Амин судлал

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mn">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедиа</sitename>
    <dbname>mnwiki</dbname>
    <base>https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.26</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Тусгай</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Хэрэглэгч</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Хэрэглэгчийн яриа</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедиа</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедиагийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файлын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">МедиаВики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Загвар</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Загварын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Тусламж</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Тусламжийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Ангилал</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Ангиллын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Амин судлал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1217</id>
    <revision>
      <id>855309</id>
      <parentid>839577</parentid>
      <timestamp>2026-05-02T07:18:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>100055</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>855309</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5106" sha1="nd99iqjttdm18jacx3fcs5cob7xfk4l" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}

'''Биологи''' буюу '''амин судлал''' нь [[амьд организм]] түүний амьтай материйг судалдаг шинжлэх ухаан юм. Судлах зүйл, амьд амьдралыг танин мэдэхийн тулд судалдаг боловч зарим амьгүй (амьтай ба амьгүй зүйлийн хоорондох) зүйлийг ч бас судалдаг ([[вирус]], [[вироид]], [[прион]]), ба ер нь биологийн судлах судлагдахууныг яг тухайлан тодорхойлон зааглах боломжгүй юм.

Энэ шинжлэх ухаан нь олон салбар ухааныг багтаадаг :
{| border=&quot;0&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;border: 1px solid #999; background-color:#FFFFFF&quot;
|-align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot;
! Yндсэн салбар
! Жишээ
! Салбар 
|-----
| молекул
| [[молекул биологи]] : [[уураг]], [[Дезоксирибонуклейн хүчил|ДНХ]] 
| [[органик хими]], [[биохими]], [[молекул биологи]]
|-bgcolor=&quot;#EFEFEF&quot;
| бичил
| [[эс]] ([[органит]])
| [[эсийн биологи]], [[цитологи]]
|-----
|
| [[(эс]] , [[амьд организм|организм]] [[нэг эстэн]]
| [[микробиологи]]
|-bgcolor=&quot;#EFEFEF&quot;
|
| [[эрхтэн]], [[эд]]
| [[физиологи]], [[гистологи]]

|-----
| том биетэн
| [[амьд организм|организм]], [[бодьгал]]
| [[организмын биологи]], [[анатоми]]
|-bgcolor=&quot;#EFEFEF&quot;
| хүн ам зүй
| [[хүн ам]]
| [[хүн амын биологи]], [[хүн амын генетик]]
|-----
| тусгай зvйл || [[зүйл]]...
|-bgcolor=&quot;#EFEFEF&quot;
| дэд-тусгай зvйл
| [[популяц]], [[экосистем]]
| [[экологи]], [[филогени]] 
|}

Биологид [[амьд организм|амьд организмыг]] төрөлжүүлэн үзэж аливаа амьд организм хэрхэн оршин тогтнодог болон хоорондоо буюу бусад организмтай мөн хүрээлэн буй орчинтой хэрхэн зохицон оршдог тухай гол анхаарлаа чиглүүлдэг байна.

Энэ шинжлэх ухаан нь олон салбар ухааныг багтаадаг ба тэдгээрийн салбар шинжлэх ухаануудын зарим болох [[ургамал судлал]], [[амьтан судлал]] зэрэг нь эртний [[шинжлэх ухаан]] боловч аливаа амьтад, амьд организм нь үндсэндээ ижил бүтэцтэй болохоор бүхэлд нь судлах нь оновчтой гэж хэсэг эрдэмтэд үзсэнээс үүдэн [[19-р зуун|19-р зууны]] үеэс эхлэн биологийн шинжлэх ухаан нь бүрэн утгаараа цогцоор хөгжиж эхэлсэн түүхтэй. Одоо биологийн шинжлэх ухаан хамгийн түгээмэл томоохон шинжлэх ухаан гэж тооцогддог болсон. биологийн шинжлэх ухаанд эволюцийн онол нь үндсэн тулгуур онол юм.

== Биологийн салбар шинжлэх ухаанууд ==
[[Агропедиа]] -- [[Анатоми]] -- [[Биоархеологи]] -- [[Биохими]] -- [[Молекул биологи]] -- [[Биогеохими]] -- [[Биомеханик]] -- [[Биофизик]] -- [[Биотехнологи]] -- [[Органик хими]] -- [[Ургамал судлал]] -- [[Эсийн биологи]] -- [[Хөгжлийн биологи]] -- [[Экологи]] -- [[Эволюци]] -- [[Ургамал ба амьтны аймаг]] -- [[Генетик]] -- [[Гистологи]] -- [[Иммунологи]] -- [[Анагаах ухаан]] -- [[Микробиологи]] -- [[Палентологи]] -- [[Патологи]] -- [[Гүн ухаан|Философи]] -- [[Хэвлэл]] -- [[Таксономи]] -- [[Вирусологи]] -- [[Амьтан судлал]]

== ==
&lt;gallery&gt;
File:Guriezo Adino vaca toro terneras.jpg|Animalia - Bos primigenius taurus
File:Zboże.jpg|Planta - Triticum
File:Morchella esculenta 08.jpg|Fungi - Morchella esculenta
File:Fucus serratus2.jpg|Stramenopila/Chromista - Fucus serratus
File:Gemmatimonas aurantiaca.jpg|Bacteria - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer)
File:Halobacteria.jpg|Archaea - Halobacteria
File:Gamma phage.png|Virus - Gamma phage
&lt;/gallery&gt;

{{Шинжлэх Ухаан}}

[[Ангилал:Байгалийн шинжлэх ухаан]]
[[Ангилал:Биологи| ]]
[[Ангилал:Биологи шинжлэх ухааны салбараар| ]]
[[Ангилал:Шинжлэх ухааны мэргэжлийн салбар]]


{{sci-stub}}</text>
      <sha1>nd99iqjttdm18jacx3fcs5cob7xfk4l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855310</id>
      <parentid>855309</parentid>
      <timestamp>2026-05-02T07:25:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>100055</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>855310</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5328" sha1="6vv7rmwcwq0ctnh7rwyueedl2p5ofyn" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}

'''Биологи''' буюу '''амин судлал''' нь [[амьд организм]] түүний амьтай материйг судалдаг шинжлэх ухаан юм. Судлах зүйл, амьд амьдралыг танин мэдэхийн тулд судалдаг боловч зарим амьгүй (амьтай ба амьгүй зүйлийн хоорондох) зүйлийг ч бас судалдаг ([[вирус]], [[вироид]], [[прион]]), ба ер нь биологийн судлах судлагдахууныг яг тухайлан тодорхойлон зааглах боломжгүй юм.

Энэ шинжлэх ухаан нь олон салбар ухааныг багтаадаг :
{| border=&quot;0&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;border: 1px solid #999; background-color:#FFFFFF&quot;
|-align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot;
! Yндсэн салбар
! Жишээ
! Салбар 
|-----
| молекул
| [[молекул биологи]] : [[уураг]], [[Дезоксирибонуклейн хүчил|ДНХ]] 
| [[органик хими]], [[биохими]], [[молекул биологи]]
|-bgcolor=&quot;#EFEFEF&quot;
| бичил
| [[эс]] ([[органит]])
| [[эсийн биологи]], [[цитологи]]
|-----
|
| [[(эс]] , [[амьд организм|организм]] [[нэг эстэн]]
| [[микробиологи]]
|-bgcolor=&quot;#EFEFEF&quot;
|
| [[эрхтэн]], [[эд]]
| [[физиологи]], [[гистологи]]

|-----
| том биетэн
| [[амьд организм|организм]], [[бодьгал]]
| [[организмын биологи]], [[анатоми]]
|-bgcolor=&quot;#EFEFEF&quot;
| хүн ам зүй
| [[хүн ам]]
| [[хүн амын биологи]], [[хүн амын генетик]]
|-----
| тусгай зvйл || [[зүйл]]...
|-bgcolor=&quot;#EFEFEF&quot;
| дэд-тусгай зvйл
| [[популяц]], [[экосистем]]
| [[экологи]], [[филогени]] 
|}

Биологид [[амьд организм|амьд организмыг]] төрөлжүүлэн үзэж аливаа амьд организм хэрхэн оршин тогтнодог болон хоорондоо буюу бусад организмтай мөн хүрээлэн буй орчинтой хэрхэн зохицон оршдог тухай гол анхаарлаа чиглүүлдэг байна.

Энэ шинжлэх ухаан нь олон салбар ухааныг багтаадаг ба тэдгээрийн салбар шинжлэх ухаануудын зарим болох [[ургамал судлал]], [[амьтан судлал]] зэрэг нь эртний [[шинжлэх ухаан]] боловч аливаа амьтад, амьд организм нь үндсэндээ ижил бүтэцтэй болохоор бүхэлд нь судлах нь оновчтой гэж хэсэг эрдэмтэд үзсэнээс үүдэн [[19-р зуун|19-р зууны]] үеэс эхлэн биологийн шинжлэх ухаан нь бүрэн утгаараа цогцоор хөгжиж эхэлсэн түүхтэй. Одоо биологийн шинжлэх ухаан хамгийн түгээмэл томоохон шинжлэх ухаан гэж тооцогддог болсон. биологийн шинжлэх ухаанд эволюцийн онол нь үндсэн тулгуур онол юм.

== Үгийн гарал ==
[[Грек хэл|Грекийн]] [[wikt:βίος|βίος]] (bíos) &quot;[[амьдрал]]&quot; ба [[wikt:λογία|λογία]] (logia) &quot;[[Шинжлэх ухаан#Судлал|судлал]]&quot;

== Биологийн салбар шинжлэх ухаанууд ==
[[Агропедиа]] -- [[Анатоми]] -- [[Биоархеологи]] -- [[Биохими]] -- [[Молекул биологи]] -- [[Биогеохими]] -- [[Биомеханик]] -- [[Биофизик]] -- [[Биотехнологи]] -- [[Органик хими]] -- [[Ургамал судлал]] -- [[Эсийн биологи]] -- [[Хөгжлийн биологи]] -- [[Экологи]] -- [[Эволюци]] -- [[Ургамал ба амьтны аймаг]] -- [[Генетик]] -- [[Гистологи]] -- [[Иммунологи]] -- [[Анагаах ухаан]] -- [[Микробиологи]] -- [[Палентологи]] -- [[Патологи]] -- [[Гүн ухаан|Философи]] -- [[Хэвлэл]] -- [[Таксономи]] -- [[Вирусологи]] -- [[Амьтан судлал]]

== ==
&lt;gallery&gt;
File:Guriezo Adino vaca toro terneras.jpg|Animalia - Bos primigenius taurus
File:Zboże.jpg|Planta - Triticum
File:Morchella esculenta 08.jpg|Fungi - Morchella esculenta
File:Fucus serratus2.jpg|Stramenopila/Chromista - Fucus serratus
File:Gemmatimonas aurantiaca.jpg|Bacteria - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer)
File:Halobacteria.jpg|Archaea - Halobacteria
File:Gamma phage.png|Virus - Gamma phage
&lt;/gallery&gt;

{{Шинжлэх Ухаан}}

[[Ангилал:Байгалийн шинжлэх ухаан]]
[[Ангилал:Биологи| ]]
[[Ангилал:Биологи шинжлэх ухааны салбараар| ]]
[[Ангилал:Шинжлэх ухааны мэргэжлийн салбар]]


{{sci-stub}}</text>
      <sha1>6vv7rmwcwq0ctnh7rwyueedl2p5ofyn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зүүнгарын Хаант Улс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15849</id>
    <revision>
      <id>855295</id>
      <parentid>855264</parentid>
      <timestamp>2026-05-02T05:19:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>855295</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="96149" sha1="c0ho8un9ddnkrkq97p1pup5z0but0j5" xml:space="preserve">{{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}{{Инфобокс улс
| common_name            = Зүүнгарын хаант улс
| native_name            = Зүнһар хаант улс
| image_flag             = Banner of the Dzungar Khanate.png
| flag_caption           = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}}
| image_coat             = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png
| alt_coat               = Галдан Бошигт хааны тамга
| symbol_type            = Галдан Бошигт хааны тамга
| image_map              = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png
| map_caption            = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он.
| capital                = [[Хулж]]
| official_languages     = [[Ойрад аялга]]
| national_languages     = [[Цагадайн хэл]]
| religion               = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]])
| demonym                = Зүүнгар
| government_type        = [[Хаант засаг]]
| leader_title1          = [[Баатар]] [[Хунтайж]]
| leader_name1           = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]]
| leader_title2          = Цэцэн [[Хунтайж]]
| leader_name2           = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]]
| leader_title3          = Бошигт [[Хаан]]
| leader_name3           = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]]
| leader_title4          = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]]
| leader_name4           = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]]
| leader_title5          = [[Хунтайж]], [[Хаан]]
| leader_name5           = [[Галданцэрэн хаан]]
| leader_title6          = [[Хунтайж]]
| leader_name6           = [[Цэвээндоржнамжил]]
| leader_title7          = [[Хунтайж]]
| leader_name7           = [[Ламдаржаа]]
| leader_title8          = [[Хунтайж]]
| leader_name8           = [[Даваач]]
| leader_title9          = [[Хойд]]ын [[Хаан]]
| leader_name9           = [[Амарсанаа]]
| legislature            = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]]
| currency               = Зэс зоос
| date_start             = 1634
| event1                 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав
| event2                 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]
| date_event2            = 1635
| event3                 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
| date_event3            = 1665–1720
| event4                 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь
| date_event4            = 1680–1681
| event5                 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| date_event5            = 1690–1758
| event_end              = [[Зүүнгарын геноцид]]
| date_end               = 1758
| p1                     = Дөрвөн Ойрадын холбоо
| s1                     = Чин улс
| p2                     = Яркендын хант улс
| p3                     = Хошуудын хант улс
}}

'''Зүүнгарын Хаант Улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь эсвэл [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын хаант улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг.

1620 оны орчимд баруун монголчууд Зүүнгарын сав газард нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших [[Таримын сав газар]]-ыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин улс Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан.

== Нэрний гарал үүсэл ==

=== Нэршил ===
&quot;Зүүнгар&quot; гэдэг нь &quot;зүүн&quot; болон &quot;гар&quot; гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}}

Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын &quot;Ойрад&quot; гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад &quot;'''Элеутийн хаант улс'''&quot; гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}

=== &quot;Сүүлчийн нүүдэлчин эзэнт гүрэн&quot;-ий тухай ойлголт ===
18-р зууны эхний хагасын Зүүнгарын хаант улсыг зүгээр нэг төвлөрсөн Монголын хаант улс биш, харин Монголоос хол зайд орших олон янзын ард түмэн, бүс нутгийг өөрийн мэдэлд нэгтгэсэн жинхэнэ &quot;тал хээрийн эзэнт гүрэн&quot; гэж үзэх бүрэн үндэслэл бий. Үүний дагуу Цорос овгийн Ойрад хунтайж болон [[хаан]] нар өөрсдөө Ойрадуудын &quot;үндэсний&quot; захирагч төдийгүй хэд хэдэн вассал ард түмэн, улсын ноёд болж байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Зүүн Туркестан]],{{efn|Ярканд, Кашгар, Турпан, Аксу, Курл, Үч-Турпан, Янги-Хисар, Бэй, Куча, Карашар, Хотан, Хами}}{{sfn|Bavarov|Kradin|2019|p=374}} Төв Азийн хот-улсууд,{{efn|Ташкент, Туркестан, Самарканд, Хожент}} Ахмад болон Дунд Жүзийн казах хан, султанууд Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Оросын харьяат байсан, ясак төлдөг Сибирийн зарим ард түмэн хүлээн зөвшөөрсөн: 1713–1714, 1719 онд Зүүнгарт айлчилсан Тара казакийн удирдагч И.Д. Чередовын мэдээлснээр эдгээр &quot;ясак&quot; хүмүүс&quot; Зүүнгарын захирагчдад &quot;алман&quot; төлдөг байжээ. Энэ заншил хэдэн арван жилийн дараа ч үргэлжилсэн: &quot;ясаш төлдөг үл итгэгчид&quot; Зүүнгарын захирагчдад &quot;алман&quot; төлдөг байсан баримтыг 1745 онд Зүүнгарт айлчилсан луу М.Давыдов тэмдэглэжээ.{{sfn|Pochakaev|2019|pp=28–40}}

== Түүх ==
{{Мөн үзэх|Ойрадуудын оролцсон дайны жагсаалт}}
Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын хаант улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно.

=== Гарал үүсэл ===
Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}}

1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}}

Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 

1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}}

1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ]]. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}}

1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''&quot;Шашныг дэмжигч Дарма&quot;'', ''&quot;Гүш хаан&quot;'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''&quot;баатар хунтайж&quot;'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}}

=== Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал ===
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1640s.png|left|thumb|1640-өөд оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Burton|1997|pp=219–220}}{{sfn|Moiseev|1991|pp=44–45}}]]
'''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж,{{sfn|Baabar|1999|p=78}} Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарыг]] илгээж, Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын хаант улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}}

=== Залгамжлалын маргаан (1653–1677) ===
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1667.png|thumb|287x287px|1667 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}}]]
1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}}

Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд &quot;''Бошигт хаан&quot;'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}}

=== Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) ===
16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}}

1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}}

=== Галданы Казахын дайн (1681–1684) ===
{{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1686.png|thumb|279x279px|1686 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Baabar|1999|p=80}}]]
1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}}

=== Халхын дайн (1687–1688) ===
{{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}}
[[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын хаант улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}}

Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв.

Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын хаант улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}}

=== Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) ===
{{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
[[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны Чин Зүүнгарын дайн]]
1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}}
[[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]]
1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}}
[[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]]

=== Цагаадайн бослого (1693–1705) ===
Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}}

=== Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн ===
{{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}}
1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Ахмад Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}

Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}

1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}}

Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}}

1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягуз голын тулалдаан|Аягуз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}}

1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр &quot;армийг хядсан&quot; гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} 

Казакууд Зүүнгарын хаант улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}}

=== Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) ===
{{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
[[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|&quot;Алсын зайн суурьшлын жанжин&quot; аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]]
1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}}

=== Галданцэрэн хаан (1727–1745) ===
[[Файл:Carta_af_Songarski_%3D_Kalmuckit,_hwar_inunder_Kottonnerne_hörer_(J._G._Renats_kopia_av_kalmuckisk_originalkarta_Renat_1;_A).jpg|thumb|left| 1730-аад оны Зүүнгарын газрын зургийг Швед олзлогдогч Йоханас Густав Ренат хуулбарлан Шведэд хүргэсэн хувилбар]]
Цэвээнравдан хаан 1727 онд гэнэт нас барж, түүний хүү Галданцэрэн өөрийн дүү Лувсансүрийг хөнөөж, Цэвээнравдан хааны залгамжлагч болжээ. Тэрээр казахууд болон Халх Монголчуудын эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг хийсэн довтолгооны хариуд Чин улсын [[Найралт төв|Найрал төв]] 10,000 цэрэгтэй довтлох хүчийг илгээсэн бөгөөд Зүүнгарууд [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] ойролцоо [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуурын тулалдаанд]] ялав. Гэсэн хэдий ч дараа жил нь Зүүнгарууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийн ойролцоо]] Халхуудад ялагдав. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь Чин гүрний талд орж байсан Турфан руу довтлов. Эмин Хожа Турфаны ард түмнийг удирдан Гансу руу ухарч, тэнд Гуажоуд суурьшжээ. 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=149}}

Казахууд [[Алтайн нуруу]] руу довтолсон бөгөөд, энэ нь Зүүнгаруудыг хилээ хамгаалахаар 10,000 орчим цэрэг илгээхэд хүргэсэн. Казахууд Оросын худалдааны цуваа, дипломатчид болон, [[Уйгурууд|Уйгур]] худалдаачдыг дайрч, олзлон авсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Уйгур худалдаачдаас бусад барьцаалагдсан хүмүүсийг удалгүй суллав. Үүний зэрэгцээ Бага Жүз болон Дунд Жүз нар Оросын хатан хаан Аннад захирагджээ. [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрэнээс]] хамгаалалт хүсч, Оросуудад Зүүнгарын [[Сибирь]] руу хийх аливаа довтолгоог няцаахад нь туслана гэж тохиролцсон.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}}

1732 онд Зүүнгарууд 7,000 орчим цэрэгтэй өөр нэг хүчийг Дунд Жүз рүү довтолсон боловч тэд ялагдав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} Казахууд мөн Зүүнгаруудыг довтлон 700 орчим ордыг эзлэн авчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Өөр нэг Зүүнгарын арми Ахлах Жүз рүү довтлон Сайрам, Туркистан болон Ташкент хотуудыг эзлэн авчээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt; Дотор 1734 онд Ахмад Жүз Сайрам, Туркестан, Ташкентийг эргүүлэн авч чаджээ.&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt; Гэсэн хэдий ч Галдан Цэрэн тэднийг эзлэхээр цэрэг илгээж, Ахмад Жүзийг захируулснаар тэднийг удалгүй эзэлжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}

Галданцэрэн хаан 1739 онд Казахын хаант улсыг дахин довтлов.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Галданцэрэн хаан 1741 он хүртэл довтолгооноо үргэлжлүүлсээр байсан тул Дунд Жүз довтолгоог няцааж чадаагүй юм.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Казахууд Зүүнгаруудаас хохирол их амсаж, Бага, Ахмад Жүзүүд Зүүнгарын эсрэг дайнд нэгдэж чадаагүй бөгөөд, Зүүнгарууд [[Сырдарья]] болон Ишим голыг эзэлснээр Зүүнгарууд дээрх казах суурингууд нь Зүүнгаруудаас хөөгдүүлсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}}

=== Уналт (1745–1757) ===
[[Файл:乾隆皇帝朝服像轴.png|left|thumb|228x228px|Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.]]
Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүнийг нас барсны дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан гэж хэлэв:{{sfn|Baabar|1999|p=89}} {{quote|Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй.|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Baabar|1999|p=89}}}}Галданцэрэн хааны дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил]] 1746 онд түүний залгамжилсан [[Хунтайж]] болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах [[Ламдаржаа|Ламдаржаатай]] хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}}
[[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай хаанд]] зориулсан 2000 оны марк.]]
1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, [[Даваач]] болон [[Хойд|Хойдын]] хунтайж, [[Амарсанаа|Амарсанаатай]] эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Казахуудын [[Аблай султан|Аблай хаан]] тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 

1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд  руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}}
[[Файл:Cebdenjab.jpg|left|thumb|202x202px|Халхын цэргийг '''Зүүнгарын хаант улс''' руу удирдсан Цэвдэнжав.]]
Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}}{{quote|''&quot;Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй&quot;''|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Walravens|2017|p=82}}}}
[[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|&quot;Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь&quot;]]
Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} 100 хоногийн дотор [[Өрөмч]], Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг [[Тэнгэр Уул]] даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.{{sfn|Adle|2003|p=201}} Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=274}}

==== Амарсанаагийн бослого (1755–1757) ====
{{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Jaohui.jpg|left|thumb|161x161px|Зүүнгарын хаант улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан  генерал Жаохуй.]]
[[Файл:Dzungar_cavalry_of_Amursana,_in_the_Battle_of_Khorgos_against_Qing_China_(1758).png|thumb|Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.{{Sfn|Chu|Ding|2015|p=129}}]]
Зүүнгарын хаант улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, [[Чэндэ]] дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.{{Sfn|Perdue|2005|p=275}}

Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч [[Чингүнжав|Чингүнжавтай]] хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.{{Sfn|Perdue|2005|p=276}} Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт [[салхин цэцэг]] өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр [[Кяхта]] руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.{{sfn|Atwood|2004|p=623}}

Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.{{Sfn|Pirazzoli-T'Serstevens|1969|p=10}}

=== Ак Тагликийн бослого (1757–1759) ===
Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми  Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. [[Хожа|Бурхануддин Хожа, Жахан нар]] [[Бадахшан]] руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=203}}

=== Геноцид ===
{{main|Зүүнгарын геноцид}}

=== Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт ===
[[Файл:Khojis full-length portrait.jpg|thumb|Хожи, Уктурпаны [[Уйгурууд|Уйгур]] захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач [[Игнатий Сихельбарт]]-ын зурсан зураг.{{sfn|Unknown|2019|p=4019}}]]
[[Файл:Xinjiang_regions_simplified.png|left|thumb|{{legend|red|[[Dzungaria]]}}{{legend|blue|[[Tarim Basin]]}}]]
Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, [[Хуушуур|Хуй]], [[Шибэ]], [[Дагуур ястан|Дагуур]], Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.{{sfn|Starr|2004|pp=73–90}}{{sfn|Toops|2004|p=1}}{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.{{sfn|Milward|1998|p=102}}

Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр &quot;Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан&quot;.{{Sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=76}}

1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо &quot;Хятадын нэг хэсэг&quot; гэж тунхагласан.{{sfn|Dunnell|2004|p=77}}{{sfn|Dunnell|2004|p=83}}{{sfn|Elliot|2001|p=503}} Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг &quot;гадаад&quot; Хан бус Хятадуудыг &quot;дотоод&quot; Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн &quot;нэг гэр бүл&quot; гэж дүрсэлсэн. Чин улс &quot;нэгдмэл байдал&quot;-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд &quot;Жон Вай И Жиа&quot; (中外一家) эсвэл &quot;Нэй Вай И Жиа&quot; (內外一家, &quot;дотоод ба гадаад нэг гэр бүл&quot;) гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.{{sfn|Dunnell|2004|pp=76-77}}

=== Зураг ===

==== Зигуан павильон дахь гавьяат албан тушаалтнуудын хөрөг зурагнууд ====
[[Тэнгэр тэтгэгч]] эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг ([[:zh:紫光阁功臣像|Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө]] зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн [[Торгууд]] болон [[Дөрвөд]] холбоотнууд, мөн ялагдсан [[Цорос]] Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман [[Уйгурууд|Уйгур]] холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Орчин үеийн [[Иезуит]] зураач [[Жан-Денис Аттирет]]-ийн хэлснээр: &quot;Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв.&quot;{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа [[Жузеппе Кастильоне (Иезуит зураач)|Жузеппе Кастильоне]]-гийн удирдлаган дор [[Иезуит]]-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;9&quot;&gt;
Файл:Dawachi.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын удирдагч Даваач (达瓦齐). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Dawa.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын Даваа (达瓦). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Tseren.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Цэрэн (车凌). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Buyan_Tegus.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Буян Төгс(布彦特古斯). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Erdeni.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Эрдэнэ (额爾德尼). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Gangdorji.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гандорж (刚多尔济). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг.
Файл:Gendun.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гэндэн (根敦). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг.
Файл:Ayusi_Assailing_The_Rebels_with_a_Lance.jpg|Ойрадын урвагч Аюси (阿玉锡) Чин улсын дүрэмт хувцастайгаа. Жузеппе Кастильонегийн зурсан зураг. 
&lt;/gallery&gt;

==== &lt;u&gt;Хуан Чин Жигун Ту&lt;/u&gt; ====
Хуан Чин Жигун Ту (Хятадаар: 皇清職貢圖; Чин гүрний харьяа ард түмний хөрөг зургийн цуглуулга) нь 18-р зууны Хятадын цутгал улсууд, түүний дотор Чин гүрэнтэй худалдаа хийдэг барууны улсуудын талаарх угсаатны зүйн судалгаа юм. Үүн дээр Зүүнгарын энгийн иргэд гэх мэт янз бүрийн зургийг дүрсэлсэн байв.
&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;5&quot;&gt;
Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч ([[Зайсан]], 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Uyghur from Ili, Taleqi, Chahan and Wusu, with his wife.jpg|Или,Талеки, Чахан, болон Вусу, нутгийн Уйгур иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Kyrgyz (布鲁特) commoner and his wife.jpg|Киргизийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
&lt;/gallery&gt;

== Зохион байгуулалт ==

=== Цэргийн зохион байгуулалт ===
Зүүнгарын арми дараах бүрэлдэхүүнтэй байв: морьноос буусан нумчид эсвэл галт зэвсэг, жад баригчид, тэмээн дээр суурилуулсан их бууны ангиуд,{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} мөн Европын аялагчид, адал явдалчдын тэмдэглэлд дурдсанаар [[Польшийн хусарууд|Польшийн хусаруудтай]] дүйцэхүйц морьт цэргүүдээр бүрдсэн.{{sfn|Бобров|2007|p=64}} Эхэндээ Зүүнгарууд тасгуудаар эхний шугамд жагсаж, захирагч бүр туг барин байрладаг байсан.{{sfn|Бобров|2007|p=64}} Үүний дараа тэд бүрээ үлээж, бөмбөр дэлдэн довтолгооны дохио өгдөг байв. Эхний довтолгоог нумчид эхлүүлж, дараа нь жадчид дайрч, улмаар ил задгай тулалдаанд ордог.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} Хэрэв дайсан довтолгоог тогтоон барьж чадвал, галт зэвсэг хэрэглэж буй дайсны эсрэг тэдний тактик үр дүнгүй тул ухардаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}}

Харин XVII зууны сүүл үеийн шинэчлэлийн дараа Зүүнгарын арми багана хэлбэрээр урагшилж, Зүүнгарын буутай явган цэргүүд галт зэвсгийн үйлдвэрлэл нэмэгдсэний үр дүнд салваар буудаж морьт цэргийг дэмжих боломжтой болсон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Ингэснээр хөнгөн морьт цэргүүд дайсныг их буу болон морьноос буусан явган цэргүүд уул толгод дээр нуугдан байрласан нээлттэй талбай руу татан оруулж, дараа нь их буу, галт зэвсгээр дайсныг эмх замбараагүй болгосны дараа жад, сэлэм барьсан хүнд морьт цэргүүд үлдсэн хүчийг довтлон устгадаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Spencer|2017|p=181}}

== Удирдагчид ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!№
!Хааны нэр
!Цол
!Угсаа гарал
!Төрсөн он
!Хаанчилсан жил
!Нас нөгчсөн он
!
|-
|1
|[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин баатар]]
|Эрдэнэ[[баатар]] [[хунтайж]]
|[[Цорос|Цоросын]] [[Хархул ноён|Хархул догшин ноёны]] хүү{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|Тодорхойгүй
|1634–1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}
|
|-
|2
|[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]]
|Цэцэн [[хунтайж]]
|Эрдэнэбаатар хунтайжийн 5-р хүү{{sfn|Baabar|1999|p=79}}
|Тодорхойгүй
|1653–1671{{sfn|Adle|2003|p=148}}
|1671
|
|-
|3
|[[Галдан бошигт хаан|Галдан]]
|[[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|Эрдэнэбаатар хунтайжийн 6-р хүү{{sfn|Adle|2003|p=157}}
|1644
|1671–1697{{sfn|Adle|2003|p=149}}
|1697
|
|-
|4
|[[Цэвээнравдан]]
|Зоригт [[хунтайж]],{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} [[хаан]]{{sfn|Baabar|1999|p=87}}
|Сэнгэ хунтайжийн ахмад хүү{{sfn|Adle|2003|p=158}}
|1665
|1694–1727{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1727
|
|-
|5
|[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]]
|[[Хунтайж]], [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|Цэвээнравдангийн ахмад хүү
|1693
|1727–1745{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1745
|
|-
|6
|[[Цэвээндоржнамжил]]
|[[Хунтайж]]
|Галданцэрэнгийн отгон хүү
|1732{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1746–1749{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1750{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|7
|[[Ламдаржаа]]
|[[Хунтайж]]
|Галданцэрэнгийн ахмад хүү
|1726{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1749–1753{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1752{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|8
|[[Даваач]]
|[[Хунтайж]]
|[[Их Цэрэндондов]] жанжны гуч хүү
|Тодорхойгүй
|1752–1755{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1759{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|9
|[[Амарсанаа]]
|[[Хойд|Хойдын]] [[Хаан]]
|Хойдын Үйзэн хошуучийн хүү{{Sfn|Atwood|2004|p=13}}
|1723{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1755–1757{{sfn|Adle|2003|p=160}}
|1757{{sfn|Adle|2003|p=160}}
|
|}

==Газрын зурагууд==
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;200&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд
File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн &quot;Carte de Tartarie&quot; (1675–1726)).
File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг)
File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын хаант улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана.
&lt;/gallery&gt;

== Мөн үзэх ==
*[[Зүүнгар нутаг]]
*[[Зүүнгарын ард түмэн]]
*[[Халимагийн хант улс]]
*[[Хошуудын хант улс]]
*[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]]
*[[Цорос]]
*[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]]

== Эх сурвалж ==

=== Ишлэл ===
{{Reflist}}
===Тэмдэглэл===
{{Notelist}}

=== Ном зүй ===
{{s-start}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}}
* {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}}
* {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}}
* {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}}
* {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}}
* {{cite book |last=Remileva |first=E. |title= |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&amp;q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}}
* {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}}

* {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}}

* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}}

* {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}}
* {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}}
* Хойт С.К. [https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157.
* Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.]
* Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289.
* {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}}
* {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}}
* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}}
* {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}}
* {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}}
* {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}}
* {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}}
* {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |journal= |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}}
* {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}}
* {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&amp;pg=PA165 165]}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}}
* {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}}
* {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}}
* {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&amp;pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}}
* {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}}
* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}}
* {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}}
* {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}}
* {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}}
* {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&amp;pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}}
* {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}}
* {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}}
* {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}}
* {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}}
* {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983 |language=ru |place=Novosibirsk |publisher=Nauka |pages=18, 128}}
* {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title=&quot;Tibet and its History&quot; |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston &amp; London}}
*{{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}}
*{{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}}
* {{cite journal |last1=Pochakaev |first1=P.Yu |date=2019 |title=Российские путешественники о правовых отношениях в Джунгарском ханстве XVIII веке |journal=Oriental Studies |publisher=Oriental Studies |volume=41}}
*{{Cite book |last1=Bazarov |first1=B.V |last2=Kradin |first2=N.N |title=Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики |date=2019 |publisher=Nauka |year=2019 |publication-date=1999 |pages=503}}
*{{cite journal |last1=Bobrov |first1=L.A |date=20 Jan 2007 |title=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |url=https://scfh.ru/journal/2007/chingis-khan-vzglyad-iz-tretego-tysyacheletiya/ |journal=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |volume=13 |issue=1}}
{{s-end}}
{{s-start}}
{{Залгамжлал
|өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]&lt;br/&gt;[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]&lt;br/&gt;[[Яркендын хант улс]]
|дараа={{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]]
|он= 1634–1758
|албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
}}
{{s-end}}
[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]]
[[Ангилал:Монголын түүхэн улс]]
[[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]]
[[Ангилал:Ойрадын түүх]]
[[Ангилал:Хаант Улс]]</text>
      <sha1>c0ho8un9ddnkrkq97p1pup5z0but0j5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855296</id>
      <parentid>855295</parentid>
      <timestamp>2026-05-02T05:22:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>855296</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="96138" sha1="41r7fhbat1xw1x34hk8h31anussuudy" xml:space="preserve">{{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}{{Инфобокс улс
| common_name            = Зүүнгарын хаант улс
| native_name            = Зүнһар хаант улс
| image_flag             = Banner of the Dzungar Khanate.png
| flag_caption           = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}}
| image_coat             = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png
| alt_coat               = Галдан Бошигт хааны тамга
| symbol_type            = Галдан Бошигт хааны тамга
| image_map              = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png
| map_caption            = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он.
| capital                = [[Хулж]]
| official_languages     = [[Ойрад аялга]]
| national_languages     = [[Цагадайн хэл]]
| religion               = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]])
| demonym                = Зүүнгар
| government_type        = [[Хаант засаг]]
| leader_title1          = [[Баатар]] [[Хунтайж]]
| leader_name1           = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]]
| leader_title2          = Цэцэн [[Хунтайж]]
| leader_name2           = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]]
| leader_title3          = Бошигт [[Хаан]]
| leader_name3           = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]]
| leader_title4          = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]]
| leader_name4           = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]]
| leader_title5          = [[Хунтайж]], [[Хаан]]
| leader_name5           = [[Галданцэрэн хаан]]
| leader_title6          = [[Хунтайж]]
| leader_name6           = [[Цэвээндоржнамжил]]
| leader_title7          = [[Хунтайж]]
| leader_name7           = [[Ламдаржаа]]
| leader_title8          = [[Хунтайж]]
| leader_name8           = [[Даваач]]
| leader_title9          = [[Хойд]]ын [[Хаан]]
| leader_name9           = [[Амарсанаа]]
| legislature            = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]]
| currency               = Зэс зоос
| date_start             = 1634
| event1                 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав
| event2                 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]
| date_event2            = 1635
| event3                 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
| date_event3            = 1665–1720
| event4                 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь
| date_event4            = 1680–1681
| event5                 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| date_event5            = 1690–1758
| event_end              = [[Зүүнгарын геноцид]]
| date_end               = 1758
| p1                     = Дөрвөн Ойрадын холбоо
| s1                     = Чин улс
| p2                     = Яркендын хант улс
| p3                     = Хошуудын хант улс
}}

'''Зүүнгарын Хаант Улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын хаант улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг.

1620 оны орчимд баруун монголчууд Зүүнгарын сав газард нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших [[Таримын сав газар]]-ыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин улс Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан.

== Нэрний гарал үүсэл ==

=== Нэршил ===
&quot;Зүүнгар&quot; гэдэг нь &quot;зүүн&quot; болон &quot;гар&quot; гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}}

Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын &quot;Ойрад&quot; гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад &quot;'''Элеутийн хаант улс'''&quot; гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}

=== &quot;Сүүлчийн нүүдэлчин эзэнт гүрэн&quot;-ий тухай ойлголт ===
18-р зууны эхний хагасын Зүүнгарын хаант улсыг зүгээр нэг төвлөрсөн Монголын хаант улс биш, харин Монголоос хол зайд орших олон янзын ард түмэн, бүс нутгийг өөрийн мэдэлд нэгтгэсэн жинхэнэ &quot;тал хээрийн эзэнт гүрэн&quot; гэж үзэх бүрэн үндэслэл бий. Үүний дагуу Цорос овгийн Ойрад хунтайж болон [[хаан]] нар өөрсдөө Ойрадуудын &quot;үндэсний&quot; захирагч төдийгүй хэд хэдэн вассал ард түмэн, улсын ноёд болж байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Зүүн Туркестан]],{{efn|Ярканд, Кашгар, Турпан, Аксу, Курл, Үч-Турпан, Янги-Хисар, Бэй, Куча, Карашар, Хотан, Хами}}{{sfn|Bavarov|Kradin|2019|p=374}} Төв Азийн хот-улсууд,{{efn|Ташкент, Туркестан, Самарканд, Хожент}} Ахмад болон Дунд Жүзийн казах хан, султанууд Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Оросын харьяат байсан, ясак төлдөг Сибирийн зарим ард түмэн хүлээн зөвшөөрсөн: 1713–1714, 1719 онд Зүүнгарт айлчилсан Тара казакийн удирдагч И.Д. Чередовын мэдээлснээр эдгээр &quot;ясак&quot; хүмүүс&quot; Зүүнгарын захирагчдад &quot;алман&quot; төлдөг байжээ. Энэ заншил хэдэн арван жилийн дараа ч үргэлжилсэн: &quot;ясаш төлдөг үл итгэгчид&quot; Зүүнгарын захирагчдад &quot;алман&quot; төлдөг байсан баримтыг 1745 онд Зүүнгарт айлчилсан луу М.Давыдов тэмдэглэжээ.{{sfn|Pochakaev|2019|pp=28–40}}

== Түүх ==
{{Мөн үзэх|Ойрадуудын оролцсон дайны жагсаалт}}
Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын хаант улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно.

=== Гарал үүсэл ===
Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}}

1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}}

Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 

1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}}

1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ]]. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}}

1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''&quot;Шашныг дэмжигч Дарма&quot;'', ''&quot;Гүш хаан&quot;'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''&quot;баатар хунтайж&quot;'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}}

=== Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал ===
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1640s.png|left|thumb|1640-өөд оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Burton|1997|pp=219–220}}{{sfn|Moiseev|1991|pp=44–45}}]]
'''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж,{{sfn|Baabar|1999|p=78}} Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарыг]] илгээж, Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын хаант улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}}

=== Залгамжлалын маргаан (1653–1677) ===
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1667.png|thumb|287x287px|1667 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}}]]
1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}}

Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд &quot;''Бошигт хаан&quot;'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}}

=== Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) ===
16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}}

1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}}

=== Галданы Казахын дайн (1681–1684) ===
{{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1686.png|thumb|279x279px|1686 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Baabar|1999|p=80}}]]
1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}}

=== Халхын дайн (1687–1688) ===
{{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}}
[[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын хаант улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}}

Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв.

Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын хаант улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}}

=== Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) ===
{{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
[[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны Чин Зүүнгарын дайн]]
1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}}
[[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]]
1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}}
[[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]]

=== Цагаадайн бослого (1693–1705) ===
Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}}

=== Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн ===
{{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}}
1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Ахмад Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}

Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}

1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}}

Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}}

1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягуз голын тулалдаан|Аягуз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}}

1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр &quot;армийг хядсан&quot; гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} 

Казакууд Зүүнгарын хаант улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}}

=== Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) ===
{{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
[[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|&quot;Алсын зайн суурьшлын жанжин&quot; аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]]
1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}}

=== Галданцэрэн хаан (1727–1745) ===
[[Файл:Carta_af_Songarski_%3D_Kalmuckit,_hwar_inunder_Kottonnerne_hörer_(J._G._Renats_kopia_av_kalmuckisk_originalkarta_Renat_1;_A).jpg|thumb|left| 1730-аад оны Зүүнгарын газрын зургийг Швед олзлогдогч Йоханас Густав Ренат хуулбарлан Шведэд хүргэсэн хувилбар]]
Цэвээнравдан хаан 1727 онд гэнэт нас барж, түүний хүү Галданцэрэн өөрийн дүү Лувсансүрийг хөнөөж, Цэвээнравдан хааны залгамжлагч болжээ. Тэрээр казахууд болон Халх Монголчуудын эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг хийсэн довтолгооны хариуд Чин улсын [[Найралт төв|Найрал төв]] 10,000 цэрэгтэй довтлох хүчийг илгээсэн бөгөөд Зүүнгарууд [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] ойролцоо [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуурын тулалдаанд]] ялав. Гэсэн хэдий ч дараа жил нь Зүүнгарууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийн ойролцоо]] Халхуудад ялагдав. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь Чин гүрний талд орж байсан Турфан руу довтлов. Эмин Хожа Турфаны ард түмнийг удирдан Гансу руу ухарч, тэнд Гуажоуд суурьшжээ. 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=149}}

Казахууд [[Алтайн нуруу]] руу довтолсон бөгөөд, энэ нь Зүүнгаруудыг хилээ хамгаалахаар 10,000 орчим цэрэг илгээхэд хүргэсэн. Казахууд Оросын худалдааны цуваа, дипломатчид болон, [[Уйгурууд|Уйгур]] худалдаачдыг дайрч, олзлон авсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Уйгур худалдаачдаас бусад барьцаалагдсан хүмүүсийг удалгүй суллав. Үүний зэрэгцээ Бага Жүз болон Дунд Жүз нар Оросын хатан хаан Аннад захирагджээ. [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрэнээс]] хамгаалалт хүсч, Оросуудад Зүүнгарын [[Сибирь]] руу хийх аливаа довтолгоог няцаахад нь туслана гэж тохиролцсон.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}}

1732 онд Зүүнгарууд 7,000 орчим цэрэгтэй өөр нэг хүчийг Дунд Жүз рүү довтолсон боловч тэд ялагдав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} Казахууд мөн Зүүнгаруудыг довтлон 700 орчим ордыг эзлэн авчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Өөр нэг Зүүнгарын арми Ахлах Жүз рүү довтлон Сайрам, Туркистан болон Ташкент хотуудыг эзлэн авчээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt; Дотор 1734 онд Ахмад Жүз Сайрам, Туркестан, Ташкентийг эргүүлэн авч чаджээ.&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt; Гэсэн хэдий ч Галдан Цэрэн тэднийг эзлэхээр цэрэг илгээж, Ахмад Жүзийг захируулснаар тэднийг удалгүй эзэлжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}

Галданцэрэн хаан 1739 онд Казахын хаант улсыг дахин довтлов.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Галданцэрэн хаан 1741 он хүртэл довтолгооноо үргэлжлүүлсээр байсан тул Дунд Жүз довтолгоог няцааж чадаагүй юм.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Казахууд Зүүнгаруудаас хохирол их амсаж, Бага, Ахмад Жүзүүд Зүүнгарын эсрэг дайнд нэгдэж чадаагүй бөгөөд, Зүүнгарууд [[Сырдарья]] болон Ишим голыг эзэлснээр Зүүнгарууд дээрх казах суурингууд нь Зүүнгаруудаас хөөгдүүлсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}}

=== Уналт (1745–1757) ===
[[Файл:乾隆皇帝朝服像轴.png|left|thumb|228x228px|Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.]]
Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүнийг нас барсны дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан гэж хэлэв:{{sfn|Baabar|1999|p=89}} {{quote|Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй.|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Baabar|1999|p=89}}}}Галданцэрэн хааны дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил]] 1746 онд түүний залгамжилсан [[Хунтайж]] болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах [[Ламдаржаа|Ламдаржаатай]] хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}}
[[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай хаанд]] зориулсан 2000 оны марк.]]
1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, [[Даваач]] болон [[Хойд|Хойдын]] хунтайж, [[Амарсанаа|Амарсанаатай]] эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Казахуудын [[Аблай султан|Аблай хаан]] тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 

1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд  руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}}
[[Файл:Cebdenjab.jpg|left|thumb|202x202px|Халхын цэргийг '''Зүүнгарын хаант улс''' руу удирдсан Цэвдэнжав.]]
Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}}{{quote|''&quot;Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй&quot;''|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Walravens|2017|p=82}}}}
[[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|&quot;Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь&quot;]]
Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} 100 хоногийн дотор [[Өрөмч]], Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг [[Тэнгэр Уул]] даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.{{sfn|Adle|2003|p=201}} Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=274}}

==== Амарсанаагийн бослого (1755–1757) ====
{{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Jaohui.jpg|left|thumb|161x161px|Зүүнгарын хаант улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан  генерал Жаохуй.]]
[[Файл:Dzungar_cavalry_of_Amursana,_in_the_Battle_of_Khorgos_against_Qing_China_(1758).png|thumb|Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.{{Sfn|Chu|Ding|2015|p=129}}]]
Зүүнгарын хаант улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, [[Чэндэ]] дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.{{Sfn|Perdue|2005|p=275}}

Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч [[Чингүнжав|Чингүнжавтай]] хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.{{Sfn|Perdue|2005|p=276}} Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт [[салхин цэцэг]] өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр [[Кяхта]] руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.{{sfn|Atwood|2004|p=623}}

Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.{{Sfn|Pirazzoli-T'Serstevens|1969|p=10}}

=== Ак Тагликийн бослого (1757–1759) ===
Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми  Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. [[Хожа|Бурхануддин Хожа, Жахан нар]] [[Бадахшан]] руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=203}}

=== Геноцид ===
{{main|Зүүнгарын геноцид}}

=== Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт ===
[[Файл:Khojis full-length portrait.jpg|thumb|Хожи, Уктурпаны [[Уйгурууд|Уйгур]] захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач [[Игнатий Сихельбарт]]-ын зурсан зураг.{{sfn|Unknown|2019|p=4019}}]]
[[Файл:Xinjiang_regions_simplified.png|left|thumb|{{legend|red|[[Dzungaria]]}}{{legend|blue|[[Tarim Basin]]}}]]
Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, [[Хуушуур|Хуй]], [[Шибэ]], [[Дагуур ястан|Дагуур]], Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.{{sfn|Starr|2004|pp=73–90}}{{sfn|Toops|2004|p=1}}{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.{{sfn|Milward|1998|p=102}}

Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр &quot;Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан&quot;.{{Sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=76}}

1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо &quot;Хятадын нэг хэсэг&quot; гэж тунхагласан.{{sfn|Dunnell|2004|p=77}}{{sfn|Dunnell|2004|p=83}}{{sfn|Elliot|2001|p=503}} Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг &quot;гадаад&quot; Хан бус Хятадуудыг &quot;дотоод&quot; Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн &quot;нэг гэр бүл&quot; гэж дүрсэлсэн. Чин улс &quot;нэгдмэл байдал&quot;-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд &quot;Жон Вай И Жиа&quot; (中外一家) эсвэл &quot;Нэй Вай И Жиа&quot; (內外一家, &quot;дотоод ба гадаад нэг гэр бүл&quot;) гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.{{sfn|Dunnell|2004|pp=76-77}}

=== Зураг ===

==== Зигуан павильон дахь гавьяат албан тушаалтнуудын хөрөг зурагнууд ====
[[Тэнгэр тэтгэгч]] эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг ([[:zh:紫光阁功臣像|Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө]] зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн [[Торгууд]] болон [[Дөрвөд]] холбоотнууд, мөн ялагдсан [[Цорос]] Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман [[Уйгурууд|Уйгур]] холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Орчин үеийн [[Иезуит]] зураач [[Жан-Денис Аттирет]]-ийн хэлснээр: &quot;Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв.&quot;{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа [[Жузеппе Кастильоне (Иезуит зураач)|Жузеппе Кастильоне]]-гийн удирдлаган дор [[Иезуит]]-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;9&quot;&gt;
Файл:Dawachi.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын удирдагч Даваач (达瓦齐). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Dawa.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын Даваа (达瓦). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Tseren.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Цэрэн (车凌). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Buyan_Tegus.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Буян Төгс(布彦特古斯). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Erdeni.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Эрдэнэ (额爾德尼). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Gangdorji.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гандорж (刚多尔济). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг.
Файл:Gendun.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гэндэн (根敦). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг.
Файл:Ayusi_Assailing_The_Rebels_with_a_Lance.jpg|Ойрадын урвагч Аюси (阿玉锡) Чин улсын дүрэмт хувцастайгаа. Жузеппе Кастильонегийн зурсан зураг. 
&lt;/gallery&gt;

==== &lt;u&gt;Хуан Чин Жигун Ту&lt;/u&gt; ====
Хуан Чин Жигун Ту (Хятадаар: 皇清職貢圖; Чин гүрний харьяа ард түмний хөрөг зургийн цуглуулга) нь 18-р зууны Хятадын цутгал улсууд, түүний дотор Чин гүрэнтэй худалдаа хийдэг барууны улсуудын талаарх угсаатны зүйн судалгаа юм. Үүн дээр Зүүнгарын энгийн иргэд гэх мэт янз бүрийн зургийг дүрсэлсэн байв.
&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;5&quot;&gt;
Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч ([[Зайсан]], 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Uyghur from Ili, Taleqi, Chahan and Wusu, with his wife.jpg|Или,Талеки, Чахан, болон Вусу, нутгийн Уйгур иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Kyrgyz (布鲁特) commoner and his wife.jpg|Киргизийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
&lt;/gallery&gt;

== Зохион байгуулалт ==

=== Цэргийн зохион байгуулалт ===
Зүүнгарын арми дараах бүрэлдэхүүнтэй байв: морьноос буусан нумчид эсвэл галт зэвсэг, жад баригчид, тэмээн дээр суурилуулсан их бууны ангиуд,{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} мөн Европын аялагчид, адал явдалчдын тэмдэглэлд дурдсанаар [[Польшийн хусарууд|Польшийн хусаруудтай]] дүйцэхүйц морьт цэргүүдээр бүрдсэн.{{sfn|Бобров|2007|p=64}} Эхэндээ Зүүнгарууд тасгуудаар эхний шугамд жагсаж, захирагч бүр туг барин байрладаг байсан.{{sfn|Бобров|2007|p=64}} Үүний дараа тэд бүрээ үлээж, бөмбөр дэлдэн довтолгооны дохио өгдөг байв. Эхний довтолгоог нумчид эхлүүлж, дараа нь жадчид дайрч, улмаар ил задгай тулалдаанд ордог.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} Хэрэв дайсан довтолгоог тогтоон барьж чадвал, галт зэвсэг хэрэглэж буй дайсны эсрэг тэдний тактик үр дүнгүй тул ухардаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}}

Харин XVII зууны сүүл үеийн шинэчлэлийн дараа Зүүнгарын арми багана хэлбэрээр урагшилж, Зүүнгарын буутай явган цэргүүд галт зэвсгийн үйлдвэрлэл нэмэгдсэний үр дүнд салваар буудаж морьт цэргийг дэмжих боломжтой болсон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Ингэснээр хөнгөн морьт цэргүүд дайсныг их буу болон морьноос буусан явган цэргүүд уул толгод дээр нуугдан байрласан нээлттэй талбай руу татан оруулж, дараа нь их буу, галт зэвсгээр дайсныг эмх замбараагүй болгосны дараа жад, сэлэм барьсан хүнд морьт цэргүүд үлдсэн хүчийг довтлон устгадаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Spencer|2017|p=181}}

== Удирдагчид ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!№
!Хааны нэр
!Цол
!Угсаа гарал
!Төрсөн он
!Хаанчилсан жил
!Нас нөгчсөн он
!
|-
|1
|[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин баатар]]
|Эрдэнэ[[баатар]] [[хунтайж]]
|[[Цорос|Цоросын]] [[Хархул ноён|Хархул догшин ноёны]] хүү{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|Тодорхойгүй
|1634–1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}
|
|-
|2
|[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]]
|Цэцэн [[хунтайж]]
|Эрдэнэбаатар хунтайжийн 5-р хүү{{sfn|Baabar|1999|p=79}}
|Тодорхойгүй
|1653–1671{{sfn|Adle|2003|p=148}}
|1671
|
|-
|3
|[[Галдан бошигт хаан|Галдан]]
|[[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|Эрдэнэбаатар хунтайжийн 6-р хүү{{sfn|Adle|2003|p=157}}
|1644
|1671–1697{{sfn|Adle|2003|p=149}}
|1697
|
|-
|4
|[[Цэвээнравдан]]
|Зоригт [[хунтайж]],{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} [[хаан]]{{sfn|Baabar|1999|p=87}}
|Сэнгэ хунтайжийн ахмад хүү{{sfn|Adle|2003|p=158}}
|1665
|1694–1727{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1727
|
|-
|5
|[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]]
|[[Хунтайж]], [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|Цэвээнравдангийн ахмад хүү
|1693
|1727–1745{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1745
|
|-
|6
|[[Цэвээндоржнамжил]]
|[[Хунтайж]]
|Галданцэрэнгийн отгон хүү
|1732{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1746–1749{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1750{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|7
|[[Ламдаржаа]]
|[[Хунтайж]]
|Галданцэрэнгийн ахмад хүү
|1726{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1749–1753{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1752{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|8
|[[Даваач]]
|[[Хунтайж]]
|[[Их Цэрэндондов]] жанжны гуч хүү
|Тодорхойгүй
|1752–1755{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1759{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|9
|[[Амарсанаа]]
|[[Хойд|Хойдын]] [[Хаан]]
|Хойдын Үйзэн хошуучийн хүү{{Sfn|Atwood|2004|p=13}}
|1723{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1755–1757{{sfn|Adle|2003|p=160}}
|1757{{sfn|Adle|2003|p=160}}
|
|}

==Газрын зурагууд==
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;200&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд
File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн &quot;Carte de Tartarie&quot; (1675–1726)).
File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг)
File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын хаант улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана.
&lt;/gallery&gt;

== Мөн үзэх ==
*[[Зүүнгар нутаг]]
*[[Зүүнгарын ард түмэн]]
*[[Халимагийн хант улс]]
*[[Хошуудын хант улс]]
*[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]]
*[[Цорос]]
*[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]]

== Эх сурвалж ==

=== Ишлэл ===
{{Reflist}}
===Тэмдэглэл===
{{Notelist}}

=== Ном зүй ===
{{s-start}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}}
* {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}}
* {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}}
* {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}}
* {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}}
* {{cite book |last=Remileva |first=E. |title= |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&amp;q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}}
* {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}}

* {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}}

* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}}

* {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}}
* {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}}
* Хойт С.К. [https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157.
* Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.]
* Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289.
* {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}}
* {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}}
* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}}
* {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}}
* {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}}
* {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}}
* {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}}
* {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |journal= |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}}
* {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}}
* {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&amp;pg=PA165 165]}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}}
* {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}}
* {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}}
* {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&amp;pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}}
* {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}}
* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}}
* {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}}
* {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}}
* {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}}
* {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&amp;pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}}
* {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}}
* {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}}
* {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}}
* {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}}
* {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983 |language=ru |place=Novosibirsk |publisher=Nauka |pages=18, 128}}
* {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title=&quot;Tibet and its History&quot; |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston &amp; London}}
*{{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}}
*{{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}}
* {{cite journal |last1=Pochakaev |first1=P.Yu |date=2019 |title=Российские путешественники о правовых отношениях в Джунгарском ханстве XVIII веке |journal=Oriental Studies |publisher=Oriental Studies |volume=41}}
*{{Cite book |last1=Bazarov |first1=B.V |last2=Kradin |first2=N.N |title=Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики |date=2019 |publisher=Nauka |year=2019 |publication-date=1999 |pages=503}}
*{{cite journal |last1=Bobrov |first1=L.A |date=20 Jan 2007 |title=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |url=https://scfh.ru/journal/2007/chingis-khan-vzglyad-iz-tretego-tysyacheletiya/ |journal=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |volume=13 |issue=1}}
{{s-end}}
{{s-start}}
{{Залгамжлал
|өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]&lt;br/&gt;[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]&lt;br/&gt;[[Яркендын хант улс]]
|дараа={{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]]
|он= 1634–1758
|албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
}}
{{s-end}}
[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]]
[[Ангилал:Монголын түүхэн улс]]
[[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]]
[[Ангилал:Ойрадын түүх]]
[[Ангилал:Хаант Улс]]</text>
      <sha1>41r7fhbat1xw1x34hk8h31anussuudy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855297</id>
      <parentid>855296</parentid>
      <timestamp>2026-05-02T05:49:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>855297</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="101999" sha1="pa6b2s5adh4227pbhcd4s9aioe9k79s" xml:space="preserve">{{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}{{Инфобокс улс
| common_name            = Зүүнгарын хаант улс
| native_name            = Зүнһар хаант улс
| image_flag             = Banner of the Dzungar Khanate.png
| flag_caption           = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}}
| image_coat             = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png
| alt_coat               = Галдан Бошигт хааны тамга
| symbol_type            = Галдан Бошигт хааны тамга
| image_map              = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png
| map_caption            = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он.
| capital                = [[Хулж]]
| official_languages     = [[Ойрад аялга]]
| national_languages     = [[Цагадайн хэл]]
| religion               = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]])
| demonym                = Зүүнгар
| government_type        = [[Хаант засаг]]
| leader_title1          = [[Баатар]] [[Хунтайж]]
| leader_name1           = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]]
| leader_title2          = Цэцэн [[Хунтайж]]
| leader_name2           = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]]
| leader_title3          = Бошигт [[Хаан]]
| leader_name3           = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]]
| leader_title4          = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]]
| leader_name4           = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]]
| leader_title5          = [[Хунтайж]], [[Хаан]]
| leader_name5           = [[Галданцэрэн хаан]]
| leader_title6          = [[Хунтайж]]
| leader_name6           = [[Цэвээндоржнамжил]]
| leader_title7          = [[Хунтайж]]
| leader_name7           = [[Ламдаржаа]]
| leader_title8          = [[Хунтайж]]
| leader_name8           = [[Даваач]]
| leader_title9          = [[Хойд]]ын [[Хаан]]
| leader_name9           = [[Амарсанаа]]
| legislature            = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]]
| currency               = Зэс зоос
| date_start             = 1634
| event1                 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав
| event2                 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]
| date_event2            = 1635
| event3                 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
| date_event3            = 1665–1720
| event4                 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь
| date_event4            = 1680–1681
| event5                 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| date_event5            = 1690–1758
| event_end              = [[Зүүнгарын геноцид]]
| date_end               = 1758
| p1                     = Дөрвөн Ойрадын холбоо
| s1                     = Чин улс
| p2                     = Яркендын хант улс
| p3                     = Хошуудын хант улс
}}

'''Зүүнгарын Хаант Улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын хаант улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг.

1620 оны орчимд баруун монголчууд Зүүнгарын сав газард нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших Таримын сав газрыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин улс Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан.

== Нэрний гарал үүсэл ==

=== Нэршил ===
&quot;Зүүнгар&quot; гэдэг нь &quot;зүүн&quot; болон &quot;гар&quot; гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}}

Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын &quot;Ойрад&quot; гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад &quot;'''Элеутийн хаант улс'''&quot; гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}

=== &quot;Сүүлчийн нүүдэлчин эзэнт гүрэн&quot;-ий тухай ойлголт ===
18-р зууны эхний хагасын Зүүнгарын хаант улсыг зүгээр нэг төвлөрсөн Монголын хаант улс биш, харин Монголоос хол зайд орших олон янзын ард түмэн, бүс нутгийг өөрийн мэдэлд нэгтгэсэн жинхэнэ &quot;тал хээрийн эзэнт гүрэн&quot; гэж үзэх бүрэн үндэслэл бий. Үүний дагуу Цорос овгийн Ойрад хунтайж болон [[хаан]] нар өөрсдөө Ойрадуудын &quot;үндэсний&quot; захирагч төдийгүй хэд хэдэн вассал ард түмэн, улсын ноёд болж байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Зүүн Туркестан]],{{efn|Ярканд, Кашгар, Турпан, Аксу, Курл, Үч-Турпан, Янги-Хисар, Бэй, Куча, Карашар, Хотан, Хами}}{{sfn|Bavarov|Kradin|2019|p=374}} Төв Азийн хот-улсууд,{{efn|Ташкент, Туркестан, Самарканд, Хожент}} Ахмад болон Дунд Жүзийн казах хан, султанууд Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Оросын харьяат байсан, ясак төлдөг Сибирийн зарим ард түмэн хүлээн зөвшөөрсөн: 1713–1714, 1719 онд Зүүнгарт айлчилсан Тара казакийн удирдагч И.Д. Чередовын мэдээлснээр эдгээр &quot;ясак&quot; хүмүүс&quot; Зүүнгарын захирагчдад &quot;алман&quot; төлдөг байжээ. Энэ заншил хэдэн арван жилийн дараа ч үргэлжилсэн: &quot;ясаш төлдөг үл итгэгчид&quot; Зүүнгарын захирагчдад &quot;алман&quot; төлдөг байсан баримтыг 1745 онд Зүүнгарт айлчилсан луу М.Давыдов тэмдэглэжээ.{{sfn|Pochakaev|2019|pp=28–40}}

== Түүх ==
{{Мөн үзэх|Ойрадуудын оролцсон дайны жагсаалт}}
Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын хаант улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно.

=== Гарал үүсэл ===
Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}}

1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}}

Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 

1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}}

1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ]]. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}}

1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''&quot;Шашныг дэмжигч Дарма&quot;'', ''&quot;Гүш хаан&quot;'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''&quot;баатар хунтайж&quot;'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}}

=== Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал ===
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1640s.png|left|thumb|1640-өөд оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Burton|1997|pp=219–220}}{{sfn|Moiseev|1991|pp=44–45}}]]
'''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж,{{sfn|Baabar|1999|p=78}} Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарыг]] илгээж, Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын хаант улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}}

=== Залгамжлалын маргаан (1653–1677) ===
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1667.png|thumb|287x287px|1667 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}}]]
1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}}

Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд &quot;''Бошигт хаан&quot;'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}}

=== Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) ===
16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}}

1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}}

=== Галданы Казахын дайн (1681–1684) ===
{{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1686.png|thumb|279x279px|1686 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Baabar|1999|p=80}}]]
1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}}

=== Халхын дайн (1687–1688) ===
{{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}}
[[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын хаант улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}}

Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв.

Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын хаант улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}}

=== Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) ===
{{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
[[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны Чин Зүүнгарын дайн]]
1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}}
[[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]]
1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}}
[[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]]

=== Цагаадайн бослого (1693–1705) ===
Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}}

=== Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн ===
{{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}}
1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Ахмад Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}

Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}

1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}}

Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}}

1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягуз голын тулалдаан|Аягуз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}}

1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр &quot;армийг хядсан&quot; гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} 

Казакууд Зүүнгарын хаант улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}}

=== Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) ===
{{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
[[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|&quot;Алсын зайн суурьшлын жанжин&quot; аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]]
1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}}

=== Галданцэрэн хаан (1727–1745) ===
[[Файл:Carta_af_Songarski_%3D_Kalmuckit,_hwar_inunder_Kottonnerne_hörer_(J._G._Renats_kopia_av_kalmuckisk_originalkarta_Renat_1;_A).jpg|thumb|left| 1730-аад оны Зүүнгарын газрын зургийг Швед олзлогдогч Йоханас Густав Ренат хуулбарлан Шведэд хүргэсэн хувилбар]]
Цэвээнравдан хаан 1727 онд гэнэт нас барж, түүний хүү Галданцэрэн өөрийн дүү Лувсансүрийг хөнөөж, Цэвээнравдан хааны залгамжлагч болжээ. Тэрээр казахууд болон Халх Монголчуудын эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг хийсэн довтолгооны хариуд Чин улсын [[Найралт төв|Найрал төв]] 10,000 цэрэгтэй довтлох хүчийг илгээсэн бөгөөд Зүүнгарууд [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] ойролцоо [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуурын тулалдаанд]] ялав. Гэсэн хэдий ч дараа жил нь Зүүнгарууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийн ойролцоо]] Халхуудад ялагдав. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь Чин гүрний талд орж байсан Турфан руу довтлов. Эмин Хожа Турфаны ард түмнийг удирдан Гансу руу ухарч, тэнд Гуажоуд суурьшжээ. 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=149}}

Казахууд [[Алтайн нуруу]] руу довтолсон бөгөөд, энэ нь Зүүнгаруудыг хилээ хамгаалахаар 10,000 орчим цэрэг илгээхэд хүргэсэн. Казахууд Оросын худалдааны цуваа, дипломатчид болон, [[Уйгурууд|Уйгур]] худалдаачдыг дайрч, олзлон авсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Уйгур худалдаачдаас бусад барьцаалагдсан хүмүүсийг удалгүй суллав. Үүний зэрэгцээ Бага Жүз болон Дунд Жүз нар Оросын хатан хаан Аннад захирагджээ. [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрэнээс]] хамгаалалт хүсч, Оросуудад Зүүнгарын [[Сибирь]] руу хийх аливаа довтолгоог няцаахад нь туслана гэж тохиролцсон.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}}

1732 онд Зүүнгарууд 7,000 орчим цэрэгтэй өөр нэг хүчийг Дунд Жүз рүү довтолсон боловч тэд ялагдав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} Казахууд мөн Зүүнгаруудыг довтлон 700 орчим ордыг эзлэн авчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Өөр нэг Зүүнгарын арми Ахлах Жүз рүү довтлон Сайрам, Туркистан болон Ташкент хотуудыг эзлэн авчээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt; Дотор 1734 онд Ахмад Жүз Сайрам, Туркестан, Ташкентийг эргүүлэн авч чаджээ.&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt; Гэсэн хэдий ч Галдан Цэрэн тэднийг эзлэхээр цэрэг илгээж, Ахмад Жүзийг захируулснаар тэднийг удалгүй эзэлжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}

Галданцэрэн хаан 1739 онд Казахын хаант улсыг дахин довтлов.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Галданцэрэн хаан 1741 он хүртэл довтолгооноо үргэлжлүүлсээр байсан тул Дунд Жүз довтолгоог няцааж чадаагүй юм.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Казахууд Зүүнгаруудаас хохирол их амсаж, Бага, Ахмад Жүзүүд Зүүнгарын эсрэг дайнд нэгдэж чадаагүй бөгөөд, Зүүнгарууд [[Сырдарья]] болон Ишим голыг эзэлснээр Зүүнгарууд дээрх казах суурингууд нь Зүүнгаруудаас хөөгдүүлсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}}

=== Уналт (1745–1757) ===
[[Файл:乾隆皇帝朝服像轴.png|left|thumb|228x228px|Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.]]
Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүнийг нас барсны дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан гэж хэлэв:{{sfn|Baabar|1999|p=89}} {{quote|Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй.|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Baabar|1999|p=89}}}}Галданцэрэн хааны дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил]] 1746 онд түүний залгамжилсан [[Хунтайж]] болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах [[Ламдаржаа|Ламдаржаатай]] хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}}
[[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай хаанд]] зориулсан 2000 оны марк.]]
1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, [[Даваач]] болон [[Хойд|Хойдын]] хунтайж, [[Амарсанаа|Амарсанаатай]] эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Казахуудын [[Аблай султан|Аблай хаан]] тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 

1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд  руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}}
[[Файл:Cebdenjab.jpg|left|thumb|202x202px|Халхын цэргийг '''Зүүнгарын хаант улс''' руу удирдсан Цэвдэнжав.]]
Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}}{{quote|''&quot;Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй&quot;''|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Walravens|2017|p=82}}}}
[[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|&quot;Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь&quot;]]
Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} 100 хоногийн дотор [[Өрөмч]], Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг [[Тэнгэр Уул]] даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.{{sfn|Adle|2003|p=201}} Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=274}}

==== Амарсанаагийн бослого (1755–1757) ====
{{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Jaohui.jpg|left|thumb|161x161px|Зүүнгарын хаант улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан  генерал Жаохуй.]]
[[Файл:Dzungar_cavalry_of_Amursana,_in_the_Battle_of_Khorgos_against_Qing_China_(1758).png|thumb|Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.{{Sfn|Chu|Ding|2015|p=129}}]]
Зүүнгарын хаант улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, [[Чэндэ]] дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.{{Sfn|Perdue|2005|p=275}}

Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч [[Чингүнжав|Чингүнжавтай]] хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.{{Sfn|Perdue|2005|p=276}} Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт [[салхин цэцэг]] өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр [[Кяхта]] руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.{{sfn|Atwood|2004|p=623}}

Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.{{Sfn|Pirazzoli-T'Serstevens|1969|p=10}}

=== Ак Тагликийн бослого (1757–1759) ===
Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми  Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. [[Хожа|Бурхануддин Хожа, Жахан нар]] [[Бадахшан]] руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=203}}

=== Геноцид ===
{{main|Зүүнгарын геноцид}}

=== Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт ===
[[Файл:Khojis full-length portrait.jpg|thumb|Хожи, Уктурпаны [[Уйгурууд|Уйгур]] захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач [[Игнатий Сихельбарт]]-ын зурсан зураг.{{sfn|Unknown|2019|p=4019}}]]
[[Файл:Xinjiang_regions_simplified.png|left|thumb|{{legend|red|[[Dzungaria]]}}{{legend|blue|[[Tarim Basin]]}}]]
Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, [[Хуушуур|Хуй]], [[Шибэ]], [[Дагуур ястан|Дагуур]], Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.{{sfn|Starr|2004|pp=73–90}}{{sfn|Toops|2004|p=1}}{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.{{sfn|Milward|1998|p=102}}

Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр &quot;Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан&quot;.{{Sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=76}}

1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо &quot;Хятадын нэг хэсэг&quot; гэж тунхагласан.{{sfn|Dunnell|2004|p=77}}{{sfn|Dunnell|2004|p=83}}{{sfn|Elliot|2001|p=503}} Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг &quot;гадаад&quot; Хан бус Хятадуудыг &quot;дотоод&quot; Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн &quot;нэг гэр бүл&quot; гэж дүрсэлсэн. Чин улс &quot;нэгдмэл байдал&quot;-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд &quot;Жон Вай И Жиа&quot; (中外一家) эсвэл &quot;Нэй Вай И Жиа&quot; (內外一家, &quot;дотоод ба гадаад нэг гэр бүл&quot;) гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.{{sfn|Dunnell|2004|pp=76-77}}

=== Зураг ===

==== Зигуан павильон дахь гавьяат албан тушаалтнуудын хөрөг зурагнууд ====
[[Тэнгэр тэтгэгч]] эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг ([[:zh:紫光阁功臣像|Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө]] зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн [[Торгууд]] болон [[Дөрвөд]] холбоотнууд, мөн ялагдсан [[Цорос]] Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман [[Уйгурууд|Уйгур]] холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Орчин үеийн [[Иезуит]] зураач [[Жан-Денис Аттирет]]-ийн хэлснээр: &quot;Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв.&quot;{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа [[Жузеппе Кастильоне (Иезуит зураач)|Жузеппе Кастильоне]]-гийн удирдлаган дор [[Иезуит]]-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;9&quot;&gt;
Файл:Dawachi.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын удирдагч Даваач (达瓦齐). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Dawa.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын Даваа (达瓦). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Tseren.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Цэрэн (车凌). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Buyan_Tegus.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Буян Төгс(布彦特古斯). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Erdeni.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Эрдэнэ (额爾德尼). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Gangdorji.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гандорж (刚多尔济). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг.
Файл:Gendun.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гэндэн (根敦). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг.
Файл:Ayusi_Assailing_The_Rebels_with_a_Lance.jpg|Ойрадын урвагч Аюси (阿玉锡) Чин улсын дүрэмт хувцастайгаа. Жузеппе Кастильонегийн зурсан зураг. 
&lt;/gallery&gt;

==== &lt;u&gt;Хуан Чин Жигун Ту&lt;/u&gt; ====
Хуан Чин Жигун Ту (Хятадаар: 皇清職貢圖; Чин гүрний харьяа ард түмний хөрөг зургийн цуглуулга) нь 18-р зууны Хятадын цутгал улсууд, түүний дотор Чин гүрэнтэй худалдаа хийдэг барууны улсуудын талаарх угсаатны зүйн судалгаа юм. Үүн дээр Зүүнгарын энгийн иргэд гэх мэт янз бүрийн зургийг дүрсэлсэн байв.
&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;5&quot;&gt;
Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч ([[Зайсан]], 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Uyghur from Ili, Taleqi, Chahan and Wusu, with his wife.jpg|Или,Талеки, Чахан, болон Вусу, нутгийн Уйгур иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Kyrgyz (布鲁特) commoner and his wife.jpg|Киргизийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
&lt;/gallery&gt;

== Зохион байгуулалт ==

=== Цэргийн зохион байгуулалт ===
[[Файл:Ойратские_воины.png|left|thumb|Бүрэн цэргийн тоног төхөөрөмжтэй хоёр Зүүнгарын морин цэрэг. Зурагчин Л.А. Бобровын бүтээл]]
Зүүнгарын арми дараах бүрэлдэхүүнтэй байв: морьноос буусан нумчид эсвэл галт зэвсэг, жад баригчид, тэмээн дээр суурилуулсан их бууны ангиуд,{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} мөн Европын аялагчид, адал явдалчдын тэмдэглэлд дурдсанаар [[Польшийн хусарууд|Польшийн хусаруудтай]] дүйцэхүйц морьт цэргүүдээр бүрдсэн.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Эхэндээ Зүүнгарууд тасгуудаар эхний шугамд жагсаж, захирагч бүр туг барин байрладаг байсан.{{sfn|Бобров|2007|p=64}} Үүний дараа тэд бүрээ үлээж, бөмбөр дэлдэн довтолгооны дохио өгдөг байв. Эхний довтолгоог нумчид эхлүүлж, дараа нь жадчид дайрч, улмаар ил задгай тулалдаанд ордог.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} Хэрэв дайсан довтолгоог тогтоон барьж чадвал, галт зэвсэг хэрэглэж буй дайсны эсрэг тэдний тактик үр дүнгүй тул ухардаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}}
[[Файл:Kalmyk_warriors.jpg|thumb|249x249px|Бүрэн цэргийн хэрэгслээр тоноглогдсон Зүүнгарын хоёр морин цэрэг. Зурагчин Л.А.Бобров]]
Харин XVII зууны сүүл үеийн шинэчлэлийн дараа Зүүнгарын арми багана хэлбэрээр урагшилж, Зүүнгарын буутай явган цэргүүд галт зэвсгийн үйлдвэрлэл нэмэгдсэний үр дүнд салваар буудаж морьт цэргийг дэмжих боломжтой болсон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Ингэснээр хөнгөн морьт цэргүүд дайсныг их буу болон морьноос буусан явган цэргүүд уул толгод дээр нуугдан байрласан нээлттэй талбай руу татан оруулж, дараа нь их буу, галт зэвсгээр дайсныг эмх замбараагүй болгосны дараа жад, сэлэм барьсан хүнд морьт цэргүүд үлдсэн хүчийг довтлон устгадаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Spencer|2017|p=181}}

XVII зууны эхэн үед Зүүнгарын хаант улсын цэргүүдийн үндсэн хэсгийг хуягласан жадчид бүрдүүлж байв. Тэд ойрын тулалдаанд болон жадаа шидэн алсын довтолгоонд ашиглах зориулалттай{{sfn|Bobrov|2007|p=62}}—хулсан иш, нарийн ир, ган туузаар хийсэн жад барьдаг байсан.{{sfn|Abdibek|2008|p=412}} Мөн тэд дайсны эсрэг холын зайнаас тулалдахад нум хэрэглэдэг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Нум нь мөнгө, гууль чимэглэл эсвэл металл хавтангаар гоёсон бараан арьсан саванд хадгалагддаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Жад, бамбай, хожим нь их буу, дарь, сум зэрэг цэргийн хэрэгслийг уурхайгаас олборлосон төмөр, зэс, мөнгөөр хийдэг байсан нь зэвсгийн үйлдвэрлэлийг хангаж байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}}

Тэд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсаас]] буу худалдан авах боломжгүй байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] буу болон дархны мэргэжилтнүүд авах хүсэлт гаргасан ч татгалзсан хариу авчээ. 1645 онд Эрдэнэбаатар хунтайж буу, их буу, бууны дархчууд авах хүсэлтээ дахин гаргасан байна. Татгалзсан шалтгаан нь улсын дотоод аюулгүй байдалтай холбоотой байсан бөгөөд Зүүнгарууд Оросын Хаант Улсад заналхийлэл учруулж болзошгүй гэж үзжээ. Мөн металл худалдахыг татгалзсан нь түүнийг зэвсэг үйлдвэрлэхэд ашиглаж болзошгүйтэй холбоотой байв.{{sfn|Spencer|p=178}}
[[Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|thumb|'''Зүүнгарын Хаант Улсын''' нийгэм, эдийн засгийн сайжруулалтыг эхлүүлсэн [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хөшөө.]]
[[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] (1676–1697) засаглалын үед тэрээр Оросын царьт улс болон Төв Азийн янз бүрийн улсууд руу элч илгээж, Зүүнгаруудад галт зэвсэг нийлүүлэхийг эрмэлзэж байв. Энэ үед галт зэвсгийн ач холбогдлыг илүү ойлгож эхэлсэн бөгөөд Персийн ган хайлуулах арга технологийг эзэмшсэнээр зэвсэг үйлдвэрлэх боломж бүрджээ. XVII зууны сүүл үед Зүүнгарууд Төв Азийн худалдаачид болон Сибирийн захирагчид, Оросын албан тушаалтнуудаас их хэмжээний галт зэвсэг худалдан авч байв.{{sfn|Bobrov|2007|pp=64-65}}

Үүний үр дүнд Зүүнгарын цэрэгт шинэчлэл хийгдэж, галт зэвсэгтэй анги нэгжүүд бий болсон. Тэд морь ашиглан тээвэрлэлт хийж, харин тулалдааны үед морьноос бууж явганаар байлдан морьт цэргийг дэмжих, дайсны довтолгоог тогтоон барих үүрэгтэй байсан нь Европын аялагчдын тэмдэглэлд “[[Драгүн|драгуун]]” маягийн тактик гэж дурдагдсан байдаг.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Галт зэвсгийн хэрэглээ нь Зүүнгаруудад [[Халх Монголчууд|Халх монголчууд]] болон [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг үр дүнтэй дайн явуулах боломж олгож, Чин улсын цэргүүд тэдэнтэй тулалдахдаа морьноос бууж багана хэлбэрээр жагсах шаардлагатай болдог байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}

Зүүнгарууд [[газрын тос]] олборлох, [[хүхэр]], [[хүхрийн хүчил]], [[калийн нитрат]] ашиглах чадвартай байсан бөгөөд зэс, хар тугалга, өндөр чанарын ган зэрэг металлыг олборлодог байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Мөн их буу үйлдвэрлэл хөгжсөн ба тэмээн дээр жижиг их буу байрлуулан ашигладаг байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Энэ нь [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] ашиглагдаж, Зүүнгарууд тактикийн ухралт хийх боломжийг олгосон байна.

== Удирдагчид ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!№
!Хааны нэр
!Цол
!Угсаа гарал
!Төрсөн он
!Хаанчилсан жил
!Нас нөгчсөн он
!
|-
|1
|[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин баатар]]
|Эрдэнэ[[баатар]] [[хунтайж]]
|[[Цорос|Цоросын]] [[Хархул ноён|Хархул догшин ноёны]] хүү{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|Тодорхойгүй
|1634–1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}
|
|-
|2
|[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]]
|Цэцэн [[хунтайж]]
|Эрдэнэбаатар хунтайжийн 5-р хүү{{sfn|Baabar|1999|p=79}}
|Тодорхойгүй
|1653–1671{{sfn|Adle|2003|p=148}}
|1671
|
|-
|3
|[[Галдан бошигт хаан|Галдан]]
|[[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|Эрдэнэбаатар хунтайжийн 6-р хүү{{sfn|Adle|2003|p=157}}
|1644
|1671–1697{{sfn|Adle|2003|p=149}}
|1697
|
|-
|4
|[[Цэвээнравдан]]
|Зоригт [[хунтайж]],{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} [[хаан]]{{sfn|Baabar|1999|p=87}}
|Сэнгэ хунтайжийн ахмад хүү{{sfn|Adle|2003|p=158}}
|1665
|1694–1727{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1727
|
|-
|5
|[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]]
|[[Хунтайж]], [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|Цэвээнравдангийн ахмад хүү
|1693
|1727–1745{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1745
|
|-
|6
|[[Цэвээндоржнамжил]]
|[[Хунтайж]]
|Галданцэрэнгийн отгон хүү
|1732{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1746–1749{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1750{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|7
|[[Ламдаржаа]]
|[[Хунтайж]]
|Галданцэрэнгийн ахмад хүү
|1726{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1749–1753{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1752{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|8
|[[Даваач]]
|[[Хунтайж]]
|[[Их Цэрэндондов]] жанжны гуч хүү
|Тодорхойгүй
|1752–1755{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1759{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|9
|[[Амарсанаа]]
|[[Хойд|Хойдын]] [[Хаан]]
|Хойдын Үйзэн хошуучийн хүү{{Sfn|Atwood|2004|p=13}}
|1723{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1755–1757{{sfn|Adle|2003|p=160}}
|1757{{sfn|Adle|2003|p=160}}
|
|}

==Газрын зурагууд==
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;200&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд
File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн &quot;Carte de Tartarie&quot; (1675–1726)).
File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг)
File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын хаант улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана.
&lt;/gallery&gt;

== Мөн үзэх ==
*[[Зүүнгар нутаг]]
*[[Зүүнгарын ард түмэн]]
*[[Халимагийн хант улс]]
*[[Хошуудын хант улс]]
*[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]]
*[[Цорос]]
*[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]]

== Эх сурвалж ==

=== Ишлэл ===
{{Reflist}}
===Тэмдэглэл===
{{Notelist}}

=== Ном зүй ===
{{s-start}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}}
* {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}}
* {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}}
* {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}}
* {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}}
* {{cite book |last=Remileva |first=E. |title= |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&amp;q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}}
* {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}}

* {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}}

* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}}

* {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}}
* {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}}
* Хойт С.К. [https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157.
* Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.]
* Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289.
* {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}}
* {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}}
* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}}
* {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}}
* {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}}
* {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}}
* {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}}
* {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |journal= |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}}
* {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}}
* {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&amp;pg=PA165 165]}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}}
* {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}}
* {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}}
* {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&amp;pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}}
* {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}}
* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}}
* {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}}
* {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}}
* {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}}
* {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&amp;pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}}
* {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}}
* {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}}
* {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}}
* {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}}
* {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983 |language=ru |place=Novosibirsk |publisher=Nauka |pages=18, 128}}
* {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title=&quot;Tibet and its History&quot; |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston &amp; London}}
*{{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}}
*{{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}}
* {{cite journal |last1=Pochakaev |first1=P.Yu |date=2019 |title=Российские путешественники о правовых отношениях в Джунгарском ханстве XVIII веке |journal=Oriental Studies |publisher=Oriental Studies |volume=41}}
*{{Cite book |last1=Bazarov |first1=B.V |last2=Kradin |first2=N.N |title=Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики |date=2019 |publisher=Nauka |year=2019 |publication-date=1999 |pages=503}}
*{{cite journal |last1=Bobrov |first1=L.A |date=20 Jan 2007 |title=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |url=https://scfh.ru/journal/2007/chingis-khan-vzglyad-iz-tretego-tysyacheletiya/ |journal=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |volume=13 |issue=1}}
* {{Cite book |last=Abdibek |first=Sh. B |title=Большой атлас истории и культуры Казахстана |publisher=Abdi |year=2008 |isbn=9965-832-08-0}}
{{s-end}}

{{s-start}}
{{Залгамжлал
|өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]&lt;br/&gt;[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]&lt;br/&gt;[[Яркендын хант улс]]
|дараа={{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]]
|он= 1634–1758
|албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
}}
{{s-end}}
[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]]
[[Ангилал:Монголын түүхэн улс]]
[[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]]
[[Ангилал:Ойрадын түүх]]
[[Ангилал:Хаант Улс]]</text>
      <sha1>pa6b2s5adh4227pbhcd4s9aioe9k79s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855298</id>
      <parentid>855297</parentid>
      <timestamp>2026-05-02T06:14:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>855298</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="106167" sha1="650ibm1j9itencik2p5asav26ovg90m" xml:space="preserve">{{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}{{Инфобокс улс
| common_name            = Зүүнгарын хаант улс
| native_name            = Зүнһар хаант улс
| image_flag             = Banner of the Dzungar Khanate.png
| flag_caption           = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}}
| image_coat             = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png
| alt_coat               = Галдан Бошигт хааны тамга
| symbol_type            = Галдан Бошигт хааны тамга
| image_map              = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png
| map_caption            = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он.
| capital                = [[Хулж]]
| official_languages     = [[Ойрад аялга]]
| national_languages     = [[Цагадайн хэл]]
| religion               = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]])
| demonym                = Зүүнгар
| government_type        = [[Хаант засаг]]
| leader_title1          = [[Баатар]] [[Хунтайж]]
| leader_name1           = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]]
| leader_title2          = Цэцэн [[Хунтайж]]
| leader_name2           = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]]
| leader_title3          = Бошигт [[Хаан]]
| leader_name3           = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]]
| leader_title4          = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]]
| leader_name4           = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]]
| leader_title5          = [[Хунтайж]], [[Хаан]]
| leader_name5           = [[Галданцэрэн хаан]]
| leader_title6          = [[Хунтайж]]
| leader_name6           = [[Цэвээндоржнамжил]]
| leader_title7          = [[Хунтайж]]
| leader_name7           = [[Ламдаржаа]]
| leader_title8          = [[Хунтайж]]
| leader_name8           = [[Даваач]]
| leader_title9          = [[Хойд]]ын [[Хаан]]
| leader_name9           = [[Амарсанаа]]
| legislature            = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]]
| currency               = Зэс зоос
| date_start             = 1634
| event1                 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав
| event2                 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]
| date_event2            = 1635
| event3                 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
| date_event3            = 1665–1720
| event4                 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь
| date_event4            = 1680–1681
| event5                 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| date_event5            = 1690–1758
| event_end              = [[Зүүнгарын геноцид]]
| date_end               = 1758
| p1                     = Дөрвөн Ойрадын холбоо
| s1                     = Чин улс
| p2                     = Яркендын хант улс
| p3                     = Хошуудын хант улс
}}

'''Зүүнгарын Хаант Улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын Хаант Улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг.

1620 оны орчимд баруун монголчууд Зүүнгарын сав газард нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших Таримын сав газрыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин улс Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан.

== Нэрний гарал үүсэл ==

=== Нэршил ===
&quot;Зүүнгар&quot; гэдэг нь &quot;зүүн&quot; болон &quot;гар&quot; гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}}

Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын &quot;Ойрад&quot; гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад &quot;'''Элеутийн хаант улс'''&quot; гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}

=== &quot;Сүүлчийн нүүдэлчин эзэнт гүрэн&quot;-ий тухай ойлголт ===
18-р зууны эхний хагасын Зүүнгарын Хаант Улсыг зүгээр нэг төвлөрсөн Монголын хаант улс биш, харин Монголоос хол зайд орших олон янзын ард түмэн, бүс нутгийг өөрийн мэдэлд нэгтгэсэн жинхэнэ &quot;тал хээрийн эзэнт гүрэн&quot; гэж үзэх бүрэн үндэслэл бий. Үүний дагуу Цорос овгийн Ойрад хунтайж болон [[хаан]] нар өөрсдөө Ойрадуудын &quot;үндэсний&quot; захирагч төдийгүй хэд хэдэн вассал ард түмэн, улсын ноёд болж байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Зүүн Туркестан]],{{efn|Ярканд, Кашгар, Турпан, Аксу, Курл, Үч-Турпан, Янги-Хисар, Бэй, Куча, Карашар, Хотан, Хами}}{{sfn|Bavarov|Kradin|2019|p=374}} Төв Азийн хот-улсууд,{{efn|Ташкент, Туркестан, Самарканд, Хожент}} Ахмад болон Дунд Жүзийн казах хан, султанууд Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Оросын харьяат байсан, ясак төлдөг Сибирийн зарим ард түмэн хүлээн зөвшөөрсөн: 1713–1714, 1719 онд Зүүнгарт айлчилсан Тара казакийн удирдагч И.Д. Чередовын мэдээлснээр эдгээр &quot;ясак&quot; хүмүүс&quot; Зүүнгарын захирагчдад &quot;алман&quot; төлдөг байжээ. Энэ заншил хэдэн арван жилийн дараа ч үргэлжилсэн: &quot;ясаш төлдөг үл итгэгчид&quot; Зүүнгарын захирагчдад &quot;алман&quot; төлдөг байсан баримтыг 1745 онд Зүүнгарт айлчилсан луу М.Давыдов тэмдэглэжээ.{{sfn|Pochakaev|2019|pp=28–40}}

== Түүх ==
{{Мөн үзэх|Ойрадуудын оролцсон дайны жагсаалт}}
Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын Хаант Улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно.

=== Гарал үүсэл ===
Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}}

1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}}

Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 

1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}}

1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ]]. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}}

1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''&quot;Шашныг дэмжигч Дарма&quot;'', ''&quot;Гүш хаан&quot;'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''&quot;баатар хунтайж&quot;'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}}

=== Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал ===
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1640s.png|left|thumb|1640-өөд оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Burton|1997|pp=219–220}}{{sfn|Moiseev|1991|pp=44–45}}]]
'''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж,{{sfn|Baabar|1999|p=78}} Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарыг]] илгээж, Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}}

=== Залгамжлалын маргаан (1653–1677) ===
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1667.png|thumb|287x287px|1667 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}}]]
1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}}

Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд &quot;''Бошигт хаан&quot;'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}}

=== Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) ===
16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}}

1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}}

=== Галданы Казахын дайн (1681–1684) ===
{{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1686.png|thumb|279x279px|1686 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Baabar|1999|p=80}}]]
1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}}

=== Халхын дайн (1687–1688) ===
{{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}}
[[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын Хаант Улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}}

Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв.

Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын Хаант Улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}}

=== Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) ===
{{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
[[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны Чин Зүүнгарын дайн]]
1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}}
[[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]]
1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}}
[[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]]

=== Цагаадайн бослого (1693–1705) ===
Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}}

=== Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн ===
{{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}}
1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Ахмад Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}

Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}

1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}}

Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}}

1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягуз голын тулалдаан|Аягуз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}}

1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр &quot;армийг хядсан&quot; гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} 

Казакууд Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}}

=== Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) ===
{{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
[[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|&quot;Алсын зайн суурьшлын жанжин&quot; аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]]
1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}}

=== Галданцэрэн хаан (1727–1745) ===
[[Файл:Carta_af_Songarski_%3D_Kalmuckit,_hwar_inunder_Kottonnerne_hörer_(J._G._Renats_kopia_av_kalmuckisk_originalkarta_Renat_1;_A).jpg|thumb|left| 1730-аад оны Зүүнгарын газрын зургийг Швед олзлогдогч Йоханас Густав Ренат хуулбарлан Шведэд хүргэсэн хувилбар]]
Цэвээнравдан хаан 1727 онд гэнэт нас барж, түүний хүү Галданцэрэн өөрийн дүү Лувсансүрийг хөнөөж, Цэвээнравдан хааны залгамжлагч болжээ. Тэрээр казахууд болон Халх Монголчуудын эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг хийсэн довтолгооны хариуд Чин улсын [[Найралт төв|Найрал төв]] 10,000 цэрэгтэй довтлох хүчийг илгээсэн бөгөөд Зүүнгарууд [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] ойролцоо [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуурын тулалдаанд]] ялав. Гэсэн хэдий ч дараа жил нь Зүүнгарууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийн ойролцоо]] Халхуудад ялагдав. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь Чин гүрний талд орж байсан Турфан руу довтлов. Эмин Хожа Турфаны ард түмнийг удирдан Гансу руу ухарч, тэнд Гуажоуд суурьшжээ. 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=149}}

Казахууд [[Алтайн нуруу]] руу довтолсон бөгөөд, энэ нь Зүүнгаруудыг хилээ хамгаалахаар 10,000 орчим цэрэг илгээхэд хүргэсэн. Казахууд Оросын худалдааны цуваа, дипломатчид болон, [[Уйгурууд|Уйгур]] худалдаачдыг дайрч, олзлон авсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Уйгур худалдаачдаас бусад барьцаалагдсан хүмүүсийг удалгүй суллав. Үүний зэрэгцээ Бага Жүз болон Дунд Жүз нар Оросын хатан хаан Аннад захирагджээ. [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрэнээс]] хамгаалалт хүсч, Оросуудад Зүүнгарын [[Сибирь]] руу хийх аливаа довтолгоог няцаахад нь туслана гэж тохиролцсон.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}}

1732 онд Зүүнгарууд 7,000 орчим цэрэгтэй өөр нэг хүчийг Дунд Жүз рүү довтолсон боловч тэд ялагдав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} Казахууд мөн Зүүнгаруудыг довтлон 700 орчим ордыг эзлэн авчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Өөр нэг Зүүнгарын арми Ахлах Жүз рүү довтлон Сайрам, Туркистан болон Ташкент хотуудыг эзлэн авчээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt; Дотор 1734 онд Ахмад Жүз Сайрам, Туркестан, Ташкентийг эргүүлэн авч чаджээ.&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt; Гэсэн хэдий ч Галдан Цэрэн тэднийг эзлэхээр цэрэг илгээж, Ахмад Жүзийг захируулснаар тэднийг удалгүй эзэлжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}

Галданцэрэн хаан 1739 онд Казахын хаант улсыг дахин довтлов.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Галданцэрэн хаан 1741 он хүртэл довтолгооноо үргэлжлүүлсээр байсан тул Дунд Жүз довтолгоог няцааж чадаагүй юм.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Казахууд Зүүнгаруудаас хохирол их амсаж, Бага, Ахмад Жүзүүд Зүүнгарын эсрэг дайнд нэгдэж чадаагүй бөгөөд, Зүүнгарууд [[Сырдарья]] болон Ишим голыг эзэлснээр Зүүнгарууд дээрх казах суурингууд нь Зүүнгаруудаас хөөгдүүлсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}}

=== Уналт (1745–1757) ===
[[Файл:乾隆皇帝朝服像轴.png|left|thumb|228x228px|Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.]]
Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүнийг нас барсны дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан гэж хэлэв:{{sfn|Baabar|1999|p=89}} {{quote|Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй.|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Baabar|1999|p=89}}}}Галданцэрэн хааны дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил]] 1746 онд түүний залгамжилсан [[Хунтайж]] болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах [[Ламдаржаа|Ламдаржаатай]] хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}}
[[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай хаанд]] зориулсан 2000 оны марк.]]
1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, [[Даваач]] болон [[Хойд|Хойдын]] хунтайж, [[Амарсанаа|Амарсанаатай]] эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Казахуудын [[Аблай султан|Аблай хаан]] тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 

1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд  руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}}
[[Файл:Cebdenjab.jpg|left|thumb|202x202px|Халхын цэргийг '''Зүүнгарын Хаант Улс''' руу удирдсан Цэвдэнжав.]]
Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}}{{quote|''&quot;Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй&quot;''|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Walravens|2017|p=82}}}}
[[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|&quot;Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь&quot;]]
Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} 100 хоногийн дотор [[Өрөмч]], Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг [[Тэнгэр Уул]] даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.{{sfn|Adle|2003|p=201}} Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=274}}

==== Амарсанаагийн бослого (1755–1757) ====
{{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Jaohui.jpg|left|thumb|161x161px|Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан  генерал Жаохуй.]]
[[Файл:Dzungar_cavalry_of_Amursana,_in_the_Battle_of_Khorgos_against_Qing_China_(1758).png|thumb|Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.{{Sfn|Chu|Ding|2015|p=129}}]]
Зүүнгарын Хаант Улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, [[Чэндэ]] дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.{{Sfn|Perdue|2005|p=275}}

Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч [[Чингүнжав|Чингүнжавтай]] хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.{{Sfn|Perdue|2005|p=276}} Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт [[салхин цэцэг]] өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр [[Кяхта]] руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.{{sfn|Atwood|2004|p=623}}

Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.{{Sfn|Pirazzoli-T'Serstevens|1969|p=10}}

=== Ак Тагликийн бослого (1757–1759) ===
Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми  Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. [[Хожа|Бурхануддин Хожа, Жахан нар]] [[Бадахшан]] руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=203}}

=== Геноцид ===
{{main|Зүүнгарын геноцид}}

=== Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт ===
[[Файл:Khojis full-length portrait.jpg|thumb|Хожи, Уктурпаны [[Уйгурууд|Уйгур]] захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач [[Игнатий Сихельбарт]]-ын зурсан зураг.{{sfn|Unknown|2019|p=4019}}]]
[[Файл:Xinjiang_regions_simplified.png|left|thumb|{{legend|red|[[Dzungaria]]}}{{legend|blue|[[Tarim Basin]]}}]]
Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, [[Хуушуур|Хуй]], [[Шибэ]], [[Дагуур ястан|Дагуур]], Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.{{sfn|Starr|2004|pp=73–90}}{{sfn|Toops|2004|p=1}}{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.{{sfn|Milward|1998|p=102}}

Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр &quot;Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан&quot;.{{Sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=76}}

1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо &quot;Хятадын нэг хэсэг&quot; гэж тунхагласан.{{sfn|Dunnell|2004|p=77}}{{sfn|Dunnell|2004|p=83}}{{sfn|Elliot|2001|p=503}} Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг &quot;гадаад&quot; Хан бус Хятадуудыг &quot;дотоод&quot; Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн &quot;нэг гэр бүл&quot; гэж дүрсэлсэн. Чин улс &quot;нэгдмэл байдал&quot;-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд &quot;Жон Вай И Жиа&quot; (中外一家) эсвэл &quot;Нэй Вай И Жиа&quot; (內外一家, &quot;дотоод ба гадаад нэг гэр бүл&quot;) гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.{{sfn|Dunnell|2004|pp=76-77}}

=== Зураг ===

==== Зигуан павильон дахь гавьяат албан тушаалтнуудын хөрөг зурагнууд ====
[[Тэнгэр тэтгэгч]] эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг ([[:zh:紫光阁功臣像|Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө]] зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн [[Торгууд]] болон [[Дөрвөд]] холбоотнууд, мөн ялагдсан [[Цорос]] Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман [[Уйгурууд|Уйгур]] холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Орчин үеийн [[Иезуит]] зураач [[Жан-Денис Аттирет]]-ийн хэлснээр: &quot;Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв.&quot;{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа [[Жузеппе Кастильоне (Иезуит зураач)|Жузеппе Кастильоне]]-гийн удирдлаган дор [[Иезуит]]-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;9&quot;&gt;
Файл:Dawachi.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын удирдагч Даваач (达瓦齐). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Dawa.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын Даваа (达瓦). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Tseren.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Цэрэн (车凌). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Buyan_Tegus.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Буян Төгс(布彦特古斯). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Erdeni.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Эрдэнэ (额爾德尼). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Gangdorji.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гандорж (刚多尔济). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг.
Файл:Gendun.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гэндэн (根敦). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг.
Файл:Ayusi_Assailing_The_Rebels_with_a_Lance.jpg|Ойрадын урвагч Аюси (阿玉锡) Чин улсын дүрэмт хувцастайгаа. Жузеппе Кастильонегийн зурсан зураг. 
&lt;/gallery&gt;

==== &lt;u&gt;Хуан Чин Жигун Ту&lt;/u&gt; ====
Хуан Чин Жигун Ту (Хятадаар: 皇清職貢圖; Чин гүрний харьяа ард түмний хөрөг зургийн цуглуулга) нь 18-р зууны Хятадын цутгал улсууд, түүний дотор Чин гүрэнтэй худалдаа хийдэг барууны улсуудын талаарх угсаатны зүйн судалгаа юм. Үүн дээр Зүүнгарын энгийн иргэд гэх мэт янз бүрийн зургийг дүрсэлсэн байв.
&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;5&quot;&gt;
Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч ([[Зайсан]], 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Uyghur from Ili, Taleqi, Chahan and Wusu, with his wife.jpg|Или,Талеки, Чахан, болон Вусу, нутгийн Уйгур иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Kyrgyz (布鲁特) commoner and his wife.jpg|Киргизийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
&lt;/gallery&gt;

== Зохион байгуулалт ==

=== Цэргийн зохион байгуулалт ===
[[Файл:Ойратские_воины.png|left|thumb|Бүрэн цэргийн тоног төхөөрөмжтэй хоёр Зүүнгарын морин цэрэг. Зурагчин Л.А. Бобровын бүтээл]]
Зүүнгарын арми дараах бүрэлдэхүүнтэй байв: морьноос буусан нумчид эсвэл галт зэвсэг, жад баригчид, тэмээн дээр суурилуулсан их бууны ангиуд,{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} мөн Европын аялагчид, адал явдалчдын тэмдэглэлд дурдсанаар [[Польшийн хусарууд|Польшийн хусаруудтай]] дүйцэхүйц морьт цэргүүдээр бүрдсэн.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Эхэндээ Зүүнгарууд тасгуудаар эхний шугамд жагсаж, захирагч бүр туг барин байрладаг байсан.{{sfn|Бобров|2007|p=64}} Үүний дараа тэд бүрээ үлээж, бөмбөр дэлдэн довтолгооны дохио өгдөг байв. Эхний довтолгоог нумчид эхлүүлж, дараа нь жадчид дайрч, улмаар ил задгай тулалдаанд ордог.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} Хэрэв дайсан довтолгоог тогтоон барьж чадвал, галт зэвсэг хэрэглэж буй дайсны эсрэг тэдний тактик үр дүнгүй тул ухардаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}}
[[Файл:Kalmyk_warriors.jpg|thumb|249x249px|Бүрэн цэргийн хэрэгслээр тоноглогдсон Зүүнгарын хоёр морин цэрэг. Зурагчин Л.А.Бобров]]
Харин XVII зууны сүүл үеийн шинэчлэлийн дараа Зүүнгарын арми багана хэлбэрээр урагшилж, Зүүнгарын буутай явган цэргүүд галт зэвсгийн үйлдвэрлэл нэмэгдсэний үр дүнд салваар буудаж морьт цэргийг дэмжих боломжтой болсон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Ингэснээр хөнгөн морьт цэргүүд дайсныг их буу болон морьноос буусан явган цэргүүд уул толгод дээр нуугдан байрласан нээлттэй талбай руу татан оруулж, дараа нь их буу, галт зэвсгээр дайсныг эмх замбараагүй болгосны дараа жад, сэлэм барьсан хүнд морьт цэргүүд үлдсэн хүчийг довтлон устгадаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Spencer|2017|p=181}}

XVII зууны эхэн үед Зүүнгарын Хаант Улсын цэргүүдийн үндсэн хэсгийг хуягласан жадчид бүрдүүлж байв. Тэд ойрын тулалдаанд болон жадаа шидэн алсын довтолгоонд ашиглах зориулалттай{{sfn|Bobrov|2007|p=62}}—хулсан иш, нарийн ир, ган туузаар хийсэн жад барьдаг байсан.{{sfn|Abdibek|2008|p=412}} Мөн тэд дайсны эсрэг холын зайнаас тулалдахад нум хэрэглэдэг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Нум нь мөнгө, гууль чимэглэл эсвэл металл хавтангаар гоёсон бараан арьсан саванд хадгалагддаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Жад, бамбай, хожим нь их буу, дарь, сум зэрэг цэргийн хэрэгслийг уурхайгаас олборлосон төмөр, зэс, мөнгөөр хийдэг байсан нь зэвсгийн үйлдвэрлэлийг хангаж байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}}

Тэд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсаас]] буу худалдан авах боломжгүй байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] буу болон дархны мэргэжилтнүүд авах хүсэлт гаргасан ч татгалзсан хариу авчээ. 1645 онд Эрдэнэбаатар хунтайж буу, их буу, бууны дархчууд авах хүсэлтээ дахин гаргасан байна. Татгалзсан шалтгаан нь улсын дотоод аюулгүй байдалтай холбоотой байсан бөгөөд Зүүнгарууд Оросын Хаант Улсад заналхийлэл учруулж болзошгүй гэж үзжээ. Мөн металл худалдахыг татгалзсан нь түүнийг зэвсэг үйлдвэрлэхэд ашиглаж болзошгүйтэй холбоотой байв.{{sfn|Spencer|p=178}}
[[Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|thumb|'''Зүүнгарын Хаант Улсын''' нийгэм, эдийн засгийн сайжруулалтыг эхлүүлсэн [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хөшөө.]]
[[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] (1676–1697) засаглалын үед тэрээр Оросын царьт улс болон Төв Азийн янз бүрийн улсууд руу элч илгээж, Зүүнгаруудад галт зэвсэг нийлүүлэхийг эрмэлзэж байв. Энэ үед галт зэвсгийн ач холбогдлыг илүү ойлгож эхэлсэн бөгөөд Персийн ган хайлуулах арга технологийг эзэмшсэнээр зэвсэг үйлдвэрлэх боломж бүрджээ. XVII зууны сүүл үед Зүүнгарууд Төв Азийн худалдаачид болон Сибирийн захирагчид, Оросын албан тушаалтнуудаас их хэмжээний галт зэвсэг худалдан авч байв.{{sfn|Bobrov|2007|pp=64-65}}

Үүний үр дүнд Зүүнгарын цэрэгт шинэчлэл хийгдэж, галт зэвсэгтэй анги нэгжүүд бий болсон. Тэд морь ашиглан тээвэрлэлт хийж, харин тулалдааны үед морьноос бууж явганаар байлдан морьт цэргийг дэмжих, дайсны довтолгоог тогтоон барих үүрэгтэй байсан нь Европын аялагчдын тэмдэглэлд “[[Драгүн|драгуун]]” маягийн тактик гэж дурдагдсан байдаг.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Галт зэвсгийн хэрэглээ нь Зүүнгаруудад [[Халх Монголчууд|Халх монголчууд]] болон [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг үр дүнтэй дайн явуулах боломж олгож, Чин улсын цэргүүд тэдэнтэй тулалдахдаа морьноос бууж багана хэлбэрээр жагсах шаардлагатай болдог байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}

Зүүнгарууд [[газрын тос]] олборлох, [[хүхэр]], [[хүхрийн хүчил]], [[калийн нитрат]] ашиглах чадвартай байсан бөгөөд зэс, хар тугалга, өндөр чанарын ган зэрэг металлыг олборлодог байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Мөн их буу үйлдвэрлэл хөгжсөн ба тэмээн дээр жижиг их буу байрлуулан ашигладаг байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Энэ нь [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] ашиглагдаж, Зүүнгарууд тактикийн ухралт хийх боломжийг олгосон байна.

XVII зууны сүүл болон XVIII зууны эхэн үед, [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] засаглалын үед (1697–1727) галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийн төвүүд илүү зохион байгуулалттай, үр ашигтай болжээ. Орос болон Төв Азийн дархчуудын тусламжтайгаар тэд фитиль буу (matchlock) төрлийн гар буу, урт буу үйлдвэрлэж, эдгээрийг нарийн иш, заримдаа модон тулгуур (bipod)-тойгоор хийдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Зэвсгүүдийг яс, арьсаар хийсэн хайрцагт хадгалж, мөрөнд зүүх оосроор авч явдаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}}

Сумны үйлдвэрлэлийн хувьд [[Йохан Густав Ренат|Йохан Ренат]] хэмээх Швед цэрэг—[[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөний]] үеэр, [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедицийн]] явцад олзлогдсон—төмөр хайлуулж сум хийх аргыг зааж өгсөн.{{sfn|Baddeley|6767|pp=180-183}} Зүүнгарууд мөн сум, дарь хадгалах зориулалттай уут, гал асаагч, жижиг савнуудыг бүсэлхийдээ зүүж авч явах боломжтой болгожээ.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Галын хурдыг нэмэгдүүлэхийн тулд дарийг яс эсвэл эвэр саванд хийж, хүзүүндээ зүүдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}}

Мөн Цэвээнравдан хаан зэвсгийн үйлдвэрлэлтэй холбоотой шинэ хөдөлмөрийн зохион байгуулалтыг бий болгосон. “Урат” хэмээх ойролцоогоор 5,000 өрх зэвсэг, зэвсгийн хэрэгсэл үйлдвэрлэхэд томилогдсон; “Буучинар” хэмээх 2,000 орчим өрх үйлдвэрлэлийг хянах, удирдах үүрэгтэй байсан; харин “Буучин” нэртэй 1,000 орчим өрх их бууны үйлдвэрлэлд зориулан нөөцөд байлгагдаж байв.{{sfn|Spencer|2017|p=183}}

1726 онд Иссык-Куль нуурын орчимд их бууны цутгуурын газрууд байгуулагдсан. Энэхүү үйлдвэрийг Йохан Ренат удирдан ажиллуулж байсан бөгөөд түүнд ойролцоогоор 20 бууны дархан, 200 ажилчин туслан их буу үйлдвэрлэж байв. Мөн нэмэлт туслах ажилчид ч ажиллаж байсан. Их бууны үйлдвэрлэл өсөж байсан ч [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа дотоодын иргэний дайн гарч, энэ өсөлт саарсан байна.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Хэдийгээр Зүүнгарууд цэргээ шинэчилж, галт зэвсгийг нэвтрүүлсэн боловч жад, нум сум, сэлэм зэрэг уламжлалт зэвсгүүд нь Зүүнгарын Хаант Улсын армид үргэлжлэн чухал байр суурь эзэлж, өргөн хэрэглэгдсээр байв.{{sfn|Adle|2004|p=422}} Галданцэрэн хаан хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын цэргийг нийт 80 мянгаас 100 мянга хүртэл өргөжүүлж, галт зэвсэг, их буугаар зэвсэглэсэн.{{sfn|Spencer|2017|pp=184-185}}

== Удирдагчид ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!№
!Хааны нэр
!Цол
!Угсаа гарал
!Төрсөн он
!Хаанчилсан жил
!Нас нөгчсөн он
!
|-
|1
|[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин баатар]]
|Эрдэнэ[[баатар]] [[хунтайж]]
|[[Цорос|Цоросын]] [[Хархул ноён|Хархул догшин ноёны]] хүү{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|Тодорхойгүй
|1634–1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}
|
|-
|2
|[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]]
|Цэцэн [[хунтайж]]
|Эрдэнэбаатар хунтайжийн 5-р хүү{{sfn|Baabar|1999|p=79}}
|Тодорхойгүй
|1653–1671{{sfn|Adle|2003|p=148}}
|1671
|
|-
|3
|[[Галдан бошигт хаан|Галдан]]
|[[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|Эрдэнэбаатар хунтайжийн 6-р хүү{{sfn|Adle|2003|p=157}}
|1644
|1671–1697{{sfn|Adle|2003|p=149}}
|1697
|
|-
|4
|[[Цэвээнравдан]]
|Зоригт [[хунтайж]],{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} [[хаан]]{{sfn|Baabar|1999|p=87}}
|Сэнгэ хунтайжийн ахмад хүү{{sfn|Adle|2003|p=158}}
|1665
|1694–1727{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1727
|
|-
|5
|[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]]
|[[Хунтайж]], [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|Цэвээнравдангийн ахмад хүү
|1693
|1727–1745{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1745
|
|-
|6
|[[Цэвээндоржнамжил]]
|[[Хунтайж]]
|Галданцэрэнгийн отгон хүү
|1732{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1746–1749{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1750{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|7
|[[Ламдаржаа]]
|[[Хунтайж]]
|Галданцэрэнгийн ахмад хүү
|1726{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1749–1753{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1752{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|8
|[[Даваач]]
|[[Хунтайж]]
|[[Их Цэрэндондов]] жанжны гуч хүү
|Тодорхойгүй
|1752–1755{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1759{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|9
|[[Амарсанаа]]
|[[Хойд|Хойдын]] [[Хаан]]
|Хойдын Үйзэн хошуучийн хүү{{Sfn|Atwood|2004|p=13}}
|1723{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1755–1757{{sfn|Adle|2003|p=160}}
|1757{{sfn|Adle|2003|p=160}}
|
|}

==Газрын зурагууд==
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;200&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд
File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн &quot;Carte de Tartarie&quot; (1675–1726)).
File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг)
File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын Хаант Улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана.
&lt;/gallery&gt;

== Мөн үзэх ==
*[[Зүүнгар нутаг]]
*[[Зүүнгарын ард түмэн]]
*[[Халимагийн хант улс]]
*[[Хошуудын хант улс]]
*[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]]
*[[Цорос]]
*[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]]

== Эх сурвалж ==

=== Ишлэл ===
{{Reflist}}
===Тэмдэглэл===
{{Notelist}}

=== Ном зүй ===
{{s-start}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}}
* {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}}
* {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}}
* {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}}
* {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}}
* {{cite book |last=Remileva |first=E. |title= |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&amp;q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}}
* {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}}

* {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}}

* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}}

* {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}}
* {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}}
* Хойт С.К. [https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157.
* Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.]
* Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289.
* {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}}
* {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}}
* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}}
* {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}}
* {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}}
* {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}}
* {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}}
* {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |journal= |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}}
* {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}}
* {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&amp;pg=PA165 165]}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}}
* {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}}
* {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}}
* {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&amp;pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}}
* {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}}
* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}}
* {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}}
* {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}}
* {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}}
* {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&amp;pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}}
* {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}}
* {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}}
* {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}}
* {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}}
* {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983 |language=ru |place=Novosibirsk |publisher=Nauka |pages=18, 128}}
* {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title=&quot;Tibet and its History&quot; |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston &amp; London}}
*{{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}}
*{{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}}
* {{cite journal |last1=Pochakaev |first1=P.Yu |date=2019 |title=Российские путешественники о правовых отношениях в Джунгарском ханстве XVIII веке |journal=Oriental Studies |publisher=Oriental Studies |volume=41}}
*{{Cite book |last1=Bazarov |first1=B.V |last2=Kradin |first2=N.N |title=Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики |date=2019 |publisher=Nauka |year=2019 |publication-date=1999 |pages=503}}
*{{cite journal |last1=Bobrov |first1=L.A |date=20 Jan 2007 |title=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |url=https://scfh.ru/journal/2007/chingis-khan-vzglyad-iz-tretego-tysyacheletiya/ |journal=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |volume=13 |issue=1}}
* {{Cite book |last=Abdibek |first=Sh. B |title=Большой атлас истории и культуры Казахстана |publisher=Abdi |year=2008 |isbn=9965-832-08-0}}
* {{Cite book |last=Baddeley |first=J. F |title=Russia, Mongolia, China: Being Some Record of the Relations Between Them from the Beginning of the XVIIth Century to the Death of the Tsar Alexei Mikhailovich, A.D. 1602-1676. |year=6767 |volume=1 |location=New York}}
{{s-end}}
{{s-start}}
{{Залгамжлал
|өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]&lt;br/&gt;[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]&lt;br/&gt;[[Яркендын хант улс]]
|дараа={{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]]
|он= 1634–1758
|албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
}}
{{s-end}}
[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]]
[[Ангилал:Монголын түүхэн улс]]
[[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]]
[[Ангилал:Ойрадын түүх]]
[[Ангилал:Хаант Улс]]</text>
      <sha1>650ibm1j9itencik2p5asav26ovg90m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855301</id>
      <parentid>855298</parentid>
      <timestamp>2026-05-02T06:43:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>855301</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="106981" sha1="3wr49s8zltgv72x6uo7kr39ziuqawuc" xml:space="preserve">{{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}{{Инфобокс улс
| common_name            = Зүүнгарын хаант улс
| native_name            = Зүнһар хаант улс
| image_flag             = Banner of the Dzungar Khanate.png
| flag_caption           = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}}
| image_coat             = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png
| alt_coat               = Галдан Бошигт хааны тамга
| symbol_type            = Галдан Бошигт хааны тамга
| image_map              = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png
| map_caption            = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он.
| capital                = [[Хулж]]
| official_languages     = [[Ойрад аялга]]
| national_languages     = [[Цагадайн хэл]]
| religion               = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]])
| demonym                = Зүүнгар
| government_type        = [[Хаант засаг]]
| leader_title1          = [[Баатар]] [[Хунтайж]]
| leader_name1           = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]]
| leader_title2          = Цэцэн [[Хунтайж]]
| leader_name2           = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]]
| leader_title3          = Бошигт [[Хаан]]
| leader_name3           = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]]
| leader_title4          = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]]
| leader_name4           = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]]
| leader_title5          = [[Хунтайж]], [[Хаан]]
| leader_name5           = [[Галданцэрэн хаан]]
| leader_title6          = [[Хунтайж]]
| leader_name6           = [[Цэвээндоржнамжил]]
| leader_title7          = [[Хунтайж]]
| leader_name7           = [[Ламдаржаа]]
| leader_title8          = [[Хунтайж]]
| leader_name8           = [[Даваач]]
| leader_title9          = [[Хойд]]ын [[Хаан]]
| leader_name9           = [[Амарсанаа]]
| legislature            = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]]
| currency               = Зэс зоос
| date_start             = 1634
| event1                 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав
| event2                 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]
| date_event2            = 1635
| event3                 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
| date_event3            = 1665–1720
| event4                 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь
| date_event4            = 1680–1681
| event5                 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| date_event5            = 1690–1758
| event_end              = [[Зүүнгарын геноцид]]
| date_end               = 1758
| p1                     = Дөрвөн Ойрадын холбоо
| s1                     = Чин улс
| p2                     = Яркендын хант улс
| p3                     = Хошуудын хант улс
}}

'''Зүүнгарын Хаант Улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын Хаант Улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг.

1620 оны орчимд баруун монголчууд Зүүнгарын сав газард нэгдсэн. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгосон. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших Таримын сав газрыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин улс Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан.

16–17-р зуунд дарь технологи нь [[Оросын Хаант Улс]], Чин улс зэрэг улсуудад томоохон шинэчлэлийг авчирсан боловч хожим нь 17-р зуунд тал нутагт хүрч, Зүүнгарын Хаант Улс галт зэвсэг амжилттай нэвтрүүлж, үйлдвэрлэж, нүүдэлчид суурин эзэнт гүрнүүдтэй өрсөлдөж чадна гэдгийг нотолсон. Гэсэн хэдий ч эдгээр дэвшил гарсан ч өвчин, өлсгөлөн, ган гачиг зэрэг гадаад хямралууд эцэстээ тогтворгүй байдлыг бий болгож, тэдний уналтад хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=185}}

== Нэрний гарал үүсэл ==

=== Нэршил ===
&quot;Зүүнгар&quot; гэдэг нь &quot;зүүн&quot; болон &quot;гар&quot; гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}}

Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын &quot;Ойрад&quot; гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад &quot;'''Элеутийн хаант улс'''&quot; гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}

=== &quot;Сүүлчийн нүүдэлчин эзэнт гүрэн&quot;-ий тухай ойлголт ===
18-р зууны эхний хагасын Зүүнгарын Хаант Улсыг зүгээр нэг төвлөрсөн Монголын хаант улс биш, харин Монголоос хол зайд орших олон янзын ард түмэн, бүс нутгийг өөрийн мэдэлд нэгтгэсэн жинхэнэ &quot;тал хээрийн эзэнт гүрэн&quot; гэж үзэх бүрэн үндэслэл бий. Үүний дагуу Цорос овгийн Ойрад хунтайж болон [[хаан]] нар өөрсдөө Ойрадуудын &quot;үндэсний&quot; захирагч төдийгүй хэд хэдэн вассал ард түмэн, улсын ноёд болж байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Зүүн Туркестан]],{{efn|Ярканд, Кашгар, Турпан, Аксу, Курл, Үч-Турпан, Янги-Хисар, Бэй, Куча, Карашар, Хотан, Хами}}{{sfn|Bavarov|Kradin|2019|p=374}} Төв Азийн хот-улсууд,{{efn|Ташкент, Туркестан, Самарканд, Хожент}} Ахмад болон Дунд Жүзийн казах хан, султанууд Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Оросын харьяат байсан, ясак төлдөг Сибирийн зарим ард түмэн хүлээн зөвшөөрсөн: 1713–1714, 1719 онд Зүүнгарт айлчилсан Тара казакийн удирдагч И.Д. Чередовын мэдээлснээр эдгээр &quot;ясак&quot; хүмүүс&quot; Зүүнгарын захирагчдад &quot;алман&quot; төлдөг байжээ. Энэ заншил хэдэн арван жилийн дараа ч үргэлжилсэн: &quot;ясаш төлдөг үл итгэгчид&quot; Зүүнгарын захирагчдад &quot;алман&quot; төлдөг байсан баримтыг 1745 онд Зүүнгарт айлчилсан луу М.Давыдов тэмдэглэжээ.{{sfn|Pochakaev|2019|pp=28–40}}

== Түүх ==
{{Мөн үзэх|Ойрадуудын оролцсон дайны жагсаалт}}
Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын Хаант Улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно.

=== Гарал үүсэл ===
Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}}

1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}}

Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 

1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}}

1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ]]. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}}

1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''&quot;Шашныг дэмжигч Дарма&quot;'', ''&quot;Гүш хаан&quot;'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''&quot;баатар хунтайж&quot;'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}}

=== Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал ===
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1640s.png|left|thumb|1640-өөд оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Burton|1997|pp=219–220}}{{sfn|Moiseev|1991|pp=44–45}}]]
'''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж,{{sfn|Baabar|1999|p=78}} Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарыг]] илгээж, Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}}

=== Залгамжлалын маргаан (1653–1677) ===
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1667.png|thumb|287x287px|1667 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}}]]
1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}}

Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд &quot;''Бошигт хаан&quot;'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}}

=== Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) ===
16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}}

1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}}

=== Галданы Казахын дайн (1681–1684) ===
{{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1686.png|thumb|279x279px|1686 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Baabar|1999|p=80}}]]
1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}}

=== Халхын дайн (1687–1688) ===
{{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}}
[[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын Хаант Улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}}

Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв.

Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын Хаант Улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}}

=== Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) ===
{{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
[[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны Чин Зүүнгарын дайн]]
1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}}
[[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]]
1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}}
[[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]]

=== Цагаадайн бослого (1693–1705) ===
Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}}

=== Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн ===
{{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}}
1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Ахмад Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}

Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}

1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}}

Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}}

1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягуз голын тулалдаан|Аягуз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}}

1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр &quot;армийг хядсан&quot; гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} 

Казакууд Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}}

=== Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) ===
{{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
[[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|&quot;Алсын зайн суурьшлын жанжин&quot; аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]]
1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}}

=== Галданцэрэн хаан (1727–1745) ===
[[Файл:Carta_af_Songarski_%3D_Kalmuckit,_hwar_inunder_Kottonnerne_hörer_(J._G._Renats_kopia_av_kalmuckisk_originalkarta_Renat_1;_A).jpg|thumb|left| 1730-аад оны Зүүнгарын газрын зургийг Швед олзлогдогч Йоханас Густав Ренат хуулбарлан Шведэд хүргэсэн хувилбар]]
Цэвээнравдан хаан 1727 онд гэнэт нас барж, түүний хүү Галданцэрэн өөрийн дүү Лувсансүрийг хөнөөж, Цэвээнравдан хааны залгамжлагч болжээ. Тэрээр казахууд болон Халх Монголчуудын эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг хийсэн довтолгооны хариуд Чин улсын [[Найралт төв|Найрал төв]] 10,000 цэрэгтэй довтлох хүчийг илгээсэн бөгөөд Зүүнгарууд [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] ойролцоо [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуурын тулалдаанд]] ялав. Гэсэн хэдий ч дараа жил нь Зүүнгарууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийн ойролцоо]] Халхуудад ялагдав. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь Чин гүрний талд орж байсан Турфан руу довтлов. Эмин Хожа Турфаны ард түмнийг удирдан Гансу руу ухарч, тэнд Гуажоуд суурьшжээ. 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=149}}

Казахууд [[Алтайн нуруу]] руу довтолсон бөгөөд, энэ нь Зүүнгаруудыг хилээ хамгаалахаар 10,000 орчим цэрэг илгээхэд хүргэсэн. Казахууд Оросын худалдааны цуваа, дипломатчид болон, [[Уйгурууд|Уйгур]] худалдаачдыг дайрч, олзлон авсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Уйгур худалдаачдаас бусад барьцаалагдсан хүмүүсийг удалгүй суллав. Үүний зэрэгцээ Бага Жүз болон Дунд Жүз нар Оросын хатан хаан Аннад захирагджээ. [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрэнээс]] хамгаалалт хүсч, Оросуудад Зүүнгарын [[Сибирь]] руу хийх аливаа довтолгоог няцаахад нь туслана гэж тохиролцсон.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}}

1732 онд Зүүнгарууд 7,000 орчим цэрэгтэй өөр нэг хүчийг Дунд Жүз рүү довтолсон боловч тэд ялагдав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} Казахууд мөн Зүүнгаруудыг довтлон 700 орчим ордыг эзлэн авчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Өөр нэг Зүүнгарын арми Ахлах Жүз рүү довтлон Сайрам, Туркистан болон Ташкент хотуудыг эзлэн авчээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt; Дотор 1734 онд Ахмад Жүз Сайрам, Туркестан, Ташкентийг эргүүлэн авч чаджээ.&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt; Гэсэн хэдий ч Галдан Цэрэн тэднийг эзлэхээр цэрэг илгээж, Ахмад Жүзийг захируулснаар тэднийг удалгүй эзэлжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}

Галданцэрэн хаан 1739 онд Казахын хаант улсыг дахин довтлов.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Галданцэрэн хаан 1741 он хүртэл довтолгооноо үргэлжлүүлсээр байсан тул Дунд Жүз довтолгоог няцааж чадаагүй юм.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Казахууд Зүүнгаруудаас хохирол их амсаж, Бага, Ахмад Жүзүүд Зүүнгарын эсрэг дайнд нэгдэж чадаагүй бөгөөд, Зүүнгарууд [[Сырдарья]] болон Ишим голыг эзэлснээр Зүүнгарууд дээрх казах суурингууд нь Зүүнгаруудаас хөөгдүүлсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}}

=== Уналт (1745–1757) ===
[[Файл:乾隆皇帝朝服像轴.png|left|thumb|228x228px|Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.]]
Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүнийг нас барсны дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан гэж хэлэв:{{sfn|Baabar|1999|p=89}} {{quote|Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй.|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Baabar|1999|p=89}}}}Галданцэрэн хааны дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил]] 1746 онд түүний залгамжилсан [[Хунтайж]] болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах [[Ламдаржаа|Ламдаржаатай]] хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}}
[[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай хаанд]] зориулсан 2000 оны марк.]]
1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, [[Даваач]] болон [[Хойд|Хойдын]] хунтайж, [[Амарсанаа|Амарсанаатай]] эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Казахуудын [[Аблай султан|Аблай хаан]] тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 

1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд  руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}}
[[Файл:Cebdenjab.jpg|left|thumb|202x202px|Халхын цэргийг '''Зүүнгарын Хаант Улс''' руу удирдсан Цэвдэнжав.]]
Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}}{{quote|''&quot;Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй&quot;''|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Walravens|2017|p=82}}}}
[[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|&quot;Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь&quot;]]
Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} 100 хоногийн дотор [[Өрөмч]], Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг [[Тэнгэр Уул]] даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.{{sfn|Adle|2003|p=201}} Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=274}}

==== Амарсанаагийн бослого (1755–1757) ====
{{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Jaohui.jpg|left|thumb|161x161px|Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан  генерал Жаохуй.]]
[[Файл:Dzungar_cavalry_of_Amursana,_in_the_Battle_of_Khorgos_against_Qing_China_(1758).png|thumb|Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.{{Sfn|Chu|Ding|2015|p=129}}]]
Зүүнгарын Хаант Улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, [[Чэндэ]] дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.{{Sfn|Perdue|2005|p=275}}

Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч [[Чингүнжав|Чингүнжавтай]] хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.{{Sfn|Perdue|2005|p=276}} Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт [[салхин цэцэг]] өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр [[Кяхта]] руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.{{sfn|Atwood|2004|p=623}}

Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.{{Sfn|Pirazzoli-T'Serstevens|1969|p=10}}

=== Ак Тагликийн бослого (1757–1759) ===
Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми  Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. [[Хожа|Бурхануддин Хожа, Жахан нар]] [[Бадахшан]] руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=203}}

=== Геноцид ===
{{main|Зүүнгарын геноцид}}

=== Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт ===
[[Файл:Khojis full-length portrait.jpg|thumb|Хожи, Уктурпаны [[Уйгурууд|Уйгур]] захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач [[Игнатий Сихельбарт]]-ын зурсан зураг.{{sfn|Unknown|2019|p=4019}}]]
[[Файл:Xinjiang_regions_simplified.png|left|thumb|{{legend|red|[[Dzungaria]]}}{{legend|blue|[[Tarim Basin]]}}]]
Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, [[Хуушуур|Хуй]], [[Шибэ]], [[Дагуур ястан|Дагуур]], Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.{{sfn|Starr|2004|pp=73–90}}{{sfn|Toops|2004|p=1}}{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.{{sfn|Milward|1998|p=102}}

Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр &quot;Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан&quot;.{{Sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=76}}

1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо &quot;Хятадын нэг хэсэг&quot; гэж тунхагласан.{{sfn|Dunnell|2004|p=77}}{{sfn|Dunnell|2004|p=83}}{{sfn|Elliot|2001|p=503}} Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг &quot;гадаад&quot; Хан бус Хятадуудыг &quot;дотоод&quot; Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн &quot;нэг гэр бүл&quot; гэж дүрсэлсэн. Чин улс &quot;нэгдмэл байдал&quot;-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд &quot;Жон Вай И Жиа&quot; (中外一家) эсвэл &quot;Нэй Вай И Жиа&quot; (內外一家, &quot;дотоод ба гадаад нэг гэр бүл&quot;) гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.{{sfn|Dunnell|2004|pp=76-77}}

=== Зураг ===

==== Зигуан павильон дахь гавьяат албан тушаалтнуудын хөрөг зурагнууд ====
[[Тэнгэр тэтгэгч]] эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг ([[:zh:紫光阁功臣像|Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө]] зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн [[Торгууд]] болон [[Дөрвөд]] холбоотнууд, мөн ялагдсан [[Цорос]] Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман [[Уйгурууд|Уйгур]] холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Орчин үеийн [[Иезуит]] зураач [[Жан-Денис Аттирет]]-ийн хэлснээр: &quot;Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв.&quot;{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа [[Жузеппе Кастильоне (Иезуит зураач)|Жузеппе Кастильоне]]-гийн удирдлаган дор [[Иезуит]]-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;9&quot;&gt;
Файл:Dawachi.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын удирдагч Даваач (达瓦齐). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Dawa.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын Даваа (达瓦). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Tseren.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Цэрэн (车凌). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Buyan_Tegus.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Буян Төгс(布彦特古斯). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Erdeni.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Эрдэнэ (额爾德尼). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Gangdorji.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гандорж (刚多尔济). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг.
Файл:Gendun.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гэндэн (根敦). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг.
Файл:Ayusi_Assailing_The_Rebels_with_a_Lance.jpg|Ойрадын урвагч Аюси (阿玉锡) Чин улсын дүрэмт хувцастайгаа. Жузеппе Кастильонегийн зурсан зураг. 
&lt;/gallery&gt;

==== &lt;u&gt;Хуан Чин Жигун Ту&lt;/u&gt; ====
Хуан Чин Жигун Ту (Хятадаар: 皇清職貢圖; Чин гүрний харьяа ард түмний хөрөг зургийн цуглуулга) нь 18-р зууны Хятадын цутгал улсууд, түүний дотор Чин гүрэнтэй худалдаа хийдэг барууны улсуудын талаарх угсаатны зүйн судалгаа юм. Үүн дээр Зүүнгарын энгийн иргэд гэх мэт янз бүрийн зургийг дүрсэлсэн байв.
&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;5&quot;&gt;
Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч ([[Зайсан]], 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Uyghur from Ili, Taleqi, Chahan and Wusu, with his wife.jpg|Или,Талеки, Чахан, болон Вусу, нутгийн Уйгур иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Kyrgyz (布鲁特) commoner and his wife.jpg|Киргизийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
&lt;/gallery&gt;

== Зохион байгуулалт ==

=== Цэргийн зохион байгуулалт ===
[[Файл:Ойратские_воины.png|left|thumb|Бүрэн цэргийн тоног төхөөрөмжтэй хоёр Зүүнгарын морин цэрэг. Зурагчин Л.А. Бобровын бүтээл]]
Зүүнгарын арми дараах бүрэлдэхүүнтэй байв: морьноос буусан нумчид эсвэл галт зэвсэг, жад баригчид, тэмээн дээр суурилуулсан их бууны ангиуд,{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} мөн Европын аялагчид, адал явдалчдын тэмдэглэлд дурдсанаар [[Польшийн хусарууд|Польшийн хусаруудтай]] дүйцэхүйц морьт цэргүүдээр бүрдсэн.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Эхэндээ Зүүнгарууд тасгуудаар эхний шугамд жагсаж, захирагч бүр туг барин байрладаг байсан.{{sfn|Бобров|2007|p=64}} Үүний дараа тэд бүрээ үлээж, бөмбөр дэлдэн довтолгооны дохио өгдөг байв. Эхний довтолгоог нумчид эхлүүлж, дараа нь жадчид дайрч, улмаар ил задгай тулалдаанд ордог.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} Хэрэв дайсан довтолгоог тогтоон барьж чадвал, галт зэвсэг хэрэглэж буй дайсны эсрэг тэдний тактик үр дүнгүй тул ухардаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}}
[[Файл:Kalmyk_warriors.jpg|thumb|249x249px|Бүрэн цэргийн хэрэгслээр тоноглогдсон Зүүнгарын хоёр морин цэрэг. Зурагчин Л.А.Бобров]]
Харин XVII зууны сүүл үеийн шинэчлэлийн дараа Зүүнгарын арми багана хэлбэрээр урагшилж, Зүүнгарын буутай явган цэргүүд галт зэвсгийн үйлдвэрлэл нэмэгдсэний үр дүнд салваар буудаж морьт цэргийг дэмжих боломжтой болсон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Ингэснээр хөнгөн морьт цэргүүд дайсныг их буу болон морьноос буусан явган цэргүүд уул толгод дээр нуугдан байрласан нээлттэй талбай руу татан оруулж, дараа нь их буу, галт зэвсгээр дайсныг эмх замбараагүй болгосны дараа жад, сэлэм барьсан хүнд морьт цэргүүд үлдсэн хүчийг довтлон устгадаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Spencer|2017|p=181}}

XVII зууны эхэн үед Зүүнгарын Хаант Улсын цэргүүдийн үндсэн хэсгийг хуягласан жадчид бүрдүүлж байв. Тэд ойрын тулалдаанд болон жадаа шидэн алсын довтолгоонд ашиглах зориулалттай{{sfn|Bobrov|2007|p=62}}—хулсан иш, нарийн ир, ган туузаар хийсэн жад барьдаг байсан.{{sfn|Abdibek|2008|p=412}} Мөн тэд дайсны эсрэг холын зайнаас тулалдахад нум хэрэглэдэг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Нум нь мөнгө, гууль чимэглэл эсвэл металл хавтангаар гоёсон бараан арьсан саванд хадгалагддаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Жад, бамбай, хожим нь их буу, дарь, сум зэрэг цэргийн хэрэгслийг уурхайгаас олборлосон төмөр, зэс, мөнгөөр хийдэг байсан нь зэвсгийн үйлдвэрлэлийг хангаж байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}}

Тэд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсаас]] буу худалдан авах боломжгүй байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] буу болон дархны мэргэжилтнүүд авах хүсэлт гаргасан ч татгалзсан хариу авчээ. 1645 онд Эрдэнэбаатар хунтайж буу, их буу, бууны дархчууд авах хүсэлтээ дахин гаргасан байна. Татгалзсан шалтгаан нь улсын дотоод аюулгүй байдалтай холбоотой байсан бөгөөд Зүүнгарууд Оросын Хаант Улсад заналхийлэл учруулж болзошгүй гэж үзжээ. Мөн металл худалдахыг татгалзсан нь түүнийг зэвсэг үйлдвэрлэхэд ашиглаж болзошгүйтэй холбоотой байв.{{sfn|Spencer|p=178}}
[[Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|thumb|'''Зүүнгарын Хаант Улсын''' нийгэм, эдийн засгийн сайжруулалтыг эхлүүлсэн [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хөшөө.]]
[[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] (1676–1697) засаглалын үед тэрээр Оросын царьт улс болон Төв Азийн янз бүрийн улсууд руу элч илгээж, Зүүнгаруудад галт зэвсэг нийлүүлэхийг эрмэлзэж байв. Энэ үед галт зэвсгийн ач холбогдлыг илүү ойлгож эхэлсэн бөгөөд Персийн ган хайлуулах арга технологийг эзэмшсэнээр зэвсэг үйлдвэрлэх боломж бүрджээ. XVII зууны сүүл үед Зүүнгарууд Төв Азийн худалдаачид болон Сибирийн захирагчид, Оросын албан тушаалтнуудаас их хэмжээний галт зэвсэг худалдан авч байв.{{sfn|Bobrov|2007|pp=64-65}}

Үүний үр дүнд Зүүнгарын цэрэгт шинэчлэл хийгдэж, галт зэвсэгтэй анги нэгжүүд бий болсон. Тэд морь ашиглан тээвэрлэлт хийж, харин тулалдааны үед морьноос бууж явганаар байлдан морьт цэргийг дэмжих, дайсны довтолгоог тогтоон барих үүрэгтэй байсан нь Европын аялагчдын тэмдэглэлд “[[Драгүн|драгуун]]” маягийн тактик гэж дурдагдсан байдаг.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Галт зэвсгийн хэрэглээ нь Зүүнгаруудад [[Халх Монголчууд|Халх монголчууд]] болон [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг үр дүнтэй дайн явуулах боломж олгож, Чин улсын цэргүүд тэдэнтэй тулалдахдаа морьноос бууж багана хэлбэрээр жагсах шаардлагатай болдог байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}

Зүүнгарууд [[газрын тос]] олборлох, [[хүхэр]], [[хүхрийн хүчил]], [[калийн нитрат]] ашиглах чадвартай байсан бөгөөд зэс, хар тугалга, өндөр чанарын ган зэрэг металлыг олборлодог байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Мөн их буу үйлдвэрлэл хөгжсөн ба тэмээн дээр жижиг их буу байрлуулан ашигладаг байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Энэ нь [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] ашиглагдаж, Зүүнгарууд тактикийн ухралт хийх боломжийг олгосон байна.

XVII зууны сүүл болон XVIII зууны эхэн үед, [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] засаглалын үед (1697–1727) галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийн төвүүд илүү зохион байгуулалттай, үр ашигтай болжээ. Орос болон Төв Азийн дархчуудын тусламжтайгаар тэд фитиль буу (matchlock) төрлийн гар буу, урт буу үйлдвэрлэж, эдгээрийг нарийн иш, заримдаа модон тулгуур (bipod)-тойгоор хийдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Зэвсгүүдийг яс, арьсаар хийсэн хайрцагт хадгалж, мөрөнд зүүх оосроор авч явдаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}}

Сумны үйлдвэрлэлийн хувьд [[Йохан Густав Ренат|Йохан Ренат]] хэмээх Швед цэрэг—[[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөний]] үеэр, [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедицийн]] явцад олзлогдсон—төмөр хайлуулж сум хийх аргыг зааж өгсөн.{{sfn|Baddeley|6767|pp=180-183}} Зүүнгарууд мөн сум, дарь хадгалах зориулалттай уут, гал асаагч, жижиг савнуудыг бүсэлхийдээ зүүж авч явах боломжтой болгожээ.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Галын хурдыг нэмэгдүүлэхийн тулд дарийг яс эсвэл эвэр саванд хийж, хүзүүндээ зүүдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}}

Мөн Цэвээнравдан хаан зэвсгийн үйлдвэрлэлтэй холбоотой шинэ хөдөлмөрийн зохион байгуулалтыг бий болгосон. “Урат” хэмээх ойролцоогоор 5,000 өрх зэвсэг, зэвсгийн хэрэгсэл үйлдвэрлэхэд томилогдсон; “Буучинар” хэмээх 2,000 орчим өрх үйлдвэрлэлийг хянах, удирдах үүрэгтэй байсан; харин “Буучин” нэртэй 1,000 орчим өрх их бууны үйлдвэрлэлд зориулан нөөцөд байлгагдаж байв.{{sfn|Spencer|2017|p=183}}

1726 онд Иссык-Куль нуурын орчимд их бууны цутгуурын газрууд байгуулагдсан. Энэхүү үйлдвэрийг Йохан Ренат удирдан ажиллуулж байсан бөгөөд түүнд ойролцоогоор 20 бууны дархан, 200 ажилчин туслан их буу үйлдвэрлэж байв. Мөн нэмэлт туслах ажилчид ч ажиллаж байсан. Их бууны үйлдвэрлэл өсөж байсан ч [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа дотоодын иргэний дайн гарч, энэ өсөлт саарсан байна.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Хэдийгээр Зүүнгарууд цэргээ шинэчилж, галт зэвсгийг нэвтрүүлсэн боловч жад, нум сум, сэлэм зэрэг уламжлалт зэвсгүүд нь Зүүнгарын Хаант Улсын армид үргэлжлэн чухал байр суурь эзэлж, өргөн хэрэглэгдсээр байв.{{sfn|Adle|2004|p=422}} Галданцэрэн хаан хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын цэргийг нийт 80 мянгаас 100 мянга хүртэл өргөжүүлж, галт зэвсэг, их буугаар зэвсэглэсэн.{{sfn|Spencer|2017|pp=184-185}}

== Удирдагчид ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!№
!Хааны нэр
!Цол
!Угсаа гарал
!Төрсөн он
!Хаанчилсан жил
!Нас нөгчсөн он
!
|-
|1
|[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин баатар]]
|Эрдэнэ[[баатар]] [[хунтайж]]
|[[Цорос|Цоросын]] [[Хархул ноён|Хархул догшин ноёны]] хүү{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|Тодорхойгүй
|1634–1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}
|
|-
|2
|[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]]
|Цэцэн [[хунтайж]]
|Эрдэнэбаатар хунтайжийн 5-р хүү{{sfn|Baabar|1999|p=79}}
|Тодорхойгүй
|1653–1671{{sfn|Adle|2003|p=148}}
|1671
|
|-
|3
|[[Галдан бошигт хаан|Галдан]]
|[[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|Эрдэнэбаатар хунтайжийн 6-р хүү{{sfn|Adle|2003|p=157}}
|1644
|1671–1697{{sfn|Adle|2003|p=149}}
|1697
|
|-
|4
|[[Цэвээнравдан]]
|Зоригт [[хунтайж]],{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} [[хаан]]{{sfn|Baabar|1999|p=87}}
|Сэнгэ хунтайжийн ахмад хүү{{sfn|Adle|2003|p=158}}
|1665
|1694–1727{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1727
|
|-
|5
|[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]]
|[[Хунтайж]], [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|Цэвээнравдангийн ахмад хүү
|1693
|1727–1745{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1745
|
|-
|6
|[[Цэвээндоржнамжил]]
|[[Хунтайж]]
|Галданцэрэнгийн отгон хүү
|1732{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1746–1749{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1750{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|7
|[[Ламдаржаа]]
|[[Хунтайж]]
|Галданцэрэнгийн ахмад хүү
|1726{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1749–1753{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1752{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|8
|[[Даваач]]
|[[Хунтайж]]
|[[Их Цэрэндондов]] жанжны гуч хүү
|Тодорхойгүй
|1752–1755{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1759{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|9
|[[Амарсанаа]]
|[[Хойд|Хойдын]] [[Хаан]]
|Хойдын Үйзэн хошуучийн хүү{{Sfn|Atwood|2004|p=13}}
|1723{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1755–1757{{sfn|Adle|2003|p=160}}
|1757{{sfn|Adle|2003|p=160}}
|
|}

==Газрын зурагууд==
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;200&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд
File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн &quot;Carte de Tartarie&quot; (1675–1726)).
File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг)
File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын Хаант Улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана.
&lt;/gallery&gt;

== Мөн үзэх ==
*[[Зүүнгар нутаг]]
*[[Зүүнгарын ард түмэн]]
*[[Халимагийн хант улс]]
*[[Хошуудын хант улс]]
*[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]]
*[[Цорос]]
*[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]]

== Эх сурвалж ==

=== Ишлэл ===
{{Reflist}}
===Тэмдэглэл===
{{Notelist}}

=== Ном зүй ===
{{s-start}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}}
* {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}}
* {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}}
* {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}}
* {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}}
* {{cite book |last=Remileva |first=E. |title= |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&amp;q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}}
* {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}}

* {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}}

* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}}

* {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}}
* {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}}
* Хойт С.К. [https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157.
* Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.]
* Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289.
* {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}}
* {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}}
* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}}
* {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}}
* {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}}
* {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}}
* {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}}
* {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |journal= |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}}
* {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}}
* {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&amp;pg=PA165 165]}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}}
* {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}}
* {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}}
* {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&amp;pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}}
* {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}}
* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}}
* {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}}
* {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}}
* {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}}
* {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&amp;pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}}
* {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}}
* {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}}
* {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}}
* {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}}
* {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983 |language=ru |place=Novosibirsk |publisher=Nauka |pages=18, 128}}
* {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title=&quot;Tibet and its History&quot; |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston &amp; London}}
*{{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}}
*{{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}}
* {{cite journal |last1=Pochakaev |first1=P.Yu |date=2019 |title=Российские путешественники о правовых отношениях в Джунгарском ханстве XVIII веке |journal=Oriental Studies |publisher=Oriental Studies |volume=41}}
*{{Cite book |last1=Bazarov |first1=B.V |last2=Kradin |first2=N.N |title=Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики |date=2019 |publisher=Nauka |year=2019 |publication-date=1999 |pages=503}}
*{{cite journal |last1=Bobrov |first1=L.A |date=20 Jan 2007 |title=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |url=https://scfh.ru/journal/2007/chingis-khan-vzglyad-iz-tretego-tysyacheletiya/ |journal=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |volume=13 |issue=1}}
* {{Cite book |last=Abdibek |first=Sh. B |title=Большой атлас истории и культуры Казахстана |publisher=Abdi |year=2008 |isbn=9965-832-08-0}}
* {{Cite book |last=Baddeley |first=J. F |title=Russia, Mongolia, China: Being Some Record of the Relations Between Them from the Beginning of the XVIIth Century to the Death of the Tsar Alexei Mikhailovich, A.D. 1602-1676. |year=6767 |volume=1 |location=New York}}
{{s-end}}
{{s-start}}
{{Залгамжлал
|өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]&lt;br/&gt;[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]&lt;br/&gt;[[Яркендын хант улс]]
|дараа={{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]]
|он= 1634–1758
|албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
}}
{{s-end}}
[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]]
[[Ангилал:Монголын түүхэн улс]]
[[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]]
[[Ангилал:Ойрадын түүх]]
[[Ангилал:Хаант Улс]]</text>
      <sha1>3wr49s8zltgv72x6uo7kr39ziuqawuc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855303</id>
      <parentid>855301</parentid>
      <timestamp>2026-05-02T06:55:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>855303</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="107356" sha1="2cy4tbr7iuinckxbhishpdbxtx1li3x" xml:space="preserve">{{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}{{Инфобокс улс
| common_name            = Зүүнгарын хаант улс
| native_name            = Зүнһар хаант улс
| image_flag             = Banner of the Dzungar Khanate.png
| flag_caption           = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}}
| image_coat             = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png
| alt_coat               = Галдан Бошигт хааны тамга
| symbol_type            = Галдан Бошигт хааны тамга
| image_map              = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png
| map_caption            = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он.
| capital                = [[Хулж]]
| official_languages     = [[Ойрад аялга]]
| national_languages     = [[Цагадайн хэл]]
| religion               = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]])
| demonym                = Зүүнгар
| government_type        = [[Хаант засаг]]
| leader_title1          = [[Баатар]] [[Хунтайж]]
| leader_name1           = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]]
| leader_title2          = Цэцэн [[Хунтайж]]
| leader_name2           = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]]
| leader_title3          = Бошигт [[Хаан]]
| leader_name3           = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]]
| leader_title4          = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]]
| leader_name4           = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]]
| leader_title5          = [[Хунтайж]], [[Хаан]]
| leader_name5           = [[Галданцэрэн хаан]]
| leader_title6          = [[Хунтайж]]
| leader_name6           = [[Цэвээндоржнамжил]]
| leader_title7          = [[Хунтайж]]
| leader_name7           = [[Ламдаржаа]]
| leader_title8          = [[Хунтайж]]
| leader_name8           = [[Даваач]]
| leader_title9          = [[Хойд]]ын [[Хаан]]
| leader_name9           = [[Амарсанаа]]
| legislature            = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]]
| currency               = Зэс зоос
| date_start             = 1634
| event1                 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав
| event2                 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]
| date_event2            = 1635
| event3                 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
| date_event3            = 1665–1720
| event4                 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь
| date_event4            = 1680–1681
| event5                 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| date_event5            = 1690–1758
| event_end              = [[Зүүнгарын геноцид]]
| date_end               = 1758
| p1                     = Дөрвөн Ойрадын холбоо
| s1                     = Чин улс
| p2                     = Яркендын хант улс
| p3                     = Хошуудын хант улс
}}

'''Зүүнгарын Хаант Улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын Хаант Улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг.

Зүүнгарын хаант улс нь 1634 онд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] удирдлага дор холбоо болон байгуулагдсан.Зүүнгарын хаант улс нь 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайжийн удирдлага дор холбоо болон байгуулагдсан. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгож, Зүүнгарыг албан ёсоор хаант улс болгон байгуулсан. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших Таримын сав газрыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин улс Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан.

16–17-р зуунд дарь технологи нь [[Оросын Хаант Улс]], Чин улс зэрэг улсуудад томоохон шинэчлэлийг авчирсан боловч хожим нь 17-р зуунд тал нутагт хүрч, Зүүнгарын Хаант Улс галт зэвсэг амжилттай нэвтрүүлж, үйлдвэрлэж, нүүдэлчид суурин эзэнт гүрнүүдтэй өрсөлдөж чадна гэдгийг нотолсон. Гэсэн хэдий ч эдгээр дэвшил гарсан ч өвчин, өлсгөлөн, ган гачиг зэрэг гадаад хямралууд эцэстээ тогтворгүй байдлыг бий болгож, тэдний уналтад хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=185}}

== Нэрний гарал үүсэл ==

=== Нэршил ===
&quot;Зүүнгар&quot; гэдэг нь &quot;зүүн&quot; болон &quot;гар&quot; гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}}

Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын &quot;Ойрад&quot; гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад &quot;'''Элеутийн хаант улс'''&quot; гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}

=== &quot;Сүүлчийн нүүдэлчин эзэнт гүрэн&quot;-ий тухай ойлголт ===
18-р зууны эхний хагасын Зүүнгарын Хаант Улсыг зүгээр нэг төвлөрсөн Монголын хаант улс биш, харин Монголоос хол зайд орших олон янзын ард түмэн, бүс нутгийг өөрийн мэдэлд нэгтгэсэн жинхэнэ &quot;тал хээрийн эзэнт гүрэн&quot; гэж үзэх бүрэн үндэслэл бий. Үүний дагуу Цорос овгийн Ойрад хунтайж болон [[хаан]] нар өөрсдөө Ойрадуудын &quot;үндэсний&quot; захирагч төдийгүй хэд хэдэн вассал ард түмэн, улсын ноёд болж байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Зүүн Туркестан]],{{efn|Ярканд, Кашгар, Турпан, Аксу, Курл, Үч-Турпан, Янги-Хисар, Бэй, Куча, Карашар, Хотан, Хами}}{{sfn|Bavarov|Kradin|2019|p=374}} Төв Азийн хот-улсууд,{{efn|Ташкент, Туркестан, Самарканд, Хожент}} Ахмад болон Дунд Жүзийн казах хан, султанууд Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Оросын харьяат байсан, ясак төлдөг Сибирийн зарим ард түмэн хүлээн зөвшөөрсөн: 1713–1714, 1719 онд Зүүнгарт айлчилсан Тара казакийн удирдагч И.Д. Чередовын мэдээлснээр эдгээр &quot;ясак&quot; хүмүүс&quot; Зүүнгарын захирагчдад &quot;алман&quot; төлдөг байжээ. Энэ заншил хэдэн арван жилийн дараа ч үргэлжилсэн: &quot;ясаш төлдөг үл итгэгчид&quot; Зүүнгарын захирагчдад &quot;алман&quot; төлдөг байсан баримтыг 1745 онд Зүүнгарт айлчилсан луу М.Давыдов тэмдэглэжээ.{{sfn|Pochakaev|2019|pp=28–40}}

== Түүх ==
{{Мөн үзэх|Ойрадуудын оролцсон дайны жагсаалт}}
Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын Хаант Улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно.

=== Гарал үүсэл ===
Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}}

1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}}

Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 

1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}}

1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ]]. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}}

1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''&quot;Шашныг дэмжигч Дарма&quot;'', ''&quot;Гүш хаан&quot;'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''&quot;баатар хунтайж&quot;'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}}

=== Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал ===
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1640s.png|left|thumb|1640-өөд оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Burton|1997|pp=219–220}}{{sfn|Moiseev|1991|pp=44–45}}]]
'''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж,{{sfn|Baabar|1999|p=78}} Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарыг]] илгээж, Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}}

=== Залгамжлалын маргаан (1653–1677) ===
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1667.png|thumb|287x287px|1667 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}}]]
1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}}

Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд &quot;''Бошигт хаан&quot;'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}}

=== Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) ===
16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}}

1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}}

=== Галданы Казахын дайн (1681–1684) ===
{{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1686.png|thumb|279x279px|1686 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Baabar|1999|p=80}}]]
1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}}

=== Халхын дайн (1687–1688) ===
{{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}}
[[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын Хаант Улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}}

Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв.

Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын Хаант Улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}}

=== Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) ===
{{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
[[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны Чин Зүүнгарын дайн]]
1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}}
[[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]]
1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}}
[[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]]

=== Цагаадайн бослого (1693–1705) ===
Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}}

=== Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн ===
{{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}}
1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Ахмад Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}

Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}

1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}}

Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}}

1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягуз голын тулалдаан|Аягуз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}}

1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр &quot;армийг хядсан&quot; гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} 

Казакууд Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}}

=== Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) ===
{{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
[[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|&quot;Алсын зайн суурьшлын жанжин&quot; аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]]
1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}}

=== Галданцэрэн хаан (1727–1745) ===
[[Файл:Carta_af_Songarski_%3D_Kalmuckit,_hwar_inunder_Kottonnerne_hörer_(J._G._Renats_kopia_av_kalmuckisk_originalkarta_Renat_1;_A).jpg|thumb|left| 1730-аад оны Зүүнгарын газрын зургийг Швед олзлогдогч Йоханас Густав Ренат хуулбарлан Шведэд хүргэсэн хувилбар]]
Цэвээнравдан хаан 1727 онд гэнэт нас барж, түүний хүү Галданцэрэн өөрийн дүү Лувсансүрийг хөнөөж, Цэвээнравдан хааны залгамжлагч болжээ. Тэрээр казахууд болон Халх Монголчуудын эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг хийсэн довтолгооны хариуд Чин улсын [[Найралт төв|Найрал төв]] 10,000 цэрэгтэй довтлох хүчийг илгээсэн бөгөөд Зүүнгарууд [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] ойролцоо [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуурын тулалдаанд]] ялав. Гэсэн хэдий ч дараа жил нь Зүүнгарууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийн ойролцоо]] Халхуудад ялагдав. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь Чин гүрний талд орж байсан Турфан руу довтлов. Эмин Хожа Турфаны ард түмнийг удирдан Гансу руу ухарч, тэнд Гуажоуд суурьшжээ. 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=149}}

Казахууд [[Алтайн нуруу]] руу довтолсон бөгөөд, энэ нь Зүүнгаруудыг хилээ хамгаалахаар 10,000 орчим цэрэг илгээхэд хүргэсэн. Казахууд Оросын худалдааны цуваа, дипломатчид болон, [[Уйгурууд|Уйгур]] худалдаачдыг дайрч, олзлон авсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Уйгур худалдаачдаас бусад барьцаалагдсан хүмүүсийг удалгүй суллав. Үүний зэрэгцээ Бага Жүз болон Дунд Жүз нар Оросын хатан хаан Аннад захирагджээ. [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрэнээс]] хамгаалалт хүсч, Оросуудад Зүүнгарын [[Сибирь]] руу хийх аливаа довтолгоог няцаахад нь туслана гэж тохиролцсон.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}}

1732 онд Зүүнгарууд 7,000 орчим цэрэгтэй өөр нэг хүчийг Дунд Жүз рүү довтолсон боловч тэд ялагдав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} Казахууд мөн Зүүнгаруудыг довтлон 700 орчим ордыг эзлэн авчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Өөр нэг Зүүнгарын арми Ахлах Жүз рүү довтлон Сайрам, Туркистан болон Ташкент хотуудыг эзлэн авчээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt; Дотор 1734 онд Ахмад Жүз Сайрам, Туркестан, Ташкентийг эргүүлэн авч чаджээ.&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt; Гэсэн хэдий ч Галдан Цэрэн тэднийг эзлэхээр цэрэг илгээж, Ахмад Жүзийг захируулснаар тэднийг удалгүй эзэлжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}

Галданцэрэн хаан 1739 онд Казахын хаант улсыг дахин довтлов.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Галданцэрэн хаан 1741 он хүртэл довтолгооноо үргэлжлүүлсээр байсан тул Дунд Жүз довтолгоог няцааж чадаагүй юм.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Казахууд Зүүнгаруудаас хохирол их амсаж, Бага, Ахмад Жүзүүд Зүүнгарын эсрэг дайнд нэгдэж чадаагүй бөгөөд, Зүүнгарууд [[Сырдарья]] болон Ишим голыг эзэлснээр Зүүнгарууд дээрх казах суурингууд нь Зүүнгаруудаас хөөгдүүлсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}}

=== Уналт (1745–1757) ===
[[Файл:乾隆皇帝朝服像轴.png|left|thumb|228x228px|Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.]]
Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүнийг нас барсны дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан гэж хэлэв:{{sfn|Baabar|1999|p=89}} {{quote|Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй.|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Baabar|1999|p=89}}}}Галданцэрэн хааны дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил]] 1746 онд түүний залгамжилсан [[Хунтайж]] болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах [[Ламдаржаа|Ламдаржаатай]] хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}}
[[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай хаанд]] зориулсан 2000 оны марк.]]
1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, [[Даваач]] болон [[Хойд|Хойдын]] хунтайж, [[Амарсанаа|Амарсанаатай]] эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Казахуудын [[Аблай султан|Аблай хаан]] тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 

1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд  руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}}
[[Файл:Cebdenjab.jpg|left|thumb|202x202px|Халхын цэргийг '''Зүүнгарын Хаант Улс''' руу удирдсан Цэвдэнжав.]]
Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}}{{quote|''&quot;Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй&quot;''|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Walravens|2017|p=82}}}}
[[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|&quot;Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь&quot;]]
Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} 100 хоногийн дотор [[Өрөмч]], Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг [[Тэнгэр Уул]] даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.{{sfn|Adle|2003|p=201}} Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=274}}

==== Амарсанаагийн бослого (1755–1757) ====
{{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Jaohui.jpg|left|thumb|161x161px|Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан  генерал Жаохуй.]]
[[Файл:Dzungar_cavalry_of_Amursana,_in_the_Battle_of_Khorgos_against_Qing_China_(1758).png|thumb|Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.{{Sfn|Chu|Ding|2015|p=129}}]]
Зүүнгарын Хаант Улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, [[Чэндэ]] дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.{{Sfn|Perdue|2005|p=275}}

Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч [[Чингүнжав|Чингүнжавтай]] хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.{{Sfn|Perdue|2005|p=276}} Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт [[салхин цэцэг]] өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр [[Кяхта]] руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.{{sfn|Atwood|2004|p=623}}

Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.{{Sfn|Pirazzoli-T'Serstevens|1969|p=10}}

=== Ак Тагликийн бослого (1757–1759) ===
Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми  Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. [[Хожа|Бурхануддин Хожа, Жахан нар]] [[Бадахшан]] руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=203}}

=== Геноцид ===
{{main|Зүүнгарын геноцид}}

=== Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт ===
[[Файл:Khojis full-length portrait.jpg|thumb|Хожи, Уктурпаны [[Уйгурууд|Уйгур]] захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач [[Игнатий Сихельбарт]]-ын зурсан зураг.{{sfn|Unknown|2019|p=4019}}]]
[[Файл:Xinjiang_regions_simplified.png|left|thumb|{{legend|red|[[Dzungaria]]}}{{legend|blue|[[Tarim Basin]]}}]]
Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, [[Хуушуур|Хуй]], [[Шибэ]], [[Дагуур ястан|Дагуур]], Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.{{sfn|Starr|2004|pp=73–90}}{{sfn|Toops|2004|p=1}}{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.{{sfn|Milward|1998|p=102}}

Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр &quot;Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан&quot;.{{Sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=76}}

1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо &quot;Хятадын нэг хэсэг&quot; гэж тунхагласан.{{sfn|Dunnell|2004|p=77}}{{sfn|Dunnell|2004|p=83}}{{sfn|Elliot|2001|p=503}} Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг &quot;гадаад&quot; Хан бус Хятадуудыг &quot;дотоод&quot; Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн &quot;нэг гэр бүл&quot; гэж дүрсэлсэн. Чин улс &quot;нэгдмэл байдал&quot;-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд &quot;Жон Вай И Жиа&quot; (中外一家) эсвэл &quot;Нэй Вай И Жиа&quot; (內外一家, &quot;дотоод ба гадаад нэг гэр бүл&quot;) гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.{{sfn|Dunnell|2004|pp=76-77}}

=== Зураг ===

==== Зигуан павильон дахь гавьяат албан тушаалтнуудын хөрөг зурагнууд ====
[[Тэнгэр тэтгэгч]] эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг ([[:zh:紫光阁功臣像|Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө]] зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн [[Торгууд]] болон [[Дөрвөд]] холбоотнууд, мөн ялагдсан [[Цорос]] Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман [[Уйгурууд|Уйгур]] холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Орчин үеийн [[Иезуит]] зураач [[Жан-Денис Аттирет]]-ийн хэлснээр: &quot;Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв.&quot;{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа [[Жузеппе Кастильоне (Иезуит зураач)|Жузеппе Кастильоне]]-гийн удирдлаган дор [[Иезуит]]-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;9&quot;&gt;
Файл:Dawachi.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын удирдагч Даваач (达瓦齐). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Dawa.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын Даваа (达瓦). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Tseren.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Цэрэн (车凌). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Buyan_Tegus.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Буян Төгс(布彦特古斯). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Erdeni.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Эрдэнэ (额爾德尼). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Gangdorji.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гандорж (刚多尔济). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг.
Файл:Gendun.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гэндэн (根敦). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг.
Файл:Ayusi_Assailing_The_Rebels_with_a_Lance.jpg|Ойрадын урвагч Аюси (阿玉锡) Чин улсын дүрэмт хувцастайгаа. Жузеппе Кастильонегийн зурсан зураг. 
&lt;/gallery&gt;

==== &lt;u&gt;Хуан Чин Жигун Ту&lt;/u&gt; ====
Хуан Чин Жигун Ту (Хятадаар: 皇清職貢圖; Чин гүрний харьяа ард түмний хөрөг зургийн цуглуулга) нь 18-р зууны Хятадын цутгал улсууд, түүний дотор Чин гүрэнтэй худалдаа хийдэг барууны улсуудын талаарх угсаатны зүйн судалгаа юм. Үүн дээр Зүүнгарын энгийн иргэд гэх мэт янз бүрийн зургийг дүрсэлсэн байв.
&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;5&quot;&gt;
Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч ([[Зайсан]], 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Uyghur from Ili, Taleqi, Chahan and Wusu, with his wife.jpg|Или,Талеки, Чахан, болон Вусу, нутгийн Уйгур иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Kyrgyz (布鲁特) commoner and his wife.jpg|Киргизийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
&lt;/gallery&gt;

== Зохион байгуулалт ==

=== Цэргийн зохион байгуулалт ===
[[Файл:Ойратские_воины.png|left|thumb|Бүрэн цэргийн тоног төхөөрөмжтэй хоёр Зүүнгарын морин цэрэг. Зурагчин Л.А. Бобровын бүтээл]]
Зүүнгарын арми дараах бүрэлдэхүүнтэй байв: морьноос буусан нумчид эсвэл галт зэвсэг, жад баригчид, тэмээн дээр суурилуулсан их бууны ангиуд,{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} мөн Европын аялагчид, адал явдалчдын тэмдэглэлд дурдсанаар [[Польшийн хусарууд|Польшийн хусаруудтай]] дүйцэхүйц морьт цэргүүдээр бүрдсэн.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Эхэндээ Зүүнгарууд тасгуудаар эхний шугамд жагсаж, захирагч бүр туг барин байрладаг байсан.{{sfn|Бобров|2007|p=64}} Үүний дараа тэд бүрээ үлээж, бөмбөр дэлдэн довтолгооны дохио өгдөг байв. Эхний довтолгоог нумчид эхлүүлж, дараа нь жадчид дайрч, улмаар ил задгай тулалдаанд ордог.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} Хэрэв дайсан довтолгоог тогтоон барьж чадвал, галт зэвсэг хэрэглэж буй дайсны эсрэг тэдний тактик үр дүнгүй тул ухардаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}}
[[Файл:Kalmyk_warriors.jpg|thumb|249x249px|Бүрэн цэргийн хэрэгслээр тоноглогдсон Зүүнгарын хоёр морин цэрэг. Зурагчин Л.А.Бобров]]
Харин XVII зууны сүүл үеийн шинэчлэлийн дараа Зүүнгарын арми багана хэлбэрээр урагшилж, Зүүнгарын буутай явган цэргүүд галт зэвсгийн үйлдвэрлэл нэмэгдсэний үр дүнд салваар буудаж морьт цэргийг дэмжих боломжтой болсон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Ингэснээр хөнгөн морьт цэргүүд дайсныг их буу болон морьноос буусан явган цэргүүд уул толгод дээр нуугдан байрласан нээлттэй талбай руу татан оруулж, дараа нь их буу, галт зэвсгээр дайсныг эмх замбараагүй болгосны дараа жад, сэлэм барьсан хүнд морьт цэргүүд үлдсэн хүчийг довтлон устгадаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Spencer|2017|p=181}}

XVII зууны эхэн үед Зүүнгарын Хаант Улсын цэргүүдийн үндсэн хэсгийг хуягласан жадчид бүрдүүлж байв. Тэд ойрын тулалдаанд болон жадаа шидэн алсын довтолгоонд ашиглах зориулалттай{{sfn|Bobrov|2007|p=62}}—хулсан иш, нарийн ир, ган туузаар хийсэн жад барьдаг байсан.{{sfn|Abdibek|2008|p=412}} Мөн тэд дайсны эсрэг холын зайнаас тулалдахад нум хэрэглэдэг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Нум нь мөнгө, гууль чимэглэл эсвэл металл хавтангаар гоёсон бараан арьсан саванд хадгалагддаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Жад, бамбай, хожим нь их буу, дарь, сум зэрэг цэргийн хэрэгслийг уурхайгаас олборлосон төмөр, зэс, мөнгөөр хийдэг байсан нь зэвсгийн үйлдвэрлэлийг хангаж байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}}

Тэд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсаас]] буу худалдан авах боломжгүй байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] буу болон дархны мэргэжилтнүүд авах хүсэлт гаргасан ч татгалзсан хариу авчээ. 1645 онд Эрдэнэбаатар хунтайж буу, их буу, бууны дархчууд авах хүсэлтээ дахин гаргасан байна. Татгалзсан шалтгаан нь улсын дотоод аюулгүй байдалтай холбоотой байсан бөгөөд Зүүнгарууд Оросын Хаант Улсад заналхийлэл учруулж болзошгүй гэж үзжээ. Мөн металл худалдахыг татгалзсан нь түүнийг зэвсэг үйлдвэрлэхэд ашиглаж болзошгүйтэй холбоотой байв.{{sfn|Spencer|p=178}}
[[Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|thumb|'''Зүүнгарын Хаант Улсын''' нийгэм, эдийн засгийн сайжруулалтыг эхлүүлсэн [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хөшөө.]]
[[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] (1676–1697) засаглалын үед тэрээр Оросын царьт улс болон Төв Азийн янз бүрийн улсууд руу элч илгээж, Зүүнгаруудад галт зэвсэг нийлүүлэхийг эрмэлзэж байв. Энэ үед галт зэвсгийн ач холбогдлыг илүү ойлгож эхэлсэн бөгөөд Персийн ган хайлуулах арга технологийг эзэмшсэнээр зэвсэг үйлдвэрлэх боломж бүрджээ. XVII зууны сүүл үед Зүүнгарууд Төв Азийн худалдаачид болон Сибирийн захирагчид, Оросын албан тушаалтнуудаас их хэмжээний галт зэвсэг худалдан авч байв.{{sfn|Bobrov|2007|pp=64-65}}

Үүний үр дүнд Зүүнгарын цэрэгт шинэчлэл хийгдэж, галт зэвсэгтэй анги нэгжүүд бий болсон. Тэд морь ашиглан тээвэрлэлт хийж, харин тулалдааны үед морьноос бууж явганаар байлдан морьт цэргийг дэмжих, дайсны довтолгоог тогтоон барих үүрэгтэй байсан нь Европын аялагчдын тэмдэглэлд “[[Драгүн|драгуун]]” маягийн тактик гэж дурдагдсан байдаг.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Галт зэвсгийн хэрэглээ нь Зүүнгаруудад [[Халх Монголчууд|Халх монголчууд]] болон [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг үр дүнтэй дайн явуулах боломж олгож, Чин улсын цэргүүд тэдэнтэй тулалдахдаа морьноос бууж багана хэлбэрээр жагсах шаардлагатай болдог байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}

Зүүнгарууд [[газрын тос]] олборлох, [[хүхэр]], [[хүхрийн хүчил]], [[калийн нитрат]] ашиглах чадвартай байсан бөгөөд зэс, хар тугалга, өндөр чанарын ган зэрэг металлыг олборлодог байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Мөн их буу үйлдвэрлэл хөгжсөн ба тэмээн дээр жижиг их буу байрлуулан ашигладаг байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Энэ нь [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] ашиглагдаж, Зүүнгарууд тактикийн ухралт хийх боломжийг олгосон байна.

XVII зууны сүүл болон XVIII зууны эхэн үед, [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] засаглалын үед (1697–1727) галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийн төвүүд илүү зохион байгуулалттай, үр ашигтай болжээ. Орос болон Төв Азийн дархчуудын тусламжтайгаар тэд фитиль буу (matchlock) төрлийн гар буу, урт буу үйлдвэрлэж, эдгээрийг нарийн иш, заримдаа модон тулгуур (bipod)-тойгоор хийдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Зэвсгүүдийг яс, арьсаар хийсэн хайрцагт хадгалж, мөрөнд зүүх оосроор авч явдаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}}

Сумны үйлдвэрлэлийн хувьд [[Йохан Густав Ренат|Йохан Ренат]] хэмээх Швед цэрэг—[[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөний]] үеэр, [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедицийн]] явцад олзлогдсон—төмөр хайлуулж сум хийх аргыг зааж өгсөн.{{sfn|Baddeley|6767|pp=180-183}} Зүүнгарууд мөн сум, дарь хадгалах зориулалттай уут, гал асаагч, жижиг савнуудыг бүсэлхийдээ зүүж авч явах боломжтой болгожээ.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Галын хурдыг нэмэгдүүлэхийн тулд дарийг яс эсвэл эвэр саванд хийж, хүзүүндээ зүүдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}}

Мөн Цэвээнравдан хаан зэвсгийн үйлдвэрлэлтэй холбоотой шинэ хөдөлмөрийн зохион байгуулалтыг бий болгосон. “Урат” хэмээх ойролцоогоор 5,000 өрх зэвсэг, зэвсгийн хэрэгсэл үйлдвэрлэхэд томилогдсон; “Буучинар” хэмээх 2,000 орчим өрх үйлдвэрлэлийг хянах, удирдах үүрэгтэй байсан; харин “Буучин” нэртэй 1,000 орчим өрх их бууны үйлдвэрлэлд зориулан нөөцөд байлгагдаж байв.{{sfn|Spencer|2017|p=183}}

1726 онд Иссык-Куль нуурын орчимд их бууны цутгуурын газрууд байгуулагдсан. Энэхүү үйлдвэрийг Йохан Ренат удирдан ажиллуулж байсан бөгөөд түүнд ойролцоогоор 20 бууны дархан, 200 ажилчин туслан их буу үйлдвэрлэж байв. Мөн нэмэлт туслах ажилчид ч ажиллаж байсан. Их бууны үйлдвэрлэл өсөж байсан ч [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа дотоодын иргэний дайн гарч, энэ өсөлт саарсан байна.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Хэдийгээр Зүүнгарууд цэргээ шинэчилж, галт зэвсгийг нэвтрүүлсэн боловч жад, нум сум, сэлэм зэрэг уламжлалт зэвсгүүд нь Зүүнгарын Хаант Улсын армид үргэлжлэн чухал байр суурь эзэлж, өргөн хэрэглэгдсээр байв.{{sfn|Adle|2004|p=422}} Галданцэрэн хаан хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын цэргийг нийт 80 мянгаас 100 мянга хүртэл өргөжүүлж, галт зэвсэг, их буугаар зэвсэглэсэн.{{sfn|Spencer|2017|pp=184-185}}

== Удирдагчид ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!№
!Хааны нэр
!Цол
!Угсаа гарал
!Төрсөн он
!Хаанчилсан жил
!Нас нөгчсөн он
!
|-
|1
|[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин баатар]]
|Эрдэнэ[[баатар]] [[хунтайж]]
|[[Цорос|Цоросын]] [[Хархул ноён|Хархул догшин ноёны]] хүү{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|Тодорхойгүй
|1634–1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}
|
|-
|2
|[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]]
|Цэцэн [[хунтайж]]
|Эрдэнэбаатар хунтайжийн 5-р хүү{{sfn|Baabar|1999|p=79}}
|Тодорхойгүй
|1653–1671{{sfn|Adle|2003|p=148}}
|1671
|
|-
|3
|[[Галдан бошигт хаан|Галдан]]
|[[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|Эрдэнэбаатар хунтайжийн 6-р хүү{{sfn|Adle|2003|p=157}}
|1644
|1671–1697{{sfn|Adle|2003|p=149}}
|1697
|
|-
|4
|[[Цэвээнравдан]]
|Зоригт [[хунтайж]],{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} [[хаан]]{{sfn|Baabar|1999|p=87}}
|Сэнгэ хунтайжийн ахмад хүү{{sfn|Adle|2003|p=158}}
|1665
|1694–1727{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1727
|
|-
|5
|[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]]
|[[Хунтайж]], [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|Цэвээнравдангийн ахмад хүү
|1693
|1727–1745{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1745
|
|-
|6
|[[Цэвээндоржнамжил]]
|[[Хунтайж]]
|Галданцэрэнгийн отгон хүү
|1732{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1746–1749{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1750{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|7
|[[Ламдаржаа]]
|[[Хунтайж]]
|Галданцэрэнгийн ахмад хүү
|1726{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1749–1753{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1752{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|8
|[[Даваач]]
|[[Хунтайж]]
|[[Их Цэрэндондов]] жанжны гуч хүү
|Тодорхойгүй
|1752–1755{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1759{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|9
|[[Амарсанаа]]
|[[Хойд|Хойдын]] [[Хаан]]
|Хойдын Үйзэн хошуучийн хүү{{Sfn|Atwood|2004|p=13}}
|1723{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1755–1757{{sfn|Adle|2003|p=160}}
|1757{{sfn|Adle|2003|p=160}}
|
|}

==Газрын зурагууд==
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;200&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд
File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн &quot;Carte de Tartarie&quot; (1675–1726)).
File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг)
File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын Хаант Улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана.
&lt;/gallery&gt;

== Мөн үзэх ==
*[[Зүүнгар нутаг]]
*[[Зүүнгарын ард түмэн]]
*[[Халимагийн хант улс]]
*[[Хошуудын хант улс]]
*[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]]
*[[Цорос]]
*[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]]

== Эх сурвалж ==

=== Ишлэл ===
{{Reflist}}
===Тэмдэглэл===
{{Notelist}}

=== Ном зүй ===
{{s-start}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}}
* {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}}
* {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}}
* {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}}
* {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}}
* {{cite book |last=Remileva |first=E. |title= |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&amp;q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}}
* {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}}

* {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}}

* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}}

* {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}}
* {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}}
* Хойт С.К. [https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157.
* Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.]
* Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289.
* {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}}
* {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}}
* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}}
* {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}}
* {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}}
* {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}}
* {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}}
* {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |journal= |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}}
* {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}}
* {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&amp;pg=PA165 165]}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}}
* {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}}
* {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}}
* {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&amp;pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}}
* {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}}
* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}}
* {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}}
* {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}}
* {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}}
* {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&amp;pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}}
* {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}}
* {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}}
* {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}}
* {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}}
* {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983 |language=ru |place=Novosibirsk |publisher=Nauka |pages=18, 128}}
* {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title=&quot;Tibet and its History&quot; |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston &amp; London}}
*{{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}}
*{{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}}
* {{cite journal |last1=Pochakaev |first1=P.Yu |date=2019 |title=Российские путешественники о правовых отношениях в Джунгарском ханстве XVIII веке |journal=Oriental Studies |publisher=Oriental Studies |volume=41}}
*{{Cite book |last1=Bazarov |first1=B.V |last2=Kradin |first2=N.N |title=Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики |date=2019 |publisher=Nauka |year=2019 |publication-date=1999 |pages=503}}
*{{cite journal |last1=Bobrov |first1=L.A |date=20 Jan 2007 |title=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |url=https://scfh.ru/journal/2007/chingis-khan-vzglyad-iz-tretego-tysyacheletiya/ |journal=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |volume=13 |issue=1}}
* {{Cite book |last=Abdibek |first=Sh. B |title=Большой атлас истории и культуры Казахстана |publisher=Abdi |year=2008 |isbn=9965-832-08-0}}
* {{Cite book |last=Baddeley |first=J. F |title=Russia, Mongolia, China: Being Some Record of the Relations Between Them from the Beginning of the XVIIth Century to the Death of the Tsar Alexei Mikhailovich, A.D. 1602-1676. |year=6767 |volume=1 |location=New York}}
{{s-end}}
{{s-start}}
{{Залгамжлал
|өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]&lt;br/&gt;[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]&lt;br/&gt;[[Яркендын хант улс]]
|дараа={{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]]
|он= 1634–1758
|албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
}}
{{s-end}}
[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]]
[[Ангилал:Монголын түүхэн улс]]
[[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]]
[[Ангилал:Ойрадын түүх]]
[[Ангилал:Хаант Улс]]</text>
      <sha1>2cy4tbr7iuinckxbhishpdbxtx1li3x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855304</id>
      <parentid>855303</parentid>
      <timestamp>2026-05-02T07:00:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>855304</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="107378" sha1="qa93azz72r1c05crb3frtwenxilen8g" xml:space="preserve">{{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}{{Under construction}}{{Инфобокс улс
| common_name            = Зүүнгарын хаант улс
| native_name            = Зүнһар хаант улс
| image_flag             = Banner of the Dzungar Khanate.png
| flag_caption           = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}}
| image_coat             = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png
| alt_coat               = Галдан Бошигт хааны тамга
| symbol_type            = Галдан Бошигт хааны тамга
| image_map              = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png
| map_caption            = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он.
| capital                = [[Хулж]]
| official_languages     = [[Ойрад аялга]]
| national_languages     = [[Цагадайн хэл]]
| religion               = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]])
| demonym                = Зүүнгар
| government_type        = [[Хаант засаг]]
| leader_title1          = [[Баатар]] [[Хунтайж]]
| leader_name1           = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]]
| leader_title2          = Цэцэн [[Хунтайж]]
| leader_name2           = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]]
| leader_title3          = Бошигт [[Хаан]]
| leader_name3           = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]]
| leader_title4          = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]]
| leader_name4           = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]]
| leader_title5          = [[Хунтайж]], [[Хаан]]
| leader_name5           = [[Галданцэрэн хаан]]
| leader_title6          = [[Хунтайж]]
| leader_name6           = [[Цэвээндоржнамжил]]
| leader_title7          = [[Хунтайж]]
| leader_name7           = [[Ламдаржаа]]
| leader_title8          = [[Хунтайж]]
| leader_name8           = [[Даваач]]
| leader_title9          = [[Хойд]]ын [[Хаан]]
| leader_name9           = [[Амарсанаа]]
| legislature            = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]]
| currency               = Зэс зоос
| date_start             = 1634
| event1                 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав
| event2                 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]
| date_event2            = 1635
| event3                 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
| date_event3            = 1665–1720
| event4                 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь
| date_event4            = 1680–1681
| event5                 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| date_event5            = 1690–1758
| event_end              = [[Зүүнгарын геноцид]]
| date_end               = 1758
| p1                     = Дөрвөн Ойрадын холбоо
| s1                     = Чин улс
| p2                     = Яркендын хант улс
| p3                     = Хошуудын хант улс
}}

'''Зүүнгарын Хаант Улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын Хаант Улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг.

Зүүнгарын хаант улс нь 1634 онд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] удирдлага дор холбоо болон байгуулагдсан.Зүүнгарын хаант улс нь 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайжийн удирдлага дор холбоо болон байгуулагдсан. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгож, Зүүнгарыг албан ёсоор хаант улс болгон байгуулсан. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших Таримын сав газрыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин улс Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан.

16–17-р зуунд дарь технологи нь [[Оросын Хаант Улс]], Чин улс зэрэг улсуудад томоохон шинэчлэлийг авчирсан боловч хожим нь 17-р зуунд тал нутагт хүрч, Зүүнгарын Хаант Улс галт зэвсэг амжилттай нэвтрүүлж, үйлдвэрлэж, нүүдэлчид суурин эзэнт гүрнүүдтэй өрсөлдөж чадна гэдгийг нотолсон. Гэсэн хэдий ч эдгээр дэвшил гарсан ч өвчин, өлсгөлөн, ган гачиг зэрэг гадаад хямралууд эцэстээ тогтворгүй байдлыг бий болгож, тэдний уналтад хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=185}}

== Нэрний гарал үүсэл ==

=== Нэршил ===
&quot;Зүүнгар&quot; гэдэг нь &quot;зүүн&quot; болон &quot;гар&quot; гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}}

Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын &quot;Ойрад&quot; гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад &quot;'''Элеутийн хаант улс'''&quot; гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}

=== &quot;Сүүлчийн нүүдэлчин эзэнт гүрэн&quot;-ий тухай ойлголт ===
18-р зууны эхний хагасын Зүүнгарын Хаант Улсыг зүгээр нэг төвлөрсөн Монголын хаант улс биш, харин Монголоос хол зайд орших олон янзын ард түмэн, бүс нутгийг өөрийн мэдэлд нэгтгэсэн жинхэнэ &quot;тал хээрийн эзэнт гүрэн&quot; гэж үзэх бүрэн үндэслэл бий. Үүний дагуу Цорос овгийн Ойрад хунтайж болон [[хаан]] нар өөрсдөө Ойрадуудын &quot;үндэсний&quot; захирагч төдийгүй хэд хэдэн вассал ард түмэн, улсын ноёд болж байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Зүүн Туркестан]],{{efn|Ярканд, Кашгар, Турпан, Аксу, Курл, Үч-Турпан, Янги-Хисар, Бэй, Куча, Карашар, Хотан, Хами}}{{sfn|Bavarov|Kradin|2019|p=374}} Төв Азийн хот-улсууд,{{efn|Ташкент, Туркестан, Самарканд, Хожент}} Ахмад болон Дунд Жүзийн казах хан, султанууд Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Оросын харьяат байсан, ясак төлдөг Сибирийн зарим ард түмэн хүлээн зөвшөөрсөн: 1713–1714, 1719 онд Зүүнгарт айлчилсан Тара казакийн удирдагч И.Д. Чередовын мэдээлснээр эдгээр &quot;ясак&quot; хүмүүс&quot; Зүүнгарын захирагчдад &quot;алман&quot; төлдөг байжээ. Энэ заншил хэдэн арван жилийн дараа ч үргэлжилсэн: &quot;ясаш төлдөг үл итгэгчид&quot; Зүүнгарын захирагчдад &quot;алман&quot; төлдөг байсан баримтыг 1745 онд Зүүнгарт айлчилсан луу М.Давыдов тэмдэглэжээ.{{sfn|Pochakaev|2019|pp=28–40}}

== Түүх ==
{{Мөн үзэх|Ойрадуудын оролцсон дайны жагсаалт}}
Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын Хаант Улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно.

=== Гарал үүсэл ===
Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}}

1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}}

Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 

1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}}

1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ]]. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}}

1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''&quot;Шашныг дэмжигч Дарма&quot;'', ''&quot;Гүш хаан&quot;'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''&quot;баатар хунтайж&quot;'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}}

=== Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал ===
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1640s.png|left|thumb|1640-өөд оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Burton|1997|pp=219–220}}{{sfn|Moiseev|1991|pp=44–45}}]]
'''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж,{{sfn|Baabar|1999|p=78}} Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарыг]] илгээж, Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}}

=== Залгамжлалын маргаан (1653–1677) ===
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1667.png|thumb|287x287px|1667 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}}]]
1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}}

Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд &quot;''Бошигт хаан&quot;'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}}

=== Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) ===
16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}}

1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}}

=== Галданы Казахын дайн (1681–1684) ===
{{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1686.png|thumb|279x279px|1686 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Baabar|1999|p=80}}]]
1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}}

=== Халхын дайн (1687–1688) ===
{{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}}
[[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын Хаант Улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}}

Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв.

Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын Хаант Улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}}

=== Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) ===
{{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
[[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны Чин Зүүнгарын дайн]]
1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}}
[[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]]
1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}}
[[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]]

=== Цагаадайн бослого (1693–1705) ===
Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}}

=== Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн ===
{{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}}
1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Ахмад Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}

Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}

1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}}

Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}}

1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягуз голын тулалдаан|Аягуз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}}

1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр &quot;армийг хядсан&quot; гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} 

Казакууд Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}}

=== Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) ===
{{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
[[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|&quot;Алсын зайн суурьшлын жанжин&quot; аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]]
1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}}

=== Галданцэрэн хаан (1727–1745) ===
[[Файл:Carta_af_Songarski_%3D_Kalmuckit,_hwar_inunder_Kottonnerne_hörer_(J._G._Renats_kopia_av_kalmuckisk_originalkarta_Renat_1;_A).jpg|thumb|left| 1730-аад оны Зүүнгарын газрын зургийг Швед олзлогдогч Йоханас Густав Ренат хуулбарлан Шведэд хүргэсэн хувилбар]]
Цэвээнравдан хаан 1727 онд гэнэт нас барж, түүний хүү Галданцэрэн өөрийн дүү Лувсансүрийг хөнөөж, Цэвээнравдан хааны залгамжлагч болжээ. Тэрээр казахууд болон Халх Монголчуудын эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг хийсэн довтолгооны хариуд Чин улсын [[Найралт төв|Найрал төв]] 10,000 цэрэгтэй довтлох хүчийг илгээсэн бөгөөд Зүүнгарууд [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] ойролцоо [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуурын тулалдаанд]] ялав. Гэсэн хэдий ч дараа жил нь Зүүнгарууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийн ойролцоо]] Халхуудад ялагдав. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь Чин гүрний талд орж байсан Турфан руу довтлов. Эмин Хожа Турфаны ард түмнийг удирдан Гансу руу ухарч, тэнд Гуажоуд суурьшжээ. 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=149}}

Казахууд [[Алтайн нуруу]] руу довтолсон бөгөөд, энэ нь Зүүнгаруудыг хилээ хамгаалахаар 10,000 орчим цэрэг илгээхэд хүргэсэн. Казахууд Оросын худалдааны цуваа, дипломатчид болон, [[Уйгурууд|Уйгур]] худалдаачдыг дайрч, олзлон авсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Уйгур худалдаачдаас бусад барьцаалагдсан хүмүүсийг удалгүй суллав. Үүний зэрэгцээ Бага Жүз болон Дунд Жүз нар Оросын хатан хаан Аннад захирагджээ. [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрэнээс]] хамгаалалт хүсч, Оросуудад Зүүнгарын [[Сибирь]] руу хийх аливаа довтолгоог няцаахад нь туслана гэж тохиролцсон.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}}

1732 онд Зүүнгарууд 7,000 орчим цэрэгтэй өөр нэг хүчийг Дунд Жүз рүү довтолсон боловч тэд ялагдав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} Казахууд мөн Зүүнгаруудыг довтлон 700 орчим ордыг эзлэн авчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Өөр нэг Зүүнгарын арми Ахлах Жүз рүү довтлон Сайрам, Туркистан болон Ташкент хотуудыг эзлэн авчээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt; Дотор 1734 онд Ахмад Жүз Сайрам, Туркестан, Ташкентийг эргүүлэн авч чаджээ.&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt; Гэсэн хэдий ч Галдан Цэрэн тэднийг эзлэхээр цэрэг илгээж, Ахмад Жүзийг захируулснаар тэднийг удалгүй эзэлжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}

Галданцэрэн хаан 1739 онд Казахын хаант улсыг дахин довтлов.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Галданцэрэн хаан 1741 он хүртэл довтолгооноо үргэлжлүүлсээр байсан тул Дунд Жүз довтолгоог няцааж чадаагүй юм.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Казахууд Зүүнгаруудаас хохирол их амсаж, Бага, Ахмад Жүзүүд Зүүнгарын эсрэг дайнд нэгдэж чадаагүй бөгөөд, Зүүнгарууд [[Сырдарья]] болон Ишим голыг эзэлснээр Зүүнгарууд дээрх казах суурингууд нь Зүүнгаруудаас хөөгдүүлсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}}

=== Уналт (1745–1757) ===
[[Файл:乾隆皇帝朝服像轴.png|left|thumb|228x228px|Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.]]
Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүнийг нас барсны дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан гэж хэлэв:{{sfn|Baabar|1999|p=89}} {{quote|Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй.|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Baabar|1999|p=89}}}}Галданцэрэн хааны дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил]] 1746 онд түүний залгамжилсан [[Хунтайж]] болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах [[Ламдаржаа|Ламдаржаатай]] хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}}
[[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай хаанд]] зориулсан 2000 оны марк.]]
1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, [[Даваач]] болон [[Хойд|Хойдын]] хунтайж, [[Амарсанаа|Амарсанаатай]] эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Казахуудын [[Аблай султан|Аблай хаан]] тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 

1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд  руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}}
[[Файл:Cebdenjab.jpg|left|thumb|202x202px|Халхын цэргийг '''Зүүнгарын Хаант Улс''' руу удирдсан Цэвдэнжав.]]
Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}}{{quote|''&quot;Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй&quot;''|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Walravens|2017|p=82}}}}
[[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|&quot;Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь&quot;]]
Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} 100 хоногийн дотор [[Өрөмч]], Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг [[Тэнгэр Уул]] даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.{{sfn|Adle|2003|p=201}} Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=274}}

==== Амарсанаагийн бослого (1755–1757) ====
{{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Jaohui.jpg|left|thumb|161x161px|Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан  генерал Жаохуй.]]
[[Файл:Dzungar_cavalry_of_Amursana,_in_the_Battle_of_Khorgos_against_Qing_China_(1758).png|thumb|Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.{{Sfn|Chu|Ding|2015|p=129}}]]
Зүүнгарын Хаант Улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, [[Чэндэ]] дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.{{Sfn|Perdue|2005|p=275}}

Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч [[Чингүнжав|Чингүнжавтай]] хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.{{Sfn|Perdue|2005|p=276}} Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт [[салхин цэцэг]] өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр [[Кяхта]] руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.{{sfn|Atwood|2004|p=623}}

Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.{{Sfn|Pirazzoli-T'Serstevens|1969|p=10}}

=== Ак Тагликийн бослого (1757–1759) ===
Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми  Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. [[Хожа|Бурхануддин Хожа, Жахан нар]] [[Бадахшан]] руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=203}}

=== Геноцид ===
{{main|Зүүнгарын геноцид}}

=== Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт ===
[[Файл:Khojis full-length portrait.jpg|thumb|Хожи, Уктурпаны [[Уйгурууд|Уйгур]] захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач [[Игнатий Сихельбарт]]-ын зурсан зураг.{{sfn|Unknown|2019|p=4019}}]]
[[Файл:Xinjiang_regions_simplified.png|left|thumb|{{legend|red|[[Dzungaria]]}}{{legend|blue|[[Tarim Basin]]}}]]
Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, [[Хуушуур|Хуй]], [[Шибэ]], [[Дагуур ястан|Дагуур]], Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.{{sfn|Starr|2004|pp=73–90}}{{sfn|Toops|2004|p=1}}{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.{{sfn|Milward|1998|p=102}}

Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр &quot;Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан&quot;.{{Sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=76}}

1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо &quot;Хятадын нэг хэсэг&quot; гэж тунхагласан.{{sfn|Dunnell|2004|p=77}}{{sfn|Dunnell|2004|p=83}}{{sfn|Elliot|2001|p=503}} Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг &quot;гадаад&quot; Хан бус Хятадуудыг &quot;дотоод&quot; Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн &quot;нэг гэр бүл&quot; гэж дүрсэлсэн. Чин улс &quot;нэгдмэл байдал&quot;-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд &quot;Жон Вай И Жиа&quot; (中外一家) эсвэл &quot;Нэй Вай И Жиа&quot; (內外一家, &quot;дотоод ба гадаад нэг гэр бүл&quot;) гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.{{sfn|Dunnell|2004|pp=76-77}}

=== Зураг ===

==== Зигуан павильон дахь гавьяат албан тушаалтнуудын хөрөг зурагнууд ====
[[Тэнгэр тэтгэгч]] эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг ([[:zh:紫光阁功臣像|Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө]] зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн [[Торгууд]] болон [[Дөрвөд]] холбоотнууд, мөн ялагдсан [[Цорос]] Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман [[Уйгурууд|Уйгур]] холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Орчин үеийн [[Иезуит]] зураач [[Жан-Денис Аттирет]]-ийн хэлснээр: &quot;Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв.&quot;{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа [[Жузеппе Кастильоне (Иезуит зураач)|Жузеппе Кастильоне]]-гийн удирдлаган дор [[Иезуит]]-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;9&quot;&gt;
Файл:Dawachi.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын удирдагч Даваач (达瓦齐). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Dawa.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын Даваа (达瓦). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Tseren.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Цэрэн (车凌). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Buyan_Tegus.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Буян Төгс(布彦特古斯). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Erdeni.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Эрдэнэ (额爾德尼). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Gangdorji.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гандорж (刚多尔济). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг.
Файл:Gendun.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гэндэн (根敦). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг.
Файл:Ayusi_Assailing_The_Rebels_with_a_Lance.jpg|Ойрадын урвагч Аюси (阿玉锡) Чин улсын дүрэмт хувцастайгаа. Жузеппе Кастильонегийн зурсан зураг. 
&lt;/gallery&gt;

==== &lt;u&gt;Хуан Чин Жигун Ту&lt;/u&gt; ====
Хуан Чин Жигун Ту (Хятадаар: 皇清職貢圖; Чин гүрний харьяа ард түмний хөрөг зургийн цуглуулга) нь 18-р зууны Хятадын цутгал улсууд, түүний дотор Чин гүрэнтэй худалдаа хийдэг барууны улсуудын талаарх угсаатны зүйн судалгаа юм. Үүн дээр Зүүнгарын энгийн иргэд гэх мэт янз бүрийн зургийг дүрсэлсэн байв.
&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;5&quot;&gt;
Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч ([[Зайсан]], 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Uyghur from Ili, Taleqi, Chahan and Wusu, with his wife.jpg|Или,Талеки, Чахан, болон Вусу, нутгийн Уйгур иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Kyrgyz (布鲁特) commoner and his wife.jpg|Киргизийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
&lt;/gallery&gt;

== Зохион байгуулалт ==

=== Цэргийн зохион байгуулалт ===
[[Файл:Ойратские_воины.png|left|thumb|Бүрэн цэргийн тоног төхөөрөмжтэй хоёр Зүүнгарын морин цэрэг. Зурагчин Л.А. Бобровын бүтээл]]
Зүүнгарын арми дараах бүрэлдэхүүнтэй байв: морьноос буусан нумчид эсвэл галт зэвсэг, жад баригчид, тэмээн дээр суурилуулсан их бууны ангиуд,{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} мөн Европын аялагчид, адал явдалчдын тэмдэглэлд дурдсанаар [[Польшийн хусарууд|Польшийн хусаруудтай]] дүйцэхүйц морьт цэргүүдээр бүрдсэн.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Эхэндээ Зүүнгарууд тасгуудаар эхний шугамд жагсаж, захирагч бүр туг барин байрладаг байсан.{{sfn|Бобров|2007|p=64}} Үүний дараа тэд бүрээ үлээж, бөмбөр дэлдэн довтолгооны дохио өгдөг байв. Эхний довтолгоог нумчид эхлүүлж, дараа нь жадчид дайрч, улмаар ил задгай тулалдаанд ордог.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} Хэрэв дайсан довтолгоог тогтоон барьж чадвал, галт зэвсэг хэрэглэж буй дайсны эсрэг тэдний тактик үр дүнгүй тул ухардаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}}
[[Файл:Kalmyk_warriors.jpg|thumb|249x249px|Бүрэн цэргийн хэрэгслээр тоноглогдсон Зүүнгарын хоёр морин цэрэг. Зурагчин Л.А.Бобров]]
Харин XVII зууны сүүл үеийн шинэчлэлийн дараа Зүүнгарын арми багана хэлбэрээр урагшилж, Зүүнгарын буутай явган цэргүүд галт зэвсгийн үйлдвэрлэл нэмэгдсэний үр дүнд салваар буудаж морьт цэргийг дэмжих боломжтой болсон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Ингэснээр хөнгөн морьт цэргүүд дайсныг их буу болон морьноос буусан явган цэргүүд уул толгод дээр нуугдан байрласан нээлттэй талбай руу татан оруулж, дараа нь их буу, галт зэвсгээр дайсныг эмх замбараагүй болгосны дараа жад, сэлэм барьсан хүнд морьт цэргүүд үлдсэн хүчийг довтлон устгадаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Spencer|2017|p=181}}

XVII зууны эхэн үед Зүүнгарын Хаант Улсын цэргүүдийн үндсэн хэсгийг хуягласан жадчид бүрдүүлж байв. Тэд ойрын тулалдаанд болон жадаа шидэн алсын довтолгоонд ашиглах зориулалттай{{sfn|Bobrov|2007|p=62}}—хулсан иш, нарийн ир, ган туузаар хийсэн жад барьдаг байсан.{{sfn|Abdibek|2008|p=412}} Мөн тэд дайсны эсрэг холын зайнаас тулалдахад нум хэрэглэдэг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Нум нь мөнгө, гууль чимэглэл эсвэл металл хавтангаар гоёсон бараан арьсан саванд хадгалагддаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Жад, бамбай, хожим нь их буу, дарь, сум зэрэг цэргийн хэрэгслийг уурхайгаас олборлосон төмөр, зэс, мөнгөөр хийдэг байсан нь зэвсгийн үйлдвэрлэлийг хангаж байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}}

Тэд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсаас]] буу худалдан авах боломжгүй байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] буу болон дархны мэргэжилтнүүд авах хүсэлт гаргасан ч татгалзсан хариу авчээ. 1645 онд Эрдэнэбаатар хунтайж буу, их буу, бууны дархчууд авах хүсэлтээ дахин гаргасан байна. Татгалзсан шалтгаан нь улсын дотоод аюулгүй байдалтай холбоотой байсан бөгөөд Зүүнгарууд Оросын Хаант Улсад заналхийлэл учруулж болзошгүй гэж үзжээ. Мөн металл худалдахыг татгалзсан нь түүнийг зэвсэг үйлдвэрлэхэд ашиглаж болзошгүйтэй холбоотой байв.{{sfn|Spencer|p=178}}
[[Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|thumb|'''Зүүнгарын Хаант Улсын''' нийгэм, эдийн засгийн сайжруулалтыг эхлүүлсэн [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хөшөө.]]
[[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] (1676–1697) засаглалын үед тэрээр Оросын царьт улс болон Төв Азийн янз бүрийн улсууд руу элч илгээж, Зүүнгаруудад галт зэвсэг нийлүүлэхийг эрмэлзэж байв. Энэ үед галт зэвсгийн ач холбогдлыг илүү ойлгож эхэлсэн бөгөөд Персийн ган хайлуулах арга технологийг эзэмшсэнээр зэвсэг үйлдвэрлэх боломж бүрджээ. XVII зууны сүүл үед Зүүнгарууд Төв Азийн худалдаачид болон Сибирийн захирагчид, Оросын албан тушаалтнуудаас их хэмжээний галт зэвсэг худалдан авч байв.{{sfn|Bobrov|2007|pp=64-65}}

Үүний үр дүнд Зүүнгарын цэрэгт шинэчлэл хийгдэж, галт зэвсэгтэй анги нэгжүүд бий болсон. Тэд морь ашиглан тээвэрлэлт хийж, харин тулалдааны үед морьноос бууж явганаар байлдан морьт цэргийг дэмжих, дайсны довтолгоог тогтоон барих үүрэгтэй байсан нь Европын аялагчдын тэмдэглэлд “[[Драгүн|драгуун]]” маягийн тактик гэж дурдагдсан байдаг.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Галт зэвсгийн хэрэглээ нь Зүүнгаруудад [[Халх Монголчууд|Халх монголчууд]] болон [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг үр дүнтэй дайн явуулах боломж олгож, Чин улсын цэргүүд тэдэнтэй тулалдахдаа морьноос бууж багана хэлбэрээр жагсах шаардлагатай болдог байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}

Зүүнгарууд [[газрын тос]] олборлох, [[хүхэр]], [[хүхрийн хүчил]], [[калийн нитрат]] ашиглах чадвартай байсан бөгөөд зэс, хар тугалга, өндөр чанарын ган зэрэг металлыг олборлодог байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Мөн их буу үйлдвэрлэл хөгжсөн ба тэмээн дээр жижиг их буу байрлуулан ашигладаг байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Энэ нь [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] ашиглагдаж, Зүүнгарууд тактикийн ухралт хийх боломжийг олгосон байна.

XVII зууны сүүл болон XVIII зууны эхэн үед, [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] засаглалын үед (1697–1727) галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийн төвүүд илүү зохион байгуулалттай, үр ашигтай болжээ. Орос болон Төв Азийн дархчуудын тусламжтайгаар тэд фитиль буу (matchlock) төрлийн гар буу, урт буу үйлдвэрлэж, эдгээрийг нарийн иш, заримдаа модон тулгуур (bipod)-тойгоор хийдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Зэвсгүүдийг яс, арьсаар хийсэн хайрцагт хадгалж, мөрөнд зүүх оосроор авч явдаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}}

Сумны үйлдвэрлэлийн хувьд [[Йохан Густав Ренат|Йохан Ренат]] хэмээх Швед цэрэг—[[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөний]] үеэр, [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедицийн]] явцад олзлогдсон—төмөр хайлуулж сум хийх аргыг зааж өгсөн.{{sfn|Baddeley|6767|pp=180-183}} Зүүнгарууд мөн сум, дарь хадгалах зориулалттай уут, гал асаагч, жижиг савнуудыг бүсэлхийдээ зүүж авч явах боломжтой болгожээ.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Галын хурдыг нэмэгдүүлэхийн тулд дарийг яс эсвэл эвэр саванд хийж, хүзүүндээ зүүдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}}

Мөн Цэвээнравдан хаан зэвсгийн үйлдвэрлэлтэй холбоотой шинэ хөдөлмөрийн зохион байгуулалтыг бий болгосон. “Урат” хэмээх ойролцоогоор 5,000 өрх зэвсэг, зэвсгийн хэрэгсэл үйлдвэрлэхэд томилогдсон; “Буучинар” хэмээх 2,000 орчим өрх үйлдвэрлэлийг хянах, удирдах үүрэгтэй байсан; харин “Буучин” нэртэй 1,000 орчим өрх их бууны үйлдвэрлэлд зориулан нөөцөд байлгагдаж байв.{{sfn|Spencer|2017|p=183}}

1726 онд Иссык-Куль нуурын орчимд их бууны цутгуурын газрууд байгуулагдсан. Энэхүү үйлдвэрийг Йохан Ренат удирдан ажиллуулж байсан бөгөөд түүнд ойролцоогоор 20 бууны дархан, 200 ажилчин туслан их буу үйлдвэрлэж байв. Мөн нэмэлт туслах ажилчид ч ажиллаж байсан. Их бууны үйлдвэрлэл өсөж байсан ч [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа дотоодын иргэний дайн гарч, энэ өсөлт саарсан байна.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Хэдийгээр Зүүнгарууд цэргээ шинэчилж, галт зэвсгийг нэвтрүүлсэн боловч жад, нум сум, сэлэм зэрэг уламжлалт зэвсгүүд нь Зүүнгарын Хаант Улсын армид үргэлжлэн чухал байр суурь эзэлж, өргөн хэрэглэгдсээр байв.{{sfn|Adle|2004|p=422}} Галданцэрэн хаан хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын цэргийг нийт 80 мянгаас 100 мянга хүртэл өргөжүүлж, галт зэвсэг, их буугаар зэвсэглэсэн.{{sfn|Spencer|2017|pp=184-185}}

== Удирдагчид ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!№
!Хааны нэр
!Цол
!Угсаа гарал
!Төрсөн он
!Хаанчилсан жил
!Нас нөгчсөн он
!
|-
|1
|[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин баатар]]
|Эрдэнэ[[баатар]] [[хунтайж]]
|[[Цорос|Цоросын]] [[Хархул ноён|Хархул догшин ноёны]] хүү{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|Тодорхойгүй
|1634–1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}
|
|-
|2
|[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]]
|Цэцэн [[хунтайж]]
|Эрдэнэбаатар хунтайжийн 5-р хүү{{sfn|Baabar|1999|p=79}}
|Тодорхойгүй
|1653–1671{{sfn|Adle|2003|p=148}}
|1671
|
|-
|3
|[[Галдан бошигт хаан|Галдан]]
|[[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|Эрдэнэбаатар хунтайжийн 6-р хүү{{sfn|Adle|2003|p=157}}
|1644
|1671–1697{{sfn|Adle|2003|p=149}}
|1697
|
|-
|4
|[[Цэвээнравдан]]
|Зоригт [[хунтайж]],{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} [[хаан]]{{sfn|Baabar|1999|p=87}}
|Сэнгэ хунтайжийн ахмад хүү{{sfn|Adle|2003|p=158}}
|1665
|1694–1727{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1727
|
|-
|5
|[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]]
|[[Хунтайж]], [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|Цэвээнравдангийн ахмад хүү
|1693
|1727–1745{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1745
|
|-
|6
|[[Цэвээндоржнамжил]]
|[[Хунтайж]]
|Галданцэрэнгийн отгон хүү
|1732{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1746–1749{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1750{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|7
|[[Ламдаржаа]]
|[[Хунтайж]]
|Галданцэрэнгийн ахмад хүү
|1726{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1749–1753{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1752{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|8
|[[Даваач]]
|[[Хунтайж]]
|[[Их Цэрэндондов]] жанжны гуч хүү
|Тодорхойгүй
|1752–1755{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1759{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|9
|[[Амарсанаа]]
|[[Хойд|Хойдын]] [[Хаан]]
|Хойдын Үйзэн хошуучийн хүү{{Sfn|Atwood|2004|p=13}}
|1723{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1755–1757{{sfn|Adle|2003|p=160}}
|1757{{sfn|Adle|2003|p=160}}
|
|}

==Газрын зурагууд==
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;200&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд
File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн &quot;Carte de Tartarie&quot; (1675–1726)).
File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг)
File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын Хаант Улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана.
&lt;/gallery&gt;

== Мөн үзэх ==
*[[Зүүнгар нутаг]]
*[[Зүүнгарын ард түмэн]]
*[[Халимагийн хант улс]]
*[[Хошуудын хант улс]]
*[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]]
*[[Цорос]]
*[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]]

== Эх сурвалж ==

=== Ишлэл ===
{{Reflist}}
===Тэмдэглэл===
{{Notelist}}

=== Ном зүй ===
{{s-start}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}}
* {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}}
* {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}}
* {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}}
* {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}}
* {{cite book |last=Remileva |first=E. |title= |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&amp;q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}}
* {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}}

* {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}}

* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}}

* {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}}
* {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}}
* Хойт С.К. [https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157.
* Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.]
* Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289.
* {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}}
* {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}}
* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}}
* {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}}
* {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}}
* {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}}
* {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}}
* {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |journal= |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}}
* {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}}
* {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&amp;pg=PA165 165]}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}}
* {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}}
* {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}}
* {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&amp;pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}}
* {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}}
* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}}
* {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}}
* {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}}
* {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}}
* {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&amp;pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}}
* {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}}
* {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}}
* {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}}
* {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}}
* {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983 |language=ru |place=Novosibirsk |publisher=Nauka |pages=18, 128}}
* {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title=&quot;Tibet and its History&quot; |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston &amp; London}}
*{{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}}
*{{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}}
* {{cite journal |last1=Pochakaev |first1=P.Yu |date=2019 |title=Российские путешественники о правовых отношениях в Джунгарском ханстве XVIII веке |journal=Oriental Studies |publisher=Oriental Studies |volume=41}}
*{{Cite book |last1=Bazarov |first1=B.V |last2=Kradin |first2=N.N |title=Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики |date=2019 |publisher=Nauka |year=2019 |publication-date=1999 |pages=503}}
*{{cite journal |last1=Bobrov |first1=L.A |date=20 Jan 2007 |title=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |url=https://scfh.ru/journal/2007/chingis-khan-vzglyad-iz-tretego-tysyacheletiya/ |journal=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |volume=13 |issue=1}}
* {{Cite book |last=Abdibek |first=Sh. B |title=Большой атлас истории и культуры Казахстана |publisher=Abdi |year=2008 |isbn=9965-832-08-0}}
* {{Cite book |last=Baddeley |first=J. F |title=Russia, Mongolia, China: Being Some Record of the Relations Between Them from the Beginning of the XVIIth Century to the Death of the Tsar Alexei Mikhailovich, A.D. 1602-1676. |year=6767 |volume=1 |location=New York}}
{{s-end}}
{{s-start}}
{{Залгамжлал
|өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]&lt;br/&gt;[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]&lt;br/&gt;[[Яркендын хант улс]]
|дараа={{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]]
|он= 1634–1758
|албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
}}
{{s-end}}
[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]]
[[Ангилал:Монголын түүхэн улс]]
[[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]]
[[Ангилал:Ойрадын түүх]]
[[Ангилал:Хаант Улс]]</text>
      <sha1>qa93azz72r1c05crb3frtwenxilen8g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>5 сарын 2</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16294</id>
    <revision>
      <id>855293</id>
      <parentid>824808</parentid>
      <timestamp>2026-05-02T04:06:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>855293</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15042" sha1="azmwc1001mgex8inlkjjyphz6oymulg" xml:space="preserve">{{Жилийн өдрүүд|5 сарын}}
'''Тавдугаар сарын хоёрон''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 122 дахь ([[өндөр жил]] бол 123 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 243 өдөр үлдэж байна.

== Онцлох үйл явдал ==
* 1194 - Английн хаан [[I Ричард]] Портсмут хотод Эзэн хааны дүрмийг тогтоожээ. 
* 1536 - Английн хатан хаан Анна Болейныг гэр бүлээс гадуур харилцаатай, эх орноосоо урван тэрсэлж, хар шид ашигласан гэх үндэслэлээр баривчлан хорив. 
* 1568 - Шотландын хатан хаан Мери Лох Левений шилтгээнээс оргожээ.
* 1611 - Английн нийслэл [[Лондон]] хотод хаан Жеймсийн санаачилгаар [[Библи Cудар|Библи судрыг]] анх удаагаа англи хэлээр хэвлэв.
* 1691 - Халхын Түшээт хан [[Чахундорж хан|Чахундорж]], Өндөр гэгээн [[Занабазар]] тэргүүтэй Халх дөрвөн аймгийн 550 лам ноёд, Өвөр Монголын дөчин есөн хошуудын ноёд [[Долоннуурын чуулган]] дээр Манж чин улсад Халхын хант улс дагаар оров.
* 1808 - Хойгийн дайн: Мадридын партизанууд Францын эзлэн түрэмгийллийн эсрэг бослого дэгдээжээ. Алдарт зураач Франциско де Гойа &quot;1808 оны Тавдугаар сарын 2&quot; зургандаа энэ үйл явдлыг дүрсэлсэн байдаг. 
* 1812 - Мексикийн тусгаар тогтнолын дайн: Хосе Мариа Морлелос и Павоноор удирдуулсан Мексикийн босогчид Куаутла хотыг орхин зугтав. Уг хотыг Феликс Мариа Каллехагаар удирдуулсан Испанийн цэргүүд 72 өдрийн турш бүсэлсэн юм. 
* 1829 - Английн тэнгисийн цэргийн ахмад Чарльз Фремантл &quot;Челленжер&quot; хөлгийн зангууг Австралийн эрэгт хаясанаар &quot;Хунт нуурын колонийг&quot; байгуулжээ. 
* 1863 - [[Америкийн иргэний дайн]]: Эх газрын армийн хошууч генерал Стөүнуолл Жексон Канцелорсвиллийн тулаанд шархдав. Шархадсанаас хойш найман өдрийн дараа амиа алджээ. 
* 1866 - Перугийн дайчид Испанийн түрэмгийллийг зогсоохоор тулалдаж эхлэв. 
* 1876 - Болгарт дэгдсэн &quot;Дөрөвдүгээр сарын бослого&quot; дарагдав. 
* 1879 - Испанийн улстөрч Пабло Иглесиас &quot;Испанийн социалист хөдөлмөрийн нам&quot;-ыг [[Мадрид]] хотноо байгуулжээ. 
* 1885 - Кат Найфын тулаанд Крий болон Ассинибой омгийн дайчдыг Канадын цэргүүд буулган авав. Ингэснээр Баруун хойд нутгийн бослогод Канадын арми хамгийн том ялалтаа байгуулсан юм. 
** Бельгийн хаан II Леопольдын зарлигаар африкийн &quot;Конгын чөлөөт улс&quot;-ыг байгуулжээ. 
* 1889 - Этиопын эзэн хаан II Менелик Вучалын гэрээнд гарын үсэг зурснаар Италичууд Эритри улсыг захирах болов. 
* 1918 - Америкийн автомашины алдарт &quot;[[Женерал Моторс]]&quot; компани &quot;Шевроле Моторс&quot; компанийг эгнээндээ нэгтгэжээ. 
* 1933 - Нацистийн Германы удирдагч [[Адольф Хитлер]] үйлдвэрчний эвлэлийн бүх байгууллагыг хориглов. 
* 1941 - Энэ оны эхэнд Их Британийн өдөөн турхирсан Иракын төрийн эргэлтээс хойш анх удаагаа Иракын угсаа залгамжлах хунтайж Абд аль-ла эрх мэдлээ хүчирхэгжүүлж эхэлжээ. 
* 1945 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Берлиний уналт: Зөвлөлтийн улаан арми Берлинд нэвтэрч Германы цэргүүдийг олзлов. Рейхстагын ордоны оройд ЗХУ-ын Төрийн далбааг мандуулжээ. 
** [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Нацистын Германы генерал Хайнрих фон Виетинхоффын тушаалаар Италид байсан Вермахтын бүх анги нэгтгэл бууж өгөхөөр болов. 
** [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: АНУ-ын нисэх хүчний 82-р дивиз Вөббелиний бөөнөөр хорих лагерийг чөлөөлжээ. Энэ лагерьт гэм зэмгүй 1,000 гаруй хүн амиа алдсан юм. 
** [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Австрийн хэл дээр орших Дашаугийн бөөнөөр хорих лагерийг АНУ-ын 522-р явган цэргийн баталлион чөлөөлж олон зуун хоригдлыг сулласан байна.
* 1952 - Дэлхийн хамгийн анхны тийрэлтэт хөдөлгүүрт агаарын тээврийн &quot;Де Хаввиланд Комет 1&quot; хөлөг онгоц Их Британийн Лондонгоос Өмнөд Африкийн Йоханнесбургыг чиглэн нисчээ.
* 1964 - [[Вьетнамын дайн]]: АНУ-ын нисэх онгоц тээвэрлэх хөлөг онгоц &quot;Кард&quot; хүчтэй дайралтын улмаас [[Сайгон]] орчимд живэв. 
** 8,000 метрээс дээш өндөртэй 14 хайрханы сүүлийнх нь болох Шишапангма хайрханд авирах анхны оролдлого хийгджээ. 
* 1982 - Фолклендын дайн: Британийн цөмийн зэвсэг тээвэрлэгч шумбагч оноц &quot;Конкуайрор&quot; Аргентиний талын дайралтын улмаас сүйрэв. 
* 1986 - [[Чернобылийн осол]]: Цөмийн цахилгаан станцын ослоос хойш зургаан хоногийн дараа Припят хотын бүх хүнийг нүүлгэн шилжүүлжээ. 
* 1989 - [[Унгар]] улс Зүүн Германтай хиллэсэн хилийн дагуух тусгаарлах хашаануудыг буулгаж эхэлжээ. 
* 1995 - Хорватын тусгаар тогтнолын төлөөх дайн: Бүгд найрам Серб Крайнагийн армий [[Загреб]] хотод бөмбөг дэлбэлсний улмаас долоон хүн амиай алдаж, 175 хүн шархдав. 
* 1998 - Европын холбооны зөвлөлийн шийдвэрээр [[Европын Төв Банк|Европын Төв банкыг]] байгуулжээ. Тус банк нь Европын холбооны гишүүн орнуудын [[Мөнгөний бодлого|мөнгөний бодлогыг]] тодорхойлох чиг үүрэг хүлээсэн банк юм. 
* 1999 - Панамын сонгууль: Тус улсын Ерөнхийлөгчөөр Мирея Москосо сонгогдов. Тэрээр энэ суудалд суусан тус улсын анхны эмэгтэй улстөрч болжээ. 
* 2000 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Билл Клинтон]] АНУ-ын Армийн хэрэгцээнд байршил тогтоох &quot;GPS&quot; төхөөрөмжийг ашиглахыг зөвшөөрөв. 
* 2008 - Мьянмарт дэгдсэн Наргис хар салхины улмаас хөрсний нуралт болж 138 мянган хүн амиа алдаж, хэдэн сая хүн орох оронгүй болжээ. 
* 2011 - 2001 оны Есдүгээр сарын 11-ний халдлагыг зохион байгуулсан [[Аль-Каида]] бүлэглэлийн удирдагч [[Осама бен Ладен|Осама бен Ладеныг]] АНУ-ын тусгай хүчин Пакистаны Абботтабад хотод устган хөнөөжээ. 
** Канад улсад 41 дэх удаагийн холбооны сонгуульд болов. Сонгуульд [[Канадын Консерватив нам]] ялалт байгуулж Стивен Харпер Ерөнхий сайдын суудалдаа хэвээр үлджээ.
* 2012 - Норвегийн суут зураач [[Эдвард Мунк|Эдвард Мункын]] зурсан &quot;Хашхираан&quot; уран зураг Нью-Йоркын дуудлага худалдаагаар 120 сая ам.доллараар зарагджээ. Ингэснээр дэлхийн хамгийн үнэтэй уран зураг болсон юм. 
* 2014 - [[Афганистан|Афганистаны]] [[Бадахшан]] хотод хөрсний нуралтын улмаас 2,500 гаруй хүн ор сураггүй болжээ.

== Энэ өдөр төрөгсөд ==
* 1402 - Португалийн хатан хаан Эленор (1445 онд нас барсан)
* 1729 - Оросын хатан хаан &quot;Аугаа&quot; [[II Екатерина]] (1796 онд нас барсан)
* 1737 - Их Британийн Ерөнхий сайд Уиллиам Петти (1805 онд нас барсан)
* 1868 - Монгол Улсын Ерөнхий сайд [[Балингийн Цэрэндорж]] (1928 онд нас барсан)
* 1879 - АНУ-ын 49 дэх Төрийн нарийн бичгийн дарга Жеймс Ф.Бирнес (1972 онд нас барсан)
* 1881 - Оросын 10 дахь Ерөнхий сайд [[Александр Керенский]] (1970 онд нас барсан)
* [[1912]] - Германы нэрт сэтгүүлч, &quot;[[Аксель Шпрингер]]&quot; компанийг үндэслэгч Аксель Шпрингер (1985 онд нас барсан)
* 1920 - Олимпын аварга АНУ-ын тулгууртай харайгч Овен Смит (2004 онд нас барсан)
* 1923 - Ирландын зургаа дахь Ерөнхий сайд Патрик Хиллери (2008 онд нас барсан)
* 1929 - Францын Ерөнхий сайд асан Эдуар Балладу 
** Олимпын хүрэл медальт Америкийн зээрэнцэг шидэгч Жеймс Диллион (2010 онд нас барсан)
* 1935 - Дэлхийн шилдэг хөлбөмбөгч, Испанийн хөлбөмбөгч Луйз Суарез Мирамонтес
** Иракын сүүлчийн эзэн хаан II Файсал (1958 онд нас барсан)
* 1938 - Лесото улсын хаан II Мошоешо (1996 онд нас барсан)
* 1955 - Италийн загвар зохион бүтээгч [[Донателла Версаче]]
* 1971 - Мэргэжлийн сүмо бөхийн 67 дахь их аварга Мусашимару Койо
** Олимпын мөнгөн медальт Нигерийн гүйгч Фатима Юсуф
* 1972 - Нийгмийн сүлжээний &quot;Skype&quot;-ийг хамтран хөгжүүлсэн Эстонийн программист Ахти Хейнла 
** Америкийн нэрт жүжигчин, мэргэжлийн бөх Дуейн Жонсон &quot;Рок&quot;
* 1975 - Английн нэрт хөлбөмбөгч [[Дэвид Бекхэм]]
* 1977 - Дэлхийн аварга Финландын цаначин Калле Паландер 
* 1981 - Португалийн хөлбөмбөгч Тиагу Мендеш 
* 1983 - Италийн хөлбөмбөгч Алессандро Диаманти 
** Гондурасын хөлбөмбөгч Мейнор Фигуэйро 
** Олимпын хошой, Дэлхийн дөрвөн удаагийн аварга Словенийн цаначин Тина Мейз 
* 1985 - Английн алдарт дуучин Лили Аллен 
** Олимпын аварга, Дэлхийн хүрэл медальт Америкийн уран гулгагч Сара Хьюс 
** Английн хөлбөмбөгч Девид Нюжент
* 1992 - Өмнөд Солонгосын &quot;Wonder Girls&quot; хамтлагийн дуучин Сүнми 
* 2015 - Кембрижийн гүнж Шарлотт

== Энэ өдөр нас барагсад ==
* 907 - Болгарын эзэн хаан [[I Борис]] (Төрсөн огноо тодорхойгүй)
* 1219 - Арменийн хаан I Лео (1150 онд төрсөн)
* 1519 - Италийн суут зураач, зохион бүтээгч, эрдэмтэн [[Леонардо да Винчи]] (1452 онд төрсөн)
* 1880 - Австралийн хөлбөмбөгийг зохиосон Том Уиллс (1835 онд төрсөн)
* 1933 - Монгол Улсын Ерөнхий сайд [[Цэнгэлтийн Жигжиджав]] (1894 онд төрсөн)
* 1953 - Олимпын хүрэл медальт Америкийн харваач Уоллос Брайнт (1863 онд төрсөн)
* 1972 - [[АНУ-ын Холбооны мөрдөх товчоо]]&lt;nowiki/&gt;г байгуулсан, анхны дарга Ж.Эдгар Хүүвер (1895 онд төрсөн)
* 1979 - Нобелийн шагналт Италийн химич Жиулио Натта ([[1903]] онд төрсөн)
* 1997 - Нобелийн шагналт Австралийн неврологич Жон Экклес (1903 онд төрсөн)
* 2005 - Сингапурын дөрөв дэх Ерөнхийлөгч Вий Ким Вий ([[1915]] онд төрсөн)
* 2011 - &quot;[[Аль-Каида]]&quot; бүлэглэлийг үндэслэгч [[Осама бен Ладен|Осама Бен Ладен]] (1957 онд төрсөн)

== Тэмдэглэлт өдөр ==
* {{POL}} Төрийн далбааны өдөр
* {{IDN}} Үндэсний боловсролын өдөр
* {{IRN}} Багш нарын өдөр

----
{{Commonscat|2 May|5 сарын 2}}

[[Ангилал:Өдөр|0502]]
[[Ангилал:Тавдугаар сарын өдөр|02]]</text>
      <sha1>azmwc1001mgex8inlkjjyphz6oymulg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Их Засаг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24352</id>
    <revision>
      <id>855281</id>
      <parentid>782199</parentid>
      <timestamp>2026-05-02T01:35:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>855281</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6035" sha1="rzsq6w43d08o0p985nzxew62xu26z3l" xml:space="preserve">'''Их Засаг''' ([[монгол бичиг]]: {{MongolUnicode|ᠶᠡᠬᠡ&lt;br&gt;ᠵᠠᠰᠠᠭ}}, yeke jasag; мөн '''Их Яса''' гэдэг) болбоос [[Их Монгол Улс|Их Монгол улсын]] төрийн үндсэн гол хууль нь байжээ. Уг хууль бидний үед бүрэн эхээрээ уламжлагдан ирээгүй ч бичмэл хууль байсан гэдэг нь түүхэн сурвалжуудад тэмдэглэгдэн үлджээ. Улсын дээд заргач нь хаантай зөвлөн, хааны нэрийн өмнөөс шүүн таслах ажиллагаа явуулах, хаан төрийн “үзэх нүд, сонсох чих” болж улс үндэсний аюулгүй байдлыг сахин хамгаалах, шинээр байлдан эзэлсэн газар нутаг, дайны олзыг хувь тэнцүүлэн хуваах, зарга ялгаснаа хөх бичиг, цагаан цаасан дээр бичиж дэвтэрлэх үүрэгтэй болжээ.    

[[1206 он|1206 онд]] [[Чингис хаан]] [[Шихихутуг|Шихихутагт]] &quot;Гүр иргэний хувь хувилсныг, зарга заргалсныг хөх дэвтэрт бичиж, дэвтэрлэж ургийн ургаар хүртэл Шихихутагийн надад эетэж, ёсолж хөх бичиг цагаан цаасанд дэвтэрлэснийг бүү егүүтгэтүгэй. Егүүтгэх хүмүүн алдалтан болтугай&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=ц |first=Дамдинсүрэн |title=Монголын нууц товчоо |publisher=Соёмбо пресс ХХК |year=2017 |editor-last=Г |editor-first=Мягмарсамбуу |location=Улаанбаатар |pages=167}}&lt;/ref&gt; хэмээн зарлиг болжээ. “Их засаг” хуульд хаан өргөмжлөх, их хуралдайг зарлан хуралдуулах, гадаад улс оронтой харилцах ёс, цэргийн болон иргэний үүрэг, алба татвар, эрүүгийн болон иргэний шинж чанартай олон асуудлыг хэрхэн зохицуулахыг хуульчлан заажээ. Их засаг хуулийн зарчим эзэнт гүрний хэмжээнд үйлчилж байлаа.   

“Их засаг” нь цэрэг иргэний төрийн шинж чанар хийгээд нүүдэлчин ахуйн өвөрмөц онцлогийг тусгасан хууль гэдгээрээ онцлогтой. Монголын түүхийн сурвалж бичгүүдэд “Их засаг тунхаглав”, “их засгаар засаглав” хэмээн тэмдэглэсэн нь бий. “Их засаг” хуулийн үндсэн бүрдэл нь 1206 онд бий болсон бөгөөд түүнээс хойш тухайн үеийн нөхцөл байдалд зохицуулан нэмэлт оруулах журмаар баяжуулж ирсэн гэж судлаачид үздэг.

Шинээр хаан өргөмжлөх [[Их Хуралдай|Их хуралдай]] буюу алив хэрэг заргыг шийтгэхдээ шүүх хурлын эхэнд Чингис хааны “Их засаг” хуулийг уншин сонсгодог байжээ. “Их засаг” хууль нь улс орны төрийн болон нийгэм улс орон даяар дагаж мөрдөх хэм хэмжээг заан тогтоосон байдаг. Их Монгол улсад тогтоосон хэм хэмжээ нь ард иргэдийн тайван амьдрал хийгээд хуулиа чандлан сахидаг хэв журам улс даяар тогтоож хуулийн хүрээнд амьдрах тэр л нөхцөлийг хангаж өгчээ. “Их засаг” хууль нь Их Монгол улсын нийгэм, эдийн засаг, улс төрийн тусгал болж тухайн нийгмийг олон талаас нь тусган харуулсан томоохон эх сурвалж юм.    

Энэ хуулийн анхны эх нь бүрэн эхээрээ өвлөгдөн ирээгүй ч, [[Монголын нууц товчоо]], [[Судрын чуулган]], [[Ертөнцийг Байлдан Дагуулагчийн Түүх|Ертөнцийг байлдан дагуулагчийн түүх]], [[Юань улсын судар]], [[Аль-Макризи|Аль-Макризийн тэмдэглэл]], [[Хар татарын хэргийн товч]], [[Марко Поло|Марко Пологийн аяны тэмдэглэл]] зэрэг 13,14-р зууны бичгийн эх сурвалжуудыг ашиглан тэдгээрт байгаа хаадын зарлиг, хууль зүйн заалтыг түүхчид түүвэрлэн авч сэргээх оролдлого нь түүхчдийн дунд том маргаантай сэдэв байсаар ирсэн.    

== Гадаад холбоос ==
*[[Балдандоржийн Сумъяабаатар|Б. Сумъяабаатар]], &quot;Чингис Хааны „Их засаг“ийн хэсэг шинээр олдов&quot;, 2003.07.09-10, Ташкент хотод болсон „Cultural exchange between East and West“ Олон улсын эрдэм шинжилгээний хуралд тавьсан илтгэл [http://maral-books.net/wp-content/uploads/2013/11/012pub.pdf]
{{Их Монгол Улсын сэдэв}}

== Эшлэл ==
[[Ангилал:Эрх зүйн түүхэн эх сурвалж]]
[[Ангилал:Их Монгол Улсын хууль]]
[[Ангилал:13-р зууны эрх зүйн эх сурвалж]]
[[Ангилал:Хуулийн эмхэтгэл]]</text>
      <sha1>rzsq6w43d08o0p985nzxew62xu26z3l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монгол Улсын Ерөнхий Сайдын жагсаалт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28125</id>
    <revision>
      <id>855313</id>
      <parentid>852723</parentid>
      <timestamp>2026-05-02T08:17:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>855313</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53098" sha1="lrmz8uc41b5cp57efcmbexkuzlpjwak" xml:space="preserve">{{Multiple image
|total_width=300
|image1=Yagaan noyon.jpg
|perrow=2
|image2=Yumjaagiin-tsedenbal.jpg
|image3=Luvsannamsrain Oyun-Erdene, Prime Minister of Mongolia at The Pentagon, USA on August 3, 2023 (cropped).jpg
|image4=Nyam-Osoryn Uchral in October 2025.png
|caption1=Монгол Улсын анхны ерөнхий сайд
[[Төгс-Очирын Намнансүрэн]]
|caption2=Монголын түүхэн дэх хамгийн удаан хугацаанд ерөнхий сайдаар ажилласан [[Юмжаагийн Цэдэнбал]]
|caption3=Орчин үеийн Монголын хамгийн удаан хугацаанд ерөнхий сайдаар ажилласан [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]
|caption4=Одоогийн Монгол Улсын Ерөнхий сайд [[Ням-Осорын Учрал]]
}}
{{Монгол улсын улс төр}}
'''[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]]''' нь [[Монгол|Монгол улсын]] засгийн газрын тэргүүн юм.&lt;ref&gt;[https://legalinfo.mn/mn/detail/367 Монгол Улсын Үндсэн Хууль]&lt;/ref&gt; Тус албан тушаалыг [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Монголын хувьсгалын]] үеэр [[Чин улс]]аас тусгаар тогтнолоо зарласны дараахан буюу 1912 онд байгуулагдсан.{{efn|[[Ар Монгол]] нь 1946 оны 1 сарын 5 хүртэл (1945 оны 10 сарын 20-нд болсон [[1945 оны Монголын тусгаар тогтнолын бүх нийтийн санал асуулга|бүх нийтийн санал асуулгын]] дараа) БНХУ ''де-факто'' тусгаар тогтнолыг нь албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөх хүртэл ''де-юре'' [[Бүгд Найрамдах Хятад Улс (1912–1949)|Бүгд Найрамдах Хятад Улс]]ын бүрэлдэхүүнд байсан.}}

1924-1992 онд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын үед засгийн газрын тэргүүний албан ёсны нэршил нь '''Ардын Комиссаруудын Зөвлөлийн дарга''', '''Сайд нарын Зөвлөлийн дарга''', эцэст нь '''Ерөнхий Сайд''' зэрэг хэд хэдэн өөрчлөлтөд орсон.

==Монгол Улсын Ерөнхий сайд нар==

=== [[Богд хааны Засгийн газар|Халхын хүрээний газрын бүгд хэргийг түр ерөнхийлөн захиран шийтгэх газар]] (1911) ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! rowspan=2 colspan=2| {{abbr|Ду.|Дугаар}}
! rowspan=2| Хөрөг зураг
! rowspan=2| Нэр&lt;br&gt;{{small|(Төрсөн–Нас барсан)}}
! colspan=3| Бүрэн эрхийн хугацаа
! rowspan=2| Нам
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Жавзандамба хутагт|Шашны тэргүүн]]&lt;br&gt;{{small|(Хаанчлал)}}
|-
! Эхэлсэн
! Дууссан
! Хашсан хугацаа
|-
! colspan=&quot;8&quot;| Халхын Хүрээний газрын бүгд хэргийг түр ерөнхийлөн захиран шийтгэх газрын дарга
! rowspan=&quot;2 &quot;style=&quot;font-weight:normal&quot; |'''[[Богд хаан|VIII Жавзандамба хутагт]]'''&lt;br&gt;[[File:Bogd Khan.jpg|123x123px|alt=VIII Жавзандамба хутагт]]&lt;br&gt;{{small|(1870–1924)}}
|- style=&quot;background:#E3E9B0;&quot; |
| –
! style=&quot;background:{{party color|Бие даагч}};&quot; |
| [[Файл:Gadinbalyn Tserendorj.jpg|140x140px]]
| {{small|[[Чин ван]]}}&lt;br&gt;'''[[Гадинбалын Чагдаржав]]'''&lt;br&gt;{{small|(1869–1915)&lt;br&gt;''Үүрэг гүйцэтгэгч''}}
| 1911 оны 11 сарын 28
| 1911 оны 12 сарын 29
| {{Age in years and months|1911|11|28|1911|12|29}}
| [[Бие даагч|Нам бус]]
|}

===[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] (1911–1919, 1921–1924) and [[Ардын түр засгийн газар]] (1921)===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! rowspan=2 colspan=2| {{abbr|Ду.|Дугаар}}
! rowspan=2| Хөрөг зураг
! rowspan=2| Нэр&lt;br&gt;{{small|(Төрсөн–Нас барсан)}}
! colspan=3| Бүрэн эрхийн хугацаа
! rowspan=2| Нам
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Монгол хаад|Хаан]]&lt;br&gt;{{small|(Хаанчлал)}}
|-
! Эхэлсэн
! Дууссан
! Хашсан хугацаа
|-
! colspan=&quot;8&quot;| Ерөнхий сайд
! rowspan=&quot;13 &quot;style=&quot;font-weight:normal&quot; | '''[[Богд хаан]]'''&lt;br&gt;[[File:Bogd Khan.jpg|123x123px|alt=Bogd Khan]]&lt;br&gt;{{small|(1911–1924)}}
|- style=&quot;background:#E3E9B0;&quot; |
| –
! style=&quot;background:{{party color|Бие даагч}};&quot; |
| [[File:Tserenchimed.jpg|100px|alt=Da Lama Gombyn Tserenchimed]]
| {{small|[[Да лам]]}}&lt;br&gt;[[Да лам Цэрэнчимэд|'''Гомбын Цэрэнчимэд''']]&lt;br&gt;{{small|(1872–1914)&lt;br&gt;''Үүрэг гүйцэтгэгч''}}
| 1911 оны 12 сарын 29{{efn|Жулианы хуанлийн дагуу 1911 оны 12 сарын 16.}}
| 1912 оны 7 сар
| {{Age in years and months|1911|12|29|1912|7|1}}
| [[Бие даагч|Нам бус]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;| Сул орон зай (1912 оны 7 сар – 1912 оны 11 сар)
|-
| 1
! style=&quot;background:{{party color|Бие даагч}};&quot; |
| [[File:Yagaan noyon.jpg|100px|alt=Sain Noyon Khan Tögs-Ochiryn Namnansüren]]
| {{small|[[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён хан]]}}&lt;br&gt;'''[[Төгс-Очирын Намнансүрэн]]'''&lt;br&gt;{{small|(1878–1919)}}
| 1912 оны 11 сар
| 1919 оны 4 сар †
| {{Age in years and months|1912|11|1|1919|4|1}}
| [[Бие даагч|Нам бус]]
|-
| 2
! style=&quot;background:{{party color|Бие даагч}};&quot; |
| [[File:PrimeMinisterBadamdorj.jpg|123x123px|alt=Da Lama Gonchigjalzangiin Badamdorj]]
| {{small|[[Да лам]]}}&lt;br&gt;'''[[Гончигжалцангийн Бадамдорж]]'''&lt;br&gt;{{small|(1850–1920)}}
| 1919 оны 4 сарын 9
| 1920 оны 1 сарын 2{{Efn|[[Сю Шүжан]] Ар Монголын автономит эрхийг цуцалав}}
| {{Age in years and months|1919|4|9|1920|1|2}}
| [[Бие даагч|Нам бус]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;| Сул орон зай (1920 оны 1 сарын 2 – 1921 оны 2 сарын 22)
|-
| 3
! style=&quot;background:{{party color|Бие даагч}};&quot; |
| [[File:JalkhanzKhutagt2.jpg|100px|alt=Jalkhanz Khutagt Sodnomyn Damdinbazar]]
| [[Содномын Дамдинбазар|{{small|Жалханз хутагт}}&lt;br&gt;'''Содномын Дамдинбазар''']]&lt;br&gt;{{small|(1874–1923)}}&lt;br&gt;{{efn|Гамингаас чөлөөлөгдсөн Монголын анхны Ерөнхий сайд. Жалханз хутагт Дамдинбазар нь Богд хааныг хаан ширээнд нь ахин залсан өдөр албан тушаалаа авсан.}}
| 1921 оны 2 сарын 22
| 1921 оны 5 сар
| {{Age in years and months|1921|2|22|1921|5|1}}
| [[Бие даагч|Нам бус]]
|- style=&quot;background:#E3E9B0;&quot; |
| –
! style=&quot;background:{{party color|Бие даагч}};&quot; |
| [[File:Sambadondogiin Tserendorj.jpg|100px|alt=Manzushir Khutagt Sambadondogiin Tserendorj]]
| [[Манзушир хутагт Цэрэндорж|{{small|Манзушир хутагт}}&lt;br&gt;'''Самбадондогийн Цэрэндорж''']]&lt;br&gt;{{small|(1872–1937)&lt;br&gt;''Үүрэг гүйцэтгэгч''}}
| 1921 оны 5 сар
| 1921 оны 7 сарын 10
| {{Age in years and months|1921|5|1|1921|7|10}}
| [[Бие даагч|Нам бус]]
|- style=&quot;background:#E3E9B0;&quot; |
| –
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:Acting Prime Minister Dambyn Chagdarjav.jpg|100px|alt=Dambyn Chagdarjav]]
| '''[[Дамбын Чагдаржав]]'''&lt;br&gt;{{small|(1880–1922)&lt;br&gt;''Үүрэг гүйцэтгэгч''}}&lt;br&gt;{{efn|1921 оны 3 сарын 12-нд [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|Зөвлөлт Оросын]] [[Хиагт]] хотод байгуулагдсан МАН-ын [[Ардын түр засгийн газар|Ардын түр засгийн газрын]] Ерөнхий сайд}}
| 1921 оны 3 сарын 13
| 1921 оны 4 сарын 16
| {{Age in years and days|1921|3|12|1921|4|16}}
| [[Монгол Ардын Нам]]
|-
| 4
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:Dogsomyn Bodoo.jpg|100px|alt=Dogsomyn Bodoo]]
| '''[[Догсомын Бодоо]]'''&lt;br&gt;{{small|(1885–1922)}}&lt;br&gt;{{efn|1921 оны 7 сарын 11-н хүртэл АТЗГ-ын Ерөнхий сайд байсан. Ардын эрхт хэмжээт цаазат Монгол улс ба Ардын хувьсгалын ялалтыг уг өдөр МАН зарлан тунхагласан.}}
| 1921 оны 4 сарын 16
| 1922 оны 1 сарын 7
| {{Age in years and days|1921|4|16|1922|1|7}}
| [[Монгол Ардын Нам]]
|-
| colspan=&quot;8&quot;| Сул орон зай (1922 оны 1 сарын 7 – 3 сарын 3)
|-
| 5
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:JalkhanzKhutagt2.jpg|100px|alt=Jalkhanz Khutagt Sodnomyn Damdinbazar]]
| [[Содномын Дамдинбазар|{{small|Жалханз хутагт}}&lt;br&gt;'''Содномын Дамдинбазар''']]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1874–1923)&lt;/small&gt;
| 1922 оны 3 сарын 3
| 1923 оны 3 сарын 23 †
| {{Age in years and days|1922|3|3|1923|6|23}}
| [[Монгол Ардын Нам]]
|-
| 6
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:Balingiin Tserendorj.jpg|100px|alt=Balingiin Tserendorj]]
| '''[[Балингийн Цэрэндорж]]'''&lt;br&gt;{{small|(1868–1928)}}
| 1923 оны 6 сарын 23
| ''1924 оны 11 сарын 28''
| {{Age in years and days|1923|6|23|1924|11|26}}
| [[Монгол Ардын Нам|МАН]]→[[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
|}{{#tag:timeline|
ImageSize = width:1100 height:auto barincrement:16
PlotArea  = top:10 bottom:80 right:170 left:20
AlignBars = late
Define $today = {{#time:d/m/Y}}
Colors =
  id:independent value:gray(0.8) legend:Нам_бус
  id:mprp value:rgb(0.84,0.08,0.22) legend: Монгол_Ардын_Нам
  id:gray1  value:gray(0.85)
  id:gray2  value:gray(0.95)
DateFormat = dd/mm/yyyy
Period     = from:28/11/1911 till:01/01/1925
TimeAxis   = orientation:horizontal
ScaleMajor = gridcolor:gray1 unit:year increment:5 start:1915
ScaleMinor = gridcolor:gray2 unit:year increment:1 start:1912
Legend     = columns:1 left:150 top:35 columnwidth:170
TextData =
  pos:(20,38) textcolor:black fontsize:M
  text:&quot;Улс төрийн нам:&quot;
BarData =
 bar:GChagdarjav
 bar:Tserenchimed
 bar:Namnansüren
 bar:Badamdorj
 bar:Damdinbazar
 bar:SambadondogiinTserendorj
 bar:Chagdarjav
 bar:Bodoo
 bar:BalingiinTserendorj

PlotData =
  width:5 align:left fontsize:9 shift:(5,-4) anchor:till
 bar:GChagdarjav
  from: 28/11/1911 till: 29/12/1911 color:independent text:&quot;[[Гадинбалын Чагдаржав|Чин ван Чагдаржав]]&quot;
 bar:Tserenchimed
  from: 29/12/1911 till: 01/07/1912 color:independent text:&quot;[[Да лам Цэрэнчимэд]]&quot;
 bar:Namnansüren
  from: 01/11/1912 till: 09/04/1919 color:independent text:&quot;[[Төгс-Очирын Намнансүрэн|Сайн ноён хан Намнансүрэн]]&quot;
 bar:Badamdorj
  from: 09/04/1919 till: 02/01/1920 color:independent text:&quot;[[Гончигжалцангийн Бадамдорж|Да Лам Бадамдорж]]&quot;
 bar:Damdinbazar
  from: 22/02/1921 till: 01/05/1921 color:independent
  from: 03/03/1922 till: 23/06/1923 color:mprp text:&quot;[[Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт Дамдинбазар]]&quot;
 bar:SambadondogiinTserendorj
  from: 01/05/1921 till: 10/07/1921 color:independent text:&quot;[[Манзушир хутагт Цэрэндорж]] (үүрэг гүйцэтгэгч)&quot;
 bar:Chagdarjav
  from: 13/03/1921 till: 16/04/1921 color:mprp text:&quot;[[Дамбын Чагдаржав|Д.Чагдаржав]](үүрэг гүйцэтгэгч)&quot;
 bar:Bodoo
  from: 16/04/1921 till: 07/01/1922 color:mprp text:&quot;[[Догсомын Бодоо|Д.Бодоо]]&quot;
 bar:BalingiinTserendorj
  from: 23/06/1923 till: 26/11/1924 color:mprp text:&quot;[[Балингийн Цэрэндорж|Б.Цэрэндорж]]&quot;
|}}
===[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (1924–1992)===
'''Түлхүүр''':&lt;br&gt;{{legend2|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|[[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (МАХН) (11)|border=1px solid #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; | {{abbr|Ду.|Дугаар}}
! rowspan=&quot;2&quot; | Хөрөг зураг
! rowspan=&quot;2&quot; | Нэр&lt;br&gt;{{small|(Төрсөн–Нас барсан)}}
! colspan=&quot;3&quot; | Бүрэн эрхийн хугацаа
! rowspan=&quot;2&quot; | Нам
|-
! Эхэлсэн
! Дууссан
! Хашсан хугацаа
|-
! colspan=&quot;8&quot; | '''Ардын Комиссаруудын Зөвлөлийн дарга'''
|-
| (6)
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:Balingiin Tserendorj.jpg|100px|alt=Balingiin Tserendorj]]
| '''[[Балингийн Цэрэндорж]]'''&lt;br&gt;{{small|(1868–1928)}}
| ''1924 оны 11 сарын 28''
| 1928 оны 2 сарын 13 †
| {{Age in years and days|1924|11|26|1928|2|13}}
| [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
|-
| colspan=&quot;8&quot; | Сул орон зай (1928 оны 2 сарын 13 – 21)
|-
| 7
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:Anandyn Amar.png|100px|alt=Anandyn Amar]]
| '''[[Анандын Амар]]'''&lt;br&gt;{{small|(1886–1941)}}
| 1928 оны 2 сарын 21
| 1930 оны 4 сарын 27
| {{Age in years and days|1928|2|21|1930|4|27}}
| [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
|-
| 8
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:Tsengeltiin Jigjidjav.png|100px|alt=Tsengeltiin Jigjidjav]]
| '''[[Цэнгэлтийн Жигжиджав]]'''&lt;br&gt;{{small|(1894–1933)}}
| 1930 оны 4 сарын 27
| 1932 оны 7 сарын 2
| {{Age in years and days|1930|4|27|1932|7|2}}
| [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
|-
| 9
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:Genden.jpg|100px|alt=Peljidiin Genden]]
| '''[[Пэлжидийн Гэндэн]]'''&lt;br&gt;{{small|(1892–1937)}}
| 1932 оны 7 сарын 2
| 1936 оны 3 сарын 2
| {{Age in years and days|1932|7|2|1936|3|2}}
| [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
|-
| colspan=&quot;8&quot; | Сул орон зай (1936 оны 3 сарын 2 – 22)
|-
| 10
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:Anandyn Amar.png|100px|alt=Anandyn Amar]]
| '''[[Анандын Амар]]'''&lt;br&gt;{{small|(1886–1941)}}
| 1936 оны 3 сарын 22
| 1939 оны 3 сарын 7
| {{Age in years and days|1936|3|22|1939|3|7}}
| [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
|-
| colspan=&quot;8&quot; | Сул орон зай (1939 оны 3 сарын 7 – 24)
|-
! colspan=&quot;8&quot; | '''Сайд нарын Зөвлөлийн дарга'''
|-
| 11
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:Horloogiyn Choybalsan.jpg|100px|alt=Khorloogiin Choibalsan]]
| {{small|[[БНМАУ-ын маршал|Маршал]]}}&lt;br&gt;'''[[Хорлоогийн Чойбалсан]]'''&lt;br&gt;{{small|(1895–1952)}}
| 1939 оны 3 сарын 24
| 1952 оны 1 сарын 26 †
| {{Age in years and days|1939|3|24|1952|1|26}}
| [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
|-
| 12
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:Yumjaagiin-tsedenbal.jpg|100px|alt=Yumjaagiin Tsedenbal]]
| {{small|[[БНМАУ-ын маршал|Маршал]]}}&lt;br&gt;'''[[Юмжаагийн Цэдэнбал]]'''&lt;br&gt;{{small|(1916–1991)}}
| 1952 оны 1 сарын 26
| 1974 оны 6 сарын 11
| {{Age in years and days|1952|1|26|1974|6|11}}
| [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
|-
| 13
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:J Batmonkh.jpg|100px|alt=Jambyn Batmönkh]]
| '''[[Жамбын Батмөнх]]'''&lt;br&gt;{{small|(1926–1997)}}
| 1974 оны 6 сарын 11
| 1984 оны 12 сарын 12
| {{Age in years and days|1974|6|11|1984|12|12}}
| [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
|-
| 14
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:Sodnom.jpg|100px|alt=Dumaagiin Sodnom]]
| '''[[Думаагийн Содном]]'''&lt;br&gt;{{small|(1933 онд төрсөн)}}
| 1984 оны 12 сарын 12
| 1990 оны 3 сарын 21
| {{Age in years and days|1984|12|12|1990|3|21}}
| [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
|-
| 15
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:Gungadorj.jpg|100px|alt=Sharavyn Gungaadorj]]
| '''[[Шаравын Гунгаадорж]]'''&lt;br&gt;{{small|(1935 онд төрсөн)}}
| 1990 оны 3 сарын 21
| 1990 оны 9 сарын 11
| {{Age in years and days|1990|3|21|1990|9|11}}
| [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
|-
! colspan=&quot;8&quot; | '''Ерөнхий''' '''сайд'''
|-
| 16
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:Dashiin Byambasüren.png|100px|alt=Dashiin Byambasüren]]
| '''[[Дашийн Бямбасүрэн]]'''&lt;br&gt;{{small|(1942 онд төрсөн)}}
| 1990 оны 9 сарын 11
| ''1992 оны 2 сарын 12''
| {{Age in years and days|1990|9|11|1992|2|12}}
| [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
|}{{#tag:timeline|
ImageSize = width:1100 height:auto barincrement:16
PlotArea  = top:10 bottom:80 right:170 left:20
AlignBars = late

Define $today = {{#time:d/m/Y}}

Colors =
  id:mprp value:rgb(0.84,0.08,0.22) legend: Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам

  id:gray1  value:gray(0.85)
  id:gray2  value:gray(0.95)

DateFormat = dd/mm/yyyy
Period     = from:26/11/1924 till:12/02/1992
TimeAxis   = orientation:horizontal
ScaleMajor = gridcolor:gray1 unit:year increment:5 start:1925
ScaleMinor = gridcolor:gray2 unit:year increment:1 start:1926

Legend     = columns:1 left:150 top:35 columnwidth:170

TextData =
  pos:(20,38) textcolor:black fontsize:M
  text:&quot;Улс төрийн нам:&quot;

BarData =
 bar:BalingiinTserendorj
 bar:Amar
 bar:Jigjidjav
 bar:Genden
 bar:Choibalsan
 bar:Tsedenbal
 bar:Batmönkh
 bar:Sodnom
 bar:Gungaadorj
 bar:Byambasüren

PlotData =
  width:5 align:left fontsize:9 shift:(5,-4) anchor:till

 bar:BalingiinTserendorj
  from: 26/11/1924 till: 13/02/1928 color:mprp text:&quot;[[Балингийн Цэрэндорж|Б.Цэрэндорж]]&quot;
 bar:Amar
  from: 21/02/1928 till: 27/04/1930 color:mprp
  from: 22/03/1936 till: 07/03/1939 color:mprp text:&quot;[[Анандын Амар|А.Амар]]&quot;
 bar:Jigjidjav
  from: 27/04/1930 till: 02/07/1932 color:mprp text:&quot;[[Цэнгэлтийн Жигжиджав|Ц.Жигжиджав]]&quot;
 bar:Genden
  from: 02/07/1932 till: 02/03/1936 color:mprp text:&quot;[[Пэлжидийн Гэндэн|П.Гэндэн]]&quot;
 bar:Choibalsan
  from: 24/03/1939 till: 26/01/1952 color:mprp text:&quot;[[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсан]]&quot;
 bar:Tsedenbal
  from: 26/01/1952 till: 11/06/1974 color:mprp text:&quot;[[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбал]]&quot;
 bar:Batmönkh
  from: 11/06/1974 till: 12/12/1984 color:mprp text:&quot;[[Жамбын Батмөнх|Ж.Батмөнх]]&quot;
 bar:Sodnom
  from: 12/12/1984 till: 21/03/1990 color:mprp text:&quot;[[Думаагийн Содном|Д.Содном]]&quot;
 bar:Gungaadorj
  from: 21/03/1990 till: 11/09/1990 color:mprp text:&quot;[[Шаравын Гунгаадорж|Ш.Гунгаадорж]]&quot;
 bar:Byambasüren
  from: 11/09/1990 till: 12/02/1992 color:mprp text:&quot;[[Дашийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]]&quot;
|}}

===[[Монгол|Монгол Улс]] (1992–одоо үе)===
'''Түлхүүр''':&lt;br&gt;{{legend2|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|[[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (МАХН) / [[Монгол Ардын Нам]] (МАН) (10)|border=1px solid #AAAAAA}}&lt;br&gt;{{legend2|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}|[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]] / [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] (АН) (7)|border=1px solid #AAAAAA}}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; | {{abbr|Ду.|Дугаар}}
! rowspan=&quot;2&quot; | Хөрөг зураг
! rowspan=&quot;2&quot; | Нэр&lt;br&gt;{{small|(Төрсөн–Нас барсан)}}
! colspan=&quot;3&quot; | Бүрэн эрхийн хугацаа
! rowspan=&quot;2&quot; | Нам
! rowspan=&quot;2&quot; | Засгийн газар
! rowspan=&quot;2&quot; | Сонгууль
! colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]&lt;br /&gt;{{small|(Бүрэн эрх)}}
|-
! Эхэлсэн
! Дууссан
! Хашсан хугацаа
|-
| (16)
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:Dashiin Byambasüren.png|100px|alt=Dashiin Byambasüren]]
| '''[[Дашийн Бямбасүрэн]]'''&lt;br&gt;{{small|(1942 онд төрсөн)}}
| ''1992 оны 2 сарын 12''
| 1992 оны 7 сарын 21
| {{Age in years and days|1992|2|12|1992|7|21}}
| style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
| style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; | [[Дашийн Бямбасүрэнгийн Засгийн газар|Бямбасүрэн]]&lt;br&gt;{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]]–[[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]]–[[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам|МҮДН]])}}
| {{small|(1990)}}
! rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
! rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;font-weight:normal&quot; | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]&lt;br&gt;'''[[Пунсалмаагийн Очирбат]]'''&lt;br&gt;[[File:Punsalmaagiin Ochirbat 1990.png|90px|alt=1st President Punsalmaagiin Ochirbat]]&lt;br&gt;{{small|(1990–1997)}}
|-
| 17
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:Пунцагийн Жасрай.jpg|100px|alt=Puntsagiin Jasrai]]
| '''[[Пунцагийн Жасрай]]'''&lt;br&gt;{{small|(1933–2007)}}
| 1992 оны 7 сарын 21
| 1996 оны 7 сарын 19
| {{Age in years and days|1992|7|21|1996|7|19}}
| style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
| style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Пунцагийн Жасрайн Засгийн газар|Жасрай]]
| I&lt;br&gt;{{small|(1992)}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 18
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; | [[File:Mendsaikhany Enkhsaikhan-1.jpg|100px|alt=Mendsaikhany Enkhsaikhan]]
| rowspan=&quot;2&quot; | '''[[Мэндсайханы Энхсайхан]]'''&lt;br&gt;{{small|(1955 онд төрсөн)}}
| rowspan=&quot;2&quot; | 1996 оны 7 сарын 19
| rowspan=&quot;2&quot; | 1998 оны 4 сарын 23
| rowspan=&quot;2&quot; | {{Age in years and days|1996|7|19|1998|4|23}}
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#bbcafa;&quot; | [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]]
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#bbcafa;&quot; | [[Мэндсайханы Энхсайханы Засгийн газар|Энхсайхан]]&lt;br&gt;{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]])}}
| rowspan=&quot;6&quot; | II&lt;br&gt;{{small|(1996)}}
|-
! rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
! rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;font-weight:normal&quot; | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]&lt;br&gt;'''[[Нацагийн Багабанди]]'''&lt;br&gt;[[File:President Natsagiin Bagabandi.jpg|90px|alt=2nd President Natsagiin Bagabandi]]&lt;br&gt;{{small|(1997–2005)}}
|-
| 19
! style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| [[File:Prime Minister of Mongolia Tsakhiagiin Elbegdorj 1998 (cropped).png|100px|alt=Tsakhiagiin Elbegdorj]]
| '''[[Цахиагийн Элбэгдорж]]'''&lt;br&gt;{{small|(1963 онд төрсөн)}}
| 1998 оны 4 сарын 23
| 1998 оны 12 сарын 9
| {{Age in years and days|1998|4|23|1998|12|9}}
| style=&quot;background:#bbcafa;&quot; | [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]]
| style=&quot;background:#bbcafa;&quot; | [[Цахиагийн Элбэгдоржийн Засгийн газар#1998 оны Засгийн газар|Элбэгдорж I]]&lt;br&gt;{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]])}}
|-
| 20
! style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| [[File:Janlavyn Narantsatsralt.jpg|100px|alt=Janlavyn Narantsatsralt]]
| '''[[Жанлавын Наранцацралт]]'''&lt;br&gt;{{small|(1957–2007)}}
| 1998 оны 12 сарын 9
| 1999 оны 7 сарын 22
| {{Age in years and days|1998|12|9|1999|7|22}}
| style=&quot;background:#bbcafa;&quot; | [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]]
| style=&quot;background:#bbcafa;&quot; | [[Жанлавын Наранцацралтын Засгийн газар|Наранцацралт]]&lt;br&gt;{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]])}}
|- style=&quot;background:#E3E9B0;&quot; |
| –
! style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| [[File:Nyam-Osoryn Tuyaa.png|100px|alt=Nyam-Osoryn Tuyaa]]
| '''[[Ням-Осорын Туяа]]'''&lt;br&gt;{{small|(1958 онд төрсөн)&lt;br&gt;''Үүрэг гүйцэтгэгч''}}
| 1999 оны 7 сарын 22
| 1999 оны 7 сарын 30
| {{Age in years and days|1999|7|22|1999|7|30}}
| [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]]
| ''Түр Засгийн газар''
|-
| 21
! style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| [[File:Монгол улсын 21 дэх ерөнхий сайд, Бэлтгэл ахмад Р.Амаржаргал.jpg|100px|alt=Rinchinnyamyn Amarjargal]]
| '''[[Ринчиннямын Амаржаргал]]'''&lt;br&gt;{{small|(1961 онд төрсөн)}}
| 1999 оны 7 сарын 30
| 2000 оны 7 сарын 26
| {{Age in years and days|1999|7|30|2000|7|26}}
| style=&quot;background:#bbcafa;&quot; | [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]]
| style=&quot;background:#bbcafa;&quot; | [[Ринчиннямын Амаржаргалын Засгийн газар|Амаржаргал]]&lt;br&gt;{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]])}}
|-
| 22
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:Nambar Enkhbayar 2001.png|100px|alt=Nambaryn Enkhbayar]]
| '''[[Намбарын Энхбаяр]]'''&lt;br&gt;{{small|(1958 онд төрсөн)}}
| 2000 оны 7 сарын 26
| 2004 оны 8 сарын 20
| {{Age in years and days|2000|7|26|2004|8|20}}
| style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
| style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Намбарын Энхбаярын Засгийн газар|Энхбаяр]]
| [[2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|III&lt;br&gt;{{small|(2000)}}]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 23
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; | [[File:Prime Minister of Mongolia Tsakhiagiin Elbegdorj 2004 (cropped).png|100px|alt=Tsakhiagiin Elbegdorj]]
| rowspan=&quot;2&quot; | '''[[Цахиагийн Элбэгдорж]]'''&lt;br&gt;{{small|(1963 онд төрсөн)}}
| rowspan=&quot;2&quot; | 2004 оны 8 сарын 20
| rowspan=&quot;2&quot; | 2006 оны 1 сарын 13
| rowspan=&quot;2&quot; | {{Age in years and days|2004|8|20|2006|1|13}}
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#bbcafa;&quot; | [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]]
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; | [[Цахиагийн Элбэгдоржийн Засгийн газар#2004-2006 оны Засгийн газар|Элбэгдорж II]]&lt;br&gt;{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[Монгол Ардын Нам|МАХН]])}}
| rowspan=&quot;5&quot; | [[2004 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|IV&lt;br&gt;{{small|(2004)}}]]
|-
! rowspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
! rowspan=&quot;5&quot; style=&quot;font-weight:normal&quot; | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]&lt;br&gt;'''[[Намбарын Энхбаяр]]'''&lt;br&gt;[[File:Nambaryn Enkhbayar-1.jpg|90px|alt=3rd President Nambaryn Enkhbayar]]&lt;br&gt;{{small|(2005–2009)}}
|-
| colspan=&quot;9&quot; | Сул орон зай (2006 оны 1 сарын 13 – 25)
|-
| 24
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:Miyeegombyn Enkhbold.jpg|100px|alt=Miyeegombyn Enkhbold]]
| '''[[Миеэгомбын Энхболд]]'''&lt;br&gt;{{small|(1964 онд төрсөн)}}
| 2006 оны 1 сарын 25
| 2007 оны 11 сарын 22
| {{Age in years and days|2006|1|25|2007|11|22}}
| style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
| style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; | [[Миеэгомбын Энхболдын Засгийн газар|Энхболд]]&lt;br&gt;{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]]–[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|ҮШН]]–[[Эх Орон Нам (Монгол)|Эх орон-МАШСН]]–[[Бүгд Найрамдах Нам (Монгол)|БНН]])}}
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | 25
! rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| rowspan=&quot;3&quot; | [[File:Sangiyin Bayar.jpg|100px|alt=Sanjiin Bayar]]
| rowspan=&quot;3&quot; | '''[[Санжаагийн Баяр|Санжийн Баяр]]'''&lt;br&gt;{{small|(1956 онд төрсөн)}}
| rowspan=&quot;3&quot; | 2007 оны 11 сарын 22
| rowspan=&quot;3&quot; | 2009 оны 10 сарын 29
| rowspan=&quot;3&quot; | {{Age in years and days|2007|11|22|2009|10|29}}
| rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
| style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; | [[Санжаагийн Баярын Засгийн газар#Эхний засгийн газрын бүтэц (2007 оны 11 сар - 2008 оны 8 сар)|Баяр I]]&lt;br&gt;{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]]–[[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗН]])}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot;  style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; | [[Санжаагийн Баярын Засгийн газар#Хоёр дахь засгийн газрын бүтэц (2008 оны 9 сар - 2009 оны 10 сарын 28)|Баяр II]]&lt;br&gt;{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]]–[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]])}}
| rowspan=&quot;3&quot; | [[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар сонгогдсон гишүүдийн жагсаалт|V]]&lt;br&gt;{{small|([[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2008]])}}
|-
! rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
! rowspan=&quot;7&quot; style=&quot;font-weight:normal&quot; | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]&lt;br&gt;'''[[Цахиагийн Элбэгдорж]]'''&lt;br&gt;[[File:Tsakhiagiin Elbegdorj (3x4 cropped).jpg|90px|alt=4th President Tsakhiagiin Elbegdorj]]&lt;br&gt;{{small|(2009–2017)}}
|-
| 26
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:Sükhbaataryn Batbold (cropped).jpg|100px|alt=Sükhbaataryn Batbold]]
| '''[[Сүхбаатарын Батболд]]'''&lt;br&gt;{{small|(1963 онд төрсөн)}}
| 2009 оны 10 сарын 29
| 2012 оны 8 сарын 10
| {{Age in years and days|2009|10|29|2012|8|10}}
| style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]→[[Монгол Ардын Нам]]
| style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; | [[Сүхбаатарын Батболдын Засгийн газар|Батболд]]&lt;br&gt;{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]])}}
|-
| 27
! style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| [[File:Norovyn Altankhuyag (cropped).png|100px|alt=Norovyn Altankhuyag]]
| '''[[Норовын Алтанхуяг]]'''&lt;br&gt;{{small|(1958 онд төрсөн)}}
| 2012 оны 8 сарын 10
| 2014 оны 11 сарын 5
| {{Age in years and days|2012|8|10|2014|11|5}}
| style=&quot;background:#bbcafa;&quot; | [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]]
| style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; | [[Норовын Алтанхуягийн Засгийн газар|Алтанхуяг]]&lt;br&gt;{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]]–[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]])}}
| rowspan=&quot;4&quot; | [[2012 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|VI&lt;br&gt;{{small|(2012)}}]]
|- style=&quot;background:#E3E9B0;&quot; |
| –
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}};&quot; |
| [[File:Dendeviin Terbishdagva (cropped).jpg|100px|alt=Dendeviin Terbishdagva]]
| '''[[Дэндэвийн Тэрбишдагва]]'''&lt;br&gt;{{small|(1955 онд төрсөн)&lt;br&gt;''Үүрэг гүйцэтгэгч''}}
| 2014 оны 11 сарын 5
| 2014 оны 11 сарын 21
| {{Age in years and days|2014|11|5|2014|11|21}}
| [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]{{efn|2010 онд МАН-аас салсан [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (2010–2021).}}
| ''Түр Засгийн газар''
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 28
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; | [[File:Chimediin Saikhanbileg 2015.jpg|100px|alt=Chimediin Saikhanbileg]]
| rowspan=&quot;2&quot; | '''[[Чимэдийн Сайханбилэг]]'''&lt;br&gt;{{small|(1969 онд төрсөн)}}
| rowspan=&quot;2&quot; | 2014 оны 11 сарын 21
| rowspan=&quot;2&quot; | 2016 оны 7 сарын 7
| rowspan=&quot;2&quot; | {{Age in years and days|2014|11|21|2016|7|7}}
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#bbcafa;&quot; | [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]]
| style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; | [[Чимэдийн Сайханбилэгийн Засгийн газар|Сайханбилэг I]]&lt;br&gt;{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]]–[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]])}}
|-
| style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; | {{nowrap|[[Чимэдийн Сайханбилэгийн Засгийн газар|Сайханбилэг II]]}}&lt;br&gt;{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]]–[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]])}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 29
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; | [[File:Mongolia PM Jargatulgyn Erdenebat 2017 (cropped).png|100px|alt=Jargaltulgyn Erdenebat]]
| rowspan=&quot;2&quot; | '''[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]]'''&lt;br&gt;{{small|(1973 онд төрсөн)}}
| rowspan=&quot;2&quot; | 2016 оны 7 сарын 7
| rowspan=&quot;2&quot; | 2017 оны 10 сарын 4
| rowspan=&quot;2&quot; | {{Age in years and days|2016|7|7|2017|10|4}}
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Монгол Ардын Нам]]
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Жаргалтулгын Эрдэнэбатын Засгийн газар|Эрдэнэбат]]
| rowspan=&quot;3&quot; | [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2016–2020|VII]]&lt;br&gt;{{small|([[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016]])}}
|-
! rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
! rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;font-weight:normal&quot; | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]&lt;br&gt;'''[[Халтмаагийн Баттулга]]'''&lt;br&gt;[[File:Khaltmaagiin Battulga - 2019 (48425595252) (cropped).jpg|90px|alt=5th President Khaltmaagiin Battulga]]&lt;br&gt;{{small|(2017–2021)}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 30
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; | [[File:Mongolian Prime Minister Khurelsukh Ukhnaa in 2018.jpg|100px|alt=Ukhnaagiin Khürelsükh]]
| rowspan=&quot;2&quot; | '''[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]'''&lt;br&gt;{{small|(1968 онд төрсөн)}}
| rowspan=&quot;2&quot; | 2017 оны 10 сарын 4
| rowspan=&quot;2&quot; | 2021 оны 1 сарын 27
| rowspan=&quot;2&quot; | {{Age in years and days|2017|10|4|2021|1|27}}
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Монгол Ардын Нам]]
| style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар#У.Хүрэлсүхийн нэг дэх Засгийн газар (2017-2020)|Хүрэлсүх I]]
|-
| style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар#У.Хүрэлсүхийн хоёр дахь Засгийн газар|Хүрэлсүх II]]
| rowspan=&quot;3&quot; | [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2020–2024|VIII]]&lt;br&gt;{{small|([[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020]])}}
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | 31
! rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| rowspan=&quot;3&quot; | [[File:Luvsannamsrain Oyun-Erdene, Prime Minister of Mongolia at The Pentagon, USA on August 3, 2023 (cropped).jpg|100px|alt=Luvsannamsrain Oyun-Erdene]]
| rowspan=&quot;3&quot; | '''[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]'''&lt;br&gt;{{small|(1980 онд төрсөн)}}
| rowspan=&quot;3&quot; | 2021 оны 1 сарын 27
| rowspan=&quot;3&quot; | 2025 оны 6 сарын 3
| rowspan=&quot;3&quot; | {{Age in years and days|2021|1|27|2025|6|13}}
| rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Монгол Ардын Нам]]
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар#2021-2024 оны Засгийн газрын сайд нар|Оюун-Эрдэнэ I]]
|-
! rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
! rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;font-weight:normal&quot; | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]&lt;br&gt;'''[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]'''&lt;br&gt;[[File:Ukhnaagiin Khürelsükh (2024) (cropped).jpg|90px|alt=6th President Ukhnaagiin Khürelsükh]]&lt;br&gt;{{small|(2021 оноос хойш)}}
|-
| style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; | {{nowrap|[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар#2024-2025 оны Засгийн газрын сайд нар|Оюун-Эрдэнэ II]]}}&lt;br&gt;{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[ХҮН нам|ХҮН]])}}
| rowspan=&quot;3&quot; | [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028|IX]]&lt;br&gt;{{small|([[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024]])}}
|-
| 32
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
| [[File:Gombojavyn Zandanshatar (2025) (cropped).png|100px|alt=Gombojavyn Zandanshatar]]
| '''[[Гомбожавын Занданшатар]]'''&lt;br&gt;{{small|(1970 онд төрсөн)}}
| 2025 оны 6 сарын 13
| 2026 оны 3 сарын 30
| {{Age in years and days|2025|6|13|2026|3|30}}
| style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Монгол Ардын Нам]]
| style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; | [[Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар|Занданшатар]]&lt;br&gt;{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[ХҮН нам|ХҮН]]–[[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]])}}
|-
|33
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
|[[Файл:Nyam-Osoryn Uchral in October 2025.png|134x134px]]
|'''[[Ням-Осорын Учрал]]'''&lt;br&gt;{{small|(1987 онд төрсөн)}}
|2026 оны 3 сарын 30
|''Алба хашиж байгаа''
|{{Age in years and days|2026|3|30}}
| style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | [[Монгол Ардын Нам]]
| style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; | [[Ням-Осорын Учралын Засгийн газар|Учрал]]&lt;br&gt;{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[ХҮН нам|ХҮН]]–[[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|ҮЭ]])}}
|}{{#tag:timeline|
ImageSize = width:1100 height:auto barincrement:16
PlotArea  = top:10 bottom:80 right:170 left:20
AlignBars = late

Define $today = {{#time:d/m/Y}}

Colors =
  id:mprp value:rgb(0.84,0.08,0.22) legend: Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам
  id:mpp value:rgb(0.93,0.11,0.15) legend:Монгол_Ардын_Нам
  id:dp value:rgb(0.08,0.27,0.62) legend:Ардчилсан_Нам
  id:mprp2012 value:rgb(1,0,0.1) legend:Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам_(2012)

  id:gray1  value:gray(0.85)
  id:gray2  value:gray(0.95)

DateFormat = dd/mm/yyyy
Period     = from:12/02/1992 till:$today
TimeAxis   = orientation:horizontal
ScaleMajor = gridcolor:gray1 unit:year increment:5 start:1995
ScaleMinor = gridcolor:gray2 unit:year increment:1 start:1994

Legend     = columns:1 left:150 top:35 columnwidth:170

TextData =
  pos:(20,38) textcolor:black fontsize:M
  text:&quot;Улс төрийн нам:&quot;

BarData =
 bar:Byambasüren
 bar:Jasrai
 bar:Enkhsaikhan
 bar:Elbegdorj
 bar:Narantsatsralt
 bar:Tuyaa
 bar:Amarjargal
 bar:Enkhbayar
 bar:Enkhbold
 bar:Bayar
 bar:Batbold
 bar:Altankhuyag
 bar:Terbishdagva
 bar:Saikhanbileg
 bar:Erdenebat
 bar:Khürelsükh
 bar:Oyun-Erdene
 bar:Zandanshatar
 bar:Uchral

PlotData =
  width:5 align:left fontsize:9 shift:(5,-4) anchor:till

 bar:Byambasüren
  from: 12/02/1992 till: 21/07/1992 color:mprp text:&quot;[[Дашийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]]&quot;
 bar:Jasrai
  from: 21/07/1992 till: 19/07/1996 color:mprp text:&quot;[[Пунцагийн Жасрай|П.Жасрай]]&quot;
 bar:Enkhsaikhan
  from: 19/07/1996 till: 23/04/1998 color:dp text:&quot;[[Мэндсайханы Энхсайхан|М.Энхсайхан]]&quot;
 bar:Elbegdorj
  from: 23/04/1998 till: 09/12/1998 color:dp
  from: 20/08/2004 till: 13/01/2006 color:dp text:&quot;[[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]]&quot;
 bar:Narantsatsralt
  from: 09/12/1998 till: 22/07/1999 color:dp text:&quot;[[Жанлавын Наранцацралт|Ж.Наранцацралт]]&quot;
 bar:Tuyaa
  from: 22/07/1999 till: 30/07/1999 color:dp text:&quot;[[Ням-Осорын Туяа|Н.Туяа]] (үүрэг гүйцэтгэгч)&quot;
 bar:Amarjargal
  from: 30/07/1999 till: 26/07/2000 color:dp text:&quot;[[Ринчиннямын Амаржаргал|Р.Амаржаргал]]&quot;
 bar:Enkhbayar
  from: 26/07/2000 till: 20/08/2004 color:mprp text:&quot;[[Намбарын Энхбаяр|Н.Энхбаяр]]&quot;
 bar:Enkhbold
  from: 25/01/2006 till: 22/11/2007 color:mprp text:&quot;[[Миеэгомбын Энхболд|М.Энхболд]]&quot;
 bar:Bayar
  from: 22/11/2007 till: 29/10/2009 color:mprp text:&quot;[[Санжаагийн Баяр|С.Баяр]]&quot;
 bar:Batbold
  from: 29/10/2009 till: 24/06/2011 color:mprp
  from: 24/06/2011 till: 10/08/2012 color:mpp text:&quot;[[Сүхбаатарын Батболд|Сү.Батболд]]&quot;
 bar:Altankhuyag
  from: 10/08/2012 till: 05/11/2014 color:dp text:&quot;[[Норовын Алтанхуяг|Н.Алтанхуяг]]&quot;
 bar:Terbishdagva
  from: 05/11/2014 till: 21/11/2014 color:mprp2012 text:&quot;[[Дэндэвийн Тэрбишдагва|Д.Тэрбишдагва]] (үүрэг гүйцэтгэгч)&quot;
 bar:Saikhanbileg
  from: 21/11/2014 till: 07/07/2016 color:dp text:&quot;[[Чимэдийн Сайханбилэг|Ч.Сайханбилэг]]&quot;
 bar:Erdenebat
  from: 07/07/2016 till: 04/10/2017 color:mpp text:&quot;[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат|Ж.Эрдэнэбат]]&quot;
 bar:Khürelsükh
  from: 04/10/2017 till: 27/01/2021 color:mpp text:&quot;[[Ухнаагийн Хүрэлсүх|У.Хүрэлсүх]]&quot;
 bar:Oyun-Erdene
  from: 27/01/2021 till: 03/06/2025     color:mpp text:&quot;[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ|Л.Оюун-Эрдэнэ]]&quot;
 bar:Zandanshatar
  from: 13/06/2025 till: 30/03/2026 color:mpp text:&quot;[[Гомбожавын Занданшатар|Г.Занданшатар]]&quot;
 bar:Uchral
  from: 30/03/2026 till: $today     color:mpp text:&quot;[[Ням-Осорын Учрал|Н.Учрал]]&quot;
|}}
==Цаг хугацааны график==
{{#tag:timeline|
ImageSize = width:1100 height:auto barincrement:16
PlotArea  = top:10 bottom:80 right:170 left:20
AlignBars = late

Define $today = {{#time:d/m/Y}}

Colors =
  id:independent value:gray(0.8) legend:Нам_бус_(Бие_даагч)
  id:mprp value:rgb(0.84,0.08,0.22) legend: Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам
  id:dp value:rgb(0.08,0.27,0.62) legend:Ардчилсан_Нам
  id:mpp value:rgb(0.93,0.11,0.15) legend:Монгол_Ардын_Нам
  id:mprp2012 value:rgb(1,0,0.1) legend:Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам_(2012)

  id:gray1  value:gray(0.85)
  id:gray2  value:gray(0.95)

DateFormat = dd/mm/yyyy
Period     = from:28/11/1911 till:$today
TimeAxis   = orientation:horizontal
ScaleMajor = gridcolor:gray1 unit:year increment:5 start:1915
ScaleMinor = gridcolor:gray2 unit:year increment:1 start:1912

Legend     = columns:1 left:150 top:35 columnwidth:170

TextData =
  pos:(20,38) textcolor:black fontsize:M
  text:&quot;Улс төрийн нам:&quot;

BarData =
 bar:GChagdarjav
 bar:Tserenchimed
 bar:Namnansüren
 bar:Badamdorj
 bar:Damdinbazar
 bar:SambadondogiinTserendorj
 bar:Chagdarjav
 bar:Bodoo
 bar:BalingiinTserendorj
 bar:Amar
 bar:Jigjidjav
 bar:Genden
 bar:Choibalsan
 bar:Tsedenbal
 bar:Batmönkh
 bar:Sodnom
 bar:Gungaadorj
 bar:Byambasüren
 bar:Jasrai
 bar:Enkhsaikhan
 bar:Elbegdorj
 bar:Narantsatsralt
 bar:Tuyaa
 bar:Amarjargal
 bar:Enkhbayar
 bar:Enkhbold
 bar:Bayar
 bar:Batbold
 bar:Altankhuyag
 bar:Terbishdagva
 bar:Saikhanbileg
 bar:Erdenebat
 bar:Khürelsükh
 bar:Oyun-Erdene
 bar:Zandanshatar
 bar:Uchral

PlotData =
  width:5 align:left fontsize:9 shift:(5,-4) anchor:till

 bar:GChagdarjav
  from: 28/11/1911 till: 29/12/1911 color:independent text:&quot;[[Гадинбалын Чагдаржав|Г.Чагдаржав]]&quot;
 bar:Tserenchimed
  from: 29/12/1911 till: 01/07/1912 color:independent text:&quot;[[Г.Цэрэнчимэд]]&quot;
 bar:Namnansüren
  from: 01/11/1912 till: 09/04/1919 color:independent text:&quot;[[Төгс-Очирын Намнансүрэн|Т.Намнансүрэн]]&quot;
 bar:Badamdorj
  from: 09/04/1919 till: 02/01/1920 color:independent text:&quot;[[Гончигжалцангийн Бадамдорж|Г.Бадамдорж]]&quot;
 bar:Damdinbazar
  from: 22/02/1921 till: 01/05/1921 color:independent
  from: 03/03/1922 till: 23/06/1923 color:mprp text:&quot;[[Содномын Дамдинбазар|С.Дамдинбазар]]&quot;
 bar:SambadondogiinTserendorj
  from: 01/05/1921 till: 10/07/1921 color:independent text:&quot;[[Манзушир хутагт Цэрэндорж|С.Цэрэндорж]] (үүрэг гүйцэтгэгч)&quot;
 bar:Chagdarjav
  from: 13/03/1921 till: 16/04/1921 color:mprp text:&quot;[[Дамбын Чагдаржав|Д.Чагдаржав]] (үүрэг гүйцэтгэгч)&quot;
 bar:Bodoo
  from: 16/04/1921 till: 07/01/1922 color:mprp text:&quot;[[Догсомын Бодоо|Д.Бодоо]]&quot;
 bar:BalingiinTserendorj
  from: 23/06/1923 till: 13/02/1928 color:mprp text:&quot;[[Балингийн Цэрэндорж|Б.Цэрэндорж]]&quot;
 bar:Amar
  from: 21/02/1928 till: 27/04/1930 color:mprp
  from: 22/03/1936 till: 07/03/1939 color:mprp text:&quot;[[Анандын Амар|А.Амар]]&quot;
 bar:Jigjidjav
  from: 27/04/1930 till: 02/07/1932 color:mprp text:&quot;[[Цэнгэлтийн Жигжиджав|Ц.Жигжиджав]]&quot;
 bar:Genden
  from: 02/07/1932 till: 02/03/1936 color:mprp text:&quot;[[Пэлжидийн Гэндэн|П.Гэндэн]]&quot;
 bar:Choibalsan
  from: 24/03/1939 till: 26/01/1952 color:mprp text:&quot;[[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсан]]&quot;
 bar:Tsedenbal
  from: 26/01/1952 till: 11/06/1974 color:mprp text:&quot;[[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбал]]&quot;
 bar:Batmönkh
  from: 11/06/1974 till: 12/12/1984 color:mprp text:&quot;[[Жамбын Батмөнх|Ж.Батмөнх]]&quot;
 bar:Sodnom
  from: 12/12/1984 till: 21/03/1990 color:mprp text:&quot;[[Думаагийн Содном|Д.Содном]]&quot;
 bar:Gungaadorj
  from: 21/03/1990 till: 11/09/1990 color:mprp text:&quot;[[Шаравын Гунгаадорж|Ш.Гунгаадорж]]&quot;
 bar:Byambasüren
  from: 11/09/1990 till: 21/07/1992 color:mprp text:&quot;[[Дашийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]]&quot;
 bar:Jasrai
  from: 21/07/1992 till: 19/07/1996 color:mprp text:&quot;[[Пунцагийн Жасрай|П.Жасрай]]&quot;
 bar:Enkhsaikhan
  from: 19/07/1996 till: 23/04/1998 color:dp text:&quot;[[Мэндсайханы Энхсайхан|М.Энхсайхан]]&quot;
 bar:Elbegdorj
  from: 23/04/1998 till: 09/12/1998 color:dp
  from: 20/08/2004 till: 13/01/2006 color:dp text:&quot;[[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]]&quot;
 bar:Narantsatsralt
  from: 09/12/1998 till: 22/07/1999 color:dp text:&quot;[[Жанлавын Наранцацралт|Ж.Наранцацралт]]&quot;
 bar:Tuyaa
  from: 22/07/1999 till: 30/07/1999 color:dp text:&quot;[[Ням-Осорын Туяа|Н.Туяа]] (үүрэг гүйцэтгэгч)&quot;
 bar:Amarjargal
  from: 30/07/1999 till: 26/07/2000 color:dp text:&quot;[[Ринчиннямын Амаржаргал|Р.Амаржаргал]]&quot;
 bar:Enkhbayar
  from: 26/07/2000 till: 20/08/2004 color:mprp text:&quot;[[Намбарын Энхбаяр|Н.Энхбаяр]]&quot;
 bar:Enkhbold
  from: 25/01/2006 till: 22/11/2007 color:mprp text:&quot;[[Миеэгомбын Энхболд|М.Энхболд]]&quot;
 bar:Bayar
  from: 22/11/2007 till: 29/10/2009 color:mprp text:&quot;[[Санжаагийн Баяр|С.Баяр]]&quot;
 bar:Batbold
  from: 29/10/2009 till: 24/06/2011 color:mprp
  from: 24/06/2011 till: 10/08/2012 color:mpp text:&quot;[[Сүхбаатарын Батболд|Сү.Батболд]]&quot;
 bar:Altankhuyag
  from: 10/08/2012 till: 05/11/2014 color:dp text:&quot;[[Норовын Алтанхуяг|Н.Алтанхуяг]]&quot;
 bar:Terbishdagva
  from: 05/11/2014 till: 21/11/2014 color:mprp2012 text:&quot;[[Дэндэвийн Тэрбишдагва|Д.Тэрбишдагва]] (үүрэг гүйцэтгэгч)&quot;
 bar:Saikhanbileg
  from: 21/11/2014 till: 07/07/2016 color:dp text:&quot;[[Чимэдийн Сайханбилэг|Ч.Сайханбилэг]]&quot;
 bar:Erdenebat
  from: 07/07/2016 till: 04/10/2017 color:mpp text:&quot;[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат|Ж.Эрдэнэбат]]&quot;
 bar:Khürelsükh
  from: 04/10/2017 till: 27/01/2021 color:mpp text:&quot;[[Ухнаагийн Хүрэлсүх|У.Хүрэлсүх]]&quot;
 bar:Oyun-Erdene
  from: 27/01/2021 till: 03/06/2025 color:mpp text:&quot;[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ|Л.Оюун-Эрдэнэ]]&quot;
 bar:Zandanshatar
  from: 13/06/2025 till: 30/03/2026 color:mpp text:&quot;[[Гомбожавын Занданшатар|Г.Занданшатар]]&quot;
 bar:Uchral
  from: 30/03/2026 till: $today     color:mpp text:&quot;[[Ням-Осорын Учрал|Н.Учрал]]&quot;
|}}

==Мөн үзэх==
* [[Монгол хаад]]
* [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]]
** [[Монгол улсын төрийн тэргүүн]]
* [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]]

==Тэмдэглэл==
{{notelist}}

==Эх сурвалж==
{{reflist}}

== Гадаад холбоос ==
* [http://www.open-government.mn/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=33&amp;Itemid=76 Монгол Улсын Ерөнхий сайдын тухай]

{{Монгол Улсын Ерөнхий Сайд}}

[[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд| ]]
[[Ангилал:Засгийн газрын тэргүүний жагсаалт]]</text>
      <sha1>lrmz8uc41b5cp57efcmbexkuzlpjwak</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Паспорт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34044</id>
    <revision>
      <id>855276</id>
      <parentid>853440</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T15:16:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SpinnerLaserzthe2nd</username>
        <id>66731</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Passport of citizen of Uzbekistan. Cover.JPG]] → [[File:Uzbekistan passport.svg]]</comment>
      <origin>855276</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12643" sha1="isvvu9m200b73u5r77dqk24cw1yj9cg" xml:space="preserve">[[Зураг:Passports Front.jpg|thumb|Дотор, гадар нүүрний жишээ]]
'''Паспорт''' ([[Франц хэл|франц]]. ''passeport'', [[Итали хэл|итали]]. ''passaporto'' гэж [[Латин хэл|латин]]. ''passer'' — нэвтрэх, ''port'' - боомт гэсэн үгнээс гаралтай. Нэг ёсны усан боомтоор буюу улсын хил нэвтрэхэд шалгуулдаг зөвшөөрлийн бичиг байжээ) - Улсын хилийг / боомтыг давж, гадаадад байхдаа эзэмшигч хүний иргэншил, нас, хүйс зэргийг нотолсон бүртгэлийн үндсэн баримт бичиг юм. Паспорт нь иргэний харьяаллыг илэрхийлдэг боловч байнга оршин суугаа улсыг заавал зааж өгөх шаардлагагүй.

== Түүх ==
Паспорттай төстэй үүрэг гүйцэтгэж байсан бичиг цаасны талаарх хамгийн анхны мэдэгдлүүдийн нэг нь МЭӨ 450 оны үеийн еврей Библийн Нехемиа 2: 7-9-д дурдагдсан байдаг. Персийн Артаксеркс хаанд үйлчилж байсан Нехемиа Иуда руу явах зөвшөөрлийг хаанаас хүсчээ; Хаан зөвшөөрч, &quot;голын цаад талын захирагчдад&quot; Нехемиаг газар нутгаараа саадгүй аялуулахыг хүссэн бичиг үйлдэж өгсөн аж.

Паспорт нь хятадын [[Цинь улс|Цинь гүрний]] үед биш юм гэхэд [[Хань улс|Баруун Хань]] улсын үеэс Хятадын эрх баригчдын хувьд чухал бичиг баримт байв. Тэд нас, өндрийн болон биеийн бусад онцлог зэрэг дэлгэрэнгүй мэдээлэлийг агуулдаг байжээ. Эдгээр паспорт нь эзэн хааны мужууд болон хяналтын цэгүүдийн хооронд хүмүүсийн шилжилт хөдөлгөөн хийхэд ашигладаг байсан. Хүүхдүүдэд хүртэл паспорт хэрэгтэй байсан ч эхийнхээ асрамжид байгаа нэг эсвэл түүнээс доош насныханд шаардлагагүй байжээ. 

[[Файл:Passport issued by the autonomous Mongolian Foreign Yamen.png|thumb|right|Паспорт гээд үгийг Монголоор &quot;Хамгаалах тэмдэгт бичиг&quot; гэж нэрлэдэг байв.]]
Дундад зууны Европт зарим нэг баримт бичгийг орон нутгийн засаг захиргаанаас зорчигчдод олгодог байсан. Францад, 1867 оны хуулиар 1878 онд байгуулагдсан нийгмийн сөрөг хөдөлгөөнийг хянахын тулд олон нийтийн дэг журмын дагуу паспортоор хөдөлгөөн хянах боломжийг олгожээ. 1879 онд Францын эзэнт гүрэн Оросоос ирсэн шилжин суурьшигчдаас паспорт шаарддаг болсон. Польшоос 1885 онд 30 мянган цөллөгсдийг албадан гаргажээ. 1894 оноос эхлэн Герман улсад зорчих гадаадын иргэдэд зориулсан паспорт авах шаардлагатай бий болсон байна. 1905 онд байгуулагдсан Германы хөдөө аж ахуйн ажилчдын агентлаг тэдгээрийг хянах үүрэгтэй байжээ. 

Манж [[Чин гүрэн|Чин гүрний]] үед Оросын эзэнт гүрэнтэй харьцахдаа &quot;PASSPORT&quot; гэсэн үгийг 1845 онд &quot;護照&quot; болгон орчуулсан байна. Богд хаант Монгол улсын Гадаад явдлын яам нь Хятад руу аяллын баримт бичгийг олгож байсан. 

[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ад 1925 он хүртэл үндэсний гадаад паспорт гэж байсангүй. Улсын анхдугаар Их Хуралд Гадаад явдлын яамны сайдаас оруулсан илтгэлд зориулж 1924 оны 11-р сарын 12-нд гаргасан тогтоолын 9 дүгээр зүйлд “...Гадаад улс оронд одогчдод түүний төрсөн газар, нас, төрөл садан, аж явдал зэргийг тодорхойлсон паспорт гэдэг үнэмлэх бичгийг шийтгэн олгуулж оруулбал зохино” гэж тогтоожээ.
Энэ саналыг 1925 оны 4 дүгээр сарын 3-нд Засгийн газрын 11 дүгээр хурлаар хэлэлцээд “Энэхүү паспорт бичгийг олгуулах нь зүйтэй болох тул эл бичгийг дэвтэр болгон үйлдүүлбээс зохино” гэжээ. Ийнхүү Монгол Улсын гадаад паспорт түүхнээ бий болсон бөгөөд түүнийг цаашид боловсронгуй болгох талаар 1926 онд Засгийн газрын хурал, Улсын III Их Хурал, 1927 оны Улсын IV Их Хурал тус тус хэлэлцсэн байна. 1926 оноос гадаадад суралцаж эхэлсэн оюутны асуудлыг Гадаад явдлын яам хариуцах болсны зэрэгцээ Монголд байгаа гадаадын иргэдийн байдал Монголын төр, засгийн анхаарлын төвд ямагт байсаар иржээ. Гадаадын харьяат нарт хамгаалах бичиг олгох тухай дүрмийг Ардын Засгийн газар 1921 онд батлан гаргажээ.
Энэ асуудлыг Гадаад явдлын яам хариуцаж байсан учир ийм баримт бичиг олгох нь юуны өмнө аль улсын иргэн болох, ямар ажил хөдөлмөр эрхлэн амьдран суугааг тодруулан тогтооход чухал байв. Хамгаалах тэмдэгт бичиг нь гадаадын иргэдийн Монголд оршин суух үнэмлэх юм.

1920 онд [[Үндэстнүүдийн Лиг]] паспорт, аяллын бичиг баримтын талаар тусгай бага хурал зохион байгуулж байжээ. Паспортын системийн зарчмуудыг 1926, 1927 оны дараагийн бага хурлуудаар тодорхойлсон болно. НҮБ 1963 онд үүнтэй төстэй бага хурал хийсэн боловч дэлхийн паспортын системийн үндсэн зарчмуудын талаар санал нэгдэж чадаагүй юм. 1980-аад оны эхээр ийм зөвлөмжийг голчлон баталсан (ICAO-ийн ивээл дор). Жишээлбэл, тэд 88.0 × 125.0 мм хэмжээтэй олон хуудастай баримт бичиг болох орчин үеийн паспорт хэвлэх форматыг баталсан ажээ.

Өнөөгийн байдлаар ихэнх орнонд дотооддоо хуванцар карт болох [[Иргэний үнэмлэх]] паспортын үүрэг гүйцэтгэх болжээ.

== Жишээ нь ==
=== Ази тивийн улс орон бүрийн гадаад паспорт ===
Энэ хуудсанд [[Ази]] тивд оршдог бүрэн эрхт улс, заримдаг эрхт хоёр орон ([[Тайвань]], [[Палестин]]), харьяат хоёр орон ([[Хонконг]], [[Макао]]) тус бүрийн иргэдийг гадаад улсад аялж жуулчлахад шаарддаг паспортын нүүр хавтасны зургуудыг харуулж байна.
==== [[Дорнод Ази]] ====
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;100px&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Зураг:PassportMongolia.png|{{MGL}}|alt=Монгол
Зураг:JapanpassportNew10y.PNG|{{JPN}}|alt=Япон
Зураг:People's Republic of China Passport 2012.svg|{{CHN}}|alt=Хятад (БНХАУ)
Зураг:KOR ePassport.jpg|{{KOR}}|alt=Өмнөд Солонгос
&lt;/gallery&gt;

==== [[Зүүн Өмнөд Ази]] ====
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;100px&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Зураг:Brunei biometric passport.jpg|{{BRN}}|alt=Бруней
Зураг:Vietnam passport 1998.JPG|{{VIE}}|alt=Вьетнам (БННЖВУ)
Зураг:Cover of East Timorese Passport.jpg|{{TLS}}|alt=Зүүн Тимор
Зураг:Indonesian E-Passport.jpg|{{IDN}}|alt=Индонез (БНИндУ)
Зураг:Laos Passport.svg|{{LAO}}|alt=Лаос
Зураг:Malaysia Passport.svg|{{MYS}}|alt=Малайз
Зураг:Cover of Burmese Passport.jpg|{{MMR}}|alt=Мьянмар
Зураг:Thailand ePassport.jpg|{{THA}}|alt=Тайланд
&lt;/gallery&gt;

==== [[Дундад Ази]] ====
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;100px&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Зураг:P TJK NEW.jpg|{{TJK}}|alt=Тажик (БНТажУ)
Зураг:Turkmen Passport.svg|{{TKM}}|alt=Туркменистан
Зураг:Uzbekistan passport.svg|{{UZB}}|alt=Узбекистан
Зураг:Kazakhstan Passport.svg|{{KAZ}}|alt=Казахстан
Зураг:Passport Kyrgyz Republic.png|{{KGZ}}|alt=Киргиз
&lt;/gallery&gt;

==== [[Өмнөд Ази]] ====
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;100px&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Зураг:New nepalese passport front.jpg|{{NPL}}|alt=Балба
Зураг:Bangladeshi E-Passport.svg|{{BGD}}|alt=Бангладеш
Зураг:Maldives ePassport.jpg|{{MDV}}|alt=Мальдив
Зураг:Pakistan Passport.jpg|{{PAK}}|alt=Пакистан
Зураг:Sri Lankan Passport.jpg|{{LKA}}|alt=Шри Ланка
Зураг:Indian Passport.jpg|{{IND}}|alt=Энэтхэг
&lt;/gallery&gt;

==== [[Өрнөд Ази]] ====
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;100px&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Зураг:Azerbaijan Passport.svg|{{AZE}}|alt=Азербайжан
Зураг:Armenia Passport.svg|{{ARM}}|alt=Армени
Зураг:Georgian passport.jpg|{{GEO}}|alt=Гүрж
Зураг:IsrPass.jpg|{{ISR}}|alt=Израил
Зураг:Iranian Biometric Passport Cover.jpg|{{IRN}}|alt=Иран
Зураг:Cover of Iraqi Passport.jpg|{{IRQ}}|alt=Ирак
Зураг:Yemen Passport.svg|{{YEM}}|alt=Йемен
Зураг:Question mark.svg|{{JOR}}|alt=Йордан
Зураг:The New Lebanese Biometric Passport.jpg|{{LBN}}|alt=Ливан
Зураг:Turkish e-passport.jpg|{{TUR}}|alt=Турк
&lt;/gallery&gt;

=== Америк тивийн Үндсэн улс орон бүрийн гадаад паспорт ===
==== [[Хойд Америк]] ====
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;100px&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Зураг:Current_cover_Cuban_passport.JPG|{{CUB}}|alt=Куба
Зураг:Us-passport.jpg|{{USA}}|alt=Америкийн Нэгдсэн Улс
Зураг:Pasaporte Mexicano.jpg|{{MEX}}|alt=Мексик
Зураг:Front cover of the Panamanian biometric passport.jpg|{{PAN}}|alt=Панам
&lt;/gallery&gt;

==== [[Өмнөд Америк]] ====
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;100px&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Зураг:Passport of Brazil (2019).png|{{BRA}}|alt=Бразил
Зураг:Portada del pasaporte biométrico actual, vigente desde 2013.jpg|{{CHI}}|alt=Чили
Зураг:Biometric Passport Peru.jpg|{{PER}}|alt=Перу
Зураг:Pasaporte Venezolano Mercosur.jpeg|{{VEN}}|alt=Венесуэл
&lt;/gallery&gt;

=== [[Далайн орнууд]] улс бүрийн гадаад паспорт ===
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;100px&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Зураг:Micronesia passport.jpg|{{FSM}}|alt=Микронезийн Холбооны Улс
Зураг:NzE-passport.jpg|{{NZL}}|alt=Шинэ Зеланд
Зураг:Cover of Papua New Guinean Passport.gif|{{PNG}}|alt=Папуа Шинэ Гвиней
&lt;/gallery&gt;

[[Ангилал:Гадаад паспорт]]
[[Ангилал:Олон улсын аяллын баримт бичиг]]
[[Ангилал:Цагаачлалын эрх зүй]]
[[Ангилал:Аяллын эрх зүй]]
[[Ангилал:Эрх зүйн түүх]]</text>
      <sha1>isvvu9m200b73u5r77dqk24cw1yj9cg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Базель</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35594</id>
    <revision>
      <id>855322</id>
      <parentid>679303</parentid>
      <timestamp>2026-05-02T09:53:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>855322</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4533" sha1="sg6962eg6gdxb5km7higoe7p8jnxnns" xml:space="preserve">[[Файл:Basel - Münsterpfalz1.jpg|thumb]]
'''Ба́зель''' ([[Герман хэл|герман.]] ''Basel'' [ˈbaːzəl], [[Франц хэл|франц.]] ''Bâle,''  [[Итали хэл|итали.]] ''Basilea'') — [[Швейцар]] улсын Базель-Штадт кантоны [[герман хэл]]тэй умард нутгийн 2015 оны байдлаар 171 мянган хүн амтай [[хот]].

Базель бол тус улсын 3 дахь том хот бөгөөд ойролцоогоор 830,000 хүн хотын бүсэд амьдардаг байна.

Базель нь [[Райн мөрөн|Райн мөрний]] эрэг дээр, Юура болон ''Schwarzwald''  (орч. Хар ой) уулсын бэлд, Герман, Францтай хиллэдэг хилийн ойролцоо оршдог.

Химийн болон эмийн үйлдвэрлэлийн төв болох энэ газарт &quot;''Novartis&quot;'' болон &quot;''Hoffmann–La Roche&quot;'' компаниудын төв байр, олон улсын банкны байгууллагууд, UBS-ийн төв байрны нэг байрладаг. Мөн Швейцарийн хамгийн ууган [[Базель Их Сургууль|Базелийн их сургууль]] энд байрладаг байна.
[[Файл:Basel - Stadtpanorama vom Münsterturm.jpg|thumb|921x921px]]
Райн мөрөн хот болон түүний түүхэн төвийг хоёр хэсэгт хуваадаг. Зүүн эрэг дээр Их Базель, баруун эрэг дээр Бага Базель оршдог юм.

Энэ хотод [[Базель ХББ|Базелийн хөлбөмбөгийн клуб]] гэрийн тоглолтоо хийдэг &quot;Сент Якоб-Парк&quot; цэнгэлдэх хүрээлэн байрладаг.

== Түүх ==

* 1226 онд Райн мөрний дээгүүрх анхны гүүр нээгджээ. 
* 1356 онд хотын ихэнх хэсэг газар хөдлөлтөөр сүйрчээ.
* 1431 онд Базель хот Базелийн Зөвлөлийн байршил болжээ.
* 1459 оны 11-р сарын 12-нд Пап II Пийсын зарлигаар Швейцарийн анхны их сургууль Базель хотод байгуулагджээ.
* 16-р зуунд энд Шинэчлэл явагдсан.
* 1622 онд их сургуулийн номын сан байгуулагдсан бөгөөд өнөөдөр энэ нь Швейцарийн хамгийн том номын сан юм.

19-р зуунд Базелийн эдийн засгийн ач холбогдол нь Швейцарь, Герман, Францын хойд хэсгийн хоорондох &quot;худалдааны гарц&quot; болж өссөн. Базель нь мөн олон улсын их хурал, гэрээнд гарын үсэг зурсан газар болжээ.

Базель хот жил бүр нэр хүндтэй &quot;''Baselworld''&quot; хэмээх цаг, үнэт эдлэлийн үзэсгэлэнг зохион байгуулдаг.

== Хүн ам ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;7&quot; |Хүн амын тоо
|-
!1980
!1990
!2000
!2010
!2015
|'''2020'''
|
|-
|182 143
|'''↘''' 178 428
|'''↘''' 166 558
|'''↘''' 163 216
|'''↗''' 169 916
|'''↗'''173 232
|}
Базелийн хотын албан ёсны хэл нь Швейцарийн герман хэл юм. 2000 оны хүн амын тооллогоор хотын хүн амын 77.8% (129,592 хүн) нь Герман хэлийг төрөлх хэлээ, 5.4% (9,049 хүн) нь Итали хэлийг, 2.6% (4,280 хүн) нь Франц хэлийг, Базелийн 202 иргэн Роман хэлийг төрөлх хэлээ гэж үздэг байв.

== Зураг== 
&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Зураг:Wappen Basel-Stadt matt.svg
Зураг:RFHS-3033.jpg
Зураг:Central-Bahnhof SBB von Basel.jpeg
&lt;/gallery&gt;

[[Ангилал:Базель| ]]
[[Ангилал:Базель-Штадт кантоны суурин]]
[[Ангилал:Швейцарын коммун‎‎]]
[[Ангилал:Швейцарын кантоны төв суурин]]
[[Ангилал:Чөлөөт эзэнт гүрний хот]]
[[Ангилал:Дотоодын боомттой суурин]]
[[Ангилал:Райн мөрний суурин]]
[[Ангилал:Швейцарын их сургуулийн хот‎]]</text>
      <sha1>sg6962eg6gdxb5km7higoe7p8jnxnns</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Герман-Францын дайн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>111671</id>
    <redirect title="Франц–Пруссийн дайн" />
    <revision>
      <id>855280</id>
      <parentid>656763</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T17:27:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EmausBot</username>
        <id>7864</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>исправление двойного перенаправления на [[Франц–Пруссийн дайн]]</comment>
      <origin>855280</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62" sha1="bcakeb409ia67meas5knvkbq053berb" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Франц–Пруссийн дайн]]</text>
      <sha1>bcakeb409ia67meas5knvkbq053berb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эрдэнэбатын Цэндбаатар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124963</id>
    <revision>
      <id>855285</id>
      <parentid>811546</parentid>
      <timestamp>2026-05-02T02:22:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-26606-76</username>
        <id>104311</id>
      </contributor>
      <origin>855285</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3613" sha1="n3ypv3jiox8swrvf3kn5kma1ge9jhcx" xml:space="preserve">* Эрдэнэбатын Цэндбаатар** (1996 оны 10 сарын 16-нд төрсөн) нь Монголын мэргэжлийн боксчин юм. Тэрээр 2016 оны Зуны Олимпийн наадамд бантам жинд өрсөлдсөн бөгөөд шөвгийн дөрөвт шалгарсан. 2018 оны Азийн наадмаас алтан медаль хүртсэн.

== Мэргэжлийн боксын тулаанууд ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Мэргэжлийн боксын тулааны бүртгэл
!№
!Үр дүн
!Рекорд
!Өрсөлдөгч
!Төрөл
!Раунд, хугацаа
!Огноо
!Байршил
!Тэмдэглэл
|-
|12
|Ялалт
|12–0
|Педро Бернал Родригез
|ТНК
|6 (10) 1:56
|2025.02.15
|АСА Арена, Улаанбаатар, Монгол
|WBA Ази төвийн хөнгөн жингийн анхны аварга
|-
|11
|Ялалт
|11–0
|Френси Фортунато Сая
|НЯ
|10
|2024.10.16
|ПроБокс ТВ Эвент Центр, Плант Сити, Флорида, АНУ
|WBA Хойд Америкийн алтан супер өдөр жингийн сул титул
|-
|10
|Ялалт
|10–0
|Альберто Меркадо
|ТНК
|3 (8), 2:39
|2024.05.08
|ПроБокс ТВ Эвент Центр, Плант Сити, Флорида, АНУ
|
|-
|9
|Ялалт
|9–0
|Мохамед Сумаоро
|НЯ
|8
|2024.02.28
|Вайтсэндс Эвент Центр, Плант Сити, Флорида, АНУ
|
|-
|8
|Ялалт
|8–0
|Ёхан Васкез
|ТНК
|8 (8), 2:29
|2023.12.16
|Сони Холл, Нью-Йорк хот, Нью-Йорк, АНУ
|
|-
|7
|Ялалт
|7–0
|Вэнсон Лю
|ШН
|10
|2023.09.24
|Гуанжоу, БНХАУ
|WBA Азийн супер өдөр жингийн сул титул
|-
|6
|Ялалт
|6–0
|Эди Валенсиа Меркадо
|НЯ
|8
|2023.04.27
|Сони Холл, Нью-Йорк хот, Нью-Йорк, АНУ
|NABF Жуниор супер өдөр жингийн сул титул
|-
|5
|Ялалт
|5–0
|Жованни Гутьеррез
|ТНК
|3 (6), 2:53
|2023.02.23
|Сони Холл, Нью-Йорк хот, Нью-Йорк, АНУ
|
|-
|4
|Ялалт
|4–0
|Рауф Агаев
|ТНК
|2 (8), 2:53
|2022.02.22
|УСК Совет Уингс, Москва, ОХУ
|
|-
|3
|Ялалт
|3–0
|Сослан Баев
|НЯ
|8
|2021.12.24
|УСК Совет Уингс, Москва, ОХУ
|WBA Ази Дорнод супер өдөр жингийн сул титул
|-
|2
|Ялалт
|2–0
|Тодорхойгүй
|ТНК
|2 (10), 0:40
|2019.10.26
|Шэньжэнь, БНХАУ
|WBC-ABCO Азийн залуучуудын хөнгөн жингийн сул титул
|-
|1
|Ялалт
|1–0
|Жозеф Омана
|НЯ
|6
|2018.09.13
|Хуанхэ Ш&amp;Т Их Сургуулийн шинэ заал, Жэнжоу, БНХАУ
|
|}

== Гавьяа амжилт ==

* 2018 оны Азийн наадам - Алтан медаль
* 2016 оны Зуны Олимпийн наадам - Шөвгийн дөрөв

== Эх сурвалж ==
{{Эшлэл жагсаалт}}

== Гадаад холбоосууд ==

* BoxRec дээрх Эрдэнэбатын Цэндбаатарын профайл
* Olympics.com дээрх профайл
* Olympedia дээрх профайл

{{DEFAULTSORT:Цэндбаатар, Эрдэнэбатын}}
[[Ангилал:Монголын боксчин]]
[[Ангилал:Цэцэрлэгийн (хот) хүн]]
[[Ангилал:1996 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>n3ypv3jiox8swrvf3kn5kma1ge9jhcx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Топографын газрын зураг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127681</id>
    <revision>
      <id>855286</id>
      <parentid>739313</parentid>
      <timestamp>2026-05-02T02:41:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>GeertivpBot</username>
        <id>82927</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>#pwb Copy label image #WPWP #WPWPBE</comment>
      <origin>855286</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3669" sha1="2hox1c4ixxnvamoxawoudmocpe9tu7i" xml:space="preserve">[[Файл:Charleroi-carte topographique de 1873.jpg|thumb|Топографын газрын зураг]]
Орчин үеийн зураглалд топографийн зураг буюу топографын хуудас гэдэг нь ихэвчлэн контурын шугамыг (тэнцүү өндөртэй цэгүүдийг холбох) ашигладаг ч түүхэнд өөр олон янзын аргуудыг ашигладаг байсан рельефийн шинж чанарыг том хэмжээний нарийвчилсан, тоон хэлбэрээр илэрхийлдэг газрын зургийн төрөл юм.Уламжлалт тодорхойлолтууд нь байгалийн болон хиймэл шинж чанарыг харуулахыг топографын  зураглалаас шаарддаг.Топографын судалгаа нь ихэвчлэн системчилсэн ажиглалт дээр суурилж, хоёр ба түүнээс дээш газрын зургийн хуудаснаас бүрдсэн газрын зургийн цуврал хэлбэрээр нийтлэгдэх бөгөөд улмаар бүтэн газрын зургийг бүтээдэг.Топографын газрын зургийн цуврал нь ашигласан зураг зүйн тэмдэглэгээний хүрээг багтаасан нийтлэг тодорхойлолт, мөн газрын зургийн проекц, координатын систем, эллипсоид, геодезийн дата зэргийг тодорхойлсон стандарт геодезийн тогтолцоог ашигладаг.Албан ёсны топографын газрын зурагт мөн үндэсний сүлжээний лавлах системийг ашигладаг.

Канадын байгалийн нөөцийн газар нь топографын газрын зургийн дараах тайлбарыг өгдөг.

Бусад зохиогчид байр зүйн газрын зургийг өөр төрлийн газрын зурагтай харьцуулан тодорхойлдог; тэдгээр нь том бүс нутгийг хамарсан жижиг хэмжээний &quot;хорографийн зураг&quot;, өндрийг харуулдаггүй &quot;планиметрийн зураг&quot; болон тодорхой сэдвүүдэд чиглэсэн &quot;сэдэвчилсэн зураг&quot;-аас ялгаатай.

Гэсэн хэдий ч ардын хэлээр болон өдөр тутмын ертөнцөд рельефийн дүрслэл (контур) нь төрөл зүйлийг тодорхойлохын тулд түгээмэл хэрэглэгддэг тул рельефийг харуулсан жижиг хэмжээний газрын зургийг хүртэл &quot;байр зүйн&quot; гэж нэрлэдэг (техникийн утгаараа алдаатай). .

Газарзүйн судалгаа буюу сахилга бат нь газар нутгийн байгалийн болон хүний гараар бүтсэн бүх шинж чанарыг харгалзан үздэг илүү өргөн хүрээний судалгааны салбар юм.Газрын зураг нь газарзүйн ажиглалтыг бүртгэсэн анхны олдворуудын нэг байв.

[[Ангилал:Аяллын хэрэглэл]]
[[Ангилал:Байр зүй]]
[[Ангилал:Газрын зургийн төрөл]]
[[Ангилал:Зэвсэгт хүчний газар зүй]]</text>
      <sha1>2hox1c4ixxnvamoxawoudmocpe9tu7i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алтанмед эмнэлэг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127972</id>
    <revision>
      <id>855272</id>
      <parentid>839766</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T12:36:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhmunkhb</username>
        <id>40583</id>
      </contributor>
      <origin>855272</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12338" sha1="i58axlbz3v11e5g627rb3g675ttn3jw" xml:space="preserve">{{Инфобокс компани
| name                = Алтанмед эмнэлэг
| logo                = Logo of the Altanmed clinic in Mongolia.png
| logo_size           = 
| image               = 
| type                = [[Хувийн компани|Хувийн]]
| industry            = [[Эрүүл мэндийн салбар]]
| genre               = 
| founded             = {{start date and age|2020|03|08}}
| founder             = [[Нямхүүгийн Алтанхундага]]
| hq_location_city    = [[Улаанбаатар]]
| hq_location_country = [[Монгол]]
| num_locations       = 4
| area_served         = Монгол
| key_people          = [[Нямхүүгийн Алтанхундаг]]&lt;br/&gt;[[Батзоригийн Гэрэл]]
| products            = 
| production          = 
| production_year     = &lt;!-- Year of production data (if known) --&gt;
| brands              = 
| services            = Нурууны өвчин&lt;br/&gt;[[Нугалмын хөдөлгөөнт засал]]&lt;br/&gt;Уламжлалт анагаах ухаан&lt;br/&gt;Сэргээн засах эмчилгээ, Дүрс оношилгоо
| num_employees       = 
| num_employees_year  = &lt;!-- Year of num_employees data (if known) --&gt;
| parent              = 
| divisions           = 
| subsid              = 
| module              = &lt;!-- Used to embed other templates --&gt;
| ratio               = &lt;!-- Basel III ratio; used for banks only --&gt;
| rating              = &lt;!-- Credit rating; used for banks only --&gt;
| website             = {{url|https://www.altanmed.mn/}}
}}

'''Алтанмед эмнэлэг''' (2020 онд байгуулагдсан) [[Монгол|Монгол улсын]] нийслэл [[Улаанбаатар]] хотод дүрс оношилгоо, уламжлалт [[анагаах ухаан]], сэргээн засах эмчилгээ, сургалт судалгаа, эрүүл мэндийн соён гэгээрүүлэх чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг, хувийн хэвшлийн сүлжээ эмнэлэг юм. 

Алтанмед эмнэлэг нь анх нурууны уламжлалтын чиглэлийн мэргэшсэн эмчилгээ, үйлчилгээг дэлгэрүүлэх, уламжлалт анагаахын их эмч нарыг [[Нугалмын хөдөлгөөнт засал|нугалмын хөдөлгөөнт заслын]] аргад суралцаж чадваржих бааз эмнэлэг болгох зорилгоор байгуулагдаж байжээ. Монгол эмч нарын санаачлан боловсруулсан нугалмын хөдөлгөөнт заслын аргад мэргэшсэн уламжлалт ангаахын болоод холбогдох салбарын их эмч нар энэ эмнэлэгт ажилладаг. 

== Түүх ==
[[Файл:Алтанхундага эмчийн зураг.jpg|left|thumb|Алтанмед эмнэлгийн үүсгэн байгуулагч Н.Алтанхундага эмч]]Анх 2020 онд, Монгол уламжлалт анагаах ухааны анхны эмч нарын нэг болох [[Нямхүүгийн Алтанхундага]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Хамгийн анхны уламжлалт анагаах ухааны эмч нар |url=http://dnn.mn/post/51931/ |access-date=2023-08-23 |website=Өдрийн сонин }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]]-ын [[Санкт-Петербург|Санкт-Петрбург]] хотоос [[Монгол]] улсын нийслэл [[Улаанбаатар]] хотод ирээд Алтанмед эмнэлгийг байгуулжээ. Эхэндээ Алтанмед эмнэлэг нь цөөн хүний бүрэлдэхүүнтэйгээр &quot;Нугалмын хөдөлгөөнт заслын эмч нарын баг&quot; нэртэйгээр үйл ажиллагаа явуулж эхэлжээ.
[[Файл:Нугалмын хөдөлгөөнт заслын эмч нарын баг.jpg|left|thumb|222x222px|'''Нугалмын хөдөлгөөнт заслын эмч нарын баг (2020/09/20)''']]
Тухайн үед дэлхий дахинд тархсан [[SARS-CoV-2|Sars-Cov-2]] цар тахлын нөлөөгөөр Улаанбаатар хотын хөл хөдөлгөөн хязгаарлагдмал, цар тахлаас бусад өвчлөл нийгмийн анхаарлаас гадна байсан цаг үед Алтанмед эмнэлэг нь үйл ажиллагаагаа тогтвортой явуулж, нуруу-хүзүүний эмчилгээ, тусламж тусламж үйлчилгээг иргэдэд хүргэж иржээ. 

Үүсгэн байгуулагдсан цагаасаа эхлэн Алтанмед эмнэлэг нь өвөрмөц эмчилгээний аргачлал боловсруулан, хөгжүүлж иргэдэд эрүүл мэндийн тусламж, үйлчилгээг тогтвортой, чанартай, жигд хүргэхийг хичээж ажиллажээ.&lt;blockquote&gt;Хүн бүр ямар ч тансаг машин, урлагийн бүтээлтэй зүйрлэхээргүй үнэ цэнтэй, байгаль эхийн уран чамин, давтагдашгүй урлал билээ. Тийм ч болохоор байгаль эх танд зориулсан сэлбэгүүдийг давтан бүтээж хараахан чадаагүй хэрэг. Та ч, таны нуруу ч танд зориулагдсан цорын ганц бүтээл юм шүү. Жирийн эмч бидний сэтгэлээ шингээн хийдэг ажил маань таны эрүүл мэндийг, нурууны тань гоо сайхныг хадгалахад тусалбал бидний хөдөлмөрийн утга учир тэр юмаа. ''Алтанмед эмнэлгийн үүсгэн байгуулагч Н.Алтанхундага''&lt;/blockquote&gt;

== Эмнэлгийн үйл ажиллагаа ==
[[Файл:Алтанмед эмнэлгийн баг 2023.06.01.jpg|thumb|456x456px|'''Алтанмед эмнэлгийн баг 2023.06.01''']]
Алтанмед эмнэлэг нь &quot;'''Нуруу, хүзүүний комплекс эмчилгээ'''&quot; гэх уламжлалт, сэргээн засах, физик, [[нугалмын хөдөлгөөнт засал]] хосолсон өвөрмөц эмчилгээний аргачлалаар эмчилдэг.

==== '''Эмнэлгийн тусламж''' ====
* Хүзүүний комплекс багц эмчилгээ
* Нурууны комплекс багц эмчилгээ
* Нуруу, хүзүүний хосолсон багц эмчилгээ
* Нурууны түргэвчилсэн багц эмчилгээ
* Нуруу мурийлтын корсет эмчилгээ ([[:en:Back_brace|Scoliosis Brace]]) 

===== Нурууны мурийлтын эмчилгээ =====
Алтанмед эмнэлэг нь 2026 оны 4 дугаар сараас эхлэн нурууны мурийлтын (Scoliosis) оношилгоо, эмчилгээнд орчин үеийн дэвшилтэт технологийг нэвтрүүлэн ажиллаж байна. Компьютерын тусламжтай загварчлах болон үйлдвэрлэх [[:en:CAD/CAM|CAD/CAM]] (Computer-Aided Design and Computer-Aided Manufacturing) технологийг ашиглан нурууны мурийлтыг засах корсет эмчилгээг Монгол улсад анх удаа нутагшуулсан. Энэхүү технологийн тусламжтайгаар өвчтөн бүрийн биеийн физиологийн онцлог, нурууны хэлбэр, мурийлтын зэрэгт нарийн нийцсэн, дахин давтагдашгүй хувийн корсетыг дотооддоо үйлдвэрлэн авах боломжийг бүрдүүлсэн нь ортопедийн салбарт хийгдэж буй томоохон шинэчлэл болов.

==== '''Эрүүл мэндийн сургалт''' ====
Алтанмед эмнэлгийн үндсэн үйл ажиллагааны нэг нь жил бүр тогтмол зохион байгуулдаг иргэд болоод эрүүл мэндийн салбарын эмч, мэргэжилтнүүдэд зохион байгуулдаг сургалт юм.

* Нугалмын хөдөлгөөнт заслын сургалт&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Н.Алтанхундага: Өвдөг өвдөж байна гэдэг хүмүүсийн 50, 60 хувь нь нурууны суулттай байдаг |url=https://itoim.mn/article/kGujB/17739 |access-date=2023-08-23 |website=itoim.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;
* Иогийн багш нарт зориулсан сургалт&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-07-27 |title=Иогийн багш нарт зориулсан сургалт амжилттай болж өнгөрлөө |url=https://blog.altanmed.mn/2023/04/blog-post_29.html |access-date=2023-08-23 |language=mn}}&lt;/ref&gt;
* Иргэдэд зориулсан зөв дадал хэвшлийн сургалт&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Энэ долоо хоногт юу болох вэ DNN.mn |url=http://dnn.mn/post/130663/ |access-date=2023-08-23 |website=Өдрийн сонин }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
&lt;gallery&gt;
Файл:Алтанмед сургалт 2022.10.08.jpg|Нугалмын хөдөлгөөнт заслын мастер Б.Мягмарсүрэн сургалтын үеэр
Файл:Алтанмед иогийн багш нарын сургалт 2023.04.29.jpg|Нугалмын хөдөлгөөнт заслын мастер Н.Алтанхундага Иогийн багш нарт зориулсан сургалтын үеэр 
&lt;/gallery&gt;

== Салбарууд ==
Одоогоор Алтанмед эмнэлэг Монгол улсын нийслэл Улаанбаатар хотод 5 салбар ажиллуулж байна. Алтанмед эмнэлгийн нэгдсэн утас нь +(976) 7707-1652 юм.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Салбарууд
!Хаяг
!Утас
|-
|'''ХУД салбар'''
|Улаанбаатар хот, Хан-Уул дүүрэг, 11-р хороо, Дүнжингарав гудамж 48, Эмералд ливинг хотхон, 2-р орц, 6-р давхар. (Хатан туул хотхоны баруун тал, Туул голын эрэг дагуу) 
'''3 үгт хаяг''': Чанарлаг.Буурь.Соёрхол, '''What3Word'''s: chanarlag.buuri.soyorhol
| +(976) 8922-1652
|-
|'''ЧД салбар'''
|Улаанбаатар хот, ЧД, 6-р хороо, Г.Бумцэндийн гудамж, 47Б байр, 2-р давхар, Номчийн хүрээ
'''3 үгт хаяг''': Бүтэмж.Өнгө.Үүрсэн, '''What3Words''': butemj.ungu.uursen
| +(976) 8921-1652
|-
|'''БЗД салбар'''
|Улаанбаатар хот, Баянзүрх дүүрэг, 5-р хороо, Энх тайвны өргөн чөлөө,Г.К Жуковын хөшөөний зүүн талд,
50/2 байр, 1-р давхар /террастай/

'''3 үгт хаяг''': Гоёл.Бодно.Элслээ, '''What3Words''': goyol.bodno.elslee
| +(976) 8920-1652
|-
|'''СХД салбар'''
|Улаанбаатар хот, Сонгинохайрхан дүүрэг , 18-р хороо, Үйлдвэрчний эвлэлийн гудамж, Таван шараас 21-р хороолол өгсөх замд, &quot;Сүү ХК&quot;-ийн замын эсрэг талд, 
'''3 үгт хаяг:''' Энерги.Орончид.Баяс, '''What3Words''': enyergi.oronchid.bayas
| +(976) 8919-1652
|}

= Эшлэл =
[[Ангилал:Эмнэлэг]]
[[Ангилал:Монголын эмнэлэг]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын эмнэлэг]]
[[Ангилал:Уламжлалт анагаах ухаан]]</text>
      <sha1>i58axlbz3v11e5g627rb3g675ttn3jw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855273</id>
      <parentid>855272</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T12:37:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhmunkhb</username>
        <id>40583</id>
      </contributor>
      <origin>855273</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12338" sha1="n7pmwmplqw1xlzmheu7p1rjfox7a0d7" xml:space="preserve">{{Инфобокс компани
| name                = Алтанмед эмнэлэг
| logo                = Logo of the Altanmed clinic in Mongolia.png
| logo_size           = 
| image               = 
| type                = [[Хувийн компани|Хувийн]]
| industry            = [[Эрүүл мэндийн салбар]]
| genre               = 
| founded             = {{start date and age|2020|03|08}}
| founder             = [[Нямхүүгийн Алтанхундага]]
| hq_location_city    = [[Улаанбаатар]]
| hq_location_country = [[Монгол]]
| num_locations       = 4
| area_served         = Монгол
| key_people          = [[Нямхүүгийн Алтанхундаг]]&lt;br/&gt;[[Батзоригийн Гэрэл]]
| products            = 
| production          = 
| production_year     = &lt;!-- Year of production data (if known) --&gt;
| brands              = 
| services            = Нурууны өвчин&lt;br/&gt;[[Нугалмын хөдөлгөөнт засал]]&lt;br/&gt;Уламжлалт анагаах ухаан&lt;br/&gt;Сэргээн засах эмчилгээ, Дүрс оношилгоо
| num_employees       = 
| num_employees_year  = &lt;!-- Year of num_employees data (if known) --&gt;
| parent              = 
| divisions           = 
| subsid              = 
| module              = &lt;!-- Used to embed other templates --&gt;
| ratio               = &lt;!-- Basel III ratio; used for banks only --&gt;
| rating              = &lt;!-- Credit rating; used for banks only --&gt;
| website             = {{url|https://www.altanmed.mn/}}
}}

'''Алтанмед эмнэлэг''' (2020 онд байгуулагдсан) [[Монгол|Монгол улсын]] нийслэл [[Улаанбаатар]] хотод дүрс оношилгоо, уламжлалт [[анагаах ухаан]], сэргээн засах эмчилгээ, сургалт судалгаа, эрүүл мэндийн соён гэгээрүүлэх чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг, хувийн хэвшлийн сүлжээ эмнэлэг юм. 

Алтанмед эмнэлэг нь анх нурууны уламжлалтын чиглэлийн мэргэшсэн эмчилгээ, үйлчилгээг дэлгэрүүлэх, уламжлалт анагаахын их эмч нарыг [[Нугалмын хөдөлгөөнт засал|нугалмын хөдөлгөөнт заслын]] аргад суралцаж чадваржих бааз эмнэлэг болгох зорилгоор байгуулагдаж байжээ. Монгол эмч нарын санаачлан боловсруулсан нугалмын хөдөлгөөнт заслын аргад мэргэшсэн уламжлалт ангаахын болоод холбогдох салбарын их эмч нар энэ эмнэлэгт ажилладаг. 

== Түүх ==
[[Файл:Алтанхундага эмчийн зураг.jpg|left|thumb|Алтанмед эмнэлгийн үүсгэн байгуулагч Н.Алтанхундага эмч]]Анх 2020 онд, Монгол уламжлалт анагаах ухааны анхны эмч нарын нэг болох [[Нямхүүгийн Алтанхундага]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Хамгийн анхны уламжлалт анагаах ухааны эмч нар |url=http://dnn.mn/post/51931/ |access-date=2023-08-23 |website=Өдрийн сонин }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]]-ын [[Санкт-Петербург|Санкт-Петрбург]] хотоос [[Монгол]] улсын нийслэл [[Улаанбаатар]] хотод ирээд Алтанмед эмнэлгийг байгуулжээ. Эхэндээ Алтанмед эмнэлэг нь цөөн хүний бүрэлдэхүүнтэйгээр &quot;Нугалмын хөдөлгөөнт заслын эмч нарын баг&quot; нэртэйгээр үйл ажиллагаа явуулж эхэлжээ.
Тухайн үед дэлхий дахинд тархсан [[SARS-CoV-2|Sars-Cov-2]] цар тахлын нөлөөгөөр Улаанбаатар хотын хөл хөдөлгөөн хязгаарлагдмал, цар тахлаас бусад өвчлөл нийгмийн анхаарлаас гадна байсан цаг үед Алтанмед эмнэлэг нь үйл ажиллагаагаа тогтвортой явуулж, нуруу-хүзүүний эмчилгээ, тусламж тусламж үйлчилгээг иргэдэд хүргэж иржээ. 

Үүсгэн байгуулагдсан цагаасаа эхлэн Алтанмед эмнэлэг нь өвөрмөц эмчилгээний аргачлал боловсруулан, хөгжүүлж иргэдэд эрүүл мэндийн тусламж, үйлчилгээг тогтвортой, чанартай, жигд хүргэхийг хичээж ажиллажээ.&lt;blockquote&gt;Хүн бүр ямар ч тансаг машин, урлагийн бүтээлтэй зүйрлэхээргүй үнэ цэнтэй, байгаль эхийн уран чамин, давтагдашгүй урлал билээ. Тийм ч болохоор байгаль эх танд зориулсан сэлбэгүүдийг давтан бүтээж хараахан чадаагүй хэрэг. Та ч, таны нуруу ч танд зориулагдсан цорын ганц бүтээл юм шүү. Жирийн эмч бидний сэтгэлээ шингээн хийдэг ажил маань таны эрүүл мэндийг, нурууны тань гоо сайхныг хадгалахад тусалбал бидний хөдөлмөрийн утга учир тэр юмаа. ''Алтанмед эмнэлгийн үүсгэн байгуулагч Н.Алтанхундага''&lt;/blockquote&gt;

== Эмнэлгийн үйл ажиллагаа ==
[[Файл:Нугалмын хөдөлгөөнт заслын эмч нарын баг.jpg|left|thumb|222x222px|'''Нугалмын хөдөлгөөнт заслын эмч нарын баг (2020/09/20)''']]
[[Файл:Алтанмед эмнэлгийн баг 2023.06.01.jpg|thumb|456x456px|'''Алтанмед эмнэлгийн баг 2023.06.01''']]
Алтанмед эмнэлэг нь &quot;'''Нуруу, хүзүүний комплекс эмчилгээ'''&quot; гэх уламжлалт, сэргээн засах, физик, [[нугалмын хөдөлгөөнт засал]] хосолсон өвөрмөц эмчилгээний аргачлалаар эмчилдэг.

==== '''Эмнэлгийн тусламж''' ====
* Хүзүүний комплекс багц эмчилгээ
* Нурууны комплекс багц эмчилгээ
* Нуруу, хүзүүний хосолсон багц эмчилгээ
* Нурууны түргэвчилсэн багц эмчилгээ
* Нуруу мурийлтын корсет эмчилгээ ([[:en:Back_brace|Scoliosis Brace]]) 

===== Нурууны мурийлтын эмчилгээ =====
Алтанмед эмнэлэг нь 2026 оны 4 дугаар сараас эхлэн нурууны мурийлтын (Scoliosis) оношилгоо, эмчилгээнд орчин үеийн дэвшилтэт технологийг нэвтрүүлэн ажиллаж байна. Компьютерын тусламжтай загварчлах болон үйлдвэрлэх [[:en:CAD/CAM|CAD/CAM]] (Computer-Aided Design and Computer-Aided Manufacturing) технологийг ашиглан нурууны мурийлтыг засах корсет эмчилгээг Монгол улсад анх удаа нутагшуулсан. Энэхүү технологийн тусламжтайгаар өвчтөн бүрийн биеийн физиологийн онцлог, нурууны хэлбэр, мурийлтын зэрэгт нарийн нийцсэн, дахин давтагдашгүй хувийн корсетыг дотооддоо үйлдвэрлэн авах боломжийг бүрдүүлсэн нь ортопедийн салбарт хийгдэж буй томоохон шинэчлэл болов.

==== '''Эрүүл мэндийн сургалт''' ====
Алтанмед эмнэлгийн үндсэн үйл ажиллагааны нэг нь жил бүр тогтмол зохион байгуулдаг иргэд болоод эрүүл мэндийн салбарын эмч, мэргэжилтнүүдэд зохион байгуулдаг сургалт юм.

* Нугалмын хөдөлгөөнт заслын сургалт&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Н.Алтанхундага: Өвдөг өвдөж байна гэдэг хүмүүсийн 50, 60 хувь нь нурууны суулттай байдаг |url=https://itoim.mn/article/kGujB/17739 |access-date=2023-08-23 |website=itoim.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;
* Иогийн багш нарт зориулсан сургалт&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-07-27 |title=Иогийн багш нарт зориулсан сургалт амжилттай болж өнгөрлөө |url=https://blog.altanmed.mn/2023/04/blog-post_29.html |access-date=2023-08-23 |language=mn}}&lt;/ref&gt;
* Иргэдэд зориулсан зөв дадал хэвшлийн сургалт&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Энэ долоо хоногт юу болох вэ DNN.mn |url=http://dnn.mn/post/130663/ |access-date=2023-08-23 |website=Өдрийн сонин }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
&lt;gallery&gt;
Файл:Алтанмед сургалт 2022.10.08.jpg|Нугалмын хөдөлгөөнт заслын мастер Б.Мягмарсүрэн сургалтын үеэр
Файл:Алтанмед иогийн багш нарын сургалт 2023.04.29.jpg|Нугалмын хөдөлгөөнт заслын мастер Н.Алтанхундага Иогийн багш нарт зориулсан сургалтын үеэр 
&lt;/gallery&gt;

== Салбарууд ==
Одоогоор Алтанмед эмнэлэг Монгол улсын нийслэл Улаанбаатар хотод 5 салбар ажиллуулж байна. Алтанмед эмнэлгийн нэгдсэн утас нь +(976) 7707-1652 юм.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Салбарууд
!Хаяг
!Утас
|-
|'''ХУД салбар'''
|Улаанбаатар хот, Хан-Уул дүүрэг, 11-р хороо, Дүнжингарав гудамж 48, Эмералд ливинг хотхон, 2-р орц, 6-р давхар. (Хатан туул хотхоны баруун тал, Туул голын эрэг дагуу) 
'''3 үгт хаяг''': Чанарлаг.Буурь.Соёрхол, '''What3Word'''s: chanarlag.buuri.soyorhol
| +(976) 8922-1652
|-
|'''ЧД салбар'''
|Улаанбаатар хот, ЧД, 6-р хороо, Г.Бумцэндийн гудамж, 47Б байр, 2-р давхар, Номчийн хүрээ
'''3 үгт хаяг''': Бүтэмж.Өнгө.Үүрсэн, '''What3Words''': butemj.ungu.uursen
| +(976) 8921-1652
|-
|'''БЗД салбар'''
|Улаанбаатар хот, Баянзүрх дүүрэг, 5-р хороо, Энх тайвны өргөн чөлөө,Г.К Жуковын хөшөөний зүүн талд,
50/2 байр, 1-р давхар /террастай/

'''3 үгт хаяг''': Гоёл.Бодно.Элслээ, '''What3Words''': goyol.bodno.elslee
| +(976) 8920-1652
|-
|'''СХД салбар'''
|Улаанбаатар хот, Сонгинохайрхан дүүрэг , 18-р хороо, Үйлдвэрчний эвлэлийн гудамж, Таван шараас 21-р хороолол өгсөх замд, &quot;Сүү ХК&quot;-ийн замын эсрэг талд, 
'''3 үгт хаяг:''' Энерги.Орончид.Баяс, '''What3Words''': enyergi.oronchid.bayas
| +(976) 8919-1652
|}

= Эшлэл =
[[Ангилал:Эмнэлэг]]
[[Ангилал:Монголын эмнэлэг]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын эмнэлэг]]
[[Ангилал:Уламжлалт анагаах ухаан]]</text>
      <sha1>n7pmwmplqw1xlzmheu7p1rjfox7a0d7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855274</id>
      <parentid>855273</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T12:38:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhmunkhb</username>
        <id>40583</id>
      </contributor>
      <origin>855274</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12348" sha1="soqd41gm38prggadcud3ylhccxzojmb" xml:space="preserve">{{Инфобокс компани
| name                = Алтанмед эмнэлэг
| logo                = Logo of the Altanmed clinic in Mongolia.png
| logo_size           = 
| image               = 
| type                = [[Хувийн компани|Хувийн]]
| industry            = [[Эрүүл мэндийн салбар]]
| genre               = 
| founded             = {{start date and age|2020|03|08}}
| founder             = [[Нямхүүгийн Алтанхундага]]
| hq_location_city    = [[Улаанбаатар]]
| hq_location_country = [[Монгол]]
| num_locations       = 4
| area_served         = Монгол
| key_people          = [[Нямхүүгийн Алтанхундаг]]&lt;br/&gt;[[Батзоригийн Гэрэл]]
| products            = 
| production          = 
| production_year     = &lt;!-- Year of production data (if known) --&gt;
| brands              = 
| services            = Нурууны өвчин&lt;br/&gt;[[Нугалмын хөдөлгөөнт засал]]&lt;br/&gt;Уламжлалт анагаах ухаан&lt;br/&gt;Сэргээн засах эмчилгээ, Дүрс оношилгоо
| num_employees       = 
| num_employees_year  = &lt;!-- Year of num_employees data (if known) --&gt;
| parent              = 
| divisions           = 
| subsid              = 
| module              = &lt;!-- Used to embed other templates --&gt;
| ratio               = &lt;!-- Basel III ratio; used for banks only --&gt;
| rating              = &lt;!-- Credit rating; used for banks only --&gt;
| website             = {{url|https://www.altanmed.mn/}}
}}

'''Алтанмед эмнэлэг''' (2020 онд байгуулагдсан) [[Монгол|Монгол улсын]] нийслэл [[Улаанбаатар]] хотод дүрс оношилгоо, уламжлалт [[анагаах ухаан]], сэргээн засах эмчилгээ, сургалт судалгаа, эрүүл мэндийн соён гэгээрүүлэх чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг, хувийн хэвшлийн сүлжээ эмнэлэг юм. 

Алтанмед эмнэлэг нь анх нурууны уламжлалтын чиглэлийн мэргэшсэн эмчилгээ, үйлчилгээг дэлгэрүүлэх, уламжлалт анагаахын их эмч нарыг [[Нугалмын хөдөлгөөнт засал|нугалмын хөдөлгөөнт заслын]] аргад суралцаж чадваржих бааз эмнэлэг болгох зорилгоор байгуулагдаж байжээ. Монгол эмч нарын санаачлан боловсруулсан нугалмын хөдөлгөөнт заслын аргад мэргэшсэн уламжлалт ангаахын болоод холбогдох салбарын их эмч нар энэ эмнэлэгт ажилладаг. 

== Түүх ==
[[Файл:Алтанхундага эмчийн зураг.jpg|left|thumb|Алтанмед эмнэлгийн үүсгэн байгуулагч Н.Алтанхундага эмч|336x336px]]Анх 2020 онд, Монгол уламжлалт анагаах ухааны анхны эмч нарын нэг болох [[Нямхүүгийн Алтанхундага]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Хамгийн анхны уламжлалт анагаах ухааны эмч нар |url=http://dnn.mn/post/51931/ |access-date=2023-08-23 |website=Өдрийн сонин }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]]-ын [[Санкт-Петербург|Санкт-Петрбург]] хотоос [[Монгол]] улсын нийслэл [[Улаанбаатар]] хотод ирээд Алтанмед эмнэлгийг байгуулжээ. Эхэндээ Алтанмед эмнэлэг нь цөөн хүний бүрэлдэхүүнтэйгээр &quot;Нугалмын хөдөлгөөнт заслын эмч нарын баг&quot; нэртэйгээр үйл ажиллагаа явуулж эхэлжээ.
Тухайн үед дэлхий дахинд тархсан [[SARS-CoV-2|Sars-Cov-2]] цар тахлын нөлөөгөөр Улаанбаатар хотын хөл хөдөлгөөн хязгаарлагдмал, цар тахлаас бусад өвчлөл нийгмийн анхаарлаас гадна байсан цаг үед Алтанмед эмнэлэг нь үйл ажиллагаагаа тогтвортой явуулж, нуруу-хүзүүний эмчилгээ, тусламж тусламж үйлчилгээг иргэдэд хүргэж иржээ. 

Үүсгэн байгуулагдсан цагаасаа эхлэн Алтанмед эмнэлэг нь өвөрмөц эмчилгээний аргачлал боловсруулан, хөгжүүлж иргэдэд эрүүл мэндийн тусламж, үйлчилгээг тогтвортой, чанартай, жигд хүргэхийг хичээж ажиллажээ.&lt;blockquote&gt;Хүн бүр ямар ч тансаг машин, урлагийн бүтээлтэй зүйрлэхээргүй үнэ цэнтэй, байгаль эхийн уран чамин, давтагдашгүй урлал билээ. Тийм ч болохоор байгаль эх танд зориулсан сэлбэгүүдийг давтан бүтээж хараахан чадаагүй хэрэг. Та ч, таны нуруу ч танд зориулагдсан цорын ганц бүтээл юм шүү. Жирийн эмч бидний сэтгэлээ шингээн хийдэг ажил маань таны эрүүл мэндийг, нурууны тань гоо сайхныг хадгалахад тусалбал бидний хөдөлмөрийн утга учир тэр юмаа. ''Алтанмед эмнэлгийн үүсгэн байгуулагч Н.Алтанхундага''&lt;/blockquote&gt;

== Эмнэлгийн үйл ажиллагаа ==
[[Файл:Нугалмын хөдөлгөөнт заслын эмч нарын баг.jpg|left|thumb|222x222px|'''Нугалмын хөдөлгөөнт заслын эмч нарын баг (2020/09/20)''']]
[[Файл:Алтанмед эмнэлгийн баг 2023.06.01.jpg|thumb|456x456px|'''Алтанмед эмнэлгийн баг 2023.06.01''']]
Алтанмед эмнэлэг нь &quot;'''Нуруу, хүзүүний комплекс эмчилгээ'''&quot; гэх уламжлалт, сэргээн засах, физик, [[нугалмын хөдөлгөөнт засал]] хосолсон өвөрмөц эмчилгээний аргачлалаар эмчилдэг.

==== '''Эмнэлгийн тусламж''' ====
* Хүзүүний комплекс багц эмчилгээ
* Нурууны комплекс багц эмчилгээ
* Нуруу, хүзүүний хосолсон багц эмчилгээ
* Нурууны түргэвчилсэн багц эмчилгээ
* Нуруу мурийлтын корсет эмчилгээ ([[:en:Back_brace|Scoliosis Brace]]) 

===== Нурууны мурийлтын эмчилгээ =====
Алтанмед эмнэлэг нь 2026 оны 4 дугаар сараас эхлэн нурууны мурийлтын (Scoliosis) оношилгоо, эмчилгээнд орчин үеийн дэвшилтэт технологийг нэвтрүүлэн ажиллаж байна. Компьютерын тусламжтай загварчлах болон үйлдвэрлэх [[:en:CAD/CAM|CAD/CAM]] (Computer-Aided Design and Computer-Aided Manufacturing) технологийг ашиглан нурууны мурийлтыг засах корсет эмчилгээг Монгол улсад анх удаа нутагшуулсан. Энэхүү технологийн тусламжтайгаар өвчтөн бүрийн биеийн физиологийн онцлог, нурууны хэлбэр, мурийлтын зэрэгт нарийн нийцсэн, дахин давтагдашгүй хувийн корсетыг дотооддоо үйлдвэрлэн авах боломжийг бүрдүүлсэн нь ортопедийн салбарт хийгдэж буй томоохон шинэчлэл болов.

==== '''Эрүүл мэндийн сургалт''' ====
Алтанмед эмнэлгийн үндсэн үйл ажиллагааны нэг нь жил бүр тогтмол зохион байгуулдаг иргэд болоод эрүүл мэндийн салбарын эмч, мэргэжилтнүүдэд зохион байгуулдаг сургалт юм.

* Нугалмын хөдөлгөөнт заслын сургалт&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Н.Алтанхундага: Өвдөг өвдөж байна гэдэг хүмүүсийн 50, 60 хувь нь нурууны суулттай байдаг |url=https://itoim.mn/article/kGujB/17739 |access-date=2023-08-23 |website=itoim.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;
* Иогийн багш нарт зориулсан сургалт&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-07-27 |title=Иогийн багш нарт зориулсан сургалт амжилттай болж өнгөрлөө |url=https://blog.altanmed.mn/2023/04/blog-post_29.html |access-date=2023-08-23 |language=mn}}&lt;/ref&gt;
* Иргэдэд зориулсан зөв дадал хэвшлийн сургалт&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Энэ долоо хоногт юу болох вэ DNN.mn |url=http://dnn.mn/post/130663/ |access-date=2023-08-23 |website=Өдрийн сонин }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
&lt;gallery&gt;
Файл:Алтанмед сургалт 2022.10.08.jpg|Нугалмын хөдөлгөөнт заслын мастер Б.Мягмарсүрэн сургалтын үеэр
Файл:Алтанмед иогийн багш нарын сургалт 2023.04.29.jpg|Нугалмын хөдөлгөөнт заслын мастер Н.Алтанхундага Иогийн багш нарт зориулсан сургалтын үеэр 
&lt;/gallery&gt;

== Салбарууд ==
Одоогоор Алтанмед эмнэлэг Монгол улсын нийслэл Улаанбаатар хотод 5 салбар ажиллуулж байна. Алтанмед эмнэлгийн нэгдсэн утас нь +(976) 7707-1652 юм.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Салбарууд
!Хаяг
!Утас
|-
|'''ХУД салбар'''
|Улаанбаатар хот, Хан-Уул дүүрэг, 11-р хороо, Дүнжингарав гудамж 48, Эмералд ливинг хотхон, 2-р орц, 6-р давхар. (Хатан туул хотхоны баруун тал, Туул голын эрэг дагуу) 
'''3 үгт хаяг''': Чанарлаг.Буурь.Соёрхол, '''What3Word'''s: chanarlag.buuri.soyorhol
| +(976) 8922-1652
|-
|'''ЧД салбар'''
|Улаанбаатар хот, ЧД, 6-р хороо, Г.Бумцэндийн гудамж, 47Б байр, 2-р давхар, Номчийн хүрээ
'''3 үгт хаяг''': Бүтэмж.Өнгө.Үүрсэн, '''What3Words''': butemj.ungu.uursen
| +(976) 8921-1652
|-
|'''БЗД салбар'''
|Улаанбаатар хот, Баянзүрх дүүрэг, 5-р хороо, Энх тайвны өргөн чөлөө,Г.К Жуковын хөшөөний зүүн талд,
50/2 байр, 1-р давхар /террастай/

'''3 үгт хаяг''': Гоёл.Бодно.Элслээ, '''What3Words''': goyol.bodno.elslee
| +(976) 8920-1652
|-
|'''СХД салбар'''
|Улаанбаатар хот, Сонгинохайрхан дүүрэг , 18-р хороо, Үйлдвэрчний эвлэлийн гудамж, Таван шараас 21-р хороолол өгсөх замд, &quot;Сүү ХК&quot;-ийн замын эсрэг талд, 
'''3 үгт хаяг:''' Энерги.Орончид.Баяс, '''What3Words''': enyergi.oronchid.bayas
| +(976) 8919-1652
|}

= Эшлэл =
[[Ангилал:Эмнэлэг]]
[[Ангилал:Монголын эмнэлэг]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын эмнэлэг]]
[[Ангилал:Уламжлалт анагаах ухаан]]</text>
      <sha1>soqd41gm38prggadcud3ylhccxzojmb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855275</id>
      <parentid>855274</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T12:45:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhmunkhb</username>
        <id>40583</id>
      </contributor>
      <origin>855275</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12762" sha1="jzk2z8yj7h1z0keun2gn8fmy8o6a44a" xml:space="preserve">{{Инфобокс компани
| name                = Алтанмед эмнэлэг
| logo                = Logo of the Altanmed clinic in Mongolia.png
| logo_size           = 
| image               = 
| type                = [[Хувийн компани|Хувийн]]
| industry            = [[Эрүүл мэндийн салбар]]
| genre               = 
| founded             = {{start date and age|2020|03|08}}
| founder             = [[Нямхүүгийн Алтанхундага]]
| hq_location_city    = [[Улаанбаатар]]
| hq_location_country = [[Монгол]]
| num_locations       = 4
| area_served         = Монгол
| key_people          = [[Нямхүүгийн Алтанхундаг]]&lt;br/&gt;[[Батзоригийн Гэрэл]]
| products            = 
| production          = 
| production_year     = &lt;!-- Year of production data (if known) --&gt;
| brands              = 
| services            = Нурууны өвчин&lt;br/&gt;[[Нугалмын хөдөлгөөнт засал]]&lt;br/&gt;Уламжлалт анагаах ухаан&lt;br/&gt;Сэргээн засах эмчилгээ, Дүрс оношилгоо
| num_employees       = 
| num_employees_year  = &lt;!-- Year of num_employees data (if known) --&gt;
| parent              = 
| divisions           = 
| subsid              = 
| module              = &lt;!-- Used to embed other templates --&gt;
| ratio               = &lt;!-- Basel III ratio; used for banks only --&gt;
| rating              = &lt;!-- Credit rating; used for banks only --&gt;
| website             = {{url|https://www.altanmed.mn/}}
}}

'''Алтанмед эмнэлэг''' (2020 онд байгуулагдсан) [[Монгол|Монгол улсын]] нийслэл [[Улаанбаатар]] хотод дүрс оношилгоо, уламжлалт [[анагаах ухаан]], сэргээн засах эмчилгээ, сургалт судалгаа, эрүүл мэндийн соён гэгээрүүлэх чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг, хувийн хэвшлийн сүлжээ эмнэлэг юм. 

Алтанмед эмнэлэг нь анх нурууны уламжлалтын чиглэлийн мэргэшсэн эмчилгээ, үйлчилгээг дэлгэрүүлэх, уламжлалт анагаахын их эмч нарыг [[Нугалмын хөдөлгөөнт засал|нугалмын хөдөлгөөнт заслын]] аргад суралцаж чадваржих бааз эмнэлэг болгох зорилгоор байгуулагдаж байжээ. Монгол эмч нарын санаачлан боловсруулсан нугалмын хөдөлгөөнт заслын аргад мэргэшсэн уламжлалт ангаахын болоод холбогдох салбарын их эмч нар энэ эмнэлэгт ажилладаг. 

== Түүх ==
[[Файл:Алтанхундага эмчийн зураг.jpg|left|thumb|Алтанмед эмнэлгийн үүсгэн байгуулагч Н.Алтанхундага эмч|336x336px]]Анх 2020 онд, Монгол уламжлалт анагаах ухааны анхны эмч нарын нэг болох [[Нямхүүгийн Алтанхундага]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Хамгийн анхны уламжлалт анагаах ухааны эмч нар |url=http://dnn.mn/post/51931/ |access-date=2023-08-23 |website=Өдрийн сонин }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]]-ын [[Санкт-Петербург|Санкт-Петрбург]] хотоос [[Монгол]] улсын нийслэл [[Улаанбаатар]] хотод ирээд Алтанмед эмнэлгийг байгуулжээ. Эхэндээ Алтанмед эмнэлэг нь цөөн хүний бүрэлдэхүүнтэйгээр &quot;Нугалмын хөдөлгөөнт заслын эмч нарын баг&quot; нэртэйгээр үйл ажиллагаа явуулж эхэлжээ.
Тухайн үед дэлхий дахинд тархсан [[SARS-CoV-2|Sars-Cov-2]] цар тахлын нөлөөгөөр Улаанбаатар хотын хөл хөдөлгөөн хязгаарлагдмал, цар тахлаас бусад өвчлөл нийгмийн анхаарлаас гадна байсан цаг үед Алтанмед эмнэлэг нь үйл ажиллагаагаа тогтвортой явуулж, нуруу-хүзүүний эмчилгээ, тусламж тусламж үйлчилгээг иргэдэд хүргэж иржээ. 

Үүсгэн байгуулагдсан цагаасаа эхлэн Алтанмед эмнэлэг нь өвөрмөц эмчилгээний аргачлал боловсруулан, хөгжүүлж иргэдэд эрүүл мэндийн тусламж, үйлчилгээг тогтвортой, чанартай, жигд хүргэхийг хичээж ажиллажээ.&lt;blockquote&gt;Хүн бүр ямар ч тансаг машин, урлагийн бүтээлтэй зүйрлэхээргүй үнэ цэнтэй, байгаль эхийн уран чамин, давтагдашгүй урлал билээ. Тийм ч болохоор байгаль эх танд зориулсан сэлбэгүүдийг давтан бүтээж хараахан чадаагүй хэрэг. Та ч, таны нуруу ч танд зориулагдсан цорын ганц бүтээл юм шүү. Жирийн эмч бидний сэтгэлээ шингээн хийдэг ажил маань таны эрүүл мэндийг, нурууны тань гоо сайхныг хадгалахад тусалбал бидний хөдөлмөрийн утга учир тэр юмаа. ''Алтанмед эмнэлгийн үүсгэн байгуулагч Н.Алтанхундага''&lt;/blockquote&gt;

== Эмнэлгийн үйл ажиллагаа ==
[[Файл:Алтанмед эмнэлгийн баг 2023.06.01.jpg|thumb|278x278px|'''Алтанмед эмнэлгийн баг 2023.06.01''']]
[[Файл:Нугалмын хөдөлгөөнт заслын эмч нарын баг.jpg|left|thumb|251x251px|'''Нугалмын хөдөлгөөнт заслын эмч нарын баг (2020/09/20)''']]
Алтанмед эмнэлэг нь &quot;'''Нуруу, хүзүүний комплекс эмчилгээ'''&quot; гэх уламжлалт, сэргээн засах, физик, [[нугалмын хөдөлгөөнт засал]] хосолсон өвөрмөц эмчилгээний аргачлалаар эмчилдэг. Нуруу нугалмын эмнэлгийн тусламжид нотолгоонд суурилсан анагаах ухааныг хөгжүүлэхийг нэн тэргүүний зорилт болгож, дүрс оношилгоо болон ортопедийн шинжлэх ухааны орчин үеийн ололтуудыг клиник практикт хослуулан ашигладаг.

==== '''Эмнэлгийн тусламж''' ====
* Хүзүүний комплекс багц эмчилгээ
* Нурууны комплекс багц эмчилгээ
* Нуруу, хүзүүний хосолсон багц эмчилгээ
* Нурууны түргэвчилсэн багц эмчилгээ
* Нуруу мурийлтын корсет эмчилгээ ([[:en:Back_brace|Scoliosis Brace]]) 

===== Нурууны мурийлтын эмчилгээ =====
Алтанмед эмнэлэг нь 2026 оны 4 дугаар сараас эхлэн нурууны мурийлтын (Scoliosis) оношилгоо, эмчилгээнд орчин үеийн дэвшилтэт технологийг нэвтрүүлэн ажиллаж байна. Компьютерын тусламжтай загварчлах болон үйлдвэрлэх [[:en:CAD/CAM|CAD/CAM]] (Computer-Aided Design and Computer-Aided Manufacturing) технологийг ашиглан нурууны мурийлтыг засах корсет эмчилгээг Монгол улсад анх удаа нутагшуулсан. Энэхүү технологийн тусламжтайгаар өвчтөн бүрийн биеийн физиологийн онцлог, нурууны хэлбэр, мурийлтын зэрэгт нарийн нийцсэн, дахин давтагдашгүй хувийн корсетыг дотооддоо үйлдвэрлэн авах боломжийг бүрдүүлсэн нь ортопедийн салбарт хийгдэж буй томоохон шинэчлэл болов.

==== '''Эрүүл мэндийн сургалт''' ====
Алтанмед эмнэлгийн үндсэн үйл ажиллагааны нэг нь жил бүр тогтмол зохион байгуулдаг иргэд болоод эрүүл мэндийн салбарын эмч, мэргэжилтнүүдэд зохион байгуулдаг сургалт юм.

* Нугалмын хөдөлгөөнт заслын сургалт&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Н.Алтанхундага: Өвдөг өвдөж байна гэдэг хүмүүсийн 50, 60 хувь нь нурууны суулттай байдаг |url=https://itoim.mn/article/kGujB/17739 |access-date=2023-08-23 |website=itoim.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;
* Иогийн багш нарт зориулсан сургалт&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-07-27 |title=Иогийн багш нарт зориулсан сургалт амжилттай болж өнгөрлөө |url=https://blog.altanmed.mn/2023/04/blog-post_29.html |access-date=2023-08-23 |language=mn}}&lt;/ref&gt;
* Иргэдэд зориулсан зөв дадал хэвшлийн сургалт&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Энэ долоо хоногт юу болох вэ DNN.mn |url=http://dnn.mn/post/130663/ |access-date=2023-08-23 |website=Өдрийн сонин }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
&lt;gallery&gt;
Файл:Алтанмед сургалт 2022.10.08.jpg|Нугалмын хөдөлгөөнт заслын мастер Б.Мягмарсүрэн сургалтын үеэр
Файл:Алтанмед иогийн багш нарын сургалт 2023.04.29.jpg|Нугалмын хөдөлгөөнт заслын мастер Н.Алтанхундага Иогийн багш нарт зориулсан сургалтын үеэр 
&lt;/gallery&gt;

== Салбарууд ==
Одоогоор Алтанмед эмнэлэг Монгол улсын нийслэл Улаанбаатар хотод 5 салбар ажиллуулж байна. Алтанмед эмнэлгийн нэгдсэн утас нь +(976) 7707-1652 юм.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Салбарууд
!Хаяг
!Утас
|-
|'''ХУД салбар'''
|Улаанбаатар хот, Хан-Уул дүүрэг, 11-р хороо, Дүнжингарав гудамж 48, Эмералд ливинг хотхон, 2-р орц, 6-р давхар. (Хатан туул хотхоны баруун тал, Туул голын эрэг дагуу) 
'''3 үгт хаяг''': Чанарлаг.Буурь.Соёрхол, '''What3Word'''s: chanarlag.buuri.soyorhol
| +(976) 8922-1652
|-
|'''ЧД салбар'''
|Улаанбаатар хот, ЧД, 6-р хороо, Г.Бумцэндийн гудамж, 47Б байр, 2-р давхар, Номчийн хүрээ
'''3 үгт хаяг''': Бүтэмж.Өнгө.Үүрсэн, '''What3Words''': butemj.ungu.uursen
| +(976) 8921-1652
|-
|'''БЗД салбар'''
|Улаанбаатар хот, Баянзүрх дүүрэг, 5-р хороо, Энх тайвны өргөн чөлөө,Г.К Жуковын хөшөөний зүүн талд,
50/2 байр, 1-р давхар /террастай/

'''3 үгт хаяг''': Гоёл.Бодно.Элслээ, '''What3Words''': goyol.bodno.elslee
| +(976) 8920-1652
|-
|'''СХД салбар'''
|Улаанбаатар хот, Сонгинохайрхан дүүрэг , 18-р хороо, Үйлдвэрчний эвлэлийн гудамж, Таван шараас 21-р хороолол өгсөх замд, &quot;Сүү ХК&quot;-ийн замын эсрэг талд, 
'''3 үгт хаяг:''' Энерги.Орончид.Баяс, '''What3Words''': enyergi.oronchid.bayas
| +(976) 8919-1652
|}

= Эшлэл =
[[Ангилал:Эмнэлэг]]
[[Ангилал:Монголын эмнэлэг]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын эмнэлэг]]
[[Ангилал:Уламжлалт анагаах ухаан]]</text>
      <sha1>jzk2z8yj7h1z0keun2gn8fmy8o6a44a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Монголын сонгууль</title>
    <ns>10</ns>
    <id>133408</id>
    <revision>
      <id>855326</id>
      <parentid>850415</parentid>
      <timestamp>2026-05-02T10:30:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <comment>шинэчлэв</comment>
      <origin>855326</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4306" sha1="qltc3yc4gu9g6rokxi3obgydr6dxl25" xml:space="preserve">{{Navbox
|name    = Монголын сонгууль
|title   = {{далбааны дүрс|Монгол}} [[Монголын сонгууль|Монголын сонгууль, бүх нийтийн санал асуулга]]
|listclass = hlist
|state   = autocollapse

|group1 = [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгчийн сонгууль]]
|list1  = 
*[[1993 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|1993]]
*[[1997 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|1997]]
*[[2001 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2001]]
*[[2005 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2005]]
*[[2009 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2009]]
*[[2013 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2013]]
*[[2017 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2017]]
*[[2021 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2021]]
*[[2027 оны Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн сонгууль|''2027'']]
*''[[Дараагийн Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|Дараагийн]]''

|group2 = [[Улсын Их Хурал|Парламентын сонгууль]]
|list2  = 
*[[1924 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1924]]
*[[1925 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1925]]
*[[1926 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1926]]
*[[1927 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1927]]
*[[1928 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1928]]
*[[1930 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1930]]
*[[1934 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1934]]
*[[1940 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1940]]
*[[1949 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1949]]
*[[1951 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1951]]
*[[1954 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1954]]
*[[1957 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1957]]
*[[1960 оны Ардын Их Хурлын сонгууль|1960]]
*[[1963 оны Ардын Их Хурлын сонгууль|1963]]
*[[1966 оны Ардын Их Хурлын сонгууль|1966]]
*[[1969 оны Ардын Их Хурлын сонгууль|1969]]
*[[1973 оны Ардын Их Хурлын сонгууль|1973]]
*[[1977 оны Ардын Их Хурлын сонгууль|1977]]
*[[1981 оны Ардын Их Хурлын сонгууль|1981]]
*[[1986 оны Ардын Их Хурлын сонгууль|1986]]
*[[1990 оны Ардын Их Хурлын сонгууль|1990]]
*[[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1992]]
*[[1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1996]]
*[[2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2000]]
*[[2004 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2004]]
*[[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2008]]
*[[2012 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2012]]
*[[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016]]
*[[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020]]
*[[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024]]
*''2028''

|group3 = Орон нутгийн сонгууль
|list3  =
*...
*[[2012 оны Монгол Улсын орон нутгийн сонгууль|2012]]
*[[2016 оны Монгол Улсын орон нутгийн сонгууль|2016]]
*[[2020 оны Монгол Улсын орон нутгийн сонгууль|2020]]
*[[2024 оны Монгол Улсын орон нутгийн сонгууль|2024]]

|group4 = Санал асуулга
|list4  =
*[[1945 оны Монголын тусгаар тогтнолын бүх нийтийн санал асуулга|1945]]
}}&lt;noinclude&gt;
&lt;br/&gt;{{collapsible option}}
[[Ангилал:Загвар:Азийн сонгуулийн жил]]
[[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Монгол|Сонгууль]]
[[Ангилал:Загвар:Монголын улс төр ба засгийн газар]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qltc3yc4gu9g6rokxi3obgydr6dxl25</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хятадын Ардын банк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134031</id>
    <revision>
      <id>855308</id>
      <parentid>773867</parentid>
      <timestamp>2026-05-02T07:13:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>855308</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6592" sha1="ehoeyoedghbtmqxff3prss62eogssmp" xml:space="preserve">[[Файл:People's Bank of China 20160428 092840.jpg|thumb|301x301px|Хятадын Ардын банкны төв байр]]
'''Хятадын Ардын банк''' ([[Хятад хэл|хятад.]] уламж. 中國人民銀行, хялбар. 中国人民银行, пиньинь ''Zhōngguó Rénmín Yínháng'', дуудлага. ''Жунго Жэньминь Иньхан,'' [[Англи хэл|англи]] '':People's Bank of China'') — [[БНХАУ-ын Төрийн зөвлөл|БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн]] удирдлага дор үйл ажиллагаагаа явуулдаг БНХАУ-ын [[төв банк]] юм. 

== Түүх ==
Тус банк нь 1948 оны 12-р сарын 1-нд Хуабэй банк, Бэйхай банк, Шибэй хөдөө аж ахуйн банк хэмээх 3 банк нэгдсэний үр дүнд байгуулагдсан түүхтэй. Банкны төв байр нь анх Шижиажуанд байрладаг байгаад 1949 онд [[Бээжин]] рүү нүүлгэн шилжүүлсэн юм. 1949-1978 онуудад Ардын банк нь [[Төв банк|Төв]] болон [[Арилжааны банк|арилжааны банкны]] чиг үүргийг давхар гүйцэтгэж байсан.

1980 онд хийгдсэн эдийн засгийн шинэчлэлийн үр дүнд тус банкны арилжааны чиг үүргийг бие даасан төрийн өмчит 4 банканд хуваарилж, 1983 онд Төрийн Зөвлөлийн шийдвэрээр Үндэсний банк нь зөвхөн төв банкны үүрэг гүйцэтгэдэг болсон. Үүнийг эрх зүйн хувьд 1995 оны 3-р сарын 18-нд батлан тогтоожээ. 1998 онд бүтцийн шинэчлэлийн үр дүнд орон нутаг, аймгийн бүх салбаруудыг хааж, Хятадын Ардын банк орон нутгийн засаг захиргааны нэгжид хамаарахгүй 9 бүсийн салбар нээсэн байна. 2003 онд [[Бүх Хятадын Ардын төлөөлөгчдийн Их хурал|Бүх Хятадын Ардын Төлөөлөгчдийн Их Хурлын]] Байнгын хороо уг хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулж, тус банк санхүүгийн ерөнхий тогтвортой байдлыг хангах, улсын мөнгөний бодлогыг хэрэгжүүлэх хэд хэдэн нэмэлт эрх мэдлтэй болсон. 

Хятадын Ардын банк нь 3,201 их наяд ам.долларын нөөцтэйгөөр дэлхийн хамгийн том санхүүгийн байгууллага болоод байна. 

2019 оны 8-р сард Хятадын Ардын банк таван жил боловсруулсны дараа үндэсний дижитал/ цахим валютыг удахгүй худалдаанд гаргахаа зарласан байна. 2020 оны 5-р сард Хятадын Ардын банк туршилтын хөтөлбөрийн хүрээнд тус улсын дөрвөн хотод үндэсний криптовалют DCEP-ийг нэвтрүүлж худалдан авалтаа дижитал юаниар төлөх боломжтой болжээ.

== Үйл ажиллагаа ==
БНХАУ-ын &quot;Хятадын Ардын банкны тухай&quot; хуулийн дагуу мөнгөний эргэлт, зээлийн зохицуулалтын чиг үүргийг тус банк гүйцэтгэдэг байна. &quot;Хятадын Ардын банкны Зохицуулах Хороо&quot; нь 2003 оны 4-р сард [[Бүх Хятадын Ардын төлөөлөгчдийн Их хурал|Бүх Хятадын Ардын Төлөөлөгчдийн Их Хурлын]] Байнгын хорооны шийдвэрийн дагуу Хятадын Банкны Зохицуулах Хорооны зохицуулалт, хяналт шалгалтын дагуу Хятадын Ардын Банкны оронд байгуулагдсан. БНХАУ-ын 2003 оны 12-р сард батлагдсан Банкны зохицуулалт, хяналтын тухай хууль, БНХАУ-ын &quot;Арилжааны банкны тухай&quot; хууль, БНХАУ-ын &quot;Компанийн тухай&quot; хуулийн дагуу Хятадын Ардын банкны Зохицуулах хороо нь хадгаламж хүлээн авах, зээл олгох, данс нээлгэх болон бусад үйл ажиллагаа эрхэлдэг санхүүгийн байгууллагуудыг зохицуулах, хяналт тавих үүрэгтэй болсон байна. 

Хятадын Ардын банк Тяньжинь, Шэньян, Нанкин, Цинань, Ухань, Гуанжоу, Чэнду, Шанхай, Сиан зэрэг 9 хотод орон нутгийн салбараа байгуулсан. Мөн тус банк гадаадад 6 төлөөлөгчийн газартай. Хятадын Ардын банк 18 газартай. 

== Ардын Банкны захирлууд ==
Банкны албан ёсны цахим хуудасны мэдээллээр:

* Нань Ханьчэнь (南汉宸): 1949 оны 10-р сараас— 1954 оны 10-р сар
* Цао Зюйжу (曹菊如): 1954 оны 10-р сараас— 1964 оны 10-р сар
* Ху Лизяо (胡立教):  1964 оны 10-р сараас—1966 он
* Чэнь Сиюй (陈希愈): 1973 оны 5-р сараас—1978 оны 1-р сар
* Ли Баохуа (李葆华): 1978 оны 1-р —1982 оны 4-р сар
* Люй Пэйзянь (吕培俭): 1982 оны 4-р сараас—1985 оны 3-р сар
* Чэнь Мухуа (陈慕华): 1985 оны 3-р сараас—1988 оны 4-р сар
* Ли Гуйсянь (李贵鲜): 1988 оны 4-р сараас— 1993 оны 7-р сар
* Жу Жунцы (朱镕基): 1993 оны 7-р сараас—1995 оны 6-р сар
* Дай Сянлун (戴相龙): 1995 оны 6-р сараас—2002 оны 12-р сар
* Жоу Сяочуань (周小川): 2002 оны 12-р сараас—2018 оны 3-р сар
* И Ган (易纲): 2018 оны 3-р сараас—2023 оны 7-р сар
* Пан Гуншень: 2023 оны 7-р сараас өнөөг хүртэл.</text>
      <sha1>ehoeyoedghbtmqxff3prss62eogssmp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төв банк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134034</id>
    <revision>
      <id>855319</id>
      <parentid>807857</parentid>
      <timestamp>2026-05-02T09:28:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>855319</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9596" sha1="9cl1dh5wg34wsro01b5o9l8tumalcm7" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}
'''Төв банк''' ([[Англи хэл|англи]]. ''central bank'') - Аливаа улс орны мөнгөний бодлого, төлбөрийн системийн үйл ажиллагааг хангах, түүнчлэн зарим тохиолдолд үндэсний эдийн засаг, нэг болон бүлэг улс орнуудын санхүүгийн салбарыг зохицуулах, хяналт тавих үүрэгтэй байгууллага юм. Төв банк бол мөнгөний эрх мэдлийн нэг хэлбэр гэж үзэж болно.

== Тодорхойлолтууд ==
Төв банкны тухай институцийн гэх тодорхойлолт байхгүй, бүх тодорхойлолт нь функциональ, өөрөөр хэлбэл Төв банкийг гүйцэтгэх чиг үүргээр нь тодорхойлдог.

[[Олон Улсын Валютын Сан]]: Төв банк нь санхүүгийн системийн гол асуудлуудад хяналт тавьдаг дотоодын санхүүгийн байгууллага юм (албан ёсны статистикийн эмхэтгэлд ашигладаг тодорхойлолт).

[[Европын Төв Банк|Европын Төв банк]]: аль нэг улс эсвэл бүлэг улсуудын мөнгөн тэмдэгтийг удирдаж, мөнгөний нийлүүлэлтийг зохицуулдаг төрийн байгууллага.

[[Олон улсын төлбөр тооцооны банк]]: мөнгөний тогтвортой байдлыг хадгалах, санхүүгийн тогтвортой байдлыг дэмжих үндсэн зорилго бүхий төрийн бодлогын байгууллага.

[[Британника нэвтэрхий толь]]: тухайн улсын мөнгөний нийлүүлэлтийн хэмжээ, зээлийн хүртээмж, өртөг, мөнгөн тэмдэгтийн үнэ цэнийг зохицуулах үүрэгтэй байгууллага.

Банк санхүүгийн толь бичиг (Лондон): Тухайн улсын мөнгөний хүүг тогтоох, мөнгө хэвлэх, арилжааны банкуудад хяналт тавих, валютын ханшийг хянах замаар улс орны санхүүгийн асуудлыг удирдан чиглүүлдэг төрийн хяналтад байдаг гол банк.

== &quot;Төв банк&quot; гэх нэршил үүссэн тухай ==
19-р зууны туршид төв банкууд нь томоохон хотуудад байрладаг бөгөөд салбаруудтай банкууд гэж ойлгогддог байсан. Зарим тохиолдолд компанийн нэрэнд &quot;төв&quot; гэсэн үг ордог байсан. 1834 онд Шотландад &quot;''Central Bank of Scotland&quot;'', 1836 онд Ливерпүүльд &quot;''Central Bank of Liverpool&quot;'', 1891 онд &quot;''Central Bank of London&quot;'' байгуулагдсан. Энэ байдал нь Их Британиас хальж колонийн нутагт тархсан байна. Канад улс Британийн эзэнт гүрнээс улс төрийн тусгаар тогтнолоо олж авахаас өмнө &quot;''Central Bank of New Brunswick&quot;'' (1834), &quot;''Central Bank of Canada&quot;'' (1836) байгуулагджээ. Тиймээс &quot;төв банк&quot; гэсэн анхны хэллэг нь өөрийн нутаг дэвсгэрээс гадуур үйл ажиллагаа явуулдаг, хотын томоохон банкийг нэрлэдэг байжээ. Дөнгөж 19-р зууны хоёрдугаар хагаст л &quot;[[Английн Банк]]&quot;-ны үйл ажиллагааг “хадгаламжийн төв банк” хэмээн тодорхойлоход энэхүү хэллэг хэрэглэгдэх болсон. 

Хотын аль нэгэн банканд олгосон мөнгөний асуудалд монополь эрх мэдлийг олж авсныг харгалзан үзвэл энэ нь дотоодын зах зээлд мөнгөн тэмдэгт гаргадаг цорын ганц банк болжээ. Ийнхүү анхны төв банкууд нийслэлээс хальж тэлсэн: Английн банк мөнгөн тэмдэгтийнхээ гүйлгээг Лондоноос гадуур, Францын банк Парисаас хальж өргөжсөн байна. Тэдний бусад банкнаас ялгарах цорын ганц зүйл нь мөнгөн тэмдэгт гаргах эрхтэй байхад оршиж байв. Хадгаламж хүлээн авах, үнэт цаасны нягтлан бодох бүртгэл, зээл олгох гэх мэт бусад үйл ажиллагаа ч ялгаагүй байсан. 

20-р зуунаас өмнөх олонх оронд Төв банк байхгүй үед үндэсний мөнгөн тэмдэгтийг гаргах болон төсвийн урсгалыг зохицуулах эрх бүхий, мөнгөний эрх мэдлийг төрийн сан эсвэл зарим тохиолдолд (Австрали, Канад, Шинэ Зеланд) томоохон арилжааны банк болон тусгай байгууллагууд байгууллага гүйцэтгэдэг байв. 

== Төв банкны үйл ажиллагааны зорилтууд  ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!&lt;small&gt;Улс орон&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;Үйл ажиллагааны зорилго&lt;/small&gt;
|-
|Их Британи
|&lt;small&gt;Их Британийн иргэдийн төлөө мөнгө, санхүүгийн тогтвортой байдлыг хангах&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;Герман&lt;/small&gt;
|Үнийн болон санхүүгийн системийн тогтвортой байдлын хариуцлагыг [засгийн газартай] хуваалцах
|-
|&lt;small&gt;Евро бүс&lt;/small&gt;
|үнийн тогтвортой байдлыг хангах, түүнчлэн түүний амжилтыг алдагдуулахгүйгээр, мөнгөний бодлогын зорилгод хүрэхэд чиглэсэн эдийн засгийн бодлого баримтлах: бүрэн ажил эрхлэлт, эдийн засгийн тэнцвэртэй өсөлт, &quot;евро&quot;-гийн худалдан авах чадварыг хадгалах.
|-
|&lt;small&gt;Итали&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;үнийн тогтвортой байдлыг хангах&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;Канад&lt;/small&gt;
|Мөнгөний тогтолцоог улс орны эдийн засгийн ашиг сонирхолд нийцүүлэн зохицуулах, үндэсний мөнгөн тэмдэгтийн үнэ цэнийг хянах, хамгаалах, түүний үйлдвэрлэлийн хэмжээ, худалдаа, үнэ, ажил эрхлэлтийн динамик байдалд үзүүлэх нөлөөллийг бууруулж канадчуудын эдийн засаг, санхүүгийн сайн сайхан байдалд хувь нэмэр оруулах.
|-
|&lt;small&gt;АНУ&lt;/small&gt;
|Ажлын байрыг тогтмол нэмэгдүүлэх, тогтвортой, дунд зэргийн урт хугацааны зээлийн хүү, үнийн тогтвортой байдлыг хангах
|-
|&lt;small&gt;Узбекистан&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Үндэсний мөнгөн тэмдэгтийн тогтвортой байдлыг хангах&lt;/small&gt;
|-
|&lt;small&gt;Франц&lt;/small&gt;
|Үнийн тогтвортой байдал, түүнчлэн үнийн тогтвортой байдлын үндсэн зорилтыг алдагдуулахгүйгээр төрийн эдийн засгийн ерөнхий бодлогыг дэмжих
|-
|&lt;small&gt;Япон&lt;/small&gt;
|Валютын ханш, мөнгөний бодлогоор үнийн тогтвортой байдлыг хангах, улмаар үндэсний эдийн засгийн эрүүл хөгжлийг дэмжих
|}

== Төв банкны үндсэн чиг үүрэг ==

* мөнгөний эмисс  ([[Франц хэл|франц]]. ''émission'' — «гаргах») буюу мөнгө хэвлэх;
* мөнгө-зээлийн нийлүүлэлтийн удирдлагаар мөнгөний бодлого, валютын бодлого явуулах;
* улсын хөрөнгийн нөөцийн удидлага;
* эцсийн шатны зээлдүүлэгчийн үүрэг гүйцэтгэх (санхүүгийн салбарыг дахин санхүүжүүлэх);
* төлбөр тооцоо хийх, төлбөрийн системийг удирдах;
* төрийн сангийн үйлчилгээ, түүний дотор түүний төлбөрийг боловсруулах, хадгаламж хүлээн авах, зарим тохиолдолд овердрафт хэлбэрээр зээл олгох, урьдчилгаа авах, засгийн газрын өрийн үнэт цаас худалдан авах;
* [[ОУВС]]-тай явуулах үйл ажиллагааг эрхлэх.

{{commonscat}}

[[Ангилал:Төв банк| ]]
[[Ангилал:Мөнгөний бодлого]]</text>
      <sha1>9cl1dh5wg34wsro01b5o9l8tumalcm7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Английн Банк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139044</id>
    <revision>
      <id>855307</id>
      <parentid>813151</parentid>
      <timestamp>2026-05-02T07:09:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>855307</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4258" sha1="5v0bu4eoet5rafjcsn844x2ud1ydy3z" xml:space="preserve">'''Английн Банк''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Bank of England'', албан ёсны англи хэлээрх нэр. ''Governor and Company of the Bank of England'') — [[Нэгдсэн Хаант Улс|Нэгдсэн хаант улс]]ын [[Төв банк]]ны үүрэг гүйцэтгэдэг нийгэм-эрх зүйн онцгой байгууллага. Улсын мөнгө-зээлийн бодлогын удирдлагыг хариуцдаг Мөнгөний бодлогын хорооны ажлыг зохион байгуулдаг юм.
[[Файл:Bank of England (49121095233).jpg|thumb|Английн Банкны барилга]]

== Түүх ==
Францтай хийсэн дайнд Англид дэмжлэг үзүүлэх зорилготой хувийн хувьцаат банк хэлбэрээр анх 1694 онд байгуулагдсан байна. Тус Английн банкийг  Таннежийн хууль ([[Англи хэл|англи]]. ''Tunnage Act'') -иар албан ёсоор байгуулсан. Английн Банкийг үүсгэн байгуулах үед 1,200,000 фунт стерлингийн хөрөнгөтэй байсан. Үүний зэрэгцээ тус банканд ийм хэмжээний мөнгөн дэвсгэрт гаргахыг зөвшөөрсөн. 1697 онд мөнгөн тэмдэгт гаргах хязгаарыг зохих хэмжээгээр нэмэгдүүлэх замаар банкны хөрөнгийн хэмжээг ихэсгэсэн байна. Мөн тус банк Британийн засгийн газарт төлөх төлбөрийг боловсруулах, засгийн газрын дансыг удирдах монополь эрх авсан байна. 1751 оноос хойш тус банк Английн үндэсний өрийг удирдаж ирсэн. 1844 онд тус улсын [[Төв банк|Төв банкны]] статусыг авч, 1946 онд үндэсний болгож, 1997 онд төрийн нэрийн өмнөөс мөнгөний бодлогыг бие даан хэрэгжүүлдэг бие даасан олон нийтийн байгууллагын статустай болсон юм.

== Үйл ажиллагаа ==
Английн Банк Төв банкны бүх үүргийг гүйцэтгэдэг юм. Эдгээрээс хамгийн чухал нь үнийн тогтвортой байдлыг хангах, эдийн засгийн өсөлтийг хангах Засгийн газрын эдийн засгийн бодлогыг дэмжих явдал юм байна.

1997 оноос хойш Мөнгөний бодлогын хороо албан ёсны хүүг тогтоох үүрэгтэй. Гэсэн хэдий ч 1998 онд Банкны үйл ажиллагааны бие даасан байдал олгох шийдвэр гарсны зэрэгцээ улсын өрийг удирдах үүрэг хариуцлагыг 2000 онд Засгийн газрын санхүүг удирдах чиг үүргийг Их Британийн Өрийн удирдлагын алба ([[Англи хэл|англи.]] ''UK Debt Management Office'') гэсэн шинэ бүтцэд шилжүүлсэн.

Английн Банк 1734 оноос хойш [[Лондон]] хотод &quot;Thread-needle Street&quot; гудамжинд байрлаж байгаа юм. 

=== Банкны удирдагч нар ===

* 1911—1913 — Альфред Коул
* 1913—1918 — Уолтер Канлифф
* 1918—1920 — Сэр Брайен Кокейн
* 1920—1944 — Монтегю Норман
* 1944—1949 — Лорд Томас Катто
* 1949—1961 — Кэмерон Кобболд (1960 оноос барон Кобболд)
* 1961—1966 — Роуленд Баринг
* 1966—1973 — Лесли О’Брайен
* 1973—1983 — Гордон Ричардсон
* 1983—1993 — Робин Лей-Пембертон
* 1993—2003 — Эдвард Жорж
* 2003—2013 — Мервин Кинг
* 2013—2020 — [[Марк Карни]]
* 2020—        — Эндрю Бейли</text>
      <sha1>5v0bu4eoet5rafjcsn844x2ud1ydy3z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Адольф Фредрикийн хөгжмийн сургууль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139170</id>
    <revision>
      <id>855316</id>
      <parentid>813850</parentid>
      <timestamp>2026-05-02T09:23:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>StarDeg</username>
        <id>12146</id>
      </contributor>
      <origin>855316</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2361" sha1="3lnr7e1g9vkewv3tak5cqvpc6xkaskm" xml:space="preserve">[[File:Adolf Fredriks musikklasser.jpg|thumb| Адольф Фредрикийн хөгжмийн сургууль]]
== Адольф Фредрикийн хөгжмийн сургууль ==
Адольф Фредрикийн нэрэмжит хөгжмийн сургууль нь Шведийн Стокгольм хотын ерөнхий боловсролын дунд сургууль бөгөөд найрал дууны хөгжимд голлон анхаардаг бөгөөд дуулах болон хөгжмийн ур чадварын шалгалтанд үндэслэн өндөр өрсөлдөөнтэй элсэлт авдаг. Тус сургууль нь олон улсын стандартад нийцсэн хоёр кампус, гурван залуу найрал дуутай. Олон мэргэжлийн хөгжимчид төгсөгчид байдаг.

== Найрал дуу ==
Адольф Фредрикийн залуучуудын найрал дуу нь Адольф Фредрикийн сүмийн нэг хэсэг бөгөөд зөвхөн нэрээрээ л сургуультай ижил төстэй байдаг. Адольф Фредрикс Мадригалкор өмнө нь сүмтэй холбоотой байсан бол одоо сүм болон сургуулиас хараат бус болжээ.

== Үүсэл, зорилго ==
Тус сургууль нь 1939 онд [https://sv.m.wikipedia.org/wiki/Hugo_Hammarstr%C3%B6m Хюго Хаммарстрём] (1891-1974)-ийн санаачилгаар үүсгэн байгуулагдсан бөгөөд Английн Кингс коллеж, Кэмбриджийн сургууль, Дие Штэдтише Сингсчуле, Германы Аугсбург, Дани улсын Копенгагены хөвгүүдийн найрал дуу зэрэг загвар өмсөгчдөд тулгуурлан Шведэд хөгжмийн анхны хичээлүүдийг явуулж байжээ. Үүний зорилго нь хөгжимд дуртай сурагчдад дуулах, санаа алдах, найрал дууны дуулах гэх мэт нэмэлт сургалт явуулах явдал байв. Хаммарстрём хөгжмийн сургууль дахь ажлаа үргэлжлүүлжээ</text>
      <sha1>3lnr7e1g9vkewv3tak5cqvpc6xkaskm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855317</id>
      <parentid>855316</parentid>
      <timestamp>2026-05-02T09:25:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>StarDeg</username>
        <id>12146</id>
      </contributor>
      <origin>855317</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2382" sha1="3yppibrtake17rr6wxnajja64b67v0e" xml:space="preserve">[[File:Adolf Fredriks musikklasser.jpg|thumb| Адольф Фредрикийн хөгжмийн сургууль]]
== Адольф Фредрикийн хөгжмийн сургууль ==
Адольф Фредрикийн нэрэмжит хөгжмийн сургууль нь Шведийн Стокгольм хотын ерөнхий боловсролын дунд сургууль бөгөөд найрал дууны хөгжимд голлон анхаардаг бөгөөд дуулах болон хөгжмийн ур чадварын шалгалтанд үндэслэн өндөр өрсөлдөөнтэй элсэлт авдаг. Тус сургууль нь олон улсын стандартад нийцсэн хоёр кампус, гурван залуу найрал дуутай. Олон мэргэжлийн хөгжимчид төгсөгчид байдаг.

== Найрал дуу ==
Адольф Фредрикийн залуучуудын найрал дуу нь Адольф Фредрикийн сүмийн нэг хэсэг бөгөөд зөвхөн нэрээрээ л сургуультай ижил төстэй байдаг. Адольф Фредрикс Мадригалкор өмнө нь сүмтэй холбоотой байсан бол одоо сүм болон сургуулиас хараат бус болжээ.

== Үүсэл, зорилго ==
Тус сургууль нь 1939 онд [https://sv.m.wikipedia.org/wiki/Hugo_Hammarstr%C3%B6m Хюго Хаммарстрём] (1891-1974)-ийн санаачилгаар үүсгэн байгуулагдсан бөгөөд Английн Кингс коллеж, Кэмбриджийн сургууль, Дие Штэдтише Сингсчуле, Германы Аугсбург, Дани улсын Копенгагены хөвгүүдийн найрал дуу зэрэг загвар өмсөгчдөд тулгуурлан Шведэд хөгжмийн анхны хичээлүүдийг явуулж байжээ. Үүний зорилго нь хөгжимд дуртай сурагчдад дуулах, санаа алдах, найрал дууны дуулах гэх мэт нэмэлт сургалт явуулах явдал байв. Хаммарстрём хөгжмийн сургууль дахь ажлаа үргэлжлүүлжээ.

Стокхольм</text>
      <sha1>3yppibrtake17rr6wxnajja64b67v0e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855318</id>
      <parentid>855317</parentid>
      <timestamp>2026-05-02T09:27:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>StarDeg</username>
        <id>12146</id>
      </contributor>
      <origin>855318</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2400" sha1="r2uantoppjnkfle0jxbt57rhy65drog" xml:space="preserve">[[File:Adolf Fredriks musikklasser.jpg|thumb| Адольф Фредрикийн хөгжмийн сургууль]]
== Адольф Фредрикийн хөгжмийн сургууль ==
Адольф Фредрикийн нэрэмжит хөгжмийн сургууль нь Шведийн Стокгольм хотын ерөнхий боловсролын дунд сургууль бөгөөд найрал дууны хөгжимд голлон анхаардаг бөгөөд дуулах болон хөгжмийн ур чадварын шалгалтанд үндэслэн өндөр өрсөлдөөнтэй элсэлт авдаг. Тус сургууль нь олон улсын стандартад нийцсэн хоёр кампус, гурван залуу найрал дуутай. Олон мэргэжлийн хөгжимчид төгсөгчид байдаг.

== Найрал дуу ==
Адольф Фредрикийн залуучуудын найрал дуу нь Адольф Фредрикийн сүмийн нэг хэсэг бөгөөд зөвхөн нэрээрээ л сургуультай ижил төстэй байдаг. Адольф Фредрикс Мадригалкор өмнө нь сүмтэй холбоотой байсан бол одоо сүм болон сургуулиас хараат бус болжээ.

== Үүсэл, зорилго ==
Тус сургууль нь 1939 онд [https://sv.m.wikipedia.org/wiki/Hugo_Hammarstr%C3%B6m Хюго Хаммарстрём] (1891-1974)-ийн санаачилгаар үүсгэн байгуулагдсан бөгөөд Английн Кингс коллеж, Кэмбриджийн сургууль, Дие Штэдтише Сингсчуле, Германы Аугсбург, Дани улсын Копенгагены хөвгүүдийн найрал дуу зэрэг загвар өмсөгчдөд тулгуурлан Шведэд хөгжмийн анхны хичээлүүдийг явуулж байжээ. Үүний зорилго нь хөгжимд дуртай сурагчдад дуулах, санаа алдах, найрал дууны дуулах гэх мэт нэмэлт сургалт явуулах явдал байв. Хаммарстрём хөгжмийн сургууль дахь ажлаа үргэлжлүүлжээ.
[[Ангилал:Стокхольм]]</text>
      <sha1>r2uantoppjnkfle0jxbt57rhy65drog</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Батжаргалын Заяабал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145953</id>
    <revision>
      <id>855291</id>
      <parentid>854120</parentid>
      <timestamp>2026-05-02T03:56:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MongolEditor2026</username>
        <id>103976</id>
      </contributor>
      <comment>Ангилал нэмэв.</comment>
      <origin>855291</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10547" sha1="suv6hf6ty6fjwe504pv0ytofjm9078d" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name = Батжаргалын Заяабал
| image = Batjargalyn_Zayaabal_portrait_2025.jpg
| caption = Б. Заяабал, 2025 он
}}

'''Батжаргалын Заяабал''' 1976 онд Увс аймгийн Өмнөговь суманд төрсөн. Тэрээр Монголын улс төрч бөгөөд 2024 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүнээр ажиллаж байна.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Сонгууль 2024: Батжаргалын ЗАЯАБАЛ |url=https://ikon.mn/elections/2024/candidate/5907/m |website=iKon.MN |access-date=2026-04-16 |language=mn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;parliament&quot;&gt;{{cite web |title=Батжаргалын Заяабал |url=https://www.parliament.mn/cv/344/ |website=Монгол Улсын Их Хурал |access-date=2026-04-16 |language=mn}}&lt;/ref&gt; Өмнө нь Төрийн өмчийн хорооны дарга, Татварын ерөнхий газрын даргаар ажиллаж байсан.&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Б.Заяабал: Монгол Улс НӨАТ-аар бусад орноос дарамт багатай |url=https://ikon.mn/n/2nbo |work=iKon.MN |date=2022-08-25 |access-date=2026-04-16 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

== Намтар ==

=== Боловсрол ===
1984–1994 онд Увс аймгийн Улаангом сумын 1 дүгээр арван жилийн сургуульд суралцаж төгссөн.&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt; 1994–1998 онд Монгол Улсын Их Сургуулийн Эдийн засгийн сургуулийг санхүү, эдийн засагч мэргэжлээр төгссөн.&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt; 2005–2008 онд АНУ-ын Жорж Мейсоны их сургуульд төрийн бодлогын магистрын зэрэг хамгаалсан.&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt; 2013–2016 онд Монгол Улсын Их Сургуулийн Хууль зүйн сургуулийг эрх зүйч мэргэжлээр төгссөн.&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;

=== Ажилласан байдал ===
* 1999 оны 7 сар – 1999 оны 12 сар: Улсын Их Хурлын гишүүний туслах&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;
* 2002 оны 2 сар – 2004 оны 12 сар: Дэлхийн банкны Өрхийн амьжиргааг дэмжих хөтөлбөрт төслийн ажилтан&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;
* 2008 оны 6 сар – 2008 оны 9 сар: Түлш, эрчим хүчний яамны Төрийн захиргаа, удирдлагын газрын Хяналт-шинжилгээ, мониторингийн хэлтсийн дарга&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;
* 2008 оны 9 сар – 2010 оны 4 сар: Эрдэс баялаг, эрчим хүчний яамны Хяналт-шинжилгээ, үнэлгээний газрын дарга&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;
* 2010 оны 4 сар – 2012 оны 2 сар: Төрийн өмчийн хорооны Төр, хувийн хэвшлийн түншлэлийн концессын газрын дарга&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;
* 2012 оны 2 сар – 2012 оны 7 сар: Төрийн өмчийн хорооны дарга&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;
* 2012 оны 8 сар – 2015 оны 5 сар: Улсын Их Хурлын гишүүний зөвлөх&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;
* 2015 оны 5 сар – 2015 оны 10 сар: Татварын ерөнхий газрын дэд дарга&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;
* 2015 оны 10 сар – 2016 оны 8 сар: Улсын Их Хурлын гишүүний зөвлөх&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;
* 2016 оны 8 сар – 2019 оны 1 сар: Татварын ерөнхий газрын дэд дарга&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;
* 2019 оны 1 сар – 2023 оны 12 сар: Татварын ерөнхий газрын дарга&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;
* 2024 оны 1 сар – 2024 оны 5 сар: Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын даргын зөвлөх&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;
* 2024 оны 7 сараас: Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн&lt;ref&gt;{{cite web |title=Сонгууль 2024: Батжаргалын ЗАЯАБАЛ |url=https://ikon.mn/elections/2024/candidate/5907/m |website=iKon.MN |access-date=2026-04-16 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

=== Улс төрийн үйл ажиллагаа, байр суурь ===
2024 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар 2-р тойрогт Монгол Ардын Намаас нэр дэвшин 67,321 санал буюу 47.7 хувийн санал авч сонгогдсон.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Сонгууль 2024: Батжаргалын ЗАЯАБАЛ |url=https://ikon.mn/elections/2024/candidate/5907/m |website=iKon.MN |access-date=2026-04-16 |language=mn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Иргэдээс хамгийн олон санал авсан 10 нэр дэвшигч |url=https://itoim.mn/a/2024/06/29/election/clo?708fb003ef258feeb9c302155d61581b |work=iToim.mn |date=2024-06-29 |access-date=2026-04-16 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

2024 оноос Төсвийн байнгын хороо, Эдийн засгийн байнгын хорооны гишүүнээр ажиллаж байна.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Танилцуулга |url=https://www.parliament.mn/cv/?departmentId=5 |website=Монгол Улсын Их Хурал |access-date=2026-04-16 |language=mn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Танилцуулга |url=https://www.parliament.mn/cv/?departmentId=6 |website=Монгол Улсын Их Хурал |access-date=2026-04-16 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

2022 онд iKon.mn сайтад нийтлэгдсэн ярилцлагад түүнийг Татварын ерөнхий газрын даргаар дурдсан байна.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Б.Заяабал: Монгол Улс НӨАТ-аар бусад орноос дарамт багатай |url=https://ikon.mn/n/2nbo |work=iKon.MN |date=2022-08-25 |access-date=2026-04-16 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

2023 онд iKon.mn сайтад нийтлэгдсэн ярилцлагад тэрээр татварын албаны цахимжилт болон татвар төлөлт үндсэндээ 100 хувь цахим хэлбэрт шилжсэн талаар байр сууриа илэрхийлсэн байна.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Б.Заяабал: Татвар 100% цахимжсанаар татварын байцаагч таньдаг байх шаардлагагүй болсон |url=https://ikon.mn/opinion/310z |work=iKon.MN |date=2023-12-13 |access-date=2026-04-16 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

2022 онд Eguur.mn сайтад нийтлэгдсэн ярилцлагад түүнийг татварын алба 100 хувь цахим болсон, иргэнтэй холбоотой мэдээллийг Ebarimt, аж ахуйн нэгжийн мэдээллийг Etax системд нэгтгэсэн талаар дурдсан байна.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Б.Заяабал: Татварын алба бүрэн цахимжсан. Бүх үйлчилгээг Ebarimt, Etax системээр авна |url=https://eguur.mn/407909/ |work=Eguur.mn |access-date=2026-04-16 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

2020 онд Peak.mn сайтад нийтлэгдсэн мэдээлэлд E-Mongolia системд татварын 34 үйлчилгээг байршуулсан талаар түүний мэдэгдлийг эш татсан байна.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Б.Заяабал: E-MONGOLIA-д одоогоор татварын 34 үйлчилгээг байршуулаад байна |url=https://peak.mn/news/bzayaabal-e-mongolia-d-odoogoor-tatwariin-34-uilchilgeeg-bairshuulaad-baina |work=Peak.mn |date=2020-09-09 |access-date=2026-04-16 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

2024 онд Time.mn сайтад нийтлэгдсэн ярилцлагад түүний НӨАТ-ын бодлоготой холбоотой байр суурийг нийтэлсэн байна.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Б.Заяабал: НӨАТ-аар маш том хэмжээний өөрчлөлт хийх нь улс орны хувьд өндөр эрсдэлтэй |url=https://time.mn/n/78303 |work=Time.mn |access-date=2026-04-16 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

2025 онд GoGo.mn сайтад нийтлэгдсэн мэдээнд түүнийг Улсын Их Хурлын гишүүнээр эш татан мэдээлсэн байна.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Б.Заяабал: Монгол Улсыг авч явах чадвартай хүн МАН-д олон бий, жишээ нь Г.Занданшатар |url=https://gogo.mn/r/1eek3 |work=GoGo.mn |date=2025-06-09 |access-date=2026-04-16 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

Санхүүгийн хоршооны тухай хуулийн төслийг Улсын Их Хурлын гишүүн Д.Үүрийнтуяа, Б.Заяабал нар хамтран санаачилсан.&lt;ref&gt;{{cite news |title=УИХ-ын чуулганы үдээс хойших хуралдаан эхэлж, Санхүүгийн хоршооны тухай хуулийн төслийг хэлэлцэж эхэллээ |url=https://news.mn/r/2859715/ |work=News.mn |access-date=2026-04-16 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

2026 онд Zuv.mn сайтад нийтлэгдсэн тодруулгад тэрээр Ерөнхийлөгчийн санаачилсан хуулийг хэлэлцэхийг дэмжих байр суурь илэрхийлсэн байна.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Б.Заяабал: Ерөнхийлөгчийн санаачилсан хуулийг хэлэлцэхийг дэмжих хэрэгтэй |url=https://zuv.mn/1fd7 |work=Zuv.mn |date=2026-04-16 |access-date=2026-04-16 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

== Гадаад холбоос ==
* [https://www.parliament.mn/cv/344/ Монгол Улсын Их Хурлын цахим хуудас дахь танилцуулга]

[[Ангилал:1976 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Монголын улс төрч]]
[[Ангилал:Увс аймаг]]
[[Ангилал:Эдийн засаг]]
[[Ангилал:Парламентын гишүүн]]
[[Ангилал:Татвар]]
[[Ангилал:Эрх зүй]]
[[Ангилал:Ховд аймаг]]
[[Ангилал:Говь-Алтай аймаг]]
[[Ангилал:Завхан аймаг]]
[[Ангилал:Санхүү]]</text>
      <sha1>suv6hf6ty6fjwe504pv0ytofjm9078d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855292</id>
      <parentid>855291</parentid>
      <timestamp>2026-05-02T03:58:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MongolEditor2026</username>
        <id>103976</id>
      </contributor>
      <comment>Ангилал нэмж цэгцлэв.</comment>
      <origin>855292</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10547" sha1="4ot1ett3kbzqkx4o4ksbop3xnnm384k" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name = Батжаргалын Заяабал
| image = Batjargalyn_Zayaabal_portrait_2025.jpg
| caption = Б. Заяабал, 2025 он
}}

'''Батжаргалын Заяабал''' 1976 онд Увс аймгийн Өмнөговь суманд төрсөн. Тэрээр Монголын улс төрч бөгөөд 2024 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүнээр ажиллаж байна.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Сонгууль 2024: Батжаргалын ЗАЯАБАЛ |url=https://ikon.mn/elections/2024/candidate/5907/m |website=iKon.MN |access-date=2026-04-16 |language=mn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;parliament&quot;&gt;{{cite web |title=Батжаргалын Заяабал |url=https://www.parliament.mn/cv/344/ |website=Монгол Улсын Их Хурал |access-date=2026-04-16 |language=mn}}&lt;/ref&gt; Өмнө нь Төрийн өмчийн хорооны дарга, Татварын ерөнхий газрын даргаар ажиллаж байсан.&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Б.Заяабал: Монгол Улс НӨАТ-аар бусад орноос дарамт багатай |url=https://ikon.mn/n/2nbo |work=iKon.MN |date=2022-08-25 |access-date=2026-04-16 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

== Намтар ==

=== Боловсрол ===
1984–1994 онд Увс аймгийн Улаангом сумын 1 дүгээр арван жилийн сургуульд суралцаж төгссөн.&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt; 1994–1998 онд Монгол Улсын Их Сургуулийн Эдийн засгийн сургуулийг санхүү, эдийн засагч мэргэжлээр төгссөн.&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt; 2005–2008 онд АНУ-ын Жорж Мейсоны их сургуульд төрийн бодлогын магистрын зэрэг хамгаалсан.&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt; 2013–2016 онд Монгол Улсын Их Сургуулийн Хууль зүйн сургуулийг эрх зүйч мэргэжлээр төгссөн.&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;

=== Ажилласан байдал ===
* 1999 оны 7 сар – 1999 оны 12 сар: Улсын Их Хурлын гишүүний туслах&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;
* 2002 оны 2 сар – 2004 оны 12 сар: Дэлхийн банкны Өрхийн амьжиргааг дэмжих хөтөлбөрт төслийн ажилтан&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;
* 2008 оны 6 сар – 2008 оны 9 сар: Түлш, эрчим хүчний яамны Төрийн захиргаа, удирдлагын газрын Хяналт-шинжилгээ, мониторингийн хэлтсийн дарга&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;
* 2008 оны 9 сар – 2010 оны 4 сар: Эрдэс баялаг, эрчим хүчний яамны Хяналт-шинжилгээ, үнэлгээний газрын дарга&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;
* 2010 оны 4 сар – 2012 оны 2 сар: Төрийн өмчийн хорооны Төр, хувийн хэвшлийн түншлэлийн концессын газрын дарга&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;
* 2012 оны 2 сар – 2012 оны 7 сар: Төрийн өмчийн хорооны дарга&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;
* 2012 оны 8 сар – 2015 оны 5 сар: Улсын Их Хурлын гишүүний зөвлөх&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;
* 2015 оны 5 сар – 2015 оны 10 сар: Татварын ерөнхий газрын дэд дарга&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;
* 2015 оны 10 сар – 2016 оны 8 сар: Улсын Их Хурлын гишүүний зөвлөх&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;
* 2016 оны 8 сар – 2019 оны 1 сар: Татварын ерөнхий газрын дэд дарга&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;
* 2019 оны 1 сар – 2023 оны 12 сар: Татварын ерөнхий газрын дарга&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;
* 2024 оны 1 сар – 2024 оны 5 сар: Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын даргын зөвлөх&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;
* 2024 оны 7 сараас: Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн&lt;ref&gt;{{cite web |title=Сонгууль 2024: Батжаргалын ЗАЯАБАЛ |url=https://ikon.mn/elections/2024/candidate/5907/m |website=iKon.MN |access-date=2026-04-16 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

=== Улс төрийн үйл ажиллагаа, байр суурь ===
2024 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар 2-р тойрогт Монгол Ардын Намаас нэр дэвшин 67,321 санал буюу 47.7 хувийн санал авч сонгогдсон.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Сонгууль 2024: Батжаргалын ЗАЯАБАЛ |url=https://ikon.mn/elections/2024/candidate/5907/m |website=iKon.MN |access-date=2026-04-16 |language=mn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Иргэдээс хамгийн олон санал авсан 10 нэр дэвшигч |url=https://itoim.mn/a/2024/06/29/election/clo?708fb003ef258feeb9c302155d61581b |work=iToim.mn |date=2024-06-29 |access-date=2026-04-16 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

2024 оноос Төсвийн байнгын хороо, Эдийн засгийн байнгын хорооны гишүүнээр ажиллаж байна.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Танилцуулга |url=https://www.parliament.mn/cv/?departmentId=5 |website=Монгол Улсын Их Хурал |access-date=2026-04-16 |language=mn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Танилцуулга |url=https://www.parliament.mn/cv/?departmentId=6 |website=Монгол Улсын Их Хурал |access-date=2026-04-16 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

2022 онд iKon.mn сайтад нийтлэгдсэн ярилцлагад түүнийг Татварын ерөнхий газрын даргаар дурдсан байна.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Б.Заяабал: Монгол Улс НӨАТ-аар бусад орноос дарамт багатай |url=https://ikon.mn/n/2nbo |work=iKon.MN |date=2022-08-25 |access-date=2026-04-16 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

2023 онд iKon.mn сайтад нийтлэгдсэн ярилцлагад тэрээр татварын албаны цахимжилт болон татвар төлөлт үндсэндээ 100 хувь цахим хэлбэрт шилжсэн талаар байр сууриа илэрхийлсэн байна.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Б.Заяабал: Татвар 100% цахимжсанаар татварын байцаагч таньдаг байх шаардлагагүй болсон |url=https://ikon.mn/opinion/310z |work=iKon.MN |date=2023-12-13 |access-date=2026-04-16 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

2022 онд Eguur.mn сайтад нийтлэгдсэн ярилцлагад түүнийг татварын алба 100 хувь цахим болсон, иргэнтэй холбоотой мэдээллийг Ebarimt, аж ахуйн нэгжийн мэдээллийг Etax системд нэгтгэсэн талаар дурдсан байна.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Б.Заяабал: Татварын алба бүрэн цахимжсан. Бүх үйлчилгээг Ebarimt, Etax системээр авна |url=https://eguur.mn/407909/ |work=Eguur.mn |access-date=2026-04-16 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

2020 онд Peak.mn сайтад нийтлэгдсэн мэдээлэлд E-Mongolia системд татварын 34 үйлчилгээг байршуулсан талаар түүний мэдэгдлийг эш татсан байна.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Б.Заяабал: E-MONGOLIA-д одоогоор татварын 34 үйлчилгээг байршуулаад байна |url=https://peak.mn/news/bzayaabal-e-mongolia-d-odoogoor-tatwariin-34-uilchilgeeg-bairshuulaad-baina |work=Peak.mn |date=2020-09-09 |access-date=2026-04-16 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

2024 онд Time.mn сайтад нийтлэгдсэн ярилцлагад түүний НӨАТ-ын бодлоготой холбоотой байр суурийг нийтэлсэн байна.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Б.Заяабал: НӨАТ-аар маш том хэмжээний өөрчлөлт хийх нь улс орны хувьд өндөр эрсдэлтэй |url=https://time.mn/n/78303 |work=Time.mn |access-date=2026-04-16 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

2025 онд GoGo.mn сайтад нийтлэгдсэн мэдээнд түүнийг Улсын Их Хурлын гишүүнээр эш татан мэдээлсэн байна.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Б.Заяабал: Монгол Улсыг авч явах чадвартай хүн МАН-д олон бий, жишээ нь Г.Занданшатар |url=https://gogo.mn/r/1eek3 |work=GoGo.mn |date=2025-06-09 |access-date=2026-04-16 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

Санхүүгийн хоршооны тухай хуулийн төслийг Улсын Их Хурлын гишүүн Д.Үүрийнтуяа, Б.Заяабал нар хамтран санаачилсан.&lt;ref&gt;{{cite news |title=УИХ-ын чуулганы үдээс хойших хуралдаан эхэлж, Санхүүгийн хоршооны тухай хуулийн төслийг хэлэлцэж эхэллээ |url=https://news.mn/r/2859715/ |work=News.mn |access-date=2026-04-16 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

2026 онд Zuv.mn сайтад нийтлэгдсэн тодруулгад тэрээр Ерөнхийлөгчийн санаачилсан хуулийг хэлэлцэхийг дэмжих байр суурь илэрхийлсэн байна.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Б.Заяабал: Ерөнхийлөгчийн санаачилсан хуулийг хэлэлцэхийг дэмжих хэрэгтэй |url=https://zuv.mn/1fd7 |work=Zuv.mn |date=2026-04-16 |access-date=2026-04-16 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

== Гадаад холбоос ==
* [https://www.parliament.mn/cv/344/ Монгол Улсын Их Хурлын цахим хуудас дахь танилцуулга]

[[Ангилал:1976 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Монголын улс төрч]]
[[Ангилал:Парламентын гишүүн]]
[[Ангилал:Эдийн засаг]]
[[Ангилал:Санхүү]]
[[Ангилал:Татвар]]
[[Ангилал:Эрх зүй]]
[[Ангилал:Ховд аймаг]]
[[Ангилал:Увс аймаг]]
[[Ангилал:Говь-Алтай аймаг]]
[[Ангилал:Завхан аймаг]]</text>
      <sha1>4ot1ett3kbzqkx4o4ksbop3xnnm384k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эерэг сэтгэл засал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146198</id>
    <revision>
      <id>855277</id>
      <parentid>855192</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T17:17:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anastasiya Volkovaa</username>
        <id>104270</id>
      </contributor>
      <comment>/* Үүсгэн байгулагчийн тухай */</comment>
      <origin>855277</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10273" sha1="m8hfjoefbi2wul16cerytub5kwzt2kp" xml:space="preserve">[[Файл:PPT_logo_sign.png|right|thumb|Figure 1. Positive and Transcultural Psychotherapy (ЭСЗ after N. Peseschkian since 1977)]]
'''Эерэг сэтгэл засал''' ({{langx|en|Positive Psychotherapy}}) нь 1968 оноос Германд боловсруулагдасан сэтгэл заслын арга юм. Энэ аргыг сэтгэцийн эмч, сэтгэл засалч [[:en:Nossrat Peseschkian|Носсрат Пезешкиан]] бусадтай хамтран боловсруулсан. 1977 оноос энэхүү аргыг Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) хэмээн нэрлэх болсон. ЭСЗ нь хүний мөн чанарын тухай эерэг ойлголтод үндэслэсэн хүмүүнлэг, психодинамик сэтгэл засал мөн. Хүмүүнлэг, системчилсэн, психодинамик, танин мэдэхүйн зан үйлийн сэтгэл заслын элементүүдийг багтаасан цогц арга барил юм. 2026 оны байдлаар 22 гаруй улсад ЭСЗ-ын төв ажиллаж, сургалтууд явагдаж байна. ЭСЗ-ыг эерэг сэтгэл зүйтэй андуурч болохгүй.&lt;ref&gt;''Theo A. Cope (July 2014). [https://www.ijp.org.uk/shop/productlist.php?category=18&amp;secondary=55 &quot;Positive Psychotherapy: 'Let the Truth be Told'&quot;]. International Journal of Psychotherapy. '''18''' (2).''&lt;/ref&gt;

== Тодорхойлолт ==
Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) нь 1970-1980-аад оны үед Носсрат Пезешкианы боловсруулсан сэтгэл заслын арга юм&lt;ref&gt;Peseschkian N. Schatten auf der Sonnenuhr: Erziehung, Selbsthilfe, Psychotherapie. Wiesbaden: Verlag Medical Tribune; 1974.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Peseschkian N. Positive Psychotherapie. Theorie und Praxis einer neuen Methode. Frankfurt: Fischer; 1977.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977).&lt;/ref&gt;. Анх &quot;Ялгаварлах дүн шинжилгээ&quot; гэж нэрлэж байгаад 1977 онд Пезешкиан бүтээлээ хэвлүүлснээс хойш ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ гэх болсон. Пезешкианы бүтээл 1987 онд англи хэл рүү орчуулагдсан. ЭСЗ дахь &quot;positive&quot; (латинаар positivus) гэсэн нэр томъёо нь хүний амьдралын туршлагын жинхэнэ, бодит, тодорхой талууд гэсэн утгаар хэрэглэгддэг. Эерэг сэтгэл заслын гол зорилго нь өвчтөн болон үйлчлүүлэгчийн чадвар, хүч чадал, нөөц, далд боломжуудыг өөрт нь ухамсарлуулах, хөгжүүлэхэд нь туслах явдал юм. Энэ арга нь сэтгэл заслын янз бүрийн чиглэлийн элементийг нэгтгэдэг. Энд:
* хүний мөн чанарт болон сэтгэл заслыг үйлчлүүлэгчтэй хамтран, хоршин хийх явцад хүмүүнлэгээр хандах хандлга,
* сэтгэцийн болон психосоматик эмгэгийн талаарх психодинамик ойлголт,
* гэр бүл, соёл, ажил төрөл болон орчин, өөртөө туслах дадлага ажлын онцлогийг харгалзаж үздэг системчилсэн хандлага,
* сэтгэл заслын бусад чиглэлийн техник аргуудыг нэгтгэсэн, зорилгодоо хүргэхэд чиглэсэн 5 алхамт/үе шатны сэтгэл заслын үйл явц&lt;ref&gt;Henrichs, C., Hum, G. (2020). Positive Psychotherapy and other psychotherapeutic methods. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 401–408), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;.
ЭСЗ нь дэлхийн 20 гаруй соёлыг ажиглан судалсан судалгаанд тулгуурлан, зөрчилдөөн болон нөөц, боломжид илүүтэй төвлөрдөгөөрөө онцлог&lt;ref&gt;Remmers, A. (2020). Theoretical Foundations and Roots of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 297–308), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;. ЭСЗ нь танин мэдэхүйн зан үйлийн заслын гарт арга болон үйл явцад чиглэсэн аналитик сэтгэл засал хоёрын дунд оршдог. ЭСЗ нь оношилгоо, засал, заслын дараа өөртөө туслах болон сургалтандаа хагас бүтэцтэй хандлагыг ашигладаг.

== Үүсгэн байгулагчийн тухай ==
[[file:Nossrat Peseschkian 2010 03 31.jpg|thumb|Figure 2. Dr. Nossrat Peseschkian]]

Эерэг сэтгэл заслыг үндэслэгч профессор Носсрат Пезешкиан бол Иран гаралтай Германы сэтгэцийн эмч, мэдрэл судлаач, сэтгэл засалч, психосоматик анагаах ухааны мэргэжилтэн. 1960-аад оны сүүл, 1970-аад оны эхэн үед тэрээр янз бүрийн эх сурвалж, эрдэмтэн, бүтээлүүдийг судлан санаа авчээ. Тухайлбал,
* хүмүүнлэгийн сэтгэл зүйг болон түүний дараагийн дэвшлүүдийг бий болгосон тухайн цаг үеийн онцлог,
* Виктор Франкл, Якоб Л.Морено, Хайнрих Менг зэрэг нэр хүндтэй, нөлөө бүхий сэтгэл засалч, сэтгэцийн эмч нартай тогтоосон хувийн харилцаа холбоо,
* Бахай шашны хүмүүнлэг, нэгдмэл зарчим, үнэт зүйлс,
* Тэр үеийн Германы психоаналистууд болон зан үйлийн сэтгэл зсалч нарын хоорондын зөрчилдөөний сөрөг туршлагаас үүдэн нэгдсэн арга барилыг бий болгох хүсэл,
* Соёлын мэдрэмжтэй арга зүйн эрэл хайгуулаас үүдэлтэй 20 гаруй соёлын хүрээнд хийсэн соёлын онцлогийн ажиглалтууд.
Носсрат Пезешкианы амьдралын түүх, хувийн шинж чанар нь энэ хандлагыг бий болгоход болон цаашаа хөгжүүлэхэд ихээхэн нөлөөлсөн. Пезешкианы намтрыг бичсэн зохиолч түүнийг &quot;хоёр ертөнцийн хооронд аялагч&quot; гэж тодорхойлсон &lt;ref&gt;7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.&lt;/ref&gt; бөгөөд намтарчилсан ном нь “Дорно ба Баруун” гэсэн дэд гарчигтай.
Эерэг сэтгэл заслыг хөгжүүлэхэд түлхэц болсон гол зүйл нь 1954 оноос Европт амьдрахдаа төрөл бүрийн соёлын зан үйл, зан заншил, хандлагын ялгааг маш сайн ухаарсан иран хүний туршлага байсан хэмээн Пезешкиан хэлсэн байдаг.

Бага насандаа Бахаи шашинтан байсан тэрээр бахайн зан заншил нь лалын, христийн болон иудейн шашинтай багш, хамтран суралцаж байсан оюутнуудын зан заншлаас ялгаатай байгааг ажиглаж, ухамсарлаж эхэлсэн. Энэ туршлага нь түүнийг шашин болон хүмүүсийн хоорондын харилцааны талаар эргэцүүлэн бодоход хүргэж, энэ хандлага нь ертөнцийг үзэх үзэл, гэр бүлийн үзэл баримтлалаас үүдэлтэй гэдэг ойлголт руу хөтөлсөн. Пезешкиан анагаахын мэргэжлээр суралцах хугацаандаа сэтгэц, мэдрэл, сэтгэл заслын янз бүрийн арга хоорондоо сөргөлдөж буйг нотолсон бөгөөд ийнхүү нотолсон нь шашин хоорондын болон хүн хоорондын хэвшмэл, өрөөсгөл ойлголтоос татгалзах ёстойг ойлгуулжээ. Энэ туршлага болон, Баруунд эрэгтэй, эмэгтэй хүмүүсийн тэгш байдал гэх мэт ойлголтыг үргэлж үнэлж баршгүй гэж үздэг байсан нь адил үзэлтэй Пезешкианд тав тухтай байдлыг мэдрэхэд нь тусалсан&lt;ref&gt;7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.&lt;/ref&gt;.

Эерэг сэтгэл засал нь Курт Голдштейн, Абрахам Маслоу, Карл Рожерс зэрэг анхдагчдын суурийг нь тавьсан хүмүүнлэг сэтгэл судлал, сэтгэл зүйн эмчилгээнээс үндэстэй. Суралцах хугацаандаа Носсрат Пезешкиан Хайнрих Менг, Виктор Франкл, Жейкоб Леви Морено зэрэг нэрт сэтгэл засалчидтай биечлэн уулзсан нь түүнд гүн гүнзгий сэтгэгдэл үлдээжээ.</text>
      <sha1>m8hfjoefbi2wul16cerytub5kwzt2kp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855278</id>
      <parentid>855277</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T17:21:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anastasiya Volkovaa</username>
        <id>104270</id>
      </contributor>
      <comment>/* Үүсгэн байгулагчийн тухай */</comment>
      <origin>855278</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10373" sha1="sescmur4tl59j4r4n8npyazpnug8sc3" xml:space="preserve">[[Файл:PPT_logo_sign.png|right|thumb|Figure 1. Positive and Transcultural Psychotherapy (ЭСЗ after N. Peseschkian since 1977)]]
'''Эерэг сэтгэл засал''' ({{langx|en|Positive Psychotherapy}}) нь 1968 оноос Германд боловсруулагдасан сэтгэл заслын арга юм. Энэ аргыг сэтгэцийн эмч, сэтгэл засалч [[:en:Nossrat Peseschkian|Носсрат Пезешкиан]] бусадтай хамтран боловсруулсан. 1977 оноос энэхүү аргыг Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) хэмээн нэрлэх болсон. ЭСЗ нь хүний мөн чанарын тухай эерэг ойлголтод үндэслэсэн хүмүүнлэг, психодинамик сэтгэл засал мөн. Хүмүүнлэг, системчилсэн, психодинамик, танин мэдэхүйн зан үйлийн сэтгэл заслын элементүүдийг багтаасан цогц арга барил юм. 2026 оны байдлаар 22 гаруй улсад ЭСЗ-ын төв ажиллаж, сургалтууд явагдаж байна. ЭСЗ-ыг эерэг сэтгэл зүйтэй андуурч болохгүй.&lt;ref&gt;''Theo A. Cope (July 2014). [https://www.ijp.org.uk/shop/productlist.php?category=18&amp;secondary=55 &quot;Positive Psychotherapy: 'Let the Truth be Told'&quot;]. International Journal of Psychotherapy. '''18''' (2).''&lt;/ref&gt;

== Тодорхойлолт ==
Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) нь 1970-1980-аад оны үед Носсрат Пезешкианы боловсруулсан сэтгэл заслын арга юм&lt;ref&gt;Peseschkian N. Schatten auf der Sonnenuhr: Erziehung, Selbsthilfe, Psychotherapie. Wiesbaden: Verlag Medical Tribune; 1974.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Peseschkian N. Positive Psychotherapie. Theorie und Praxis einer neuen Methode. Frankfurt: Fischer; 1977.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977).&lt;/ref&gt;. Анх &quot;Ялгаварлах дүн шинжилгээ&quot; гэж нэрлэж байгаад 1977 онд Пезешкиан бүтээлээ хэвлүүлснээс хойш ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ гэх болсон. Пезешкианы бүтээл 1987 онд англи хэл рүү орчуулагдсан. ЭСЗ дахь &quot;positive&quot; (латинаар positivus) гэсэн нэр томъёо нь хүний амьдралын туршлагын жинхэнэ, бодит, тодорхой талууд гэсэн утгаар хэрэглэгддэг. Эерэг сэтгэл заслын гол зорилго нь өвчтөн болон үйлчлүүлэгчийн чадвар, хүч чадал, нөөц, далд боломжуудыг өөрт нь ухамсарлуулах, хөгжүүлэхэд нь туслах явдал юм. Энэ арга нь сэтгэл заслын янз бүрийн чиглэлийн элементийг нэгтгэдэг. Энд:
* хүний мөн чанарт болон сэтгэл заслыг үйлчлүүлэгчтэй хамтран, хоршин хийх явцад хүмүүнлэгээр хандах хандлга,
* сэтгэцийн болон психосоматик эмгэгийн талаарх психодинамик ойлголт,
* гэр бүл, соёл, ажил төрөл болон орчин, өөртөө туслах дадлага ажлын онцлогийг харгалзаж үздэг системчилсэн хандлага,
* сэтгэл заслын бусад чиглэлийн техник аргуудыг нэгтгэсэн, зорилгодоо хүргэхэд чиглэсэн 5 алхамт/үе шатны сэтгэл заслын үйл явц&lt;ref&gt;Henrichs, C., Hum, G. (2020). Positive Psychotherapy and other psychotherapeutic methods. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 401–408), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;.
ЭСЗ нь дэлхийн 20 гаруй соёлыг ажиглан судалсан судалгаанд тулгуурлан, зөрчилдөөн болон нөөц, боломжид илүүтэй төвлөрдөгөөрөө онцлог&lt;ref&gt;Remmers, A. (2020). Theoretical Foundations and Roots of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 297–308), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;. ЭСЗ нь танин мэдэхүйн зан үйлийн заслын гарт арга болон үйл явцад чиглэсэн аналитик сэтгэл засал хоёрын дунд оршдог. ЭСЗ нь оношилгоо, засал, заслын дараа өөртөө туслах болон сургалтандаа хагас бүтэцтэй хандлагыг ашигладаг.

== Үүсгэн байгулагчийн тухай ==
[[file:Nossrat Peseschkian 2010 03 31.jpg|thumb|Figure 2. Dr. Nossrat Peseschkian]]

Эерэг сэтгэл заслыг үндэслэгч профессор Носсрат Пезешкиан бол Иран гаралтай Германы сэтгэцийн эмч, мэдрэл судлаач, сэтгэл засалч, психосоматик анагаах ухааны мэргэжилтэн. 1960-аад оны сүүл, 1970-аад оны эхэн үед тэрээр янз бүрийн эх сурвалж, эрдэмтэн, бүтээлүүдийг судлан санаа авчээ. Тухайлбал,
* хүмүүнлэгийн сэтгэл зүйг болон түүний дараагийн дэвшлүүдийг бий болгосон тухайн цаг үеийн онцлог,
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Viktor%20Frankl Виктор Франкл], [https://en.wikipedia.org/wiki/Jacob%20L.%20Moreno Якоб Л.Морено], Хайнрих Менг зэрэг нэр хүндтэй, нөлөө бүхий сэтгэл засалч, сэтгэцийн эмч нартай тогтоосон хувийн харилцаа холбоо,
* Бахай шашны хүмүүнлэг, нэгдмэл зарчим, үнэт зүйлс,
* Тэр үеийн Германы психоаналистууд болон зан үйлийн сэтгэл зсалч нарын хоорондын зөрчилдөөний сөрөг туршлагаас үүдэн нэгдсэн арга барилыг бий болгох хүсэл,
* Соёлын мэдрэмжтэй арга зүйн эрэл хайгуулаас үүдэлтэй 20 гаруй соёлын хүрээнд хийсэн соёлын онцлогийн ажиглалтууд.
Носсрат Пезешкианы амьдралын түүх, хувийн шинж чанар нь энэ хандлагыг бий болгоход болон цаашаа хөгжүүлэхэд ихээхэн нөлөөлсөн. Пезешкианы намтрыг бичсэн зохиолч түүнийг &quot;хоёр ертөнцийн хооронд аялагч&quot; гэж тодорхойлсон &lt;ref&gt;7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.&lt;/ref&gt; бөгөөд намтарчилсан ном нь “Дорно ба Баруун” гэсэн дэд гарчигтай.
Эерэг сэтгэл заслыг хөгжүүлэхэд түлхэц болсон гол зүйл нь 1954 оноос Европт амьдрахдаа төрөл бүрийн соёлын зан үйл, зан заншил, хандлагын ялгааг маш сайн ухаарсан иран хүний туршлага байсан хэмээн Пезешкиан хэлсэн байдаг.

Бага насандаа Бахаи шашинтан байсан тэрээр бахайн зан заншил нь лалын, христийн болон иудейн шашинтай багш, хамтран суралцаж байсан оюутнуудын зан заншлаас ялгаатай байгааг ажиглаж, ухамсарлаж эхэлсэн. Энэ туршлага нь түүнийг шашин болон хүмүүсийн хоорондын харилцааны талаар эргэцүүлэн бодоход хүргэж, энэ хандлага нь ертөнцийг үзэх үзэл, гэр бүлийн үзэл баримтлалаас үүдэлтэй гэдэг ойлголт руу хөтөлсөн. Пезешкиан анагаахын мэргэжлээр суралцах хугацаандаа сэтгэц, мэдрэл, сэтгэл заслын янз бүрийн арга хоорондоо сөргөлдөж буйг нотолсон бөгөөд ийнхүү нотолсон нь шашин хоорондын болон хүн хоорондын хэвшмэл, өрөөсгөл ойлголтоос татгалзах ёстойг ойлгуулжээ. Энэ туршлага болон, Баруунд эрэгтэй, эмэгтэй хүмүүсийн тэгш байдал гэх мэт ойлголтыг үргэлж үнэлж баршгүй гэж үздэг байсан нь адил үзэлтэй Пезешкианд тав тухтай байдлыг мэдрэхэд нь тусалсан&lt;ref&gt;7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.&lt;/ref&gt;.

Эерэг сэтгэл засал нь Курт Голдштейн, Абрахам Маслоу, Карл Рожерс зэрэг анхдагчдын суурийг нь тавьсан хүмүүнлэг сэтгэл судлал, сэтгэл зүйн эмчилгээнээс үндэстэй. Суралцах хугацаандаа Носсрат Пезешкиан Хайнрих Менг, Виктор Франкл, Жейкоб Леви Морено зэрэг нэрт сэтгэл засалчидтай биечлэн уулзсан нь түүнд гүн гүнзгий сэтгэгдэл үлдээжээ.</text>
      <sha1>sescmur4tl59j4r4n8npyazpnug8sc3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855279</id>
      <parentid>855278</parentid>
      <timestamp>2026-05-01T17:24:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anastasiya Volkovaa</username>
        <id>104270</id>
      </contributor>
      <comment>/* Үүсгэн байгулагчийн тухай */</comment>
      <origin>855279</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10472" sha1="f0kytxji6y94q0scgp33l8ksbdi5xpf" xml:space="preserve">[[Файл:PPT_logo_sign.png|right|thumb|Figure 1. Positive and Transcultural Psychotherapy (ЭСЗ after N. Peseschkian since 1977)]]
'''Эерэг сэтгэл засал''' ({{langx|en|Positive Psychotherapy}}) нь 1968 оноос Германд боловсруулагдасан сэтгэл заслын арга юм. Энэ аргыг сэтгэцийн эмч, сэтгэл засалч [[:en:Nossrat Peseschkian|Носсрат Пезешкиан]] бусадтай хамтран боловсруулсан. 1977 оноос энэхүү аргыг Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) хэмээн нэрлэх болсон. ЭСЗ нь хүний мөн чанарын тухай эерэг ойлголтод үндэслэсэн хүмүүнлэг, психодинамик сэтгэл засал мөн. Хүмүүнлэг, системчилсэн, психодинамик, танин мэдэхүйн зан үйлийн сэтгэл заслын элементүүдийг багтаасан цогц арга барил юм. 2026 оны байдлаар 22 гаруй улсад ЭСЗ-ын төв ажиллаж, сургалтууд явагдаж байна. ЭСЗ-ыг эерэг сэтгэл зүйтэй андуурч болохгүй.&lt;ref&gt;''Theo A. Cope (July 2014). [https://www.ijp.org.uk/shop/productlist.php?category=18&amp;secondary=55 &quot;Positive Psychotherapy: 'Let the Truth be Told'&quot;]. International Journal of Psychotherapy. '''18''' (2).''&lt;/ref&gt;

== Тодорхойлолт ==
Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) нь 1970-1980-аад оны үед Носсрат Пезешкианы боловсруулсан сэтгэл заслын арга юм&lt;ref&gt;Peseschkian N. Schatten auf der Sonnenuhr: Erziehung, Selbsthilfe, Psychotherapie. Wiesbaden: Verlag Medical Tribune; 1974.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Peseschkian N. Positive Psychotherapie. Theorie und Praxis einer neuen Methode. Frankfurt: Fischer; 1977.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977).&lt;/ref&gt;. Анх &quot;Ялгаварлах дүн шинжилгээ&quot; гэж нэрлэж байгаад 1977 онд Пезешкиан бүтээлээ хэвлүүлснээс хойш ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ гэх болсон. Пезешкианы бүтээл 1987 онд англи хэл рүү орчуулагдсан. ЭСЗ дахь &quot;positive&quot; (латинаар positivus) гэсэн нэр томъёо нь хүний амьдралын туршлагын жинхэнэ, бодит, тодорхой талууд гэсэн утгаар хэрэглэгддэг. Эерэг сэтгэл заслын гол зорилго нь өвчтөн болон үйлчлүүлэгчийн чадвар, хүч чадал, нөөц, далд боломжуудыг өөрт нь ухамсарлуулах, хөгжүүлэхэд нь туслах явдал юм. Энэ арга нь сэтгэл заслын янз бүрийн чиглэлийн элементийг нэгтгэдэг. Энд:
* хүний мөн чанарт болон сэтгэл заслыг үйлчлүүлэгчтэй хамтран, хоршин хийх явцад хүмүүнлэгээр хандах хандлга,
* сэтгэцийн болон психосоматик эмгэгийн талаарх психодинамик ойлголт,
* гэр бүл, соёл, ажил төрөл болон орчин, өөртөө туслах дадлага ажлын онцлогийг харгалзаж үздэг системчилсэн хандлага,
* сэтгэл заслын бусад чиглэлийн техник аргуудыг нэгтгэсэн, зорилгодоо хүргэхэд чиглэсэн 5 алхамт/үе шатны сэтгэл заслын үйл явц&lt;ref&gt;Henrichs, C., Hum, G. (2020). Positive Psychotherapy and other psychotherapeutic methods. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 401–408), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;.
ЭСЗ нь дэлхийн 20 гаруй соёлыг ажиглан судалсан судалгаанд тулгуурлан, зөрчилдөөн болон нөөц, боломжид илүүтэй төвлөрдөгөөрөө онцлог&lt;ref&gt;Remmers, A. (2020). Theoretical Foundations and Roots of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 297–308), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;. ЭСЗ нь танин мэдэхүйн зан үйлийн заслын гарт арга болон үйл явцад чиглэсэн аналитик сэтгэл засал хоёрын дунд оршдог. ЭСЗ нь оношилгоо, засал, заслын дараа өөртөө туслах болон сургалтандаа хагас бүтэцтэй хандлагыг ашигладаг.

== Үүсгэн байгулагчийн тухай ==
[[file:Nossrat Peseschkian 2010 03 31.jpg|thumb|Figure 2. Dr. Nossrat Peseschkian]]

Эерэг сэтгэл заслыг үндэслэгч профессор Носсрат Пезешкиан бол Иран гаралтай Германы сэтгэцийн эмч, мэдрэл судлаач, сэтгэл засалч, психосоматик анагаах ухааны мэргэжилтэн. 1960-аад оны сүүл, 1970-аад оны эхэн үед тэрээр янз бүрийн эх сурвалж, эрдэмтэн, бүтээлүүдийг судлан санаа авчээ. Тухайлбал,
* хүмүүнлэгийн сэтгэл зүйг болон түүний дараагийн дэвшлүүдийг бий болгосон тухайн цаг үеийн онцлог,
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Viktor%20Frankl Виктор Франкл], [https://en.wikipedia.org/wiki/Jacob%20L.%20Moreno Якоб Л.Морено], Хайнрих Менг зэрэг нэр хүндтэй, нөлөө бүхий сэтгэл засалч, сэтгэцийн эмч нартай тогтоосон хувийн харилцаа холбоо,
* Бахай шашны хүмүүнлэг, нэгдмэл зарчим, үнэт зүйлс,
* Тэр үеийн Германы психоаналистууд болон зан үйлийн сэтгэл зсалч нарын хоорондын зөрчилдөөний сөрөг туршлагаас үүдэн нэгдсэн арга барилыг бий болгох хүсэл,
* Соёлын мэдрэмжтэй арга зүйн эрэл хайгуулаас үүдэлтэй 20 гаруй соёлын хүрээнд хийсэн соёлын онцлогийн ажиглалтууд.
Носсрат Пезешкианы амьдралын түүх, хувийн шинж чанар нь энэ хандлагыг бий болгоход болон цаашаа хөгжүүлэхэд ихээхэн нөлөөлсөн. Пезешкианы намтрыг бичсэн зохиолч түүнийг &quot;хоёр ертөнцийн хооронд аялагч&quot; гэж тодорхойлсон &lt;ref&gt;7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.&lt;/ref&gt; бөгөөд намтарчилсан ном нь “Дорно ба Баруун” гэсэн дэд гарчигтай.
Эерэг сэтгэл заслыг хөгжүүлэхэд түлхэц болсон гол зүйл нь 1954 оноос Европт амьдрахдаа төрөл бүрийн соёлын зан үйл, зан заншил, хандлагын ялгааг маш сайн ухаарсан иран хүний туршлага байсан хэмээн Пезешкиан хэлсэн байдаг.

Бага насандаа Бахаи шашинтан байсан тэрээр бахайн зан заншил нь лалын, христийн болон иудейн шашинтай багш, хамтран суралцаж байсан оюутнуудын зан заншлаас ялгаатай байгааг ажиглаж, ухамсарлаж эхэлсэн. Энэ туршлага нь түүнийг шашин болон хүмүүсийн хоорондын харилцааны талаар эргэцүүлэн бодоход хүргэж, энэ хандлага нь ертөнцийг үзэх үзэл, гэр бүлийн үзэл баримтлалаас үүдэлтэй гэдэг ойлголт руу хөтөлсөн. Пезешкиан анагаахын мэргэжлээр суралцах хугацаандаа сэтгэц, мэдрэл, сэтгэл заслын янз бүрийн арга хоорондоо сөргөлдөж буйг нотолсон бөгөөд ийнхүү нотолсон нь шашин хоорондын болон хүн хоорондын хэвшмэл, өрөөсгөл ойлголтоос татгалзах ёстойг ойлгуулжээ. Энэ туршлага болон, Баруунд эрэгтэй, эмэгтэй хүмүүсийн тэгш байдал гэх мэт ойлголтыг үргэлж үнэлж баршгүй гэж үздэг байсан нь адил үзэлтэй Пезешкианд тав тухтай байдлыг мэдрэхэд нь тусалсан&lt;ref&gt;7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.&lt;/ref&gt;.

Эерэг сэтгэл засал нь [https://en.wikipedia.org/wiki/Kurt%20Goldstein Курт Голдштейн], [[Абрахам Маслоу]], [https://en.wikipedia.org/wiki/Carl%20Rogers Карл Рожерс] зэрэг анхдагчдын суурийг нь тавьсан хүмүүнлэг сэтгэл судлал, сэтгэл зүйн эмчилгээнээс үндэстэй. Суралцах хугацаандаа Носсрат Пезешкиан Хайнрих Менг, Виктор Франкл, Жейкоб Леви Морено зэрэг нэрт сэтгэл засалчидтай биечлэн уулзсан нь түүнд гүн гүнзгий сэтгэгдэл үлдээжээ.</text>
      <sha1>f0kytxji6y94q0scgp33l8ksbdi5xpf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855314</id>
      <parentid>855279</parentid>
      <timestamp>2026-05-02T08:33:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anastasiya Volkovaa</username>
        <id>104270</id>
      </contributor>
      <comment>/* Үүсгэн байгулагчийн тухай */</comment>
      <origin>855314</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14836" sha1="izo2aoptsp0dejcityjgxt41skqwyag" xml:space="preserve">[[Файл:PPT_logo_sign.png|right|thumb|Figure 1. Positive and Transcultural Psychotherapy (ЭСЗ after N. Peseschkian since 1977)]]
'''Эерэг сэтгэл засал''' ({{langx|en|Positive Psychotherapy}}) нь 1968 оноос Германд боловсруулагдасан сэтгэл заслын арга юм. Энэ аргыг сэтгэцийн эмч, сэтгэл засалч [[:en:Nossrat Peseschkian|Носсрат Пезешкиан]] бусадтай хамтран боловсруулсан. 1977 оноос энэхүү аргыг Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) хэмээн нэрлэх болсон. ЭСЗ нь хүний мөн чанарын тухай эерэг ойлголтод үндэслэсэн хүмүүнлэг, психодинамик сэтгэл засал мөн. Хүмүүнлэг, системчилсэн, психодинамик, танин мэдэхүйн зан үйлийн сэтгэл заслын элементүүдийг багтаасан цогц арга барил юм. 2026 оны байдлаар 22 гаруй улсад ЭСЗ-ын төв ажиллаж, сургалтууд явагдаж байна. ЭСЗ-ыг эерэг сэтгэл зүйтэй андуурч болохгүй.&lt;ref&gt;''Theo A. Cope (July 2014). [https://www.ijp.org.uk/shop/productlist.php?category=18&amp;secondary=55 &quot;Positive Psychotherapy: 'Let the Truth be Told'&quot;]. International Journal of Psychotherapy. '''18''' (2).''&lt;/ref&gt;

== Тодорхойлолт ==
Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) нь 1970-1980-аад оны үед Носсрат Пезешкианы боловсруулсан сэтгэл заслын арга юм&lt;ref&gt;Peseschkian N. Schatten auf der Sonnenuhr: Erziehung, Selbsthilfe, Psychotherapie. Wiesbaden: Verlag Medical Tribune; 1974.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Peseschkian N. Positive Psychotherapie. Theorie und Praxis einer neuen Methode. Frankfurt: Fischer; 1977.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977).&lt;/ref&gt;. Анх &quot;Ялгаварлах дүн шинжилгээ&quot; гэж нэрлэж байгаад 1977 онд Пезешкиан бүтээлээ хэвлүүлснээс хойш ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ гэх болсон. Пезешкианы бүтээл 1987 онд англи хэл рүү орчуулагдсан. ЭСЗ дахь &quot;positive&quot; (латинаар positivus) гэсэн нэр томъёо нь хүний амьдралын туршлагын жинхэнэ, бодит, тодорхой талууд гэсэн утгаар хэрэглэгддэг. Эерэг сэтгэл заслын гол зорилго нь өвчтөн болон үйлчлүүлэгчийн чадвар, хүч чадал, нөөц, далд боломжуудыг өөрт нь ухамсарлуулах, хөгжүүлэхэд нь туслах явдал юм. Энэ арга нь сэтгэл заслын янз бүрийн чиглэлийн элементийг нэгтгэдэг. Энд:
* хүний мөн чанарт болон сэтгэл заслыг үйлчлүүлэгчтэй хамтран, хоршин хийх явцад хүмүүнлэгээр хандах хандлга,
* сэтгэцийн болон психосоматик эмгэгийн талаарх психодинамик ойлголт,
* гэр бүл, соёл, ажил төрөл болон орчин, өөртөө туслах дадлага ажлын онцлогийг харгалзаж үздэг системчилсэн хандлага,
* сэтгэл заслын бусад чиглэлийн техник аргуудыг нэгтгэсэн, зорилгодоо хүргэхэд чиглэсэн 5 алхамт/үе шатны сэтгэл заслын үйл явц&lt;ref&gt;Henrichs, C., Hum, G. (2020). Positive Psychotherapy and other psychotherapeutic methods. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 401–408), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;.
ЭСЗ нь дэлхийн 20 гаруй соёлыг ажиглан судалсан судалгаанд тулгуурлан, зөрчилдөөн болон нөөц, боломжид илүүтэй төвлөрдөгөөрөө онцлог&lt;ref&gt;Remmers, A. (2020). Theoretical Foundations and Roots of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 297–308), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;. ЭСЗ нь танин мэдэхүйн зан үйлийн заслын гарт арга болон үйл явцад чиглэсэн аналитик сэтгэл засал хоёрын дунд оршдог. ЭСЗ нь оношилгоо, засал, заслын дараа өөртөө туслах болон сургалтандаа хагас бүтэцтэй хандлагыг ашигладаг.

== Үүсгэн байгулагчийн тухай ==
[[file:Nossrat Peseschkian 2010 03 31.jpg|thumb|Figure 2. Dr. Nossrat Peseschkian]]

Эерэг сэтгэл заслыг үндэслэгч профессор Носсрат Пезешкиан бол Иран гаралтай Германы сэтгэцийн эмч, мэдрэл судлаач, сэтгэл засалч, психосоматик анагаах ухааны мэргэжилтэн. 1960-аад оны сүүл, 1970-аад оны эхэн үед тэрээр янз бүрийн эх сурвалж, эрдэмтэн, бүтээлүүдийг судлан санаа авчээ. Тухайлбал,
* хүмүүнлэгийн сэтгэл зүйг болон түүний дараагийн дэвшлүүдийг бий болгосон тухайн цаг үеийн онцлог,
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Viktor%20Frankl Виктор Франкл], [https://en.wikipedia.org/wiki/Jacob%20L.%20Moreno Якоб Л.Морено], Хайнрих Менг зэрэг нэр хүндтэй, нөлөө бүхий сэтгэл засалч, сэтгэцийн эмч нартай тогтоосон хувийн харилцаа холбоо,
* Бахай шашны хүмүүнлэг, нэгдмэл зарчим, үнэт зүйлс,
* Тэр үеийн Германы психоаналистууд болон зан үйлийн сэтгэл зсалч нарын хоорондын зөрчилдөөний сөрөг туршлагаас үүдэн нэгдсэн арга барилыг бий болгох хүсэл,
* Соёлын мэдрэмжтэй арга зүйн эрэл хайгуулаас үүдэлтэй 20 гаруй соёлын хүрээнд хийсэн соёлын онцлогийн ажиглалтууд.
Носсрат Пезешкианы амьдралын түүх, хувийн шинж чанар нь энэ хандлагыг бий болгоход болон цаашаа хөгжүүлэхэд ихээхэн нөлөөлсөн. Пезешкианы намтрыг бичсэн зохиолч түүнийг &quot;хоёр ертөнцийн хооронд аялагч&quot; гэж тодорхойлсон &lt;ref&gt;7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.&lt;/ref&gt; бөгөөд намтарчилсан ном нь “Дорно ба Баруун” гэсэн дэд гарчигтай.
Эерэг сэтгэл заслыг хөгжүүлэхэд түлхэц болсон гол зүйл нь 1954 оноос Европт амьдрахдаа төрөл бүрийн соёлын зан үйл, зан заншил, хандлагын ялгааг маш сайн ухаарсан иран хүний туршлага байсан хэмээн Пезешкиан хэлсэн байдаг.

Бага насандаа Бахаи шашинтан байсан тэрээр бахайн зан заншил нь лалын, христийн болон иудейн шашинтай багш, хамтран суралцаж байсан оюутнуудын зан заншлаас ялгаатай байгааг ажиглаж, ухамсарлаж эхэлсэн. Энэ туршлага нь түүнийг шашин болон хүмүүсийн хоорондын харилцааны талаар эргэцүүлэн бодоход хүргэж, энэ хандлага нь ертөнцийг үзэх үзэл, гэр бүлийн үзэл баримтлалаас үүдэлтэй гэдэг ойлголт руу хөтөлсөн. Пезешкиан анагаахын мэргэжлээр суралцах хугацаандаа сэтгэц, мэдрэл, сэтгэл заслын янз бүрийн арга хоорондоо сөргөлдөж буйг нотолсон бөгөөд ийнхүү нотолсон нь шашин хоорондын болон хүн хоорондын хэвшмэл, өрөөсгөл ойлголтоос татгалзах ёстойг ойлгуулжээ. Энэ туршлага болон, Баруунд эрэгтэй, эмэгтэй хүмүүсийн тэгш байдал гэх мэт ойлголтыг үргэлж үнэлж баршгүй гэж үздэг байсан нь адил үзэлтэй Пезешкианд тав тухтай байдлыг мэдрэхэд нь тусалсан&lt;ref&gt;7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.&lt;/ref&gt;.

Эерэг сэтгэл засал нь [https://en.wikipedia.org/wiki/Kurt%20Goldstein Курт Голдштейн], [[Абрахам Маслоу]], [https://en.wikipedia.org/wiki/Carl%20Rogers Карл Рожерс] зэрэг анхдагчдын суурийг нь тавьсан хүмүүнлэг сэтгэл судлал, сэтгэл зүйн эмчилгээнээс үндэстэй. Суралцах хугацаандаа Носсрат Пезешкиан Хайнрих Менг, Виктор Франкл, Жейкоб Леви Морено зэрэг нэрт сэтгэл засалчидтай биечлэн уулзсан нь түүнд гүн гүнзгий сэтгэгдэл үлдээжээ.

Гэсэн хэдий ч Пезешкиан Германы сэтгэл заслын нийгэмлэгийн янз бүрийн сургууль, арга барил, хандлагууд хоорондоо зөрчилдөөнтэй, сэтгэл судлаачид болон зан үйлийн эмч нар хамт сууж хооллохоос татгалзахыг нүдээрээ харж байлаа. Нэмж дурдахад, психоанализийн хүчтэй нөлөө, түүний дараагийн хөгжил, тухайлбал, неофрейдийн, психосоматик, төвлөрөлд чиглэсэн эрдэмтэн Балинт-ын хандлага нь Пезешкианы үзэл бодлыг бий болгосон. Эдгээр хуваагдлын хариуд тэрээр өөр өөр арга хоорондын ялгааг арилгах мета онолыг бий болгохоор эрэлхийлж эхлэв. Үүний зэрэгцээ Бахай шашны зарим зарчмыг Носсрат Пезешкиан бүхий л амьдралынхаа туршид сонирхон судалж, түүнээс урам зориг авч байсан. Бахайн шашинд шинжлэх ухаан болон шашны зохицлыг онцгойлон үзэхээс гадна бахайчууд хүнийг &quot;үнэлж баршгүй үнэт чулуугаар баялаг уурхай&quot;&lt;ref&gt;Baha’u’llah. Gleanings from the Writings of Baha’u’llah. Wilmette: US Baha’i Publishing Trust; 1990 (pocket-size edition, pp. 259–260).&lt;/ref&gt; гэж үздэг, соёлын олон янз байдлыг хамарсан нийгмийн тухай алсын хараа зэрэг ойлголтыг багтаасан байдаг. Эдгээр зарчим нь түүний бүтээлч байдал, философийн үзэл бодлыг төлөвшүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.

Эерэг сэтгэл заслын ахиц дэвшил нь удаан хугацааны туршид түүний хөгжилд нөлөөлсөн хэд хэдэн хүчин зүйлтэй холбоотой байж болно. Анагаах ухааны боловсролыг тасралтгүй эзэмшсэнээр олж авсан мэдлэг, сэтгэл зүйн болон психосоматик практикт өвчтөнүүдтэй ажиллах туршлага, өөр өөр соёл, шашин шүтлэг, үнэт зүйлсийн тогтолцооны төлөөлөгчидтэй харилцах, түүнчлэн сэтгэл зүйн эмчилгээний аргуудын олон талт байдал зэрэг хүчин зүйлийг энд дурдаж болно.

Хуримтлуулсан туршлагын үр дүнд 1969 онд &quot;Дифференциал анализ&quot;-ийг бий болгож, улмаар шинэчлэн сайжруулж, 1977 онд албан ёсоор ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ гэж боловсрогдсон. Пезешкианы &quot;Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал&quot; (1974), &quot;Утгын эрэл хайгуул&quot; (1983) зэрэг анхны номууд нь эерэг сэтгэл заслын хөгжилд психоанализ болон сэтгэл заслын экзистенциал сургуулиудын нөлөөг тусгасан байдаг&lt;ref&gt;In recent years, some North American authors have published the clinical applications of positive psychology and named it Positive Psychotherapy (Martin E. P. Seligman, Tayyab Rashid, Acacia C. Parks, Positive Psychotherapy. November 2006, American Psychologist, 774–788) [Seligman M, Rashid T, Parks T. Positive psychotherapy. Am Psychol. 2006;61(8):774–88.]&lt;/ref&gt;. Цаашилбал, &quot;Гэр бүлийн эерэг засал&quot; (1980) ном нь 1970-аад онд гэр бүлийн системчилсэн засалтай зэрэгцэн хөгжиж байгааг онцолсон. Нийтдээ Пезешкиан энэ хандлагыг тусгасан 29 ном олон тооны нийтлэл бичиж хэвлэсэн нь ЭСЗыг өргөнөөр түгээхэд хувь нэмэр оруулав.</text>
      <sha1>izo2aoptsp0dejcityjgxt41skqwyag</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855315</id>
      <parentid>855314</parentid>
      <timestamp>2026-05-02T08:36:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anastasiya Volkovaa</username>
        <id>104270</id>
      </contributor>
      <comment>/* Лавлага */</comment>
      <origin>855315</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14858" sha1="iuq08wf5r3eo5gn5zns1sqtbfkpcfe7" xml:space="preserve">[[Файл:PPT_logo_sign.png|right|thumb|Figure 1. Positive and Transcultural Psychotherapy (ЭСЗ after N. Peseschkian since 1977)]]
'''Эерэг сэтгэл засал''' ({{langx|en|Positive Psychotherapy}}) нь 1968 оноос Германд боловсруулагдасан сэтгэл заслын арга юм. Энэ аргыг сэтгэцийн эмч, сэтгэл засалч [[:en:Nossrat Peseschkian|Носсрат Пезешкиан]] бусадтай хамтран боловсруулсан. 1977 оноос энэхүү аргыг Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) хэмээн нэрлэх болсон. ЭСЗ нь хүний мөн чанарын тухай эерэг ойлголтод үндэслэсэн хүмүүнлэг, психодинамик сэтгэл засал мөн. Хүмүүнлэг, системчилсэн, психодинамик, танин мэдэхүйн зан үйлийн сэтгэл заслын элементүүдийг багтаасан цогц арга барил юм. 2026 оны байдлаар 22 гаруй улсад ЭСЗ-ын төв ажиллаж, сургалтууд явагдаж байна. ЭСЗ-ыг эерэг сэтгэл зүйтэй андуурч болохгүй.&lt;ref&gt;''Theo A. Cope (July 2014). [https://www.ijp.org.uk/shop/productlist.php?category=18&amp;secondary=55 &quot;Positive Psychotherapy: 'Let the Truth be Told'&quot;]. International Journal of Psychotherapy. '''18''' (2).''&lt;/ref&gt;

== Тодорхойлолт ==
Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) нь 1970-1980-аад оны үед Носсрат Пезешкианы боловсруулсан сэтгэл заслын арга юм&lt;ref&gt;Peseschkian N. Schatten auf der Sonnenuhr: Erziehung, Selbsthilfe, Psychotherapie. Wiesbaden: Verlag Medical Tribune; 1974.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Peseschkian N. Positive Psychotherapie. Theorie und Praxis einer neuen Methode. Frankfurt: Fischer; 1977.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977).&lt;/ref&gt;. Анх &quot;Ялгаварлах дүн шинжилгээ&quot; гэж нэрлэж байгаад 1977 онд Пезешкиан бүтээлээ хэвлүүлснээс хойш ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ гэх болсон. Пезешкианы бүтээл 1987 онд англи хэл рүү орчуулагдсан. ЭСЗ дахь &quot;positive&quot; (латинаар positivus) гэсэн нэр томъёо нь хүний амьдралын туршлагын жинхэнэ, бодит, тодорхой талууд гэсэн утгаар хэрэглэгддэг. Эерэг сэтгэл заслын гол зорилго нь өвчтөн болон үйлчлүүлэгчийн чадвар, хүч чадал, нөөц, далд боломжуудыг өөрт нь ухамсарлуулах, хөгжүүлэхэд нь туслах явдал юм. Энэ арга нь сэтгэл заслын янз бүрийн чиглэлийн элементийг нэгтгэдэг. Энд:
* хүний мөн чанарт болон сэтгэл заслыг үйлчлүүлэгчтэй хамтран, хоршин хийх явцад хүмүүнлэгээр хандах хандлга,
* сэтгэцийн болон психосоматик эмгэгийн талаарх психодинамик ойлголт,
* гэр бүл, соёл, ажил төрөл болон орчин, өөртөө туслах дадлага ажлын онцлогийг харгалзаж үздэг системчилсэн хандлага,
* сэтгэл заслын бусад чиглэлийн техник аргуудыг нэгтгэсэн, зорилгодоо хүргэхэд чиглэсэн 5 алхамт/үе шатны сэтгэл заслын үйл явц&lt;ref&gt;Henrichs, C., Hum, G. (2020). Positive Psychotherapy and other psychotherapeutic methods. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 401–408), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;.
ЭСЗ нь дэлхийн 20 гаруй соёлыг ажиглан судалсан судалгаанд тулгуурлан, зөрчилдөөн болон нөөц, боломжид илүүтэй төвлөрдөгөөрөө онцлог&lt;ref&gt;Remmers, A. (2020). Theoretical Foundations and Roots of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 297–308), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;. ЭСЗ нь танин мэдэхүйн зан үйлийн заслын гарт арга болон үйл явцад чиглэсэн аналитик сэтгэл засал хоёрын дунд оршдог. ЭСЗ нь оношилгоо, засал, заслын дараа өөртөө туслах болон сургалтандаа хагас бүтэцтэй хандлагыг ашигладаг.

== Үүсгэн байгулагчийн тухай ==
[[file:Nossrat Peseschkian 2010 03 31.jpg|thumb|Figure 2. Dr. Nossrat Peseschkian]]

Эерэг сэтгэл заслыг үндэслэгч профессор Носсрат Пезешкиан бол Иран гаралтай Германы сэтгэцийн эмч, мэдрэл судлаач, сэтгэл засалч, психосоматик анагаах ухааны мэргэжилтэн. 1960-аад оны сүүл, 1970-аад оны эхэн үед тэрээр янз бүрийн эх сурвалж, эрдэмтэн, бүтээлүүдийг судлан санаа авчээ. Тухайлбал,
* хүмүүнлэгийн сэтгэл зүйг болон түүний дараагийн дэвшлүүдийг бий болгосон тухайн цаг үеийн онцлог,
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Viktor%20Frankl Виктор Франкл], [https://en.wikipedia.org/wiki/Jacob%20L.%20Moreno Якоб Л.Морено], Хайнрих Менг зэрэг нэр хүндтэй, нөлөө бүхий сэтгэл засалч, сэтгэцийн эмч нартай тогтоосон хувийн харилцаа холбоо,
* Бахай шашны хүмүүнлэг, нэгдмэл зарчим, үнэт зүйлс,
* Тэр үеийн Германы психоаналистууд болон зан үйлийн сэтгэл зсалч нарын хоорондын зөрчилдөөний сөрөг туршлагаас үүдэн нэгдсэн арга барилыг бий болгох хүсэл,
* Соёлын мэдрэмжтэй арга зүйн эрэл хайгуулаас үүдэлтэй 20 гаруй соёлын хүрээнд хийсэн соёлын онцлогийн ажиглалтууд.
Носсрат Пезешкианы амьдралын түүх, хувийн шинж чанар нь энэ хандлагыг бий болгоход болон цаашаа хөгжүүлэхэд ихээхэн нөлөөлсөн. Пезешкианы намтрыг бичсэн зохиолч түүнийг &quot;хоёр ертөнцийн хооронд аялагч&quot; гэж тодорхойлсон &lt;ref&gt;7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.&lt;/ref&gt; бөгөөд намтарчилсан ном нь “Дорно ба Баруун” гэсэн дэд гарчигтай.
Эерэг сэтгэл заслыг хөгжүүлэхэд түлхэц болсон гол зүйл нь 1954 оноос Европт амьдрахдаа төрөл бүрийн соёлын зан үйл, зан заншил, хандлагын ялгааг маш сайн ухаарсан иран хүний туршлага байсан хэмээн Пезешкиан хэлсэн байдаг.

Бага насандаа Бахаи шашинтан байсан тэрээр бахайн зан заншил нь лалын, христийн болон иудейн шашинтай багш, хамтран суралцаж байсан оюутнуудын зан заншлаас ялгаатай байгааг ажиглаж, ухамсарлаж эхэлсэн. Энэ туршлага нь түүнийг шашин болон хүмүүсийн хоорондын харилцааны талаар эргэцүүлэн бодоход хүргэж, энэ хандлага нь ертөнцийг үзэх үзэл, гэр бүлийн үзэл баримтлалаас үүдэлтэй гэдэг ойлголт руу хөтөлсөн. Пезешкиан анагаахын мэргэжлээр суралцах хугацаандаа сэтгэц, мэдрэл, сэтгэл заслын янз бүрийн арга хоорондоо сөргөлдөж буйг нотолсон бөгөөд ийнхүү нотолсон нь шашин хоорондын болон хүн хоорондын хэвшмэл, өрөөсгөл ойлголтоос татгалзах ёстойг ойлгуулжээ. Энэ туршлага болон, Баруунд эрэгтэй, эмэгтэй хүмүүсийн тэгш байдал гэх мэт ойлголтыг үргэлж үнэлж баршгүй гэж үздэг байсан нь адил үзэлтэй Пезешкианд тав тухтай байдлыг мэдрэхэд нь тусалсан&lt;ref&gt;7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.&lt;/ref&gt;.

Эерэг сэтгэл засал нь [https://en.wikipedia.org/wiki/Kurt%20Goldstein Курт Голдштейн], [[Абрахам Маслоу]], [https://en.wikipedia.org/wiki/Carl%20Rogers Карл Рожерс] зэрэг анхдагчдын суурийг нь тавьсан хүмүүнлэг сэтгэл судлал, сэтгэл зүйн эмчилгээнээс үндэстэй. Суралцах хугацаандаа Носсрат Пезешкиан Хайнрих Менг, Виктор Франкл, Жейкоб Леви Морено зэрэг нэрт сэтгэл засалчидтай биечлэн уулзсан нь түүнд гүн гүнзгий сэтгэгдэл үлдээжээ.

Гэсэн хэдий ч Пезешкиан Германы сэтгэл заслын нийгэмлэгийн янз бүрийн сургууль, арга барил, хандлагууд хоорондоо зөрчилдөөнтэй, сэтгэл судлаачид болон зан үйлийн эмч нар хамт сууж хооллохоос татгалзахыг нүдээрээ харж байлаа. Нэмж дурдахад, психоанализийн хүчтэй нөлөө, түүний дараагийн хөгжил, тухайлбал, неофрейдийн, психосоматик, төвлөрөлд чиглэсэн эрдэмтэн Балинт-ын хандлага нь Пезешкианы үзэл бодлыг бий болгосон. Эдгээр хуваагдлын хариуд тэрээр өөр өөр арга хоорондын ялгааг арилгах мета онолыг бий болгохоор эрэлхийлж эхлэв. Үүний зэрэгцээ Бахай шашны зарим зарчмыг Носсрат Пезешкиан бүхий л амьдралынхаа туршид сонирхон судалж, түүнээс урам зориг авч байсан. Бахайн шашинд шинжлэх ухаан болон шашны зохицлыг онцгойлон үзэхээс гадна бахайчууд хүнийг &quot;үнэлж баршгүй үнэт чулуугаар баялаг уурхай&quot;&lt;ref&gt;Baha’u’llah. Gleanings from the Writings of Baha’u’llah. Wilmette: US Baha’i Publishing Trust; 1990 (pocket-size edition, pp. 259–260).&lt;/ref&gt; гэж үздэг, соёлын олон янз байдлыг хамарсан нийгмийн тухай алсын хараа зэрэг ойлголтыг багтаасан байдаг. Эдгээр зарчим нь түүний бүтээлч байдал, философийн үзэл бодлыг төлөвшүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.

Эерэг сэтгэл заслын ахиц дэвшил нь удаан хугацааны туршид түүний хөгжилд нөлөөлсөн хэд хэдэн хүчин зүйлтэй холбоотой байж болно. Анагаах ухааны боловсролыг тасралтгүй эзэмшсэнээр олж авсан мэдлэг, сэтгэл зүйн болон психосоматик практикт өвчтөнүүдтэй ажиллах туршлага, өөр өөр соёл, шашин шүтлэг, үнэт зүйлсийн тогтолцооны төлөөлөгчидтэй харилцах, түүнчлэн сэтгэл зүйн эмчилгээний аргуудын олон талт байдал зэрэг хүчин зүйлийг энд дурдаж болно.

Хуримтлуулсан туршлагын үр дүнд 1969 онд &quot;Дифференциал анализ&quot;-ийг бий болгож, улмаар шинэчлэн сайжруулж, 1977 онд албан ёсоор ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ гэж боловсрогдсон. Пезешкианы &quot;Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал&quot; (1974), &quot;Утгын эрэл хайгуул&quot; (1983) зэрэг анхны номууд нь эерэг сэтгэл заслын хөгжилд психоанализ болон сэтгэл заслын экзистенциал сургуулиудын нөлөөг тусгасан байдаг&lt;ref&gt;In recent years, some North American authors have published the clinical applications of positive psychology and named it Positive Psychotherapy (Martin E. P. Seligman, Tayyab Rashid, Acacia C. Parks, Positive Psychotherapy. November 2006, American Psychologist, 774–788) [Seligman M, Rashid T, Parks T. Positive psychotherapy. Am Psychol. 2006;61(8):774–88.]&lt;/ref&gt;. Цаашилбал, &quot;Гэр бүлийн эерэг засал&quot; (1980) ном нь 1970-аад онд гэр бүлийн системчилсэн засалтай зэрэгцэн хөгжиж байгааг онцолсон. Нийтдээ Пезешкиан энэ хандлагыг тусгасан 29 ном олон тооны нийтлэл бичиж хэвлэсэн нь ЭСЗыг өргөнөөр түгээхэд хувь нэмэр оруулав.

== Лавлага ==</text>
      <sha1>iuq08wf5r3eo5gn5zns1sqtbfkpcfe7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146221</id>
    <revision>
      <id>855320</id>
      <parentid>855180</parentid>
      <timestamp>2026-05-02T09:42:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Egzs moved page [[1992 оны Улсын их Хурлын сонгууль]] to [[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль]]</comment>
      <origin>855180</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2006" sha1="qwoebzr221ykpkg3obj110kvzcqp47e" xml:space="preserve">'''1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль'''- [[Монгол]] [[Монгол|Улсад]] 1992 оны 7-р сарын 2-нд УИХ-ын анхны сонгууль болсон. Сонгуулийн томсгосон 26 тойрогт 10 улс төрийн намаас болон бие даагч нийлээд 293 нэр дэвшигч өрсөлдсөн байна. Анхны УИХ-ын сонгуульд нийт сонгогчдын 95.6 хувь оролцож байсан юм.

Улсын Бага хурлын &quot;Монгол Улсын Их Хурлын сонгууль товлон зарлах тухай&quot; № 19 тогтоол 1992 оны [[4 сарын 10|4-р сарын 10]]-нд гарч Монгол Улсын Их Хурлын сонгуулийг 1992 оны 6-р сарын 28-ны өдөр явуулахаар шийдвэрлээд 1992 оны 4 дүгээр сарын 13-ны өдрөөс эхлэн дагаж мөрдсөн байна. 

Улсын Их Хурлыг сонгох анхны сонгуулийн мажоритар системээр, 2-4 мандат бүхий томсгосон 26 тойрогт болж [[Монгол Ардын Нам|МАХН]] -70, Монголын Ардчилсан нам, Монголын Үндэсний дэвшлийн нам, Ногоон намын “Ардчилсан холбоо” эвсэл- 4, МСДН- 1, бие даан нэр дэвшигч 1 суудал тус тус авсан.

Үндсэн хуулийн дагуу Улсын Их Хуралд хамгийн олон суудал авсан МАХН-аас Улсын Их Хурлын даргаар [[Нацагийн Багабанди]]&lt;nowiki/&gt;йг, дэд даргаар [[Жамбын Гомбожав|Жамбын Гомбожавыг]] сонгожээ.  1990-1992 оны [[Улсын Бага Хурал|Улсын Бага Хурлын]] гишүүдээс 15 хүнийг УИХ-д сонгосон түүхтэй.</text>
      <sha1>qwoebzr221ykpkg3obj110kvzcqp47e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855324</id>
      <parentid>855320</parentid>
      <timestamp>2026-05-02T10:23:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <comment>шинэчлэв</comment>
      <origin>855324</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6660" sha1="h0f7mre41cbmlvjlpvxxn7iloctq281" xml:space="preserve">{{Инфобокс парламентын сонгууль
|country=Монгол
|previous_election=[[1990 оны Ардын Их Хурлын сонгууль|1990]]
|next_election=[[1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1996]]
|election_date=1992 оны 6 сарын 28
|seats_for_election=[[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] бүх 76 суудал
|majority_seats=39
|turnout=95.60% ({{decrease}} 2.29[[хувь|%]])
|ongoing=no
|party1=[[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
|leader1={{nowrap|[[Бүдрагчаагийн Даш-Ёндон|Бүдрагчаагийн Даш-Ёндон]]}}
|percentage1=57.06
|seats1=70
|last_election1=343
|party2=[[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]]–[[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам|МҮДН]]–[[Монголын Нэгдсэн Нам|НН]]
|leader2={{nowrap|[[Мэндсайханы Энхсайхан]]}}
|percentage2=17.48
|seats2=4
|last_election2=23
|party3=[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]]
|leader3={{nowrap|[[Бат-Эрдэнийн Батбаяр]]}}
|percentage3=10.08
|seats3=1
|last_election3=4
|map=
|map_caption=Үр дүн тойргоор
|title=[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]]
|before_election=[[Дашийн Бямбасүрэн]]
|before_party=[[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
|after_election=[[Пунцагийн Жасрай]]
|after_party=[[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
|flag_year=1992
|color2={{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
|party4=[[Бие даагч|Бие даагчид]]
|leader4=–
|percentage4=2.83
|seats4=1
|last_election4=51
}}
{{Монгол улсын улс төр}}

'''1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль''' нь [[Монгол|Монгол Улсад]] 1992 оны 6-р сарын 28-нд явагдсан. Уг сонгууль нь [[Улсын Их Хурал|УИХ]]-ын анхны сонгууль байсан. Сонгуулийн томсгосон 26 тойрогт 10 улс төрийн намаас болон бие даагч нийлээд 293 нэр дэвшигч өрсөлдсөн байна. Анхны УИХ-ын сонгуульд нийт сонгогчдын 95.6 хувь оролцож байсан юм.

Улсын Бага хурлын &quot;Монгол Улсын Их Хурлын сонгууль товлон зарлах тухай&quot; № 19 тогтоол 1992 оны [[4 сарын 10|4-р сарын 10]]-нд гарч Монгол Улсын Их Хурлын сонгуулийг 1992 оны 6-р сарын 28-ны өдөр явуулахаар шийдвэрлээд 1992 оны 4 дүгээр сарын 13-ны өдрөөс эхлэн дагаж мөрдсөн байна. 

Улсын Их Хурлыг сонгох анхны сонгуулийн мажоритар системээр, 2-4 мандат бүхий томсгосон 26 тойрогт болж [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] 70, [[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|Монголын Ардчилсан Нам]], [[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам]], [[Монголын Нэгдсэн Нам|Монголын Нэгдсэн Намын]] “Ардчилсан холбоо” эвсэл 4, [[Монголын Социал-Демократ Нам]] 1, [[Бие даагч|бие даан нэр дэвшигч]] 1 суудал тус тус авсан. Сонгуулийн дүнг [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] болон УИХ-д 7-р сарын 2-нд [[Сонгуулийн Ерөнхий Хороо]] танилцуулсан.&lt;ref name=&quot;results&quot;&gt;{{Citation |title=Монгол улсын их хурлын сонгуулийн дүн |date=2022 |website=Сонгуулийн Ерөнхий Хороо |pages=16–41|url=https://gec.gov.mn/uploads/ih_huraliin_songuuli-2022.03.22.pdf |place=Улаанбаатар}}&lt;/ref&gt;

Үндсэн хуулийн дагуу Улсын Их Хуралд хамгийн олон суудал авсан МАХН-аас Улсын Их Хурлын даргаар [[Нацагийн Багабанди|Нацагийн Багабандийг]], дэд даргаар [[Жамбын Гомбожав|Жамбын Гомбожавыг]] сонгожээ. 1990-1992 оны [[Улсын Бага Хурал|Улсын Бага Хурлын]] гишүүдээс 15 хүнийг УИХ-д сонгосон түүхтэй.

== Үр дүн ==
{{Сонгуулийн үр дүн
|image=[[File:Mongolia State Great Khural 1992.svg]]
|party1=[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]|votes1=1724627|seats1=70|sc1=–273
|party2=[[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]]–[[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам|МҮДН]]–[[Монголын Нэгдсэн Нам|НН]]-ын эвсэл|votes2=528456|seats2=4|sc2=–19|color2={{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
|party3=[[Монголын Социал-Демократ Нам]]|votes3=304578|seats3=1|sc3=–3
|party4=Монголын Сэргэн Мандлын Нам|votes4=114343|seats4=0|sc4=Шинэ
|party5=Монголын Тусгаар Тогтнолын Нам|votes5=63744|seats5=0|sc5=Шинэ
|party6=[[Бүгд Найрамдах Нам (Монгол)|Монголын Хөрөнгөтний Нам]]|votes6=60207|seats6=0|sc6=Шинэ|color6=#402473
|party7=[[Монголын Малчин Тариачны Нэгдсэн Нам|Монголын Малчин Тариачны Нэгдмэл Нам]]|votes7=56085|seats7=0|sc7=Шинэ|color7=#007FD7
|party8=Монголын Хувийн Өмчтөний Нэгдсэн Нам|votes8=42863|seats8=0|sc8=Шинэ
|party9=Монголын Шашинтны Ардчилсан Нам–Монгол Ардын
Намын эвсэл|votes9=23974|seats9=0|sc9=Шинэ
|party10=[[Монголын Ногоон Нам]]|votes10=17790|seats10=0|sc10=0
|party12=[[Бие даагч|Бие даагчид]]|votes12=85674|seats12=1|sc12=–50
|total_sc=–354
|valid=974219
|invalid=63168
|electorate=1085099
|source=Сонгуулийн Ерөнхий Хороо&lt;ref name=&quot;results&quot;/&gt;
}}

== Эшлэл ==

{{Reflist}}

{{Монголын сонгууль}}

[[Ангилал:Монгол улсын их хурлын сонгууль]]
[[Ангилал:1992 оны Азийн сонгууль|Монгол]]
[[Ангилал:1992 он Монголд|Улсын Их Хурал]]</text>
      <sha1>h0f7mre41cbmlvjlpvxxn7iloctq281</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146222</id>
    <revision>
      <id>855311</id>
      <parentid>855182</parentid>
      <timestamp>2026-05-02T08:05:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <comment>шинэчлэв</comment>
      <origin>855311</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8086" sha1="drwhlms54atwyxzl4bnrmhvng5m0qbe" xml:space="preserve">{{Инфобокс парламентын сонгууль
|country=Монгол
|previous_election=[[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1992]]
|next_election=[[2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2000]]
|election_date=1996 оны 6 сарын 30
|seats_for_election=[[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] бүх 76 суудал
|majority_seats=39
|turnout=92.15% ({{decrease}} 3.45[[хувь|%]])
|ongoing=no
|party1=[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]]
|colour1={{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
|leader1=[[Цахиагийн Элбэгдорж]]
|percentage1=47.24
|seats1=50
|last_election1=Шинэ
|party2=[[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
|leader2=[[Бүдрагчаагийн Даш-Ёндон|Бүдрагчаагийн&lt;br&gt;Даш-Ёндон]]
|percentage2=40.64
|seats2=25
|last_election2=70
|party3=[[Монголын Уламжлалын Нэгдсэн Нам|МУНН]]
|colour3=#1c53b1
|leader3=[[Очирбатын Дашбалбар]]
|percentage3=1.8
|seats3=1
|last_election3=Шинэ
|map=Electoral district map of Mongolian legislative election 1996.svg
|map_caption=Үр дүн тойргоор
|title=[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]]
|before_election=[[Пунцагийн Жасрай]]
|before_party=[[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
|after_election=[[Мэндсайханы Энхсайхан]]
|after_party=[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]]
|flag_year=1992}}
'''1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль''' нь 1996 оны 6-р сарын 30-ны өдөр явагдсан. [[Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлын]] 1996 оны 4-р сарын 8-ны өдрийн 16 тоот тогтоолоор Улсын Их Хурлын хоёр дахь удаагийн сонгуулийг 6-р сарын 30-ны өдөр явуулахаар шийдвэрлэсэн.

Улсын Их Хурлын хоёр дахь удаагийн сонгуулийг нэг мандат бүхий 76 тойргоор явуулж, сонгуулийн дүнд [[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]], [[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]], [[Монголын Ногоон Нам|НН]]-ын [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|&quot;Ардчилсан холбоо&quot; эвсэл]] 50, [[Монгол Ардын Нам|МАХН]] 25, [[Монголын Уламжлалын Нэгдсэн Нам|МУНН]] 1 суудал авч сонгогч олон шинэ залуу ардчилсан хүчнийхэнд итгэл найдвар хүлээлгэн төрийн эрх мэдэл анх удаа улс төрийн шинэ хүчинд шилжсэн онцлогтой парламент байгуулагдав. Шинэ [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайдаар]] [[Мэндсайханы Энхсайхан|М.Энхсайхан]] (АХ эвсэл), УИХ-ын даргаар [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж|Р.Гончигдорж]] (АХ эвсэл) сонгогдсон байна. Олон жил төрийн эрх барьсан, туршлагатай улс төрийн том хүчин болох МАХН анх удаа цөөнх болж, засгийн эрх барих нам, хүчний байр суурьт эргэлт болсон билээ.

1996 оны УИХ-ын сонгуулийн ирц өмнөх 1992 оны сонгуулиас 3% буурч, 92,2%-тай байжээ.

== Нам эвсэл ==
1996 оны сонгуульд 76 тойрогт нийт 302 нэр дэвшигчид Сонгуулийн Ерөнхий Хороод бүртгүүлсэн. Үүнээс 35 нь [[Бие даагч|бие дааж]], 267 нь нам эвслээс нэр дэвшсэн.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left&quot;
! colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; width=&quot;270&quot; |Нам эвсэл
!Тойрог
|-
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
|76
|-
| bgcolor=&quot;{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]]&lt;br&gt;([[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам]]–[[Монголын Социал Демократ Нам]]–[[Монголын Ногоон Нам]]–[[Монголын Ардчилсан Сэргэн Мандлын Нам]])
|74
|-
| bgcolor=&quot;&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Монголын Үндэсний Эв Нэгдлийн Нам]]
|32
|-
| bgcolor=&quot;&quot; |
| align=&quot;left&quot; |&quot;Ардчилсан төр&quot; эвсэл&lt;br&gt;([[Монголын Ардчилсан Социалист Нам]]–[[Монгол Ардын Нам (1992)|Монгол Ардын Нам]])
|42
|-
| bgcolor=&quot;#1c53b1&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Монголын Уламжлалын Нэгдсэн Нам]]
|17
|-
| bgcolor=&quot;#402473&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Бүгд Найрамдах Нам (Монгол)|Монголын Хөрөнгөтний Нам]]
|24
|-
| bgcolor=&quot;&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Монголын Ажилчны Нам]]
|2
|-
| bgcolor=&quot;{{party color|Бие даагч}}&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Бие даагч]]
|35
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Нийт
!302
|}

== Үр дүн ==
{{Сонгуулийн үр дүн
|image=[[File:Mongolian State Great Khural 1996.svg]]

|alliance1=[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]]|aspan1=6|vspan1=5|votes1=475330|acolor1={{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
|party1=[[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам]]|seats1=34|sc1=New|color1={{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
|party2=[[Монголын Социал-Демократ Нам|Монголын Социал Демократ Нам]]|seats2=13|sc2=+12|color2=
|party3=[[Монголын Ногоон Нам]]|seats3=0|sc3=0|color3=
|party4=[[Монголын Ардчилсан Сэргэн Мандлын Нам]]|seats4=0|sc4=Шинэ|color4=
|party5=Нам бус|seats5=3|sc5=+3|color5={{party color|Бие даагч}}
|atotal6=475330|aseats6=50|sc6=Шинэ

|alliance7=[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]|votes7=408929|seats7=25|sc7=–45

|alliance8=&quot;Ардчилсан Төр&quot; эвсэл|aspan8=3|vspan8=2|votes8=31413|acolor8=
|party8=Монголын Ардчилсан Социалист Нам|seats8=0|sc8=New|color8=
|party9=Монгол Ардын Нам|seats9=0|sc9=0|color9=No
|atotal10=31413|aseats10=0|sc10=New

|alliance11=Монголын Үндэсний Эв Нэгдлийн Нам|votes11=22587|seats11=0|sc11=New|acolor11=

|alliance12=[[Монголын Уламжлалын Нэгдсэн Нам]]|votes12=18135|seats12=1|sc12=New|acolor12=#1c53b1

|alliance13=[[Бүгд Найрамдах Нам (Монгол)|Монголын Хөрөнгөтний Нам]]|votes13=17561|seats13=0|sc13=0|acolor13=#402473

|alliance14=Монголын Ажилчны Нам|votes14=1211|seats14=0|sc14=New|acolor14=

|alliance15=[[Бие даагч]]|votes15=31097|seats15=0|sc15=–1

|total_sc=0
|valid=1010193
|invalid=47008
|electorate=1147268
|source=Сонгуулийн Ерөнхий Хороо&lt;ref name=&quot;results&quot;&gt;{{Citation |title=Монгол улсын их хурлын сонгуулийн дүн |date=2022 |website=Сонгуулийн Ерөнхий Хороо |page=56–84 |url=https://gec.gov.mn/uploads/ih_huraliin_songuuli-2022.03.22.pdf |place=Улаанбаатар}}&lt;/ref&gt;
}}

==Эшлэл==
{{Reflist}}

{{Монголын сонгууль}}

[[Ангилал:Монгол улсын их хурлын сонгууль]]
[[Ангилал:1996 оны Азийн сонгууль|Монгол]]
[[Ангилал:1996 он Монголд|Улсын Их Хурал]]</text>
      <sha1>drwhlms54atwyxzl4bnrmhvng5m0qbe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855312</id>
      <parentid>855311</parentid>
      <timestamp>2026-05-02T08:06:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>855312</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8127" sha1="mtx3pqxaml0ctmv3b20xxqjy4ecz37e" xml:space="preserve">{{Инфобокс парламентын сонгууль
|country=Монгол
|previous_election=[[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1992]]
|next_election=[[2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2000]]
|election_date=1996 оны 6 сарын 30
|seats_for_election=[[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] бүх 76 суудал
|majority_seats=39
|turnout=92.15% ({{decrease}} 3.45[[хувь|%]])
|ongoing=no
|party1=[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]]
|colour1={{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
|leader1=[[Цахиагийн Элбэгдорж]]
|percentage1=47.24
|seats1=50
|last_election1=Шинэ
|party2=[[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
|leader2=[[Бүдрагчаагийн Даш-Ёндон|Бүдрагчаагийн&lt;br&gt;Даш-Ёндон]]
|percentage2=40.64
|seats2=25
|last_election2=70
|party3=[[Монголын Уламжлалын Нэгдсэн Нам|МУНН]]
|colour3=#1c53b1
|leader3=[[Очирбатын Дашбалбар]]
|percentage3=1.8
|seats3=1
|last_election3=Шинэ
|map=Electoral district map of Mongolian legislative election 1996.svg
|map_caption=Үр дүн тойргоор
|title=[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]]
|before_election=[[Пунцагийн Жасрай]]
|before_party=[[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
|after_election=[[Мэндсайханы Энхсайхан]]
|after_party=[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]]
|flag_year=1992}}
{{Монгол улсын улс төр}}'''1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль''' нь 1996 оны 6-р сарын 30-ны өдөр явагдсан. [[Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлын]] 1996 оны 4-р сарын 8-ны өдрийн 16 тоот тогтоолоор Улсын Их Хурлын хоёр дахь удаагийн сонгуулийг 6-р сарын 30-ны өдөр явуулахаар шийдвэрлэсэн.

Улсын Их Хурлын хоёр дахь удаагийн сонгуулийг нэг мандат бүхий 76 тойргоор явуулж, сонгуулийн дүнд [[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]], [[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]], [[Монголын Ногоон Нам|НН]]-ын [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|&quot;Ардчилсан холбоо&quot; эвсэл]] 50, [[Монгол Ардын Нам|МАХН]] 25, [[Монголын Уламжлалын Нэгдсэн Нам|МУНН]] 1 суудал авч сонгогч олон шинэ залуу ардчилсан хүчнийхэнд итгэл найдвар хүлээлгэн төрийн эрх мэдэл анх удаа улс төрийн шинэ хүчинд шилжсэн онцлогтой парламент байгуулагдав. Шинэ [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайдаар]] [[Мэндсайханы Энхсайхан|М.Энхсайхан]] (АХ эвсэл), УИХ-ын даргаар [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж|Р.Гончигдорж]] (АХ эвсэл) сонгогдсон байна. Олон жил төрийн эрх барьсан, туршлагатай улс төрийн том хүчин болох МАХН анх удаа цөөнх болж, засгийн эрх барих нам, хүчний байр суурьт эргэлт болсон билээ.

1996 оны УИХ-ын сонгуулийн ирц өмнөх 1992 оны сонгуулиас 3% буурч, 92,2%-тай байжээ.

== Нам эвсэл ==
1996 оны сонгуульд 76 тойрогт нийт 302 нэр дэвшигчид Сонгуулийн Ерөнхий Хороод бүртгүүлсэн. Үүнээс 35 нь [[Бие даагч|бие дааж]], 267 нь нам эвслээс нэр дэвшсэн.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left&quot;
! colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; width=&quot;270&quot; |Нам эвсэл
!Тойрог
|-
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
|76
|-
| bgcolor=&quot;{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]]&lt;br&gt;([[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам]]–[[Монголын Социал Демократ Нам]]–[[Монголын Ногоон Нам]]–[[Монголын Ардчилсан Сэргэн Мандлын Нам]])
|74
|-
| bgcolor=&quot;&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Монголын Үндэсний Эв Нэгдлийн Нам]]
|32
|-
| bgcolor=&quot;&quot; |
| align=&quot;left&quot; |&quot;Ардчилсан төр&quot; эвсэл&lt;br&gt;([[Монголын Ардчилсан Социалист Нам]]–[[Монгол Ардын Нам (1992)|Монгол Ардын Нам]])
|42
|-
| bgcolor=&quot;#1c53b1&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Монголын Уламжлалын Нэгдсэн Нам]]
|17
|-
| bgcolor=&quot;#402473&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Бүгд Найрамдах Нам (Монгол)|Монголын Хөрөнгөтний Нам]]
|24
|-
| bgcolor=&quot;&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Монголын Ажилчны Нам]]
|2
|-
| bgcolor=&quot;{{party color|Бие даагч}}&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Бие даагч]]
|35
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Нийт
!302
|}

== Үр дүн ==
{{Сонгуулийн үр дүн
|image=[[File:Mongolian State Great Khural 1996.svg]]

|alliance1=[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]]|aspan1=6|vspan1=5|votes1=475330|acolor1={{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
|party1=[[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам]]|seats1=34|sc1=New|color1={{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
|party2=[[Монголын Социал-Демократ Нам|Монголын Социал Демократ Нам]]|seats2=13|sc2=+12|color2=
|party3=[[Монголын Ногоон Нам]]|seats3=0|sc3=0|color3=
|party4=[[Монголын Ардчилсан Сэргэн Мандлын Нам]]|seats4=0|sc4=Шинэ|color4=
|party5=Нам бус|seats5=3|sc5=+3|color5={{party color|Бие даагч}}
|atotal6=475330|aseats6=50|sc6=Шинэ

|alliance7=[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]|votes7=408929|seats7=25|sc7=–45

|alliance8=&quot;Ардчилсан Төр&quot; эвсэл|aspan8=3|vspan8=2|votes8=31413|acolor8=
|party8=Монголын Ардчилсан Социалист Нам|seats8=0|sc8=New|color8=
|party9=Монгол Ардын Нам|seats9=0|sc9=0|color9=No
|atotal10=31413|aseats10=0|sc10=New

|alliance11=Монголын Үндэсний Эв Нэгдлийн Нам|votes11=22587|seats11=0|sc11=New|acolor11=

|alliance12=[[Монголын Уламжлалын Нэгдсэн Нам]]|votes12=18135|seats12=1|sc12=New|acolor12=#1c53b1

|alliance13=[[Бүгд Найрамдах Нам (Монгол)|Монголын Хөрөнгөтний Нам]]|votes13=17561|seats13=0|sc13=0|acolor13=#402473

|alliance14=Монголын Ажилчны Нам|votes14=1211|seats14=0|sc14=New|acolor14=

|alliance15=[[Бие даагч]]|votes15=31097|seats15=0|sc15=–1

|total_sc=0
|valid=1010193
|invalid=47008
|electorate=1147268
|source=Сонгуулийн Ерөнхий Хороо&lt;ref name=&quot;results&quot;&gt;{{Citation |title=Монгол улсын их хурлын сонгуулийн дүн |date=2022 |website=Сонгуулийн Ерөнхий Хороо |page=56–84 |url=https://gec.gov.mn/uploads/ih_huraliin_songuuli-2022.03.22.pdf |place=Улаанбаатар}}&lt;/ref&gt;
}}

==Эшлэл==
{{Reflist}}

{{Монголын сонгууль}}

[[Ангилал:Монгол улсын их хурлын сонгууль]]
[[Ангилал:1996 оны Азийн сонгууль|Монгол]]
[[Ангилал:1996 он Монголд|Улсын Их Хурал]]</text>
      <sha1>mtx3pqxaml0ctmv3b20xxqjy4ecz37e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аль-Макризи</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146240</id>
    <revision>
      <id>855282</id>
      <timestamp>2026-05-02T01:47:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;'''Та­ки ад-Дин Абуль-Абба́с А́хмад ибн Али́ аль-Макри́зи''' ([[Араб хэл|араб.]] تقى الدين أحمد بن على بن عبد القادر بن محمد المقريزى&amp;#x200E;;; 1364 онд [[Каир]] хотод төрсөн — 1442 онд Каирт нас барсан) — [[Мамлюк|Мамлюкийн]] үеийн египетийн түүхч болон газар зүйч.  == Намта...&quot;</comment>
      <origin>855282</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1909" sha1="hcsgi7j09duods3n7qlncn3yejdknhr" xml:space="preserve">'''Та­ки ад-Дин Абуль-Абба́с А́хмад ибн Али́ аль-Макри́зи''' ([[Араб хэл|араб.]] تقى الدين أحمد بن على بن عبد القادر بن محمد المقريزى&amp;#x200E;;; 1364 онд [[Каир]] хотод төрсөн — 1442 онд Каирт нас барсан) — [[Мамлюк|Мамлюкийн]] үеийн египетийн түүхч болон газар зүйч.

== Намтар ==
Аль-Макризи Каир хотод уулархаг Ливаны нутагт төрсөн Бану аль-Макризигийн гэр бүлд төрсөн. Шафи сургуульд хууль эрх зүйн боловсрол эзэмшсэн тэрээр кази, мухтасиб, медресегийн багшийн албан тушаал хашиж байжээ. [[Дамаск|Дамаскт]] байх хугацаандаа (1408–1418) медресед багшилж, вакфуудыг хариуцаж байжээ. Каир руу буцаж ирээд тэрээр өөрийгөө бүхэлдээ эрдэм шинжилгээний ажилд зориулсан байна.

Аль-Макризигийн хамгийн том хэвлэгдсэн бүтээл болох &quot;''Китаб ассулук ли марифат дувал аль-мулук''&quot; (&quot;Захирагч угсааныхныг  ойлгох замуудын тухай ном&quot;) нь Айюбичууд болон Мамлюкуудын түүхэнд зориулагдсан бөгөөд түүний тайлбар 1440 он хүртэл үргэлжилдэг. [[Алтан Орд|Алтан Ордын]] тухай бүтээлийн хэсгүүдийг герман гаралтай оросын эрдэмтэн [[Владимир Тизенхаузен]] орос хэл рүү орчуулан хэвлүүлж байжээ.</text>
      <sha1>hcsgi7j09duods3n7qlncn3yejdknhr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855283</id>
      <parentid>855282</parentid>
      <timestamp>2026-05-02T01:54:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>855283</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2204" sha1="0ib9gxrpd1rpvrr6e16xuf9v8dklssz" xml:space="preserve">'''Та­ки ад-Дин Абуль-Абба́с А́хмад ибн Али́ аль-Макри́зи''' ([[Араб хэл|араб.]] تقى الدين أحمد بن على بن عبد القادر بن محمد المقريزى&amp;#x200E;;; 1364 онд [[Каир]] хотод төрсөн — 1442 онд Каирт нас барсан) — [[Мамлюк|Мамлюкийн]] үеийн египетийн түүхч болон газар зүйч.

== Намтар ==
Аль-Макризи Каир хотод, уулархаг Ливаны нутагт төрсөн Бану аль-Макризигийн гэр бүлд төрсөн. Исламын шашны [[Суннит урсгал|Суннит урсгалын]] Шафи сургуульд хууль эрх зүйн боловсрол эзэмшсэн тэрээр &quot;кази&quot; буюу шүүгч, &quot;мухтасиб&quot; буюу шашны ёс зүйг баримтлуулагч, &quot;медресе&quot; буюу исламын шашны дунд сургуулийн багшийн албан тушаал хашиж байжээ. [[Дамаск|Дамаскт]] байх хугацаандаа (1408–1418) медресед багшилж, &quot;вакфууд&quot; буюу шашны өмчийн асуудал хариуцсан эрх зүйч байжээ. Каир руу буцаж ирээд тэрээр өөрийгөө бүхэлдээ эрдэм шинжилгээний ажилд зориулсан байна.

Аль-Макризигийн хамгийн том хэвлэгдсэн бүтээл болох &quot;''Китаб ассулук ли марифат дувал аль-мулук''&quot; (&quot;Захирагч угсааныхныг  ойлгох замуудын тухай ном&quot;) нь Айюбичууд болон Мамлюкуудын түүхэнд зориулагдсан бөгөөд түүний тайлбар 1440 он хүртэл үргэлжилдэг. [[Алтан Орд|Алтан Ордын]] тухай бүтээлийн хэсгүүдийг герман гаралтай оросын эрдэмтэн [[Владимир Тизенхаузен]] орос хэл рүү орчуулан хэвлүүлж байжээ.</text>
      <sha1>0ib9gxrpd1rpvrr6e16xuf9v8dklssz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Владимир Тизенхаузен</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146241</id>
    <revision>
      <id>855284</id>
      <timestamp>2026-05-02T02:18:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;'''Влади́мир Тизенха́узен''' ([[Орос хэл|орос]]. ''Влади́мир Гу́ставович Тизенга́узен,'' [[Герман хэл|герман.]] ''Ernst Woldemar Baron von Tiesenhausen''; 1825 оны 7-р сарын 1-нд Оросын бүрэлдэхүүн дахь [[Нарва]] хотод төрсөн — 1902 оны 2-р сарын 2-нд Оросын [[Санкт-Петербург]] хотод нас барс...&quot;</comment>
      <origin>855284</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3123" sha1="4d7j9nsi38sz9el1h528v1wa8gt0dts" xml:space="preserve">'''Влади́мир Тизенха́узен''' ([[Орос хэл|орос]]. ''Влади́мир Гу́ставович Тизенга́узен,'' [[Герман хэл|герман.]] ''Ernst Woldemar Baron von Tiesenhausen''; 1825 оны 7-р сарын 1-нд Оросын бүрэлдэхүүн дахь [[Нарва]] хотод төрсөн — 1902 оны 2-р сарын 2-нд Оросын [[Санкт-Петербург]] хотод нас барсан) — герман гаралтай оросын эрдэмтэн. Тэрээр түүхч, археологич, дорно судлаач- монгол судлаач, зоос цуглуулагч бөгөөд орчуулагч байв. 1893 онд тэрээр Оросын Эзэн хааны Шинжлэх Ухааны Академийн Дорно дахины уран зохиолын хэсгийн гишүүнээр сонгогдож байжээ.

== Намтар ==
В.Тизенхаузен 1848 онд Санкт-Петербургийн Их Сургуулийг Дорно дахины уран зохиолын тэнхимийг төгссөн. Тэрээр германы дорно судлаач [[Христиан Френ]]-ий шавь нарын нэг байв. Их сургуулиа төгссөний дараа ямар ч хөрөнгө мөнгөгүй байсан тэр 12 жил жижиг албан тушаалтанаар ажилласан. Тэрээр Тэнгисийн цэргийн барилгын ангийн Хойд дүүргийн командлагчийн бичиг хэргийн ажилтнаар ажиллаж эхэлсэн; 4 жилийн дараа түүнийг Эмнэлгийн хэлтэст нарийн бичгийн даргаар шилжүүлсэн; дараа нь Эзэн хааны ордны барилгын хэсэгт ажиллаж байжээ.

Эцэст нь 1861 онд тэрээр Оросын Эзэн хааны археологийн комисст бичиг хэргийн ажилтнаар томилогдож, 1900 он хүртэл тэндээ ажилласан байна. 1864 оноос бага гишүүн, 1876 оноос ахлах гишүүн, 1895 оноос орлогч даргаар ажиллаж байжээ.

== Бүтээлүүд ==

* Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды. Т. 1. Извлечения из сочинений арабских / [соч.] В. Тизенгаузена. — Санкт-Петербург: изд. на иждивение гр. С. Г. Строганова, 1884. — XVI, 563 с.
* Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды: извлечения из персидских сочинений собранные В. Тизенгаузеном и обраб. А. А. Ромаскевичем, С. Л. Волиным. Т. 2 / [отв. ред. П. П. Иванов]. — Москва: Издательство Академии наук СССР, 1941. — 305, [3] с.</text>
      <sha1>4d7j9nsi38sz9el1h528v1wa8gt0dts</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Христиан Френ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146242</id>
    <revision>
      <id>855287</id>
      <timestamp>2026-05-02T02:44:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Christian fren.jpg|thumb|Христиан Френ]] '''Христиа́н Френ''' (төрөхдөө ''Христиан Мартин Иоахим Фрэн'', [[Герман хэл|герман.]] ''Christian Martin Joachim Frähn''; [[Орос хэл|орос.]] ''Христиа́н Дани́лович Френ,'' 1782 оны 6-р сарын 4-нд өнөөгийн Мекленбург-Өмнөд Померани мужийн [[Росток]] х...&quot;</comment>
      <origin>855287</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3051" sha1="7q0c9yfdi2wqokv3ydxzvpcn7pphtvx" xml:space="preserve">[[Файл:Christian fren.jpg|thumb|Христиан Френ]]
'''Христиа́н Френ''' (төрөхдөө ''Христиан Мартин Иоахим Фрэн'', [[Герман хэл|герман.]] ''Christian Martin Joachim Frähn''; [[Орос хэл|орос.]] ''Христиа́н Дани́лович Френ,'' 1782 оны 6-р сарын 4-нд өнөөгийн Мекленбург-Өмнөд Померани мужийн [[Росток]] хотод төрсөн —1851 оны 8-р сарын 16-нд Оросын эзэнт улсын [[Санкт-Петербург]] хотод нас барсан) — Германы дорно судлаач- араб судлаач бөгөөд зоос цуглуулагч, 1807 онд нутгаа орхиж Орост очиж амьдарч ажилласан эрдэмтэн. Оросын Дорно судлалын эхийг тавилцсан хүний нэг гэж үздэг. 

== Намтар ==
Френ Ростокийн их сургуульд Олаф Тихзен (''Oluf Gerhard Tychsen'', 1734—1815)-ий удирдлага дор дорно дахины судалгаагаа эхлүүлж, дараа нь Гёттинген, Тюбингенд үргэлжлүүлэн суралцжээ. 1802 онд Швейцар явж [[Иоханн Песталоцци|Иоханн Песталоццигийн]] алдарт хүрээлэнд 1804 он хүртэл Латин хэлний багшаар ажилласан байна. Х.Френ 1806 оноос хойш Ростокт хувийн оюутнуудад багшилж байхдаа (1807 онд) Казанийн Оросын их сургуулийн Дорно дахины хэлний тэнхимд сурахаар болжээ. 

Тэрээр [[Казанийн Холбооны Их Сургууль|Казанийн Их Сургуулийн]] профессор (1807–1815), 1815 онд түүнийг Ростокт Тихзений залгамжлагчаар урьсан боловч Санкт-Петербург руу явахыг илүүд үзсэн юм. Улмаар Санкт-Петербургийн Шинжлэх Ухааны Академийн академич (1817 оны 9-р сарын 24-нөөс), Оросын Төрийн жинхэнэ зөвлөх цолтой болсон. 1818 онд тэрээр Оросын ШУА-ийн Азийн музейг үүсгэн байгуулж, 1842 он хүртэл удирдаж байсан.

== Бүтээлүүд ==

* ''Numophylacium orientale Pototianum'' (1813)
* ''De numorum Bulgharicorum fonte antiquissimo'' (1816)
* ''Das muhammedanische Münzkabinett des asiatischen Museum der kaiserl. Akademie der Wissenschaften zu St Petersburg'' (1821)
* ''Numi cufici ex variis museis selecti'' (1823)
* ''Notice d'une centaine d'ouvrages arabes, &amp;c., qui manquent en grande partie aux bibliothèques de l'Europe'' (1834)
* ''Nova supplementa ad recensionem Num. Muham. Acad. Imp. Sci. Petropolitanae'' (1855)</text>
      <sha1>7q0c9yfdi2wqokv3ydxzvpcn7pphtvx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иоханн Песталоцци</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146243</id>
    <revision>
      <id>855288</id>
      <timestamp>2026-05-02T02:53:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Johann Heinrich Pestalozzi (Real Academia de Bellas Artes de San Fernando, Madrid).jpg|thumb]] '''Иоханн Хайнрих Песталоцци''' ([[Герман хэл|герман.]] ''Johann Heinrich Pestalozzi'', 1746 оны 1-р сарын 12-нд [[Цюрих]] хотод төрсөн—1827 оны 2-р сарын 17-нд Бругг хотод нас барсан) — швейцын сурган хүмүүжүүлэгч, 18-р зууны с...&quot;</comment>
      <origin>855288</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1776" sha1="qq7qufrde4qx686l34f4pzwynlnm945" xml:space="preserve">[[Файл:Johann Heinrich Pestalozzi (Real Academia de Bellas Artes de San Fernando, Madrid).jpg|thumb]]
'''Иоханн Хайнрих Песталоцци''' ([[Герман хэл|герман.]] ''Johann Heinrich Pestalozzi'', 1746 оны 1-р сарын 12-нд [[Цюрих]] хотод төрсөн—1827 оны 2-р сарын 17-нд Бругг хотод нас барсан) — швейцын сурган хүмүүжүүлэгч, 18-р зууны сүүл ба 19-р зууны эхэн үеийн хамгийн агуу хүмүүнлэг сурган хүмүүжүүлэгчдийн нэг бөгөөд сурган хүмүүжүүлэх ухааны онол, практикийн хөгжилд чухал хувь нэмэр оруулсан эрдэмтэн.

Иоханн Хайнрих Песталоццийн энгийн, байгальд суурилсан боловсрол, сургалтын онол нь зөвхөн түүхэн сонирхолтой төдийгүй өнөөг хүртэл хамааралтай хэвээр байгаа юм. Тэрээр хүний ​​оюуны, бие бялдрын болон ёс суртахууны бүхий л чадавхийг нэгэн зэрэг, уялдуулан зохицууж хөгжүүлэх хэрэгцээний тухай санааг анх илэрхийлсэн хүн юм.

Тэрээр хөгжүүлэх боловсролын ач холбогдлыг анх онцолсон хүмүүсийн нэг юм. Үүнд үхмэл, энгийн үнэн дээр бус, харин багшийн удирдлаган дор хүүхдийг шууд ажиглаж, эргэцүүлэн бодох дээр суурилах ёстой гэж үзсэн хүн.</text>
      <sha1>qq7qufrde4qx686l34f4pzwynlnm945</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855289</id>
      <parentid>855288</parentid>
      <timestamp>2026-05-02T03:42:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>855289</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13025" sha1="p8zlxj0cvzw8zyas10h1ob805ovoo4f" xml:space="preserve">[[Файл:Johann Heinrich Pestalozzi (Real Academia de Bellas Artes de San Fernando, Madrid).jpg|thumb]]
'''Иоханн Хайнрих Песталоцци''' ([[Герман хэл|герман.]] ''Johann Heinrich Pestalozzi'', 1746 оны 1-р сарын 12-нд [[Цюрих]] хотод төрсөн—1827 оны 2-р сарын 17-нд Бругг хотод нас барсан) — швейцын сурган хүмүүжүүлэгч, 18-р зууны сүүл ба 19-р зууны эхэн үеийн хамгийн агуу хүмүүнлэг сурган хүмүүжүүлэгчдийн нэг бөгөөд сурган хүмүүжүүлэх ухааны онол, практикийн хөгжилд чухал хувь нэмэр оруулсан эрдэмтэн.

Иоханн Песталоццигийн энгийн, байгальд суурилсан боловсрол, сургалтын онол нь зөвхөн түүхэн сонирхолтой төдийгүй өнөөг хүртэл хамааралтай хэвээр байгаа юм. Тэрээр хүний ​​оюуны, бие бялдрын болон ёс суртахууны бүхий л чадавхийг нэгэн зэрэг, уялдуулан зохицууж хөгжүүлэх хэрэгцээний тухай санааг анх илэрхийлсэн хүн юм.

Тэрээр хөгжүүлэх боловсролын ач холбогдлыг анх онцолсон хүмүүсийн нэг юм. Үүнд  энгийн амьгүй үнэн дээр бус, харин багшийн удирдлаган дор хүүхдийг орчноо ажиглаж, эргэцүүлэн сэтгэн бодох дээр суурилах ёстой гэж үзсэн хүн.

Иоханн Песталоцци бага боловсролын ерөнхий зарчим, бага боловсролын тодорхой аргуудыг боловсруулсан юм. Түүний санааг дэлхийн хамгийн агуу сурган хүмүүжүүлэгчид болох [[Карл Блохманн]], [[Фридрих Дистервег]], [[Фридрих Фрөбел]], [[Константин Ушинский]], [[Алексей Хованский]] нар цаашид дэлгэрүүлэн хөгжүүлсэн байна.

== Намтар ==
Иоханн Хайнрих Песталоцци 1746 оны 1-р сарын 12-нд Цюрих хотноо мэс засалч (эсвэл бусад эх сурвалжийн мэдээлснээр нүдний эмч)-ийн ядуу гэр бүлд төрсөн. Тэрээр бага насандаа эцгээ алдаж, эхийнхээ гар дээр өссөн байна. 1751 онд тэрээр Германы бага сургуульд элсэж, хөвгүүд нь унших, бичих, арифметикийн үндсэн ойлголт, шашны залбирал цээжлэх, Библийн сургаалийн хэсгүүдээс сурч байжээ. Сургуульд байхдаа түүнийг чадваргүй сурагч, ангийнхандаа шоолуулж байжээ.  Песталоццигийн өөрийнх нь дурссанаар тэрээр маш жигд бус сурагч байсан: тэр ихэвчлэн материалын мөн чанарыг хурдан бөгөөд үнэн зөв ойлгодог байсан ч маш их анхаарал шаарддаг хичээлүүдэд сул байв; зөв бичих нь түүнд онцгой хэцүү байсан гэдэг.

Бага боловсролоо авсаны дараа Песталоцци 1754 онд Латин дунд сургуульд, 1763 онд Цюрихийн дээд сургуулийн Коллегиум Каролинумд элсэж, шашны оюун санаа болон хүмүүнлэгийн боловсрол шаарддаг янз бүрийн төрийн албан тушаалд бэлтгэгджээ.
[[Файл:Pestalozzi.jpg|thumb]]
1769 оны намар Иоханн Песталоцци баян чинээлэг гэр бүлээс гаралтай Анна Шульцестай гэрлэжээ. Тэр жилдээ Песталоцци Цюрихийн ойролцоох жижиг эдлэн газар авчээ. Тэнд тэрээр хөдөө аж ахуйг шинэчлэн, эргэн тойрны тариачдыг эдгээр дадал зуршилтай танилцуулахаар төлөвлөжээ. Гэсэн хэдий ч Песталоццид ферм удирдах бизнесс хийх онцгой авьяас чадвар дутагдаж байв.

Энэ хугацаанд түүний тусламж хамгийн их хэрэгтэй хүмүүс нь хараа хяналтгүй үлдсэн тариачдын хүүхдүүд гэсэн дүгнэлтэд хүрчээ. Песталоцци өөрийн эрч хүч, үлдсэн хөрөнгийг ядуусын хүүхдүүдийг сургахад зориулахаар шийдэж, өөрийн эдлэн газарт &quot;Ядууст зориулсан байгууллага&quot; байгуулж, хөдөлмөрийн сургуулийн тухай өөрийн үзэл бодлоо хэрэгжүүлэхийг анх оролджээ. Орон нутгийн иргэдийн дэмжлэгтэйгээр Песталоцци 50 орчим хүүхдийг цуглуулж, зуны улиралд хээрийн ажил, өвлийн улиралд гар урлал зааж эхэлжээ. Песталоцци янз бүрийн насны хүүхдүүдэд оюуны арифметик, унших, бичих хичээл зааж, байгаль, хүний ​​амьдралын талаар хэлэлцүүлэг өрнүүлдэг байв. Улмаар сургалтын байгууллага нь зардлаа нөхөх чадваргүй байсан тул 1780 онд «Ядууст зорилсан байгууллага»-аа хаахад хүрсэн байна. 
[[Файл:Statue Pestalozzi.jpg|thumb]]
Санхүүгийн хүнд байдалд орсон, дуртай ажлаа хийж чадахгүй байсан Песталоцци гартаа үзэг барихаар шийджээ. 1780-1798 оны хооронд тэрээр хэд хэдэн бүтээл бичсэн; Песталоцци өөрийн санаагаа сурталчлахын тулд уран зохиолын үйл ажиллагааг ашиглахыг эрэлхийлжээ. 1780 онд тэрээр &quot;Дайчны чөлөөт цаг&quot; нэртэй богино хэмжээний бүтээл бичсэн бөгөөд энэ нь зүйр цэцэн үгний цуглуулга болсон юм. Үүнийг уншигчид хүйтрэн хүлээн авсан боловч Песталоцци өөрийн үзэл бодлоо илэрхийлсэн бөгөөд хожим нь түүнийгээ хөгжүүлэхээр шийджээ. Түүний 4 хэсэгтэй нийгэм-сурган хүмүүжүүлэх роман болох &quot;Лингард ба Гертруда, ард түмэнд зориулсан ном&quot; (1781) нь маш их амжилтанд хүрсэн. Энэ түүх нь энгийн, ухаалаг, хүндэтгэлтэй тариачин эмэгтэй хүүхдүүдээ чадварлаг өсгөж, тосгоныхондоо хэрхэн ятгаж, тосгонд сургууль нээхийг ятгаж байсан тухай өгүүлдэг юм.

Швейцарийн хувьсгалт засгийн газар Песталоццийн авьяас чадварыг эрэлхийлж, уулын бослогыг дарсны дараа Нидвалден кантон олон өнчин, хайхрамжгүй хүүхдүүдийг үлдээсэн тул тэрээр асрамжийн газар байгуулахаар кантоны төв руу аялжээ. Швейцарийн засгийн газар, түүний зарим гишүүд Песталоцциг өрөвдөж, дайны улмаас хагас нурсан хийдийн барилгуудыг түүнд өгчээ. Песталоццигийн багшлах ажил гэнэт тасалдсан: Францын цэргүүдэд хийдийн байр эмнэлэг барих шаардлагатай болсон тул Песталоцци сургуулийг хаахаас өөр аргагүй болсон. 1799 онд Песталоцци Стансыг орхин Бургдорф руу явж, анх туслах багшаар ажиллаж байжээ. Дараа нь 1800 оны намар тэрээр орон нутгийн цайзад Бургдорфын хүрээлэнг байгуулсан бөгөөд энэ нь багш нарыг сургах газар болгон ашигладаг дотуур байртай дунд сургууль байв. Энд Песталоцци ижил төстэй сэтгэлгээтэй хүмүүсийн нягт холбоотой багшлах багийг бүрдүүлж, тэдэнтэй хамт тооны ухаан, хэл заах аргын чиглэлээр туршилтын ажил амжилттай хийж чаджээ.

1804 онд Песталоццигийн хүрээлэн Бургдорфоос Ивердон руу нүүхээс өөр аргагүй болжээ. Энд хүрээлэн үнэхээр олон улсын хэмжээнд нэр хүндтэй болж Песталоццигийн алдар нэр оргилдоо хүрсэн. Песталоццигийн сурганы аргуудын үр нөлөөг харахыг хүссэн олон хүн Бургдорф, Ивердон руу цувдаг болжээв. Зөвхөн Швейцарь төдийгүй Герман, Франц, Англи, Итали, Оросын чинээлэг гэр бүлүүд хөвгүүдээ энэ дотуур байртай сургуульд явуулахыг эрэлхийлж байв. Дотуур байртай сургуулийн сурагчдын тоо олон жилийн турш 80-160 хооронд хэлбэлзэж байсан. 1809 онд Ивердон хотод эмэгтэйчүүдийн хүрээлэн байгуулагдсан. Мөн тус байгууллага нь багш нарын байнгын семинартай байсан бөгөөд сурган хүмүүжүүлэгчид мэргэжлийн карьераа хөгжүүлэх онолын болон практик сургалтанд хамрагдсан байна.

Түүний амьдралын сүүлийн жилүүд Песталоццид маш их уй гашуу авчирсан: Ивердон дахь туслахууд нь хоорондоо маргалдаж, 1825 онд санхүүжилтийн хомсдолоос болж хүрээлэн хаагдсан. Песталоцци өөрийн байгуулсан байгууллагыг орхиж, хагас зууны өмнө багшлах карьераа эхлүүлсэн Нейхофын эдлэн газартаа буцаж очихоос өөр аргагүй болсон. Тэрээр сүүлчийн бүтээлийн цуглуулга (1826) болох &quot;Хунгийн дуу&quot;-даа амьдрал, шинжлэх ухааны судалгаагаа нэгтгэн дүгнэжээ. 

1827 оны 2-р сарын 17-нд агуу сурган хүмүүжүүлэгч Брюгге хотод нас барсан байна. 

== Үндсэн сургаал ==
Иоханн Песталоцци хүний ​​мөн чанарыг тодорхойлдог 3 үндсэн чадварыг тодорхойлсон: сэтгэх чадвар, бүтээх чадвар, мэдрэх чадвар. Тиймээс Песталоцци хүний ​​мөн чанарын гурван хүчийг ялгаж үздэг: оюун санааны, бие махбодийн болон ёс суртахууны, эсвэл Песталоццигийн өөрийн өгсөн нэр томьёо бол- &quot;оюун ухаан, гар, зүрх&quot;. Зөвхөн гурван хүчийг зэрэгцүүлэн, нягт уялдаа холбоотойгоор, нэгийг нь бусдын зардлаар онцолгүйгээр хөгжүүлснээр л хүн бүрийг хөгжүүлж чадна гэжээ. &quot;Хүний мөн чанарын бүх хүч чадал, чадвар&quot;-ыг эв эеэр болон харилцан уялдаатай хөгжүүлэх шаардлага нь Песталоццигийн үзэл баримтлалын гол цөмд оршдог.</text>
      <sha1>p8zlxj0cvzw8zyas10h1ob805ovoo4f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Карл Блохманн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146244</id>
    <revision>
      <id>855290</id>
      <timestamp>2026-05-02T03:52:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Karl Justus Blochmann.jpg|thumb]] '''Карл Юстус Блохманн''' ([[Герман хэл|герман.]] ''Karl Justus Blochmann''; 1786 оны 2-р сарын 19-нд Саксоний Райхштадт хотод төрсөн —1855 оны 5-р сарын 31-нд нас барсан) — германы сурган хүмүүжүүлэгч, Саксонид [[Иоханн Песталоцци|Иоханн Песталоццийн]] ба...&quot;</comment>
      <origin>855290</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2278" sha1="ewm00p2mn4dqejym24tk5l9kbms1u4r" xml:space="preserve">[[Файл:Karl Justus Blochmann.jpg|thumb]]
'''Карл Юстус Блохманн''' ([[Герман хэл|герман.]] ''Karl Justus Blochmann''; 1786 оны 2-р сарын 19-нд Саксоний Райхштадт хотод төрсөн —1855 оны 5-р сарын 31-нд нас барсан) — германы сурган хүмүүжүүлэгч, Саксонид [[Иоханн Песталоцци|Иоханн Песталоццийн]] байгальд суурилсан бага боловсрол, сургалтын онолыг анх хэрэгжүүлсэн гэдгээрээ алдартай хүн.

1805 оноос тэрээр [[Лайпциг]] хотод шашны чиглэлээр суралцаж, 1809-1816 онд Швейцарийн Ивердон-ле-Бенс дэх [[Иоханн Песталоцци|Иоханн Песталоццийн]] хүрээлэнд багшилжээ. Песталоццийн боловсролын философи нь Блохманнд гүн гүнзгий нөлөө үзүүлж түүний амьдралын зарчим болсон юм. 

Практик багшийн хувьд К.Блохманн боловсролын системд бие бялдрын хөгжил болон бодит шинжлэх ухаанд онцгой байр суурь хандуулдаг байв.

1824 онд боловсролд илүү дэвшилтэт, цогц хандлагын зорилгоор тэрээр [[Дресден]] хотод өөрийн хөвгүүдийн боловсролын байгууллага болох &quot;Блохманы хүрээлэн&quot;-г байгуулжээ. 1638 онд Фицтум фон Экштеттийн үүсгэн байгуулсан Фицтумын гимнази 1828 онд үүнтэй нэгдсэн юм.

Тэрээр алдарт сурган хүмүүжүүлэгчийн мэндэлсний 100 жилийн ойд зориулан бичсэн &quot;Хенрих Песталоцци&quot; (Лейпциг, 1846) товхимлыг бичсэн.

Түүний хүрээлэнг одоо Дресденийн Витцум-Гимназиум ([[Герман хэл|герман.]] ''Vitzthum-Gymnasium Dresden)'' гэж нэрлэдэг.</text>
      <sha1>ewm00p2mn4dqejym24tk5l9kbms1u4r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мөнгөний бодлого</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146245</id>
    <revision>
      <id>855294</id>
      <timestamp>2026-05-02T04:24:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;'''Мөнгөний бодлого''' ([[Англи хэл|англи.]] ''monetary policy'') гэдэг нь мөнгөний эрх баригчдын макро эдийн засгийн бодлого бөгөөд үнийн болон ханшийн тогтвортой байдлыг хадгалах, [[санхүүгийн тогтвортой байдал]], эдийн засгийн тэнцвэртэй өсөлтийг дэмжих зэрэг эцси...&quot;</comment>
      <origin>855294</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4077" sha1="rohzq7d54aszaqldewyeqajy5nm81ye" xml:space="preserve">'''Мөнгөний бодлого''' ([[Англи хэл|англи.]] ''monetary policy'') гэдэг нь мөнгөний эрх баригчдын макро эдийн засгийн бодлого бөгөөд үнийн болон ханшийн тогтвортой байдлыг хадгалах, [[санхүүгийн тогтвортой байдал]], эдийн засгийн тэнцвэртэй өсөлтийг дэмжих зэрэг эцсийн зорилтуудын хослолыг хангахын тулд мөнгөний зах зээлийн нөхцөл байдал (богино хугацааны хүүгийн түвшин, нэрлэсэн ханш эсвэл банкны салбарын одоогийн хөрвөх чадварын түвшин)-ээр дамжуулан нийт мөнгөний эрэлтийг удирдахад чиглэсэн арга хэмжээний цогц юм.

== Төрөл бүрийн тодорхойлолтууд ==

* [[Олон Улсын Валютын Сан|Олон улсын валютын сан:]] инфляци болон үйлдвэрлэлийн тогтворжилтыг хослуулан эдийн засаг дахь мөнгөний нийлүүлэлтийг удирдах.
* [[АНУ-ын Холбооны нөөцийн систем|АНУ-ын Холбооны нөөцийн сан]]: богино хугацааны хүүгийн түвшин болон эдийн засаг дахь зээлийн хүртээмж, өртгийг удирдах замаар АНУ-д хамгийн их ажил эрхлэлт, тогтвортой үнэ, урт хугацааны хүүгийн түвшинг дунд зэрэг байлгах зорилгод хүрэхэд чиглэсэн төв банкны үйл ажиллагаа.
* [[Германы Бундесбанк:|Германы Бундесбанк]] /''Deutsche Bundesbank:'' Төв банкны зорилгод хүрэхийн тулд авч хэрэгжүүлж буй арга хэмжээнүүд, тэдгээрийн нэг нь үнийн тогтвортой байдал бөгөөд мөнгөний зах зээл дэх хүүгийн түвшин болон эрэлт нийлүүлэлтийн нөхцөл байдлыг удирдахын тулд мөнгөний бодлогын хэрэгслүүдийг ашиглах замаар хэрэгжүүлдэг.
* [[Канадын банк]]: үндэсний мөнгөн тэмдэгтийн үнэ цэнийг ([[худалдан авах чадвар]]) хадгалахын тулд эдийн засаг дахь мөнгө, зээлийг зохицуулах.
* [[Австралийн нөөцийн банк]]: мөнгөний зах зээл дэх хүүгийн түвшинг тогтоох нь эдийн засгийн бусад хүүгийн түвшинд нөлөөлж, зээлдэгч болон зээлдүүлэгчдийн зан байдал, эдийн засгийн үйл ажиллагаа, эцэст нь [[Инфляци|инфляцийг]] тодорхойлдог.
* [[Британника нэвтэрхий толь]]: засгийн газруудын эдийн засгийн үйл ажиллагаанд нөлөөлөхийн тулд авч хэрэгжүүлж буй арга хэмжээ, тухайлбал хүүгийн түвшинг өөрчлөх замаар мөнгө, зээлийн нийлүүлэлтийг удирдах.
* [[Financial Times|Файнэншл Таймс]] сонины редакцийн толь бичиг: мөнгөний эрх баригчдын өөрсдийн мэдэлд байгаа хэрэгслүүдийг ашиглан мөнгөний нийлүүлэлтийг удирдах шийдвэрүүд: үндсэн хүүгийн түвшинг өөрчлөх, мөнгөний зах зээлийн үйл ажиллагаа явуулах, банкуудын нөөцийн шаардлагын харьцааг өөрчлөх.</text>
      <sha1>rohzq7d54aszaqldewyeqajy5nm81ye</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855300</id>
      <parentid>855294</parentid>
      <timestamp>2026-05-02T06:36:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>855300</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4040" sha1="rktfwnundrhyaebop4smnygctmdzelm" xml:space="preserve">'''Мөнгөний бодлого''' ([[Англи хэл|англи.]] ''monetary policy'') гэдэг нь мөнгөний эрх баригчдын макро эдийн засгийн бодлого бөгөөд үнийн болон ханшийн тогтвортой байдлыг хадгалах, [[санхүүгийн тогтвортой байдал]], эдийн засгийн тэнцвэртэй өсөлтийг дэмжих зэрэг эцсийн зорилтуудын хослолыг хангахын тулд мөнгөний зах зээлийн нөхцөл байдал (богино хугацааны хүүгийн түвшин, нэрлэсэн ханш эсвэл банкны салбарын одоогийн хөрвөх чадварын түвшин)-ээр дамжуулан нийт мөнгөний эрэлтийг удирдахад чиглэсэн арга хэмжээний цогц юм.

== Төрөл бүрийн тодорхойлолтууд ==

* [[Олон Улсын Валютын Сан|Олон улсын валютын сан:]] инфляци болон үйлдвэрлэлийн тогтворжилтыг хослуулан эдийн засаг дахь мөнгөний нийлүүлэлтийг удирдах.
* [[АНУ-ын Холбооны нөөцийн систем|АНУ-ын Холбооны нөөцийн сан]]: богино хугацааны хүүгийн түвшин болон эдийн засаг дахь зээлийн хүртээмж, өртгийг удирдах замаар АНУ-д хамгийн их ажил эрхлэлт, тогтвортой үнэ, урт хугацааны хүүгийн түвшинг дунд зэрэг байлгах зорилгод хүрэхэд чиглэсэн төв банкны үйл ажиллагаа.
* [[Германы Бундесбанк]] /''Deutsche Bundesbank:'' Төв банкны зорилгод хүрэхийн тулд авч хэрэгжүүлж буй арга хэмжээнүүд, тэдгээрийн нэг нь үнийн тогтвортой байдал бөгөөд мөнгөний зах зээл дэх хүүгийн түвшин болон эрэлт нийлүүлэлтийн нөхцөл байдлыг удирдахын тулд мөнгөний бодлогын хэрэгслүүдийг ашиглах замаар хэрэгжүүлдэг.
* [[Канадын банк]]: үндэсний мөнгөн тэмдэгтийн үнэ цэнийг ([[худалдан авах чадвар]]) хадгалахын тулд эдийн засаг дахь мөнгө, зээлийг зохицуулах.
* [[Австралийн нөөцийн банк]]: мөнгөний зах зээл дэх хүүгийн түвшинг тогтоох нь эдийн засгийн бусад хүүгийн түвшинд нөлөөлж, зээлдэгч болон зээлдүүлэгчдийн зан байдал, эдийн засгийн үйл ажиллагаа, эцэст нь [[Инфляци|инфляцийг]] тодорхойлдог.
* [[Британника нэвтэрхий толь]]: засгийн газруудын эдийн засгийн үйл ажиллагаанд нөлөөлөхийн тулд авч хэрэгжүүлж буй арга хэмжээ, тухайлбал хүүгийн түвшинг өөрчлөх замаар мөнгө, зээлийн нийлүүлэлтийг удирдах.
* [[Financial Times|Файнэншл Таймс]] сонины редакцийн толь бичиг: мөнгөний эрх баригчдын өөрсдийн мэдэлд байгаа хэрэгслүүдийг ашиглан мөнгөний нийлүүлэлтийг удирдах шийдвэрүүд: үндсэн хүүгийн түвшинг өөрчлөх, мөнгөний зах зээлийн үйл ажиллагаа явуулах, банкуудын нөөцийн шаардлагын харьцааг өөрчлөх.</text>
      <sha1>rktfwnundrhyaebop4smnygctmdzelm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Канадын банк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146246</id>
    <revision>
      <id>855299</id>
      <timestamp>2026-05-02T06:35:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Ottawa - ON - Bank of Canada.jpg|thumb|315x315px|Канадын банкны Оттава дахь төв байр]] '''Канадын банк''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Bank of Canada'', [[Франц хэл|франц.]] ''Banque du Canada'') Канад улсын Төв банк юм. Төв банк нь 1934 онд байгуулагдсан бөгөөд Канадын Банкны тухай хуулиар зохицуулагдда...&quot;</comment>
      <origin>855299</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7644" sha1="qqwpglu2d00zqyujr65v01xv0r1ir32" xml:space="preserve">[[Файл:Ottawa - ON - Bank of Canada.jpg|thumb|315x315px|Канадын банкны Оттава дахь төв байр]]
'''Канадын банк''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Bank of Canada'', [[Франц хэл|франц.]] ''Banque du Canada'') Канад улсын Төв банк юм. Төв банк нь 1934 онд байгуулагдсан бөгөөд Канадын Банкны тухай хуулиар зохицуулагддаг. 

Түүний үүрэг хариуцлага нь дараахь тодорхой зорилготой холбоотой:

* Инфляцийн түвшинг бага, тогтвортой байлгах (инфляцийн түвшинг 2% буюу зорилтот хязгаар гэж нэрлэдэг 1-3% хооронд байлгахыг оролддог);
* Мөнгөний найдвартай байдлыг хадгалах;
* Санхүүгийн тогтвортой байдлыг хадгалах;
* Канад Улсын хөрөнгийг болон улсын өрийг удирдах;
* Канадын мөнгөний үнэ цэнэд зах зээлийн итгэлийг хадгалахын тулд мөнгөний бодлогыг хэрэгжүүлэх;
* Канадын мөнгөн дэвсгэрт гаргах, түгээх;
* 10-аас дээш жилийн хугацаанд эзэмшигч нь олдоогүй дансны хариуцлагыг хүлээх;
* Дахин санхүүжүүлэх хүүг (эсвэл дахин санхүүжүүлэх хүүг албан ёсны хөнгөлөлтийн хүү гэж нэрлэдэг) хянах;
* Алтны нөөцийг удирдах;
* Канадын хадгаламжийн гэрчилгээ олгох.

Канадын Банк нь өөрийн зорилгоо нээлттэй, тодорхой үр дүнтэйгээр мэдээлж, үйл ажиллагааныхаа талаар Канадын Засгийн газар болон Канадын олон нийтэд мэдээлдэг. Төв байр нь [[Оттава]] хотод байрладаг.

== Түүх ==
Канадын банк нь 1934 онд хувийн корпораци хэлбэрээр байгуулагдсан бөгөөд дараа жилийн 3-р сард үйл ажиллагаагаа эхлүүлсэн юм. 20-р зууны эхээр төв банк байгуулах урт хугацааны үйл явц үргэлжилж байв. 1913 онд Канадын сэтгүүлч, улс төрч Уильям Маклин хувийн өмчит боловч засгийн газрын мэдэлд байх төв банк байгуулах санал гаргасан боловч уг саналаас татгалзсан байна. Тухайн үеийн Канад улс нь ихэвчлэн хөдөө аж ахуйн орон байсан бөгөөд хүн амын нягтрал маш багатай байсан тул Төв банк тохиромжгүй гэж үзэж байв. Америкийн санхүүгийн системээс ялгаатай нь Канадын санхүүгийн системд банкны байгууллагуудын тоог цөөрүүлэхийг дэмжсэн Британийн загвар нөлөөлсөн гэж үздэг. Салбар банкны системийг бий болгох нь өргөн уудам нутаг дэвсгэрт тархсан жижиг тосгодын хэрэгцээг хангах логик шийдэл байв. Энэ систем нь бараг 100 жилийн турш нэлээд сайн ажиллаж, салбар бүр өөрийн мөнгөн тэмдэгт гаргадаг байв. Хамгийн том банкууд засгийн газрын банкны дансыг удирдах боломжтой байв. Энэ байдал 1929 оны эдийн засгийн хямрал хүртэл үргэлжилсэн бөгөөд уг хямрал нь Төв банк байгуулах үйл явцад шийдвэрлэх нөлөө үзүүлсэн юм. Ерөнхий сайд Ричард Бедфорд Беннетт олон жижиг банкууд засгийн газрын дансны тодорхой хэсгийг удирдаж байх үед Канад улс олон улсын данс тооцоо хийхэд бэрхшээлтэй байгааг онцлон тэмдэглэжээ. Тэрээр энэ асуудлыг шууд шийдвэрлэхийг шаардаж 1933 онд Канадын санхүүгийн системийг нарийвчлан шалгах хааны комисс томилов. Эцсийн тайланг ирүүлснээс хойш 7 хоногийн дараа тэрээр Төв банк байгуулах санаатай байгаагаа зарлав. Канадын Банкны тухай хууль батлагдаж, 1934 оны 7-р сарын 3-нд Хааны зөвшөөрлийг авсан байна.

1938 онд Канадын банк засгийн газрын байгууллага болжээ. Өмнө нь бусад жижиг байгууллагуудын гүйцэтгэж байсан чиг үүргүүд болон мөнгөн тэмдэгт гаргах зэрэг шинэ чиг үүргүүдийг Төв банканд даалгасан байна. Түүний агентлагууд нь Татварын товчоо, Канад болон гадаад орнуудын Санхүүгийн хөгжил, эдийн засгийн судалгааны газар, Валют, үнэт цаасны үйлчилгээ, Улсын өрийн алба зэрэг болжээ. 1934 оноос хойш Канадын банкны тухай хуульд байнга нэмэлт өөрчлөлт оруулж ирсэн боловч банкны ажлын зорилго үргэлж өөрчлөгдөөгүй хэвээр байсан бөгөөд улс орны эдийн засгийн ашиг сонирхолд нийцүүлэн зээл олгох, мөнгөний системийг зохицуулах явдал байж ирсэн.

Канадын банк нь Канадын Сангийн яамны харьяанд байдаг боловч засгийн газраас тодорхой хэмжээгээр хараат бус байдаг. Бусад байгууллагуудтай харилцах харилцааны хувьд энэ нь арилжааны банкуудын хувьд төв банк болж үйлчилдэг. Энэ нь валют гаргаж, эдгээр банкууд төлбөр хийхэд хангалттай хэмжээний хөрвөх чадвартай байхыг хянан баталгаажуулдаг. Мөн Канадын холбооны засгийн газрын төлөөлөгч, зөвлөхийн үүрэг гүйцэтгэдэг гэдгийг тэмдэглэх нь чухал юм. Банк нь бараг бүх засгийн газрын төлбөр, орлогыг хариуцдаг Дотоод орлогын албаны дансыг удирддаг юм. Банк нь эдгээр дансууд засгийн газрын өдөр тутмын үүргийг биелүүлэхэд хангалттай хөрөнгөтэй байхыг баталгаажуулж, илүүдэл хөрөнгийг хугацаатай хадгаламжинд байршуулдаг байна.</text>
      <sha1>qqwpglu2d00zqyujr65v01xv0r1ir32</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Германы Бундесбанк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146247</id>
    <revision>
      <id>855302</id>
      <timestamp>2026-05-02T06:53:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Deutsche Bundesbank 03.jpg|thumb|343x343px]] '''Германы Бундесбанк''' ([[Герман хэл|герман.]] ''Deutsche Bundesbank'', мөн ''Бундесбанк'' буюу ''Дойче Бундесбанк'' гэх нэр хэргэлдэг ) — [[Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улс|Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улсын]] Төв банк юм.   Герман улсын Б...&quot;</comment>
      <origin>855302</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3970" sha1="dsutpiqdazd863svgjqc255zg8b4bfy" xml:space="preserve">[[Файл:Deutsche Bundesbank 03.jpg|thumb|343x343px]]
'''Германы Бундесбанк''' ([[Герман хэл|герман.]] ''Deutsche Bundesbank'', мөн ''Бундесбанк'' буюу ''Дойче Бундесбанк'' гэх нэр хэргэлдэг ) — [[Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улс|Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улсын]] Төв банк юм. 

Герман улсын Банкны тухай хууль болон бусад тусгай хуулиудын дагуу Бундесбанк нь мөнгөний эргэлт болон зээлийн зохицуулалтын чиг үүргийг хариуцдаг. Үүнд:

* Үйл ажиллагааныхаа хүү болон хөнгөлөлтийн хэмжээг тогтоох.
* Зээлийн болон нээлттэй зах зээл дээрх үйл ажиллагааныхаа бодлогыг боловсруулах.
* Зээлийн байгууллагуудад нөөцийн шаардлагыг тогтоох, эдгээр байгууллагууд банкны тогтоосон тодорхой хэмжээгээр банкны дансанд хамгийн бага нөөцийг хадгалах шаардлагатай.
* Холбооны болон муж улсын засгийн газруудад санхүүгийн төлөөлөгчийн үйлчилгээ үзүүлэх. Банк нь хуулиар тогтоосон хязгаарт багтаан тэдэнд хөнгөлөлттэй бэлэн мөнгөний зээл олгож болох бөгөөд эдгээр засгийн газрын байгууллагууд Бундесбанкны дансанд хөрөнгөө хялбаршуулсан аргаар хадгалах шаардлагатай.

Германы Бундесбанк болон Холбооны Санхүүгийн Хяналтын Газар (BFS) нь Германы санхүүгийн зохицуулах байгууллагуудыг хамтад нь бүрдүүлдэг.

Бундесбанкны төв байр нь [[Майны Франкфурт]] хотод байрладаг.

== Түүх ==

* 1875–1945 — Райхсбанк нь Германы төв банкны үүрэг гүйцэтгэж байв.
* 1946–1948 — Баруун Германд 11 муж улсын доторх Райхсбанкны салбарууд дээр үндэслэн Төв банк байгуулагдсан.
* 1948–1957 — Муж улсын банкуудын системийг улсын төв банкаар дамжуулан үйл ажиллагаа явуулдаг Германы Улсын Банк удирддаг байв.
* 1957–1990 — Германы Улсын Банкыг улсын төв банкуудтай нэгтгэснээр Германы Бундесбанк байгуулагдсан.
* 1990–1993 — [[Берлиний хана]] нурж, ХБНГУ, БНАГУ хоёр нэгдсэний дараа Дойче Марк нь нэгдсэн Германд цорын ганц хууль ёсны төлбөрийн хэрэгсэл болсон.
* 1993–2001 — Маастрихтын гэрээний нөхцлийн дагуу еврог Европын мөнгөн тэмдэгт болгон нэвтрүүлж, Европын Төв Банкны Систем (ESCB)-ийг байгуулах шийдвэр гаргасан.
* 2001 оноос өнөөг хүртэл — евро хэвлэн гаргах чиг үүргийг [[Европын Төв Банк]] (ЕТБ)-д шилжүүлсэн.

== Удирдлага ==

* 1977-1979 Отмар Эммингер
* 1993-1999 Ханс Титтмайер
* 1999-2004 Эрнст Велтке
* 2004-2011 Аксел Вебер
* 2011–2021 Йенс Вейдманн
* 2022-одоо хүртэл Иоахим Нагель</text>
      <sha1>dsutpiqdazd863svgjqc255zg8b4bfy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Австралийн нөөцийн банк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146248</id>
    <revision>
      <id>855305</id>
      <timestamp>2026-05-02T07:00:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;'''Австралийн нөөцийн банк''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Reserve Bank of Australia'') — Австралийн Төв банк.  [[Файл:Резервный банк Австралии (JPG).jpg|thumb]] 1911 онд &quot;Австралийн Хамтын Нөхөрлөлийн Банк&quot; байгуулагдсан бөгөөд тухайн үед Австралийн хамгийн том арилжааны болон хадгалам...&quot;</comment>
      <origin>855305</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1193" sha1="dsrceirrbl0sdgysnacsey6hmfxwv16" xml:space="preserve">'''Австралийн нөөцийн банк''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Reserve Bank of Australia'') — Австралийн Төв банк. 
[[Файл:Резервный банк Австралии (JPG).jpg|thumb]]
1911 онд &quot;Австралийн Хамтын Нөхөрлөлийн Банк&quot; байгуулагдсан бөгөөд тухайн үед Австралийн хамгийн том арилжааны болон хадгаламжийн банк байв. 1924 онд тус банк Австралийн мөнгөн тэмдэгт гаргах монополь эрх авч, [[Австралийн Засгийн газар|Австралийн Засгийн газрын]] агентлаг болсон байна. &quot;Хамтын Нөхөрлөлийн Банк&quot; төв банкны чиг үүргийг улам бүр нэмэгдүүлж, 1945 онд энэ үүргийн статусыг нь албан ёсоор хүлээн зөвшөөрсөн.
[[Файл:RBA building April 2025.jpg|thumb]]
1960 онд эдгээр төв банкны чиг үүргийг Австралийн Нөөцийн Банк руу шилжүүлсэн ажээ.</text>
      <sha1>dsrceirrbl0sdgysnacsey6hmfxwv16</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Австралийн Засгийн газар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146249</id>
    <revision>
      <id>855306</id>
      <timestamp>2026-05-02T07:05:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Coat of arms of the Commonwealth of Australia.svg|thumb]] '''Австралийн Холбооны Засгийн газар'''  ([[Англи хэл|англи.]] ''Federal Government of the Commonwealth of Australia'') -Австралийн Үндсэн хуулиар тодорхойлогдсон, Австралийн улс төр, эдийн засаг, соёлын амьдралыг удирдах зорилготой байгууллага,...&quot;</comment>
      <origin>855306</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="952" sha1="9ezla2uwqdmad5lm7djuo379qe7d639" xml:space="preserve">[[Файл:Coat of arms of the Commonwealth of Australia.svg|thumb]]
'''Австралийн Холбооны Засгийн газар'''  ([[Англи хэл|англи.]] ''Federal Government of the Commonwealth of Australia'') -Австралийн Үндсэн хуулиар тодорхойлогдсон, Австралийн улс төр, эдийн засаг, соёлын амьдралыг удирдах зорилготой байгууллага, байгууллагуудын нэгдсэн тогтолцоо юм. Австралийн Засгийн газар нь Холбооны засаглал ба эрх мэдлийг хуваарилах гэсэн хоёр үндсэн зарчим дээр суурилдаг. Үндсэн хуульд Австралийн Засгийн газрыг хууль тогтоох, гүйцэтгэх, шүүх гэсэн гурван салаа чиг үүрэгт хуваагддаг.</text>
      <sha1>9ezla2uwqdmad5lm7djuo379qe7d639</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1992 оны Улсын их Хурлын сонгууль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146250</id>
    <redirect title="1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль" />
    <revision>
      <id>855321</id>
      <timestamp>2026-05-02T09:42:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <comment>Egzs moved page [[1992 оны Улсын их Хурлын сонгууль]] to [[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль]]</comment>
      <origin>855321</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81" sha1="j7zgci2aaedzy3hdg5s9ubndoayjhc4" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль]]</text>
      <sha1>j7zgci2aaedzy3hdg5s9ubndoayjhc4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сонгуулийн Ерөнхий Хороо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146251</id>
    <redirect title="Монгол Улсын Сонгуулийн ерөнхий хороо" />
    <revision>
      <id>855323</id>
      <timestamp>2026-05-02T10:21:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <comment>[[Монгол Улсын Сонгуулийн ерөнхий хороо]] руу чиглүүлэгдлээ</comment>
      <origin>855323</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84" sha1="dn63oedj43m43xg0jhdt3sum5uq9laj" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Монгол Улсын Сонгуулийн ерөнхий хороо]]</text>
      <sha1>dn63oedj43m43xg0jhdt3sum5uq9laj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бат-Эрдэнийн Батбаяр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146252</id>
    <redirect title="Баабар" />
    <revision>
      <id>855325</id>
      <timestamp>2026-05-02T10:24:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <comment>[[Баабар]] руу чиглүүлэгдлээ</comment>
      <origin>855325</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26" sha1="f4fzu5df3fwav2d5t7ncs7cptcwxpf1" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Баабар]]</text>
      <sha1>f4fzu5df3fwav2d5t7ncs7cptcwxpf1</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>