-01T04:25:20Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Renaissance-logotype-officiel.svg|thumb]] '''Сэргэн мандалт нам''' ([[Франц хэл|франц]]. ''Renaissance'') - Францын нийгмийн либерал улс төрийн нам юм. 2022 оны 5-р сарын 5 хүртэл тус намыг "Урагшаа, Бүгд Найрамдах Улс!" ([[Франц хэл|франц.]] ''La République en Marche!'' ) гэсэн нэртэй байсан. Албан ёсн..." 855243 wikitext text/x-wiki [[Файл:Renaissance-logotype-officiel.svg|thumb]] '''Сэргэн мандалт нам''' ([[Франц хэл|франц]]. ''Renaissance'') - Францын нийгмийн либерал улс төрийн нам юм. 2022 оны 5-р сарын 5 хүртэл тус намыг "Урагшаа, Бүгд Найрамдах Улс!" ([[Франц хэл|франц.]] ''La République en Marche!'' ) гэсэн нэртэй байсан. Албан ёсны бүтэн нэр нь "Улс төрийн амьдралыг шинэчлэх холбоо" (Франц: Association pour le renouvellement de la vie politique) юм. == Түүх == Францын ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшигч, Эдийн засаг, санхүү, дижитал харилцааны сайд асан [[Эммануэл Макрон]] 2016 оны 4-р сарын 6-нд Амьен хотод анх "Урагшаа !" ([[Франц хэл|франц.]] ''En Marche!'') нэртэй нам байгуулснаа зарласан бөгөөд тэр өдөр тэрээр өөрийн хөдөлгөөн 2017 оны парламентын сонгуульд оролцохоо зарласан. Тус намын франц хэл дээрх нэр (En Marche!) нь Эммануэл Макроны овог нэрний эхний үсгийн товчлолыг илэрхийлдэг юм. 2017 оны 5-р сарын 7-нд Макрон ерөнхийлөгчийн сонгуулийн хоёрдугаар шатанд [[Марин Ле Пен|Марин Ле Пенийг]] 66.1%-ийн саналаар ялсан (эхний шатанд 24.01%-иас өссөн). 5-р сарын 15-нд тэрээр Ерөнхий сайдаар Эдуард Филиппийг томилсон бөгөөд тэрээр голчлон ерөнхийлөгчийн нам болон түүний холбоотон "Ардчилсан хөдөлгөөн"-ий төлөөллөөс бүрдсэн Засгийн газар байгуулсан. 2017 оны 5-р сарын 8-нд Эммануэл Макрон намын даргын албан тушаалаа Кэтрин Барбару-д өгсөн. Мөн тэр өдөр намын нэрийг "Бүгд Найрамдах улс урагшаа" ([[Франц хэл|франц.]] ''La République En Marche'') болсон гэж зарласан. Парламентын сонгууль 2017 оны 6-р сарын 11, 18-нд болж, "Бүгд Найрамдах улс урагшаа" нам үнэмлэхүй ялалт байгуулсан. Эдгээр сонгуулийн дараа Э.Филиппийн хоёр дахь засгийн газар байгуулагдсан. 2022 оны 4-р сарын 24-нд намаа дахин төлөөлж буй Эммануэл Макрон ерөнхийлөгчийн сонгуулийн хоёрдугаар шатанд баруун жигүүрийн [[Үндэсний Фронт нам (Франц)|Үндэсний]] [[Үндэсний Фронт нам (Франц)|нэгдэл намын]] нэр дэвшигч [[Марин Ле Пен|Марин Ле Пений]]<nowiki/>г 58.55%-ийн саналаар ялсан (4-р сарын 10-нд тэрээр эхний шатанд 27.85%-ийн санал авсан). dpr6snyeg3gi4r7bung2m3zszewwvqx Нода Ёшихико 0 146231 855244 2026-05-01T04:46:53Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Yoshihiko Noda 20110902.jpg|thumb|Нода Ёшихико, 2011 он.]] '''Нода Ёшихико''' (1957 оны 5-р сарын 20-нд Японы [[Чиба муж|Чиба мужийн]] [[Фунабаши]] хотод төрсөн) — японы улс төрч, 2011-2012 онд Японы Ерөнхий сайд асан. == Намтар == Нода Ёшихико 1957 оны 5-р сарын 20-нд Японы Фунабаши хотод т..." 855244 wikitext text/x-wiki [[Файл:Yoshihiko Noda 20110902.jpg|thumb|Нода Ёшихико, 2011 он.]] '''Нода Ёшихико''' (1957 оны 5-р сарын 20-нд Японы [[Чиба муж|Чиба мужийн]] [[Фунабаши]] хотод төрсөн) — японы улс төрч, 2011-2012 онд Японы Ерөнхий сайд асан. == Намтар == Нода Ёшихико 1957 оны 5-р сарын 20-нд Японы Фунабаши хотод төрсөн. Нодагийн эцэг нь [[Японы өөрийгөө хамгаалах хүчин|Японы Өөрийгөө хамгаалах хүчний]] гишүүн байжээ. Тэрээр 1980 онд [[Васэда Их Сургууль|Васэда Их сургуулийг]] төгссөн. Долоон жилийн дараа тэрээр Чиба мужийн Төлөөлөгчдийн танхимд сонгогджээ. 2010 оны 6-р сард Нода Японы Сангийн сайдаар томилогдсон. Нода сайдын албан тушаалаа хашиж байх үедээ тухайн үеийн Японы [[Либерал Ардчилсан Нам (Япон)|Либерал Ардчилсан Намын]] Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Ичиро Озаваг шүүмжилдэг шинэчлэгч гэдгээрээ алдартай байв. Наото Кан 2011 оны 8-р сарын 26-нд Ардчилсан Намын удирдагчийн албан тушаалаасаа огцорсны дараа Нода Ёшихико энэ албан тушаалд нэр дэвшигчдийн дунд тэргүүлэгч байв. 2011 оны 8-р сарын 29-нд Нода намын сонгуульд ялж, гол өрсөлдөгч Банри Кайедаг ялсан. 2011 оны 8-р сарын 30-нд түүнийг парламентын доод танхим Японы Ерөнхий сайдаар баталж, 9-р сарын 2-нд Эзэн хаан уг албан тушаалд томилсон. 2012 оны 12-р сард болсон парламентын сонгуульд ялагдсаныхаа дараахан Нода Ёшихико намын даргын албан тушаалаасаа огцрохоо мэдэгдэв. Нода Ёшихико гэрлэсэн бөгөөд хоёр хүүхэдтэй. Тэрээр тулааны урлаг болон мэргэжлийн барилдааны буюу реслингийн шүтэн бишрэгч. Тэрээр [[жүдо]] бөхийн хар бүстэй юм. ppp2u2c60d1oln9h96hokig7vrrptfs Сихоумэнь гүүр 0 146232 855247 2026-05-01T05:16:38Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Xihoumen Bridge in construction.jpg|thumb|371x371px|Сихоумэнь гүүр]] '''Сихоумэнь''' '''гүүр''' ([[Хятад хэл|хятад.]] 西堠門大橋, [[Англи хэл|англи.]] ''Xihoumen Bridge'' )- Хятадын Жоушан арлууд дахь дүүжин гүүр юм. Үндсэн хэсэг нь 2007 оны 12-р сард баригдаж дууссан бөгөөд 2009 оны 12-р сарын 25-нд тур..." 855247 wikitext text/x-wiki [[Файл:Xihoumen Bridge in construction.jpg|thumb|371x371px|Сихоумэнь гүүр]] '''Сихоумэнь''' '''гүүр''' ([[Хятад хэл|хятад.]] 西堠門大橋, [[Англи хэл|англи.]] ''Xihoumen Bridge'' )- Хятадын Жоушан арлууд дахь дүүжин гүүр юм. Үндсэн хэсэг нь 2007 оны 12-р сард баригдаж дууссан бөгөөд 2009 оны 12-р сарын 25-нд туршилтын зориулалтаар нээгдсэн. Энэ нь төв хэсгийн уртаар хэмжигдсэн дэлхийн 3 дахь хамгийн урт гүүр юм. 2009 оны 11-р сарын 16-нд хөлөг онгоц гүүрний тулгууртай мөргөлдсөний улмаас нээлтийн хугацаа хойшлогдсон. Гүүрний холболтууд нь 5.3 км урт бөгөөд гол гүүрний урт нь 2.6 км, гол хэсгийн урт нь 1650 м юм. Энэ гүүрийг [[Жөжян муж]] 2.48 тэрбум юанийн өртгөөр барьсан. Барилгын ажил 2005 онд эхэлсэн бөгөөд анхны тээврийн хэрэгсэл 2009 оны 12-р сарын 25-ны орон нутгийн цагаар 23:58 цагт гүүр дээгүүр гарсан байна. 4r5ulediyzwqbh90wksat1qokk7m3k3 Эрик Барон 0 146233 855250 2026-05-01T05:36:17Z Aliffa Rezha 104292 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1349638534|Eric Barone]]" 855250 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хүн|honorific_prefix=|name=Eric Barone|image=Hackfort 2019 - Conversations with Eric Barone 09 (cropped).jpg|caption=Barone in 2019|other_names=ConcernedApe|birth_name=Eric Lorenz Barone|birth_date={{Birth date and age|1987|12|3}}|birth_place=[[Los Angeles, California]], U.S.|alma_mater=[[University of Washington Tacoma]]|occupation={{Hlist|[[Video game developer]]|[[video game designer]]|composer|musician}}|years active=2008–present|citizenship=American|known_for=''[[Stardew Valley]]''|awards=|spouse=Amber Hageman|website={{URL|concernedape.com}}|signature=Eric barone concernedape signature.svg}}{{Authority control}} [[Ангилал:1987 онд төрсөн]] [[Ангилал:Амьд хүн]] 1m19renc02zswh7qz46h047zd9l4gsw 855251 855250 2026-05-01T05:36:52Z Aliffa Rezha 104292 855251 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хүн|honorific_prefix=|name=Eric Barone|image=Hackfort 2019 - Conversations with Eric Barone 09 (cropped).jpg|caption=Barone in 2019|other_names=ConcernedApe|birth_name=Eric Lorenz Barone|birth_date={{Birth date and age|1987|12|3}}|birth_place=[[Los Angeles, California]], U.S.|alma_mater=[[University of Washington Tacoma]]|occupation={{Hlist|[[Video game developer]]|[[video game designer]]|composer|musician}}|years active=2008–present|citizenship=American|known_for=''[[Stardew Valley]]''|awards=|spouse=Amber Hageman|website={{URL|concernedape.com}}|signature=Eric barone concernedape signature.svg}} '''Eric Lorenz Barone''' <ref>{{Cite web|url=https://www.auburn-reporter.com/news/auburn-area-students-to-graduate-from-uw-on-saturday/|title=Auburn-area students to graduate from UW on Saturday|date=2011-06-06|website=Auburn Reporter|language=en-US|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20241213172025/https://www.auburn-reporter.com/news/auburn-area-students-to-graduate-from-uw-on-saturday/|archive-date=December 13, 2024|access-date=2024-12-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.npr.org/transcripts/nx-s1-5217754|title=The creator of video game 'Stardew Valley' talks its legacy and future|last=Summers|first=Juana|date=2024-12-19|website=[[NPR]]|language=en|access-date=2025-05-19}}</ref> {{Authority control}} [[Ангилал:1987 онд төрсөн]] [[Ангилал:Амьд хүн]] hdh6vhlb24qpxsuqshukamyj8cpregg 855252 855251 2026-05-01T05:37:37Z Aliffa Rezha 104292 855252 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хүн|honorific_prefix=|name=Eric Barone|image=Hackfort 2019 - Conversations with Eric Barone 09 (cropped).jpg|caption=Barone in 2019|other_names=ConcernedApe|birth_name=Eric Lorenz Barone|birth_date={{Birth date and age|1987|12|3}}|birth_place=[[Los Angeles, California]], U.S.|alma_mater=[[University of Washington Tacoma]]|occupation={{Hlist|[[Video game developer]]|[[video game designer]]|composer|musician}}|years active=2008–present|citizenship=American|known_for=''[[Stardew Valley]]''|awards=|spouse=Amber Hageman|website={{URL|concernedape.com}}|signature=Eric barone concernedape signature.svg}} '''Eric Lorenz Barone''' <ref>{{Cite web|url=https://www.auburn-reporter.com/news/auburn-area-students-to-graduate-from-uw-on-saturday/|title=Auburn-area students to graduate from UW on Saturday|date=2011-06-06|website=Auburn Reporter|language=en-US|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20241213172025/https://www.auburn-reporter.com/news/auburn-area-students-to-graduate-from-uw-on-saturday/|archive-date=December 13, 2024|access-date=2024-12-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.npr.org/transcripts/nx-s1-5217754|title=The creator of video game 'Stardew Valley' talks its legacy and future|last=Summers|first=Juana|date=2024-12-19|website=[[NPR]]|language=en|access-date=2025-05-19}}</ref>1987 оны 12-р сарын 3-нд төрсөн, мэргэжлийн нэрээр ConcernedApe хэмээн танигдсан тэрээр Америкийн видео тоглоомын хөгжүүлэгч бөгөөд хөгжимчин юм. Тэрээр 2016 онд гарсан Stardew Valley тоглоомыг ганцаараа бүтээснээрээ хамгийн их танигдсан. Eric Barone нь компьютерийн шинжлэх ухааны зэрэгтэй видео тоглоомын хөгжүүлэгч бөгөөд уг тоглоомын бүх талыг, код бичихээс эхлээд хөгжмийн ая зохиох хүртэл, өөрөө хариуцан ажилласан. Тэрээр тоглоом гарснаас хойш хэдэн жилийн турш шинэчлэлтүүд дээр ганцаараа ажиллаж, дараа нь цаашдын хөгжүүлэлтэд туслуулахын тулд жижиг баг бүрдүүлсэн. Тэрээр Stardew Valley тоглоомыг үргэлжлүүлэн дэмжихийн зэрэгцээ дараагийн төсөл болох Haunted Chocolatier дээр ажиллаж байна. {{Authority control}} [[Ангилал:1987 онд төрсөн]] [[Ангилал:Амьд хүн]] 30b1el2sp05y6i0y07jm6c8753pyeln Бээжин-Шанхайн өндөр хурдны төмөр зам 0 146234 855254 2026-05-01T05:48:42Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Бээжин-Шанхайн өндөр хурдны төмөр зам''' ([[Хятад хэл|хятад]]. 京沪高速铁路, [[Пиньинь|пиньинь.]] ''JīngHù GāoSù TiěLù'' (З''инХу ГаоСу ТиеЛу'') — 1,318 километр (819 миль) урттай өндөр хурдны газар дээрх төмөр замын тээврийн шугам. [[Файл:Beijing-Shanghai Railroad.svg|thumb|284x284px]] Энэхүү тээв..." 855254 wikitext text/x-wiki '''Бээжин-Шанхайн өндөр хурдны төмөр зам''' ([[Хятад хэл|хятад]]. 京沪高速铁路, [[Пиньинь|пиньинь.]] ''JīngHù GāoSù TiěLù'' (З''инХу ГаоСу ТиеЛу'') — 1,318 километр (819 миль) урттай өндөр хурдны газар дээрх төмөр замын тээврийн шугам. [[Файл:Beijing-Shanghai Railroad.svg|thumb|284x284px]] Энэхүү тээврийн шугам нь БНХАУ-ын хоёр томоохон эдийн засгийн бүс болох Бохай булан болон Хөх мөрний адагт байх хотуудыг холбодог байна. Төмөр замын барилгын ажил 2008 оны 4-р сарын 18-нд эхэлж, 2010 оны 11-р сарын 15-нд дууссан байна. Албан ёсны нээлт 2011 оны 6-р сарын 30-нд болсон ажээ. Төмөр замыг тавих ажилд нийт 135,000 ажилчин оролцсон бөгөөд энэ шугам нь Бээжин-Шанхай чигэлэлийн хуучин төмөр замын шугамтай зэрэгцэн орших 21 хотоор дамжин өнгөрдөг. Энэ өндөр хурдны төмөр замын шугам нь хоёр чиглэлд явдаг хос замтай юм. [[Файл:Beijing-Shanghai express railway2.jpg|thumb|407x407px|Хөх мөрөн дээгүүр гарах гүүр]] Энэхүү замын шугам нь галт тэрэгний хамгийн дээд хурд нь 380 км/цаг байсан анхны шугам болж байсан юм. Ашиглалтад орсноор уг төмөр замын шугам нь 2009 оны 12-р сард нээгдсэн [[Ухань-Гуанжоу хурдны төмөр зам|Ухань-Гуанжоу хурдны төмөр замыг]] давж, дэлхийн хамгийн өндөр хурдны төмөр зам болжээ. Шугамын эцсийн буудлуудын хооронд галт тэрэг зогсолтгүй явах хугацаа 3 цаг 58 минут бөгөөд дундаж хурд нь 329 км/цаг байдаг юм. == Тодорхойлолтууд == Энэхүү төмөр замын шугамыг "Бээжин-Шанхайн Өндөр Хурдны Төмөр Зам ХХК" (Beijing-Shanghai High-Speed Railway Co., Ltd.) барьсан. Төслийн өртөг нь 220.94 тэрбум хятад юань (ойролцоогоор 33.29 тэрбум ам.доллар) байв. Зөвхөн нэг чиглэлд жилд 80 сая зорчигч тээвэрлэдэг бөгөөд өдөрт 220,000 зорчигч тээвэрлэдэг нь хуучин уламжлалт шугамаас хоёр дахин их впфгпп юм. Оргил ачааллын үед галт тэрэг 3 минут тутамд хөдөлдөг байна. Энэхүү чиглэлд 244 төмөр замын гүүр байдаг бөгөөд үүнд дэлхийн хамгийн урт нь болох Даньян, Куншань хотуудын хоорондох 164 километр урт гүүр (Даньян-Куншань гүүр) ордог юм. Мөн уг шугамын дагуу нийт 16.1 километр урттай 22 хонгил барьсан байна. Шугамын 1196 километр замыг балластгүй технологи ашиглан барьсан ажээ. Шугамын хэмнэлттэй ажиллах хурд нь 350 км/цаг бөгөөд хамгийн дээд хурд нь 380 км/цаг юм. Бээжин, Шанхайн хоорондох дундаж хурд нь 330 км/цаг бөгөөд аяллын хугацааг 10 цагаас 4 цаг болгон бууруулсан байна. CTCS-3 галт тэрэгний удирдлагын систем нь галт тэрэгнүүдийг 380 км/цаг хурдтайгаар хянадаг байна. Шугам нь тус бүр 16 вагоноос бүрдсэн Хятадын CRH-380A цуврал галт тэрэгнүүдийг ашигладаг. Галт тэрэг бүр 16 МВт эрчим хүч хэрэглэдэг бөгөөд дээд тал нь 1050 зорчигч тээвэрлэх боломжтой. 30ylixi57akvqmnmz2gm4m6s5k1hvnd 855258 855254 2026-05-01T07:51:02Z Avirmed Batsaikhan 53733 855258 wikitext text/x-wiki '''Бээжин-Шанхайн өндөр хурдны төмөр зам''' ([[Хятад хэл|хятад]]. 京沪高速铁路, [[Пиньинь|пиньинь.]] ''JīngHù GāoSù TiěLù'' (З''инХу ГаоСу ТиеЛу'') — 1,318 километр (819 миль) урттай өндөр хурдны газар дээрх төмөр замын тээврийн шугам. [[Файл:Beijing-Shanghai Railroad.svg|thumb|284x284px]] Энэхүү тээврийн шугам нь БНХАУ-ын хоёр томоохон эдийн засгийн бүс болох Бохай булан болон Хөх мөрний адагт байх хотуудыг холбодог байна. Төмөр замын барилгын ажил 2008 оны 4-р сарын 18-нд эхэлж, 2010 оны 11-р сарын 15-нд дууссан байна. Албан ёсны нээлт 2011 оны 6-р сарын 30-нд болсон ажээ. Төмөр замыг тавих ажилд нийт 135,000 ажилчин оролцсон бөгөөд энэ шугам нь Бээжин-Шанхай чигэлэлийн хуучин төмөр замын шугамтай зэрэгцэн орших 21 хотоор дамжин өнгөрдөг. Энэ өндөр хурдны төмөр замын шугам нь хоёр чиглэлд явдаг хос замтай юм. [[Файл:Beijing-Shanghai express railway2.jpg|thumb|407x407px|Хөх мөрөн дээгүүр гарах гүүр]] Энэхүү замын шугам нь галт тэрэгний хамгийн дээд хурд нь 380 км/цаг байсан анхны шугам болж байсан юм. Ашиглалтад орсноор уг төмөр замын шугам нь 2009 оны 12-р сард нээгдсэн [[Ухань-Гуанжоу хурдны төмөр зам|Ухань-Гуанжоу хурдны төмөр замыг]] давж, дэлхийн хамгийн өндөр хурдны төмөр зам болжээ. Шугамын эцсийн буудлуудын хооронд галт тэрэг зогсолтгүй явах хугацаа 3 цаг 58 минут бөгөөд дундаж хурд нь 329 км/цаг байдаг юм. == Тодорхойлолтууд == Энэхүү төмөр замын шугамыг "Бээжин-Шанхайн Өндөр Хурдны Төмөр Зам ХХК" (Beijing-Shanghai High-Speed Railway Co., Ltd.) барьсан. Төслийн өртөг нь 220.94 тэрбум хятад юань (ойролцоогоор 33.29 тэрбум ам.доллар) байв. Зөвхөн нэг чиглэлд жилд 80 сая зорчигч тээвэрлэдэг бөгөөд өдөрт 220,000 зорчигч тээвэрлэдэг нь хуучин уламжлалт шугамаас хоёр дахин их впфгпп юм. Оргил ачааллын үед галт тэрэг 3 минут тутамд хөдөлдөг байна. Энэхүү чиглэлд 244 төмөр замын гүүр байдаг бөгөөд үүнд дэлхийн хамгийн урт нь болох Даньян, Куншань хотуудын хоорондох 164 километр урт гүүр (Даньян-Куншань гүүр) ордог юм. Мөн уг шугамын дагуу нийт 16.1 километр урттай 22 хонгил барьсан байна. Шугамын 1196 километр замыг балластгүй технологи ашиглан барьсан ажээ. Шугамын хэмнэлттэй ажиллах хурд нь 350 км/цаг бөгөөд хамгийн дээд хурд нь 380 км/цаг юм. Бээжин, Шанхайн хоорондох дундаж хурд нь 330 км/цаг бөгөөд аяллын хугацааг 10 цагаас 4 цаг болгон бууруулсан байна. CTCS-3 галт тэрэгний удирдлагын систем нь галт тэрэгнүүдийг 380 км/цаг хурдтайгаар хянадаг байна. Шугам нь тус бүр 16 вагоноос бүрдсэн Хятадын CRH-380A цуврал галт тэрэгнүүдийг ашигладаг. Галт тэрэг бүр 16 МВт эрчим хүч хэрэглэдэг бөгөөд дээд тал нь 1050 зорчигч тээвэрлэх боломжтой. == Бээжин-Шанхай чиглэлийн замын өртөөнүүд == {| class="wikitable" | colspan="3" | |- |Км | colspan="2" |Бээжин-Өмнөд |- |59.5 | colspan="2" |Ланфан |- | | colspan="2" |Тяньзинь-Баруун |- |131.4 | colspan="2" |Тяньзинь-Өмнөд |- |219.3 | colspan="2" |Цанжоу-Баруун |- |328 | colspan="2" |Дэжоу-Зүүн |- | | colspan="2" |<small>Шар мөрөн дээгүүрх гүүр</small> |- |419.5 | colspan="2" |Цинань-Баруун |- |462.7 | colspan="2" |Тайань |- |533.2 | colspan="2" |Цюйфу-Зүүн |- |589.2 | colspan="2" |Тэнжоу-Зүүн |- |625.3 | colspan="2" |Цаожуан |- |688.7 | colspan="2" |Сюйжоу-Зүүн |- |756.2 | colspan="2" |Сужоу (Аньхой)-Зүүн |- |844.4 | colspan="2" |Бэнбу-Өмнөд |- | | colspan="2" |Динъюань |- |959.4 | colspan="2" |Чужоу |- | | colspan="2" |<small>Хөх мөрөн дээгүүрх гүүр</small> |- |1018.6 | colspan="2" |Нанжин-Өмнөд |- |1083.7 | colspan="2" |Чэньзян-Өмнөд |- |1111.85 | colspan="2" |Даньян-Умард |- |1144.8 | colspan="2" |Чанжоу-Умард |- |1201.2 | colspan="2" |Уси-Зүүн |- |1228 | colspan="2" |Сужоу (Зянсу)-Умард |- |1259.3 | colspan="2" |Куньшань-Өмнөд |- |1302.9 | colspan="2" |Шанхай-Хунцяо |} bpwbll3znbj08i7mat4462psugziz01 Хятадын юань (мөнгө) 0 146235 855256 2026-05-01T06:05:44Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Хятадын юань''' буюу Ренминби ([[Хятад хэл|Хятад хэлээр хялбаршуулсан]]: 元, [[пиньинь]]: юань) [[Хятад|Бүгд Найрамдах Хятад Ард ​​Улсын]] мөнгөний нэгж бөгөөд юанийн ([[Хятад хэл|хятад.]] 人民币, [[пиньинь]]: rénmínbì, шууд утгаараа- "ардын мөнгө", товчилсон RMB) үнэ цэни..." 855256 wikitext text/x-wiki '''Хятадын юань''' буюу Ренминби ([[Хятад хэл|Хятад хэлээр хялбаршуулсан]]: 元, [[пиньинь]]: юань) [[Хятад|Бүгд Найрамдах Хятад Ард ​​Улсын]] мөнгөний нэгж бөгөөд юанийн ([[Хятад хэл|хятад.]] 人民币, [[пиньинь]]: rénmínbì, шууд утгаараа- "ардын мөнгө", товчилсон RMB) үнэ цэнийг хэмжихэд ашигладаг. ISO 4217 стандартын үсгийн код нь CNY, тоон код нь 156. Тэмдэгтүүд нь ¥, 元, 圆, гаргагч нь [[Хятадын Ардын банк|Хятадын Ардын Банк]] (1948 оны 12-р сарын 1-нд байгуулагдсан) юм. Дэлхийн нөөцийн валютуудын нэг бөгөөд [[Олон Улсын Валютын Сан|ОУВС]]-гийн тусгай зээл авах эрхийн сагсанд багтдаг. Анх 1948 онд нэвтрүүлсэн бөгөөд хэд хэдэн валютыг орлосон. Үүнд: Өвөр Монголын юань, Манжго юань, Улаан армийн командлалын юань, Японы цэргийн иен, Төвөдийн шранг. 1994 оноос 2005 оны 7-р сар хүртэл юанийг АНУ-ын доллартай 8.28:1 ханшаар холбож байсан. 2025 оны 4-р сарын байдлаар хятадын юань нь дэлхийд хамгийн их арилжаалагддаг 5 дахь валют болсон. Юанийг одоогоор [[Умард Солонгос|БНАСАУ]]-д албан ёсны валют болох Хойд Солонгосын воноос гадна ашиглаж байна. Хятадын бүх мөнгөн дэвсгэртүүд нь БНХАУ-ын өөртөө заса орон (Гуанси Жуан, Монгол, Шинжаан Уйгур, Төвд) гэсэн дөрвөн албан ёсны хэлээр (жуан, монгол, уйгур, төвд) бичээстэй байдаг. Нэг юань нь 10 жиао (角)-д хуваагддаг бөгөөд энэ нь 10 фен (分) болж хуваагддаг. Жишээлбэл, 3.14 юанийг 3 юань 1 жиао 4 фен ([[Хятад хэл|хятад:]] 三元一角四分) гэж дууддаг байна. 7q7j2tsr81ps69a92j5gogugrhl2u8a 855257 855256 2026-05-01T07:43:36Z Avirmed Batsaikhan 53733 855257 wikitext text/x-wiki [[Файл:RMB3-10yuan-A.jpg|thumb|331x331px]] '''Хятадын юань''' буюу Ренминби ([[Хятад хэл|Хятад хэлээр хялбаршуулсан]]: 元, [[пиньинь]]: юань) [[Хятад|Бүгд Найрамдах Хятад Ард ​​Улсын]] мөнгөний нэгж бөгөөд юанийн ([[Хятад хэл|хятад.]] 人民币, [[пиньинь]]: rénmínbì, шууд утгаараа- "ардын мөнгө", товчилсон RMB) үнэ цэнийг хэмжихэд ашигладаг. ISO 4217 стандартын үсгийн код нь CNY, тоон код нь 156. Тэмдэгтүүд нь ¥, 元, 圆, гаргагч нь [[Хятадын Ардын банк|Хятадын Ардын Банк]] (1948 оны 12-р сарын 1-нд байгуулагдсан) юм. Дэлхийн нөөцийн валютуудын нэг бөгөөд [[Олон Улсын Валютын Сан|ОУВС]]-гийн тусгай зээл авах эрхийн сагсанд багтдаг. [[Файл:중국 돈.jpg|thumb]] Анх 1948 онд нэвтрүүлсэн бөгөөд хэд хэдэн валютыг орлосон. Үүнд: Өвөр Монголын юань, Манжго юань, Улаан армийн командлалын юань, Японы цэргийн иен, Төвөдийн шранг. 1994 оноос 2005 оны 7-р сар хүртэл юанийг АНУ-ын доллартай 8.28:1 ханшаар холбож байсан. 2025 оны 4-р сарын байдлаар хятадын юань нь дэлхийд хамгийн их арилжаалагддаг 5 дахь валют болсон. Юанийг одоогоор [[Умард Солонгос|БНАСАУ]]-д албан ёсны валют болох Хойд Солонгосын воноос гадна ашиглаж байна. Хятадын бүх мөнгөн дэвсгэртүүд нь БНХАУ-ын өөртөө заса орон (Гуанси Жуан, Монгол, Шинжаан Уйгур, Төвд) гэсэн дөрвөн албан ёсны хэлээр (жуан, монгол, уйгур, төвд) бичээстэй байдаг. Нэг юань нь 10 жиао (角)-д хуваагддаг бөгөөд энэ нь 10 фен (分) болж хуваагддаг. Жишээлбэл, 3.14 юанийг 3 юань 1 жиао 4 фен ([[Хятад хэл|хятад:]] 三元一角四分) гэж дууддаг байна. 1, 5 жяо, 1 юанийн зоосон мөнгөнүүд гүйлгээнд байдаг. Хамгийн жижиг 1, 2, 5 фэнийн зооснууд нь албан ёсоор хууль ёсны төлбөрийн хэрэгсэл боловч ховор хэрэглэгддэг. Гүйлгээнд байгаа мөнгөн дэвсгэртүүдэд 1980 оны 1, 5 жяо, 1999 оны 1, 5, 10, 20, 50, 100 юанийн зооснууд (2005, 2015 оны шинэчилсэн хувилбаруудыг оруулаад), мөн дараа үеийн мөнгөн дэвсгэртүүд багтдаг. 2019 оны шинэ зоос, мөнгөн дэвсгэртүүд эцэстээ давамгайлж, өмнөх дугааруудыг аажмаар орлох болно. == Хятадын валютын бодлого == Хятадад юанийн ханшийг хязгааргүй тооны оролцогчдын эрэлт, нийлүүлэлтээр тодорхойлдог гадаад валютын бирж байдаггүй. Гэсэн хэдий ч Хятадад 2003 оноос хойш банк хоорондын гадаад валютын зах зээл үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Арилжаа эрхлэхийн тулд аккредитив шаардлагатай бөгөөд энэ нь банк гадаад валют шаардлагатай импортын гүйлгээг тайлбарлах ёстой гэсэн үг юм. 2005 онд зах зээлийн эрэлт, нийлүүлэлтэд үндэслэн, валютын сагстай уялдуулсан юанийн зохицуулалттай хөвөгч ханшийг нэвтрүүлсэн. 2009 онд Хятадын компаниуд хил дамнасан юанийн шилжүүлэг хийхийг зөвшөөрсөн. 2009 оноос хойш Хонконгийн бирж нь мөн "оффшор" юань (CNH)-ийг арилжаалж байгаа бөгөөд энэ нь хөвөгч ханштай бөгөөд гадаадын компаниуд Хятадын эх газрын зах зээлээс хөрөнгөө буцааж татахад тусалдаг байна. 2021 оны 9-р сард SWIFT систем дэх банк хоорондын гүйлгээний 2.19%-ийг юань эзэлж байсан бөгөөд АНУ-ын доллар 39.38%-ийг, евро 38.43%-ийг, Оросын рубль 0.18%-ийг эзэлж байв. 1994 оноос хойш Хятадын эрх баригчид юанийн ханшийг 1 ам.доллар = 8.27 юань барьж ирсэн. Гэсэн хэдий ч Европын холбооны орнууд, [[Япон]], ялангуяа [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын зүгээс Хятадын юанийг либералчлахыг шаардаж улам бүр нэмэгдэж байна. Тэд юанийн үнэ цэнийг дутуу үнэлж байгаа нь Хятадын бараа бүтээгдэхүүнд нэмэлт өрсөлдөх давуу тал олгож байна гэж үзэж байгаа юм. АНУ-ын Хятадтай хийсэн худалдааны алдагдал 2004 онд 162 тэрбум ам.долларт хүрсэн бөгөөд 2005 оны эхний улиралд өмнөх оны мөн үетэй харьцуулахад дахин 40%-иар өссөн байна. 2005 оны 7-р сарын 21-нд Хятад улс юанийн доллартай уяахаас татгалзаж, ханшийг 2%-иар өсгөсөн. [[Хонконг]], [[Макао]] гэсэн хоёр тусгай захиргааны бүс нь "нэг улс, хоёр систем" зарчим болон тус хоёр нутаг дэвсгэрийн үндсэн хуулийн дагуу өөрсдийн мөнгөн тэмдэгтийг хэргэлдэг. Тиймээс Хонконг доллар болон Макаогийн патака нь эдгээр хоёр нутаг дэвсгэрт хууль ёсны мөнгөн тэмдэгт хэвээр байгаа бөгөөд юань нь заримдаа хүлээн зөвшөөрөгддөг ч хууль ёсны төлбөрийн хэрэгсэл биш юм. Хонконгийн ихэнх банкууд хүмүүст юанийн данс хөтлөхийг зөвшөөрдөг. 2010 оны 7-р сард хууль тогтоомжийн өөрчлөлтийн дараа дэлхийн олон банкууд хүмүүст Хятадын юань дээр хадгаламж хадгалах сонголтыг аажмаар санал болгож байгаа юм. 88tcdki05koe01nd06ai1dzj0o65rp6 Ухань-Гуанжоу хурдны төмөр зам 0 146236 855259 2026-05-01T08:09:14Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Map of Wuhan-Guangzhou Passenger Line.png|thumb|867x867px|Ухань-Гуанжоу хурдны төмөр замын өртөөнүүд]] '''Ухань-Гуанжоу хурдны төмөр зам''' ([[Хятад хэл|хятад.]] 武廣客運專線, [[Пиньинь|пиньинь.]] ''Wǔguǎng Kèyùn Zhuānxiàn'') - 2009 оны 12-р сарын 26-нд нээгдсэн Хятадын өндөр хурдны төмөр зам. Энэ зам..." 855259 wikitext text/x-wiki [[Файл:Map of Wuhan-Guangzhou Passenger Line.png|thumb|867x867px|Ухань-Гуанжоу хурдны төмөр замын өртөөнүүд]] '''Ухань-Гуанжоу хурдны төмөр зам''' ([[Хятад хэл|хятад.]] 武廣客運專線, [[Пиньинь|пиньинь.]] ''Wǔguǎng Kèyùn Zhuānxiàn'') - 2009 оны 12-р сарын 26-нд нээгдсэн Хятадын өндөр хурдны төмөр зам. Энэ зам нь [[Үхань]], [[Гуанжоу]] хотуудыг холбодог. 2011 онд [[Бээжин-Шанхайн өндөр хурдны төмөр зам|Бээжин-Шанхай өндөр хурдны]] [[Бээжин-Шанхайн өндөр хурдны төмөр зам|төмөр замын]] шугам нээгдэх хүртэл 350 км/цаг хүртэл хурдтайгаар дэлхийн хамгийн хурдан төмөр зам байв. Шугамыг 2009 оны 12-р сарын 9-нд туршиж үзсэн бөгөөд хамгийн дээд хурд нь 394.2 км/цаг байв. Ухань-Гуанжоу хотын хоорондох зай нь 968 км. Галт тэрэгний дундаж хурд нь 323 км/цаг; аяллын хугацаа ойролцоогоор 3 цаг (өмнө нь ойролцоогоор 10.5 цаг байсан). Замын дагуу 16 өртөө байдаг. Нээлтийн үед 2009 онд энэ нь Хятадын хамгийн урт хурдны төмөр зам байсан юм. Ухань хотод уг шугам нь Хэфэй болон цаашлаад баруун тийш Ичан хүртэлх өндөр хурдны шугамтай холбогддог. Эдгээр шугамууд эцэстээ улс даяарх Шанхай-Чэнду чиглэлийн өндөр хурдны төмөр замын нэг хэсэг болно. [[Файл:China railways CRH2 unit 001.jpg|thumb|CRH2 толгой вагон]] [[Шанхай]]-[[Күньмин|Кунминь]] 2000 км урт хурдны төмөр замыг энэ шугамын шинэ [[Чанша]] өртөөгөөр дайран барихаар төлөвлөж байна. == Үндсэн өртөөнүүд == * Ухань * Сианнинг-Хойд * Чиби-Хойд * Юэян-Зүүн * Милуо-Зүүн * Чанша-Өмнөд * Жужоу-Баруун * Хэншан-Баруун * Хэнгян-Зүүн * Ченжоу-Баруун * Шаогуан * Чинюань * Гуанжоу-Хойд * Гуанжоу -Өмнөд[[Файл:Wuhan railway station 01.JPG|thumb|Уханий галт тэрэгний өртөө]] 78v6300lzjcs19ywa2xv5uszfjj05t4 Аягуз голын тулалдаан 0 146237 855261 2026-05-01T08:26:44Z HorseBro the hemionus 100126 Хуудас үүсгэв: "{{Инфобокс дайн | conflict = Аягуз голын тулалдаан | place = [[Аягуз]], орчин үеийн Казахстан | date = 1717 оны хавар | partof = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | result = Зүүнгарын ялалт | combatant1 = {{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}..." 855261 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Аягуз голын тулалдаан | place = [[Аягуз]], орчин үеийн Казахстан | date = 1717 оны хавар | partof = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | result = Зүүнгарын ялалт | combatant1 = {{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | commander1 = {{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Абулхайр хаан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Кайп хан]] | commander2 = Үл мэдэгдэх | strength1 = 30,000 | strength2 = 1,000–5,000 | casualties1 = Хүнд | casualties2 = Бага }} '''Аягуз голын тулалдаан''' нь 1717 онд [[Казах–Зүүнгарын дайнууд|Казах–Зүүнгарын дайнуудын]] үеэр [[Казахын ханлиг]] болон [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хооронд [[Аягуз|Аягуз гол]] дээр болсон тулаан юм. Энэ тулаан нь хамгийн чухал тулаануудын нэг байсан бөгөөд, хожим нь Зүүнгарын цэргүүд [[Түркистан|Туркистан]] руу довтлоход хүргэсэн юм. 1717 оны хавар Кайп хан, [[Абулхайр хаан]] нарын удирдсан Аягуз голын орчимд Казахын 30,000 цэрэгтэй Зүүнгарын эсрэг довтлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}}{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарууд нэмэлт хүч иртэл байр сууриа хадгалахын тулд модон шуудуу, бэхлэлт босгосон. Дараа нь 1,500 орчим хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй нэмэлт хүч ирж, Казахын армийг ялав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} Кайп хан тулалдаанаас зугтсан боловч төв байрандаа алагдаж, Абулхайр мөн байр сууриа орхин [[Бухар]] руу зугтсан нь казахууд Сары-Аркагийн хяналтаа алдахад хүргэсэн (Тургайн хөндийн нэг хэсгийг эс тооцвол). Сүүлийн өдөр 1,500 хүнтэй Зүүнгарын цэрэг казахуудыг ялсан бөгөөд казахууд тоо болон галт зэвсгийн хувьд давамгайлж байсан ч, Зүүнгарын харгис хэрцгий довтолгоог тэсвэрлэж чадалгүй, морьтой довтолгоо, дараа нь гардан тулалдаан болж, казахууд ухарчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} == Лавлагаа == {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Kushkumbaev |first=A. K |title=Военное дело казахов в XVII–XVIII веках |publisher=Dyke Press |year=2001 |location=Almaty}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000130205/PDF/130205eng.pdf.multi |title=History of Civilizations of Central Asia |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th |pages=934}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монголчуудын оролцсон дайн]] nlrbnwhy3zg4vfcemzm9508orgenaem 855262 855261 2026-05-01T08:27:05Z HorseBro the hemionus 100126 HorseBro the hemionus moved page [[Аягөз голын тулалдаан (1717)]] to [[Аягуз голын тулалдаан]] 855261 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Аягуз голын тулалдаан | place = [[Аягуз]], орчин үеийн Казахстан | date = 1717 оны хавар | partof = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | result = Зүүнгарын ялалт | combatant1 = {{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | commander1 = {{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Абулхайр хаан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Кайп хан]] | commander2 = Үл мэдэгдэх | strength1 = 30,000 | strength2 = 1,000–5,000 | casualties1 = Хүнд | casualties2 = Бага }} '''Аягуз голын тулалдаан''' нь 1717 онд [[Казах–Зүүнгарын дайнууд|Казах–Зүүнгарын дайнуудын]] үеэр [[Казахын ханлиг]] болон [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хооронд [[Аягуз|Аягуз гол]] дээр болсон тулаан юм. Энэ тулаан нь хамгийн чухал тулаануудын нэг байсан бөгөөд, хожим нь Зүүнгарын цэргүүд [[Түркистан|Туркистан]] руу довтлоход хүргэсэн юм. 1717 оны хавар Кайп хан, [[Абулхайр хаан]] нарын удирдсан Аягуз голын орчимд Казахын 30,000 цэрэгтэй Зүүнгарын эсрэг довтлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}}{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарууд нэмэлт хүч иртэл байр сууриа хадгалахын тулд модон шуудуу, бэхлэлт босгосон. Дараа нь 1,500 орчим хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй нэмэлт хүч ирж, Казахын армийг ялав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} Кайп хан тулалдаанаас зугтсан боловч төв байрандаа алагдаж, Абулхайр мөн байр сууриа орхин [[Бухар]] руу зугтсан нь казахууд Сары-Аркагийн хяналтаа алдахад хүргэсэн (Тургайн хөндийн нэг хэсгийг эс тооцвол). Сүүлийн өдөр 1,500 хүнтэй Зүүнгарын цэрэг казахуудыг ялсан бөгөөд казахууд тоо болон галт зэвсгийн хувьд давамгайлж байсан ч, Зүүнгарын харгис хэрцгий довтолгоог тэсвэрлэж чадалгүй, морьтой довтолгоо, дараа нь гардан тулалдаан болж, казахууд ухарчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} == Лавлагаа == {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Kushkumbaev |first=A. K |title=Военное дело казахов в XVII–XVIII веках |publisher=Dyke Press |year=2001 |location=Almaty}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000130205/PDF/130205eng.pdf.multi |title=History of Civilizations of Central Asia |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th |pages=934}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монголчуудын оролцсон дайн]] nlrbnwhy3zg4vfcemzm9508orgenaem Аягөз голын тулалдаан (1717) 0 146238 855263 2026-05-01T08:27:05Z HorseBro the hemionus 100126 HorseBro the hemionus moved page [[Аягөз голын тулалдаан (1717)]] to [[Аягуз голын тулалдаан]] 855263 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Аягуз голын тулалдаан]] 47gbnfzy5oavasse1k5lfkusmc2oi9o Singapore Airlines 0 146239 855266 2026-05-01T08:32:35Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Singapore Airlines Logo.svg|thumb|343x343px]] '''Singapore Airlines''' (SGX: SIAL) нь 1947 оны 5-р сарын 1-нд байгуулагдсан Сингапурын үндэсний агаарын тээврийн компани юм. Анх "Malayan Airways" нэртэй байсан энэ компани 2000 оноос хойш Star Alliance-ийн гишүүн болсон. Компаний төв бааз нь Сингапурын иргэ..." 855266 wikitext text/x-wiki [[Файл:Singapore Airlines Logo.svg|thumb|343x343px]] '''Singapore Airlines''' (SGX: SIAL) нь 1947 оны 5-р сарын 1-нд байгуулагдсан Сингапурын үндэсний агаарын тээврийн компани юм. Анх "Malayan Airways" нэртэй байсан энэ компани 2000 оноос хойш Star Alliance-ийн гишүүн болсон. Компаний төв бааз нь Сингапурын иргэний гол нисэх онгоцны буудал болох "Чанги" нисэх онгоцны буудал юм. '''Singapore Airlines''' '''буюу "'''Сингапур Эйрлайнс" нь Чанги нисэх онгоцны буудлаасаа таван тивийн 32 орны 62 чиглэлд нислэг үйлддэг. Сингапур Эйрлайнс нь Зүүн Өмнөд Азид хүчтэй байр суурь эзэлдэг бөгөөд охин компани болох SilkAir-тайгаа хамтран Сингапурыг Зүүн Өмнөд Азийн бусад агаарын тээврийн компаниудаас илүү олон улсын чиглэлтэй холбодог. Тус агаарын тээврийн компанийн Сингапур дахь төв нь Европоос Зүүн Өмнөд Ази, Австрали руу шууд нислэг үйлддэг байна. 2013 оны 11-р сарын 23-нд Сингапурын агаарын тээврийн компани Сингапур-Ньюарк чиглэлд 15,345 км нисч, хамгийн урт зогсолтгүй зорчигчийн нислэгийн дээд амжилтыг эвдсэн. Энэ чиглэл одоогоор Франкфурт-на-Майн хотод зогсолттойгоор үйл ажиллагаагаа явуулж байна. 2015 оны 10-р сарын 14-нд Сингапурын агаарын тээврийн компани энэ чиглэлийг сэргээх төлөвлөгөөгөө зарласан. Хэдэн жил дараалан тус компани Skytrax зөвлөх компаниас таван одны тавыг нь авсан. 2018 онд Сингапурын агаарын тээврийн компани "Шилдэг нэгдүгээр зэрэглэлийн", "Шилдэг нэгдүгээр зэрэглэлийн суудал", "Азийн шилдэг агаарын тээврийн компани" гэсэн ангилалд тэргүүн байр эзэлсэн юм. Тус агаарын тээврийн компани зорчигчдын тав тухыг онцгойлон анхаарч, эдийн засгийн зэрэглэлийн зорчигчдод илүү их зай гаргах, нэгдүгээр болон бизнес ангиллын бүрэн хэвтээ суудал (бүтэн дэлгэгддэг ор), ангилал тус бүрт тусдаа дэлгэцээр дамжуулан үзэх боломжтой олон төрлийн зугаа цэнгэлийн хөтөлбөрүүдийг санал болгодог. Үүний үр дүнд, агаарын тээврийн компани онгоцон дээрх тав тухын оронд өндөр тасалбарын үнийг илүүд үздэг зорчигчдод үйлчилдэг. 5fsy65hiaioq54g5zp9sw3gks8szs4y 855267 855266 2026-05-01T08:38:16Z Avirmed Batsaikhan 53733 855267 wikitext text/x-wiki [[Файл:Singapore Airlines Logo.svg|thumb|343x343px]] '''Singapore Airlines''' (SGX: SIAL) нь 1947 оны 5-р сарын 1-нд байгуулагдсан Сингапурын үндэсний агаарын тээврийн компани юм. Анх "Malayan Airways" нэртэй байсан энэ компани 2000 оноос хойш Star Alliance-ийн гишүүн болсон. Компаний төв бааз нь Сингапурын иргэний гол нисэх онгоцны буудал болох "Чанги" нисэх онгоцны буудал юм. '''Singapore Airlines''' '''буюу "'''Сингапур Эйрлайнс" нь Чанги нисэх онгоцны буудлаасаа таван тивийн 32 орны 62 чиглэлд нислэг үйлддэг. Сингапур Эйрлайнс нь Зүүн Өмнөд Азид хүчтэй байр суурь эзэлдэг бөгөөд охин компани болох SilkAir-тайгаа хамтран Сингапурыг Зүүн Өмнөд Азийн бусад агаарын тээврийн компаниудаас илүү олон улсын чиглэлтэй холбодог. Тус агаарын тээврийн компанийн Сингапур дахь төв нь Европоос Зүүн Өмнөд Ази, Австрали руу шууд нислэг үйлддэг байна. 2013 оны 11-р сарын 23-нд Сингапурын агаарын тээврийн компани Сингапур-Ньюарк чиглэлд 15,345 км нисч, хамгийн урт зогсолтгүй зорчигчийн нислэгийн дээд амжилтыг эвдсэн. Энэ чиглэл одоогоор Франкфурт-на-Майн хотод зогсолттойгоор үйл ажиллагаагаа явуулж байна. 2015 оны 10-р сарын 14-нд Сингапурын агаарын тээврийн компани энэ чиглэлийг сэргээх төлөвлөгөөгөө зарласан. Хэдэн жил дараалан тус компани Skytrax зөвлөх компаниас таван одны тавыг нь авсан. 2018 онд Сингапурын агаарын тээврийн компани "Шилдэг нэгдүгээр зэрэглэлийн", "Шилдэг нэгдүгээр зэрэглэлийн суудал", "Азийн шилдэг агаарын тээврийн компани" гэсэн ангилалд тэргүүн байр эзэлсэн юм. Тус агаарын тээврийн компани зорчигчдын тав тухыг онцгойлон анхаарч, эдийн засгийн зэрэглэлийн зорчигчдод илүү их зай гаргах, нэгдүгээр болон бизнес ангиллын бүрэн хэвтээ суудал (бүтэн дэлгэгддэг ор), ангилал тус бүрт тусдаа дэлгэцээр дамжуулан үзэх боломжтой олон төрлийн зугаа цэнгэлийн хөтөлбөрүүдийг санал болгодог. Үүний үр дүнд, агаарын тээврийн компани онгоцон дээрх тав тухын оронд өндөр тасалбарын үнийг илүүд үздэг зорчигчдод үйлчилдэг. '''Singapore Airlines''' компани дэлхийд анх удаа шинэ хоёр давхар [[Airbus A380]] онгоцыг арилжааны зориулалтаар ашигласан бөгөөд өргөн их биетэй Boeing 787-10 онгоцыг мөн ашигласан байна. Тус агаарын тээврийн компанийн флот нь 111 онгоцноос бүрддэг бөгөөд эдгээр онгоцнууд нь зөвхөн урт замын өргөн их биетэй Airbus A330-300, A380, Airbus A350 XWB, Boeing 777-200ER, 777-300, болон 777-300ER онгоцнуудаас бүрддэг. Ихэнх онгоцнууд нь гурван ангиллын (First, Business, and Economy) бүхээгт байрладаг бол зарим Boeing 777-200 онгоцууд нь хоёр ангиллын (Business, Economy) бүхээгтэй. Тус агаарын тээврийн компани нь голчлон тив дамнасан нислэг үйлддэг. ko4nxovmrizkr7dk0ukjx58pgvpl9x9