Улсын Их Хурал

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mn">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедиа</sitename>
    <dbname>mnwiki</dbname>
    <base>https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.26</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Тусгай</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Хэрэглэгч</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Хэрэглэгчийн яриа</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедиа</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедиагийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файлын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">МедиаВики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Загвар</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Загварын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Тусламж</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Тусламжийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Ангилал</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Ангиллын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Улсын Их Хурал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1945</id>
    <revision>
      <id>855383</id>
      <parentid>852111</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T05:39:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <comment>шинэчлэв</comment>
      <origin>855383</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="92943" sha1="2menofcuf1tfrbaa15almezyw03kyv1" xml:space="preserve">{{Short description|Монгол Улсын хууль тогтоох дээд байгууллага}}
{{Хууль тогтоох байгууллага
| нэр                       = Монгол Улсын Их Хурал&lt;br&gt;{{MongolUnicode|ᠤᠯᠤᠰ ᠤᠨ}} {{MongolUnicode|ᠶᠡᠬᠡ ᠬᠤᠷᠠᠯ}}
| уг_нутгийн_нэр            = 
| одоогийн_ээлжийн_нэр      = 
| сүлд_зураг                = Emblem of the State Great Khural of Mongolia.svg
| сүлд_зургийн_хэмжээ       = 100px
| хэдэн_танхимтай           = Нэг танхим
| дарга1            = 
| сонгууль1          =
| дарга_эсвэл2       = Улсын Их Хурлын дарга
| дарга2            =
| нам2             = [[Сандагийн Бямбацогт]] ([[Монгол Ардын Нам|МАН]])
| дарга_эсвэл3       = Дэд дарга нар
| дарга3            = 
| нам3             = [[Жадамбын Бат-Эрдэнэ]] ([[Монгол Ардын Нам|МАН]])&lt;br /&gt;[[Бөхчулууны Пүрэвдорж]] ([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])
| сонгууль3          = 
| гишүүний_тоо            = 126
| бүтэц_бүрэлдэхүүн1 = 2025 Mongolian State Great Khural.svg
| бүтэц_бүрэлдэхүүн1_зургийн_хэмжээ     = 270px
| өнгөрсөн_сонгууль1     = [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны 6-р сарын 28]]
|seats1={{ubl|class=nowrap
| '''[[Ням-Осорын Учралын Засгийн газар|Эрх баригч]] (79)'''
| {{Color box|#ED1B34|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Нам]] (68)
| {{Color box|#6D3290|border=darkgray}} [[ХҮН нам|ХҮН Нам]] (7)
| {{Color box|#066B55|border=darkgray}} [[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|Үндэсний Эвсэл]] (4)
| '''[[Сөрөг хүчин (улс төр)|Сөрөг хүчин]] (46)'''
| {{Color box|#11489E|border=darkgray}} [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] (42)
| {{Color box|{{party color|Иргэний Зориг Ногоон Нам}}|border=darkgray}} [[Иргэний Зориг Ногоон Нам]] (4)
| {{Color box|{{party color|Бие даагч}}|border=darkgray}} [[Бие даагч|Нам бус]] (1)
}}
| session_room       = Main conference room of the Mongolian State Great Khural.jpg
| хуран_чуулах_газар      = Чуулганы нэгдсэн хуралдааны танхим&lt;br&gt;[[Төрийн ордон]], [[Улаанбаатар]]
| цахим_хаяг            = [http://www.parliament.mn/ www.parliament.mn]
|foundation={{Start date and age|df=yes|1992|7|20}}|одоогийн_бүрэн_эрх=[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028|9 дэх]]|ирэх_сонгууль1=2028 оны 6-р сар|term_length=|voting_system1=}}{{Монгол улсын улс төр}}
'''Монгол Улсын Их Хурал''' бол төрийн эрх барих дээд байгууллага мөн бөгөөд хууль тогтоох эрх мэдлийг гагцхүү Улсын Их Хуралд хадгална. [[Монгол улс|Монгол Улсын]] Их Хурал нэг танхимтай бөгөөд 126 гишүүнтэй байна. Улсын Их Хурлын сонгуулийг сонгуулийн холимог тогтолцоогоор явуулна. Улсын Их Хурлын 78 гишүүнийг олныг төлөөлөх, 48 гишүүнийг хувь тэнцүүлэн төлөөлөх аргаар сонгоно. Улсын Их Хурлын гишүүнийг Монгол Улсын сонгуулийн эрх бүхий иргэд нийтээрээ, чөлөөтэй, шууд сонгох эрхийн үндсэн дээр саналаа нууцаар гаргаж, 4 жилийн хугацаагаар сонгоно. /''[https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=367 Монгол Улсын Үндсэн хууль]ийн 20, 21 дүгээр зүйл. 1992.01.13./ /Мөн хуулийн нэмэлт өөрчлөлт 2023.05.31/''

== Монгол Улсын парламентын түүхэн товчоо ==

=== Их хуралдай ===
[[1206 он]]д [[Онон мөрөн|Онон мөрний]] эхэнд Монголын язгууртан дээдсийн их чуулган хуралдаж [[Их Монгол Улс]] байгуулагдсаныг даяар олонд тунхаглан зарлаж, Тэмүүжинг [[Чингис хаан]]д өргөмжилсөн юм. Чингис хааныг [[Хамаг Монгол]]ын хаанд өргөмжлөхөд Монгол овог аймгийн язгууртнууд цуглан [[Их Хуралдай]] хийж шийдвэрлэсэн нь анхны парламентын хэлбэр байжээ. Монголчуудын Их хуралдайгаар хааныг сонгох, дайн ба энхийн гэсэн чухал асуудлыг шийдвэрлэдэг байв.

=== 1914.04.12 ===
Улсын Дээд, Доод хурал байгуулагдав. 1915 оны 12 дугаар сар хүртэл оршин тогтосон Улсын хурлын газар төрийн бүтцэд тодорхой газарт суурь эзэлж, Богд Жибзүндбамба ([[Жавзандамба хутагт|Жавзандамба]]) хутагт хаан ба Засгийн газарт зөвлөхийн зэрэгцээ цөөнгүй асуудлаар төрийн яаманд үүрэг даалгавар өгч ажилладаг зөвлөх эрх бүхий хурлын байгууллага байв. Аливаа асуудлыг Улсын хурлын Дээд хурал, Доод хурал гэсэн хоёр танхимаараа дамжуулан хэлэлцэх ба шийдвэрийг Дээд хурал гарган эрх зүйн харилцааг зохицуулсан дүрэм, журмыг хэлэлцэн батлах үндсэн үүргээ биелүүлж байв.

=== 1924.11.08 ===
[[File:Анхдугаар_үндсэн_хуулийг_хэлэлцэн_батласан_Улсын_анхдугаар_их_хурал.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%90%D0%BD%D1%85%D0%B4%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D0%B3_%D1%85%D1%8D%D0%BB%D1%8D%D0%BB%D1%86%D1%8D%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%A3%D0%BB%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B4%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B8%D1%85_%D1%85%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB.png|left|thumb|245x245px|Улсын Анхдугаар Их Хурал.&lt;br&gt;1924 он.]]
[[Ардын Их Хурал|Улсын Анхдугаар хурал]] нээгдэв. 1924 оны 11 дүгээр сарын 26-ны өдөр Улсын Анхдугаар Их Хурлаар 6 бүлэг, 50 зүйл бүхий [http://www.parliament.mn/undsenhuuli/categories/3397/pages/25850 анхны Үндсэн хуулийг баталжээ]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Тус Үндсэн хуульд &quot;БНМАУ-ын дээд эрх Их Хуралд хадгалах бөгөөд мөн хурлын чөлөөт цагт Улсын Бага Хурал, Улсын Бага Хурлын чөлөөт цагт Бага Хурлын Тэргүүлэгчид ба Засгийн газарт улсын дээд эрхийг хадгалуулбал зохино&quot; гэж заажээ. Ийнхүү [[Улсын Бага Хурал|Улсын Бага Хурлыг]] 30 гишүүнтэй, Улсын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийг 5 гишүүнтэйгээр сонгон байгуулсан түүхтэй.

=== 1940 он 6-р сар ===
Улсын VIII Их Хурал хуралдаж, Монгол Улсын [http://www.parliament.mn/undsenhuuli/categories/3397/pages/25850 хоёр дахь Үндсэн хуулийг батлав]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. БНМАУ-ын засгийн дээд эрхийг барих газар нь Улсын Их Хурал болно. Улсын Их Хурал бол хот ба аймгийн хурлуудаар хүн амын 1500 хүн тутмаас нэг төлөөлөгчөөр сонгогдсон хот, аймгийн хөдөлмөрчин ард олон ба ардын хувьсгалт цэргийн албан хаагчдын төлөөлөгчдөөс байгуулагдана. Улсын Их Хурлыг Улсын Бага Хурлаас гурван жилд нэгэн удаа зарлан хуралдуулна.

=== 1960.07.13 ===
[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын]] [http://www.parliament.mn/undsenhuuli/categories/3397/pages/25850 гурав дахь Үндсэн хуулийг батлав]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. БНМАУ-ын төрийн эрх барих дээд байгууллага нь Ардын Их Хурал мөн. БНМАУ-д гагцхүү [[Ардын Их Хурал]] хууль тогтоох эрхтэй байна. БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын байнгын комисс, Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчид, Сайд нарын Зөвлөл, БНМАУ-ын Дээд шүүх, Ардын Их Хурлын депутатууд хуулийн төсөл боловсруулж оруулах эрхтэй.

== Монгол Улсын байнгын ажиллагаатай парламент ==

=== БНМАУ-ын Бага Хурал (1990-1992) ===
Монгол Улсад 1989 оны сүүлчээс [[1990 оны Монголын ардчилсан хувьсгал|нийгмийн өөрчлөлт, шинэчлэлтийн үйл явц]] өрнөж, Ардчилсан хүчний эвлэл, холбоод үүсэж байгуулагдан улс төрийн олон намын тогтолцооны эхлэл тавигдсан билээ. Үүний үр дүнд манай оронд нэг намын тогтолцоог халж, ардчилсан чөлөөт сонгуулийг [[1990 оны Ардын Их Хурлын сонгууль|1990 оны 7-р сарын 29]]-ний өдөр зохион байгуулсан түүхтэй.
[[Файл:People's Grand Khural 1990.jpg|thumb|270x270px|Ардын Их Хурлын чуулган.&lt;br&gt;Зүүнээс баруун: [[Пунсалмаагийн Очирбат|П.Очирбат]], [[Даваадоржийн Ганболд|Да.Ганболд]], [[Эрдэнийн Бат-Үүл|Э.Бат-Үүл]], [[Дашийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]]&lt;br&gt;1990 он.]]
1990 оны 9-р сарын 03-ны өдөр БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын депутатуудын 12 дахь удаагийн сонгуулийн анхдугаар чуулган ажлаа эхэлж, БНМАУ-ын Ерөнхийлөгч, Дэд ерөнхийлөгчийг сонгох, [[Улсын Бага Хурал|Улсын Бага Хурлыг]] байгуулах, Засгийн газрын бүрэн эрхийг дуусгавар болгон шилжүүлэх, [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайдыг]] томилох зэрэг бусад асуудлуудыг хэлэлцэв.

Ардын Их Хурлын анхдугаар чуулганаар БНМАУ-ын Ерөнхийлөгчөөр [[Пунсалмаагийн Очирбат]] (МАХН), БНМАУ-ын Дэд ерөнхийлөгч, Улсын Бага Хурлын даргаар [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]] (МСДН), Улсын Бага Хурлын орлогч даргаар [[Кинаятын Зардыхан]] (МАХН), Улсын Бага Хурлын нарийн бичгийн даргаар [[Бяраагийн Чимид|Бяраагийн Чимидийг]] (МАХН) тус тус сонгожээ.[[Файл:State Baga Khural in session, 1990.png|thumb|Улсын Бага Хурлын анхдугаар чуулганы нээлт.&lt;br&gt;1990 оны 9-р сар.|270x270px]]БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын 1990 оны 9-р сарын 9-ний өдрийн 16 тоот тогтоолоор Улсын Бага Хурлыг 50 гишүүний бүрэлдэхүүнтэй сонгосон байна. Үүнд, МАХН-аас 31, МоАН-аас 13, МҮДН-аас 3, МСДН-аас 3 депутат тус тус сонгогдсон бөгөөд нөхөн сонгуулиар 9 гишүүнийг сонгожээ. 1990-1992 оны Улсын Бага Хурал нь бүтцийн хувьд 5 байнгын хороотой үйл ажиллагаагаа явуулав.

Үүнд: 

# Төрийн байгуулалтын байнгын хороо,
# Хууль зүйн байнгын хороо,
# Эдийн засгийн байнгын хороо,
# Нийгмийн бодлогын байнгын хороо,
# Эмэгтэйчүүд, хүүхэд, залуучуудын асуудлын байнгын хороо.
Улсын Бага Хурлын анхдугаар чуулган 1990 оны 9-р сарын 13-нд болж, Улсын Бага Хурлын дарга, БНМАУ-ын Дэд ерөнхийлөгч Р.Гончигдорж чуулганыг нээж, Ерөнхийлөгч П.Очирбат үг хэлжээ. Тэрбээр, Монголын нийгмийг шинэ маягаар эмхлэн төвхнүүлэх, хууль цаазат төрийг төлөвшүүлэх их үйлсийг БНМАУ-ын Бага Хурал гардан хариуцаж, шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэх учиртайг онцлон тэмдэглэжээ. 

Улсын Бага Хурлын отгон тавдугаар чуулганаар Монгол Улсын Их Хурлын тухай, Үндэсний аюулгүй байдлын Зөвлөлийн тухай, Үндсэн хуулийн цэцийн тухай, Монгол Улсын Их Хурлын сонгуулийн тухай зэрэг шинэ Үндсэн хуулийн дагуу шинэчлэгдвэл зохих хуулийг хэлэлцэн баталжээ. 

Шинэ Үндсэн хуулийн дагуу байгуулагдах төрийн дээд байгууллага - Монгол Улсын Их Хурлын анхдугаар чуулганы бэлтгэлийг хангах ажлын хүрээнд Монгол Улсын Их Хурлын сонгуулийн тухай хууль, Улсын Их Хурлын сонгуулийн тойрог байгуулах тухай, Сонгуулийн тойрогт мандат хуваарилах тухай, Сонгуулийн Ерөнхий хороо байгуулах, түүний бүрэлдэхүүн, удирдлагыг батлах тухай, Төрийн дууллын үг, аяыг тогтоох, Улсын Их Хурлын гишүүний үнэмлэх, энгэрийн тэмдгийн эх загварыг баталж, хийлгүүлэх зэрэг олон асуудлаар шийдвэр гаргаж байжээ. 

Улсын Бага Хурал нь таван жилийн бүрэн эрхийн хугацаатай байгуулагдсан ч шинэ Үндсэн хуулиа нэн даруй хэрэгжүүлэх дээд зорилгоо эрхэмлэн үлдсэн гурван жилийн бүрэн эрхээ эдлэлгүйгээр Монгол Улсын Их Хуралд шилжүүлэн өгсөн нь монгол төрийн түүхэнд онцлог нэгэн явдал болж тэмдэглэгддэг билээ.

=== Монгол Улсын Их Хурал (1992-1996) ===
[[Файл:Members of the 1st State Great Khural.jpg|thumb|270x270px|Анхдугаар Улсын Их Хурлын гишүүд.&lt;br&gt;1992 он.]]
Монгол Улсын Их Хурлыг сонгох анхдугаар сонгуулиар байгуулагдсан 1992-1996 оны Улсын Их Хурал нь монголын парламентын хөгжлийн түүхэнд онцгой байр суурь эзэлдэг. 1992 онд батлагдсан шинэ Үндсэн хуульд “Монгол Улсын Их Хурал бол төрийн эрх барих дээд байгууллага мөн бөгөөд хууль тогтоох эрх мэдлийг гагцхүү Улсын Их Хуралд хадгална” хэмээн баталгаажуулсны дагуу манай улс нэг танхимтай парламентын тогтолцоонд шилжсэн билээ. 

Улсын Бага Хурлын 1992 оны 4-р сарын 10-ны өдрийн 19 тоот тогтоолоор Монгол Улсын Их Хурпын сонгуулийг 1992 оны 6-р сарын 28-ны өдөр явуулахаар тогтож, Улсын Их Хурпыг сонгох сонгууль- сонгуулийн мажоритар системээр, 2-4 мандат бүхий томосгосон 26 тойрогт болж МАХН - 70, МоАН, МҮДН, НН-ын “Ардчилсан холбоо” эвсэл - 4, МСДН - 1, бие даан нэр дэвшигч - 1 суудал тус тус авчээ. Үндсэн хуулийн дагуу Улсын Их Хуралд хамгийн олон суудал авсан МАХН-аас Улсын Их Хурлын даргаар [[Нацагийн Багабанди|Нацагийн Багабандийг]], дэд даргаар [[Жамбын Гомбожав|Жамбын Гомбожавыг]] сонгожээ. 1990-1992 оны Улсын Бага Хурлын гишүүдээс 15 хүнийг УИХ-д сонгосон байна.

Анхдугаар Улсын Их Хурал нь бүтцийн хувьд 10 байнгын хороотой үйл ажиллагаагаа явуулж байсан. Үүнд: 

# Байгаль орчныг хамгаалах байнгын хороо, 
# Боловсрол, шинжлэх ухаан, соёлын байнгын хороо, 
# Гадаад бодлого, аюулгүй байдлын байнгын хороо, 
# Дотоод асуудлын байнгын хороо 
# Төсөв, санхүү, мөнгө, зээлийн бодлогын байнгын хороо, 
# Хурал, захиргааны байнгын хороо, 
# Хууль зүйн байнгын хороо, 
# Хүн ам зүй, эрүүл мэнд, хөдөлмөр, нийгмийн хангамжийн байнгын хороо, 
# Хүнс, хөдөө аж ахуйн байнгын хороо, 
# Эдийн засгийн хөгжил, дэд бүтцийн бодлогын байнгын хороо тус тус ажиллажээ. 

1992-1996 оны Улсын Их Хурал нь өөрийн бүрэн эрхийн хугацаанд нийт 137 хууль шинээр баталж, 142 хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулсан. Олон улсын 40 гэрээг соёрхон баталж 46 хууль хүчингүй болгожээ. Тэдгээрээс зарим онцлог хууль, тогтоомжийг дурдвал: Улсын Их Хурал, Засгийн газар, Ерөнхийлөгч, Шүүхийн тухай зэрэг хуулийг шинэчлэсний зэрэгцээ Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн тухай хуулийг баталж, 1993 оны 06 дугаар сарын 06-ны өдөр Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн бүх нийтийн анхдугаар сонгууль явуулахаар тогтсон байна. 

Энэ парламентын үед зах зээлийн эдийн засгийн харилцааны тулгуур хуулиудыг баталсан. Тухайлбал, Улсын төсвийн тухай, Нягтлан бодох бүртгэл, Татварын багц хууль, Онцгой албан татвар, Гаалийн болон Гаалийн тарифын тухай, Гадаадын хөрөнгө оруулалтын тухай хуулиудыг дурдаж болно. 

=== Монгол Улсын Их Хурал (1996-2000) ===
Монгол Улсын Их Хурлын 1996 оны 4-р сарын 8-ны өдрийн 16 тоот тогтоолоор Улсын Их Хурлын хоёр дахь удаагийн сонгуулийг 1996 оны 06 дугаар сарын 30-ны өдөр явуулахаар шийдвэрлэсэн байна.

Улсын Их Хурлын хоёр дахь удаагийн сонгуулийг нэг мандат бүхий 76 тойргоор явуулж, сонгуулийн дүнд МҮАН, МСДН, НН-ын &quot;Ардчилсан холбоо&quot; эвсэл 50, МАХН 25, МУНН 1 суудал авч сонгогч олон шинэ залуу ардчилсан хүчнийхэнд итгэл найдвар хүлээлгэн төрийн эрх мэдэл анх удаа улс төрийн шинэ хүчинд шилжсэн онцлогтой парламент байгуулагдав. УИХ-ын даргаар Р.Гончигдорж сонгогдов. Олон жил төрийн эрх барьсан, туршлагатай улс төрийн том хүчин болох МАХН анх удаа цөөнх болж, засгийн эрх барих нам, хүчний байр суурьт эргэлт болсон билээ.

1996-2000 оны Улсын Их Хурал нь бүтцийн хувьд таван байнгын хороотой үйл ажиллагаагаа эхэлсэн бол 1997 онд Улсын Их Хурлын байнгын хороодын бүтцийг шинэчлэн нийт долоон байнгын хороотой болов. Үүнд,

# Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын хороо
# Байгаль орчин, хөдөөгийн хөгжлийн хороо
# Нийгмийн бодлогын хороо
# Төрийн байгуулалтын хороо
# Төсвийн хороо
# Хууль зүйн хороо
# Эдийн засгийн байнгын хороо

Энэ удаагийн парламентын үед Засгийн газрыг огцруулах тухай хоёр удаа санал гарч, 1997 онд Улсын Их Хурал дахь МАХН-ын бүлгийн нэр бүхий 24 гишүүний гаргасан саналыг Улсын Их Хурал хэлэлцэн олонхын саналаар Ерөнхий сайд [[Мэндсайханы Энхсайхан|Мэндсайханы Энхсайханы]] Засгийн газарт итгэл хүлээлгэжээ. Харин 1998 онд Улсын Их Хурал дахь ардчилсан хүчний олонхын нэр бүхий 11 гишүүний гаргасан мэдэгдлийг үндэслэн Засгийн газар бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцрох тухай Монгол Улсын Ерөнхий сайдын мэдэгдлийг Улсын Их Хурал хэлэлцэн гишүүдийн 98.3 %-ийн саналаар Засгийн газрыг бүрэн бүрэлдэхүүнээр нь огцруулах тухай Улсын Их Хурлын тогтоол баталжээ. Энэ нь Монголын төрийн түүхэн дэх ардчилсан засаглалын тогтолцооны хариуцлагын нэгэн хэлбэр болж тогтсоноороо онцлог байв.

1996-2000 оны Улсын Их Хурал бүрэн эрхийнхээ хугацаанд шинээр 173 хууль баталж, давхардсан тоогоор 255 хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулан, 32 хуулийг хүчингүй болсонд тооцжээ. Мөн олон улсын гэрээ, конвенци 71-ийг соёрхон баталсан байна.

Улсын Их Хурал бүрэн эрхийнхээ хүрээнд Банкны тухай, Дампуурлын тухай, Даатгалын тухай, Компанийн тухай, Төрийн бус байгууллагын тухай, Шударга бус өрсөлдөөнийг хориглох тухай, Ашигт малтмалын тухай, Үл хөдлөх хөрөнгийн бүртгэлийн тухай, Орон сууц хувьчлалын тухай зэрэг эдийн засаг, нийгмийн шинэчлэлийг гүнзгийрүүлэн бататгахад зарчмын ач холбогдол үзүүлсэн олон хууль батлан гаргажээ.

Энэ удаагийн Улсын Их Хурлаас 1996 онд жил бүрийн есдүгээр сарын 10-ны өдрийг Улс төрийн хэлмэгдэгсдийн дурсгалын өдөр болгон тэмдэглэж байхаар тогтож Улсын Их Хурлын тогтоол гаргав. Түүнчлэн Улсын Их Хурлаас баталсан хуулийн дагуу 1998 оноос Монгол Улс ажлын таван өдөртэй долоо хоногт шилжжээ.

=== Монгол Улсын Их Хурал (2000-2004) ===
[[Файл:President Putin meeting deputies of the Great State Hural-1.jpg|thumb|270x270px|УИХ-ын чуулганы нэгдсэн танхим.&lt;br&gt;2000 он.]]
Монгол Улсын Их Хурлыг сонгох гурав дахь удаагийн сонгуулиар байгуулагдсан Улсын Их Хурал нь төрийн бодлогын тогтвортой шинж, үйл ажиллагааны нэгдмэл цогц байдлыг хангаж, төрийн албаны шинэтгэлийг хэрэгжүүлсэн, улс орны эдийн засаг, нийгмийн хөгжлийн эрх зүйн таатай орчныг бүрдүүлж, бодлогын чанартай болон эрх зүйн томоохон шийдлүүдийг гаргахад бодитой алхам хийсэн парламент байв. 

Гурав дахь удаагийн Улсын Их Хурлыг сонгох сонгуулиар МАХН 72, МҮАН-МШАН-ын “Ардчилсан холбоо” эвсэл 1, ИЗН-НН 1, Эх орон-МАШСН 1, бие даан нэр дэвшигч 1 суудал тус тус авч МАХН парламентад үнэмлэхүй олонх болжээ. 2000-2004 оны Улсын Их Хурал бүтцийн хувьд өмнөх сонгуулийн 7 Байнгын хорооны бүтцийг хэвээр хадгалж, Байнгын хорооны дарга нар 4 жилийн хугацаанд улиран сонгогдож ажиллажээ. 

Улсын Их Хурал бүрэн эрхийнхээ хугацаанд нийт 140 хууль шинээр баталж, 443 хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулан олон улсын 110 гэрээ, конвенцийг соёрхон баталж, 51 хууль хүчингүй болгожээ. Тухайлбал, Төрийн албаны тухай, Төсвийн байгууллагын удирдлага, санхүүжилтийн тухай, Төрийн хяналт шалгалтын тухай болон Төрийн аудитын тухай хуулиуд батлагдаж, эдгээр байгууллагуудын үйл ажиллагааны эрх зүйн шинэ орчин бүрдэв. Түүнчлэн, Монгол Улсын Иргэний хууль, Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, Эрүүгийн хууль, Эрүүгийн байцаан шийтгэх хууль, Захиргааны хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай зэрэг томоохон хуулийг шинээр батлав. Мөн Монгол Улсын Үндсэн хуульд заасан хүний эрх, эрх чөлөөг баталгаатай хангах эрхэм зорилгын хүрээнд Хүний эрхийн Үндэсний хөтөлбөрийг баталж, Хүний эрхийн үндэсний комиссыг байгуулав.

2000-2004 оны парламент газрын шинэтгэлийн бодлогыг тодорхойлсон газрын тухай багц хууль, түүний дотор Монгол Улсын иргэнд газар өмчлүүлэх тухай хууль батлан гаргасан нь иргэний нийгмийн баталгааг хангах, газрыг аж ахуйн эргэлтэд оруулах хийгээд анх удаа иргэд газраа өмчлөх эрхийг нээж өгсөн билээ. 

Иргэдийнхээ нийгмийн хамгааллын талаар төр, засгаас онцгойлон анхаарч ирсний дүнд тэтгэвэр, тэтгэмж, нөхөн олговор, хөдөлмөрийн хөлсний болон тэтгэврийн доод түвшингийн хэмжээ хоёр дахин нэмэгджээ. Улсын Их Хурлын бүрэн эрхийн хугацаанд монголын төр, засгийн бодлого, тогтвортой үйл ажиллагаа нь улс орны нийгэм, эдийн засгийн хөгжилд жинтэй хувь нэмэр оруулсныг тэмдэглэвэл зохилтой. Онцлоход, дотоодын нийт бүтээгдэхүүний өсөлт анх удаагаа 10 орчим хувиар нэмэгдсэн байна. 

=== Монгол Улсын Их Хурал (2004-2008) ===
Энэ удаагийн сонгуулийн дүнд байгуулагдсан Монгол Улсын Их Хуралд суудал авсан улс төрийн хүчнүүдэд хамтран эвсэж төр, засгаа бүрдүүлж ажиллах итгэлийг сонгогчид хүлээлгэсэн өвөрмөц бүрэлдэхүүнтэй парламент байв.

2004 оны Монгол Улсын Их Хурлын сонгуульд улс төрийн 7 нам дангаараа, 3 нам эвсэл болж оролцсноос МАХН 37, “Эх орон-Ардчилал” эвсэл 35, Бүгд найрамдах нам 1 суудал тус тус авч, бие даан нэр дэвшсэн 3 нэр дэвшигч Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдов. Сонгуулийн дүнгээр хамгийн олон суудал авсан МАХН, “Эх орон-Ардчилал” эвсэлтэй хамтран ажиллах улс төрийн зөвшилцөөнд хүрч “Зөвшилцлийн гэрээ”-ний дагуу хамтарсан Засгийн газар байгуулсан юм. Харин 2004 оны 12 дугаар сард Улсын Их Хурал дахь “Эх орон-Ардчилал“ эвсэл татан буугдаж, Ардчилсан намын болон ИЗБН-аас Улсын Их Хуралд сонгогдсон нэр бүхий 26 гишүүн Улсын Их Хурал дахь МАХН-ын бүлэгт нэгдэн орж ажиллажээ. Улмаар 2005 оны 07 дугаар сард Улсын Их Хурал дахь МАХН-ын бүлэг дангаараа ажиллах болсон тухай шийдвэр гаргаснаа мэдэгдсэнээр хамтарсан шинэ Засгийн газар байгуулагдсан байна. Ийм нөхцөл байдалд парламентын баримтлах гол зарчим нь улс төрийн намууд харилцан зөвшилцөж, өөр өөрийн үзэл бодол, байр сууриа илэрхийлэхийн зэрэгцээ улс орон, ард түмнийхээ эрх ашиг, үндэсний эв нэгдлийг дээдлэн ажиллах явдал байв. Энэ удаагийн Улсын Их Хурал ийм хариуцлагатай үүргийг нэр төртэй биелүүлж, Монголын парламентат ёсны хөгжлийн ээдрээтэй бөгөөд сургамжтай үеийн түүхийг бүтээсэн гэж хэлж болно.

Бүтцийн хувьд Улсын Их Хурал нь Байнгын хорооны бүрэлдэхүүнд нийт гурван удаа өөрчлөлт оруулж, 2004 оны 08 дугаар сард 7 Байнгын хороотой үйл ажиллагаагаа эхэлжээ. Харин 2004 оны 12 дугаар сард 11 Байнгын хороотой болсон бол 2006 оноос Байнгын хороодын тоог цөөрүүлэн 7 болгожээ. Үүнд:

# Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын хороо
# Байгаль орчин, хүнс, хөдөө аж ахуйн хороо
# Нийгмийн бодлого, боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны хороо
# Төрийн байгуулалтын хороо
# Төсвийн хороо
# Хууль зүйн хороо
# Эдийн засгийн байнгын хороо

Дөрөв дэх удаагийн Улсын Их Хурал нь өөрийн бүрэн эрхийн хугацаанд нийт 89 хууль батлан гаргаж, 336 хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулан, олон улсын 68 гэрээ, конвенцийг соёрхон баталж, 50 хууль, хуулийн зүйл, заалтууд хүчингүйд тооцсон тухай хууль баталжээ. Тэдгээрээс зарим онцлог хууль, тогтоомжийг тоймлон дурдахад, Газрын тосны бүтээгдэхүүний тухай, Сэргээгдэх эрчим хүчний тухай, Авлигын эсрэг тухай, Ашигт малтмалын тухай /шинэчилсэн найруулга/, Төмөр замын тээврийн тухай, Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын хувь, хэмжээ тогтоох тухай, Татварын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/ зэрэг томоохон хуулиуд батлан гаргасан. Түүнчлэн, Хүүхдэд тэтгэмж олгох, хүүхэд, гэр бүлд мөнгөн тусламж үзүүлэх тухай, Ахмад настны нийгмийн хамгааллын тухай /шинэчилсэн найруулга/, Монгол Улсын баатар, хөдөлмөрийн баатар, ардын болон гавьяат цолтон ахмад настанд төрөөс олгох нэмэгдлийн тухай зэрэг хуулиуд баталж нийгмийн халамж, хамгаалал, тэтгэвэр, тэтгэмжийг нэмэгдүүлэх талаар дорвитой арга хэмжээ авсан байна. 

=== Монгол Улсын Их Хурал (2008-2012) ===
Улсын Их Хурлын тав дахь удаагийн ээлжит сонгууль 2008 оны зургадугаар сарын 29-ний өдөр болж, улс төрийн 11 нам, 1 эвслээс нийт 356 хүнийг нэр дэвшүүлсэн байна. Мөн 45 хүн бие даан нэр дэвшжээ. Сонгуулийн дүнд МАХН /хуучин нэрээр/-аас 45, АН-аас 28, Иргэний эвслээс 1, Иргэний зориг намаас 1, бие даагч 1 нэр дэвшигч Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдсон байна.

Улсын Их Хуралд олонхын суудал авсан Монгол Ардын Нам [[Монголын намын жагсаалт|/тухайн үеийн МАХН]]/ Ардчилсан Намтай засгийн эрхийг хамтдаа барих, 2012 он хүртэлх хугацаанд хамтран ажиллах гэрээ байгуулах тохиролцоонд хүрч, Улсын Их Хурал хамтарсан Засгийн газрыг үйл ажиллагаагаа явуулах боломжоор хангажээ.

Энэ удаагийн Улсын Их Хурал бүтцийн хувьд өмнөх сонгуулийн Улсын Их Хурлын 7 Байнгын хорооны бүтцийг хэвээр хадгалав, Улсын Их Хурал бүрэн эрхийнхээ хугацаанд бие даасан 111 хуулийг батлан гаргаж, 485 хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулан, олон улсын гэрээ, конвенци, зээлийн хэлэлцээр соёрхон батлах тухай 59 хуулийг баталжээ. Түүнчлэн Улсын Их Хурлын 351 тогтоол баталсан байна. Тухайлбал, Улсын Их Хурал сонгуулийн хуулиа шинэчлэн баталсны зэрэгцээ Шүүхийн тухай, Байгаль орчны тухай багц хууль, үндэсний үйлдвэрлэлээ дэмжих, иргэдийнхээ орлогыг өсгөж, амьжиргааг дээшлүүлэх бодлогын олон чухал баримт бичиг баталжээ. Улсын Их Хурал бүрэн эрхийнхээ хугацаанд Оюутолгой, Тавантолгойн стратегийн ордуудыг эдийн засгийн эргэлтэд оруулах түүхэн шийдвэр гаргасан нь улс орны хөгжлийг хурдацтай урагшлуулах нэгэн алхам болов.

2008-2012 оны Улсын Их Хурлын бодлого, шийдвэрийн нэг гол чиглэл нь хөдөө аж ахуй, тэр дундаа мал аж ахуйн салбартай холбоотой байв. Улсын Их Хурлаас батлан гаргасан “Монгол мал” хөтөлбөр нь төрийн зохицуулалтгүй байсан мал аж ахуйн салбарыг дэмжсэн, мал, малчид уруугаа анхаарсан шийдэл болсон юм.

2008-2012 оны онцлог үйл явдлыг дурдвал, Ардчилсан хувьсгалын 20 жил (2009.12.10), Монгол Улсад Байнгын ажиллагаатай парламент байгуулагдсаны 20 жил (2010.10.20), Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээсний 100 жил (2011.12.28), Монгол Улсын Үндсэн хууль батлагдсаны 20 жил (2012.01.13)-ийн ойг тохиолдуулан Улсын Их Хурлын Хүндэтгэлийн хуралдааныг хуралдуулжээ. Улсын Их Хурлын ээлжит бус чуулган гурвантаа хуралдав (2009.02.12, 2009.08.21, 2012.03.05-09). Түүнчлэн Монгол Улсын Их Хурлын урилгаар Ази, Номхон далайн орнуудын парламентын 19 дүгээр чуулганыг Улаанбаатар хотноо 2011 оны 01 дүгээр сарын 23-27-ны өдрүүдэд амжилттай зохион байгуулсан.

=== Монгол Улсын Их Хурал (2012-2016) ===
[[File:Mongolian_parliament_members.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mongolian_parliament_members.jpg|thumb|277x277px|УИХ-ын хаврын чуулганы нээлт.&lt;br&gt;2014 оны 3-р сар.]]
Монгол Улсын Их Хурлын зургаа дахь удаагийн ээлжит сонгууль болон Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын сонгууль 2012 оны 6 дугаар сарын 28-нд улс орон даяар нэгэн зэрэг явагдсан билээ.

Улсын Их Хурлын энэ удаагийн сонгуулийг хууль эрх зүйн шинэ орчинд сонгуулийн хосолсон тогтолцоогоор анх удаа зохион байгуулсан нь урьд өмнөх сонгуулиас онцлогтой байв. Өөрөөр хэлбэл, Улсын Их Хурлын 76 гишүүний 48 нь мандатын журмаар 26 тойргоос, үлдсэн 28 нь сонгуулийн үр дүнгээр улс төрийн намуудын авсан саналын дүнгээр гишүүнээр сонгогдсон юм.

Монгол Улс түүхэндээ анх удаа гадаад оронд байгаа сонгогчдынхоо саналыг авч, сонгуулийн санал авах, тоолох, дүн гаргах болон сонгогчийн бүртгэл хяналтын үйл ажиллагааг мөн анх удаа автоматжуулсан системээр амжилттай зохион байгуулж явуулав.

Сонгуулийн дүнгээр Ардчилсан Намаас 34, Монгол Ардын Намаас 26, “МАХН-МҮАН-ын “Шударга ёс” эвслээс 11, Иргэний Зориг-Ногоон Намаас 2, бие даан нэр дэвшсэн 3 хүн тус тус Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдов. Парламентын ээлжит сонгуулиар 11 эмэгтэй Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдсон нь манай улсын сүүлийн 20 гаруй жилийн түүхэнд гарсан хамгийн өндөр үзүүлэлт юм. 

Бүтцийн хувьд Улсын Их Хурал 2013 оны 8 дугаар сард Өргөдлийн байнгын хороог шинээр байгуулснаар найман Байнгын хороотой ажиллав. Үүнд:

# Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын хороо
# Байгаль орчин, хүнс, хөдөө аж ахуйн хороо
# Нийгмийн бодлого, боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны хороо
# Өргөдлийн хороо
# Төрийн байгуулалтын хороо
# Төсвийн хороо
# Хууль зүйн хороо
# Эдийн засгийн байнгын хороо

Улсын Их Хурлын бүрэн эрхийн хугацаанд батлагдсан зарим онцлог хууль, тогтоомжийг тоймлон дурдахад, Газрын тосны тухай, Шилэн дансны тухай, Монгол хэлний тухай, Өршөөл үзүүлэх тухай, Хамтын тэтгэврийн тухай, Эрүүгийн хуулийн шинэчилсэн найруулга, Зөрчлийн тухай, Сонгуулийн тухай, Тариалангийн тухай зэрэг бие даасан чухал хуулиуд батлагдав. Сонгуулийн хуулийг шинэчлэн баталснаар Монгол Улсын Их Хурал, Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, түүнчлэн аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн хурлын сонгуультай холбоотой харилцааг нэг хуулиар зохицуулж, эдгээр сонгуулийг нэг ижил хугацаанд явуулж байхаар тогтоож, үндсэн зарчим, журмыг нэг мөр тодорхойлж өгөв.

Энэ удаагийн Улсын Их Хурлаас хүн ардаа аюулгүй орчин, тохилог орон сууцаар хангах зорилгоор Ипотекийн зээлийн хүүг бууруулж 5 хувь болгох, Малчдыг дэмжих зарим арга хэмжээний тухай тогтоол гаргаж, мал аж ахуйн бүтээгдэхүүний үнэ, өрсөлдөх чадварыг дээшлүүлэх, экспортын үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлэх, үндэсний үйлдвэрлэлийг дэмжих зорилгоор малчдад олгох зээлийн хүүг 10 хувь болгосон байна.

=== Монгол Улсын Их Хурал (2016-2020) ===
Монгол Улсын Их Хурлын долоо дахь удаагийн ээлжит сонгууль анх удаа Аймаг, нийслэлийн ИТХ-ын сонгуультай хамт 2016 оны 06 дугаар сарын 29-нд улс орон даяар нэгэн зэрэг зохион байгуулагдав.

Улсын Их Хурлын 2016 оны хаврын ээлжит чуулганы нэгдсэн хуралдаанаар (2016.05.05.) Сонгуулийн тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслийг баталснаар энэ удаагийн сонгууль тус бүр нэг мандаттай 76 тойргийн зарчмаар явагдахаар болсон юм.

Сонгуулийн дүнгээр Улсын Их Хурлын гишүүнээр Монгол Ардын Намаас 65, Ардчилсан Намаас 9, МАХН-аас 1, бие даан нэр дэвшигч 1 хүн тус тус сонгогдов. Улсын Их Хуралд сонгогдсон гишүүдийн 13 буюу 17.1 хувь нь эмэгтэйчүүд байна. Энэ нь өмнөх парламент болоод 1990 оноос хойшхи хамгийн өндөр үзүүлэлт юм.

Улсын Их Хурлын гишүүн Д.Гантулгын гишүүнээс чөлөөлөгдөх хүсэлтийг Улсын Их Хурал 2018 оны 06 дугаар сарын 15-нд хүлээн авснаар Улсын Их Хуралд Монгол Ардын Нам 64 суудалтай, 2018 оны 12 дугаар сарын 03-нд Улсын Их Хурлын гишүүн Ж.Батзанданг намаасаа хасаж, 2019 оны 04 дүгээр сарын 11-нд Улсын Их Хурлын гишүүн Л.Болд намаасаа гарч, намын бүлэг тарсныг зарласнаар Ардчилсан Нам 7 суудалтай болсон байна. 

42-р тойргоос сонгогдсон гишүүний нөхөн сонгуулийг 2019 оны 6 дугаар сарын 30-нд зохион байгуулахаар товлосон ч Үндсэн Хуулийн Цэцийн шийдвэрийн улмаас зохион байгуулагдаагүй.

Тус УИХ-ын гишүүдээс Н.Номтойбаярын бүрэн эрхийг 2020 оны 1 сарын 30-нд түдгэлзүүлж, 2020 оны 4-р сарын 17-нд Б.Батзоригийн гишүүнээс чөлөөлөх хүсэлтийг хүлээн авснаар УИХ 73 гишүүнтэй болсон байна.

Энэ удаагийн Улсын Их Хурал бүтцийн хувьд өмнөх сонгуулийн Улсын Их Хурлын 8 Байнгын хорооны бүтцийг хэвээр хадгалан ажиллаж байлаа.

=== Монгол Улсын Их Хурал (2020-2024) ===
Сонгуулийн дүнгээр УИХ-ын гишүүнээр Монгол Ардын Намаас 63, Ардчилсан Намаас 11, МАХН (Монгол Ардын Хувьсгалт Нам)-аас 1, Хөдөлмөрийн Үндэсний Намаас 1 хүн тус тус суудал аван сонгогдов. Улсын Их Хуралд 13 буюу 17,1 хувь нь эмэгтэй гишүүд эзэлж байна. Энэ нь 2016-2020 парламент үзүүлэлттэй ижил байна. УИХ-ын даргаар МАН-аас дэвшсэн Г.Занданшатар сонгогдов. Энэхүү 2020-2024 оны парламентын байнгын хороод шинэчлэгдэж байгуулагдав.
* Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын байнгын хороо
* Байгаль орчин, хөдөө аж ахуйн байнгын хороо
* Боловсрол, соёл, шинжлэх ухаан, спортын байнгын хороо
* Ёс зүй, сахилга хариуцлагын байнгын хороо
* Инновац, цахим бодлогын байнгын хороо
* Нийгмийн бодлогын байнгын хороо
* Төрийн байгуулалтын байнгын хороо
* Төсвийн байнгын хороо
* Үйлдвэржилтийн бодлогын байнгын хороо
* Хууль зүйн байнгын хороо
* Эдийн засгийн байнгын хороо

Тус 2020 оны УИХ-ын сонгуулийн 13-р тойрогт нэр дэвшиж ялалт байгуулсан Жаргалтулгын Эрдэнэбат 2020 оны 7 сарын 5-ны өдрөөс эхлэн УИХ-ын гишүүний халдашгүй байдал нь хэрэгжиж эхлэсэн боловч 2020 оны 7 сарын 6-нд Эрүүгийн хэргийн анхан шатны шүүх хурлаас 6 жилийн ял оноосон.

== Сонгуулийн тухай хуулиас ==
Монгол Улсын Их Хурлын хаврын ээлжит чуулганы 2015 оны 12 дугаар сарын 25-ны өдрийн нэгдсэн хуралдаанаар Сонгуулийн тухай хуулийг шинэчлэн баталсан юм.

Сонгуулийн тухай хуульд зарчмын шинжтэй хэд хэдэн томоохон өөрчлөлт орсон. Тухайлбал,

* Улсын Их Хурлын сонгуулийг аймаг, нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын сонгуультай хамт явуулах,
* Өмнө нь тус тусдаа зохицуулалттай байсан Улсын Их Хурлын, Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн, Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын, Аймаг, сум, дүүргийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын сонгуулийг нэгдсэн нэг хуулиар зохицуулах,
* Сонгогчдын саналын хуудсыг сонгуулийн хэсгийн хороодын 50 хүртэл хувьд техникийн тооллого хийх,
* Өмнө нь байсан 48:28 гэсэн тогтолцоо буюу 48 нь тойргоос, 28 нь намын жагсаалтаар сонгогддог тогтолцоог хэвээр үлдээх,
* Сонгогч намын нэр дугуйлахдаа хүнээ харж сонголтоо хийх,
* Сонгуулийн маргаан шийдвэрлэх хугацаа дээд тал нь 60 хоногийн дотор шийдвэрлэгдсэн байх,
* Орон нутгийн сонгууль 100 хувь мажоритар тогтолцоогоор явагдах,
* Төрийн жинхэнэ болон төрийн үйлчилгээний албаны удирдах албан тушаалтан, төрийн болон орон нутгийн өмчит, төрийн болон орон нутгийн өмчийн оролцоотой хуулийн этгээдийн дарга, дэд дарга, захирал, дэд захирал нь орон нутгийн Хурлын төлөөлөгчид нэр дэвших бол 3 сарын өмнө ажил, албан тушаалаасаа чөлөөлөгдөх. Харин төрийн үйлчилгээний жирийн албан хаагчид үндсэн үүрэгт ажлаа хийж байгаад сонгуульд нэр дэвших боломжтой юм.
:[https://web.archive.org/web/20160403175337/http://gec.gov.mn/details/1259 Сонгуулийн тухай хууль /Шинэчилсэн найруулга/]

== Монгол Улсын Их Хурлын бүрэн эрх ==
[[Файл:Government Palace, Ulaanbaatar.jpg|thumb|270x270px|Монгол Улсын Их Хурал нь [[Төрийн ордон|Төрийн ордонд]] байрлана]]
'''Хууль тогтоох бүрэн эрх'''

* Хууль батлах, нэмэлт, өөрчлөлт оруулах
* Төрийн дотоод, гадаад бодлогын үндсийг тодорхойлох
* Төрийн санхүү, зээл, албан татвар, мөнгөний бодлого, улсын эдийн засаг, нийгмийн хөгжлийн үндсэн чиглэлийг тодорхойлох
* Засгийн газрын үйл ажиллагааны хөтөлбөр, улсын төсөв, түүний гүйцэтгэлийн тайланг батлах
* Нутгийн өөрөө удирдах болон захиргааны байгууллагын тогтолцоо, зохион байгуулалт, үйл ажиллагааны эрх зүйн үндсийг тогтоох
* Засгийн газрын өргөн мэдүүлснээр Монгол Улсын олон улсын гэрээг соёрхон батлах, цуцлах
* Гадаад улстай дипломат харилцаа тогтоох, цуцлах зэрэг болно.

'''Сонгох, томилох эрх:'''

* Улсын Их Хурлын дарга, дэд даргыг Улсын Их Хурлын гишүүдийн дотроос нэр дэвшүүлэн саналаа илээр гаргаж сонгоно.
* Ерөнхийлөгчийн ба Улсын Их Хурал, түүний гишүүний сонгуулийг товлон зарлах
* Улсын Их Хуралд ажлаа шууд хариуцан тайлагнадаг бусад байгууллагын бүтэц, бүрэлдэхүүнийг тогтоох, өөрчлөх
* Ерөнхий сайд, Засгийн газрын гишүүд, хуульд зааснаар Улсын Их Хуралд ажлаа шууд хариуцан тайлагнадаг бусад байгууллагын бүрэлдэхүүнийг томилох, өөрчлөх, огцруулах
* Ерөнхийлөгчийг сонгогдсон гэж үзэж бүрэн эрхийг нь хүлээн зөвшөөрсөн хууль гаргах, чөлөөлөх, огцруулах зэрэг болно.

'''Хянан шалгах бүрэн эрх:'''

* Хууль, Улсын Их Хурлын бусад шийдвэрийн биелэлтийг хянан шалгах.
== Бүтэц ==
[[Файл:G Zandanshatar.jpg|thumb|Улсын Их Хурлын даргаар хамгийн олон жил ажилласан [[Гомбожавын Занданшатар]]]]

=== Дарга ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Д/д||Нэр||Ажилласан хугацаа
! colspan=&quot;2&quot; |Нам эвсэл
|-
|1
|[[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]]
|1990 - 1992
| bgcolor=&quot;#2554A7&quot;|
|[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]]
|-
|2||[[Нацагийн Багабанди]]||1992 - 1996
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
|[[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
|-
|3||[[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]]||1996 - 2000
| bgcolor=&quot;{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot;|
|[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|АХ Эвсэл]]
|-
|4
|[[Лхамсүрэнгийн Энэбиш]]
|2000 - 2001
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
|[[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
|-
|5||[[Санжбэгзийн Төмөр-Очир]]||2001 - 2004
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
|[[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
|-
|6||[[Намбарын Энхбаяр]]||2004 - 2005
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
|[[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
|-
|7||[[Цэндийн Нямдорж]]||2005 - 2007
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
|[[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
|-
|8||[[Данзангийн Лүндээжанцан]]||2007 - 2008
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
|[[Монгол Ардын Нам|МАХН→МАН]]
|-
|9||[[Дамдины Дэмбэрэл]]||2008 - 2012
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
|[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|10||[[Зандаахүүгийн Энхболд]]||2012 - 2016
| bgcolor=&quot;{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot;|
|[[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]]
|-
|11||[[Миеэгомбын Энхболд]]||2016 - 2019
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
|[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|12||[[Гомбожавын Занданшатар]]||2019 - 2024
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
|[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|13
|[[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]]
|2024 - 2025
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
|[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|14
|[[Ням-Осорын Учрал]]
|2025 - 2026
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
|[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|15
|[[Сандагийн Бямбацогт]]
|2026 - одоог хүртэл
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
|[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|}

=== Монгол Улсын Их Хурал ===

:Монгол Улсын Их Хурал бол төрийн эрх барих дээд байгууллага бөгөөд хууль тогтоох эрх мэдлийг гагцхүү Улсын Их Хурал (УИХ) хэрэгжүүлнэ. Монгол Улсын Их Хурал нэг танхимтай, 76 гишүүнтэй бөгөөд УИХ-ын ээлжит сонгуулийн дараа нийт гишүүний дөрөвний гурав буюу 57-гоос доошгүй гишүүн сонгогдож, УИХ-ын гишүүний тангараг өргөсөн бол УИХ-ыг бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэх бүрэлдэхүүнтэйд тооцдог.
:Улсын Их Хурлын гишүүн бол ард түмний элч мөн бөгөөд нийт иргэн, ард түмний ашиг сонирхлыг эрхэмлэн баримтална. Улсын Их Хурлын гишүүний бүрэн эрх нь Төрийн сүлдэнд тангараг өргөснөөр эхэлж, УИХ-ын дараагийн сонгуулиар шинэ сонгогдсон гишүүд тангараг өргөснөөр дуусгавар болно.

:'''МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ДЭД ДАРГА НАР: (2012-2016)'''
:- УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь АН-ын бүлгээс сонгогдсон УИХ-ын дэд дарга Раднаасүмбэрэлийн ГОНЧИГДОРЖ
:- УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь МАХН-МҮАН-ын “Шударга ёс” эвслийн бүлгээс сонгогдсон УИХ-ын дэд дарга [[Логийн Цог|Логийн ЦОГ]]
:- УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь МАН-ын бүлгээс сонгогдсон УИХ-ын дэд дарга [[Миеэгомбын Энхболд|Миеэгомбын ЭНХБОЛД]]&lt;br /&gt;
:'''МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ДЭД ДАРГА НАР: (2016-2020)'''
:- УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь МАН-ын бүлгээс сонгогдсон УИХ-ын дэд дарга [[Цэндийн Нямдорж|Цэндийн НЯМДОРЖ]]
:- УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь АН-ын бүлгээс сонгогдсон УИХ-ын дэд дарга [[Ядамсүрэнгийн САНЖМЯТАВ]]
:'''МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ДЭД ДАРГА НАР: (2020-2024)'''
:- УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь МАН-ын бүлгээс сонгогдсон УИХ-ын дэд дарга Төмөрбаатарын АЮУРСАЙХАН
:- УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь АН-ын бүлгээс сонгогдсон УИХ-ын дэд дарга [[Салдангийн ОДОНТУЯА]]

:'''УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ ҮНДСЭН ХЭЛБЭР:'''
:'''''Анхдугаар чуулган'''''
:- Ээлжит сонгуулийн санал хураалт явуулсан өдрөөс хойш 30 хоногийн дотор Ерөнхийлөгч зарлигаар товлон зарлаж хуралдуулна.
:'''''Ээлжит чуулган''''' 
:- Улсын Их Хурлын намрын ээлжит чуулган 10 дугаар сарын 1-ний өдрөөс дараа оны 02 дугаар сарын 10-ны хооронд, хаврын ээлжит чуулган 04 дүгээр сарын 05-ны өдрөөс өмнө мөн оны 07 дугаар сарын 01-ний хооронд тус тус хуралдана.
:'''''Ээлжит бус чуулган''''' 
:- Улсын Их Хурлын нийт гишүүдийн гуравны нэгээс дээшихийн шаардлагаар эсхүл Ерөнхийлөгч, Улсын Их Хурлын даргын санаачилгаар хуралдуулна.
:'''''Онцгой чуулган''''' 
:- Ерөнхийлөгч онц болон дайны байдал зарлавал түүнээс хойш 72 цагийн дотор хуралдуулна.

:'''УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ЧУУЛГАНЫ ЗОХИОН БАЙГУУЛАЛТЫН ХЭЛБЭР:'''
:'''''Улсын Их Хурлын нэгдсэн хуралдаан'''''
:- Улсын Их Хурлын нэгдсэн хуралдаан нь Улсын Их Хурлын чуулганы хугацаанд Улсын Их Хурлын нийт буюу 76 гишүүний олонх буюу 39-өөс дээш гишүүний ирцээр бүрддэг бөгөөд долоо хоногийн Пүрэв, Баасан гарагт хуралддаг.
:'''''Улсын Их Хурлын Хүндэтгэлийн хуралдаан'''''
:- Улсын Их Хурлын хүндэтгэлийн хуралдааныг Монгол Улсын түүх, тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдалтай салшгүй холбоотой түүхэн ой, үйл явдлыг тэмдэглэх, гадаад орны өндөр хэмжээний зочин чуулганы нэгдсэн хуралдаанд үг хэлэхэд зориулж Улсын Их Хурлын даргын захирамжаар зарлан хуралдуулдаг.
:'''''Байнгын болон дэд хороодын хуралдаан''''' 
:- Улсын Их Хурлын төрийн бодлогын салбар чиглэлээр дагнасан Байнгын хороодтой байх бөгөөд түүнийг 10-19 гишүүний бүрэлдэхүүтэйгээр байгуулж, долоо хоногийн Мягмар, Лхагва гарагт хуралдуулдаг. Дэд хорооны хувьд Байнгын хорооны харъяанд тухайн хорооны эрхлэх асуудлын тодорхой хэсгийг дагнан хариуцдаг бол Түр хороог Улсын Их Хурлын тогтоолоор тодорхой асуудлыг шалган судалж, санал боловсруулах, дүнг нэгдсэн хуралдаанд танилцуулах үүрэгтэйгээр байгуулан ажиллулдаг.
:'''''Нам, эвслийн бүлгийн хуралдаан'''''
:- Улсын Их Хурлын сонгуулийн дүнгээр Улсын Их Хуралд 8-аас доошгүй суудал авсан нам, эвсэл бүлэг байгуулдаг бөгөөд бүлгийн хуралдааныг долоо хоног бүрийн Даваа гарагт зохион байгуулдаг.

=== Түүхэн бүрэлдэхүүн ===
:

{{legend2|lightblue|үнэмлэхүй олонх|border=1px solid #AAAAAA}}
{{legend2|lightgreen|олонх|border=1px solid #AAAAAA}}
{{legend2|lightyellow|ихэнх/эвсэл|border=1px solid #AAAAAA}}
{{legend2|lightpink|хамгийн том цөөнх|border=1px solid #AAAAAA}}
&lt;div style=&quot;overflow-x:auto;&quot;&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; text-align:center&quot;
|- align=center
!Сонгууль
!Бүтэц&lt;br&gt;{{small|(эхлэх үед)}}
!Дарга
!Ерөнхий сайд
!Сөрөг хүчний удирдагч
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}}; width:30px;&quot;| [[Монгол Ардын Нам|&lt;span style=&quot;color:White;&quot;&gt;МАХН&lt;br&gt;МАН&lt;/span&gt;]] 
!! style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}; width:30px;&quot;| [[Ардчилсан Нам (Монгол)|&lt;span style=&quot;color:White;&quot;&gt;МоАН&lt;br&gt;АХ Эвсэл&lt;br&gt;АН&lt;/span&gt;]] 
!! style=&quot;background:purple; width:30px;&quot;| &lt;span style=&quot;color:White;&quot;&gt;{{small|''Гурав дахь хүчин''}}&lt;/span&gt;
!! style=&quot;background:{{party color|Бие даагч}}; width:30px;&quot;| {{small|''Бие даагч''}}
|-
| align=center| [[1990 оны Ардын Их Хурлын сонгууль|1990]]
| &lt;small&gt;([[Улсын Бага Хурал]])&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot;&gt;13&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:Purple;&quot;&gt;6&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot;&gt;31&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 150
|total        = 50
|party3       = 31
|partycolor3  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 6
|partycolor2  = Purple
|party1       = 13
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
}}
----
&lt;small&gt;([[Ардын Их Хурал]])&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot;&gt;23&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:Purple;&quot;&gt;63&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot;&gt;343&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 150
|total        = 429
|party3       = 344
|partycolor3  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 63
|partycolor2  = Purple
|party1       = 23
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
}}
| align=left| [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]]
| align=left| [[Дашийн Бямбасүрэн]]&lt;br&gt;{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]])}}
| align=&quot;left&quot; | [[Эрдэнийн Бат-Үүл]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1990-91)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Мэндсайханы Энхсайхан]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1991-92)&lt;/small&gt;{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]])}}
| style=&quot;background:lightgreen;&quot;| '''УБХ(31)&lt;br&gt;УИХ(343)'''
| style=&quot;background:lightpink;&quot;| УБХ(13)&lt;br&gt;УИХ(23)
| УБХ(6)&lt;br&gt;УИХ(12)
| УБХ(-)&lt;br&gt;УИХ(51)
|-
| align=center| [[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1992]]
| &lt;small&gt;&lt;span style=&quot;color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot;&gt;4&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:Purple;&quot;&gt;2&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot;&gt;70&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 152
|total        = 76
|party3       = 70
|partycolor3  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 2
|partycolor2  = Purple
|party1       = 4
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
}}
| align=left| [[Нацагийн Багабанди]]
| align=left| [[Пунцагийн Жасрай]]&lt;br&gt;{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]])}}
| align=&quot;left&quot; |[[Мэндсайханы Энхсайхан]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1992)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Даваадоржийн Ганболд]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1992-96)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Цахиагийн Элбэгдорж]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1996)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]]→[[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]])}}
| style=&quot;background:lightblue;&quot; | '''70'''
| style=&quot;background:lightpink;&quot;| 4
| 1
| 1
|-
| align=center| [[1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1996]]
| &lt;small&gt;&lt;span style=&quot;color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot;&gt;50&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:Purple;&quot;&gt;1&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot;&gt;25&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 152
|total        = 76
|party3       = 25
|partycolor3  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 1
|partycolor2  = Purple
|party1       = 50
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
}}
| align=left| [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]]
| align=left| [[Мэндсайханы Энхсайхан]]&lt;br&gt;{{small|(1996-98)}}&lt;br&gt;[[Цахиагийн Элбэгдорж]]&lt;br&gt;{{small|(1998)}}&lt;br&gt;[[Жанлавын Наранцацралт]]&lt;br&gt;{{small|(1998-99)}}&lt;br&gt;''[[Ням-Осорын Туяа]]''&lt;br&gt;{{small|(1999)}}&lt;br&gt;[[Ринчиннямын Амаржаргал]]&lt;br&gt;{{small|(1999-00)&lt;br&gt;([[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|АХ Эвсэл]])}}
| align=left| [[Намбарын Энхбаяр]]&lt;br&gt;{{small|(1996-97)}}&lt;br&gt;[[Нацагийн Багабанди]]&lt;br&gt;{{small|(1997)}}&lt;br&gt;[[Намбарын Энхбаяр]]&lt;br&gt;{{small|(1997-00)&lt;br&gt;([[Монгол Ардын Нам|МАХН]])}}
| style=&quot;background:lightpink;&quot;| 25
| style=&quot;background:lightgreen;&quot;| '''50'''
| 1
| -
|-
| align=center| [[2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2000]]
| &lt;small&gt;&lt;span style=&quot;color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot;&gt;1&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:Purple;&quot;&gt;3&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot;&gt;72&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 152
|total        = 76
|party3       = 72
|partycolor3  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 3
|partycolor2  = Purple
|party1       = 1
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
}}
| align=left| [[Лхамсүрэнгийн Энэбиш]]&lt;br&gt;{{small|(2000-01)}}&lt;br&gt;[[Санжбэгзийн Төмөр-Очир]]&lt;br&gt;{{small|(2001-04)}}
| align=left| [[Намбарын Энхбаяр]]&lt;br&gt;{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]])}}
| align=left| [[Ринчиннямын Амаржаргал]]&lt;br&gt;{{small|(2000)}}&lt;br&gt;[[Цахиагийн Элбэгдорж]]&lt;br&gt;{{small|(2000-2002)}}&lt;br&gt;[[Мэндсайханы Энхсайхан]]&lt;br&gt;{{small|(2002-2004)&lt;br&gt;([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])}}
| style=&quot;background:lightblue;&quot;| '''72'''
| style=&quot;background:lightpink;&quot;| 1
| 2
| 1
|-
| align=center| [[2004 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2004]]
| &lt;small&gt;&lt;span style=&quot;color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot;&gt;35&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:Purple;&quot;&gt;4&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot;&gt;37&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 152
|total        = 76
|party3       = 37
|partycolor3  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 4
|partycolor2  = Purple
|party1       = 35
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
}}
| align=left| [[Намбарын Энхбаяр]]&lt;br&gt;{{small|(2004-05)}}&lt;br&gt;[[Цэндийн Нямдорж]]&lt;br&gt;{{small|(2005-07)}}&lt;br&gt;[[Данзангийн Лүндээжанцан]]&lt;br&gt;{{small|(2007-08)}}
| align=left| [[Цахиагийн Элбэгдорж]]&lt;br&gt;{{small|(2004-06)&lt;br&gt;([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])}}&lt;br&gt;[[Миеэгомбын Энхболд]]&lt;br&gt;{{small|(2006-07)}}&lt;br&gt;[[Санжаагийн Баяр]]&lt;br&gt;{{small|(2007-08)&lt;br&gt;([[Монгол Ардын Нам|МАХН]])}}
| {{n/a}}
| style=&quot;background:lightyellow;&quot;| '''37'''
| style=&quot;background:lightyellow;&quot;| '''35'''
| 1
| 3
|-
| align=center| [[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2008]]
| &lt;small&gt;&lt;span style=&quot;color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot;&gt;28&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:Purple;&quot;&gt;3&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot;&gt;45&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 152
|total        = 76
|party3       = 45
|partycolor3  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 3
|partycolor2  = Purple
|party1       = 28
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
}}
| align=left| [[Дамдины Дэмбэрэл]]
| align=left| [[Санжаагийн Баяр]]&lt;br&gt;{{small|(2008-09)}}&lt;br&gt;[[Сүхбаатарын Батболд]]&lt;br&gt;{{small|(2009-12)&lt;br&gt;([[Монгол Ардын Нам|МАХН→МАН]])}}
| align=left| [[Цахиагийн Элбэгдорж]]&lt;br&gt;{{small|(2008)}}&lt;br&gt;[[Норовын Алтанхуяг]]&lt;br&gt;{{small|(2008-12)&lt;br&gt;([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])}}
| style=&quot;background:lightgreen;&quot;| '''45'''
| style=&quot;background:lightpink;&quot;| 28
| 2
| 1
|-
| align=center| [[2012 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2012]]
| &lt;small&gt;&lt;span style=&quot;color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot;&gt;33&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:Purple;&quot;&gt;16&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot;&gt;27&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 152
|total        = 76
|party3       = 27
|partycolor3  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 16
|partycolor2  = Purple
|party1       = 33
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
}}
| align=left| [[Зандаахүүгийн Энхболд]]
| align=left| [[Норовын Алтанхуяг]]&lt;br&gt;{{small|(2012-14)}}&lt;br&gt;''[[Дэндэвийн Тэрбишдагва]]&lt;br&gt;''{{small|(2014) ([[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]])}}&lt;br&gt;[[Чимэдийн Сайханбилэг]]&lt;br&gt;{{small|(2014-16)&lt;br&gt;([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])}}
| align=left| [[Өлзийсайханы Энхтүвшин]]&lt;br&gt;{{small|(2012-13)}}&lt;br/&gt;[[Миеэгомбын Энхболд]]&lt;br&gt;{{small|(2013-16)&lt;br&gt;([[Монгол Ардын Нам|МАН]])}}
| style=&quot;background:lightpink;&quot;| 27
| style=&quot;background:lightyellow;&quot;| '''33'''
| style=&quot;background:lightyellow;&quot;| '''13'''
| 3
|-
| align=center| [[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016]]
| &lt;small&gt;&lt;span style=&quot;color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot;&gt;9&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:Purple;&quot;&gt;2&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot;&gt;65&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 152
|total        = 76
|party3       = 65
|partycolor3  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 2
|partycolor2  = Purple
|party1       = 9
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
}}
| align=left| [[Миеэгомбын Энхболд]]&lt;br&gt;{{small|(2016-19)}}&lt;br&gt;[[Гомбожавын Занданшатар]]&lt;br&gt;{{small|(2019-20)}}
| align=left| [[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]]&lt;br&gt;{{small|(2016-17)}}&lt;br&gt;[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]&lt;br&gt;{{small|(2017-20)&lt;br/&gt;([[Монгол Ардын Нам|МАН]])}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; | [[Содномзундуйн Эрдэнэ]]&lt;br&gt;{{small|([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])}}
| style=&quot;background:lightblue;&quot;| '''65'''
| style=&quot;background:lightpink;&quot;| 9
| 1
| 1
|-
| align=center| [[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020]]
| &lt;small&gt;&lt;span style=&quot;color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot;&gt;11&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:Purple;&quot;&gt;3&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot;&gt;62&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 152
|total        = 76
|party3       = 62
|partycolor3  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 3
|partycolor2  = Purple
|party1       = 11
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
}}
| align=left| [[Гомбожавын Занданшатар]]
| align=left| [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]&lt;br&gt;{{small|(2020-21)}}&lt;br&gt;[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]&lt;br&gt;{{small|(2021-24)&lt;br&gt;([[Монгол Ардын Нам|МАН]])}}
| style=&quot;background:lightblue;&quot;| '''62'''
| style=&quot;background:lightpink;&quot;| 11
| 2
| 1
|-
|[[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024]]
|&lt;small&gt;&lt;span style=&quot;color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot;&gt;42&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:Purple;&quot;&gt;16&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot;&gt;68&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 152
|total        = 126
|party3       = 69
|partycolor3  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 16
|partycolor2  = Purple
|party1       = 42
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
}}
| align=left|[[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]]&lt;br&gt;{{small|(2024-25)}}&lt;br&gt;[[Ням-Осорын Учрал]]&lt;br&gt;{{small|(2025-26)}}&lt;br&gt;[[Сандагийн Бямбацогт]]&lt;br&gt;{{small|(2026-''одоо'')}}
| align=left|[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]&lt;br&gt;{{small|(2024-25)}}&lt;br&gt;[[Гомбожавын Занданшатар]]&lt;br&gt;{{small|(2025-26)}}&lt;br&gt;[[Ням-Осорын Учрал]]&lt;br&gt;{{small|(2026-''одоо'')&lt;br/&gt;([[Монгол Ардын Нам|МАН]])}}
| align=left|[[Лувсаннямын Гантөмөр]]&lt;br&gt;{{small|(2023-25)}}&lt;br&gt;[[Одонгийн Цогтгэрэл]]&lt;br&gt;{{small|(2025-''одоо'')}}&lt;br&gt;{{small|([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])}}
| style=&quot;background:lightgreen;&quot;| '''68'''
| style=&quot;background:lightpink;&quot;|42
| 16
| 0
|}&lt;/div&gt;

== Хууль тогтоох үйл ажиллагаа ==
:[[Файл:1) The Chair of the President of Mongolia 2) The Chair of the Chairman of the State Great Hural of Mongolia 3) The Chair of the Prime Minister of Mongolia.JPG|thumb|270x270px|УИХ-ын чуулганы нэгдсэн хуралдааны танхим. Зүүнээс баруун: [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгчийн]] суудал, УИХ-ын даргын суудал, [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайдын]] суудал]]'''''Хуулийг хэн санаачилдаг вэ?'''''
:- Монгол Улсын Ерөнхийлөгч
:- Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн 
:- Монгол Улсын Засгийн газар   
                             
:'''ХУУЛИЙН ТӨСӨЛ ХЭЛЭЛЦЭХ, БАТЛАХ ҮЕ ШАТ'''

:'''''Нэгдүгээр үе шатны ажиллагаа:'''''
:- Нам, эвслийн бүлэг болон холбогдох Байнгын хорооны хуралдаанаар хуулийн төслийг УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанаар хэлэлцэх эсэх тухай санал, дүгнэлт гаргана. 
:- УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанаар уг төслийг хэлэлцэх эсэх асуудлыг хэлэлцэнэ.
:- Төслийг хэлэлцэхээр шийдвэрлэсэн бол анхны хэлэлцүүлэгт бэлтгүүлэхээр Байнгын хороонд шилжүүлнэ. Харин хэлэлцүүлэх шаардлагагүй гэж үзвэл төсөл санаачлагчид буцаах шийдвэр гаргана.  
:
:'''''Хоёрдугаар үе шатны ажиллагаа:'''''
:- Байнгын хорооны хуралдаанаар төслийг анхны хэлэлцүүлэгт бэлтгэж, санал, дүгнэлт гаргана. Энэ үе шатанд нам, эвслийн бүлэг УИХ-ын гишүүд төсөлтэй холбогдсон зарчмын зөрүүтэй саналаа гарган хураалгаж, Байнгын хорооны санал, дүгнэлтэд тусгуулна. 
:- УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанаар төслийн анхны хэлэлцүүлгийг хийж, Байнгын хорооноос оруулсан зарчмын зөрүүтэй санал нэг бүрээр санал хураана.  
:- Санал хураалт дууссаны дараа төслийг эцсийн хэлэлцүүлэгт бэлтгүүлэхээр Байнгын хороонд шилжүүлнэ. 
:
:'''''Гуравдугаар үе шатны ажиллагаа:''''' 
:- Байнгын хороо анхны хэлэлцүүлгээр шийдвэрлэсэн асуудлыг эх төсөлд тусгаж, эцсийн хэлэлцүүлэгт хэрхэн бэлтгэсэн талаар танилцуулга гаргана.
:- УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанаар төслийг эцсийн хэлэлцүүлэгт бэлтгэсэн талаар Байнгын хороо танилцуулна. Энэ үе шатанд Байнгын хорооноос дэгд заасан асуудлаар дахин санал хураалгахаар саналын томьёолол оруулж болно. 
:- УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанаар төслийн эцсийн хэлэлцүүлэг хийн, санал хураалт явуулж, төслийг бүхэлд нь батална. Хэрэв төслийг бүхэлд нь батлаагүй бол хууль санаачлагчид буцаах шийдвэр гаргана. 
:
:'''''Дөрөвдүгээр үе шатны ажиллагаа:'''''
:- Байнгын хороо эцсийн хэлэлцүүлгээр шийдвэрлэсэн асуудлыг тусгаж, хууль, УИХ-ын бусад шийдвэрийн эцсийн найруулгыг бэлтгэнэ.   
:- УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанд хууль, УИХ-ын бусад шийдвэрийн эцсийн найруулгыг танилцуулна. 
:- Хууль, УИХ-ын бусад шийдвэрийн эцсийн найруулгыг УИХ-д танилцуулснаас хойш УИХ-ын дарга ажлын 3 өдрийн дотор түүнд гарын үсэг зурж ёсчилно. 
:- Хууль, УИХ-ын бусад шийдвэрийг ёсчилсноос хойш 24 цагийн дотор Монгол Улсын Ерөнхийлөгчид илгээнэ. Ерөнхийлөгч хориг тавьсан бол тухайн асуудлыг хэлэлцэж шийдвэрлэнэ. 
:- Хууль, бусад шийдвэрийг “Төрийн мэдээлэл” эмхтгэлд нийтэлнэ.

== Улсын Бага Хурал, Улсын Их Хурлын Тамгын газар ==
Монгол Улсад анх 1990 онд хууль тогтоох, төрийн эрх барих дээд байгууллага буюу байнгын ажиллагаатай парламент болсон Улсын Бага Хурал байгуулагдсанаар парламентад хууль тогтоох бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэхэд нь бүх талын зөвлөгөө өгч, туслалцаа, үйлчилгээ үзүүлэх мэргэжсэн төрийн захиргааны байгууллага болох Тамгын газрын эхлэл тавигджээ.

БНМАУ-ын Бага Хурлын тухай хуулийн 27 дугаар зүйлийг үндэслэн Улсын Бага Хурлын даргын 1990 оны 09 дүгээр сарын 24-ний өдрийн 4 дүгээр захирамжаар Улсын Бага Хурлын гүйцэтгэх аппаратыг &quot;Тамгын газар&quot; хэмээн нэрлэж, Улсын Бага Хурлын Тамгын газрын бүтэц, орон тоо, дүрмийг Улсын Бага Хурлын дарга батлахаар заажээ.

БНМАУ-ын Бага Хурлаас 1992 оны 07 дугаар сарын 06-ны өдөр баталсан Монгол Улсын Их Хурлын тухай хуулийн 10 дугаар бүлгийн 57 дугаар зүйлд &quot;Улсын Их Хурал нь өөрийн гишүүд, Байнгын болон бусад хороон үйл ажиллагаанд мэргэжил, арга зүй, техник зохион байгуулалтын туслалцаа үзүүлэх үүрэг бүхий Тамгын газартай байна&quot; гэжээ. Тамгын газрыг Ерөнхий нарийн бичгийн дарга удирдахаар зохицуулсан байна.

Ийнхүү 1992 онд болсон Монгол Улсын Их Хурлын анхны сонгуулиас хойш өдгөө ардчилсан сонгуулийн үр дүнд байгуулагдсан Монгол Улсын байнгын ажиллагаатай долоо дахь парламент /2016-2020/ бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэн Монгол Улсын Үндсэн хууль, холбогдох бусад хууль тогтоомжийн хүрээнд үйл ажиллагаагаа явуулж байна. 

Өнгөрсөн хугацаанд төрийн эрх барих, хууль тогтоох дээд байгууллага - Монгол Улсын Их Хурлын үйл ажиллагааг тасралтгүй, хэвийн явуулах, Улсын Их Хурлаар хууль, тогтоолын төслийг хэлэлцэж батлах, Улсын Их Хурлын гишүүд бүрэн эрхийнхээ дагуу хууль санаачлах бүхий л үйл ажиллагаанд Улсын Их Хурлын Тамгын газрын зүгээс мэргэжил, арга зүй, техник, зохион байгуулалт, мэдээлэл судалгааны үйлчилгээ үзүүлж байна.

МОНГОЛ УЛСЫН БАЙНГЫН АЖИЛЛАГААТАЙ ПАРЛАМЕНТЫН ТАМГЫН ГАЗАР номыг [http://www.parliament.mn/news/parliament25/categories/3366/pages/24971 эндээс]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} уншина уу.

'''Үе үеийн Улсын Бага Хурал, Улсын Их Хурлын Тамгын газрын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга нар:'''
{| class=&quot;wikitable&quot;

|-
| 1. || [[Бяраагийн Чимид]], УБХ-ын нарийн бичгийн дарга, УБХ-ын Тамгын газрын дарга || 1990 - 1992
|-
| 2. || Намсрайн Ренчиндорж || 1992 - 1996
|-
| 3. || [[Логийн Цог]]|| 1996 - 1999
|-
| 4. || Баасангомбын Энэбиш || 1999 - 2001
|-
|5.
|Дааданхүүгийн Батбаатар
|2001-2003
|-
| 6. || [[Намсрайжавын Лувсанжав]]|| 2003 - 2008
|-
| 7. || Данзангийн Сандаг-Очир|| 2008.05.20 - 2008.09.25
|-
| 8. || [[Цэрэнхүүгийн Шаравдорж]]|| 2008.09.25 - 2012.11.08
|-
| 9. || [[Бямбадоржийн Болдбаатар]]|| 2012.11.08 - 2016.07.21
|-
|10. || Цэдэвийн Цолмон  || 2016.07.21 - 2019.05.09
|-
|11. || Лувсандоржийн Өлзийсайхан  || 2019.05.09 - 2023.11.30
|-
|12. || Дамдины Энхбат  || 2023.11.30 - 2024.07.09
|-
|13. || [[Барсүрэнгийн Баасандорж]]|| 2024.07.09 - 2025.11.29
|-
|14.
|Лувсандоржийн Өлзийсайхан
|2025.11.29 -
|}

Улсын Их Хурлын Тамгын газрын гол үйл ажиллагааг хуулийн төсөл боловсруулах, өргөн мэдүүлсэн хууль тогтоолын төслийн эхийг барих, хэлэлцэн батлуулах асуудлаар мэргэжил, арга зүйн туслалцаа үзүүлэх чиг үүрэг бүхий Хууль, эрх зүйн нэгжийн ажилтнууд эрхлэн гүйцэтгэдэг. 1990 онд байнгын ажиллагаатай анхны парламент ажиллаж эхэлснээс хойш анх Зөвлөгчдийн товчоо гэсэн нэртэйгээр Тамгын газрын бүтцэд ажиллаж эхэлсэн бол 1994 оноос Хуулийн хэлтэс, 2008 оноос Эрх зүй, хууль тогтоомжийн хэлтэс, 2013 оноос Хууль зүйн үйлчилгээний хэлтэс нэртэйгээр үйл ажиллагаа явуулж ирсэн бөгөөд 2020 онд шинэчлэн батлагдсан Монгол Улсын Их Хурлын тухай хууль, Монгол Улсын Их Хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай хуулиудад үүрэг, оролцоог нь илүү өргөтгөж өгсөнтэй холбоотойгоор Хууль, эрх зүйн газар болон өргөжин ажиллаж байна.

'''2020 оноос хойших Хууль, эрх зүйн газрын дарга нар:'''
{| class=&quot;wikitable&quot;

|-
| 1. || Эрдэнийн Түвшинжаргал || 2020 - 2021
|-
| 2. || Ганхуягийн Агар-Эрдэнэ || 2021 - 2023
|-
| 3. || Нэргүйн Мягмар || 2023 - 2024
|-
| 4. || Чулуунбаатарын Дондогмаа || 2024 - 2025
|-
|5.
|томилгоо хийгдээгүй байна (2025.10.05-ны байдлаар)
|2025 -
|}

== Цахим хуудас ==
* [http://www.parliament.mn/ Монгол Улсын Их Хурлын албан ёсны цахим хуудас]
* [https://web.archive.org/web/20141211044616/http://www.parliament.mn/who?type=3 Монгол Улсын Их Хурлын гишүүд 2016-2020]
*ВИДЕО: Төрийн ордны танилцуулгыг [https://www.youtube.com/watch?v=SfD0ui5xM3w эндээс] үзнэ үү.
*360&lt;sup&gt;0&lt;/sup&gt;: Төрийн ордны цахим хуудсаар аялаарай. [https://web.archive.org/web/20150710111151/http://tour.parliament.mn/ Эндээс] үзнэ үү.
*Гэрэл зураг түүх өгүүлнэ: Монгол Улсын Үндсэн хууль 1924, 1940, 1960, 1992. [http://www.parliament.mn/undsenhuuli/categories/3397/pages/25850 Эндээс]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} үзнэ үү.

== Эх сурвалж ==
&lt;references/&gt;
[[Ангилал:1992 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурал| ]]
[[Ангилал:Монголын улс төр]]
[[Ангилал:Монголын эрх зүй]]
[[Ангилал:Азийн парламент|Монгол Улсын Их Хурал]]
[[Ангилал:Парламент улс орноор|Монгол Улсын Их Хурал]]</text>
      <sha1>2menofcuf1tfrbaa15almezyw03kyv1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855385</id>
      <parentid>855383</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T05:55:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <origin>855385</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="92974" sha1="f18wfwl0dc0duwo4e40qxmew1fpufl6" xml:space="preserve">{{Short description|Монгол Улсын хууль тогтоох дээд байгууллага}}
{{Хууль тогтоох байгууллага
| нэр                       = Монгол Улсын Их Хурал&lt;br&gt;{{MongolUnicode|ᠤᠯᠤᠰ ᠤᠨ}} {{MongolUnicode|ᠶᠡᠬᠡ ᠬᠤᠷᠠᠯ}}
| уг_нутгийн_нэр            = 
| одоогийн_ээлжийн_нэр      = 
| сүлд_зураг                = Emblem of the State Great Khural of Mongolia.svg
| сүлд_зургийн_хэмжээ       = 100px
| хэдэн_танхимтай           = Нэг танхим
| дарга1            = 
| сонгууль1          =
| дарга_эсвэл2       = Улсын Их Хурлын дарга
| дарга2            =
| нам2             = [[Сандагийн Бямбацогт]] ([[Монгол Ардын Нам|МАН]])
| дарга_эсвэл3       = Дэд дарга нар
| дарга3            = 
| нам3             = [[Жадамбын Бат-Эрдэнэ]] ([[Монгол Ардын Нам|МАН]])&lt;br /&gt;[[Бөхчулууны Пүрэвдорж]] ([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])
| сонгууль3          = 
| гишүүний_тоо            = 126
| бүтэц_бүрэлдэхүүн1 = 2025 Mongolian State Great Khural.svg
| бүтэц_бүрэлдэхүүн1_зургийн_хэмжээ     = 280px
| өнгөрсөн_сонгууль1     = [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны 6-р сарын 28]]
|seats1={{ubl|class=nowrap
| '''[[Ням-Осорын Учралын Засгийн газар|Эрх баригч]] (79)'''
| {{Color box|#ED1B34|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Нам]] (68)
| {{Color box|#6D3290|border=darkgray}} [[ХҮН нам|ХҮН Нам]] (7)
| {{Color box|#066B55|border=darkgray}} [[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|Үндэсний Эвсэл]] (4)
| '''[[Сөрөг хүчин (улс төр)|Сөрөг хүчин]] (47)'''
| {{Color box|#11489E|border=darkgray}} [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] (42)
| {{Color box|{{party color|Иргэний Зориг Ногоон Нам}}|border=darkgray}} [[Иргэний Зориг Ногоон Нам]] (4)
| {{Color box|{{party color|Бие даагч}}|border=darkgray}} [[Бие даагч|Нам бус]] (1)
}}
| session_room       = Main conference room of the Mongolian State Great Khural.jpg
| хуран_чуулах_газар      = Чуулганы нэгдсэн хуралдааны танхим&lt;br&gt;[[Төрийн ордон]], [[Улаанбаатар]]
| цахим_хаяг            = [http://www.parliament.mn/ www.parliament.mn]
|foundation={{Start date and age|df=yes|1992|7|20}}|одоогийн_бүрэн_эрх=[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028|9 дэх]]|ирэх_сонгууль1=2028 оны 6-р сар|term_length=|voting_system1=|seats1_title=Нам эвсэл}}{{Монгол улсын улс төр}}
'''Монгол Улсын Их Хурал''' бол төрийн эрх барих дээд байгууллага мөн бөгөөд хууль тогтоох эрх мэдлийг гагцхүү Улсын Их Хуралд хадгална. [[Монгол улс|Монгол Улсын]] Их Хурал нэг танхимтай бөгөөд 126 гишүүнтэй байна. Улсын Их Хурлын сонгуулийг сонгуулийн холимог тогтолцоогоор явуулна. Улсын Их Хурлын 78 гишүүнийг олныг төлөөлөх, 48 гишүүнийг хувь тэнцүүлэн төлөөлөх аргаар сонгоно. Улсын Их Хурлын гишүүнийг Монгол Улсын сонгуулийн эрх бүхий иргэд нийтээрээ, чөлөөтэй, шууд сонгох эрхийн үндсэн дээр саналаа нууцаар гаргаж, 4 жилийн хугацаагаар сонгоно. /''[https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=367 Монгол Улсын Үндсэн хууль]ийн 20, 21 дүгээр зүйл. 1992.01.13./ /Мөн хуулийн нэмэлт өөрчлөлт 2023.05.31/''

== Монгол Улсын парламентын түүхэн товчоо ==

=== Их хуралдай ===
[[1206 он]]д [[Онон мөрөн|Онон мөрний]] эхэнд Монголын язгууртан дээдсийн их чуулган хуралдаж [[Их Монгол Улс]] байгуулагдсаныг даяар олонд тунхаглан зарлаж, Тэмүүжинг [[Чингис хаан]]д өргөмжилсөн юм. Чингис хааныг [[Хамаг Монгол]]ын хаанд өргөмжлөхөд Монгол овог аймгийн язгууртнууд цуглан [[Их Хуралдай]] хийж шийдвэрлэсэн нь анхны парламентын хэлбэр байжээ. Монголчуудын Их хуралдайгаар хааныг сонгох, дайн ба энхийн гэсэн чухал асуудлыг шийдвэрлэдэг байв.

=== 1914.04.12 ===
Улсын Дээд, Доод хурал байгуулагдав. 1915 оны 12 дугаар сар хүртэл оршин тогтосон Улсын хурлын газар төрийн бүтцэд тодорхой газарт суурь эзэлж, Богд Жибзүндбамба ([[Жавзандамба хутагт|Жавзандамба]]) хутагт хаан ба Засгийн газарт зөвлөхийн зэрэгцээ цөөнгүй асуудлаар төрийн яаманд үүрэг даалгавар өгч ажилладаг зөвлөх эрх бүхий хурлын байгууллага байв. Аливаа асуудлыг Улсын хурлын Дээд хурал, Доод хурал гэсэн хоёр танхимаараа дамжуулан хэлэлцэх ба шийдвэрийг Дээд хурал гарган эрх зүйн харилцааг зохицуулсан дүрэм, журмыг хэлэлцэн батлах үндсэн үүргээ биелүүлж байв.

=== 1924.11.08 ===
[[File:Анхдугаар_үндсэн_хуулийг_хэлэлцэн_батласан_Улсын_анхдугаар_их_хурал.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%90%D0%BD%D1%85%D0%B4%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D0%B3_%D1%85%D1%8D%D0%BB%D1%8D%D0%BB%D1%86%D1%8D%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%A3%D0%BB%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B4%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B8%D1%85_%D1%85%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB.png|left|thumb|245x245px|Улсын Анхдугаар Их Хурал.&lt;br&gt;1924 он.]]
[[Ардын Их Хурал|Улсын Анхдугаар хурал]] нээгдэв. 1924 оны 11 дүгээр сарын 26-ны өдөр Улсын Анхдугаар Их Хурлаар 6 бүлэг, 50 зүйл бүхий [http://www.parliament.mn/undsenhuuli/categories/3397/pages/25850 анхны Үндсэн хуулийг баталжээ]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Тус Үндсэн хуульд &quot;БНМАУ-ын дээд эрх Их Хуралд хадгалах бөгөөд мөн хурлын чөлөөт цагт Улсын Бага Хурал, Улсын Бага Хурлын чөлөөт цагт Бага Хурлын Тэргүүлэгчид ба Засгийн газарт улсын дээд эрхийг хадгалуулбал зохино&quot; гэж заажээ. Ийнхүү [[Улсын Бага Хурал|Улсын Бага Хурлыг]] 30 гишүүнтэй, Улсын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийг 5 гишүүнтэйгээр сонгон байгуулсан түүхтэй.

=== 1940 он 6-р сар ===
Улсын VIII Их Хурал хуралдаж, Монгол Улсын [http://www.parliament.mn/undsenhuuli/categories/3397/pages/25850 хоёр дахь Үндсэн хуулийг батлав]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. БНМАУ-ын засгийн дээд эрхийг барих газар нь Улсын Их Хурал болно. Улсын Их Хурал бол хот ба аймгийн хурлуудаар хүн амын 1500 хүн тутмаас нэг төлөөлөгчөөр сонгогдсон хот, аймгийн хөдөлмөрчин ард олон ба ардын хувьсгалт цэргийн албан хаагчдын төлөөлөгчдөөс байгуулагдана. Улсын Их Хурлыг Улсын Бага Хурлаас гурван жилд нэгэн удаа зарлан хуралдуулна.

=== 1960.07.13 ===
[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын]] [http://www.parliament.mn/undsenhuuli/categories/3397/pages/25850 гурав дахь Үндсэн хуулийг батлав]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. БНМАУ-ын төрийн эрх барих дээд байгууллага нь Ардын Их Хурал мөн. БНМАУ-д гагцхүү [[Ардын Их Хурал]] хууль тогтоох эрхтэй байна. БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын байнгын комисс, Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчид, Сайд нарын Зөвлөл, БНМАУ-ын Дээд шүүх, Ардын Их Хурлын депутатууд хуулийн төсөл боловсруулж оруулах эрхтэй.

== Монгол Улсын байнгын ажиллагаатай парламент ==

=== БНМАУ-ын Бага Хурал (1990-1992) ===
Монгол Улсад 1989 оны сүүлчээс [[1990 оны Монголын ардчилсан хувьсгал|нийгмийн өөрчлөлт, шинэчлэлтийн үйл явц]] өрнөж, Ардчилсан хүчний эвлэл, холбоод үүсэж байгуулагдан улс төрийн олон намын тогтолцооны эхлэл тавигдсан билээ. Үүний үр дүнд манай оронд нэг намын тогтолцоог халж, ардчилсан чөлөөт сонгуулийг [[1990 оны Ардын Их Хурлын сонгууль|1990 оны 7-р сарын 29]]-ний өдөр зохион байгуулсан түүхтэй.
[[Файл:People's Grand Khural 1990.jpg|thumb|270x270px|Ардын Их Хурлын чуулган.&lt;br&gt;Зүүнээс баруун: [[Пунсалмаагийн Очирбат|П.Очирбат]], [[Даваадоржийн Ганболд|Да.Ганболд]], [[Эрдэнийн Бат-Үүл|Э.Бат-Үүл]], [[Дашийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]]&lt;br&gt;1990 он.]]
1990 оны 9-р сарын 03-ны өдөр БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын депутатуудын 12 дахь удаагийн сонгуулийн анхдугаар чуулган ажлаа эхэлж, БНМАУ-ын Ерөнхийлөгч, Дэд ерөнхийлөгчийг сонгох, [[Улсын Бага Хурал|Улсын Бага Хурлыг]] байгуулах, Засгийн газрын бүрэн эрхийг дуусгавар болгон шилжүүлэх, [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайдыг]] томилох зэрэг бусад асуудлуудыг хэлэлцэв.

Ардын Их Хурлын анхдугаар чуулганаар БНМАУ-ын Ерөнхийлөгчөөр [[Пунсалмаагийн Очирбат]] (МАХН), БНМАУ-ын Дэд ерөнхийлөгч, Улсын Бага Хурлын даргаар [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]] (МСДН), Улсын Бага Хурлын орлогч даргаар [[Кинаятын Зардыхан]] (МАХН), Улсын Бага Хурлын нарийн бичгийн даргаар [[Бяраагийн Чимид|Бяраагийн Чимидийг]] (МАХН) тус тус сонгожээ.[[Файл:State Baga Khural in session, 1990.png|thumb|Улсын Бага Хурлын анхдугаар чуулганы нээлт.&lt;br&gt;1990 оны 9-р сар.|270x270px]]БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын 1990 оны 9-р сарын 9-ний өдрийн 16 тоот тогтоолоор Улсын Бага Хурлыг 50 гишүүний бүрэлдэхүүнтэй сонгосон байна. Үүнд, МАХН-аас 31, МоАН-аас 13, МҮДН-аас 3, МСДН-аас 3 депутат тус тус сонгогдсон бөгөөд нөхөн сонгуулиар 9 гишүүнийг сонгожээ. 1990-1992 оны Улсын Бага Хурал нь бүтцийн хувьд 5 байнгын хороотой үйл ажиллагаагаа явуулав.

Үүнд: 

# Төрийн байгуулалтын байнгын хороо,
# Хууль зүйн байнгын хороо,
# Эдийн засгийн байнгын хороо,
# Нийгмийн бодлогын байнгын хороо,
# Эмэгтэйчүүд, хүүхэд, залуучуудын асуудлын байнгын хороо.
Улсын Бага Хурлын анхдугаар чуулган 1990 оны 9-р сарын 13-нд болж, Улсын Бага Хурлын дарга, БНМАУ-ын Дэд ерөнхийлөгч Р.Гончигдорж чуулганыг нээж, Ерөнхийлөгч П.Очирбат үг хэлжээ. Тэрбээр, Монголын нийгмийг шинэ маягаар эмхлэн төвхнүүлэх, хууль цаазат төрийг төлөвшүүлэх их үйлсийг БНМАУ-ын Бага Хурал гардан хариуцаж, шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэх учиртайг онцлон тэмдэглэжээ. 

Улсын Бага Хурлын отгон тавдугаар чуулганаар Монгол Улсын Их Хурлын тухай, Үндэсний аюулгүй байдлын Зөвлөлийн тухай, Үндсэн хуулийн цэцийн тухай, Монгол Улсын Их Хурлын сонгуулийн тухай зэрэг шинэ Үндсэн хуулийн дагуу шинэчлэгдвэл зохих хуулийг хэлэлцэн баталжээ. 

Шинэ Үндсэн хуулийн дагуу байгуулагдах төрийн дээд байгууллага - Монгол Улсын Их Хурлын анхдугаар чуулганы бэлтгэлийг хангах ажлын хүрээнд Монгол Улсын Их Хурлын сонгуулийн тухай хууль, Улсын Их Хурлын сонгуулийн тойрог байгуулах тухай, Сонгуулийн тойрогт мандат хуваарилах тухай, Сонгуулийн Ерөнхий хороо байгуулах, түүний бүрэлдэхүүн, удирдлагыг батлах тухай, Төрийн дууллын үг, аяыг тогтоох, Улсын Их Хурлын гишүүний үнэмлэх, энгэрийн тэмдгийн эх загварыг баталж, хийлгүүлэх зэрэг олон асуудлаар шийдвэр гаргаж байжээ. 

Улсын Бага Хурал нь таван жилийн бүрэн эрхийн хугацаатай байгуулагдсан ч шинэ Үндсэн хуулиа нэн даруй хэрэгжүүлэх дээд зорилгоо эрхэмлэн үлдсэн гурван жилийн бүрэн эрхээ эдлэлгүйгээр Монгол Улсын Их Хуралд шилжүүлэн өгсөн нь монгол төрийн түүхэнд онцлог нэгэн явдал болж тэмдэглэгддэг билээ.

=== Монгол Улсын Их Хурал (1992-1996) ===
[[Файл:Members of the 1st State Great Khural.jpg|thumb|270x270px|Анхдугаар Улсын Их Хурлын гишүүд.&lt;br&gt;1992 он.]]
Монгол Улсын Их Хурлыг сонгох анхдугаар сонгуулиар байгуулагдсан 1992-1996 оны Улсын Их Хурал нь монголын парламентын хөгжлийн түүхэнд онцгой байр суурь эзэлдэг. 1992 онд батлагдсан шинэ Үндсэн хуульд “Монгол Улсын Их Хурал бол төрийн эрх барих дээд байгууллага мөн бөгөөд хууль тогтоох эрх мэдлийг гагцхүү Улсын Их Хуралд хадгална” хэмээн баталгаажуулсны дагуу манай улс нэг танхимтай парламентын тогтолцоонд шилжсэн билээ. 

Улсын Бага Хурлын 1992 оны 4-р сарын 10-ны өдрийн 19 тоот тогтоолоор Монгол Улсын Их Хурпын сонгуулийг 1992 оны 6-р сарын 28-ны өдөр явуулахаар тогтож, Улсын Их Хурпыг сонгох сонгууль- сонгуулийн мажоритар системээр, 2-4 мандат бүхий томосгосон 26 тойрогт болж МАХН - 70, МоАН, МҮДН, НН-ын “Ардчилсан холбоо” эвсэл - 4, МСДН - 1, бие даан нэр дэвшигч - 1 суудал тус тус авчээ. Үндсэн хуулийн дагуу Улсын Их Хуралд хамгийн олон суудал авсан МАХН-аас Улсын Их Хурлын даргаар [[Нацагийн Багабанди|Нацагийн Багабандийг]], дэд даргаар [[Жамбын Гомбожав|Жамбын Гомбожавыг]] сонгожээ. 1990-1992 оны Улсын Бага Хурлын гишүүдээс 15 хүнийг УИХ-д сонгосон байна.

Анхдугаар Улсын Их Хурал нь бүтцийн хувьд 10 байнгын хороотой үйл ажиллагаагаа явуулж байсан. Үүнд: 

# Байгаль орчныг хамгаалах байнгын хороо, 
# Боловсрол, шинжлэх ухаан, соёлын байнгын хороо, 
# Гадаад бодлого, аюулгүй байдлын байнгын хороо, 
# Дотоод асуудлын байнгын хороо 
# Төсөв, санхүү, мөнгө, зээлийн бодлогын байнгын хороо, 
# Хурал, захиргааны байнгын хороо, 
# Хууль зүйн байнгын хороо, 
# Хүн ам зүй, эрүүл мэнд, хөдөлмөр, нийгмийн хангамжийн байнгын хороо, 
# Хүнс, хөдөө аж ахуйн байнгын хороо, 
# Эдийн засгийн хөгжил, дэд бүтцийн бодлогын байнгын хороо тус тус ажиллажээ. 

1992-1996 оны Улсын Их Хурал нь өөрийн бүрэн эрхийн хугацаанд нийт 137 хууль шинээр баталж, 142 хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулсан. Олон улсын 40 гэрээг соёрхон баталж 46 хууль хүчингүй болгожээ. Тэдгээрээс зарим онцлог хууль, тогтоомжийг дурдвал: Улсын Их Хурал, Засгийн газар, Ерөнхийлөгч, Шүүхийн тухай зэрэг хуулийг шинэчлэсний зэрэгцээ Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн тухай хуулийг баталж, 1993 оны 06 дугаар сарын 06-ны өдөр Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн бүх нийтийн анхдугаар сонгууль явуулахаар тогтсон байна. 

Энэ парламентын үед зах зээлийн эдийн засгийн харилцааны тулгуур хуулиудыг баталсан. Тухайлбал, Улсын төсвийн тухай, Нягтлан бодох бүртгэл, Татварын багц хууль, Онцгой албан татвар, Гаалийн болон Гаалийн тарифын тухай, Гадаадын хөрөнгө оруулалтын тухай хуулиудыг дурдаж болно. 

=== Монгол Улсын Их Хурал (1996-2000) ===
Монгол Улсын Их Хурлын 1996 оны 4-р сарын 8-ны өдрийн 16 тоот тогтоолоор Улсын Их Хурлын хоёр дахь удаагийн сонгуулийг 1996 оны 06 дугаар сарын 30-ны өдөр явуулахаар шийдвэрлэсэн байна.

Улсын Их Хурлын хоёр дахь удаагийн сонгуулийг нэг мандат бүхий 76 тойргоор явуулж, сонгуулийн дүнд МҮАН, МСДН, НН-ын &quot;Ардчилсан холбоо&quot; эвсэл 50, МАХН 25, МУНН 1 суудал авч сонгогч олон шинэ залуу ардчилсан хүчнийхэнд итгэл найдвар хүлээлгэн төрийн эрх мэдэл анх удаа улс төрийн шинэ хүчинд шилжсэн онцлогтой парламент байгуулагдав. УИХ-ын даргаар Р.Гончигдорж сонгогдов. Олон жил төрийн эрх барьсан, туршлагатай улс төрийн том хүчин болох МАХН анх удаа цөөнх болж, засгийн эрх барих нам, хүчний байр суурьт эргэлт болсон билээ.

1996-2000 оны Улсын Их Хурал нь бүтцийн хувьд таван байнгын хороотой үйл ажиллагаагаа эхэлсэн бол 1997 онд Улсын Их Хурлын байнгын хороодын бүтцийг шинэчлэн нийт долоон байнгын хороотой болов. Үүнд,

# Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын хороо
# Байгаль орчин, хөдөөгийн хөгжлийн хороо
# Нийгмийн бодлогын хороо
# Төрийн байгуулалтын хороо
# Төсвийн хороо
# Хууль зүйн хороо
# Эдийн засгийн байнгын хороо

Энэ удаагийн парламентын үед Засгийн газрыг огцруулах тухай хоёр удаа санал гарч, 1997 онд Улсын Их Хурал дахь МАХН-ын бүлгийн нэр бүхий 24 гишүүний гаргасан саналыг Улсын Их Хурал хэлэлцэн олонхын саналаар Ерөнхий сайд [[Мэндсайханы Энхсайхан|Мэндсайханы Энхсайханы]] Засгийн газарт итгэл хүлээлгэжээ. Харин 1998 онд Улсын Их Хурал дахь ардчилсан хүчний олонхын нэр бүхий 11 гишүүний гаргасан мэдэгдлийг үндэслэн Засгийн газар бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцрох тухай Монгол Улсын Ерөнхий сайдын мэдэгдлийг Улсын Их Хурал хэлэлцэн гишүүдийн 98.3 %-ийн саналаар Засгийн газрыг бүрэн бүрэлдэхүүнээр нь огцруулах тухай Улсын Их Хурлын тогтоол баталжээ. Энэ нь Монголын төрийн түүхэн дэх ардчилсан засаглалын тогтолцооны хариуцлагын нэгэн хэлбэр болж тогтсоноороо онцлог байв.

1996-2000 оны Улсын Их Хурал бүрэн эрхийнхээ хугацаанд шинээр 173 хууль баталж, давхардсан тоогоор 255 хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулан, 32 хуулийг хүчингүй болсонд тооцжээ. Мөн олон улсын гэрээ, конвенци 71-ийг соёрхон баталсан байна.

Улсын Их Хурал бүрэн эрхийнхээ хүрээнд Банкны тухай, Дампуурлын тухай, Даатгалын тухай, Компанийн тухай, Төрийн бус байгууллагын тухай, Шударга бус өрсөлдөөнийг хориглох тухай, Ашигт малтмалын тухай, Үл хөдлөх хөрөнгийн бүртгэлийн тухай, Орон сууц хувьчлалын тухай зэрэг эдийн засаг, нийгмийн шинэчлэлийг гүнзгийрүүлэн бататгахад зарчмын ач холбогдол үзүүлсэн олон хууль батлан гаргажээ.

Энэ удаагийн Улсын Их Хурлаас 1996 онд жил бүрийн есдүгээр сарын 10-ны өдрийг Улс төрийн хэлмэгдэгсдийн дурсгалын өдөр болгон тэмдэглэж байхаар тогтож Улсын Их Хурлын тогтоол гаргав. Түүнчлэн Улсын Их Хурлаас баталсан хуулийн дагуу 1998 оноос Монгол Улс ажлын таван өдөртэй долоо хоногт шилжжээ.

=== Монгол Улсын Их Хурал (2000-2004) ===
[[Файл:President Putin meeting deputies of the Great State Hural-1.jpg|thumb|270x270px|УИХ-ын чуулганы нэгдсэн танхим.&lt;br&gt;2000 он.]]
Монгол Улсын Их Хурлыг сонгох гурав дахь удаагийн сонгуулиар байгуулагдсан Улсын Их Хурал нь төрийн бодлогын тогтвортой шинж, үйл ажиллагааны нэгдмэл цогц байдлыг хангаж, төрийн албаны шинэтгэлийг хэрэгжүүлсэн, улс орны эдийн засаг, нийгмийн хөгжлийн эрх зүйн таатай орчныг бүрдүүлж, бодлогын чанартай болон эрх зүйн томоохон шийдлүүдийг гаргахад бодитой алхам хийсэн парламент байв. 

Гурав дахь удаагийн Улсын Их Хурлыг сонгох сонгуулиар МАХН 72, МҮАН-МШАН-ын “Ардчилсан холбоо” эвсэл 1, ИЗН-НН 1, Эх орон-МАШСН 1, бие даан нэр дэвшигч 1 суудал тус тус авч МАХН парламентад үнэмлэхүй олонх болжээ. 2000-2004 оны Улсын Их Хурал бүтцийн хувьд өмнөх сонгуулийн 7 Байнгын хорооны бүтцийг хэвээр хадгалж, Байнгын хорооны дарга нар 4 жилийн хугацаанд улиран сонгогдож ажиллажээ. 

Улсын Их Хурал бүрэн эрхийнхээ хугацаанд нийт 140 хууль шинээр баталж, 443 хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулан олон улсын 110 гэрээ, конвенцийг соёрхон баталж, 51 хууль хүчингүй болгожээ. Тухайлбал, Төрийн албаны тухай, Төсвийн байгууллагын удирдлага, санхүүжилтийн тухай, Төрийн хяналт шалгалтын тухай болон Төрийн аудитын тухай хуулиуд батлагдаж, эдгээр байгууллагуудын үйл ажиллагааны эрх зүйн шинэ орчин бүрдэв. Түүнчлэн, Монгол Улсын Иргэний хууль, Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, Эрүүгийн хууль, Эрүүгийн байцаан шийтгэх хууль, Захиргааны хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай зэрэг томоохон хуулийг шинээр батлав. Мөн Монгол Улсын Үндсэн хуульд заасан хүний эрх, эрх чөлөөг баталгаатай хангах эрхэм зорилгын хүрээнд Хүний эрхийн Үндэсний хөтөлбөрийг баталж, Хүний эрхийн үндэсний комиссыг байгуулав.

2000-2004 оны парламент газрын шинэтгэлийн бодлогыг тодорхойлсон газрын тухай багц хууль, түүний дотор Монгол Улсын иргэнд газар өмчлүүлэх тухай хууль батлан гаргасан нь иргэний нийгмийн баталгааг хангах, газрыг аж ахуйн эргэлтэд оруулах хийгээд анх удаа иргэд газраа өмчлөх эрхийг нээж өгсөн билээ. 

Иргэдийнхээ нийгмийн хамгааллын талаар төр, засгаас онцгойлон анхаарч ирсний дүнд тэтгэвэр, тэтгэмж, нөхөн олговор, хөдөлмөрийн хөлсний болон тэтгэврийн доод түвшингийн хэмжээ хоёр дахин нэмэгджээ. Улсын Их Хурлын бүрэн эрхийн хугацаанд монголын төр, засгийн бодлого, тогтвортой үйл ажиллагаа нь улс орны нийгэм, эдийн засгийн хөгжилд жинтэй хувь нэмэр оруулсныг тэмдэглэвэл зохилтой. Онцлоход, дотоодын нийт бүтээгдэхүүний өсөлт анх удаагаа 10 орчим хувиар нэмэгдсэн байна. 

=== Монгол Улсын Их Хурал (2004-2008) ===
Энэ удаагийн сонгуулийн дүнд байгуулагдсан Монгол Улсын Их Хуралд суудал авсан улс төрийн хүчнүүдэд хамтран эвсэж төр, засгаа бүрдүүлж ажиллах итгэлийг сонгогчид хүлээлгэсэн өвөрмөц бүрэлдэхүүнтэй парламент байв.

2004 оны Монгол Улсын Их Хурлын сонгуульд улс төрийн 7 нам дангаараа, 3 нам эвсэл болж оролцсноос МАХН 37, “Эх орон-Ардчилал” эвсэл 35, Бүгд найрамдах нам 1 суудал тус тус авч, бие даан нэр дэвшсэн 3 нэр дэвшигч Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдов. Сонгуулийн дүнгээр хамгийн олон суудал авсан МАХН, “Эх орон-Ардчилал” эвсэлтэй хамтран ажиллах улс төрийн зөвшилцөөнд хүрч “Зөвшилцлийн гэрээ”-ний дагуу хамтарсан Засгийн газар байгуулсан юм. Харин 2004 оны 12 дугаар сард Улсын Их Хурал дахь “Эх орон-Ардчилал“ эвсэл татан буугдаж, Ардчилсан намын болон ИЗБН-аас Улсын Их Хуралд сонгогдсон нэр бүхий 26 гишүүн Улсын Их Хурал дахь МАХН-ын бүлэгт нэгдэн орж ажиллажээ. Улмаар 2005 оны 07 дугаар сард Улсын Их Хурал дахь МАХН-ын бүлэг дангаараа ажиллах болсон тухай шийдвэр гаргаснаа мэдэгдсэнээр хамтарсан шинэ Засгийн газар байгуулагдсан байна. Ийм нөхцөл байдалд парламентын баримтлах гол зарчим нь улс төрийн намууд харилцан зөвшилцөж, өөр өөрийн үзэл бодол, байр сууриа илэрхийлэхийн зэрэгцээ улс орон, ард түмнийхээ эрх ашиг, үндэсний эв нэгдлийг дээдлэн ажиллах явдал байв. Энэ удаагийн Улсын Их Хурал ийм хариуцлагатай үүргийг нэр төртэй биелүүлж, Монголын парламентат ёсны хөгжлийн ээдрээтэй бөгөөд сургамжтай үеийн түүхийг бүтээсэн гэж хэлж болно.

Бүтцийн хувьд Улсын Их Хурал нь Байнгын хорооны бүрэлдэхүүнд нийт гурван удаа өөрчлөлт оруулж, 2004 оны 08 дугаар сард 7 Байнгын хороотой үйл ажиллагаагаа эхэлжээ. Харин 2004 оны 12 дугаар сард 11 Байнгын хороотой болсон бол 2006 оноос Байнгын хороодын тоог цөөрүүлэн 7 болгожээ. Үүнд:

# Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын хороо
# Байгаль орчин, хүнс, хөдөө аж ахуйн хороо
# Нийгмийн бодлого, боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны хороо
# Төрийн байгуулалтын хороо
# Төсвийн хороо
# Хууль зүйн хороо
# Эдийн засгийн байнгын хороо

Дөрөв дэх удаагийн Улсын Их Хурал нь өөрийн бүрэн эрхийн хугацаанд нийт 89 хууль батлан гаргаж, 336 хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулан, олон улсын 68 гэрээ, конвенцийг соёрхон баталж, 50 хууль, хуулийн зүйл, заалтууд хүчингүйд тооцсон тухай хууль баталжээ. Тэдгээрээс зарим онцлог хууль, тогтоомжийг тоймлон дурдахад, Газрын тосны бүтээгдэхүүний тухай, Сэргээгдэх эрчим хүчний тухай, Авлигын эсрэг тухай, Ашигт малтмалын тухай /шинэчилсэн найруулга/, Төмөр замын тээврийн тухай, Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын хувь, хэмжээ тогтоох тухай, Татварын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/ зэрэг томоохон хуулиуд батлан гаргасан. Түүнчлэн, Хүүхдэд тэтгэмж олгох, хүүхэд, гэр бүлд мөнгөн тусламж үзүүлэх тухай, Ахмад настны нийгмийн хамгааллын тухай /шинэчилсэн найруулга/, Монгол Улсын баатар, хөдөлмөрийн баатар, ардын болон гавьяат цолтон ахмад настанд төрөөс олгох нэмэгдлийн тухай зэрэг хуулиуд баталж нийгмийн халамж, хамгаалал, тэтгэвэр, тэтгэмжийг нэмэгдүүлэх талаар дорвитой арга хэмжээ авсан байна. 

=== Монгол Улсын Их Хурал (2008-2012) ===
Улсын Их Хурлын тав дахь удаагийн ээлжит сонгууль 2008 оны зургадугаар сарын 29-ний өдөр болж, улс төрийн 11 нам, 1 эвслээс нийт 356 хүнийг нэр дэвшүүлсэн байна. Мөн 45 хүн бие даан нэр дэвшжээ. Сонгуулийн дүнд МАХН /хуучин нэрээр/-аас 45, АН-аас 28, Иргэний эвслээс 1, Иргэний зориг намаас 1, бие даагч 1 нэр дэвшигч Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдсон байна.

Улсын Их Хуралд олонхын суудал авсан Монгол Ардын Нам [[Монголын намын жагсаалт|/тухайн үеийн МАХН]]/ Ардчилсан Намтай засгийн эрхийг хамтдаа барих, 2012 он хүртэлх хугацаанд хамтран ажиллах гэрээ байгуулах тохиролцоонд хүрч, Улсын Их Хурал хамтарсан Засгийн газрыг үйл ажиллагаагаа явуулах боломжоор хангажээ.

Энэ удаагийн Улсын Их Хурал бүтцийн хувьд өмнөх сонгуулийн Улсын Их Хурлын 7 Байнгын хорооны бүтцийг хэвээр хадгалав, Улсын Их Хурал бүрэн эрхийнхээ хугацаанд бие даасан 111 хуулийг батлан гаргаж, 485 хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулан, олон улсын гэрээ, конвенци, зээлийн хэлэлцээр соёрхон батлах тухай 59 хуулийг баталжээ. Түүнчлэн Улсын Их Хурлын 351 тогтоол баталсан байна. Тухайлбал, Улсын Их Хурал сонгуулийн хуулиа шинэчлэн баталсны зэрэгцээ Шүүхийн тухай, Байгаль орчны тухай багц хууль, үндэсний үйлдвэрлэлээ дэмжих, иргэдийнхээ орлогыг өсгөж, амьжиргааг дээшлүүлэх бодлогын олон чухал баримт бичиг баталжээ. Улсын Их Хурал бүрэн эрхийнхээ хугацаанд Оюутолгой, Тавантолгойн стратегийн ордуудыг эдийн засгийн эргэлтэд оруулах түүхэн шийдвэр гаргасан нь улс орны хөгжлийг хурдацтай урагшлуулах нэгэн алхам болов.

2008-2012 оны Улсын Их Хурлын бодлого, шийдвэрийн нэг гол чиглэл нь хөдөө аж ахуй, тэр дундаа мал аж ахуйн салбартай холбоотой байв. Улсын Их Хурлаас батлан гаргасан “Монгол мал” хөтөлбөр нь төрийн зохицуулалтгүй байсан мал аж ахуйн салбарыг дэмжсэн, мал, малчид уруугаа анхаарсан шийдэл болсон юм.

2008-2012 оны онцлог үйл явдлыг дурдвал, Ардчилсан хувьсгалын 20 жил (2009.12.10), Монгол Улсад Байнгын ажиллагаатай парламент байгуулагдсаны 20 жил (2010.10.20), Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээсний 100 жил (2011.12.28), Монгол Улсын Үндсэн хууль батлагдсаны 20 жил (2012.01.13)-ийн ойг тохиолдуулан Улсын Их Хурлын Хүндэтгэлийн хуралдааныг хуралдуулжээ. Улсын Их Хурлын ээлжит бус чуулган гурвантаа хуралдав (2009.02.12, 2009.08.21, 2012.03.05-09). Түүнчлэн Монгол Улсын Их Хурлын урилгаар Ази, Номхон далайн орнуудын парламентын 19 дүгээр чуулганыг Улаанбаатар хотноо 2011 оны 01 дүгээр сарын 23-27-ны өдрүүдэд амжилттай зохион байгуулсан.

=== Монгол Улсын Их Хурал (2012-2016) ===
[[File:Mongolian_parliament_members.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mongolian_parliament_members.jpg|thumb|277x277px|УИХ-ын хаврын чуулганы нээлт.&lt;br&gt;2014 оны 3-р сар.]]
Монгол Улсын Их Хурлын зургаа дахь удаагийн ээлжит сонгууль болон Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын сонгууль 2012 оны 6 дугаар сарын 28-нд улс орон даяар нэгэн зэрэг явагдсан билээ.

Улсын Их Хурлын энэ удаагийн сонгуулийг хууль эрх зүйн шинэ орчинд сонгуулийн хосолсон тогтолцоогоор анх удаа зохион байгуулсан нь урьд өмнөх сонгуулиас онцлогтой байв. Өөрөөр хэлбэл, Улсын Их Хурлын 76 гишүүний 48 нь мандатын журмаар 26 тойргоос, үлдсэн 28 нь сонгуулийн үр дүнгээр улс төрийн намуудын авсан саналын дүнгээр гишүүнээр сонгогдсон юм.

Монгол Улс түүхэндээ анх удаа гадаад оронд байгаа сонгогчдынхоо саналыг авч, сонгуулийн санал авах, тоолох, дүн гаргах болон сонгогчийн бүртгэл хяналтын үйл ажиллагааг мөн анх удаа автоматжуулсан системээр амжилттай зохион байгуулж явуулав.

Сонгуулийн дүнгээр Ардчилсан Намаас 34, Монгол Ардын Намаас 26, “МАХН-МҮАН-ын “Шударга ёс” эвслээс 11, Иргэний Зориг-Ногоон Намаас 2, бие даан нэр дэвшсэн 3 хүн тус тус Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдов. Парламентын ээлжит сонгуулиар 11 эмэгтэй Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдсон нь манай улсын сүүлийн 20 гаруй жилийн түүхэнд гарсан хамгийн өндөр үзүүлэлт юм. 

Бүтцийн хувьд Улсын Их Хурал 2013 оны 8 дугаар сард Өргөдлийн байнгын хороог шинээр байгуулснаар найман Байнгын хороотой ажиллав. Үүнд:

# Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын хороо
# Байгаль орчин, хүнс, хөдөө аж ахуйн хороо
# Нийгмийн бодлого, боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны хороо
# Өргөдлийн хороо
# Төрийн байгуулалтын хороо
# Төсвийн хороо
# Хууль зүйн хороо
# Эдийн засгийн байнгын хороо

Улсын Их Хурлын бүрэн эрхийн хугацаанд батлагдсан зарим онцлог хууль, тогтоомжийг тоймлон дурдахад, Газрын тосны тухай, Шилэн дансны тухай, Монгол хэлний тухай, Өршөөл үзүүлэх тухай, Хамтын тэтгэврийн тухай, Эрүүгийн хуулийн шинэчилсэн найруулга, Зөрчлийн тухай, Сонгуулийн тухай, Тариалангийн тухай зэрэг бие даасан чухал хуулиуд батлагдав. Сонгуулийн хуулийг шинэчлэн баталснаар Монгол Улсын Их Хурал, Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, түүнчлэн аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн хурлын сонгуультай холбоотой харилцааг нэг хуулиар зохицуулж, эдгээр сонгуулийг нэг ижил хугацаанд явуулж байхаар тогтоож, үндсэн зарчим, журмыг нэг мөр тодорхойлж өгөв.

Энэ удаагийн Улсын Их Хурлаас хүн ардаа аюулгүй орчин, тохилог орон сууцаар хангах зорилгоор Ипотекийн зээлийн хүүг бууруулж 5 хувь болгох, Малчдыг дэмжих зарим арга хэмжээний тухай тогтоол гаргаж, мал аж ахуйн бүтээгдэхүүний үнэ, өрсөлдөх чадварыг дээшлүүлэх, экспортын үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлэх, үндэсний үйлдвэрлэлийг дэмжих зорилгоор малчдад олгох зээлийн хүүг 10 хувь болгосон байна.

=== Монгол Улсын Их Хурал (2016-2020) ===
Монгол Улсын Их Хурлын долоо дахь удаагийн ээлжит сонгууль анх удаа Аймаг, нийслэлийн ИТХ-ын сонгуультай хамт 2016 оны 06 дугаар сарын 29-нд улс орон даяар нэгэн зэрэг зохион байгуулагдав.

Улсын Их Хурлын 2016 оны хаврын ээлжит чуулганы нэгдсэн хуралдаанаар (2016.05.05.) Сонгуулийн тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслийг баталснаар энэ удаагийн сонгууль тус бүр нэг мандаттай 76 тойргийн зарчмаар явагдахаар болсон юм.

Сонгуулийн дүнгээр Улсын Их Хурлын гишүүнээр Монгол Ардын Намаас 65, Ардчилсан Намаас 9, МАХН-аас 1, бие даан нэр дэвшигч 1 хүн тус тус сонгогдов. Улсын Их Хуралд сонгогдсон гишүүдийн 13 буюу 17.1 хувь нь эмэгтэйчүүд байна. Энэ нь өмнөх парламент болоод 1990 оноос хойшхи хамгийн өндөр үзүүлэлт юм.

Улсын Их Хурлын гишүүн Д.Гантулгын гишүүнээс чөлөөлөгдөх хүсэлтийг Улсын Их Хурал 2018 оны 06 дугаар сарын 15-нд хүлээн авснаар Улсын Их Хуралд Монгол Ардын Нам 64 суудалтай, 2018 оны 12 дугаар сарын 03-нд Улсын Их Хурлын гишүүн Ж.Батзанданг намаасаа хасаж, 2019 оны 04 дүгээр сарын 11-нд Улсын Их Хурлын гишүүн Л.Болд намаасаа гарч, намын бүлэг тарсныг зарласнаар Ардчилсан Нам 7 суудалтай болсон байна. 

42-р тойргоос сонгогдсон гишүүний нөхөн сонгуулийг 2019 оны 6 дугаар сарын 30-нд зохион байгуулахаар товлосон ч Үндсэн Хуулийн Цэцийн шийдвэрийн улмаас зохион байгуулагдаагүй.

Тус УИХ-ын гишүүдээс Н.Номтойбаярын бүрэн эрхийг 2020 оны 1 сарын 30-нд түдгэлзүүлж, 2020 оны 4-р сарын 17-нд Б.Батзоригийн гишүүнээс чөлөөлөх хүсэлтийг хүлээн авснаар УИХ 73 гишүүнтэй болсон байна.

Энэ удаагийн Улсын Их Хурал бүтцийн хувьд өмнөх сонгуулийн Улсын Их Хурлын 8 Байнгын хорооны бүтцийг хэвээр хадгалан ажиллаж байлаа.

=== Монгол Улсын Их Хурал (2020-2024) ===
Сонгуулийн дүнгээр УИХ-ын гишүүнээр Монгол Ардын Намаас 63, Ардчилсан Намаас 11, МАХН (Монгол Ардын Хувьсгалт Нам)-аас 1, Хөдөлмөрийн Үндэсний Намаас 1 хүн тус тус суудал аван сонгогдов. Улсын Их Хуралд 13 буюу 17,1 хувь нь эмэгтэй гишүүд эзэлж байна. Энэ нь 2016-2020 парламент үзүүлэлттэй ижил байна. УИХ-ын даргаар МАН-аас дэвшсэн Г.Занданшатар сонгогдов. Энэхүү 2020-2024 оны парламентын байнгын хороод шинэчлэгдэж байгуулагдав.
* Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын байнгын хороо
* Байгаль орчин, хөдөө аж ахуйн байнгын хороо
* Боловсрол, соёл, шинжлэх ухаан, спортын байнгын хороо
* Ёс зүй, сахилга хариуцлагын байнгын хороо
* Инновац, цахим бодлогын байнгын хороо
* Нийгмийн бодлогын байнгын хороо
* Төрийн байгуулалтын байнгын хороо
* Төсвийн байнгын хороо
* Үйлдвэржилтийн бодлогын байнгын хороо
* Хууль зүйн байнгын хороо
* Эдийн засгийн байнгын хороо

Тус 2020 оны УИХ-ын сонгуулийн 13-р тойрогт нэр дэвшиж ялалт байгуулсан Жаргалтулгын Эрдэнэбат 2020 оны 7 сарын 5-ны өдрөөс эхлэн УИХ-ын гишүүний халдашгүй байдал нь хэрэгжиж эхлэсэн боловч 2020 оны 7 сарын 6-нд Эрүүгийн хэргийн анхан шатны шүүх хурлаас 6 жилийн ял оноосон.

== Сонгуулийн тухай хуулиас ==
Монгол Улсын Их Хурлын хаврын ээлжит чуулганы 2015 оны 12 дугаар сарын 25-ны өдрийн нэгдсэн хуралдаанаар Сонгуулийн тухай хуулийг шинэчлэн баталсан юм.

Сонгуулийн тухай хуульд зарчмын шинжтэй хэд хэдэн томоохон өөрчлөлт орсон. Тухайлбал,

* Улсын Их Хурлын сонгуулийг аймаг, нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын сонгуультай хамт явуулах,
* Өмнө нь тус тусдаа зохицуулалттай байсан Улсын Их Хурлын, Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн, Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын, Аймаг, сум, дүүргийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын сонгуулийг нэгдсэн нэг хуулиар зохицуулах,
* Сонгогчдын саналын хуудсыг сонгуулийн хэсгийн хороодын 50 хүртэл хувьд техникийн тооллого хийх,
* Өмнө нь байсан 48:28 гэсэн тогтолцоо буюу 48 нь тойргоос, 28 нь намын жагсаалтаар сонгогддог тогтолцоог хэвээр үлдээх,
* Сонгогч намын нэр дугуйлахдаа хүнээ харж сонголтоо хийх,
* Сонгуулийн маргаан шийдвэрлэх хугацаа дээд тал нь 60 хоногийн дотор шийдвэрлэгдсэн байх,
* Орон нутгийн сонгууль 100 хувь мажоритар тогтолцоогоор явагдах,
* Төрийн жинхэнэ болон төрийн үйлчилгээний албаны удирдах албан тушаалтан, төрийн болон орон нутгийн өмчит, төрийн болон орон нутгийн өмчийн оролцоотой хуулийн этгээдийн дарга, дэд дарга, захирал, дэд захирал нь орон нутгийн Хурлын төлөөлөгчид нэр дэвших бол 3 сарын өмнө ажил, албан тушаалаасаа чөлөөлөгдөх. Харин төрийн үйлчилгээний жирийн албан хаагчид үндсэн үүрэгт ажлаа хийж байгаад сонгуульд нэр дэвших боломжтой юм.
:[https://web.archive.org/web/20160403175337/http://gec.gov.mn/details/1259 Сонгуулийн тухай хууль /Шинэчилсэн найруулга/]

== Монгол Улсын Их Хурлын бүрэн эрх ==
[[Файл:Government Palace, Ulaanbaatar.jpg|thumb|270x270px|Монгол Улсын Их Хурал нь [[Төрийн ордон|Төрийн ордонд]] байрлана]]
'''Хууль тогтоох бүрэн эрх'''

* Хууль батлах, нэмэлт, өөрчлөлт оруулах
* Төрийн дотоод, гадаад бодлогын үндсийг тодорхойлох
* Төрийн санхүү, зээл, албан татвар, мөнгөний бодлого, улсын эдийн засаг, нийгмийн хөгжлийн үндсэн чиглэлийг тодорхойлох
* Засгийн газрын үйл ажиллагааны хөтөлбөр, улсын төсөв, түүний гүйцэтгэлийн тайланг батлах
* Нутгийн өөрөө удирдах болон захиргааны байгууллагын тогтолцоо, зохион байгуулалт, үйл ажиллагааны эрх зүйн үндсийг тогтоох
* Засгийн газрын өргөн мэдүүлснээр Монгол Улсын олон улсын гэрээг соёрхон батлах, цуцлах
* Гадаад улстай дипломат харилцаа тогтоох, цуцлах зэрэг болно.

'''Сонгох, томилох эрх:'''

* Улсын Их Хурлын дарга, дэд даргыг Улсын Их Хурлын гишүүдийн дотроос нэр дэвшүүлэн саналаа илээр гаргаж сонгоно.
* Ерөнхийлөгчийн ба Улсын Их Хурал, түүний гишүүний сонгуулийг товлон зарлах
* Улсын Их Хуралд ажлаа шууд хариуцан тайлагнадаг бусад байгууллагын бүтэц, бүрэлдэхүүнийг тогтоох, өөрчлөх
* Ерөнхий сайд, Засгийн газрын гишүүд, хуульд зааснаар Улсын Их Хуралд ажлаа шууд хариуцан тайлагнадаг бусад байгууллагын бүрэлдэхүүнийг томилох, өөрчлөх, огцруулах
* Ерөнхийлөгчийг сонгогдсон гэж үзэж бүрэн эрхийг нь хүлээн зөвшөөрсөн хууль гаргах, чөлөөлөх, огцруулах зэрэг болно.

'''Хянан шалгах бүрэн эрх:'''

* Хууль, Улсын Их Хурлын бусад шийдвэрийн биелэлтийг хянан шалгах.
== Бүтэц ==
[[Файл:G Zandanshatar.jpg|thumb|Улсын Их Хурлын даргаар хамгийн олон жил ажилласан [[Гомбожавын Занданшатар]]]]

=== Дарга ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Д/д||Нэр||Ажилласан хугацаа
! colspan=&quot;2&quot; |Нам эвсэл
|-
|1
|[[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]]
|1990 - 1992
| bgcolor=&quot;#2554A7&quot;|
|[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]]
|-
|2||[[Нацагийн Багабанди]]||1992 - 1996
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
|[[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
|-
|3||[[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]]||1996 - 2000
| bgcolor=&quot;{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot;|
|[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|АХ Эвсэл]]
|-
|4
|[[Лхамсүрэнгийн Энэбиш]]
|2000 - 2001
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
|[[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
|-
|5||[[Санжбэгзийн Төмөр-Очир]]||2001 - 2004
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
|[[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
|-
|6||[[Намбарын Энхбаяр]]||2004 - 2005
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
|[[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
|-
|7||[[Цэндийн Нямдорж]]||2005 - 2007
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
|[[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
|-
|8||[[Данзангийн Лүндээжанцан]]||2007 - 2008
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
|[[Монгол Ардын Нам|МАХН→МАН]]
|-
|9||[[Дамдины Дэмбэрэл]]||2008 - 2012
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
|[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|10||[[Зандаахүүгийн Энхболд]]||2012 - 2016
| bgcolor=&quot;{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot;|
|[[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]]
|-
|11||[[Миеэгомбын Энхболд]]||2016 - 2019
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
|[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|12||[[Гомбожавын Занданшатар]]||2019 - 2024
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
|[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|13
|[[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]]
|2024 - 2025
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
|[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|14
|[[Ням-Осорын Учрал]]
|2025 - 2026
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
|[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|15
|[[Сандагийн Бямбацогт]]
|2026 - одоог хүртэл
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
|[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|}

=== Монгол Улсын Их Хурал ===

:Монгол Улсын Их Хурал бол төрийн эрх барих дээд байгууллага бөгөөд хууль тогтоох эрх мэдлийг гагцхүү Улсын Их Хурал (УИХ) хэрэгжүүлнэ. Монгол Улсын Их Хурал нэг танхимтай, 76 гишүүнтэй бөгөөд УИХ-ын ээлжит сонгуулийн дараа нийт гишүүний дөрөвний гурав буюу 57-гоос доошгүй гишүүн сонгогдож, УИХ-ын гишүүний тангараг өргөсөн бол УИХ-ыг бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэх бүрэлдэхүүнтэйд тооцдог.
:Улсын Их Хурлын гишүүн бол ард түмний элч мөн бөгөөд нийт иргэн, ард түмний ашиг сонирхлыг эрхэмлэн баримтална. Улсын Их Хурлын гишүүний бүрэн эрх нь Төрийн сүлдэнд тангараг өргөснөөр эхэлж, УИХ-ын дараагийн сонгуулиар шинэ сонгогдсон гишүүд тангараг өргөснөөр дуусгавар болно.

:'''МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ДЭД ДАРГА НАР: (2012-2016)'''
:- УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь АН-ын бүлгээс сонгогдсон УИХ-ын дэд дарга Раднаасүмбэрэлийн ГОНЧИГДОРЖ
:- УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь МАХН-МҮАН-ын “Шударга ёс” эвслийн бүлгээс сонгогдсон УИХ-ын дэд дарга [[Логийн Цог|Логийн ЦОГ]]
:- УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь МАН-ын бүлгээс сонгогдсон УИХ-ын дэд дарга [[Миеэгомбын Энхболд|Миеэгомбын ЭНХБОЛД]]&lt;br /&gt;
:'''МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ДЭД ДАРГА НАР: (2016-2020)'''
:- УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь МАН-ын бүлгээс сонгогдсон УИХ-ын дэд дарга [[Цэндийн Нямдорж|Цэндийн НЯМДОРЖ]]
:- УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь АН-ын бүлгээс сонгогдсон УИХ-ын дэд дарга [[Ядамсүрэнгийн САНЖМЯТАВ]]
:'''МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ДЭД ДАРГА НАР: (2020-2024)'''
:- УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь МАН-ын бүлгээс сонгогдсон УИХ-ын дэд дарга Төмөрбаатарын АЮУРСАЙХАН
:- УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь АН-ын бүлгээс сонгогдсон УИХ-ын дэд дарга [[Салдангийн ОДОНТУЯА]]

:'''УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ ҮНДСЭН ХЭЛБЭР:'''
:'''''Анхдугаар чуулган'''''
:- Ээлжит сонгуулийн санал хураалт явуулсан өдрөөс хойш 30 хоногийн дотор Ерөнхийлөгч зарлигаар товлон зарлаж хуралдуулна.
:'''''Ээлжит чуулган''''' 
:- Улсын Их Хурлын намрын ээлжит чуулган 10 дугаар сарын 1-ний өдрөөс дараа оны 02 дугаар сарын 10-ны хооронд, хаврын ээлжит чуулган 04 дүгээр сарын 05-ны өдрөөс өмнө мөн оны 07 дугаар сарын 01-ний хооронд тус тус хуралдана.
:'''''Ээлжит бус чуулган''''' 
:- Улсын Их Хурлын нийт гишүүдийн гуравны нэгээс дээшихийн шаардлагаар эсхүл Ерөнхийлөгч, Улсын Их Хурлын даргын санаачилгаар хуралдуулна.
:'''''Онцгой чуулган''''' 
:- Ерөнхийлөгч онц болон дайны байдал зарлавал түүнээс хойш 72 цагийн дотор хуралдуулна.

:'''УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ЧУУЛГАНЫ ЗОХИОН БАЙГУУЛАЛТЫН ХЭЛБЭР:'''
:'''''Улсын Их Хурлын нэгдсэн хуралдаан'''''
:- Улсын Их Хурлын нэгдсэн хуралдаан нь Улсын Их Хурлын чуулганы хугацаанд Улсын Их Хурлын нийт буюу 76 гишүүний олонх буюу 39-өөс дээш гишүүний ирцээр бүрддэг бөгөөд долоо хоногийн Пүрэв, Баасан гарагт хуралддаг.
:'''''Улсын Их Хурлын Хүндэтгэлийн хуралдаан'''''
:- Улсын Их Хурлын хүндэтгэлийн хуралдааныг Монгол Улсын түүх, тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдалтай салшгүй холбоотой түүхэн ой, үйл явдлыг тэмдэглэх, гадаад орны өндөр хэмжээний зочин чуулганы нэгдсэн хуралдаанд үг хэлэхэд зориулж Улсын Их Хурлын даргын захирамжаар зарлан хуралдуулдаг.
:'''''Байнгын болон дэд хороодын хуралдаан''''' 
:- Улсын Их Хурлын төрийн бодлогын салбар чиглэлээр дагнасан Байнгын хороодтой байх бөгөөд түүнийг 10-19 гишүүний бүрэлдэхүүтэйгээр байгуулж, долоо хоногийн Мягмар, Лхагва гарагт хуралдуулдаг. Дэд хорооны хувьд Байнгын хорооны харъяанд тухайн хорооны эрхлэх асуудлын тодорхой хэсгийг дагнан хариуцдаг бол Түр хороог Улсын Их Хурлын тогтоолоор тодорхой асуудлыг шалган судалж, санал боловсруулах, дүнг нэгдсэн хуралдаанд танилцуулах үүрэгтэйгээр байгуулан ажиллулдаг.
:'''''Нам, эвслийн бүлгийн хуралдаан'''''
:- Улсын Их Хурлын сонгуулийн дүнгээр Улсын Их Хуралд 8-аас доошгүй суудал авсан нам, эвсэл бүлэг байгуулдаг бөгөөд бүлгийн хуралдааныг долоо хоног бүрийн Даваа гарагт зохион байгуулдаг.

=== Түүхэн бүрэлдэхүүн ===
:

{{legend2|lightblue|үнэмлэхүй олонх|border=1px solid #AAAAAA}}
{{legend2|lightgreen|олонх|border=1px solid #AAAAAA}}
{{legend2|lightyellow|ихэнх/эвсэл|border=1px solid #AAAAAA}}
{{legend2|lightpink|хамгийн том цөөнх|border=1px solid #AAAAAA}}
&lt;div style=&quot;overflow-x:auto;&quot;&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; text-align:center&quot;
|- align=center
!Сонгууль
!Бүтэц&lt;br&gt;{{small|(эхлэх үед)}}
!Дарга
!Ерөнхий сайд
!Сөрөг хүчний удирдагч
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}}; width:30px;&quot;| [[Монгол Ардын Нам|&lt;span style=&quot;color:White;&quot;&gt;МАХН&lt;br&gt;МАН&lt;/span&gt;]] 
!! style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}; width:30px;&quot;| [[Ардчилсан Нам (Монгол)|&lt;span style=&quot;color:White;&quot;&gt;МоАН&lt;br&gt;АХ Эвсэл&lt;br&gt;АН&lt;/span&gt;]] 
!! style=&quot;background:purple; width:30px;&quot;| &lt;span style=&quot;color:White;&quot;&gt;{{small|''Гурав дахь хүчин''}}&lt;/span&gt;
!! style=&quot;background:{{party color|Бие даагч}}; width:30px;&quot;| {{small|''Бие даагч''}}
|-
| align=center| [[1990 оны Ардын Их Хурлын сонгууль|1990]]
| &lt;small&gt;([[Улсын Бага Хурал]])&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot;&gt;13&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:Purple;&quot;&gt;6&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot;&gt;31&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 150
|total        = 50
|party3       = 31
|partycolor3  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 6
|partycolor2  = Purple
|party1       = 13
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
}}
----
&lt;small&gt;([[Ардын Их Хурал]])&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot;&gt;23&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:Purple;&quot;&gt;63&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot;&gt;343&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 150
|total        = 429
|party3       = 344
|partycolor3  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 63
|partycolor2  = Purple
|party1       = 23
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
}}
| align=left| [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]]
| align=left| [[Дашийн Бямбасүрэн]]&lt;br&gt;{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]])}}
| align=&quot;left&quot; | [[Эрдэнийн Бат-Үүл]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1990-91)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Мэндсайханы Энхсайхан]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1991-92)&lt;/small&gt;{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]])}}
| style=&quot;background:lightgreen;&quot;| '''УБХ(31)&lt;br&gt;УИХ(343)'''
| style=&quot;background:lightpink;&quot;| УБХ(13)&lt;br&gt;УИХ(23)
| УБХ(6)&lt;br&gt;УИХ(12)
| УБХ(-)&lt;br&gt;УИХ(51)
|-
| align=center| [[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1992]]
| &lt;small&gt;&lt;span style=&quot;color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot;&gt;4&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:Purple;&quot;&gt;2&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot;&gt;70&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 152
|total        = 76
|party3       = 70
|partycolor3  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 2
|partycolor2  = Purple
|party1       = 4
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
}}
| align=left| [[Нацагийн Багабанди]]
| align=left| [[Пунцагийн Жасрай]]&lt;br&gt;{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]])}}
| align=&quot;left&quot; |[[Мэндсайханы Энхсайхан]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1992)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Даваадоржийн Ганболд]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1992-96)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Цахиагийн Элбэгдорж]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1996)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]]→[[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]])}}
| style=&quot;background:lightblue;&quot; | '''70'''
| style=&quot;background:lightpink;&quot;| 4
| 1
| 1
|-
| align=center| [[1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1996]]
| &lt;small&gt;&lt;span style=&quot;color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot;&gt;50&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:Purple;&quot;&gt;1&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot;&gt;25&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 152
|total        = 76
|party3       = 25
|partycolor3  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 1
|partycolor2  = Purple
|party1       = 50
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
}}
| align=left| [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]]
| align=left| [[Мэндсайханы Энхсайхан]]&lt;br&gt;{{small|(1996-98)}}&lt;br&gt;[[Цахиагийн Элбэгдорж]]&lt;br&gt;{{small|(1998)}}&lt;br&gt;[[Жанлавын Наранцацралт]]&lt;br&gt;{{small|(1998-99)}}&lt;br&gt;''[[Ням-Осорын Туяа]]''&lt;br&gt;{{small|(1999)}}&lt;br&gt;[[Ринчиннямын Амаржаргал]]&lt;br&gt;{{small|(1999-00)&lt;br&gt;([[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|АХ Эвсэл]])}}
| align=left| [[Намбарын Энхбаяр]]&lt;br&gt;{{small|(1996-97)}}&lt;br&gt;[[Нацагийн Багабанди]]&lt;br&gt;{{small|(1997)}}&lt;br&gt;[[Намбарын Энхбаяр]]&lt;br&gt;{{small|(1997-00)&lt;br&gt;([[Монгол Ардын Нам|МАХН]])}}
| style=&quot;background:lightpink;&quot;| 25
| style=&quot;background:lightgreen;&quot;| '''50'''
| 1
| -
|-
| align=center| [[2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2000]]
| &lt;small&gt;&lt;span style=&quot;color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot;&gt;1&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:Purple;&quot;&gt;3&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot;&gt;72&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 152
|total        = 76
|party3       = 72
|partycolor3  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 3
|partycolor2  = Purple
|party1       = 1
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
}}
| align=left| [[Лхамсүрэнгийн Энэбиш]]&lt;br&gt;{{small|(2000-01)}}&lt;br&gt;[[Санжбэгзийн Төмөр-Очир]]&lt;br&gt;{{small|(2001-04)}}
| align=left| [[Намбарын Энхбаяр]]&lt;br&gt;{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]])}}
| align=left| [[Ринчиннямын Амаржаргал]]&lt;br&gt;{{small|(2000)}}&lt;br&gt;[[Цахиагийн Элбэгдорж]]&lt;br&gt;{{small|(2000-2002)}}&lt;br&gt;[[Мэндсайханы Энхсайхан]]&lt;br&gt;{{small|(2002-2004)&lt;br&gt;([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])}}
| style=&quot;background:lightblue;&quot;| '''72'''
| style=&quot;background:lightpink;&quot;| 1
| 2
| 1
|-
| align=center| [[2004 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2004]]
| &lt;small&gt;&lt;span style=&quot;color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot;&gt;35&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:Purple;&quot;&gt;4&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot;&gt;37&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 152
|total        = 76
|party3       = 37
|partycolor3  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 4
|partycolor2  = Purple
|party1       = 35
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
}}
| align=left| [[Намбарын Энхбаяр]]&lt;br&gt;{{small|(2004-05)}}&lt;br&gt;[[Цэндийн Нямдорж]]&lt;br&gt;{{small|(2005-07)}}&lt;br&gt;[[Данзангийн Лүндээжанцан]]&lt;br&gt;{{small|(2007-08)}}
| align=left| [[Цахиагийн Элбэгдорж]]&lt;br&gt;{{small|(2004-06)&lt;br&gt;([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])}}&lt;br&gt;[[Миеэгомбын Энхболд]]&lt;br&gt;{{small|(2006-07)}}&lt;br&gt;[[Санжаагийн Баяр]]&lt;br&gt;{{small|(2007-08)&lt;br&gt;([[Монгол Ардын Нам|МАХН]])}}
| {{n/a}}
| style=&quot;background:lightyellow;&quot;| '''37'''
| style=&quot;background:lightyellow;&quot;| '''35'''
| 1
| 3
|-
| align=center| [[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2008]]
| &lt;small&gt;&lt;span style=&quot;color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot;&gt;28&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:Purple;&quot;&gt;3&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot;&gt;45&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 152
|total        = 76
|party3       = 45
|partycolor3  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 3
|partycolor2  = Purple
|party1       = 28
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
}}
| align=left| [[Дамдины Дэмбэрэл]]
| align=left| [[Санжаагийн Баяр]]&lt;br&gt;{{small|(2008-09)}}&lt;br&gt;[[Сүхбаатарын Батболд]]&lt;br&gt;{{small|(2009-12)&lt;br&gt;([[Монгол Ардын Нам|МАХН→МАН]])}}
| align=left| [[Цахиагийн Элбэгдорж]]&lt;br&gt;{{small|(2008)}}&lt;br&gt;[[Норовын Алтанхуяг]]&lt;br&gt;{{small|(2008-12)&lt;br&gt;([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])}}
| style=&quot;background:lightgreen;&quot;| '''45'''
| style=&quot;background:lightpink;&quot;| 28
| 2
| 1
|-
| align=center| [[2012 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2012]]
| &lt;small&gt;&lt;span style=&quot;color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot;&gt;33&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:Purple;&quot;&gt;16&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot;&gt;27&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 152
|total        = 76
|party3       = 27
|partycolor3  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 16
|partycolor2  = Purple
|party1       = 33
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
}}
| align=left| [[Зандаахүүгийн Энхболд]]
| align=left| [[Норовын Алтанхуяг]]&lt;br&gt;{{small|(2012-14)}}&lt;br&gt;''[[Дэндэвийн Тэрбишдагва]]&lt;br&gt;''{{small|(2014) ([[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]])}}&lt;br&gt;[[Чимэдийн Сайханбилэг]]&lt;br&gt;{{small|(2014-16)&lt;br&gt;([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])}}
| align=left| [[Өлзийсайханы Энхтүвшин]]&lt;br&gt;{{small|(2012-13)}}&lt;br/&gt;[[Миеэгомбын Энхболд]]&lt;br&gt;{{small|(2013-16)&lt;br&gt;([[Монгол Ардын Нам|МАН]])}}
| style=&quot;background:lightpink;&quot;| 27
| style=&quot;background:lightyellow;&quot;| '''33'''
| style=&quot;background:lightyellow;&quot;| '''13'''
| 3
|-
| align=center| [[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016]]
| &lt;small&gt;&lt;span style=&quot;color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot;&gt;9&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:Purple;&quot;&gt;2&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot;&gt;65&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 152
|total        = 76
|party3       = 65
|partycolor3  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 2
|partycolor2  = Purple
|party1       = 9
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
}}
| align=left| [[Миеэгомбын Энхболд]]&lt;br&gt;{{small|(2016-19)}}&lt;br&gt;[[Гомбожавын Занданшатар]]&lt;br&gt;{{small|(2019-20)}}
| align=left| [[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]]&lt;br&gt;{{small|(2016-17)}}&lt;br&gt;[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]&lt;br&gt;{{small|(2017-20)&lt;br/&gt;([[Монгол Ардын Нам|МАН]])}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; | [[Содномзундуйн Эрдэнэ]]&lt;br&gt;{{small|([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])}}
| style=&quot;background:lightblue;&quot;| '''65'''
| style=&quot;background:lightpink;&quot;| 9
| 1
| 1
|-
| align=center| [[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020]]
| &lt;small&gt;&lt;span style=&quot;color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot;&gt;11&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:Purple;&quot;&gt;3&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot;&gt;62&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 152
|total        = 76
|party3       = 62
|partycolor3  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 3
|partycolor2  = Purple
|party1       = 11
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
}}
| align=left| [[Гомбожавын Занданшатар]]
| align=left| [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]&lt;br&gt;{{small|(2020-21)}}&lt;br&gt;[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]&lt;br&gt;{{small|(2021-24)&lt;br&gt;([[Монгол Ардын Нам|МАН]])}}
| style=&quot;background:lightblue;&quot;| '''62'''
| style=&quot;background:lightpink;&quot;| 11
| 2
| 1
|-
|[[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024]]
|&lt;small&gt;&lt;span style=&quot;color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot;&gt;42&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:Purple;&quot;&gt;16&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot;&gt;68&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 152
|total        = 126
|party3       = 69
|partycolor3  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 16
|partycolor2  = Purple
|party1       = 42
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
}}
| align=left|[[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]]&lt;br&gt;{{small|(2024-25)}}&lt;br&gt;[[Ням-Осорын Учрал]]&lt;br&gt;{{small|(2025-26)}}&lt;br&gt;[[Сандагийн Бямбацогт]]&lt;br&gt;{{small|(2026-''одоо'')}}
| align=left|[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]&lt;br&gt;{{small|(2024-25)}}&lt;br&gt;[[Гомбожавын Занданшатар]]&lt;br&gt;{{small|(2025-26)}}&lt;br&gt;[[Ням-Осорын Учрал]]&lt;br&gt;{{small|(2026-''одоо'')&lt;br/&gt;([[Монгол Ардын Нам|МАН]])}}
| align=left|[[Лувсаннямын Гантөмөр]]&lt;br&gt;{{small|(2023-25)}}&lt;br&gt;[[Одонгийн Цогтгэрэл]]&lt;br&gt;{{small|(2025-''одоо'')}}&lt;br&gt;{{small|([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])}}
| style=&quot;background:lightgreen;&quot;| '''68'''
| style=&quot;background:lightpink;&quot;|42
| 16
| 0
|}&lt;/div&gt;

== Хууль тогтоох үйл ажиллагаа ==
:[[Файл:1) The Chair of the President of Mongolia 2) The Chair of the Chairman of the State Great Hural of Mongolia 3) The Chair of the Prime Minister of Mongolia.JPG|thumb|270x270px|УИХ-ын чуулганы нэгдсэн хуралдааны танхим. Зүүнээс баруун: [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгчийн]] суудал, УИХ-ын даргын суудал, [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайдын]] суудал]]'''''Хуулийг хэн санаачилдаг вэ?'''''
:- Монгол Улсын Ерөнхийлөгч
:- Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн 
:- Монгол Улсын Засгийн газар   
                             
:'''ХУУЛИЙН ТӨСӨЛ ХЭЛЭЛЦЭХ, БАТЛАХ ҮЕ ШАТ'''

:'''''Нэгдүгээр үе шатны ажиллагаа:'''''
:- Нам, эвслийн бүлэг болон холбогдох Байнгын хорооны хуралдаанаар хуулийн төслийг УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанаар хэлэлцэх эсэх тухай санал, дүгнэлт гаргана. 
:- УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанаар уг төслийг хэлэлцэх эсэх асуудлыг хэлэлцэнэ.
:- Төслийг хэлэлцэхээр шийдвэрлэсэн бол анхны хэлэлцүүлэгт бэлтгүүлэхээр Байнгын хороонд шилжүүлнэ. Харин хэлэлцүүлэх шаардлагагүй гэж үзвэл төсөл санаачлагчид буцаах шийдвэр гаргана.  
:
:'''''Хоёрдугаар үе шатны ажиллагаа:'''''
:- Байнгын хорооны хуралдаанаар төслийг анхны хэлэлцүүлэгт бэлтгэж, санал, дүгнэлт гаргана. Энэ үе шатанд нам, эвслийн бүлэг УИХ-ын гишүүд төсөлтэй холбогдсон зарчмын зөрүүтэй саналаа гарган хураалгаж, Байнгын хорооны санал, дүгнэлтэд тусгуулна. 
:- УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанаар төслийн анхны хэлэлцүүлгийг хийж, Байнгын хорооноос оруулсан зарчмын зөрүүтэй санал нэг бүрээр санал хураана.  
:- Санал хураалт дууссаны дараа төслийг эцсийн хэлэлцүүлэгт бэлтгүүлэхээр Байнгын хороонд шилжүүлнэ. 
:
:'''''Гуравдугаар үе шатны ажиллагаа:''''' 
:- Байнгын хороо анхны хэлэлцүүлгээр шийдвэрлэсэн асуудлыг эх төсөлд тусгаж, эцсийн хэлэлцүүлэгт хэрхэн бэлтгэсэн талаар танилцуулга гаргана.
:- УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанаар төслийг эцсийн хэлэлцүүлэгт бэлтгэсэн талаар Байнгын хороо танилцуулна. Энэ үе шатанд Байнгын хорооноос дэгд заасан асуудлаар дахин санал хураалгахаар саналын томьёолол оруулж болно. 
:- УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанаар төслийн эцсийн хэлэлцүүлэг хийн, санал хураалт явуулж, төслийг бүхэлд нь батална. Хэрэв төслийг бүхэлд нь батлаагүй бол хууль санаачлагчид буцаах шийдвэр гаргана. 
:
:'''''Дөрөвдүгээр үе шатны ажиллагаа:'''''
:- Байнгын хороо эцсийн хэлэлцүүлгээр шийдвэрлэсэн асуудлыг тусгаж, хууль, УИХ-ын бусад шийдвэрийн эцсийн найруулгыг бэлтгэнэ.   
:- УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанд хууль, УИХ-ын бусад шийдвэрийн эцсийн найруулгыг танилцуулна. 
:- Хууль, УИХ-ын бусад шийдвэрийн эцсийн найруулгыг УИХ-д танилцуулснаас хойш УИХ-ын дарга ажлын 3 өдрийн дотор түүнд гарын үсэг зурж ёсчилно. 
:- Хууль, УИХ-ын бусад шийдвэрийг ёсчилсноос хойш 24 цагийн дотор Монгол Улсын Ерөнхийлөгчид илгээнэ. Ерөнхийлөгч хориг тавьсан бол тухайн асуудлыг хэлэлцэж шийдвэрлэнэ. 
:- Хууль, бусад шийдвэрийг “Төрийн мэдээлэл” эмхтгэлд нийтэлнэ.

== Улсын Бага Хурал, Улсын Их Хурлын Тамгын газар ==
Монгол Улсад анх 1990 онд хууль тогтоох, төрийн эрх барих дээд байгууллага буюу байнгын ажиллагаатай парламент болсон Улсын Бага Хурал байгуулагдсанаар парламентад хууль тогтоох бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэхэд нь бүх талын зөвлөгөө өгч, туслалцаа, үйлчилгээ үзүүлэх мэргэжсэн төрийн захиргааны байгууллага болох Тамгын газрын эхлэл тавигджээ.

БНМАУ-ын Бага Хурлын тухай хуулийн 27 дугаар зүйлийг үндэслэн Улсын Бага Хурлын даргын 1990 оны 09 дүгээр сарын 24-ний өдрийн 4 дүгээр захирамжаар Улсын Бага Хурлын гүйцэтгэх аппаратыг &quot;Тамгын газар&quot; хэмээн нэрлэж, Улсын Бага Хурлын Тамгын газрын бүтэц, орон тоо, дүрмийг Улсын Бага Хурлын дарга батлахаар заажээ.

БНМАУ-ын Бага Хурлаас 1992 оны 07 дугаар сарын 06-ны өдөр баталсан Монгол Улсын Их Хурлын тухай хуулийн 10 дугаар бүлгийн 57 дугаар зүйлд &quot;Улсын Их Хурал нь өөрийн гишүүд, Байнгын болон бусад хороон үйл ажиллагаанд мэргэжил, арга зүй, техник зохион байгуулалтын туслалцаа үзүүлэх үүрэг бүхий Тамгын газартай байна&quot; гэжээ. Тамгын газрыг Ерөнхий нарийн бичгийн дарга удирдахаар зохицуулсан байна.

Ийнхүү 1992 онд болсон Монгол Улсын Их Хурлын анхны сонгуулиас хойш өдгөө ардчилсан сонгуулийн үр дүнд байгуулагдсан Монгол Улсын байнгын ажиллагаатай долоо дахь парламент /2016-2020/ бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэн Монгол Улсын Үндсэн хууль, холбогдох бусад хууль тогтоомжийн хүрээнд үйл ажиллагаагаа явуулж байна. 

Өнгөрсөн хугацаанд төрийн эрх барих, хууль тогтоох дээд байгууллага - Монгол Улсын Их Хурлын үйл ажиллагааг тасралтгүй, хэвийн явуулах, Улсын Их Хурлаар хууль, тогтоолын төслийг хэлэлцэж батлах, Улсын Их Хурлын гишүүд бүрэн эрхийнхээ дагуу хууль санаачлах бүхий л үйл ажиллагаанд Улсын Их Хурлын Тамгын газрын зүгээс мэргэжил, арга зүй, техник, зохион байгуулалт, мэдээлэл судалгааны үйлчилгээ үзүүлж байна.

МОНГОЛ УЛСЫН БАЙНГЫН АЖИЛЛАГААТАЙ ПАРЛАМЕНТЫН ТАМГЫН ГАЗАР номыг [http://www.parliament.mn/news/parliament25/categories/3366/pages/24971 эндээс]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} уншина уу.

'''Үе үеийн Улсын Бага Хурал, Улсын Их Хурлын Тамгын газрын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга нар:'''
{| class=&quot;wikitable&quot;

|-
| 1. || [[Бяраагийн Чимид]], УБХ-ын нарийн бичгийн дарга, УБХ-ын Тамгын газрын дарга || 1990 - 1992
|-
| 2. || Намсрайн Ренчиндорж || 1992 - 1996
|-
| 3. || [[Логийн Цог]]|| 1996 - 1999
|-
| 4. || Баасангомбын Энэбиш || 1999 - 2001
|-
|5.
|Дааданхүүгийн Батбаатар
|2001-2003
|-
| 6. || [[Намсрайжавын Лувсанжав]]|| 2003 - 2008
|-
| 7. || Данзангийн Сандаг-Очир|| 2008.05.20 - 2008.09.25
|-
| 8. || [[Цэрэнхүүгийн Шаравдорж]]|| 2008.09.25 - 2012.11.08
|-
| 9. || [[Бямбадоржийн Болдбаатар]]|| 2012.11.08 - 2016.07.21
|-
|10. || Цэдэвийн Цолмон  || 2016.07.21 - 2019.05.09
|-
|11. || Лувсандоржийн Өлзийсайхан  || 2019.05.09 - 2023.11.30
|-
|12. || Дамдины Энхбат  || 2023.11.30 - 2024.07.09
|-
|13. || [[Барсүрэнгийн Баасандорж]]|| 2024.07.09 - 2025.11.29
|-
|14.
|Лувсандоржийн Өлзийсайхан
|2025.11.29 -
|}

Улсын Их Хурлын Тамгын газрын гол үйл ажиллагааг хуулийн төсөл боловсруулах, өргөн мэдүүлсэн хууль тогтоолын төслийн эхийг барих, хэлэлцэн батлуулах асуудлаар мэргэжил, арга зүйн туслалцаа үзүүлэх чиг үүрэг бүхий Хууль, эрх зүйн нэгжийн ажилтнууд эрхлэн гүйцэтгэдэг. 1990 онд байнгын ажиллагаатай анхны парламент ажиллаж эхэлснээс хойш анх Зөвлөгчдийн товчоо гэсэн нэртэйгээр Тамгын газрын бүтцэд ажиллаж эхэлсэн бол 1994 оноос Хуулийн хэлтэс, 2008 оноос Эрх зүй, хууль тогтоомжийн хэлтэс, 2013 оноос Хууль зүйн үйлчилгээний хэлтэс нэртэйгээр үйл ажиллагаа явуулж ирсэн бөгөөд 2020 онд шинэчлэн батлагдсан Монгол Улсын Их Хурлын тухай хууль, Монгол Улсын Их Хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай хуулиудад үүрэг, оролцоог нь илүү өргөтгөж өгсөнтэй холбоотойгоор Хууль, эрх зүйн газар болон өргөжин ажиллаж байна.

'''2020 оноос хойших Хууль, эрх зүйн газрын дарга нар:'''
{| class=&quot;wikitable&quot;

|-
| 1. || Эрдэнийн Түвшинжаргал || 2020 - 2021
|-
| 2. || Ганхуягийн Агар-Эрдэнэ || 2021 - 2023
|-
| 3. || Нэргүйн Мягмар || 2023 - 2024
|-
| 4. || Чулуунбаатарын Дондогмаа || 2024 - 2025
|-
|5.
|томилгоо хийгдээгүй байна (2025.10.05-ны байдлаар)
|2025 -
|}

== Цахим хуудас ==
* [http://www.parliament.mn/ Монгол Улсын Их Хурлын албан ёсны цахим хуудас]
* [https://web.archive.org/web/20141211044616/http://www.parliament.mn/who?type=3 Монгол Улсын Их Хурлын гишүүд 2016-2020]
*ВИДЕО: Төрийн ордны танилцуулгыг [https://www.youtube.com/watch?v=SfD0ui5xM3w эндээс] үзнэ үү.
*360&lt;sup&gt;0&lt;/sup&gt;: Төрийн ордны цахим хуудсаар аялаарай. [https://web.archive.org/web/20150710111151/http://tour.parliament.mn/ Эндээс] үзнэ үү.
*Гэрэл зураг түүх өгүүлнэ: Монгол Улсын Үндсэн хууль 1924, 1940, 1960, 1992. [http://www.parliament.mn/undsenhuuli/categories/3397/pages/25850 Эндээс]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} үзнэ үү.

== Эх сурвалж ==
&lt;references/&gt;
[[Ангилал:1992 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурал| ]]
[[Ангилал:Монголын улс төр]]
[[Ангилал:Монголын эрх зүй]]
[[Ангилал:Азийн парламент|Монгол Улсын Их Хурал]]
[[Ангилал:Парламент улс орноор|Монгол Улсын Их Хурал]]</text>
      <sha1>f18wfwl0dc0duwo4e40qxmew1fpufl6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855387</id>
      <parentid>855385</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T06:06:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <origin>855387</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="93252" sha1="1sdswiza1mzyvnzdb5058pl2hswq1sz" xml:space="preserve">{{Short description|Монгол Улсын хууль тогтоох дээд байгууллага}}
{{Хууль тогтоох байгууллага
| нэр                       = Монгол Улсын Их Хурал&lt;br&gt;{{MongolUnicode|ᠤᠯᠤᠰ ᠤᠨ}} {{MongolUnicode|ᠶᠡᠬᠡ ᠬᠤᠷᠠᠯ}}
| уг_нутгийн_нэр            = 
| одоогийн_ээлжийн_нэр      = 
| сүлд_зураг                = Emblem of the State Great Khural of Mongolia.svg
| сүлд_зургийн_хэмжээ       = 100px
| хэдэн_танхимтай           = Нэг танхим
| дарга1            = 
| сонгууль1          =
| дарга_эсвэл2       = Дэд дарга нар
| дарга2            =
| нам2             = [[Жадамбын Бат-Эрдэнэ]] ([[Монгол Ардын Нам|МАН]])&lt;br /&gt;[[Бөхчулууны Пүрэвдорж]] ([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])
| дарга_эсвэл3       = 
| дарга3            = 
| нам3             = 
| сонгууль3          = 
| гишүүний_тоо            = 126
| бүтэц_бүрэлдэхүүн1 = 2025 Mongolian State Great Khural.svg
| бүтэц_бүрэлдэхүүн1_зургийн_хэмжээ     = 280px
| өнгөрсөн_сонгууль1     = [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны 6-р сарын 28]]
|seats1={{ubl|class=nowrap
| '''[[Ням-Осорын Учралын Засгийн газар|Эрх баригч]] (79)'''
| {{Color box|#ED1B34|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Нам]] (68)
| {{Color box|#6D3290|border=darkgray}} [[ХҮН нам|ХҮН Нам]] (7)
| {{Color box|#066B55|border=darkgray}} [[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|Үндэсний Эвсэл]] (4)
| '''[[Сөрөг хүчин (улс төр)|Сөрөг хүчин]] (47)'''
| {{Color box|#11489E|border=darkgray}} [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] (42)
| {{Color box|{{party color|Иргэний Зориг Ногоон Нам}}|border=darkgray}} [[Иргэний Зориг Ногоон Нам]] (4)
| {{Color box|{{party color|Бие даагч}}|border=darkgray}} [[Бие даагч|Нам бус]] (1)
}}
| session_room       = Main conference room of the Mongolian State Great Khural.jpg
| хуран_чуулах_газар      = Чуулганы нэгдсэн хуралдааны танхим&lt;br&gt;[[Төрийн ордон]], [[Улаанбаатар]]
| цахим_хаяг            = [http://www.parliament.mn/ www.parliament.mn]
|foundation={{Start date and age|df=yes|1992|7|20}}|одоогийн_бүрэн_эрх=[[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028|9 дэх]]|ирэх_сонгууль1=2028 оны 6-р сар|term_length=4 жил; дахин сонгогдох боломжтой|voting_system1=Холимог тогтолцоо:
*78 суудал тойргоос
*48 суудал жагсаалтаар|seats1_title=Нам эвсэл|preceding=[[Ардын Их Хурал]]&lt;br&gt;[[Улсын Бага Хурал]]|дарга_эсвэл1=Улсын Их Хурлын дарга|нам1=[[Сандагийн Бямбацогт]] ([[Монгол Ардын Нам|МАН]])}}{{Монгол улсын улс төр}}
'''Монгол Улсын Их Хурал''' бол төрийн эрх барих дээд байгууллага мөн бөгөөд хууль тогтоох эрх мэдлийг гагцхүү Улсын Их Хуралд хадгална. [[Монгол улс|Монгол Улсын]] Их Хурал нэг танхимтай бөгөөд 126 гишүүнтэй байна. Улсын Их Хурлын сонгуулийг сонгуулийн холимог тогтолцоогоор явуулна. Улсын Их Хурлын 78 гишүүнийг олныг төлөөлөх, 48 гишүүнийг хувь тэнцүүлэн төлөөлөх аргаар сонгоно. Улсын Их Хурлын гишүүнийг Монгол Улсын сонгуулийн эрх бүхий иргэд нийтээрээ, чөлөөтэй, шууд сонгох эрхийн үндсэн дээр саналаа нууцаар гаргаж, 4 жилийн хугацаагаар сонгоно. /''[https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=367 Монгол Улсын Үндсэн хууль]ийн 20, 21 дүгээр зүйл. 1992.01.13./ /Мөн хуулийн нэмэлт өөрчлөлт 2023.05.31/''

== Монгол Улсын парламентын түүхэн товчоо ==

=== Их хуралдай ===
[[1206 он]]д [[Онон мөрөн|Онон мөрний]] эхэнд Монголын язгууртан дээдсийн их чуулган хуралдаж [[Их Монгол Улс]] байгуулагдсаныг даяар олонд тунхаглан зарлаж, Тэмүүжинг [[Чингис хаан]]д өргөмжилсөн юм. Чингис хааныг [[Хамаг Монгол]]ын хаанд өргөмжлөхөд Монгол овог аймгийн язгууртнууд цуглан [[Их Хуралдай]] хийж шийдвэрлэсэн нь анхны парламентын хэлбэр байжээ. Монголчуудын Их хуралдайгаар хааныг сонгох, дайн ба энхийн гэсэн чухал асуудлыг шийдвэрлэдэг байв.

=== 1914.04.12 ===
Улсын Дээд, Доод хурал байгуулагдав. 1915 оны 12 дугаар сар хүртэл оршин тогтосон Улсын хурлын газар төрийн бүтцэд тодорхой газарт суурь эзэлж, Богд Жибзүндбамба ([[Жавзандамба хутагт|Жавзандамба]]) хутагт хаан ба Засгийн газарт зөвлөхийн зэрэгцээ цөөнгүй асуудлаар төрийн яаманд үүрэг даалгавар өгч ажилладаг зөвлөх эрх бүхий хурлын байгууллага байв. Аливаа асуудлыг Улсын хурлын Дээд хурал, Доод хурал гэсэн хоёр танхимаараа дамжуулан хэлэлцэх ба шийдвэрийг Дээд хурал гарган эрх зүйн харилцааг зохицуулсан дүрэм, журмыг хэлэлцэн батлах үндсэн үүргээ биелүүлж байв.

=== 1924.11.08 ===
[[File:Анхдугаар_үндсэн_хуулийг_хэлэлцэн_батласан_Улсын_анхдугаар_их_хурал.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%90%D0%BD%D1%85%D0%B4%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D0%B3_%D1%85%D1%8D%D0%BB%D1%8D%D0%BB%D1%86%D1%8D%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%A3%D0%BB%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B4%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B8%D1%85_%D1%85%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB.png|left|thumb|245x245px|Улсын Анхдугаар Их Хурал.&lt;br&gt;1924 он.]]
[[Ардын Их Хурал|Улсын Анхдугаар хурал]] нээгдэв. 1924 оны 11 дүгээр сарын 26-ны өдөр Улсын Анхдугаар Их Хурлаар 6 бүлэг, 50 зүйл бүхий [http://www.parliament.mn/undsenhuuli/categories/3397/pages/25850 анхны Үндсэн хуулийг баталжээ]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Тус Үндсэн хуульд &quot;БНМАУ-ын дээд эрх Их Хуралд хадгалах бөгөөд мөн хурлын чөлөөт цагт Улсын Бага Хурал, Улсын Бага Хурлын чөлөөт цагт Бага Хурлын Тэргүүлэгчид ба Засгийн газарт улсын дээд эрхийг хадгалуулбал зохино&quot; гэж заажээ. Ийнхүү [[Улсын Бага Хурал|Улсын Бага Хурлыг]] 30 гишүүнтэй, Улсын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийг 5 гишүүнтэйгээр сонгон байгуулсан түүхтэй.

=== 1940 он 6-р сар ===
Улсын VIII Их Хурал хуралдаж, Монгол Улсын [http://www.parliament.mn/undsenhuuli/categories/3397/pages/25850 хоёр дахь Үндсэн хуулийг батлав]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. БНМАУ-ын засгийн дээд эрхийг барих газар нь Улсын Их Хурал болно. Улсын Их Хурал бол хот ба аймгийн хурлуудаар хүн амын 1500 хүн тутмаас нэг төлөөлөгчөөр сонгогдсон хот, аймгийн хөдөлмөрчин ард олон ба ардын хувьсгалт цэргийн албан хаагчдын төлөөлөгчдөөс байгуулагдана. Улсын Их Хурлыг Улсын Бага Хурлаас гурван жилд нэгэн удаа зарлан хуралдуулна.

=== 1960.07.13 ===
[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын]] [http://www.parliament.mn/undsenhuuli/categories/3397/pages/25850 гурав дахь Үндсэн хуулийг батлав]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. БНМАУ-ын төрийн эрх барих дээд байгууллага нь Ардын Их Хурал мөн. БНМАУ-д гагцхүү [[Ардын Их Хурал]] хууль тогтоох эрхтэй байна. БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын байнгын комисс, Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчид, Сайд нарын Зөвлөл, БНМАУ-ын Дээд шүүх, Ардын Их Хурлын депутатууд хуулийн төсөл боловсруулж оруулах эрхтэй.

== Монгол Улсын байнгын ажиллагаатай парламент ==

=== БНМАУ-ын Бага Хурал (1990-1992) ===
Монгол Улсад 1989 оны сүүлчээс [[1990 оны Монголын ардчилсан хувьсгал|нийгмийн өөрчлөлт, шинэчлэлтийн үйл явц]] өрнөж, Ардчилсан хүчний эвлэл, холбоод үүсэж байгуулагдан улс төрийн олон намын тогтолцооны эхлэл тавигдсан билээ. Үүний үр дүнд манай оронд нэг намын тогтолцоог халж, ардчилсан чөлөөт сонгуулийг [[1990 оны Ардын Их Хурлын сонгууль|1990 оны 7-р сарын 29]]-ний өдөр зохион байгуулсан түүхтэй.
[[Файл:People's Grand Khural 1990.jpg|thumb|270x270px|Ардын Их Хурлын чуулган.&lt;br&gt;Зүүнээс баруун: [[Пунсалмаагийн Очирбат|П.Очирбат]], [[Даваадоржийн Ганболд|Да.Ганболд]], [[Эрдэнийн Бат-Үүл|Э.Бат-Үүл]], [[Дашийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]]&lt;br&gt;1990 он.]]
1990 оны 9-р сарын 03-ны өдөр БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын депутатуудын 12 дахь удаагийн сонгуулийн анхдугаар чуулган ажлаа эхэлж, БНМАУ-ын Ерөнхийлөгч, Дэд ерөнхийлөгчийг сонгох, [[Улсын Бага Хурал|Улсын Бага Хурлыг]] байгуулах, Засгийн газрын бүрэн эрхийг дуусгавар болгон шилжүүлэх, [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайдыг]] томилох зэрэг бусад асуудлуудыг хэлэлцэв.

Ардын Их Хурлын анхдугаар чуулганаар БНМАУ-ын Ерөнхийлөгчөөр [[Пунсалмаагийн Очирбат]] (МАХН), БНМАУ-ын Дэд ерөнхийлөгч, Улсын Бага Хурлын даргаар [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]] (МСДН), Улсын Бага Хурлын орлогч даргаар [[Кинаятын Зардыхан]] (МАХН), Улсын Бага Хурлын нарийн бичгийн даргаар [[Бяраагийн Чимид|Бяраагийн Чимидийг]] (МАХН) тус тус сонгожээ.[[Файл:State Baga Khural in session, 1990.png|thumb|Улсын Бага Хурлын анхдугаар чуулганы нээлт.&lt;br&gt;1990 оны 9-р сар.|270x270px]]БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын 1990 оны 9-р сарын 9-ний өдрийн 16 тоот тогтоолоор Улсын Бага Хурлыг 50 гишүүний бүрэлдэхүүнтэй сонгосон байна. Үүнд, МАХН-аас 31, МоАН-аас 13, МҮДН-аас 3, МСДН-аас 3 депутат тус тус сонгогдсон бөгөөд нөхөн сонгуулиар 9 гишүүнийг сонгожээ. 1990-1992 оны Улсын Бага Хурал нь бүтцийн хувьд 5 байнгын хороотой үйл ажиллагаагаа явуулав.

Үүнд: 

# Төрийн байгуулалтын байнгын хороо,
# Хууль зүйн байнгын хороо,
# Эдийн засгийн байнгын хороо,
# Нийгмийн бодлогын байнгын хороо,
# Эмэгтэйчүүд, хүүхэд, залуучуудын асуудлын байнгын хороо.
Улсын Бага Хурлын анхдугаар чуулган 1990 оны 9-р сарын 13-нд болж, Улсын Бага Хурлын дарга, БНМАУ-ын Дэд ерөнхийлөгч Р.Гончигдорж чуулганыг нээж, Ерөнхийлөгч П.Очирбат үг хэлжээ. Тэрбээр, Монголын нийгмийг шинэ маягаар эмхлэн төвхнүүлэх, хууль цаазат төрийг төлөвшүүлэх их үйлсийг БНМАУ-ын Бага Хурал гардан хариуцаж, шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэх учиртайг онцлон тэмдэглэжээ. 

Улсын Бага Хурлын отгон тавдугаар чуулганаар Монгол Улсын Их Хурлын тухай, Үндэсний аюулгүй байдлын Зөвлөлийн тухай, Үндсэн хуулийн цэцийн тухай, Монгол Улсын Их Хурлын сонгуулийн тухай зэрэг шинэ Үндсэн хуулийн дагуу шинэчлэгдвэл зохих хуулийг хэлэлцэн баталжээ. 

Шинэ Үндсэн хуулийн дагуу байгуулагдах төрийн дээд байгууллага - Монгол Улсын Их Хурлын анхдугаар чуулганы бэлтгэлийг хангах ажлын хүрээнд Монгол Улсын Их Хурлын сонгуулийн тухай хууль, Улсын Их Хурлын сонгуулийн тойрог байгуулах тухай, Сонгуулийн тойрогт мандат хуваарилах тухай, Сонгуулийн Ерөнхий хороо байгуулах, түүний бүрэлдэхүүн, удирдлагыг батлах тухай, Төрийн дууллын үг, аяыг тогтоох, Улсын Их Хурлын гишүүний үнэмлэх, энгэрийн тэмдгийн эх загварыг баталж, хийлгүүлэх зэрэг олон асуудлаар шийдвэр гаргаж байжээ. 

Улсын Бага Хурал нь таван жилийн бүрэн эрхийн хугацаатай байгуулагдсан ч шинэ Үндсэн хуулиа нэн даруй хэрэгжүүлэх дээд зорилгоо эрхэмлэн үлдсэн гурван жилийн бүрэн эрхээ эдлэлгүйгээр Монгол Улсын Их Хуралд шилжүүлэн өгсөн нь монгол төрийн түүхэнд онцлог нэгэн явдал болж тэмдэглэгддэг билээ.

=== Монгол Улсын Их Хурал (1992-1996) ===
[[Файл:Members of the 1st State Great Khural.jpg|thumb|270x270px|Анхдугаар Улсын Их Хурлын гишүүд.&lt;br&gt;1992 он.]]
Монгол Улсын Их Хурлыг сонгох анхдугаар сонгуулиар байгуулагдсан 1992-1996 оны Улсын Их Хурал нь монголын парламентын хөгжлийн түүхэнд онцгой байр суурь эзэлдэг. 1992 онд батлагдсан шинэ Үндсэн хуульд “Монгол Улсын Их Хурал бол төрийн эрх барих дээд байгууллага мөн бөгөөд хууль тогтоох эрх мэдлийг гагцхүү Улсын Их Хуралд хадгална” хэмээн баталгаажуулсны дагуу манай улс нэг танхимтай парламентын тогтолцоонд шилжсэн билээ. 

Улсын Бага Хурлын 1992 оны 4-р сарын 10-ны өдрийн 19 тоот тогтоолоор Монгол Улсын Их Хурпын сонгуулийг 1992 оны 6-р сарын 28-ны өдөр явуулахаар тогтож, Улсын Их Хурпыг сонгох сонгууль- сонгуулийн мажоритар системээр, 2-4 мандат бүхий томосгосон 26 тойрогт болж МАХН - 70, МоАН, МҮДН, НН-ын “Ардчилсан холбоо” эвсэл - 4, МСДН - 1, бие даан нэр дэвшигч - 1 суудал тус тус авчээ. Үндсэн хуулийн дагуу Улсын Их Хуралд хамгийн олон суудал авсан МАХН-аас Улсын Их Хурлын даргаар [[Нацагийн Багабанди|Нацагийн Багабандийг]], дэд даргаар [[Жамбын Гомбожав|Жамбын Гомбожавыг]] сонгожээ. 1990-1992 оны Улсын Бага Хурлын гишүүдээс 15 хүнийг УИХ-д сонгосон байна.

Анхдугаар Улсын Их Хурал нь бүтцийн хувьд 10 байнгын хороотой үйл ажиллагаагаа явуулж байсан. Үүнд: 

# Байгаль орчныг хамгаалах байнгын хороо, 
# Боловсрол, шинжлэх ухаан, соёлын байнгын хороо, 
# Гадаад бодлого, аюулгүй байдлын байнгын хороо, 
# Дотоод асуудлын байнгын хороо 
# Төсөв, санхүү, мөнгө, зээлийн бодлогын байнгын хороо, 
# Хурал, захиргааны байнгын хороо, 
# Хууль зүйн байнгын хороо, 
# Хүн ам зүй, эрүүл мэнд, хөдөлмөр, нийгмийн хангамжийн байнгын хороо, 
# Хүнс, хөдөө аж ахуйн байнгын хороо, 
# Эдийн засгийн хөгжил, дэд бүтцийн бодлогын байнгын хороо тус тус ажиллажээ. 

1992-1996 оны Улсын Их Хурал нь өөрийн бүрэн эрхийн хугацаанд нийт 137 хууль шинээр баталж, 142 хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулсан. Олон улсын 40 гэрээг соёрхон баталж 46 хууль хүчингүй болгожээ. Тэдгээрээс зарим онцлог хууль, тогтоомжийг дурдвал: Улсын Их Хурал, Засгийн газар, Ерөнхийлөгч, Шүүхийн тухай зэрэг хуулийг шинэчлэсний зэрэгцээ Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн тухай хуулийг баталж, 1993 оны 06 дугаар сарын 06-ны өдөр Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн бүх нийтийн анхдугаар сонгууль явуулахаар тогтсон байна. 

Энэ парламентын үед зах зээлийн эдийн засгийн харилцааны тулгуур хуулиудыг баталсан. Тухайлбал, Улсын төсвийн тухай, Нягтлан бодох бүртгэл, Татварын багц хууль, Онцгой албан татвар, Гаалийн болон Гаалийн тарифын тухай, Гадаадын хөрөнгө оруулалтын тухай хуулиудыг дурдаж болно. 

=== Монгол Улсын Их Хурал (1996-2000) ===
Монгол Улсын Их Хурлын 1996 оны 4-р сарын 8-ны өдрийн 16 тоот тогтоолоор Улсын Их Хурлын хоёр дахь удаагийн сонгуулийг 1996 оны 06 дугаар сарын 30-ны өдөр явуулахаар шийдвэрлэсэн байна.

Улсын Их Хурлын хоёр дахь удаагийн сонгуулийг нэг мандат бүхий 76 тойргоор явуулж, сонгуулийн дүнд МҮАН, МСДН, НН-ын &quot;Ардчилсан холбоо&quot; эвсэл 50, МАХН 25, МУНН 1 суудал авч сонгогч олон шинэ залуу ардчилсан хүчнийхэнд итгэл найдвар хүлээлгэн төрийн эрх мэдэл анх удаа улс төрийн шинэ хүчинд шилжсэн онцлогтой парламент байгуулагдав. УИХ-ын даргаар Р.Гончигдорж сонгогдов. Олон жил төрийн эрх барьсан, туршлагатай улс төрийн том хүчин болох МАХН анх удаа цөөнх болж, засгийн эрх барих нам, хүчний байр суурьт эргэлт болсон билээ.

1996-2000 оны Улсын Их Хурал нь бүтцийн хувьд таван байнгын хороотой үйл ажиллагаагаа эхэлсэн бол 1997 онд Улсын Их Хурлын байнгын хороодын бүтцийг шинэчлэн нийт долоон байнгын хороотой болов. Үүнд,

# Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын хороо
# Байгаль орчин, хөдөөгийн хөгжлийн хороо
# Нийгмийн бодлогын хороо
# Төрийн байгуулалтын хороо
# Төсвийн хороо
# Хууль зүйн хороо
# Эдийн засгийн байнгын хороо

Энэ удаагийн парламентын үед Засгийн газрыг огцруулах тухай хоёр удаа санал гарч, 1997 онд Улсын Их Хурал дахь МАХН-ын бүлгийн нэр бүхий 24 гишүүний гаргасан саналыг Улсын Их Хурал хэлэлцэн олонхын саналаар Ерөнхий сайд [[Мэндсайханы Энхсайхан|Мэндсайханы Энхсайханы]] Засгийн газарт итгэл хүлээлгэжээ. Харин 1998 онд Улсын Их Хурал дахь ардчилсан хүчний олонхын нэр бүхий 11 гишүүний гаргасан мэдэгдлийг үндэслэн Засгийн газар бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцрох тухай Монгол Улсын Ерөнхий сайдын мэдэгдлийг Улсын Их Хурал хэлэлцэн гишүүдийн 98.3 %-ийн саналаар Засгийн газрыг бүрэн бүрэлдэхүүнээр нь огцруулах тухай Улсын Их Хурлын тогтоол баталжээ. Энэ нь Монголын төрийн түүхэн дэх ардчилсан засаглалын тогтолцооны хариуцлагын нэгэн хэлбэр болж тогтсоноороо онцлог байв.

1996-2000 оны Улсын Их Хурал бүрэн эрхийнхээ хугацаанд шинээр 173 хууль баталж, давхардсан тоогоор 255 хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулан, 32 хуулийг хүчингүй болсонд тооцжээ. Мөн олон улсын гэрээ, конвенци 71-ийг соёрхон баталсан байна.

Улсын Их Хурал бүрэн эрхийнхээ хүрээнд Банкны тухай, Дампуурлын тухай, Даатгалын тухай, Компанийн тухай, Төрийн бус байгууллагын тухай, Шударга бус өрсөлдөөнийг хориглох тухай, Ашигт малтмалын тухай, Үл хөдлөх хөрөнгийн бүртгэлийн тухай, Орон сууц хувьчлалын тухай зэрэг эдийн засаг, нийгмийн шинэчлэлийг гүнзгийрүүлэн бататгахад зарчмын ач холбогдол үзүүлсэн олон хууль батлан гаргажээ.

Энэ удаагийн Улсын Их Хурлаас 1996 онд жил бүрийн есдүгээр сарын 10-ны өдрийг Улс төрийн хэлмэгдэгсдийн дурсгалын өдөр болгон тэмдэглэж байхаар тогтож Улсын Их Хурлын тогтоол гаргав. Түүнчлэн Улсын Их Хурлаас баталсан хуулийн дагуу 1998 оноос Монгол Улс ажлын таван өдөртэй долоо хоногт шилжжээ.

=== Монгол Улсын Их Хурал (2000-2004) ===
[[Файл:President Putin meeting deputies of the Great State Hural-1.jpg|thumb|270x270px|УИХ-ын чуулганы нэгдсэн танхим.&lt;br&gt;2000 он.]]
Монгол Улсын Их Хурлыг сонгох гурав дахь удаагийн сонгуулиар байгуулагдсан Улсын Их Хурал нь төрийн бодлогын тогтвортой шинж, үйл ажиллагааны нэгдмэл цогц байдлыг хангаж, төрийн албаны шинэтгэлийг хэрэгжүүлсэн, улс орны эдийн засаг, нийгмийн хөгжлийн эрх зүйн таатай орчныг бүрдүүлж, бодлогын чанартай болон эрх зүйн томоохон шийдлүүдийг гаргахад бодитой алхам хийсэн парламент байв. 

Гурав дахь удаагийн Улсын Их Хурлыг сонгох сонгуулиар МАХН 72, МҮАН-МШАН-ын “Ардчилсан холбоо” эвсэл 1, ИЗН-НН 1, Эх орон-МАШСН 1, бие даан нэр дэвшигч 1 суудал тус тус авч МАХН парламентад үнэмлэхүй олонх болжээ. 2000-2004 оны Улсын Их Хурал бүтцийн хувьд өмнөх сонгуулийн 7 Байнгын хорооны бүтцийг хэвээр хадгалж, Байнгын хорооны дарга нар 4 жилийн хугацаанд улиран сонгогдож ажиллажээ. 

Улсын Их Хурал бүрэн эрхийнхээ хугацаанд нийт 140 хууль шинээр баталж, 443 хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулан олон улсын 110 гэрээ, конвенцийг соёрхон баталж, 51 хууль хүчингүй болгожээ. Тухайлбал, Төрийн албаны тухай, Төсвийн байгууллагын удирдлага, санхүүжилтийн тухай, Төрийн хяналт шалгалтын тухай болон Төрийн аудитын тухай хуулиуд батлагдаж, эдгээр байгууллагуудын үйл ажиллагааны эрх зүйн шинэ орчин бүрдэв. Түүнчлэн, Монгол Улсын Иргэний хууль, Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай, Эрүүгийн хууль, Эрүүгийн байцаан шийтгэх хууль, Захиргааны хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай зэрэг томоохон хуулийг шинээр батлав. Мөн Монгол Улсын Үндсэн хуульд заасан хүний эрх, эрх чөлөөг баталгаатай хангах эрхэм зорилгын хүрээнд Хүний эрхийн Үндэсний хөтөлбөрийг баталж, Хүний эрхийн үндэсний комиссыг байгуулав.

2000-2004 оны парламент газрын шинэтгэлийн бодлогыг тодорхойлсон газрын тухай багц хууль, түүний дотор Монгол Улсын иргэнд газар өмчлүүлэх тухай хууль батлан гаргасан нь иргэний нийгмийн баталгааг хангах, газрыг аж ахуйн эргэлтэд оруулах хийгээд анх удаа иргэд газраа өмчлөх эрхийг нээж өгсөн билээ. 

Иргэдийнхээ нийгмийн хамгааллын талаар төр, засгаас онцгойлон анхаарч ирсний дүнд тэтгэвэр, тэтгэмж, нөхөн олговор, хөдөлмөрийн хөлсний болон тэтгэврийн доод түвшингийн хэмжээ хоёр дахин нэмэгджээ. Улсын Их Хурлын бүрэн эрхийн хугацаанд монголын төр, засгийн бодлого, тогтвортой үйл ажиллагаа нь улс орны нийгэм, эдийн засгийн хөгжилд жинтэй хувь нэмэр оруулсныг тэмдэглэвэл зохилтой. Онцлоход, дотоодын нийт бүтээгдэхүүний өсөлт анх удаагаа 10 орчим хувиар нэмэгдсэн байна. 

=== Монгол Улсын Их Хурал (2004-2008) ===
Энэ удаагийн сонгуулийн дүнд байгуулагдсан Монгол Улсын Их Хуралд суудал авсан улс төрийн хүчнүүдэд хамтран эвсэж төр, засгаа бүрдүүлж ажиллах итгэлийг сонгогчид хүлээлгэсэн өвөрмөц бүрэлдэхүүнтэй парламент байв.

2004 оны Монгол Улсын Их Хурлын сонгуульд улс төрийн 7 нам дангаараа, 3 нам эвсэл болж оролцсноос МАХН 37, “Эх орон-Ардчилал” эвсэл 35, Бүгд найрамдах нам 1 суудал тус тус авч, бие даан нэр дэвшсэн 3 нэр дэвшигч Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдов. Сонгуулийн дүнгээр хамгийн олон суудал авсан МАХН, “Эх орон-Ардчилал” эвсэлтэй хамтран ажиллах улс төрийн зөвшилцөөнд хүрч “Зөвшилцлийн гэрээ”-ний дагуу хамтарсан Засгийн газар байгуулсан юм. Харин 2004 оны 12 дугаар сард Улсын Их Хурал дахь “Эх орон-Ардчилал“ эвсэл татан буугдаж, Ардчилсан намын болон ИЗБН-аас Улсын Их Хуралд сонгогдсон нэр бүхий 26 гишүүн Улсын Их Хурал дахь МАХН-ын бүлэгт нэгдэн орж ажиллажээ. Улмаар 2005 оны 07 дугаар сард Улсын Их Хурал дахь МАХН-ын бүлэг дангаараа ажиллах болсон тухай шийдвэр гаргаснаа мэдэгдсэнээр хамтарсан шинэ Засгийн газар байгуулагдсан байна. Ийм нөхцөл байдалд парламентын баримтлах гол зарчим нь улс төрийн намууд харилцан зөвшилцөж, өөр өөрийн үзэл бодол, байр сууриа илэрхийлэхийн зэрэгцээ улс орон, ард түмнийхээ эрх ашиг, үндэсний эв нэгдлийг дээдлэн ажиллах явдал байв. Энэ удаагийн Улсын Их Хурал ийм хариуцлагатай үүргийг нэр төртэй биелүүлж, Монголын парламентат ёсны хөгжлийн ээдрээтэй бөгөөд сургамжтай үеийн түүхийг бүтээсэн гэж хэлж болно.

Бүтцийн хувьд Улсын Их Хурал нь Байнгын хорооны бүрэлдэхүүнд нийт гурван удаа өөрчлөлт оруулж, 2004 оны 08 дугаар сард 7 Байнгын хороотой үйл ажиллагаагаа эхэлжээ. Харин 2004 оны 12 дугаар сард 11 Байнгын хороотой болсон бол 2006 оноос Байнгын хороодын тоог цөөрүүлэн 7 болгожээ. Үүнд:

# Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын хороо
# Байгаль орчин, хүнс, хөдөө аж ахуйн хороо
# Нийгмийн бодлого, боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны хороо
# Төрийн байгуулалтын хороо
# Төсвийн хороо
# Хууль зүйн хороо
# Эдийн засгийн байнгын хороо

Дөрөв дэх удаагийн Улсын Их Хурал нь өөрийн бүрэн эрхийн хугацаанд нийт 89 хууль батлан гаргаж, 336 хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулан, олон улсын 68 гэрээ, конвенцийг соёрхон баталж, 50 хууль, хуулийн зүйл, заалтууд хүчингүйд тооцсон тухай хууль баталжээ. Тэдгээрээс зарим онцлог хууль, тогтоомжийг тоймлон дурдахад, Газрын тосны бүтээгдэхүүний тухай, Сэргээгдэх эрчим хүчний тухай, Авлигын эсрэг тухай, Ашигт малтмалын тухай /шинэчилсэн найруулга/, Төмөр замын тээврийн тухай, Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын хувь, хэмжээ тогтоох тухай, Татварын ерөнхий хууль /шинэчилсэн найруулга/ зэрэг томоохон хуулиуд батлан гаргасан. Түүнчлэн, Хүүхдэд тэтгэмж олгох, хүүхэд, гэр бүлд мөнгөн тусламж үзүүлэх тухай, Ахмад настны нийгмийн хамгааллын тухай /шинэчилсэн найруулга/, Монгол Улсын баатар, хөдөлмөрийн баатар, ардын болон гавьяат цолтон ахмад настанд төрөөс олгох нэмэгдлийн тухай зэрэг хуулиуд баталж нийгмийн халамж, хамгаалал, тэтгэвэр, тэтгэмжийг нэмэгдүүлэх талаар дорвитой арга хэмжээ авсан байна. 

=== Монгол Улсын Их Хурал (2008-2012) ===
Улсын Их Хурлын тав дахь удаагийн ээлжит сонгууль 2008 оны зургадугаар сарын 29-ний өдөр болж, улс төрийн 11 нам, 1 эвслээс нийт 356 хүнийг нэр дэвшүүлсэн байна. Мөн 45 хүн бие даан нэр дэвшжээ. Сонгуулийн дүнд МАХН /хуучин нэрээр/-аас 45, АН-аас 28, Иргэний эвслээс 1, Иргэний зориг намаас 1, бие даагч 1 нэр дэвшигч Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдсон байна.

Улсын Их Хуралд олонхын суудал авсан Монгол Ардын Нам [[Монголын намын жагсаалт|/тухайн үеийн МАХН]]/ Ардчилсан Намтай засгийн эрхийг хамтдаа барих, 2012 он хүртэлх хугацаанд хамтран ажиллах гэрээ байгуулах тохиролцоонд хүрч, Улсын Их Хурал хамтарсан Засгийн газрыг үйл ажиллагаагаа явуулах боломжоор хангажээ.

Энэ удаагийн Улсын Их Хурал бүтцийн хувьд өмнөх сонгуулийн Улсын Их Хурлын 7 Байнгын хорооны бүтцийг хэвээр хадгалав, Улсын Их Хурал бүрэн эрхийнхээ хугацаанд бие даасан 111 хуулийг батлан гаргаж, 485 хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулан, олон улсын гэрээ, конвенци, зээлийн хэлэлцээр соёрхон батлах тухай 59 хуулийг баталжээ. Түүнчлэн Улсын Их Хурлын 351 тогтоол баталсан байна. Тухайлбал, Улсын Их Хурал сонгуулийн хуулиа шинэчлэн баталсны зэрэгцээ Шүүхийн тухай, Байгаль орчны тухай багц хууль, үндэсний үйлдвэрлэлээ дэмжих, иргэдийнхээ орлогыг өсгөж, амьжиргааг дээшлүүлэх бодлогын олон чухал баримт бичиг баталжээ. Улсын Их Хурал бүрэн эрхийнхээ хугацаанд Оюутолгой, Тавантолгойн стратегийн ордуудыг эдийн засгийн эргэлтэд оруулах түүхэн шийдвэр гаргасан нь улс орны хөгжлийг хурдацтай урагшлуулах нэгэн алхам болов.

2008-2012 оны Улсын Их Хурлын бодлого, шийдвэрийн нэг гол чиглэл нь хөдөө аж ахуй, тэр дундаа мал аж ахуйн салбартай холбоотой байв. Улсын Их Хурлаас батлан гаргасан “Монгол мал” хөтөлбөр нь төрийн зохицуулалтгүй байсан мал аж ахуйн салбарыг дэмжсэн, мал, малчид уруугаа анхаарсан шийдэл болсон юм.

2008-2012 оны онцлог үйл явдлыг дурдвал, Ардчилсан хувьсгалын 20 жил (2009.12.10), Монгол Улсад Байнгын ажиллагаатай парламент байгуулагдсаны 20 жил (2010.10.20), Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээсний 100 жил (2011.12.28), Монгол Улсын Үндсэн хууль батлагдсаны 20 жил (2012.01.13)-ийн ойг тохиолдуулан Улсын Их Хурлын Хүндэтгэлийн хуралдааныг хуралдуулжээ. Улсын Их Хурлын ээлжит бус чуулган гурвантаа хуралдав (2009.02.12, 2009.08.21, 2012.03.05-09). Түүнчлэн Монгол Улсын Их Хурлын урилгаар Ази, Номхон далайн орнуудын парламентын 19 дүгээр чуулганыг Улаанбаатар хотноо 2011 оны 01 дүгээр сарын 23-27-ны өдрүүдэд амжилттай зохион байгуулсан.

=== Монгол Улсын Их Хурал (2012-2016) ===
[[File:Mongolian_parliament_members.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mongolian_parliament_members.jpg|thumb|277x277px|УИХ-ын хаврын чуулганы нээлт.&lt;br&gt;2014 оны 3-р сар.]]
Монгол Улсын Их Хурлын зургаа дахь удаагийн ээлжит сонгууль болон Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын сонгууль 2012 оны 6 дугаар сарын 28-нд улс орон даяар нэгэн зэрэг явагдсан билээ.

Улсын Их Хурлын энэ удаагийн сонгуулийг хууль эрх зүйн шинэ орчинд сонгуулийн хосолсон тогтолцоогоор анх удаа зохион байгуулсан нь урьд өмнөх сонгуулиас онцлогтой байв. Өөрөөр хэлбэл, Улсын Их Хурлын 76 гишүүний 48 нь мандатын журмаар 26 тойргоос, үлдсэн 28 нь сонгуулийн үр дүнгээр улс төрийн намуудын авсан саналын дүнгээр гишүүнээр сонгогдсон юм.

Монгол Улс түүхэндээ анх удаа гадаад оронд байгаа сонгогчдынхоо саналыг авч, сонгуулийн санал авах, тоолох, дүн гаргах болон сонгогчийн бүртгэл хяналтын үйл ажиллагааг мөн анх удаа автоматжуулсан системээр амжилттай зохион байгуулж явуулав.

Сонгуулийн дүнгээр Ардчилсан Намаас 34, Монгол Ардын Намаас 26, “МАХН-МҮАН-ын “Шударга ёс” эвслээс 11, Иргэний Зориг-Ногоон Намаас 2, бие даан нэр дэвшсэн 3 хүн тус тус Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдов. Парламентын ээлжит сонгуулиар 11 эмэгтэй Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдсон нь манай улсын сүүлийн 20 гаруй жилийн түүхэнд гарсан хамгийн өндөр үзүүлэлт юм. 

Бүтцийн хувьд Улсын Их Хурал 2013 оны 8 дугаар сард Өргөдлийн байнгын хороог шинээр байгуулснаар найман Байнгын хороотой ажиллав. Үүнд:

# Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын хороо
# Байгаль орчин, хүнс, хөдөө аж ахуйн хороо
# Нийгмийн бодлого, боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны хороо
# Өргөдлийн хороо
# Төрийн байгуулалтын хороо
# Төсвийн хороо
# Хууль зүйн хороо
# Эдийн засгийн байнгын хороо

Улсын Их Хурлын бүрэн эрхийн хугацаанд батлагдсан зарим онцлог хууль, тогтоомжийг тоймлон дурдахад, Газрын тосны тухай, Шилэн дансны тухай, Монгол хэлний тухай, Өршөөл үзүүлэх тухай, Хамтын тэтгэврийн тухай, Эрүүгийн хуулийн шинэчилсэн найруулга, Зөрчлийн тухай, Сонгуулийн тухай, Тариалангийн тухай зэрэг бие даасан чухал хуулиуд батлагдав. Сонгуулийн хуулийг шинэчлэн баталснаар Монгол Улсын Их Хурал, Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, түүнчлэн аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн хурлын сонгуультай холбоотой харилцааг нэг хуулиар зохицуулж, эдгээр сонгуулийг нэг ижил хугацаанд явуулж байхаар тогтоож, үндсэн зарчим, журмыг нэг мөр тодорхойлж өгөв.

Энэ удаагийн Улсын Их Хурлаас хүн ардаа аюулгүй орчин, тохилог орон сууцаар хангах зорилгоор Ипотекийн зээлийн хүүг бууруулж 5 хувь болгох, Малчдыг дэмжих зарим арга хэмжээний тухай тогтоол гаргаж, мал аж ахуйн бүтээгдэхүүний үнэ, өрсөлдөх чадварыг дээшлүүлэх, экспортын үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлэх, үндэсний үйлдвэрлэлийг дэмжих зорилгоор малчдад олгох зээлийн хүүг 10 хувь болгосон байна.

=== Монгол Улсын Их Хурал (2016-2020) ===
Монгол Улсын Их Хурлын долоо дахь удаагийн ээлжит сонгууль анх удаа Аймаг, нийслэлийн ИТХ-ын сонгуультай хамт 2016 оны 06 дугаар сарын 29-нд улс орон даяар нэгэн зэрэг зохион байгуулагдав.

Улсын Их Хурлын 2016 оны хаврын ээлжит чуулганы нэгдсэн хуралдаанаар (2016.05.05.) Сонгуулийн тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслийг баталснаар энэ удаагийн сонгууль тус бүр нэг мандаттай 76 тойргийн зарчмаар явагдахаар болсон юм.

Сонгуулийн дүнгээр Улсын Их Хурлын гишүүнээр Монгол Ардын Намаас 65, Ардчилсан Намаас 9, МАХН-аас 1, бие даан нэр дэвшигч 1 хүн тус тус сонгогдов. Улсын Их Хуралд сонгогдсон гишүүдийн 13 буюу 17.1 хувь нь эмэгтэйчүүд байна. Энэ нь өмнөх парламент болоод 1990 оноос хойшхи хамгийн өндөр үзүүлэлт юм.

Улсын Их Хурлын гишүүн Д.Гантулгын гишүүнээс чөлөөлөгдөх хүсэлтийг Улсын Их Хурал 2018 оны 06 дугаар сарын 15-нд хүлээн авснаар Улсын Их Хуралд Монгол Ардын Нам 64 суудалтай, 2018 оны 12 дугаар сарын 03-нд Улсын Их Хурлын гишүүн Ж.Батзанданг намаасаа хасаж, 2019 оны 04 дүгээр сарын 11-нд Улсын Их Хурлын гишүүн Л.Болд намаасаа гарч, намын бүлэг тарсныг зарласнаар Ардчилсан Нам 7 суудалтай болсон байна. 

42-р тойргоос сонгогдсон гишүүний нөхөн сонгуулийг 2019 оны 6 дугаар сарын 30-нд зохион байгуулахаар товлосон ч Үндсэн Хуулийн Цэцийн шийдвэрийн улмаас зохион байгуулагдаагүй.

Тус УИХ-ын гишүүдээс Н.Номтойбаярын бүрэн эрхийг 2020 оны 1 сарын 30-нд түдгэлзүүлж, 2020 оны 4-р сарын 17-нд Б.Батзоригийн гишүүнээс чөлөөлөх хүсэлтийг хүлээн авснаар УИХ 73 гишүүнтэй болсон байна.

Энэ удаагийн Улсын Их Хурал бүтцийн хувьд өмнөх сонгуулийн Улсын Их Хурлын 8 Байнгын хорооны бүтцийг хэвээр хадгалан ажиллаж байлаа.

=== Монгол Улсын Их Хурал (2020-2024) ===
Сонгуулийн дүнгээр УИХ-ын гишүүнээр Монгол Ардын Намаас 63, Ардчилсан Намаас 11, МАХН (Монгол Ардын Хувьсгалт Нам)-аас 1, Хөдөлмөрийн Үндэсний Намаас 1 хүн тус тус суудал аван сонгогдов. Улсын Их Хуралд 13 буюу 17,1 хувь нь эмэгтэй гишүүд эзэлж байна. Энэ нь 2016-2020 парламент үзүүлэлттэй ижил байна. УИХ-ын даргаар МАН-аас дэвшсэн Г.Занданшатар сонгогдов. Энэхүү 2020-2024 оны парламентын байнгын хороод шинэчлэгдэж байгуулагдав.
* Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын байнгын хороо
* Байгаль орчин, хөдөө аж ахуйн байнгын хороо
* Боловсрол, соёл, шинжлэх ухаан, спортын байнгын хороо
* Ёс зүй, сахилга хариуцлагын байнгын хороо
* Инновац, цахим бодлогын байнгын хороо
* Нийгмийн бодлогын байнгын хороо
* Төрийн байгуулалтын байнгын хороо
* Төсвийн байнгын хороо
* Үйлдвэржилтийн бодлогын байнгын хороо
* Хууль зүйн байнгын хороо
* Эдийн засгийн байнгын хороо

Тус 2020 оны УИХ-ын сонгуулийн 13-р тойрогт нэр дэвшиж ялалт байгуулсан Жаргалтулгын Эрдэнэбат 2020 оны 7 сарын 5-ны өдрөөс эхлэн УИХ-ын гишүүний халдашгүй байдал нь хэрэгжиж эхлэсэн боловч 2020 оны 7 сарын 6-нд Эрүүгийн хэргийн анхан шатны шүүх хурлаас 6 жилийн ял оноосон.

== Сонгуулийн тухай хуулиас ==
Монгол Улсын Их Хурлын хаврын ээлжит чуулганы 2015 оны 12 дугаар сарын 25-ны өдрийн нэгдсэн хуралдаанаар Сонгуулийн тухай хуулийг шинэчлэн баталсан юм.

Сонгуулийн тухай хуульд зарчмын шинжтэй хэд хэдэн томоохон өөрчлөлт орсон. Тухайлбал,

* Улсын Их Хурлын сонгуулийг аймаг, нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын сонгуультай хамт явуулах,
* Өмнө нь тус тусдаа зохицуулалттай байсан Улсын Их Хурлын, Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн, Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын, Аймаг, сум, дүүргийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын сонгуулийг нэгдсэн нэг хуулиар зохицуулах,
* Сонгогчдын саналын хуудсыг сонгуулийн хэсгийн хороодын 50 хүртэл хувьд техникийн тооллого хийх,
* Өмнө нь байсан 48:28 гэсэн тогтолцоо буюу 48 нь тойргоос, 28 нь намын жагсаалтаар сонгогддог тогтолцоог хэвээр үлдээх,
* Сонгогч намын нэр дугуйлахдаа хүнээ харж сонголтоо хийх,
* Сонгуулийн маргаан шийдвэрлэх хугацаа дээд тал нь 60 хоногийн дотор шийдвэрлэгдсэн байх,
* Орон нутгийн сонгууль 100 хувь мажоритар тогтолцоогоор явагдах,
* Төрийн жинхэнэ болон төрийн үйлчилгээний албаны удирдах албан тушаалтан, төрийн болон орон нутгийн өмчит, төрийн болон орон нутгийн өмчийн оролцоотой хуулийн этгээдийн дарга, дэд дарга, захирал, дэд захирал нь орон нутгийн Хурлын төлөөлөгчид нэр дэвших бол 3 сарын өмнө ажил, албан тушаалаасаа чөлөөлөгдөх. Харин төрийн үйлчилгээний жирийн албан хаагчид үндсэн үүрэгт ажлаа хийж байгаад сонгуульд нэр дэвших боломжтой юм.
:[https://web.archive.org/web/20160403175337/http://gec.gov.mn/details/1259 Сонгуулийн тухай хууль /Шинэчилсэн найруулга/]

== Монгол Улсын Их Хурлын бүрэн эрх ==
[[Файл:Government Palace, Ulaanbaatar.jpg|thumb|270x270px|Монгол Улсын Их Хурал нь [[Төрийн ордон|Төрийн ордонд]] байрлана]]
'''Хууль тогтоох бүрэн эрх'''

* Хууль батлах, нэмэлт, өөрчлөлт оруулах
* Төрийн дотоод, гадаад бодлогын үндсийг тодорхойлох
* Төрийн санхүү, зээл, албан татвар, мөнгөний бодлого, улсын эдийн засаг, нийгмийн хөгжлийн үндсэн чиглэлийг тодорхойлох
* Засгийн газрын үйл ажиллагааны хөтөлбөр, улсын төсөв, түүний гүйцэтгэлийн тайланг батлах
* Нутгийн өөрөө удирдах болон захиргааны байгууллагын тогтолцоо, зохион байгуулалт, үйл ажиллагааны эрх зүйн үндсийг тогтоох
* Засгийн газрын өргөн мэдүүлснээр Монгол Улсын олон улсын гэрээг соёрхон батлах, цуцлах
* Гадаад улстай дипломат харилцаа тогтоох, цуцлах зэрэг болно.

'''Сонгох, томилох эрх:'''

* Улсын Их Хурлын дарга, дэд даргыг Улсын Их Хурлын гишүүдийн дотроос нэр дэвшүүлэн саналаа илээр гаргаж сонгоно.
* Ерөнхийлөгчийн ба Улсын Их Хурал, түүний гишүүний сонгуулийг товлон зарлах
* Улсын Их Хуралд ажлаа шууд хариуцан тайлагнадаг бусад байгууллагын бүтэц, бүрэлдэхүүнийг тогтоох, өөрчлөх
* Ерөнхий сайд, Засгийн газрын гишүүд, хуульд зааснаар Улсын Их Хуралд ажлаа шууд хариуцан тайлагнадаг бусад байгууллагын бүрэлдэхүүнийг томилох, өөрчлөх, огцруулах
* Ерөнхийлөгчийг сонгогдсон гэж үзэж бүрэн эрхийг нь хүлээн зөвшөөрсөн хууль гаргах, чөлөөлөх, огцруулах зэрэг болно.

'''Хянан шалгах бүрэн эрх:'''

* Хууль, Улсын Их Хурлын бусад шийдвэрийн биелэлтийг хянан шалгах.
== Бүтэц ==
[[Файл:G Zandanshatar.jpg|thumb|Улсын Их Хурлын даргаар хамгийн олон жил ажилласан [[Гомбожавын Занданшатар]]]]

=== Дарга ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Д/д||Нэр||Ажилласан хугацаа
! colspan=&quot;2&quot; |Нам эвсэл
|-
|1
|[[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]]
|1990 - 1992
| bgcolor=&quot;#2554A7&quot;|
|[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]]
|-
|2||[[Нацагийн Багабанди]]||1992 - 1996
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
|[[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
|-
|3||[[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]]||1996 - 2000
| bgcolor=&quot;{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot;|
|[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|АХ Эвсэл]]
|-
|4
|[[Лхамсүрэнгийн Энэбиш]]
|2000 - 2001
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
|[[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
|-
|5||[[Санжбэгзийн Төмөр-Очир]]||2001 - 2004
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
|[[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
|-
|6||[[Намбарын Энхбаяр]]||2004 - 2005
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
|[[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
|-
|7||[[Цэндийн Нямдорж]]||2005 - 2007
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
|[[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
|-
|8||[[Данзангийн Лүндээжанцан]]||2007 - 2008
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
|[[Монгол Ардын Нам|МАХН→МАН]]
|-
|9||[[Дамдины Дэмбэрэл]]||2008 - 2012
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
|[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|10||[[Зандаахүүгийн Энхболд]]||2012 - 2016
| bgcolor=&quot;{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot;|
|[[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]]
|-
|11||[[Миеэгомбын Энхболд]]||2016 - 2019
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
|[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|12||[[Гомбожавын Занданшатар]]||2019 - 2024
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
|[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|13
|[[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]]
|2024 - 2025
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
|[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|14
|[[Ням-Осорын Учрал]]
|2025 - 2026
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
|[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|-
|15
|[[Сандагийн Бямбацогт]]
|2026 - одоог хүртэл
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;|
|[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|}

=== Монгол Улсын Их Хурал ===

:Монгол Улсын Их Хурал бол төрийн эрх барих дээд байгууллага бөгөөд хууль тогтоох эрх мэдлийг гагцхүү Улсын Их Хурал (УИХ) хэрэгжүүлнэ. Монгол Улсын Их Хурал нэг танхимтай, 76 гишүүнтэй бөгөөд УИХ-ын ээлжит сонгуулийн дараа нийт гишүүний дөрөвний гурав буюу 57-гоос доошгүй гишүүн сонгогдож, УИХ-ын гишүүний тангараг өргөсөн бол УИХ-ыг бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэх бүрэлдэхүүнтэйд тооцдог.
:Улсын Их Хурлын гишүүн бол ард түмний элч мөн бөгөөд нийт иргэн, ард түмний ашиг сонирхлыг эрхэмлэн баримтална. Улсын Их Хурлын гишүүний бүрэн эрх нь Төрийн сүлдэнд тангараг өргөснөөр эхэлж, УИХ-ын дараагийн сонгуулиар шинэ сонгогдсон гишүүд тангараг өргөснөөр дуусгавар болно.

:'''МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ДЭД ДАРГА НАР: (2012-2016)'''
:- УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь АН-ын бүлгээс сонгогдсон УИХ-ын дэд дарга Раднаасүмбэрэлийн ГОНЧИГДОРЖ
:- УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь МАХН-МҮАН-ын “Шударга ёс” эвслийн бүлгээс сонгогдсон УИХ-ын дэд дарга [[Логийн Цог|Логийн ЦОГ]]
:- УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь МАН-ын бүлгээс сонгогдсон УИХ-ын дэд дарга [[Миеэгомбын Энхболд|Миеэгомбын ЭНХБОЛД]]&lt;br /&gt;
:'''МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ДЭД ДАРГА НАР: (2016-2020)'''
:- УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь МАН-ын бүлгээс сонгогдсон УИХ-ын дэд дарга [[Цэндийн Нямдорж|Цэндийн НЯМДОРЖ]]
:- УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь АН-ын бүлгээс сонгогдсон УИХ-ын дэд дарга [[Ядамсүрэнгийн САНЖМЯТАВ]]
:'''МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ДЭД ДАРГА НАР: (2020-2024)'''
:- УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь МАН-ын бүлгээс сонгогдсон УИХ-ын дэд дарга Төмөрбаатарын АЮУРСАЙХАН
:- УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь АН-ын бүлгээс сонгогдсон УИХ-ын дэд дарга [[Салдангийн ОДОНТУЯА]]

:'''УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ ҮНДСЭН ХЭЛБЭР:'''
:'''''Анхдугаар чуулган'''''
:- Ээлжит сонгуулийн санал хураалт явуулсан өдрөөс хойш 30 хоногийн дотор Ерөнхийлөгч зарлигаар товлон зарлаж хуралдуулна.
:'''''Ээлжит чуулган''''' 
:- Улсын Их Хурлын намрын ээлжит чуулган 10 дугаар сарын 1-ний өдрөөс дараа оны 02 дугаар сарын 10-ны хооронд, хаврын ээлжит чуулган 04 дүгээр сарын 05-ны өдрөөс өмнө мөн оны 07 дугаар сарын 01-ний хооронд тус тус хуралдана.
:'''''Ээлжит бус чуулган''''' 
:- Улсын Их Хурлын нийт гишүүдийн гуравны нэгээс дээшихийн шаардлагаар эсхүл Ерөнхийлөгч, Улсын Их Хурлын даргын санаачилгаар хуралдуулна.
:'''''Онцгой чуулган''''' 
:- Ерөнхийлөгч онц болон дайны байдал зарлавал түүнээс хойш 72 цагийн дотор хуралдуулна.

:'''УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ЧУУЛГАНЫ ЗОХИОН БАЙГУУЛАЛТЫН ХЭЛБЭР:'''
:'''''Улсын Их Хурлын нэгдсэн хуралдаан'''''
:- Улсын Их Хурлын нэгдсэн хуралдаан нь Улсын Их Хурлын чуулганы хугацаанд Улсын Их Хурлын нийт буюу 76 гишүүний олонх буюу 39-өөс дээш гишүүний ирцээр бүрддэг бөгөөд долоо хоногийн Пүрэв, Баасан гарагт хуралддаг.
:'''''Улсын Их Хурлын Хүндэтгэлийн хуралдаан'''''
:- Улсын Их Хурлын хүндэтгэлийн хуралдааныг Монгол Улсын түүх, тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдалтай салшгүй холбоотой түүхэн ой, үйл явдлыг тэмдэглэх, гадаад орны өндөр хэмжээний зочин чуулганы нэгдсэн хуралдаанд үг хэлэхэд зориулж Улсын Их Хурлын даргын захирамжаар зарлан хуралдуулдаг.
:'''''Байнгын болон дэд хороодын хуралдаан''''' 
:- Улсын Их Хурлын төрийн бодлогын салбар чиглэлээр дагнасан Байнгын хороодтой байх бөгөөд түүнийг 10-19 гишүүний бүрэлдэхүүтэйгээр байгуулж, долоо хоногийн Мягмар, Лхагва гарагт хуралдуулдаг. Дэд хорооны хувьд Байнгын хорооны харъяанд тухайн хорооны эрхлэх асуудлын тодорхой хэсгийг дагнан хариуцдаг бол Түр хороог Улсын Их Хурлын тогтоолоор тодорхой асуудлыг шалган судалж, санал боловсруулах, дүнг нэгдсэн хуралдаанд танилцуулах үүрэгтэйгээр байгуулан ажиллулдаг.
:'''''Нам, эвслийн бүлгийн хуралдаан'''''
:- Улсын Их Хурлын сонгуулийн дүнгээр Улсын Их Хуралд 8-аас доошгүй суудал авсан нам, эвсэл бүлэг байгуулдаг бөгөөд бүлгийн хуралдааныг долоо хоног бүрийн Даваа гарагт зохион байгуулдаг.

=== Түүхэн бүрэлдэхүүн ===
:

{{legend2|lightblue|үнэмлэхүй олонх|border=1px solid #AAAAAA}}
{{legend2|lightgreen|олонх|border=1px solid #AAAAAA}}
{{legend2|lightyellow|ихэнх/эвсэл|border=1px solid #AAAAAA}}
{{legend2|lightpink|хамгийн том цөөнх|border=1px solid #AAAAAA}}
&lt;div style=&quot;overflow-x:auto;&quot;&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; text-align:center&quot;
|- align=center
!Сонгууль
!Бүтэц&lt;br&gt;{{small|(эхлэх үед)}}
!Дарга
!Ерөнхий сайд
!Сөрөг хүчний удирдагч
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}}; width:30px;&quot;| [[Монгол Ардын Нам|&lt;span style=&quot;color:White;&quot;&gt;МАХН&lt;br&gt;МАН&lt;/span&gt;]] 
!! style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}; width:30px;&quot;| [[Ардчилсан Нам (Монгол)|&lt;span style=&quot;color:White;&quot;&gt;МоАН&lt;br&gt;АХ Эвсэл&lt;br&gt;АН&lt;/span&gt;]] 
!! style=&quot;background:purple; width:30px;&quot;| &lt;span style=&quot;color:White;&quot;&gt;{{small|''Гурав дахь хүчин''}}&lt;/span&gt;
!! style=&quot;background:{{party color|Бие даагч}}; width:30px;&quot;| {{small|''Бие даагч''}}
|-
| align=center| [[1990 оны Ардын Их Хурлын сонгууль|1990]]
| &lt;small&gt;([[Улсын Бага Хурал]])&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot;&gt;13&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:Purple;&quot;&gt;6&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot;&gt;31&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 150
|total        = 50
|party3       = 31
|partycolor3  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 6
|partycolor2  = Purple
|party1       = 13
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
}}
----
&lt;small&gt;([[Ардын Их Хурал]])&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot;&gt;23&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:Purple;&quot;&gt;63&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot;&gt;343&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 150
|total        = 429
|party3       = 344
|partycolor3  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 63
|partycolor2  = Purple
|party1       = 23
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
}}
| align=left| [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]]
| align=left| [[Дашийн Бямбасүрэн]]&lt;br&gt;{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]])}}
| align=&quot;left&quot; | [[Эрдэнийн Бат-Үүл]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1990-91)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Мэндсайханы Энхсайхан]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1991-92)&lt;/small&gt;{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]])}}
| style=&quot;background:lightgreen;&quot;| '''УБХ(31)&lt;br&gt;УИХ(343)'''
| style=&quot;background:lightpink;&quot;| УБХ(13)&lt;br&gt;УИХ(23)
| УБХ(6)&lt;br&gt;УИХ(12)
| УБХ(-)&lt;br&gt;УИХ(51)
|-
| align=center| [[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1992]]
| &lt;small&gt;&lt;span style=&quot;color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot;&gt;4&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:Purple;&quot;&gt;2&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot;&gt;70&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 152
|total        = 76
|party3       = 70
|partycolor3  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 2
|partycolor2  = Purple
|party1       = 4
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
}}
| align=left| [[Нацагийн Багабанди]]
| align=left| [[Пунцагийн Жасрай]]&lt;br&gt;{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]])}}
| align=&quot;left&quot; |[[Мэндсайханы Энхсайхан]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1992)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Даваадоржийн Ганболд]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1992-96)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Цахиагийн Элбэгдорж]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1996)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]]→[[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]])}}
| style=&quot;background:lightblue;&quot; | '''70'''
| style=&quot;background:lightpink;&quot;| 4
| 1
| 1
|-
| align=center| [[1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1996]]
| &lt;small&gt;&lt;span style=&quot;color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot;&gt;50&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:Purple;&quot;&gt;1&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot;&gt;25&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 152
|total        = 76
|party3       = 25
|partycolor3  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 1
|partycolor2  = Purple
|party1       = 50
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
}}
| align=left| [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]]
| align=left| [[Мэндсайханы Энхсайхан]]&lt;br&gt;{{small|(1996-98)}}&lt;br&gt;[[Цахиагийн Элбэгдорж]]&lt;br&gt;{{small|(1998)}}&lt;br&gt;[[Жанлавын Наранцацралт]]&lt;br&gt;{{small|(1998-99)}}&lt;br&gt;''[[Ням-Осорын Туяа]]''&lt;br&gt;{{small|(1999)}}&lt;br&gt;[[Ринчиннямын Амаржаргал]]&lt;br&gt;{{small|(1999-00)&lt;br&gt;([[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|АХ Эвсэл]])}}
| align=left| [[Намбарын Энхбаяр]]&lt;br&gt;{{small|(1996-97)}}&lt;br&gt;[[Нацагийн Багабанди]]&lt;br&gt;{{small|(1997)}}&lt;br&gt;[[Намбарын Энхбаяр]]&lt;br&gt;{{small|(1997-00)&lt;br&gt;([[Монгол Ардын Нам|МАХН]])}}
| style=&quot;background:lightpink;&quot;| 25
| style=&quot;background:lightgreen;&quot;| '''50'''
| 1
| -
|-
| align=center| [[2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2000]]
| &lt;small&gt;&lt;span style=&quot;color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot;&gt;1&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:Purple;&quot;&gt;3&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot;&gt;72&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 152
|total        = 76
|party3       = 72
|partycolor3  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 3
|partycolor2  = Purple
|party1       = 1
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
}}
| align=left| [[Лхамсүрэнгийн Энэбиш]]&lt;br&gt;{{small|(2000-01)}}&lt;br&gt;[[Санжбэгзийн Төмөр-Очир]]&lt;br&gt;{{small|(2001-04)}}
| align=left| [[Намбарын Энхбаяр]]&lt;br&gt;{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]])}}
| align=left| [[Ринчиннямын Амаржаргал]]&lt;br&gt;{{small|(2000)}}&lt;br&gt;[[Цахиагийн Элбэгдорж]]&lt;br&gt;{{small|(2000-2002)}}&lt;br&gt;[[Мэндсайханы Энхсайхан]]&lt;br&gt;{{small|(2002-2004)&lt;br&gt;([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])}}
| style=&quot;background:lightblue;&quot;| '''72'''
| style=&quot;background:lightpink;&quot;| 1
| 2
| 1
|-
| align=center| [[2004 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2004]]
| &lt;small&gt;&lt;span style=&quot;color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot;&gt;35&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:Purple;&quot;&gt;4&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot;&gt;37&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 152
|total        = 76
|party3       = 37
|partycolor3  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 4
|partycolor2  = Purple
|party1       = 35
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
}}
| align=left| [[Намбарын Энхбаяр]]&lt;br&gt;{{small|(2004-05)}}&lt;br&gt;[[Цэндийн Нямдорж]]&lt;br&gt;{{small|(2005-07)}}&lt;br&gt;[[Данзангийн Лүндээжанцан]]&lt;br&gt;{{small|(2007-08)}}
| align=left| [[Цахиагийн Элбэгдорж]]&lt;br&gt;{{small|(2004-06)&lt;br&gt;([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])}}&lt;br&gt;[[Миеэгомбын Энхболд]]&lt;br&gt;{{small|(2006-07)}}&lt;br&gt;[[Санжаагийн Баяр]]&lt;br&gt;{{small|(2007-08)&lt;br&gt;([[Монгол Ардын Нам|МАХН]])}}
| {{n/a}}
| style=&quot;background:lightyellow;&quot;| '''37'''
| style=&quot;background:lightyellow;&quot;| '''35'''
| 1
| 3
|-
| align=center| [[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2008]]
| &lt;small&gt;&lt;span style=&quot;color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot;&gt;28&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:Purple;&quot;&gt;3&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot;&gt;45&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 152
|total        = 76
|party3       = 45
|partycolor3  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 3
|partycolor2  = Purple
|party1       = 28
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
}}
| align=left| [[Дамдины Дэмбэрэл]]
| align=left| [[Санжаагийн Баяр]]&lt;br&gt;{{small|(2008-09)}}&lt;br&gt;[[Сүхбаатарын Батболд]]&lt;br&gt;{{small|(2009-12)&lt;br&gt;([[Монгол Ардын Нам|МАХН→МАН]])}}
| align=left| [[Цахиагийн Элбэгдорж]]&lt;br&gt;{{small|(2008)}}&lt;br&gt;[[Норовын Алтанхуяг]]&lt;br&gt;{{small|(2008-12)&lt;br&gt;([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])}}
| style=&quot;background:lightgreen;&quot;| '''45'''
| style=&quot;background:lightpink;&quot;| 28
| 2
| 1
|-
| align=center| [[2012 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2012]]
| &lt;small&gt;&lt;span style=&quot;color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot;&gt;33&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:Purple;&quot;&gt;16&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot;&gt;27&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 152
|total        = 76
|party3       = 27
|partycolor3  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 16
|partycolor2  = Purple
|party1       = 33
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
}}
| align=left| [[Зандаахүүгийн Энхболд]]
| align=left| [[Норовын Алтанхуяг]]&lt;br&gt;{{small|(2012-14)}}&lt;br&gt;''[[Дэндэвийн Тэрбишдагва]]&lt;br&gt;''{{small|(2014) ([[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]])}}&lt;br&gt;[[Чимэдийн Сайханбилэг]]&lt;br&gt;{{small|(2014-16)&lt;br&gt;([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])}}
| align=left| [[Өлзийсайханы Энхтүвшин]]&lt;br&gt;{{small|(2012-13)}}&lt;br/&gt;[[Миеэгомбын Энхболд]]&lt;br&gt;{{small|(2013-16)&lt;br&gt;([[Монгол Ардын Нам|МАН]])}}
| style=&quot;background:lightpink;&quot;| 27
| style=&quot;background:lightyellow;&quot;| '''33'''
| style=&quot;background:lightyellow;&quot;| '''13'''
| 3
|-
| align=center| [[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016]]
| &lt;small&gt;&lt;span style=&quot;color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot;&gt;9&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:Purple;&quot;&gt;2&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot;&gt;65&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 152
|total        = 76
|party3       = 65
|partycolor3  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 2
|partycolor2  = Purple
|party1       = 9
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
}}
| align=left| [[Миеэгомбын Энхболд]]&lt;br&gt;{{small|(2016-19)}}&lt;br&gt;[[Гомбожавын Занданшатар]]&lt;br&gt;{{small|(2019-20)}}
| align=left| [[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]]&lt;br&gt;{{small|(2016-17)}}&lt;br&gt;[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]&lt;br&gt;{{small|(2017-20)&lt;br/&gt;([[Монгол Ардын Нам|МАН]])}}
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;left&quot; | [[Содномзундуйн Эрдэнэ]]&lt;br&gt;{{small|([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])}}
| style=&quot;background:lightblue;&quot;| '''65'''
| style=&quot;background:lightpink;&quot;| 9
| 1
| 1
|-
| align=center| [[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020]]
| &lt;small&gt;&lt;span style=&quot;color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot;&gt;11&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:Purple;&quot;&gt;3&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot;&gt;62&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 152
|total        = 76
|party3       = 62
|partycolor3  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 3
|partycolor2  = Purple
|party1       = 11
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
}}
| align=left| [[Гомбожавын Занданшатар]]
| align=left| [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]&lt;br&gt;{{small|(2020-21)}}&lt;br&gt;[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]&lt;br&gt;{{small|(2021-24)&lt;br&gt;([[Монгол Ардын Нам|МАН]])}}
| style=&quot;background:lightblue;&quot;| '''62'''
| style=&quot;background:lightpink;&quot;| 11
| 2
| 1
|-
|[[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024]]
|&lt;small&gt;&lt;span style=&quot;color:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot;&gt;42&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:Purple;&quot;&gt;16&lt;/span&gt;:&lt;span style=&quot;color:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot;&gt;68&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Composition_bar/advanced
|divisionname =
|boxwidth     = 152
|total        = 126
|party3       = 69
|partycolor3  = {{party color|Монгол Ардын Нам}}
|party2       = 16
|partycolor2  = Purple
|party1       = 42
|partycolor1  = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
}}
| align=left|[[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]]&lt;br&gt;{{small|(2024-25)}}&lt;br&gt;[[Ням-Осорын Учрал]]&lt;br&gt;{{small|(2025-26)}}&lt;br&gt;[[Сандагийн Бямбацогт]]&lt;br&gt;{{small|(2026-''одоо'')}}
| align=left|[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]&lt;br&gt;{{small|(2024-25)}}&lt;br&gt;[[Гомбожавын Занданшатар]]&lt;br&gt;{{small|(2025-26)}}&lt;br&gt;[[Ням-Осорын Учрал]]&lt;br&gt;{{small|(2026-''одоо'')&lt;br/&gt;([[Монгол Ардын Нам|МАН]])}}
| align=left|[[Лувсаннямын Гантөмөр]]&lt;br&gt;{{small|(2023-25)}}&lt;br&gt;[[Одонгийн Цогтгэрэл]]&lt;br&gt;{{small|(2025-''одоо'')}}&lt;br&gt;{{small|([[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]])}}
| style=&quot;background:lightgreen;&quot;| '''68'''
| style=&quot;background:lightpink;&quot;|42
| 16
| 0
|}&lt;/div&gt;

== Хууль тогтоох үйл ажиллагаа ==
:[[Файл:1) The Chair of the President of Mongolia 2) The Chair of the Chairman of the State Great Hural of Mongolia 3) The Chair of the Prime Minister of Mongolia.JPG|thumb|270x270px|УИХ-ын чуулганы нэгдсэн хуралдааны танхим. Зүүнээс баруун: [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгчийн]] суудал, УИХ-ын даргын суудал, [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайдын]] суудал]]'''''Хуулийг хэн санаачилдаг вэ?'''''
:- Монгол Улсын Ерөнхийлөгч
:- Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн 
:- Монгол Улсын Засгийн газар   
                             
:'''ХУУЛИЙН ТӨСӨЛ ХЭЛЭЛЦЭХ, БАТЛАХ ҮЕ ШАТ'''

:'''''Нэгдүгээр үе шатны ажиллагаа:'''''
:- Нам, эвслийн бүлэг болон холбогдох Байнгын хорооны хуралдаанаар хуулийн төслийг УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанаар хэлэлцэх эсэх тухай санал, дүгнэлт гаргана. 
:- УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанаар уг төслийг хэлэлцэх эсэх асуудлыг хэлэлцэнэ.
:- Төслийг хэлэлцэхээр шийдвэрлэсэн бол анхны хэлэлцүүлэгт бэлтгүүлэхээр Байнгын хороонд шилжүүлнэ. Харин хэлэлцүүлэх шаардлагагүй гэж үзвэл төсөл санаачлагчид буцаах шийдвэр гаргана.  
:
:'''''Хоёрдугаар үе шатны ажиллагаа:'''''
:- Байнгын хорооны хуралдаанаар төслийг анхны хэлэлцүүлэгт бэлтгэж, санал, дүгнэлт гаргана. Энэ үе шатанд нам, эвслийн бүлэг УИХ-ын гишүүд төсөлтэй холбогдсон зарчмын зөрүүтэй саналаа гарган хураалгаж, Байнгын хорооны санал, дүгнэлтэд тусгуулна. 
:- УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанаар төслийн анхны хэлэлцүүлгийг хийж, Байнгын хорооноос оруулсан зарчмын зөрүүтэй санал нэг бүрээр санал хураана.  
:- Санал хураалт дууссаны дараа төслийг эцсийн хэлэлцүүлэгт бэлтгүүлэхээр Байнгын хороонд шилжүүлнэ. 
:
:'''''Гуравдугаар үе шатны ажиллагаа:''''' 
:- Байнгын хороо анхны хэлэлцүүлгээр шийдвэрлэсэн асуудлыг эх төсөлд тусгаж, эцсийн хэлэлцүүлэгт хэрхэн бэлтгэсэн талаар танилцуулга гаргана.
:- УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанаар төслийг эцсийн хэлэлцүүлэгт бэлтгэсэн талаар Байнгын хороо танилцуулна. Энэ үе шатанд Байнгын хорооноос дэгд заасан асуудлаар дахин санал хураалгахаар саналын томьёолол оруулж болно. 
:- УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанаар төслийн эцсийн хэлэлцүүлэг хийн, санал хураалт явуулж, төслийг бүхэлд нь батална. Хэрэв төслийг бүхэлд нь батлаагүй бол хууль санаачлагчид буцаах шийдвэр гаргана. 
:
:'''''Дөрөвдүгээр үе шатны ажиллагаа:'''''
:- Байнгын хороо эцсийн хэлэлцүүлгээр шийдвэрлэсэн асуудлыг тусгаж, хууль, УИХ-ын бусад шийдвэрийн эцсийн найруулгыг бэлтгэнэ.   
:- УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанд хууль, УИХ-ын бусад шийдвэрийн эцсийн найруулгыг танилцуулна. 
:- Хууль, УИХ-ын бусад шийдвэрийн эцсийн найруулгыг УИХ-д танилцуулснаас хойш УИХ-ын дарга ажлын 3 өдрийн дотор түүнд гарын үсэг зурж ёсчилно. 
:- Хууль, УИХ-ын бусад шийдвэрийг ёсчилсноос хойш 24 цагийн дотор Монгол Улсын Ерөнхийлөгчид илгээнэ. Ерөнхийлөгч хориг тавьсан бол тухайн асуудлыг хэлэлцэж шийдвэрлэнэ. 
:- Хууль, бусад шийдвэрийг “Төрийн мэдээлэл” эмхтгэлд нийтэлнэ.

== Улсын Бага Хурал, Улсын Их Хурлын Тамгын газар ==
Монгол Улсад анх 1990 онд хууль тогтоох, төрийн эрх барих дээд байгууллага буюу байнгын ажиллагаатай парламент болсон Улсын Бага Хурал байгуулагдсанаар парламентад хууль тогтоох бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэхэд нь бүх талын зөвлөгөө өгч, туслалцаа, үйлчилгээ үзүүлэх мэргэжсэн төрийн захиргааны байгууллага болох Тамгын газрын эхлэл тавигджээ.

БНМАУ-ын Бага Хурлын тухай хуулийн 27 дугаар зүйлийг үндэслэн Улсын Бага Хурлын даргын 1990 оны 09 дүгээр сарын 24-ний өдрийн 4 дүгээр захирамжаар Улсын Бага Хурлын гүйцэтгэх аппаратыг &quot;Тамгын газар&quot; хэмээн нэрлэж, Улсын Бага Хурлын Тамгын газрын бүтэц, орон тоо, дүрмийг Улсын Бага Хурлын дарга батлахаар заажээ.

БНМАУ-ын Бага Хурлаас 1992 оны 07 дугаар сарын 06-ны өдөр баталсан Монгол Улсын Их Хурлын тухай хуулийн 10 дугаар бүлгийн 57 дугаар зүйлд &quot;Улсын Их Хурал нь өөрийн гишүүд, Байнгын болон бусад хороон үйл ажиллагаанд мэргэжил, арга зүй, техник зохион байгуулалтын туслалцаа үзүүлэх үүрэг бүхий Тамгын газартай байна&quot; гэжээ. Тамгын газрыг Ерөнхий нарийн бичгийн дарга удирдахаар зохицуулсан байна.

Ийнхүү 1992 онд болсон Монгол Улсын Их Хурлын анхны сонгуулиас хойш өдгөө ардчилсан сонгуулийн үр дүнд байгуулагдсан Монгол Улсын байнгын ажиллагаатай долоо дахь парламент /2016-2020/ бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэн Монгол Улсын Үндсэн хууль, холбогдох бусад хууль тогтоомжийн хүрээнд үйл ажиллагаагаа явуулж байна. 

Өнгөрсөн хугацаанд төрийн эрх барих, хууль тогтоох дээд байгууллага - Монгол Улсын Их Хурлын үйл ажиллагааг тасралтгүй, хэвийн явуулах, Улсын Их Хурлаар хууль, тогтоолын төслийг хэлэлцэж батлах, Улсын Их Хурлын гишүүд бүрэн эрхийнхээ дагуу хууль санаачлах бүхий л үйл ажиллагаанд Улсын Их Хурлын Тамгын газрын зүгээс мэргэжил, арга зүй, техник, зохион байгуулалт, мэдээлэл судалгааны үйлчилгээ үзүүлж байна.

МОНГОЛ УЛСЫН БАЙНГЫН АЖИЛЛАГААТАЙ ПАРЛАМЕНТЫН ТАМГЫН ГАЗАР номыг [http://www.parliament.mn/news/parliament25/categories/3366/pages/24971 эндээс]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} уншина уу.

'''Үе үеийн Улсын Бага Хурал, Улсын Их Хурлын Тамгын газрын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга нар:'''
{| class=&quot;wikitable&quot;

|-
| 1. || [[Бяраагийн Чимид]], УБХ-ын нарийн бичгийн дарга, УБХ-ын Тамгын газрын дарга || 1990 - 1992
|-
| 2. || Намсрайн Ренчиндорж || 1992 - 1996
|-
| 3. || [[Логийн Цог]]|| 1996 - 1999
|-
| 4. || Баасангомбын Энэбиш || 1999 - 2001
|-
|5.
|Дааданхүүгийн Батбаатар
|2001-2003
|-
| 6. || [[Намсрайжавын Лувсанжав]]|| 2003 - 2008
|-
| 7. || Данзангийн Сандаг-Очир|| 2008.05.20 - 2008.09.25
|-
| 8. || [[Цэрэнхүүгийн Шаравдорж]]|| 2008.09.25 - 2012.11.08
|-
| 9. || [[Бямбадоржийн Болдбаатар]]|| 2012.11.08 - 2016.07.21
|-
|10. || Цэдэвийн Цолмон  || 2016.07.21 - 2019.05.09
|-
|11. || Лувсандоржийн Өлзийсайхан  || 2019.05.09 - 2023.11.30
|-
|12. || Дамдины Энхбат  || 2023.11.30 - 2024.07.09
|-
|13. || [[Барсүрэнгийн Баасандорж]]|| 2024.07.09 - 2025.11.29
|-
|14.
|Лувсандоржийн Өлзийсайхан
|2025.11.29 -
|}

Улсын Их Хурлын Тамгын газрын гол үйл ажиллагааг хуулийн төсөл боловсруулах, өргөн мэдүүлсэн хууль тогтоолын төслийн эхийг барих, хэлэлцэн батлуулах асуудлаар мэргэжил, арга зүйн туслалцаа үзүүлэх чиг үүрэг бүхий Хууль, эрх зүйн нэгжийн ажилтнууд эрхлэн гүйцэтгэдэг. 1990 онд байнгын ажиллагаатай анхны парламент ажиллаж эхэлснээс хойш анх Зөвлөгчдийн товчоо гэсэн нэртэйгээр Тамгын газрын бүтцэд ажиллаж эхэлсэн бол 1994 оноос Хуулийн хэлтэс, 2008 оноос Эрх зүй, хууль тогтоомжийн хэлтэс, 2013 оноос Хууль зүйн үйлчилгээний хэлтэс нэртэйгээр үйл ажиллагаа явуулж ирсэн бөгөөд 2020 онд шинэчлэн батлагдсан Монгол Улсын Их Хурлын тухай хууль, Монгол Улсын Их Хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай хуулиудад үүрэг, оролцоог нь илүү өргөтгөж өгсөнтэй холбоотойгоор Хууль, эрх зүйн газар болон өргөжин ажиллаж байна.

'''2020 оноос хойших Хууль, эрх зүйн газрын дарга нар:'''
{| class=&quot;wikitable&quot;

|-
| 1. || Эрдэнийн Түвшинжаргал || 2020 - 2021
|-
| 2. || Ганхуягийн Агар-Эрдэнэ || 2021 - 2023
|-
| 3. || Нэргүйн Мягмар || 2023 - 2024
|-
| 4. || Чулуунбаатарын Дондогмаа || 2024 - 2025
|-
|5.
|томилгоо хийгдээгүй байна (2025.10.05-ны байдлаар)
|2025 -
|}

== Цахим хуудас ==
* [http://www.parliament.mn/ Монгол Улсын Их Хурлын албан ёсны цахим хуудас]
* [https://web.archive.org/web/20141211044616/http://www.parliament.mn/who?type=3 Монгол Улсын Их Хурлын гишүүд 2016-2020]
*ВИДЕО: Төрийн ордны танилцуулгыг [https://www.youtube.com/watch?v=SfD0ui5xM3w эндээс] үзнэ үү.
*360&lt;sup&gt;0&lt;/sup&gt;: Төрийн ордны цахим хуудсаар аялаарай. [https://web.archive.org/web/20150710111151/http://tour.parliament.mn/ Эндээс] үзнэ үү.
*Гэрэл зураг түүх өгүүлнэ: Монгол Улсын Үндсэн хууль 1924, 1940, 1960, 1992. [http://www.parliament.mn/undsenhuuli/categories/3397/pages/25850 Эндээс]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} үзнэ үү.

== Эх сурвалж ==
&lt;references/&gt;
[[Ангилал:1992 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурал| ]]
[[Ангилал:Монголын улс төр]]
[[Ангилал:Монголын эрх зүй]]
[[Ангилал:Азийн парламент|Монгол Улсын Их Хурал]]
[[Ангилал:Парламент улс орноор|Монгол Улсын Их Хурал]]</text>
      <sha1>1sdswiza1mzyvnzdb5058pl2hswq1sz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пунсалмаагийн Очирбат</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2635</id>
    <revision>
      <id>855337</id>
      <parentid>835366</parentid>
      <timestamp>2026-05-02T17:02:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>855337</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17227" sha1="czh3upwodmdc3szo0yhhfk7hifrl8rp" xml:space="preserve">{{Инфобокс Ерөнхийлөгч
| нэр = Пунсалмаагийн Очирбат
| нэр нутгийн хэлээр =
| зураг = Очирбат Пунсалмаа.jpg
| зургийн хэмжээ =200px
| тайлбар = П.Очирбат. 2010-иад он.
| улс = {{flagcountry|MNG}}
| албан тушаал = [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]
| эхэлсэн огноо = 1990 оны 9 сарын 3
| дууссан огноо = 1997 оны 6 сарын 20
| дэд ерөнхийлөгч = [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]]&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(1990–1992)&lt;/small&gt;
| өмнөх = ''Албан тушаал үүссэн''
| дараах = [[Нацагийн Багабанди]]
| төрийн тэргүүн =1993 оны 3 дугаар сараас 1997 оны 6 дугаар сар
| албан тушаал1 = [[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хурлын]] Тэргүүлэгчдийн дарга
| эхэлсэн огноо1 = 1990 оны 3 сарын 21
| дууссан огноо1 = 1990 оны 9 сарын 3
| дараах1 = [[Гомбожавын Очирбат]]
| төрсөн огноо = 1942 оны 1 сарын 23
| төрсөн газар = [[Завхан]], [[БНМАУ]]
| нас барсан огноо ={{death date and age|2025|1|17|1942|1|23}} 
| нас барсан газар =[[Улаанбаатар]], [[Монгол Улс]] 
| хань =
| нам = [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (1993 он хүртэл)&lt;br&gt;[[Монголын Ардчилсан Нам]] (1993)
| гарын үсэг = 
|төгссөн сургууль=Ленинград хотын Уул уурхайн дээд сургууль}}
'''Пунсалмаагийн Очирбат'''  ([[1942]] оны 1-р сарын 23-нд буюу Морин жилийн өвлийн адаг сарын шинийн наймны өдөр [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Түдэвтэй сум|Түдэвтэй сумын]] Бунхантын хэмээх газар төрсөн- 2025 оны 1-р сарын 17-нд [[Улаанбаатар|Улаабаатар]] хотод нас барсан) Монголын улс төрийн зүтгэлтэн, [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Монгол Улсын анхны Ерөнхийлөгч]] байсан.

Ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байх 1990-1997 оны хугацаанд Монгол Улсын нутаг дэвсгэрийг цөмийн зэвсгээс ангид бүс болгох тухай НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн 47 дугаар чуулганд (1992 он) зарлан мэдэгдсэнийг баталгаажуулж, энэ саналыг цөмийн зэвсэгтэй, НҮБ-ын Аюулгүй Зөвлөлийн байнгын гишүүн гүрнүүд дэмжиж, манай статусыг хүндэтгэхээ албан ёсоор илэрхийлсэн нь Монгол Улсын хувьд аюулгүй байдлаа улс төрийн аргаар бататгах чухал алхам болсон.&lt;ref&gt;[http://www.academy.edu.mn/content/%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB-%D1%83%D0%BB%D1%81%D1%8B%D0%BD-%D0%B5%D1%80%D3%A9%D0%BD%D1%85%D0%B8%D0%B9%D0%BB%D3%A9%D0%B3%D1%87-%D0%BF-%D0%BE%D1%87%D0%B8%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD/ Шинэ толь №18, 1997 МОНГОЛ УЛСЫН ЕРӨНХИЙЛӨГЧ П.ОЧИРБАТЫН БҮРЭН ЭРХИЙН ХУГАЦААНЫ ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ МӨРИЙН ХӨТӨЛБӨРИЙН ХЭРЭГЖИЛТ]&lt;/ref&gt;

== Ажил мэргэжил, боловсрол ==
П.Очирбат [[1942]] оны 1-р сарын 23-нд [[Завхан]] аймгийн [[Түдэвтэй сум]]ын Бунхантын хэмээх газрын өвөлжөөнд төрсөн. 1951-1960 онд Улаанбаатар хотын VIII, арван жилийн XIV дунд сургуульд суралцан, 1960-1965 онд [[ЗХУ]]-ын [[Ленинград]] хотын Уул уурхайн дээд сургуулийг уул уурхайн ашиглалтын инженер мэргэжлээр төгссөн. [[Техникийн ухаан]]ы [[дэд эрдэмтэн]], [[Эдийн засгийн шинжлэх ухааны доктор]], [[профессор]].

П.Очирбат нь 1965-1967 онд Аж үйлдвэрийн яаманд мэргэжилтэн, 1967-1972 онд [[Шарын голын уурхай]]д ерөнхий инженер, 1972-1976 онд Түлш, эрчим хүчний үйлдвэр, геологийн яамны орлогч сайд, 1976-1985 онд Түлш, эрчим хүчний яамны сайд, 1985-1987 онд Гадаадтай эдийн засгийн талаар харилцах Улсын хорооны дарга, 1987-1990 онд Эдийн засгийн гадаад харилцаа, хангамжийн яамны сайдын албыг хашсан байна.  

1990 оны 3-р сарын 21-нээс 1990 оны 9-р сарын 3-ны өдөр хүртэлх хугацаанд [[БНМАУ]]-ын [[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хурлын]] Тэргүүлэгчдийн даргаар ажиллаж байсан. 

1990 оны 9-р сарын 3-наас 1992 оны 2-р сарын хүртэлх хугацаанд БНМАУ-ын Ерөнхийлөгч, Монгол Улсын Үндсэн хуулийн хавсралт хуулийн 2-р зүйлд заасны дагуу 1992 оны 2-р сарын 12-ноос 1993 онд [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] байсан.  

1993 оны Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн сонгуулиар ард түмнийхээ итгэлийг хүлээж 1997 оны 6 дугаар сар хүртэл Монгол Улсын анхны Ерөнхийлөгчөөр ажилласан байна. 1997 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуулиар [[МАХН]]-аас нэр дэвшсэн [[Нацагийн Багабанди]]д ялагдал хүлээж, дахин сонгогдож чадаагүй. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, 1997 оны 8 дугаар сараас &quot;Очирбат&quot; сангийн удирдах зөвлөлийн дарга, 2000 оноос Монгол Улсын [[ШУТИС]]-ийн &quot;Экологи-тогтвортой хөгжлийн төв&quot;-ийн захирлаар ажиллаж байв. 

П.Очирбат 2005 оны 9-р сарын 28-ны өдөр [[Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц]]ийн гишүүнээр томилогдон ажиллаж байсан. ШУА-ийн гишүүн, Академийн тэргүүлэгч гишүүний үүрэг хүлээдэг, дээрээс нь 2010 оноос уул уурхайн компани болох “Энержи ресурс”-ийн Удирдах зөвлөлийн гишүүний /1 жилд 24 мянган ам.доллар авдаг/ үүргийг давхар гүйцэтгэдэг байв.

== Баримтууд ==
* Монгол Улсын анхны ерөнхийлөгч. П.Очирбат 1961-1965 онд [[Ленинградын Уул уурхайн дээд сургууль|Ленинградын Уул уурхайн дээд сургуулийг]] уул уурхай ашиглалтын инженер мэргэжлээр төгссөн. Төгсөөд тун удалгүй Шарын голын уурхайн ерөнхий инженерээр ажиллаж, уурхайн амьдралыг арван хуруу шигээ мэддэг болж авъяаслаг зохион байгуулагч болохоо харуулжээ. Орлогч сайдаар ажилласан жилүүддээ Эрдэнэтийн зэс молибдений орд газрыг эзэмших техник, эдийн засгийн үндэслэлийг хийхэд гар бие оролцож, зохион байгуулан, Төвийн бүсийн нүүрсний хэрэгцээг хангах, Налайх, Шарын голын уурхайнуудыг өргөтгөх, Бага нуурын нүүрсний уурхайг байгуулах, орон нутагт нүүрсний уурхай нээх ажлыг зохион байгуулалцсан байна.
*Түлш, эрчим хүчний яамны сайдаар ажиллахдаа Өндөр хүчдэлийн цахилгаан дамжуулах шугам дэд станцын барилга байгуулалтын хамт иж бүрэн барих, Улаанбаатар III цахилгаан станцын өргөтгөлийг дуусгах, IV цахилгаан станцын зураг төслийг боловсруулж батлах, барьж эхлэх, Улаанбаатар хотын дулаан хангамжийн схемийг хийж батлуулах, дулаан шугам сүлжээг хөгжүүлэх шинээр барих, ЗХУ-ын эрчим хүчний системтэй зэрэгцээ ажиллагаанд орох зэрэг асуудлыг шийдвэрлэхэд хувь нэмрээ оруулсан ажээ.
*Тэрбээр Гадаад эдийн засгийн харилцааг удирдсан үедээ улс орнуудтай хамтын ажиллагааны үр ашгийн коэфицентыг нэмэгдүүлж, ЗХУ болон социалист бусад орнуудын хамтын ажиллагааг шинэ шатанд гаргах, Монгол Улсын Эдийн засгийг гадаад олон улсын байгууллага, өрнө, дорнын өндөр хөгжилтэй орнуудтай холбох боломжийг судалж хэрэгжүүлэх, гадаад эдийн засгийн харилцааны эрх зүйн үндсийг бүрдүүлэх талаар томоохон алхам хийжээ.
*Монгол Улсын хөгжлийн шинэ сонголтын үед АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн дарга, Монгол улсын Ерөнхийлөгчөөр сонгогдон хүчин зүтгэхдээ Монгол Улсын шинэ Үндсэн хуулийг (1992) боловсруулан батлуулах, уг хуулийн дагуу бүх ард түмнээр сонгогдсон анхны Ерөнхийлөгч болж, тус улсад эрх зүйт төр, ардчиллыг бэхжүүлэх, зах зээлийн эдийн засагт шилжих, гадаад бодлогыг нээлттэй болгох талаар их зүйл хийсэн билээ. Тэр бээр “Монгол Улсын хөгжлийн үзэл баримтлал” боловсруулж, богино хугацааны дотор АНУ-ын хоёр Ерөнхийлөгчтэй гурван ч удаа уулзаж, Монгол, Америкийн харилцааны зарчмыг дэлхий нийтэд зарлан, ОХУ, БНХАУ-тай найрсаг хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулсан байна. Тэрбээр техникийн ухааны доктор (Sc.D), профессор, академич хүн. 2005 оноос 2015 он хүртэл Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэцийн гишүүнээр хоёр удаа томилогдон ажилласан байна. 

== Шагнал, эрдмийн зэрэг цол ==
Пунсалмаагийн Очирбат нь 2005 оны 7 дугаар сарын 11-нд Монгол Улсын төрийн тэргүүн дээд шагнал [[Чингис хаан одон|&quot;Чингис хаан&quot; одон]]&lt;nowiki/&gt;г хүртсэн анхны төрийн зүтгэлтэн болсон.&lt;ref&gt;[https://www.montsame.mn/mn/read/208081 Чингис хаан одон хүртсэн эрхмүүд МОНЦАМЭ] [https://www.montsame.mn/mn/read/208081]&lt;/ref&gt; Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академийн Тэргүүлэгч гишүүн, академич цол хэргэмтэй.&lt;ref&gt;[http://www.mas.ac.mn/home/members Монгол Улсын ШУА-ын цахим хуудас]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

Тэрээр ЗСБНХУ-ын хүндэт уурхайчин, Зөвлөлтийн “Уурхайчны алдар” I,II,III зэргийн  одон, Эрчим хүчний хүндэт тэмдэг, Унгар Улсын хөдөлмөрийн гавъяаны одон, БНСУ-ын “Мү Гүн Хва” одон, АНУ-ын сайн дурынхны нийгэмлэгийн “Эрх чөлөөний бамбар”  одон болон бусад шагналыг хүртжээ.

Монгол Улсын Ерөнхийлөгч асан, Шинжлэх ухаан, технологийн их сургуулийн зөвлөх профессор, доктор, академич '''Пунсалмаагийн Очирбат'''ад '''“Уул уурхайн технологи, эдийн засаг, экологи”''' эрдэм судлалын цогц долоон боть бүтээлд  Монгол Улсын Төрийн шагнал/Соёрхол/ 2022 оны 7-р сард хүртээв.

== Туурвисан ном, бүтээл ==
Монгол Улсын анхны Ерөнхийлөгч, академич, Экологийн аюулгүй байдлын олон улсын академийн жинхэнэ гишүүн, Дэлхийн Уул уурхайн шинжлэх ухааны академийн тэргүүлэгч гишүүн, профессор П.Очирбат нь Монголын уул уурхайн салбарын өнөөгийн байдалд үнэлэлт өгч, хөгжлийн хэтийн төлөвийг тодорхойлсон: “Монгол Улсын эрдэс баялгийн хөгжлийн стратеги ба экологи”, “Үнэт эрдсийн цогцолборын хөгжлийн стратеги”, “Нүүрсний аж үйлдвэрийн хөгжлийн стратеги ба экологи”, “Ашигт малтмалын баяжуулалтын технологийн үндэс, уул уурхайн технологи, эдийн засаг, экологи” 7 боть, “Уул уурхайн эдийн засаг, бизнес, менежмент” 4 боть, “Оюу толгой: Эрт, эдүгээ, ирээдүй”, “Таван толгой: Өчигдөр, өнөөдөр, маргааш” зэрэг геологи, уул уурхайн мэргэжлийн асуудал дэвшүүлж, шийдвэрлэх арга замыг тодорхойлсон бие даасан болон хамтын томоохон бүтээлүүд, “Монгол Улсын Үндсэн хууль, хэрэгжилт, хяналт, судалгаа”, “Монголын Ардчиллын хөгжил”, “Тэнгэрийн цаг” зэрэг нийгэм-улстөрийн судалгаа, эрдэм шинжилгээний олон арван ном, товхимол, өгүүлэл, нийтлэл бичиж, уншигч түмний хүртээл болгожээ.

== Гэр бүл ==
Эхнэр Шаравын Цэвэлмаа, охин Элчин дипломат цолтой Очирбатын Очирмаа, охин Очирбатын Оюумаа. 

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

{{commonscat}}
{{s-start}}
{{Залгамжлал 
|өмнө         =байхгүй
|албан_тушаал =[[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]]
|он           =1990 оны 3 сарын 21 - 1997 оны 6 сарын 20
|дараа        =[[Нацагийн Багабанди]]
}}
{{end}}
{{Монголын төрийн тэргүүн}}

{{DEFAULTSORT:Очирбат, Пунсалмаагийн}}
[[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]]
[[Ангилал:БНМАУ-ын сайд]]
[[Ангилал:АИХ-ын тэргүүлэгчдийн дарга]]
[[Ангилал:Монголын сайд]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]]
[[Ангилал:Монголын Үндсэн Хуулийн Цэцийн гишүүн]]
[[Ангилал:Монголын Ардчилсан Намын гишүүн]]
[[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]]
[[Ангилал:Уул уурхайн инженер]]
[[Ангилал:Чингис хаан одон шагналтан]]
[[Ангилал:Санкт-Петербургийн Уул Уурхайн Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:Түдэвтэйн хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1942 онд төрсөн]]
[[Ангилал:2025 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>czh3upwodmdc3szo0yhhfk7hifrl8rp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855338</id>
      <parentid>855337</parentid>
      <timestamp>2026-05-02T17:08:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>855338</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16918" sha1="tbe605m07zsamo1lmnnfm3wm6oisj0m" xml:space="preserve">{{Төрийн зүтгэлтэн
| нэр = Пунсалмаагийн Очирбат
| зураг = Очирбат Пунсалмаа.jpg
| зургийн хэмжээ =200px
| тайлбар = П.Очирбат. 2010-иад он.
| улс = {{flagcountry|MNG}}
| алба = [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]
| эхэлсэн = 1990 оны 9 сарын 3
| дууссан = 1997 оны 6 сарын 20
| дэд ерөнхийлөгч = [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]]&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(1990–1992)&lt;/small&gt;
| өмнөх = ''Албан тушаал үүссэн''
| дараах = [[Нацагийн Багабанди]]
| төрийн тэргүүн =1993 оны 3 дугаар сараас 1997 оны 6 дугаар сар
| алба1 = [[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хурлын]] Тэргүүлэгчдийн дарга
| эхэлсэн1 = 1990 оны 3 сарын 21
| дууссан1 = 1990 оны 9 сарын 3
| дараах1 = [[Гомбожавын Очирбат]]
| төрсөн = 1942 оны 1 сарын 23
| төрсөн газар = [[Завхан]], [[БНМАУ]]
| нас барсан огноо ={{death date and age|2025|1|17|1942|1|23}} 
| нас барсан газар =[[Улаанбаатар]], [[Монгол Улс]] 
| хань =
| нам = [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (1993 он хүртэл)&lt;br&gt;[[Монголын Ардчилсан Нам]] (1993)
| гарын үсэг = 
|төгссөн сургууль=Ленинград хотын Уул уурхайн дээд сургууль}}
'''Пунсалмаагийн Очирбат''' ([[1942]] оны 1-р сарын 23-нд [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Түдэвтэй сум]]анд төрсөн - 2025 оны 1-р сарын 17-нд [[Улаанбаатар]] хотод нас барсан) нь Монголын улс төрийн зүтгэлтэн, [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Монгол Улсын анхны Ерөнхийлөгч]] байсан юм.

Ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байх 1990-1997 оны хугацаанд Монгол Улсын нутаг дэвсгэрийг цөмийн зэвсгээс ангид бүс болгох тухай НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн 47 дугаар чуулганд (1992 он) зарлан мэдэгдсэнийг баталгаажуулж, энэ саналыг цөмийн зэвсэгтэй, НҮБ-ын Аюулгүй Зөвлөлийн байнгын гишүүн гүрнүүд дэмжиж, манай статусыг хүндэтгэхээ албан ёсоор илэрхийлсэн нь Монгол Улсын хувьд аюулгүй байдлаа улс төрийн аргаар бататгах чухал алхам болсон.&lt;ref&gt;[http://www.academy.edu.mn/content/%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB-%D1%83%D0%BB%D1%81%D1%8B%D0%BD-%D0%B5%D1%80%D3%A9%D0%BD%D1%85%D0%B8%D0%B9%D0%BB%D3%A9%D0%B3%D1%87-%D0%BF-%D0%BE%D1%87%D0%B8%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD/ Шинэ толь №18, 1997 МОНГОЛ УЛСЫН ЕРӨНХИЙЛӨГЧ П.ОЧИРБАТЫН БҮРЭН ЭРХИЙН ХУГАЦААНЫ ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ МӨРИЙН ХӨТӨЛБӨРИЙН ХЭРЭГЖИЛТ]&lt;/ref&gt;

== Ажил мэргэжил, боловсрол ==
П.Очирбат [[1942]] оны 1-р сарын 23-нд [[Завхан]] аймгийн [[Түдэвтэй сум]]ын Бунхантын хэмээх газрын өвөлжөөнд төрсөн. 1951-1960 онд Улаанбаатар хотын VIII, арван жилийн XIV дунд сургуульд суралцан, 1960-1965 онд [[ЗХУ]]-ын [[Ленинград]] хотын Уул уурхайн дээд сургуулийг уул уурхайн ашиглалтын инженер мэргэжлээр төгссөн. [[Техникийн ухаан]]ы [[дэд эрдэмтэн]], [[Эдийн засгийн шинжлэх ухааны доктор]], [[профессор]].

П.Очирбат нь 1965-1967 онд Аж үйлдвэрийн яаманд мэргэжилтэн, 1967-1972 онд [[Шарын голын уурхай]]д ерөнхий инженер, 1972-1976 онд Түлш, эрчим хүчний үйлдвэр, геологийн яамны орлогч сайд, 1976-1985 онд Түлш, эрчим хүчний яамны сайд, 1985-1987 онд Гадаадтай эдийн засгийн талаар харилцах Улсын хорооны дарга, 1987-1990 онд Эдийн засгийн гадаад харилцаа, хангамжийн яамны сайдын албыг хашсан байна.  

1990 оны 3-р сарын 21-нээс 1990 оны 9-р сарын 3-ны өдөр хүртэлх хугацаанд [[БНМАУ]]-ын [[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хурлын]] Тэргүүлэгчдийн даргаар ажиллаж байсан. 

1990 оны 9-р сарын 3-наас 1992 оны 2-р сарын хүртэлх хугацаанд БНМАУ-ын Ерөнхийлөгч, Монгол Улсын Үндсэн хуулийн хавсралт хуулийн 2-р зүйлд заасны дагуу 1992 оны 2-р сарын 12-ноос 1993 онд [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] байсан.  

1993 оны Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн сонгуулиар ард түмнийхээ итгэлийг хүлээж 1997 оны 6 дугаар сар хүртэл Монгол Улсын анхны Ерөнхийлөгчөөр ажилласан байна. 1997 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуулиар [[МАХН]]-аас нэр дэвшсэн [[Нацагийн Багабанди]]д ялагдал хүлээж, дахин сонгогдож чадаагүй. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, 1997 оны 8 дугаар сараас &quot;Очирбат&quot; сангийн удирдах зөвлөлийн дарга, 2000 оноос Монгол Улсын [[ШУТИС]]-ийн &quot;Экологи-тогтвортой хөгжлийн төв&quot;-ийн захирлаар ажиллаж байв. 

П.Очирбат 2005 оны 9-р сарын 28-ны өдөр [[Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц]]ийн гишүүнээр томилогдон ажиллаж байсан. ШУА-ийн гишүүн, Академийн тэргүүлэгч гишүүний үүрэг хүлээдэг, дээрээс нь 2010 оноос уул уурхайн компани болох “Энержи ресурс”-ийн Удирдах зөвлөлийн гишүүний /1 жилд 24 мянган ам.доллар авдаг/ үүргийг давхар гүйцэтгэдэг байв.

== Баримтууд ==
* Монгол Улсын анхны ерөнхийлөгч. П.Очирбат 1961-1965 онд [[Ленинградын Уул уурхайн дээд сургууль|Ленинградын Уул уурхайн дээд сургуулийг]] уул уурхай ашиглалтын инженер мэргэжлээр төгссөн. Төгсөөд тун удалгүй Шарын голын уурхайн ерөнхий инженерээр ажиллаж, уурхайн амьдралыг арван хуруу шигээ мэддэг болж авъяаслаг зохион байгуулагч болохоо харуулжээ. Орлогч сайдаар ажилласан жилүүддээ Эрдэнэтийн зэс молибдений орд газрыг эзэмших техник, эдийн засгийн үндэслэлийг хийхэд гар бие оролцож, зохион байгуулан, Төвийн бүсийн нүүрсний хэрэгцээг хангах, Налайх, Шарын голын уурхайнуудыг өргөтгөх, Бага нуурын нүүрсний уурхайг байгуулах, орон нутагт нүүрсний уурхай нээх ажлыг зохион байгуулалцсан байна.
*Түлш, эрчим хүчний яамны сайдаар ажиллахдаа Өндөр хүчдэлийн цахилгаан дамжуулах шугам дэд станцын барилга байгуулалтын хамт иж бүрэн барих, Улаанбаатар III цахилгаан станцын өргөтгөлийг дуусгах, IV цахилгаан станцын зураг төслийг боловсруулж батлах, барьж эхлэх, Улаанбаатар хотын дулаан хангамжийн схемийг хийж батлуулах, дулаан шугам сүлжээг хөгжүүлэх шинээр барих, ЗХУ-ын эрчим хүчний системтэй зэрэгцээ ажиллагаанд орох зэрэг асуудлыг шийдвэрлэхэд хувь нэмрээ оруулсан ажээ.
*Тэрбээр Гадаад эдийн засгийн харилцааг удирдсан үедээ улс орнуудтай хамтын ажиллагааны үр ашгийн коэфицентыг нэмэгдүүлж, ЗХУ болон социалист бусад орнуудын хамтын ажиллагааг шинэ шатанд гаргах, Монгол Улсын Эдийн засгийг гадаад олон улсын байгууллага, өрнө, дорнын өндөр хөгжилтэй орнуудтай холбох боломжийг судалж хэрэгжүүлэх, гадаад эдийн засгийн харилцааны эрх зүйн үндсийг бүрдүүлэх талаар томоохон алхам хийжээ.
*Монгол Улсын хөгжлийн шинэ сонголтын үед АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн дарга, Монгол улсын Ерөнхийлөгчөөр сонгогдон хүчин зүтгэхдээ Монгол Улсын шинэ Үндсэн хуулийг (1992) боловсруулан батлуулах, уг хуулийн дагуу бүх ард түмнээр сонгогдсон анхны Ерөнхийлөгч болж, тус улсад эрх зүйт төр, ардчиллыг бэхжүүлэх, зах зээлийн эдийн засагт шилжих, гадаад бодлогыг нээлттэй болгох талаар их зүйл хийсэн билээ. Тэр бээр “Монгол Улсын хөгжлийн үзэл баримтлал” боловсруулж, богино хугацааны дотор АНУ-ын хоёр Ерөнхийлөгчтэй гурван ч удаа уулзаж, Монгол, Америкийн харилцааны зарчмыг дэлхий нийтэд зарлан, ОХУ, БНХАУ-тай найрсаг хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулсан байна. Тэрбээр техникийн ухааны доктор (Sc.D), профессор, академич хүн. 2005 оноос 2015 он хүртэл Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэцийн гишүүнээр хоёр удаа томилогдон ажилласан байна. 

== Шагнал, эрдмийн зэрэг цол ==
Пунсалмаагийн Очирбат нь 2005 оны 7 дугаар сарын 11-нд Монгол Улсын төрийн тэргүүн дээд шагнал [[Чингис хаан одон|&quot;Чингис хаан&quot; одон]]&lt;nowiki/&gt;г хүртсэн анхны төрийн зүтгэлтэн болсон.&lt;ref&gt;[https://www.montsame.mn/mn/read/208081 Чингис хаан одон хүртсэн эрхмүүд МОНЦАМЭ] [https://www.montsame.mn/mn/read/208081]&lt;/ref&gt; Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академийн Тэргүүлэгч гишүүн, академич цол хэргэмтэй.&lt;ref&gt;[http://www.mas.ac.mn/home/members Монгол Улсын ШУА-ын цахим хуудас]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

Тэрээр ЗСБНХУ-ын хүндэт уурхайчин, Зөвлөлтийн “Уурхайчны алдар” I,II,III зэргийн  одон, Эрчим хүчний хүндэт тэмдэг, Унгар Улсын хөдөлмөрийн гавъяаны одон, БНСУ-ын “Мү Гүн Хва” одон, АНУ-ын сайн дурынхны нийгэмлэгийн “Эрх чөлөөний бамбар”  одон болон бусад шагналыг хүртжээ.

Монгол Улсын Ерөнхийлөгч асан, Шинжлэх ухаан, технологийн их сургуулийн зөвлөх профессор, доктор, академич '''Пунсалмаагийн Очирбат'''ад '''“Уул уурхайн технологи, эдийн засаг, экологи”''' эрдэм судлалын цогц долоон боть бүтээлд  Монгол Улсын Төрийн шагнал/Соёрхол/ 2022 оны 7-р сард хүртээв.

== Туурвисан ном, бүтээл ==
Монгол Улсын анхны Ерөнхийлөгч, академич, Экологийн аюулгүй байдлын олон улсын академийн жинхэнэ гишүүн, Дэлхийн Уул уурхайн шинжлэх ухааны академийн тэргүүлэгч гишүүн, профессор П.Очирбат нь Монголын уул уурхайн салбарын өнөөгийн байдалд үнэлэлт өгч, хөгжлийн хэтийн төлөвийг тодорхойлсон: “Монгол Улсын эрдэс баялгийн хөгжлийн стратеги ба экологи”, “Үнэт эрдсийн цогцолборын хөгжлийн стратеги”, “Нүүрсний аж үйлдвэрийн хөгжлийн стратеги ба экологи”, “Ашигт малтмалын баяжуулалтын технологийн үндэс, уул уурхайн технологи, эдийн засаг, экологи” 7 боть, “Уул уурхайн эдийн засаг, бизнес, менежмент” 4 боть, “Оюу толгой: Эрт, эдүгээ, ирээдүй”, “Таван толгой: Өчигдөр, өнөөдөр, маргааш” зэрэг геологи, уул уурхайн мэргэжлийн асуудал дэвшүүлж, шийдвэрлэх арга замыг тодорхойлсон бие даасан болон хамтын томоохон бүтээлүүд, “Монгол Улсын Үндсэн хууль, хэрэгжилт, хяналт, судалгаа”, “Монголын Ардчиллын хөгжил”, “Тэнгэрийн цаг” зэрэг нийгэм-улстөрийн судалгаа, эрдэм шинжилгээний олон арван ном, товхимол, өгүүлэл, нийтлэл бичиж, уншигч түмний хүртээл болгожээ.

== Гэр бүл ==
Эхнэр Шаравын Цэвэлмаа, охин Элчин дипломат цолтой Очирбатын Очирмаа, охин Очирбатын Оюумаа. 

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

{{commonscat}}
{{s-start}}
{{Залгамжлал 
|өмнө         =байхгүй
|албан_тушаал =[[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]]
|он           =1990 оны 3 сарын 21 - 1997 оны 6 сарын 20
|дараа        =[[Нацагийн Багабанди]]
}}
{{end}}
{{Монголын төрийн тэргүүн}}

{{DEFAULTSORT:Очирбат, Пунсалмаагийн}}
[[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]]
[[Ангилал:БНМАУ-ын сайд]]
[[Ангилал:АИХ-ын тэргүүлэгчдийн дарга]]
[[Ангилал:Монголын сайд]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]]
[[Ангилал:Монголын Үндсэн Хуулийн Цэцийн гишүүн]]
[[Ангилал:Монголын Ардчилсан Намын гишүүн]]
[[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]]
[[Ангилал:Уул уурхайн инженер]]
[[Ангилал:Чингис хаан одон шагналтан]]
[[Ангилал:Санкт-Петербургийн Уул Уурхайн Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:Түдэвтэйн хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1942 онд төрсөн]]
[[Ангилал:2025 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>tbe605m07zsamo1lmnnfm3wm6oisj0m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855339</id>
      <parentid>855338</parentid>
      <timestamp>2026-05-02T17:23:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>855339</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17214" sha1="ly073i44o50ieryu67gev4er1g9zrm7" xml:space="preserve">{{Төрийн зүтгэлтэн
| овогнэр = Пунсалмаагийн Очирбат
| зураг = Очирбат Пунсалмаа.jpg
| тайлбар = П.Очирбат. 2010-иад он.
| алба1 = {{flagicon|Монгол}} [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Монгол Улсын 1 дэх Ерөнхийлөгч]]
| ээлж1 = 1992 оны 2 сарын 12 – 1997 оны 6 сарын 20
| өмнөх1 = ''Албан тушаал үүссэн''
| дараах1 = [[Нацагийн Багабанди]]
| алба2 = {{flagicon|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс}} [[БНМАУ]]-ын Ерөнхийлөгч
| ээлж2 = 1990 оны 9 сарын 3 – 1992 оны 2 сарын 12
| дэдерөнхийлөгч2 = [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]]&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(1990–1992)&lt;/small&gt;
| өмнөх2 = ''Албан тушаал үүссэн''
| дараах2 = ''Албан тушаал татан буугдсан''
| алба3 = {{flagicon|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс}} [[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хурлын]] Тэргүүлэгчдийн дарга
| ээлж3 = 1990 оны 3 сарын 21 – 1990 оны 9 сарын 3
| өмнөх3 =
| дараах3 = [[Гомбожавын Очирбат]]
| төрсөногноо = 1942 оны 1 сарын 23
| төрсөнгазар = [[Завхан]], [[БНМАУ]]
| өнгөрсөногноо ={{death date and age|2025|1|17|1942|1|23}} 
| өнгөрсөнгазар =[[Улаанбаатар]], [[Монгол Улс]] 
| хань =
| намэвсэл = [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (1993 он хүртэл)&lt;br&gt;[[Монголын Ардчилсан Нам]] (1993)
| гарын үсэг = 
| улсорон = {{MGL3}}
| сургууль =Ленинград хотын Уул уурхайн дээд сургууль}}

'''Пунсалмаагийн Очирбат''' ([[1942]] оны 1-р сарын 23-нд [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Түдэвтэй сум]]анд төрсөн - 2025 оны 1-р сарын 17-нд [[Улаанбаатар]] хотод нас барсан) нь Монголын улс төрийн зүтгэлтэн, [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Монгол Улсын анхны Ерөнхийлөгч]] байсан юм.

Ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байх 1990-1997 оны хугацаанд Монгол Улсын нутаг дэвсгэрийг цөмийн зэвсгээс ангид бүс болгох тухай НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн 47 дугаар чуулганд (1992 он) зарлан мэдэгдсэнийг баталгаажуулж, энэ саналыг цөмийн зэвсэгтэй, НҮБ-ын Аюулгүй Зөвлөлийн байнгын гишүүн гүрнүүд дэмжиж, манай статусыг хүндэтгэхээ албан ёсоор илэрхийлсэн нь Монгол Улсын хувьд аюулгүй байдлаа улс төрийн аргаар бататгах чухал алхам болсон.&lt;ref&gt;[http://www.academy.edu.mn/content/%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB-%D1%83%D0%BB%D1%81%D1%8B%D0%BD-%D0%B5%D1%80%D3%A9%D0%BD%D1%85%D0%B8%D0%B9%D0%BB%D3%A9%D0%B3%D1%87-%D0%BF-%D0%BE%D1%87%D0%B8%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD/ Шинэ толь №18, 1997 МОНГОЛ УЛСЫН ЕРӨНХИЙЛӨГЧ П.ОЧИРБАТЫН БҮРЭН ЭРХИЙН ХУГАЦААНЫ ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ МӨРИЙН ХӨТӨЛБӨРИЙН ХЭРЭГЖИЛТ]&lt;/ref&gt;

== Ажил мэргэжил, боловсрол ==
П.Очирбат [[1942]] оны 1-р сарын 23-нд [[Завхан]] аймгийн [[Түдэвтэй сум]]ын Бунхантын хэмээх газрын өвөлжөөнд төрсөн. 1951-1960 онд Улаанбаатар хотын VIII, арван жилийн XIV дунд сургуульд суралцан, 1960-1965 онд [[ЗХУ]]-ын [[Ленинград]] хотын Уул уурхайн дээд сургуулийг уул уурхайн ашиглалтын инженер мэргэжлээр төгссөн. [[Техникийн ухаан]]ы [[дэд эрдэмтэн]], [[Эдийн засгийн шинжлэх ухааны доктор]], [[профессор]].

П.Очирбат нь 1965-1967 онд Аж үйлдвэрийн яаманд мэргэжилтэн, 1967-1972 онд [[Шарын голын уурхай]]д ерөнхий инженер, 1972-1976 онд Түлш, эрчим хүчний үйлдвэр, геологийн яамны орлогч сайд, 1976-1985 онд Түлш, эрчим хүчний яамны сайд, 1985-1987 онд Гадаадтай эдийн засгийн талаар харилцах Улсын хорооны дарга, 1987-1990 онд Эдийн засгийн гадаад харилцаа, хангамжийн яамны сайдын албыг хашсан байна.  

1990 оны 3-р сарын 21-нээс 1990 оны 9-р сарын 3-ны өдөр хүртэлх хугацаанд [[БНМАУ]]-ын [[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хурлын]] Тэргүүлэгчдийн даргаар ажиллаж байсан. 

1990 оны 9-р сарын 3-наас 1992 оны 2-р сарын хүртэлх хугацаанд БНМАУ-ын Ерөнхийлөгч, Монгол Улсын Үндсэн хуулийн хавсралт хуулийн 2-р зүйлд заасны дагуу 1992 оны 2-р сарын 12-ноос 1993 онд [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] байсан.  

1993 оны Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн сонгуулиар ард түмнийхээ итгэлийг хүлээж 1997 оны 6 дугаар сар хүртэл Монгол Улсын анхны Ерөнхийлөгчөөр ажилласан байна. 1997 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуулиар [[МАХН]]-аас нэр дэвшсэн [[Нацагийн Багабанди]]д ялагдал хүлээж, дахин сонгогдож чадаагүй. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, 1997 оны 8 дугаар сараас &quot;Очирбат&quot; сангийн удирдах зөвлөлийн дарга, 2000 оноос Монгол Улсын [[ШУТИС]]-ийн &quot;Экологи-тогтвортой хөгжлийн төв&quot;-ийн захирлаар ажиллаж байв. 

П.Очирбат 2005 оны 9-р сарын 28-ны өдөр [[Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц]]ийн гишүүнээр томилогдон ажиллаж байсан. ШУА-ийн гишүүн, Академийн тэргүүлэгч гишүүний үүрэг хүлээдэг, дээрээс нь 2010 оноос уул уурхайн компани болох “Энержи ресурс”-ийн Удирдах зөвлөлийн гишүүний /1 жилд 24 мянган ам.доллар авдаг/ үүргийг давхар гүйцэтгэдэг байв.

== Баримтууд ==
* Монгол Улсын анхны ерөнхийлөгч. П.Очирбат 1961-1965 онд [[Ленинградын Уул уурхайн дээд сургууль|Ленинградын Уул уурхайн дээд сургуулийг]] уул уурхай ашиглалтын инженер мэргэжлээр төгссөн. Төгсөөд тун удалгүй Шарын голын уурхайн ерөнхий инженерээр ажиллаж, уурхайн амьдралыг арван хуруу шигээ мэддэг болж авъяаслаг зохион байгуулагч болохоо харуулжээ. Орлогч сайдаар ажилласан жилүүддээ Эрдэнэтийн зэс молибдений орд газрыг эзэмших техник, эдийн засгийн үндэслэлийг хийхэд гар бие оролцож, зохион байгуулан, Төвийн бүсийн нүүрсний хэрэгцээг хангах, Налайх, Шарын голын уурхайнуудыг өргөтгөх, Бага нуурын нүүрсний уурхайг байгуулах, орон нутагт нүүрсний уурхай нээх ажлыг зохион байгуулалцсан байна.
*Түлш, эрчим хүчний яамны сайдаар ажиллахдаа Өндөр хүчдэлийн цахилгаан дамжуулах шугам дэд станцын барилга байгуулалтын хамт иж бүрэн барих, Улаанбаатар III цахилгаан станцын өргөтгөлийг дуусгах, IV цахилгаан станцын зураг төслийг боловсруулж батлах, барьж эхлэх, Улаанбаатар хотын дулаан хангамжийн схемийг хийж батлуулах, дулаан шугам сүлжээг хөгжүүлэх шинээр барих, ЗХУ-ын эрчим хүчний системтэй зэрэгцээ ажиллагаанд орох зэрэг асуудлыг шийдвэрлэхэд хувь нэмрээ оруулсан ажээ.
*Тэрбээр Гадаад эдийн засгийн харилцааг удирдсан үедээ улс орнуудтай хамтын ажиллагааны үр ашгийн коэфицентыг нэмэгдүүлж, ЗХУ болон социалист бусад орнуудын хамтын ажиллагааг шинэ шатанд гаргах, Монгол Улсын Эдийн засгийг гадаад олон улсын байгууллага, өрнө, дорнын өндөр хөгжилтэй орнуудтай холбох боломжийг судалж хэрэгжүүлэх, гадаад эдийн засгийн харилцааны эрх зүйн үндсийг бүрдүүлэх талаар томоохон алхам хийжээ.
*Монгол Улсын хөгжлийн шинэ сонголтын үед АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн дарга, Монгол улсын Ерөнхийлөгчөөр сонгогдон хүчин зүтгэхдээ Монгол Улсын шинэ Үндсэн хуулийг (1992) боловсруулан батлуулах, уг хуулийн дагуу бүх ард түмнээр сонгогдсон анхны Ерөнхийлөгч болж, тус улсад эрх зүйт төр, ардчиллыг бэхжүүлэх, зах зээлийн эдийн засагт шилжих, гадаад бодлогыг нээлттэй болгох талаар их зүйл хийсэн билээ. Тэр бээр “Монгол Улсын хөгжлийн үзэл баримтлал” боловсруулж, богино хугацааны дотор АНУ-ын хоёр Ерөнхийлөгчтэй гурван ч удаа уулзаж, Монгол, Америкийн харилцааны зарчмыг дэлхий нийтэд зарлан, ОХУ, БНХАУ-тай найрсаг хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулсан байна. Тэрбээр техникийн ухааны доктор (Sc.D), профессор, академич хүн. 2005 оноос 2015 он хүртэл Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэцийн гишүүнээр хоёр удаа томилогдон ажилласан байна. 

== Шагнал, эрдмийн зэрэг цол ==
Пунсалмаагийн Очирбат нь 2005 оны 7 дугаар сарын 11-нд Монгол Улсын төрийн тэргүүн дээд шагнал [[Чингис хаан одон|&quot;Чингис хаан&quot; одон]]&lt;nowiki/&gt;г хүртсэн анхны төрийн зүтгэлтэн болсон.&lt;ref&gt;[https://www.montsame.mn/mn/read/208081 Чингис хаан одон хүртсэн эрхмүүд МОНЦАМЭ] [https://www.montsame.mn/mn/read/208081]&lt;/ref&gt; Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академийн Тэргүүлэгч гишүүн, академич цол хэргэмтэй.&lt;ref&gt;[http://www.mas.ac.mn/home/members Монгол Улсын ШУА-ын цахим хуудас]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

Тэрээр ЗСБНХУ-ын хүндэт уурхайчин, Зөвлөлтийн “Уурхайчны алдар” I,II,III зэргийн  одон, Эрчим хүчний хүндэт тэмдэг, Унгар Улсын хөдөлмөрийн гавъяаны одон, БНСУ-ын “Мү Гүн Хва” одон, АНУ-ын сайн дурынхны нийгэмлэгийн “Эрх чөлөөний бамбар”  одон болон бусад шагналыг хүртжээ.

Монгол Улсын Ерөнхийлөгч асан, Шинжлэх ухаан, технологийн их сургуулийн зөвлөх профессор, доктор, академич '''Пунсалмаагийн Очирбат'''ад '''“Уул уурхайн технологи, эдийн засаг, экологи”''' эрдэм судлалын цогц долоон боть бүтээлд  Монгол Улсын Төрийн шагнал/Соёрхол/ 2022 оны 7-р сард хүртээв.

== Туурвисан ном, бүтээл ==
Монгол Улсын анхны Ерөнхийлөгч, академич, Экологийн аюулгүй байдлын олон улсын академийн жинхэнэ гишүүн, Дэлхийн Уул уурхайн шинжлэх ухааны академийн тэргүүлэгч гишүүн, профессор П.Очирбат нь Монголын уул уурхайн салбарын өнөөгийн байдалд үнэлэлт өгч, хөгжлийн хэтийн төлөвийг тодорхойлсон: “Монгол Улсын эрдэс баялгийн хөгжлийн стратеги ба экологи”, “Үнэт эрдсийн цогцолборын хөгжлийн стратеги”, “Нүүрсний аж үйлдвэрийн хөгжлийн стратеги ба экологи”, “Ашигт малтмалын баяжуулалтын технологийн үндэс, уул уурхайн технологи, эдийн засаг, экологи” 7 боть, “Уул уурхайн эдийн засаг, бизнес, менежмент” 4 боть, “Оюу толгой: Эрт, эдүгээ, ирээдүй”, “Таван толгой: Өчигдөр, өнөөдөр, маргааш” зэрэг геологи, уул уурхайн мэргэжлийн асуудал дэвшүүлж, шийдвэрлэх арга замыг тодорхойлсон бие даасан болон хамтын томоохон бүтээлүүд, “Монгол Улсын Үндсэн хууль, хэрэгжилт, хяналт, судалгаа”, “Монголын Ардчиллын хөгжил”, “Тэнгэрийн цаг” зэрэг нийгэм-улстөрийн судалгаа, эрдэм шинжилгээний олон арван ном, товхимол, өгүүлэл, нийтлэл бичиж, уншигч түмний хүртээл болгожээ.

== Гэр бүл ==
Эхнэр Шаравын Цэвэлмаа, охин Элчин дипломат цолтой Очирбатын Очирмаа, охин Очирбатын Оюумаа. 

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

{{commonscat}}
{{s-start}}
{{Залгамжлал 
|өмнө         =байхгүй
|албан_тушаал =[[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]]
|он           =1990 оны 3 сарын 21 - 1997 оны 6 сарын 20
|дараа        =[[Нацагийн Багабанди]]
}}
{{end}}
{{Монголын төрийн тэргүүн}}

{{DEFAULTSORT:Очирбат, Пунсалмаагийн}}
[[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]]
[[Ангилал:БНМАУ-ын сайд]]
[[Ангилал:АИХ-ын тэргүүлэгчдийн дарга]]
[[Ангилал:Монголын сайд]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]]
[[Ангилал:Монголын Үндсэн Хуулийн Цэцийн гишүүн]]
[[Ангилал:Монголын Ардчилсан Намын гишүүн]]
[[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]]
[[Ангилал:Уул уурхайн инженер]]
[[Ангилал:Чингис хаан одон шагналтан]]
[[Ангилал:Санкт-Петербургийн Уул Уурхайн Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:Түдэвтэйн хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1942 онд төрсөн]]
[[Ангилал:2025 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>ly073i44o50ieryu67gev4er1g9zrm7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855340</id>
      <parentid>855339</parentid>
      <timestamp>2026-05-02T17:24:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>855340</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17246" sha1="i6qo5g8iiopnegm5qr4054py9mq5pe5" xml:space="preserve">{{Төрийн зүтгэлтэн
| овогнэр = Пунсалмаагийн Очирбат
| зураг = Очирбат Пунсалмаа.jpg
| тайлбар = П.Очирбат. 2010-иад он.
| алба1 = {{flagicon|Монгол}} [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Монгол Улсын 1 дэх Ерөнхийлөгч]]
| ээлж1 = 1992 оны 2 сарын 12 – 1997 оны 6 сарын 20
| өмнөх1 = ''Албан тушаал үүссэн''
| дараах1 = [[Нацагийн Багабанди]]
| алба2 = {{flagicon|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс}} [[БНМАУ]]-ын Ерөнхийлөгч
| ээлж2 = 1990 оны 9 сарын 3 – 1992 оны 2 сарын 12
| дэдерөнхийлөгч2 = [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]]&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(1990–1992)&lt;/small&gt;
| өмнөх2 = ''Албан тушаал үүссэн''
| дараах2 = ''Албан тушаал татан буугдсан''
| алба3 = {{flagicon|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс}} [[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хурлын]] Тэргүүлэгчдийн дарга
| ээлж3 = 1990 оны 3 сарын 21 – 1990 оны 9 сарын 3
| өмнөх3 = [[Жамбын Батмөнх]]
| дараах3 = [[Гомбожавын Очирбат]]
| төрсөногноо = 1942 оны 1 сарын 23
| төрсөнгазар = [[Завхан]], [[БНМАУ]]
| өнгөрсөногноо ={{death date and age|2025|1|17|1942|1|23}} 
| өнгөрсөнгазар =[[Улаанбаатар]], [[Монгол Улс]] 
| хань =
| намэвсэл = [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (1993 он хүртэл)&lt;br&gt;[[Монголын Ардчилсан Нам]] (1993)
| гарын үсэг = 
| улсорон = {{MGL3}}
| сургууль =Ленинград хотын Уул уурхайн дээд сургууль}}

'''Пунсалмаагийн Очирбат''' ([[1942]] оны 1-р сарын 23-нд [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Түдэвтэй сум]]анд төрсөн - 2025 оны 1-р сарын 17-нд [[Улаанбаатар]] хотод нас барсан) нь Монголын улс төрийн зүтгэлтэн, [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Монгол Улсын анхны Ерөнхийлөгч]] байсан юм.

Ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байх 1990-1997 оны хугацаанд Монгол Улсын нутаг дэвсгэрийг цөмийн зэвсгээс ангид бүс болгох тухай НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн 47 дугаар чуулганд (1992 он) зарлан мэдэгдсэнийг баталгаажуулж, энэ саналыг цөмийн зэвсэгтэй, НҮБ-ын Аюулгүй Зөвлөлийн байнгын гишүүн гүрнүүд дэмжиж, манай статусыг хүндэтгэхээ албан ёсоор илэрхийлсэн нь Монгол Улсын хувьд аюулгүй байдлаа улс төрийн аргаар бататгах чухал алхам болсон.&lt;ref&gt;[http://www.academy.edu.mn/content/%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB-%D1%83%D0%BB%D1%81%D1%8B%D0%BD-%D0%B5%D1%80%D3%A9%D0%BD%D1%85%D0%B8%D0%B9%D0%BB%D3%A9%D0%B3%D1%87-%D0%BF-%D0%BE%D1%87%D0%B8%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD/ Шинэ толь №18, 1997 МОНГОЛ УЛСЫН ЕРӨНХИЙЛӨГЧ П.ОЧИРБАТЫН БҮРЭН ЭРХИЙН ХУГАЦААНЫ ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ МӨРИЙН ХӨТӨЛБӨРИЙН ХЭРЭГЖИЛТ]&lt;/ref&gt;

== Ажил мэргэжил, боловсрол ==
П.Очирбат [[1942]] оны 1-р сарын 23-нд [[Завхан]] аймгийн [[Түдэвтэй сум]]ын Бунхантын хэмээх газрын өвөлжөөнд төрсөн. 1951-1960 онд Улаанбаатар хотын VIII, арван жилийн XIV дунд сургуульд суралцан, 1960-1965 онд [[ЗХУ]]-ын [[Ленинград]] хотын Уул уурхайн дээд сургуулийг уул уурхайн ашиглалтын инженер мэргэжлээр төгссөн. [[Техникийн ухаан]]ы [[дэд эрдэмтэн]], [[Эдийн засгийн шинжлэх ухааны доктор]], [[профессор]].

П.Очирбат нь 1965-1967 онд Аж үйлдвэрийн яаманд мэргэжилтэн, 1967-1972 онд [[Шарын голын уурхай]]д ерөнхий инженер, 1972-1976 онд Түлш, эрчим хүчний үйлдвэр, геологийн яамны орлогч сайд, 1976-1985 онд Түлш, эрчим хүчний яамны сайд, 1985-1987 онд Гадаадтай эдийн засгийн талаар харилцах Улсын хорооны дарга, 1987-1990 онд Эдийн засгийн гадаад харилцаа, хангамжийн яамны сайдын албыг хашсан байна.  

1990 оны 3-р сарын 21-нээс 1990 оны 9-р сарын 3-ны өдөр хүртэлх хугацаанд [[БНМАУ]]-ын [[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хурлын]] Тэргүүлэгчдийн даргаар ажиллаж байсан. 

1990 оны 9-р сарын 3-наас 1992 оны 2-р сарын хүртэлх хугацаанд БНМАУ-ын Ерөнхийлөгч, Монгол Улсын Үндсэн хуулийн хавсралт хуулийн 2-р зүйлд заасны дагуу 1992 оны 2-р сарын 12-ноос 1993 онд [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] байсан.  

1993 оны Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн сонгуулиар ард түмнийхээ итгэлийг хүлээж 1997 оны 6 дугаар сар хүртэл Монгол Улсын анхны Ерөнхийлөгчөөр ажилласан байна. 1997 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуулиар [[МАХН]]-аас нэр дэвшсэн [[Нацагийн Багабанди]]д ялагдал хүлээж, дахин сонгогдож чадаагүй. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, 1997 оны 8 дугаар сараас &quot;Очирбат&quot; сангийн удирдах зөвлөлийн дарга, 2000 оноос Монгол Улсын [[ШУТИС]]-ийн &quot;Экологи-тогтвортой хөгжлийн төв&quot;-ийн захирлаар ажиллаж байв. 

П.Очирбат 2005 оны 9-р сарын 28-ны өдөр [[Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц]]ийн гишүүнээр томилогдон ажиллаж байсан. ШУА-ийн гишүүн, Академийн тэргүүлэгч гишүүний үүрэг хүлээдэг, дээрээс нь 2010 оноос уул уурхайн компани болох “Энержи ресурс”-ийн Удирдах зөвлөлийн гишүүний /1 жилд 24 мянган ам.доллар авдаг/ үүргийг давхар гүйцэтгэдэг байв.

== Баримтууд ==
* Монгол Улсын анхны ерөнхийлөгч. П.Очирбат 1961-1965 онд [[Ленинградын Уул уурхайн дээд сургууль|Ленинградын Уул уурхайн дээд сургуулийг]] уул уурхай ашиглалтын инженер мэргэжлээр төгссөн. Төгсөөд тун удалгүй Шарын голын уурхайн ерөнхий инженерээр ажиллаж, уурхайн амьдралыг арван хуруу шигээ мэддэг болж авъяаслаг зохион байгуулагч болохоо харуулжээ. Орлогч сайдаар ажилласан жилүүддээ Эрдэнэтийн зэс молибдений орд газрыг эзэмших техник, эдийн засгийн үндэслэлийг хийхэд гар бие оролцож, зохион байгуулан, Төвийн бүсийн нүүрсний хэрэгцээг хангах, Налайх, Шарын голын уурхайнуудыг өргөтгөх, Бага нуурын нүүрсний уурхайг байгуулах, орон нутагт нүүрсний уурхай нээх ажлыг зохион байгуулалцсан байна.
*Түлш, эрчим хүчний яамны сайдаар ажиллахдаа Өндөр хүчдэлийн цахилгаан дамжуулах шугам дэд станцын барилга байгуулалтын хамт иж бүрэн барих, Улаанбаатар III цахилгаан станцын өргөтгөлийг дуусгах, IV цахилгаан станцын зураг төслийг боловсруулж батлах, барьж эхлэх, Улаанбаатар хотын дулаан хангамжийн схемийг хийж батлуулах, дулаан шугам сүлжээг хөгжүүлэх шинээр барих, ЗХУ-ын эрчим хүчний системтэй зэрэгцээ ажиллагаанд орох зэрэг асуудлыг шийдвэрлэхэд хувь нэмрээ оруулсан ажээ.
*Тэрбээр Гадаад эдийн засгийн харилцааг удирдсан үедээ улс орнуудтай хамтын ажиллагааны үр ашгийн коэфицентыг нэмэгдүүлж, ЗХУ болон социалист бусад орнуудын хамтын ажиллагааг шинэ шатанд гаргах, Монгол Улсын Эдийн засгийг гадаад олон улсын байгууллага, өрнө, дорнын өндөр хөгжилтэй орнуудтай холбох боломжийг судалж хэрэгжүүлэх, гадаад эдийн засгийн харилцааны эрх зүйн үндсийг бүрдүүлэх талаар томоохон алхам хийжээ.
*Монгол Улсын хөгжлийн шинэ сонголтын үед АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн дарга, Монгол улсын Ерөнхийлөгчөөр сонгогдон хүчин зүтгэхдээ Монгол Улсын шинэ Үндсэн хуулийг (1992) боловсруулан батлуулах, уг хуулийн дагуу бүх ард түмнээр сонгогдсон анхны Ерөнхийлөгч болж, тус улсад эрх зүйт төр, ардчиллыг бэхжүүлэх, зах зээлийн эдийн засагт шилжих, гадаад бодлогыг нээлттэй болгох талаар их зүйл хийсэн билээ. Тэр бээр “Монгол Улсын хөгжлийн үзэл баримтлал” боловсруулж, богино хугацааны дотор АНУ-ын хоёр Ерөнхийлөгчтэй гурван ч удаа уулзаж, Монгол, Америкийн харилцааны зарчмыг дэлхий нийтэд зарлан, ОХУ, БНХАУ-тай найрсаг хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулсан байна. Тэрбээр техникийн ухааны доктор (Sc.D), профессор, академич хүн. 2005 оноос 2015 он хүртэл Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэцийн гишүүнээр хоёр удаа томилогдон ажилласан байна. 

== Шагнал, эрдмийн зэрэг цол ==
Пунсалмаагийн Очирбат нь 2005 оны 7 дугаар сарын 11-нд Монгол Улсын төрийн тэргүүн дээд шагнал [[Чингис хаан одон|&quot;Чингис хаан&quot; одон]]&lt;nowiki/&gt;г хүртсэн анхны төрийн зүтгэлтэн болсон.&lt;ref&gt;[https://www.montsame.mn/mn/read/208081 Чингис хаан одон хүртсэн эрхмүүд МОНЦАМЭ] [https://www.montsame.mn/mn/read/208081]&lt;/ref&gt; Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академийн Тэргүүлэгч гишүүн, академич цол хэргэмтэй.&lt;ref&gt;[http://www.mas.ac.mn/home/members Монгол Улсын ШУА-ын цахим хуудас]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

Тэрээр ЗСБНХУ-ын хүндэт уурхайчин, Зөвлөлтийн “Уурхайчны алдар” I,II,III зэргийн  одон, Эрчим хүчний хүндэт тэмдэг, Унгар Улсын хөдөлмөрийн гавъяаны одон, БНСУ-ын “Мү Гүн Хва” одон, АНУ-ын сайн дурынхны нийгэмлэгийн “Эрх чөлөөний бамбар”  одон болон бусад шагналыг хүртжээ.

Монгол Улсын Ерөнхийлөгч асан, Шинжлэх ухаан, технологийн их сургуулийн зөвлөх профессор, доктор, академич '''Пунсалмаагийн Очирбат'''ад '''“Уул уурхайн технологи, эдийн засаг, экологи”''' эрдэм судлалын цогц долоон боть бүтээлд  Монгол Улсын Төрийн шагнал/Соёрхол/ 2022 оны 7-р сард хүртээв.

== Туурвисан ном, бүтээл ==
Монгол Улсын анхны Ерөнхийлөгч, академич, Экологийн аюулгүй байдлын олон улсын академийн жинхэнэ гишүүн, Дэлхийн Уул уурхайн шинжлэх ухааны академийн тэргүүлэгч гишүүн, профессор П.Очирбат нь Монголын уул уурхайн салбарын өнөөгийн байдалд үнэлэлт өгч, хөгжлийн хэтийн төлөвийг тодорхойлсон: “Монгол Улсын эрдэс баялгийн хөгжлийн стратеги ба экологи”, “Үнэт эрдсийн цогцолборын хөгжлийн стратеги”, “Нүүрсний аж үйлдвэрийн хөгжлийн стратеги ба экологи”, “Ашигт малтмалын баяжуулалтын технологийн үндэс, уул уурхайн технологи, эдийн засаг, экологи” 7 боть, “Уул уурхайн эдийн засаг, бизнес, менежмент” 4 боть, “Оюу толгой: Эрт, эдүгээ, ирээдүй”, “Таван толгой: Өчигдөр, өнөөдөр, маргааш” зэрэг геологи, уул уурхайн мэргэжлийн асуудал дэвшүүлж, шийдвэрлэх арга замыг тодорхойлсон бие даасан болон хамтын томоохон бүтээлүүд, “Монгол Улсын Үндсэн хууль, хэрэгжилт, хяналт, судалгаа”, “Монголын Ардчиллын хөгжил”, “Тэнгэрийн цаг” зэрэг нийгэм-улстөрийн судалгаа, эрдэм шинжилгээний олон арван ном, товхимол, өгүүлэл, нийтлэл бичиж, уншигч түмний хүртээл болгожээ.

== Гэр бүл ==
Эхнэр Шаравын Цэвэлмаа, охин Элчин дипломат цолтой Очирбатын Очирмаа, охин Очирбатын Оюумаа. 

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

{{commonscat}}
{{s-start}}
{{Залгамжлал 
|өмнө         =байхгүй
|албан_тушаал =[[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]]
|он           =1990 оны 3 сарын 21 - 1997 оны 6 сарын 20
|дараа        =[[Нацагийн Багабанди]]
}}
{{end}}
{{Монголын төрийн тэргүүн}}

{{DEFAULTSORT:Очирбат, Пунсалмаагийн}}
[[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]]
[[Ангилал:БНМАУ-ын сайд]]
[[Ангилал:АИХ-ын тэргүүлэгчдийн дарга]]
[[Ангилал:Монголын сайд]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]]
[[Ангилал:Монголын Үндсэн Хуулийн Цэцийн гишүүн]]
[[Ангилал:Монголын Ардчилсан Намын гишүүн]]
[[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]]
[[Ангилал:Уул уурхайн инженер]]
[[Ангилал:Чингис хаан одон шагналтан]]
[[Ангилал:Санкт-Петербургийн Уул Уурхайн Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]]
[[Ангилал:Түдэвтэйн хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1942 онд төрсөн]]
[[Ангилал:2025 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>i6qo5g8iiopnegm5qr4054py9mq5pe5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хэнтий аймаг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2655</id>
    <revision>
      <id>855344</id>
      <parentid>826468</parentid>
      <timestamp>2026-05-02T22:26:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ChagataiBorjigin</username>
        <id>93332</id>
      </contributor>
      <origin>855344</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10877" sha1="kyawt478q3heyvy286ssnth5e3h6tdm" xml:space="preserve">{{Short description|Монголын аймаг}}
{{Инфобокс суурин
| name                            = Хэнтий аймаг
| native_name                     = {{MongolUnicode|ᠬᠡᠨᠲᠡᠢ}}{{MongolUnicode|ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}}
| native_name_lang                = mn
| settlement_type                 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]]
| image_skyline                   = Smile and have a happy day Khentii Aimag Family - skyline.jpg
| image_alt                       = Puffy white clouds roll over lush green hills.
| image_caption                   = 
| image_flag                      = Khentii aimag Flag.svg
| flag_alt                        = 
| image_seal                      = 
| seal_alt                        = 
| image_shield                    = Mn coa khentii aimag.svg
| shield_alt                      = 
| nickname                        = 
| motto                           = 
| image_map                       = Khentii in Mongolia.svg
| map_alt                         = 
| map_caption                     = 
| pushpin_map                     = 
| pushpin_label_position          = 
| pushpin_map_alt                 = 
| pushpin_map_caption             = 
| coordinates                     = {{coord|47|19|N|110|39|E|display=inline,title}}
| coor_pinpoint                   = 
| coordinates_footnotes           = 
| subdivision_type                = Улс
| subdivision_name                = {{flag|Монгол}}
| established_title               = Байгуулагдсан
| established_date                = {{Start date|1930}}
| founder                         = 
| seat_type                       = Нийслэл
| seat                            = [[Чингис (хот)|Чингис]]
| government_footnotes            = 
| leader_party                    = 
| leader_title                    = 
| leader_name                     = 
| unit_pref                       = Metric&lt;!-- or US or UK --&gt;
| area_footnotes                  = 
| area_total_km2                  = 80325.08
| area_land_km2                   = 
| area_water_km2                  = 
| area_water_percent              = 
| area_note                       = 
| elevation_footnotes             = 
| elevation_m                     = 
| population_footnotes            = 
| population_total                = {{increase}} 79,634
| population_as_of                = 2022
| population_density_km2          = auto
| population_demonym              = 
| population_note                 = 
| timezone1                       = UTC+8
| utc_offset1                     = 
| timezone1_DST                   = 
| utc_offset1_DST                 = 
| postal_code_type                = 
| postal_code                     = 
| area_code_type                  = 
| area_code                       = +976 (0)156
| iso_code                        = MN-039
| registration_plate              = ХЭ_
| website                         = {{URL|khentii.mn}}
| footnotes                       = 
| official_name                   = 
}}

'''Хэнтий''' ([[Монгол бичиг|монгол бичгээр]] {{MongolUnicode|ᠬᠡᠨᠲᠡᠢ}} – ''хэнтэи'') — [[Монгол Улс]]ын [[аймаг]].

== Ерөнхий тойм ==
Хэнтий аймаг [[1923 он|1923]] онд байгуулагдсан. Газар нутгийн хэмжээ - 80,312 км² (21 аймгаас 9-р том&lt;ref name=&quot;Report2008&quot;/&gt;). 2008 оны тооцоогоор хүн амын тоо - 73608 (21 аймгаас 14-р их&lt;ref name=&quot;Report2008&quot;/&gt;). Засаг захиргааны төв - [[Чингис_хот|Чингис]] хот. Аймгийн нутаг засаг захиргааны хувьд 18 [[сум]], 5 тосгон 89 багтай. [[Хэнтийн нуруу]]ны нэрнээс аймгийн нэр өгөгджээ. Эзэн [[Чингис хаан]]ы төрж өссөн олон газар энэ аймгийн нутагт бий.

== Газар орны тойм ==
Хан Хэнтийн дархан цаазат газар [[Бурхан Халдун]] болон түүнийг хүрээлсэн тахилгат газар нутаг нь [[Юнеско]]-гийн Дэлхийн өвд бүртгэлтэй. 

Аймгийн баруун талаар [[Хэнтийн нуруу]]ны зүүн хошуу сунайна. Нуруунд төрийн тахилгат [[Бурхан Халдун]] уул байдаг. Нурууны араас [[Онон гол]], өврөөс аймгийн урд талаар хөндлөн урсдаг [[Хэрлэн гол]] эх авдаг.

== Хүн амын тойм ==
Хэнтий аймгийн хүн амын тоо 2000 онд 70,946 байсан бол 2010 оны тооллогоор нийт хүн ам нь 65,811, суурин хүн ам нь 65,335 болж буурчээ.&lt;ref name=&quot;Тооллого2010&quot;&gt;[http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf Хүн ам, орон сууцны 2010 оны улсын тооллогын үр дүн]&lt;/ref&gt; Энэ тоогоор бол Монгол улсын 13-р олон хүн амтай аймаг гэж үзэгдэнэ. 2007 оны үед хүн амын нягтрал 0.89 (21 аймгаас 14-р шигүү&lt;ref name=&quot;Report2008&quot;/&gt;) байв. Хүн амын үнэмлэхүй олонх нь [[Монгол үндэстэн]]. 2000 оны тооллогын дүнгээр олонх [[Халх ястан|Халх ястнаас]] (нийт хүн амын 86.5%) гадна [[Буриад ястан]] онцлохуйц олноор (6,223 буюу 8.8%) оршин суудаг гэжээ.&lt;ref name=&quot;Report2008&quot;/&gt; 2010 онд гадаад улсын харьяат иргэн 580 хүн тоологдсон нь хүн амын 0.8% болж байгаа юм.&lt;ref name=&quot;Тооллого2010&quot;/&gt;

== Засаг захиргааны хуваарь ==
[[Файл:Mongolia Khentii sum map-mn-de.png|thumb|right|280px|Сумдын газрын зураг]]
Хэнтий аймгийн нутаг дэвсгэр засаг захиргааны хувьд дээд түвшинд 17 [[сум]], дэд түвшинд 83 [[баг]]т хуваагддаг.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.khentii.gov.mn/main/images/stories/baigalmaa/2010-12.pdf |title=Хэнтий статистик (2005-2010) |access-date=2012-03-15 |archive-date=2011-09-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110919155037/http://www.khentii.gov.mn/main/images/stories/baigalmaa/2010-12.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Хүн ам олонтой 3 [[суурин газар]]тай. Тухайлбал, Хэрлэн суманд харьяалагддаг аймгийн төв [[Чингис хот|Чингис]] хот 17164, Бор-Өндөр сум буюу [[Бор-Өндөр]] тосгон 8080, Батноров суманд харьяалагдах [[Бэрх (тосгон)|Бэрх]] тосгон 2413 хүн амтай.&lt;ref&gt;[http://www.toollogo2010.mn/doc/bag,horoogoor.pdf 2010 оны хүн амын улсын тооллого] (баг, хорооны түвшнээр)&lt;/ref&gt; 
[[Файл:Delun-Boldog_2.JPG|thumb|280px|Дадал сум, [[Дэлүүн Болдог]]]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
|+ 
|-
! Сумын нэр
! width=&quot;100&quot;|Хүн ам (2008)&lt;ref name=&quot;Report2008&quot;&gt;Хэнтий аймгийн Статистикийн хэлтэс. 2008 оны тайлан {{Webarchiv|url=http://www.statis.mn/portal/content_files/comppmedia/cxls0x402.xls |wayback=20110722221444 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-09-26 21:18:15 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;
! width=&quot;100&quot;|Суурин&lt;br /&gt;хүн ам&lt;br /&gt;(2010)&lt;ref name=&quot;Census2010_sum&quot;&gt;[http://www.toollogo2010.mn/doc/sum,duurgeer.pdf Монгол Улсын 2010 оны хүн амын тооллогын дүн: Монгол улсад оршин суугаа Монгол улсын харьяат иргэдийн тоо] (сум, дүүргээр)&lt;/ref&gt; 
! width=&quot;100&quot;|Хүн ам (2022)
! width=&quot;100&quot;|Нутаг дэвсгэр (км²)
! width=&quot;100&quot;|Хүн амын нягтрал (хүн/км²)
|-
| [[Батноров сум|Батноров]]*              || 2,833||2,693|| 5,717 ||4,968||0.54
|-
| [[Батширээт сум|Батширээт]]          || 2,092||2,086|| 2,380 ||7,018||0.30
|-
| [[Баян-Адрага сум|Баян-Адрага]]      || 2,429||2,205|| 2,589 ||3,021||0.73
|-
| [[Баянхутаг сум|Баянхутаг]]        || 1,949||1,656|| 2,501 ||6,029||0.27
|-
| [[Баянмөнх сум|Баянмөнх]]          || 1,532||1,347|| 1,772 ||2,540||0.53
|-
| [[Баян-Овоо сум (Хэнтий)|Баян-Овоо]]          || 1,765||1,581|| 2,005 ||3,381||0.47
|-
| [[Биндэр сум|Биндэр]]                  || 3,784||3,455|| 4,179 ||5,386||0.64
|-
| [[Дадал сум|Дадал]]                    || 2,667||2,612|| 3,185 ||4,727||0.55
|-
| [[Дархан сум|Дархан]]                || 1,899||1,549|| 2,124 ||4,455||0.35
|-
| [[Дэлгэрхаан сум (Хэнтий)|Дэлгэрхаан]]        || 2,353||2,040|| 2,491 ||3,986||0.51
|-
| [[Галшар сум|Галшар]]                || 2,074||1,807|| 2238 ||6,676||0.27
|-
| [[Жаргалтхаан сум|Жаргалтхаан]]      || 1,926||1,831|| 2,259 ||2,752||0.67
|-
| [[Хэрлэн сум|Хэрлэн]] **              || 17,154||19,000|| 24,418 ||3,788||5.02
|-
| [[Мөрөн сум (Хэнтий)|Мөрөн]]                    || 1,934||1,326|| 1,948 ||2,196||0.60
|-
| [[Норовлин сум|Норовлин]]              || 2,341||2,254|| 2,887 ||5,334||0.42
|-
| [[Өмнөдэлгэр сум|Өмнөдэлгэр]]          || 5,148||5,156|| 5,893 ||10,877||0.47
|-
| [[Цэнхэрмандал сум|Цэнхэрмандал]] || 1,447||2,004|| 2,151 ||3,177||0.63
|-
| [[Бор-Өндөр сум|Бор-Өндөр ]] ||-|| 8,661 ||8897  || 144 || -
|-
|}

:&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; - Тоонд [[Бэрх (тосгон)|Бэрх]] тосгон багтаагүй.
:&lt;sup&gt;**&lt;/sup&gt; - Тоонд [[Чингис хот|Чингис]] хот багтсан.

==Цахим холбоос==
{{Commons|Category:Khentii Aimag|Архангай аймаг}}
* [https://web.archive.org/web/20120316155411/http://www.khentii.gov.mn/main/ khentii.mn] - Хэнтий аймгийн засаг захиргааны газраас эрхлэн хөтөлдөг цахим сүлжээ
* [https://web.archive.org/web/20120313085314/http://www.khentii.com/ khentii.com] - Хан Хэнтий нутаг минь сүлжээ

== Эх сурвалж ==
{{reflist}}

{{Хөтлөгч мөр Монголын аймаг}}
{{Хөтлөгч мөр Хэнтийн сумууд}}

[[Ангилал:Хэнтий аймаг| ]]
[[Ангилал:Монголын аймаг]]</text>
      <sha1>kyawt478q3heyvy286ssnth5e3h6tdm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855345</id>
      <parentid>855344</parentid>
      <timestamp>2026-05-02T22:27:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ChagataiBorjigin</username>
        <id>93332</id>
      </contributor>
      <origin>855345</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11544" sha1="sd2ezv3fgeska4zlpaq8ue1mskygh5k" xml:space="preserve">{{Short description|Монголын аймаг}}
{{Инфобокс суурин
| name                            = Хэнтий аймаг
| native_name                     = {{MongolUnicode|ᠬᠡᠨᠲᠡᠢ}}{{MongolUnicode|ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}}
| native_name_lang                = mn
| settlement_type                 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]]
| image_skyline                   = Smile and have a happy day Khentii Aimag Family - skyline.jpg
| image_alt                       = Puffy white clouds roll over lush green hills.
| image_caption                   = 
| image_flag                      = Khentii aimag Flag.svg
| flag_alt                        = 
| image_seal                      = 
| seal_alt                        = 
| image_shield                    = Mn coa khentii aimag.svg
| shield_alt                      = 
| nickname                        = 
| motto                           = 
| image_map                       = Khentii in Mongolia.svg
| map_alt                         = 
| map_caption                     = 
| pushpin_map                     = 
| pushpin_label_position          = 
| pushpin_map_alt                 = 
| pushpin_map_caption             = 
| coordinates                     = {{coord|47|19|N|110|39|E|display=inline,title}}
| coor_pinpoint                   = 
| coordinates_footnotes           = 
| subdivision_type                = Улс
| subdivision_name                = {{flag|Монгол}}
| established_title               = Байгуулагдсан
| established_date                = {{Start date|1930}}
| founder                         = 
| seat_type                       = Нийслэл
| seat                            = [[Чингис (хот)|Чингис]]
| government_footnotes            = 
| leader_party                    = 
| leader_title                    = 
| leader_name                     = 
| unit_pref                       = Metric&lt;!-- or US or UK --&gt;
| area_footnotes                  = 
| area_total_km2                  = 80325.08
| area_land_km2                   = 
| area_water_km2                  = 
| area_water_percent              = 
| area_note                       = 
| elevation_footnotes             = 
| elevation_m                     = 
| population_footnotes            = 
| population_total                = {{increase}} 79,634
| population_as_of                = 2022
| population_density_km2          = auto
| population_demonym              = 
| population_note                 = 
| timezone1                       = UTC+8
| utc_offset1                     = 
| timezone1_DST                   = 
| utc_offset1_DST                 = 
| postal_code_type                = 
| postal_code                     = 
| area_code_type                  = 
| area_code                       = +976 (0)156
| iso_code                        = MN-039
| registration_plate              = ХЭ_
| website                         = {{URL|khentii.mn}}
| footnotes                       = 
| official_name                   = 
}}

'''Хэнтий''' ([[Монгол бичиг|монгол бичгээр]] {{MongolUnicode|ᠬᠡᠨᠲᠡᠢ}} – ''хэнтэи'') — [[Монгол Улс]]ын [[аймаг]].

== Ерөнхий тойм ==
Хэнтий аймаг [[1923 он|1923]] онд байгуулагдсан. Газар нутгийн хэмжээ - 80,312 км² (21 аймгаас 9-р том&lt;ref name=&quot;Report2008&quot;/&gt;). 2008 оны тооцоогоор хүн амын тоо - 73608 (21 аймгаас 14-р их&lt;ref name=&quot;Report2008&quot;/&gt;). Засаг захиргааны төв - [[Чингис_хот|Чингис]] хот. Аймгийн нутаг засаг захиргааны хувьд 18 [[сум]], 5 тосгон 89 багтай. [[Хэнтийн нуруу]]ны нэрнээс аймгийн нэр өгөгджээ. Эзэн [[Чингис хаан]]ы төрж өссөн олон газар энэ аймгийн нутагт бий. 
Хэнтий аймаг [[Монгол улс|Монгол орны]] дорно умар биед оршино. Хэрэглээний бүсчлэлээр [[зүүн бүс]]т хамаарна. Хойд талаараа [[Оросын Холбооны Улс]]тай ([[Өвөр Байгалийн хязгаар]]) хил залгана. Улс дотор [[Дорнод]], [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]], [[Дорноговь]], [[Говьсүмбэр]], [[Төв аймаг|Төв]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]] гэх 6 аймаг, улсын нийслэлийн [[Багануур]] дүүрэгтэй хаяална.

== Газар орны тойм ==
Хан Хэнтийн дархан цаазат газар [[Бурхан Халдун]] болон түүнийг хүрээлсэн тахилгат газар нутаг нь [[Юнеско]]-гийн Дэлхийн өвд бүртгэлтэй. 

Аймгийн баруун талаар [[Хэнтийн нуруу]]ны зүүн хошуу сунайна. Нуруунд төрийн тахилгат [[Бурхан Халдун]] уул байдаг. Нурууны араас [[Онон гол]], өврөөс аймгийн урд талаар хөндлөн урсдаг [[Хэрлэн гол]] эх авдаг.

== Хүн амын тойм ==
Хэнтий аймгийн хүн амын тоо 2000 онд 70,946 байсан бол 2010 оны тооллогоор нийт хүн ам нь 65,811, суурин хүн ам нь 65,335 болж буурчээ.&lt;ref name=&quot;Тооллого2010&quot;&gt;[http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf Хүн ам, орон сууцны 2010 оны улсын тооллогын үр дүн]&lt;/ref&gt; Энэ тоогоор бол Монгол улсын 13-р олон хүн амтай аймаг гэж үзэгдэнэ. 2007 оны үед хүн амын нягтрал 0.89 (21 аймгаас 14-р шигүү&lt;ref name=&quot;Report2008&quot;/&gt;) байв. Хүн амын үнэмлэхүй олонх нь [[Монгол үндэстэн]]. 2000 оны тооллогын дүнгээр олонх [[Халх ястан|Халх ястнаас]] (нийт хүн амын 86.5%) гадна [[Буриад ястан]] онцлохуйц олноор (6,223 буюу 8.8%) оршин суудаг гэжээ.&lt;ref name=&quot;Report2008&quot;/&gt; 2010 онд гадаад улсын харьяат иргэн 580 хүн тоологдсон нь хүн амын 0.8% болж байгаа юм.&lt;ref name=&quot;Тооллого2010&quot;/&gt;

== Засаг захиргааны хуваарь ==
[[Файл:Mongolia Khentii sum map-mn-de.png|thumb|right|280px|Сумдын газрын зураг]]
Хэнтий аймгийн нутаг дэвсгэр засаг захиргааны хувьд дээд түвшинд 17 [[сум]], дэд түвшинд 83 [[баг]]т хуваагддаг.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.khentii.gov.mn/main/images/stories/baigalmaa/2010-12.pdf |title=Хэнтий статистик (2005-2010) |access-date=2012-03-15 |archive-date=2011-09-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110919155037/http://www.khentii.gov.mn/main/images/stories/baigalmaa/2010-12.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Хүн ам олонтой 3 [[суурин газар]]тай. Тухайлбал, Хэрлэн суманд харьяалагддаг аймгийн төв [[Чингис хот|Чингис]] хот 17164, Бор-Өндөр сум буюу [[Бор-Өндөр]] тосгон 8080, Батноров суманд харьяалагдах [[Бэрх (тосгон)|Бэрх]] тосгон 2413 хүн амтай.&lt;ref&gt;[http://www.toollogo2010.mn/doc/bag,horoogoor.pdf 2010 оны хүн амын улсын тооллого] (баг, хорооны түвшнээр)&lt;/ref&gt; 
[[Файл:Delun-Boldog_2.JPG|thumb|280px|Дадал сум, [[Дэлүүн Болдог]]]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
|+ 
|-
! Сумын нэр
! width=&quot;100&quot;|Хүн ам (2008)&lt;ref name=&quot;Report2008&quot;&gt;Хэнтий аймгийн Статистикийн хэлтэс. 2008 оны тайлан {{Webarchiv|url=http://www.statis.mn/portal/content_files/comppmedia/cxls0x402.xls |wayback=20110722221444 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-09-26 21:18:15 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;
! width=&quot;100&quot;|Суурин&lt;br /&gt;хүн ам&lt;br /&gt;(2010)&lt;ref name=&quot;Census2010_sum&quot;&gt;[http://www.toollogo2010.mn/doc/sum,duurgeer.pdf Монгол Улсын 2010 оны хүн амын тооллогын дүн: Монгол улсад оршин суугаа Монгол улсын харьяат иргэдийн тоо] (сум, дүүргээр)&lt;/ref&gt; 
! width=&quot;100&quot;|Хүн ам (2022)
! width=&quot;100&quot;|Нутаг дэвсгэр (км²)
! width=&quot;100&quot;|Хүн амын нягтрал (хүн/км²)
|-
| [[Батноров сум|Батноров]]*              || 2,833||2,693|| 5,717 ||4,968||0.54
|-
| [[Батширээт сум|Батширээт]]          || 2,092||2,086|| 2,380 ||7,018||0.30
|-
| [[Баян-Адрага сум|Баян-Адрага]]      || 2,429||2,205|| 2,589 ||3,021||0.73
|-
| [[Баянхутаг сум|Баянхутаг]]        || 1,949||1,656|| 2,501 ||6,029||0.27
|-
| [[Баянмөнх сум|Баянмөнх]]          || 1,532||1,347|| 1,772 ||2,540||0.53
|-
| [[Баян-Овоо сум (Хэнтий)|Баян-Овоо]]          || 1,765||1,581|| 2,005 ||3,381||0.47
|-
| [[Биндэр сум|Биндэр]]                  || 3,784||3,455|| 4,179 ||5,386||0.64
|-
| [[Дадал сум|Дадал]]                    || 2,667||2,612|| 3,185 ||4,727||0.55
|-
| [[Дархан сум|Дархан]]                || 1,899||1,549|| 2,124 ||4,455||0.35
|-
| [[Дэлгэрхаан сум (Хэнтий)|Дэлгэрхаан]]        || 2,353||2,040|| 2,491 ||3,986||0.51
|-
| [[Галшар сум|Галшар]]                || 2,074||1,807|| 2238 ||6,676||0.27
|-
| [[Жаргалтхаан сум|Жаргалтхаан]]      || 1,926||1,831|| 2,259 ||2,752||0.67
|-
| [[Хэрлэн сум|Хэрлэн]] **              || 17,154||19,000|| 24,418 ||3,788||5.02
|-
| [[Мөрөн сум (Хэнтий)|Мөрөн]]                    || 1,934||1,326|| 1,948 ||2,196||0.60
|-
| [[Норовлин сум|Норовлин]]              || 2,341||2,254|| 2,887 ||5,334||0.42
|-
| [[Өмнөдэлгэр сум|Өмнөдэлгэр]]          || 5,148||5,156|| 5,893 ||10,877||0.47
|-
| [[Цэнхэрмандал сум|Цэнхэрмандал]] || 1,447||2,004|| 2,151 ||3,177||0.63
|-
| [[Бор-Өндөр сум|Бор-Өндөр ]] ||-|| 8,661 ||8897  || 144 || -
|-
|}

:&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; - Тоонд [[Бэрх (тосгон)|Бэрх]] тосгон багтаагүй.
:&lt;sup&gt;**&lt;/sup&gt; - Тоонд [[Чингис хот|Чингис]] хот багтсан.

==Цахим холбоос==
{{Commons|Category:Khentii Aimag|Архангай аймаг}}
* [https://web.archive.org/web/20120316155411/http://www.khentii.gov.mn/main/ khentii.mn] - Хэнтий аймгийн засаг захиргааны газраас эрхлэн хөтөлдөг цахим сүлжээ
* [https://web.archive.org/web/20120313085314/http://www.khentii.com/ khentii.com] - Хан Хэнтий нутаг минь сүлжээ

== Эх сурвалж ==
{{reflist}}

{{Хөтлөгч мөр Монголын аймаг}}
{{Хөтлөгч мөр Хэнтийн сумууд}}

[[Ангилал:Хэнтий аймаг| ]]
[[Ангилал:Монголын аймаг]]</text>
      <sha1>sd2ezv3fgeska4zlpaq8ue1mskygh5k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855346</id>
      <parentid>855345</parentid>
      <timestamp>2026-05-02T22:31:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ChagataiBorjigin</username>
        <id>93332</id>
      </contributor>
      <origin>855346</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11542" sha1="kfa17gbibsvmydj3zmujlivqxchy43y" xml:space="preserve">{{Short description|Монголын аймаг}}
{{Инфобокс суурин
| name                            = Хэнтий аймаг
| native_name                     = {{MongolUnicode|ᠬᠡᠨᠲᠡᠢ}}{{MongolUnicode|ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}}
| native_name_lang                = mn
| settlement_type                 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]]
| image_skyline                   = Smile and have a happy day Khentii Aimag Family - skyline.jpg
| image_alt                       = Puffy white clouds roll over lush green hills.
| image_caption                   = 
| image_flag                      = Khentii aimag Flag.svg
| flag_alt                        = 
| image_seal                      = 
| seal_alt                        = 
| image_shield                    = Mn coa khentii aimag.svg
| shield_alt                      = 
| nickname                        = 
| motto                           = 
| image_map                       = Khentii in Mongolia.svg
| map_alt                         = 
| map_caption                     = 
| pushpin_map                     = 
| pushpin_label_position          = 
| pushpin_map_alt                 = 
| pushpin_map_caption             = 
| coordinates                     = {{coord|47|19|N|110|39|E|display=inline,title}}
| coor_pinpoint                   = 
| coordinates_footnotes           = 
| subdivision_type                = Улс
| subdivision_name                = {{flag|Монгол}}
| established_title               = Байгуулагдсан
| established_date                = {{Start date|1930}}
| founder                         = 
| seat_type                       = Нийслэл
| seat                            = [[Чингис (хот)|Чингис]]
| government_footnotes            = 
| leader_party                    = 
| leader_title                    = 
| leader_name                     = 
| unit_pref                       = Metric&lt;!-- or US or UK --&gt;
| area_footnotes                  = 
| area_total_km2                  = 80325.08
| area_land_km2                   = 
| area_water_km2                  = 
| area_water_percent              = 
| area_note                       = 
| elevation_footnotes             = 
| elevation_m                     = 
| population_footnotes            = 
| population_total                = {{increase}} 79,634
| population_as_of                = 2022
| population_density_km2          = auto
| population_demonym              = 
| population_note                 = 
| timezone1                       = UTC+8
| utc_offset1                     = 
| timezone1_DST                   = 
| utc_offset1_DST                 = 
| postal_code_type                = 
| postal_code                     = 
| area_code_type                  = 
| area_code                       = +976 (0)156
| iso_code                        = MN-039
| registration_plate              = ХЭ_
| website                         = {{URL|khentii.mn}}
| footnotes                       = 
| official_name                   = 
}}

'''Хэнтий''' ([[Монгол бичиг|монгол бичгээр]] {{MongolUnicode|ᠬᠡᠨᠲᠡᠢ}} – ''хэнтэи'') — [[Монгол Улс]]ын [[аймаг]].

== Ерөнхий тойм ==
Хэнтий аймаг [[1923 он|1923]] онд байгуулагдсан. Газар нутгийн хэмжээ - 80,312 км² (21 аймгаас 9-р том&lt;ref name=&quot;Report2008&quot;/&gt;). 2008 оны тооцоогоор хүн амын тоо - 73608 (21 аймгаас 14-р их&lt;ref name=&quot;Report2008&quot;/&gt;). Засаг захиргааны төв - [[Чингис_хот|Чингис]] хот. Аймгийн нутаг засаг захиргааны хувьд 18 [[сум]], 5 тосгон 89 багтай. [[Хэнтийн нуруу]]ны нэрнээс аймгийн нэр өгөгджээ. Эзэн [[Чингис хаан]]ы төрж өссөн олон газар энэ аймгийн нутагт бий. 
Хэнтий аймаг [[Монгол улс|Монгол орны]] дорно умар биед оршино. Хэрэглээний бүсчлэлээр [[зүүн бүс]]т хамаарна. Хойд талаараа [[Оросын Холбооны Улс]]тай ([[Өвөр Байгалийн хязгаар]]) хил залгана. Улс дотор [[Дорнод]], [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]], [[Дорноговь]], [[Говьсүмбэр]], [[Төв аймаг|Төв]], [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]] гэх 6 аймаг, улсын нийслэлийн [[Багануур]] дүүрэгтэй хаяална.

== Газар орны тойм ==
Аймгийн баруун талаар [[Хэнтийн нуруу]]ны зүүн хошуу сунайна. Нуруунд төрийн тахилгат [[Бурхан Халдун]] уул байдаг. Нурууны араас [[Онон гол]], өврөөс аймгийн урд талаар хөндлөн урсдаг [[Хэрлэн гол]] эх авдаг.
Хан Хэнтийн дархан цаазат газар [[Бурхан Халдун]] болон түүнийг хүрээлсэн тахилгат газар нутаг нь [[Юнеско]]-гийн Дэлхийн өвд бүртгэлтэй.

== Хүн амын тойм ==
Хэнтий аймгийн хүн амын тоо 2000 онд 70,946 байсан бол 2010 оны тооллогоор нийт хүн ам нь 65,811, суурин хүн ам нь 65,335 болж буурчээ.&lt;ref name=&quot;Тооллого2010&quot;&gt;[http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf Хүн ам, орон сууцны 2010 оны улсын тооллогын үр дүн]&lt;/ref&gt; Энэ тоогоор бол Монгол улсын 13-р олон хүн амтай аймаг гэж үзэгдэнэ. 2007 оны үед хүн амын нягтрал 0.89 (21 аймгаас 14-р шигүү&lt;ref name=&quot;Report2008&quot;/&gt;) байв. Хүн амын үнэмлэхүй олонх нь [[Монгол үндэстэн]]. 2000 оны тооллогын дүнгээр олонх [[Халх ястан|Халх ястнаас]] (нийт хүн амын 86.5%) гадна [[Буриад ястан]] онцлохуйц олноор (6,223 буюу 8.8%) оршин суудаг гэжээ.&lt;ref name=&quot;Report2008&quot;/&gt; 2010 онд гадаад улсын харьяат иргэн 580 хүн тоологдсон нь хүн амын 0.8% болж байгаа юм.&lt;ref name=&quot;Тооллого2010&quot;/&gt;

== Засаг захиргааны хуваарь ==
[[Файл:Mongolia Khentii sum map-mn-de.png|thumb|right|280px|Сумдын газрын зураг]]
Хэнтий аймгийн нутаг дэвсгэр засаг захиргааны хувьд дээд түвшинд 17 [[сум]], дэд түвшинд 83 [[баг]]т хуваагддаг.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.khentii.gov.mn/main/images/stories/baigalmaa/2010-12.pdf |title=Хэнтий статистик (2005-2010) |access-date=2012-03-15 |archive-date=2011-09-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110919155037/http://www.khentii.gov.mn/main/images/stories/baigalmaa/2010-12.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Хүн ам олонтой 3 [[суурин газар]]тай. Тухайлбал, Хэрлэн суманд харьяалагддаг аймгийн төв [[Чингис хот|Чингис]] хот 17164, Бор-Өндөр сум буюу [[Бор-Өндөр]] тосгон 8080, Батноров суманд харьяалагдах [[Бэрх (тосгон)|Бэрх]] тосгон 2413 хүн амтай.&lt;ref&gt;[http://www.toollogo2010.mn/doc/bag,horoogoor.pdf 2010 оны хүн амын улсын тооллого] (баг, хорооны түвшнээр)&lt;/ref&gt; 
[[Файл:Delun-Boldog_2.JPG|thumb|280px|Дадал сум, [[Дэлүүн Болдог]]]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
|+ 
|-
! Сумын нэр
! width=&quot;100&quot;|Хүн ам (2008)&lt;ref name=&quot;Report2008&quot;&gt;Хэнтий аймгийн Статистикийн хэлтэс. 2008 оны тайлан {{Webarchiv|url=http://www.statis.mn/portal/content_files/comppmedia/cxls0x402.xls |wayback=20110722221444 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-09-26 21:18:15 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;
! width=&quot;100&quot;|Суурин&lt;br /&gt;хүн ам&lt;br /&gt;(2010)&lt;ref name=&quot;Census2010_sum&quot;&gt;[http://www.toollogo2010.mn/doc/sum,duurgeer.pdf Монгол Улсын 2010 оны хүн амын тооллогын дүн: Монгол улсад оршин суугаа Монгол улсын харьяат иргэдийн тоо] (сум, дүүргээр)&lt;/ref&gt; 
! width=&quot;100&quot;|Хүн ам (2022)
! width=&quot;100&quot;|Нутаг дэвсгэр (км²)
! width=&quot;100&quot;|Хүн амын нягтрал (хүн/км²)
|-
| [[Батноров сум|Батноров]]*              || 2,833||2,693|| 5,717 ||4,968||0.54
|-
| [[Батширээт сум|Батширээт]]          || 2,092||2,086|| 2,380 ||7,018||0.30
|-
| [[Баян-Адрага сум|Баян-Адрага]]      || 2,429||2,205|| 2,589 ||3,021||0.73
|-
| [[Баянхутаг сум|Баянхутаг]]        || 1,949||1,656|| 2,501 ||6,029||0.27
|-
| [[Баянмөнх сум|Баянмөнх]]          || 1,532||1,347|| 1,772 ||2,540||0.53
|-
| [[Баян-Овоо сум (Хэнтий)|Баян-Овоо]]          || 1,765||1,581|| 2,005 ||3,381||0.47
|-
| [[Биндэр сум|Биндэр]]                  || 3,784||3,455|| 4,179 ||5,386||0.64
|-
| [[Дадал сум|Дадал]]                    || 2,667||2,612|| 3,185 ||4,727||0.55
|-
| [[Дархан сум|Дархан]]                || 1,899||1,549|| 2,124 ||4,455||0.35
|-
| [[Дэлгэрхаан сум (Хэнтий)|Дэлгэрхаан]]        || 2,353||2,040|| 2,491 ||3,986||0.51
|-
| [[Галшар сум|Галшар]]                || 2,074||1,807|| 2238 ||6,676||0.27
|-
| [[Жаргалтхаан сум|Жаргалтхаан]]      || 1,926||1,831|| 2,259 ||2,752||0.67
|-
| [[Хэрлэн сум|Хэрлэн]] **              || 17,154||19,000|| 24,418 ||3,788||5.02
|-
| [[Мөрөн сум (Хэнтий)|Мөрөн]]                    || 1,934||1,326|| 1,948 ||2,196||0.60
|-
| [[Норовлин сум|Норовлин]]              || 2,341||2,254|| 2,887 ||5,334||0.42
|-
| [[Өмнөдэлгэр сум|Өмнөдэлгэр]]          || 5,148||5,156|| 5,893 ||10,877||0.47
|-
| [[Цэнхэрмандал сум|Цэнхэрмандал]] || 1,447||2,004|| 2,151 ||3,177||0.63
|-
| [[Бор-Өндөр сум|Бор-Өндөр ]] ||-|| 8,661 ||8897  || 144 || -
|-
|}

:&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; - Тоонд [[Бэрх (тосгон)|Бэрх]] тосгон багтаагүй.
:&lt;sup&gt;**&lt;/sup&gt; - Тоонд [[Чингис хот|Чингис]] хот багтсан.

==Цахим холбоос==
{{Commons|Category:Khentii Aimag|Архангай аймаг}}
* [https://web.archive.org/web/20120316155411/http://www.khentii.gov.mn/main/ khentii.mn] - Хэнтий аймгийн засаг захиргааны газраас эрхлэн хөтөлдөг цахим сүлжээ
* [https://web.archive.org/web/20120313085314/http://www.khentii.com/ khentii.com] - Хан Хэнтий нутаг минь сүлжээ

== Эх сурвалж ==
{{reflist}}

{{Хөтлөгч мөр Монголын аймаг}}
{{Хөтлөгч мөр Хэнтийн сумууд}}

[[Ангилал:Хэнтий аймаг| ]]
[[Ангилал:Монголын аймаг]]</text>
      <sha1>kfa17gbibsvmydj3zmujlivqxchy43y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хоккайдо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2769</id>
    <revision>
      <id>855329</id>
      <parentid>836050</parentid>
      <timestamp>2026-05-02T13:34:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>弥生はるるん</username>
        <id>104315</id>
      </contributor>
      <comment>Эшлэл</comment>
      <origin>855329</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5664" sha1="tjtcz4lbip6lkg3sdj8pmjbv0gkkm4b" xml:space="preserve">[[Файл:Japan Hokkaido large.png|right|250px|Хоккайдогийн байршил]]
[[Зураг:Kitami Japan 19.jpg |right|280px|Хоккайдо арлын Китами нутаг]]
[[Зураг:Kitami Japan 9.jpg|right|280px|Хоккайдо арлын Китами нутаг]]
[[Зураг:Kitami Japan 16.jpg|right|280px|Хоккайдо арлын Китами нутаг]]
[[Зураг:Kitami Japan 3.jpg|right|280px|Хоккайдо арлын Китами нутаг]]
[[Зураг:Kitami Japan 2.jpg|right|280px|Хоккайдо арлын Китами нутаг]]

'''Хоккайдо''' ([[Япон хэл|япон.]] 北海道, -''Хоккайдо'', [hokkaꜜidoː] 'Хойд тэнгисийн тойрог') нь Японы хоёр дахь том арал бөгөөд хамгийн том, хойд муж болно. Цугару хоолой нь Хоккайдо арлыг [[Хоншүү|Хоншүүгаас]] тусгаарладаг, Хоёр арлыг далайн доорх төмөр замын Сейкан хонгилоор холбодог.

Хоккайдогийн хамгийн том хот бол нийслэл [[Саппоро]] (札幌) хот юм. [[Сахалин]] нь Хоккайдо хотоос хойд зүгт 43 км (26 миль) зайд оршдог бөгөөд зүүн болон зүүн хойд талаараа [[Курилын арлууд|Курилийн арлууд]] оршдог бөгөөд эдгээр арлууд ОХУ-ын захиргаанд байдаг ч хамгийн өмнө зүгт дөрөв нь Япон байдаг. Хоккайдог өмнө нь Эзо, Йезо, Йесо эсвэл Есо гэж нэрлэдэг байсан.

Хэдийгээр [[16-р зуун|16-р зуунаас]] хойш арлын өмнөд хязгаарыг захирч байсан Япон суурингууд байсан ч Хоккайдо нь [[Айнү]] хүмүүс гэгддэг арлын уугуул иргэд амьдардаг харийн нутаг гэж тооцогддог байв. Япончууд 17-р зуунд Хоккайдо руу нүүж эхэлсэн бөгөөд энэ нь Япон болон Айнугийн хүн амын хооронд мөргөлдөөн, бослого гарахад хүргэж байжээ.

1869 оны 8-р сарын 15-нд [[Мэйжийн эрин|Мэйжийн]] сэргээн босголтын дараа Японоор &quot;харгисчуудын нутаг&quot; гэсэн утгатай Эзог колончлолыг Японд нэгтгэж, Хоккайдо гэж нэрлэжээ. Энэ үйл явдлын дараа Япон суурьшлагчид арлыг колоничилж эхэлсэн нь Японы анхны орчин үеийн суурьшсан колони болжээ. Японы суурьшгчид арлыг колоничлоход Айнү үндэстнийг газар нутгаас нь булаан авч, уусгах мөн Япон суурьшгчид айну нарыг түрэмгийлэн гадуурхаж байв. 21-р зуунд Айнүчууд Японы нийгэмд бараг бүрэн уусчээ. Үүний үр дүнд Айнү гаралтай олон япончууд өөрсдийн удам угсаа, соёлын талаар ямар ч мэдлэггүй болсон юм.

== Хүн ам ==
15-р зуунд 50 мянга орчим уугуул Айнү үндэстнүүд тус арал дээр оршин сууж байсан гэдэг. 19-р зууны сүүл ба 20-р зууны эхэн үед Японы колоничлол ялангуяа өргөн цар хүрээтэй болсон. Жишээлбэл, 1897 онд 64,350 япон цагаач арал дээр ирсэн; дараа жил, 1898, 63,630 бүртгэгдсэн; 1901 онд 50,100; гэх мэт. Үүний үр дүнд 1903 он гэхэд одоогийн статистик мэдээллээр Хоккайдогийн Японы хүн ам 845 мянгад хүрсэн бол Айнугийн уугуул иргэд ердөө 18 мянга болжээ. 1925 он гэхэд Хоккайдогийн хүн ам 2,5 саяд хүрч, 1960 он гэхэд 5 сая давжээ.

2020 оны хүн амын тооллогоор -'''5 225 000''' хүн амтай болжээ. Хоккайдогийн хүн ам нь Японы нийт хүн амын 4.2 % орчим эзэлдэг бөгөөд үүний 1,952,000 нь Саппоро хотод амьдардаг байна.

=== Хоккайдо арал дээрх том хотууд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!№
!Хот
!хүн ам&lt;ref&gt;[https://www.pref.hokkaido.lg.jp/ss/tuk/900brr/index2.html]&lt;/ref&gt;
|-
|1
|[[Саппоро]]
|1 952 647
|-
|2
|[[Асахикава]]
|310 330
|-
|3
|[[Хакодатэ]]
|230 931
|-
|4
|[[Томакомай]]
|163 337
|-
|5
|[[Обихиро]]
|158 456
|-
|6
|[[Кусиро]]
|150 233
|-
|7
|[[Эбецу]]
|117 366
|-
|8
|[[Китами]]
|106 993
|-
|9
|[[Отару]]
|101 682
|-
|10
|[[Титосе]]
|96 876
|}

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Hokkaido|Хоккайдо аймаг}}

== Эшлэл ==
&lt;references /&gt;

{{stub}}

[[Ангилал:Хоккайдо| ]]
[[Ангилал:Азийн арал]]
[[Ангилал:Номхон далайн арал]]
[[Ангилал:Хоккайдо аймгийн арал]]
[[Ангилал:Азийн бүсчлэл]]
[[Ангилал:Хоккайдо муж]]
[[Ангилал:Японы муж]]
[[Ангилал:Японы муж]]</text>
      <sha1>tjtcz4lbip6lkg3sdj8pmjbv0gkkm4b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855330</id>
      <parentid>855329</parentid>
      <timestamp>2026-05-02T13:43:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>弥生はるるん</username>
        <id>104315</id>
      </contributor>
      <comment>/* Хоккайдо арал дээрх том хотууд */</comment>
      <origin>855330</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5664" sha1="jcj442580aiy9pyyhny7whqypi88u5l" xml:space="preserve">[[Файл:Japan Hokkaido large.png|right|250px|Хоккайдогийн байршил]]
[[Зураг:Kitami Japan 19.jpg |right|280px|Хоккайдо арлын Китами нутаг]]
[[Зураг:Kitami Japan 9.jpg|right|280px|Хоккайдо арлын Китами нутаг]]
[[Зураг:Kitami Japan 16.jpg|right|280px|Хоккайдо арлын Китами нутаг]]
[[Зураг:Kitami Japan 3.jpg|right|280px|Хоккайдо арлын Китами нутаг]]
[[Зураг:Kitami Japan 2.jpg|right|280px|Хоккайдо арлын Китами нутаг]]

'''Хоккайдо''' ([[Япон хэл|япон.]] 北海道, -''Хоккайдо'', [hokkaꜜidoː] 'Хойд тэнгисийн тойрог') нь Японы хоёр дахь том арал бөгөөд хамгийн том, хойд муж болно. Цугару хоолой нь Хоккайдо арлыг [[Хоншүү|Хоншүүгаас]] тусгаарладаг, Хоёр арлыг далайн доорх төмөр замын Сейкан хонгилоор холбодог.

Хоккайдогийн хамгийн том хот бол нийслэл [[Саппоро]] (札幌) хот юм. [[Сахалин]] нь Хоккайдо хотоос хойд зүгт 43 км (26 миль) зайд оршдог бөгөөд зүүн болон зүүн хойд талаараа [[Курилын арлууд|Курилийн арлууд]] оршдог бөгөөд эдгээр арлууд ОХУ-ын захиргаанд байдаг ч хамгийн өмнө зүгт дөрөв нь Япон байдаг. Хоккайдог өмнө нь Эзо, Йезо, Йесо эсвэл Есо гэж нэрлэдэг байсан.

Хэдийгээр [[16-р зуун|16-р зуунаас]] хойш арлын өмнөд хязгаарыг захирч байсан Япон суурингууд байсан ч Хоккайдо нь [[Айнү]] хүмүүс гэгддэг арлын уугуул иргэд амьдардаг харийн нутаг гэж тооцогддог байв. Япончууд 17-р зуунд Хоккайдо руу нүүж эхэлсэн бөгөөд энэ нь Япон болон Айнугийн хүн амын хооронд мөргөлдөөн, бослого гарахад хүргэж байжээ.

1869 оны 8-р сарын 15-нд [[Мэйжийн эрин|Мэйжийн]] сэргээн босголтын дараа Японоор &quot;харгисчуудын нутаг&quot; гэсэн утгатай Эзог колончлолыг Японд нэгтгэж, Хоккайдо гэж нэрлэжээ. Энэ үйл явдлын дараа Япон суурьшлагчид арлыг колоничилж эхэлсэн нь Японы анхны орчин үеийн суурьшсан колони болжээ. Японы суурьшгчид арлыг колоничлоход Айнү үндэстнийг газар нутгаас нь булаан авч, уусгах мөн Япон суурьшгчид айну нарыг түрэмгийлэн гадуурхаж байв. 21-р зуунд Айнүчууд Японы нийгэмд бараг бүрэн уусчээ. Үүний үр дүнд Айнү гаралтай олон япончууд өөрсдийн удам угсаа, соёлын талаар ямар ч мэдлэггүй болсон юм.

== Хүн ам ==
15-р зуунд 50 мянга орчим уугуул Айнү үндэстнүүд тус арал дээр оршин сууж байсан гэдэг. 19-р зууны сүүл ба 20-р зууны эхэн үед Японы колоничлол ялангуяа өргөн цар хүрээтэй болсон. Жишээлбэл, 1897 онд 64,350 япон цагаач арал дээр ирсэн; дараа жил, 1898, 63,630 бүртгэгдсэн; 1901 онд 50,100; гэх мэт. Үүний үр дүнд 1903 он гэхэд одоогийн статистик мэдээллээр Хоккайдогийн Японы хүн ам 845 мянгад хүрсэн бол Айнугийн уугуул иргэд ердөө 18 мянга болжээ. 1925 он гэхэд Хоккайдогийн хүн ам 2,5 саяд хүрч, 1960 он гэхэд 5 сая давжээ.

2020 оны хүн амын тооллогоор -'''5 225 000''' хүн амтай болжээ. Хоккайдогийн хүн ам нь Японы нийт хүн амын 4.2 % орчим эзэлдэг бөгөөд үүний 1,952,000 нь Саппоро хотод амьдардаг байна.

=== Хоккайдо арал дээрх том хотууд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!№
!Хот
!хүн ам&lt;ref&gt;[https://www.pref.hokkaido.lg.jp/ss/tuk/900brr/index2.html]&lt;/ref&gt;
|-
|1
|[[Саппоро]]
|1 952 647
|-
|2
|[[Асахикава]]
|310 330
|-
|3
|[[Хакодатэ]]
|230 931
|-
|4
|[[Томакомай]]
|163 337
|-
|5
|[[Обихиро]]
|158 456
|-
|6
|[[Кусиро]]
|150 233
|-
|7
|[[Эбецу]]
|117 366
|-
|8
|[[Китами]]
|106 993
|-
|9
|[[Отару]]
|101 682
|-
|10
|[[Читосе]]
|96 876
|}

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Hokkaido|Хоккайдо аймаг}}

== Эшлэл ==
&lt;references /&gt;

{{stub}}

[[Ангилал:Хоккайдо| ]]
[[Ангилал:Азийн арал]]
[[Ангилал:Номхон далайн арал]]
[[Ангилал:Хоккайдо аймгийн арал]]
[[Ангилал:Азийн бүсчлэл]]
[[Ангилал:Хоккайдо муж]]
[[Ангилал:Японы муж]]
[[Ангилал:Японы муж]]</text>
      <sha1>jcj442580aiy9pyyhny7whqypi88u5l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монгол Улсын Төрийн дуулал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3987</id>
    <revision>
      <id>855341</id>
      <parentid>838893</parentid>
      <timestamp>2026-05-02T17:39:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>211</id>
      </contributor>
      <comment>The_National_Anthem_of_Mongolia.ogg файлыг коммонсд [[c:User:Infrogmation|Infrogmation]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:The National Anthem of Mongolia.ogg|]].</comment>
      <origin>855341</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15563" sha1="a46qjcr45jzf58fatbl9w7euk5pfatx" xml:space="preserve">{{Short description|none}}
{{Инфобокс төрийн дуулал
| title         = {{MongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ&lt;br/&gt;ᠤᠯᠤᠰ ᠤ᠋ᠨ&lt;br/&gt;ᠲᠥᠷᠦ ᠶ᠋ᠢᠨ&lt;br/&gt;ᠳᠠᠭᠤᠯᠠᠯ}}
| transcription = {{Transliteration|mn|italic=no|Монгол Улсын Төрийн дуулал}}
| image         = National Anthem of Mongolia original lyrics - decree.jpg
| image_size    = 
| caption       = 1950 оны зарлигийн эх үг
| prefix        = төрийн
| country       = Монгол
| alt_title     = {{lang|mn|[[БНМАУ]]-ын сүлд дуулал}}
| mn_alt_title  = 
| author        = [[Цэндийн Дамдинсүрэн]]&lt;ref name=&quot;linguamongolia&quot; /&gt;
| lyrics_date   = 
| composer      = [[Билэгийн Дамдинсүрэн]], [[Лувсанжамбын Мөрдорж]]&lt;ref name=&quot;linguamongolia&quot; /&gt;
| music_date    = 
| adopted       = {{start date and age|1950|04|26}}
| until         = 
| sound         =
| sound_title   = Албан ёсны хөгжмийн найруулга
}}
[[Зураг:Mongolian anthem monument.JPG|thumb|210px|[[Улаанбаатар]]т босгосон төрийн дууллын нот бичээст хөшөө]]
Монгол Улсын төрийн бэлгэ тэмдгийн нэг болох '''[[Монгол улс|Монгол Улс]]ын [[төрийн дуулал]]''' 1950 онд батлагджээ. [[Цэндийн Дамдинсүрэн]]гийн шүлэгт [[Билэгийн Дамдинсүрэн]], [[Лувсанжамбын Мөрдорж]] нар аяыг нь зохиосон энэхүү төрийн дууллын үгэнд сүүлд 2006 онд нэмж засвар оруулсан юм.  

==Түүх==
1950 оныг хүртэл Монгол Улсад албан ёсны төрийн дуулал байгаагүй юм. Төстэй үүрэг бүхий дуу хэд байсан гэдэг.

&quot;Эртний сайхан&quot; дууг хуучцуул &quot;[[Чингис]]ийн төрийн сүлд дуулал&quot; хэмээн ихэд хүндэтгэж байжээ. 1930-аад оны үеэс дуулахаа больж мартагдаж байсан энэ дууг 1935 онд алдарт дуучин [[Магсаржавын Дугаржав]] уртын дууны түүвэр номд оруулснаар дууны үг нь хадгалагдан үлджээ. Мөн МУГЖ, алдарт уртын дууч [[Жигзавын Дорждагва]] 1970 онд хэвлүүлсэн &quot;Уртын дуу&quot;-ны түүвэр номдоо &quot;Эртний сайхан&quot; дууны үгийг тухайн үеийн үзэл суртлын нөхцөл байдалд зохицуулан өөрчилжээ. Английн цэрэг Төвөдөд цөмрөн ороход [[13-р Далай лам]] Түвдэнжамц дайжиж 1904 онд Монгол оронд залран ирж жил гаруй (1906 он хүртэл) байх үеэр энэхүү дууны төгсгөлд &quot;Банчин далай ламдаа бараа болон жаргая&quot; гэж нэмж дуулдаг болсон байна. 1911 онд Богд Жавзандамба хутагтыг хаан ширээнд заларсны дараа энэхүү дуунд &quot;Хаан эзэн Богдын хамт бүгдээрээ жаргая&quot; хэмээн түрдэг болжээ.

[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]]ын үед &quot;Зуун лангийн жороо луус&quot; дуу төрийн сүлд дуулал болж байв.

Хэдийгээр төрийн сүлд дуулал хэмээн албан ёсоор цоллоогүй боловч 1921 оны ардын хувьсгалын дараах үеэс эхлэн дуулагдаж, хэрэглэгдэж XX зууны дунд үед хүрч ирсэн дуу бол “Монгол интернационал” (1922 оны үе) хэмээх дуу юм. Шинэ цагийн Монголын утга зохиолыг үндэслэгчдийн нэг [[Сономбалжирын Буяннэмэх|С. Буяннэмэх]]ийн үг, ая болох энэ дууг монголчуудын нэгэн үеийнхэн төрийн дууллын хэмжээнд хүндэтгэн дуулж байжээ.

Түүхийн баримтаас үзвэл төрийн шинэ дууллын шүлэг зохиох, түүний сонгон шалгаруулалтын ажил 1945 оны үеэс эхлэж байжээ. Тухайн үеийн урлагийн хэрэг эрхлэх газраас “Монгол улсын шинэ дууллын үгийг зохиох хаалттай уралдааны дүрэм”-ийг гаргаж шүлгийн агуулга, хэлбэрийн хувьд тусгай заалт, чиг хандлагыг өгчээ. Шүлгийн уралдаанд 1945 оны 12-р сарын 31 гэсэн хугацаа тогтоож өгсөн хэдий боловч бүтээлүүд нь 1946 оны 4 дүгээр сар хүртэл ирсээр байсан ба энэхүү шүлгийн уралдаанд Ц. Дамдинсүрэн, Ц. Цэдэнжав, Д. Даржаа, [[Чадраабалын Лодойдамба|Ч. Лодойдамба]], Тойвгоо, Нацагдорж, Л.Дүгэрсүрэн, Д.Цэдэн, [[Сэнгээ Дашзэвэгийн|Д. Сэнгээ]], Г. Чүлтэм, Наваандоо, Цэрэнжав зэрэг зохиолч, яруу найрагчид оролцжээ. Харин бэлэн болсон шүлгүүдэд нь Б. Дамдинсүрэн, Лха. Дорж, Ж. Дорждагва, Л. Мөрдорж, [[Дагвын Лувсаншарав|Д. Лувсаншарав]], [[Гомбодоржийн Жамъян|Г. Жамъян]] нар ая зохиож оролцсон нь 1949 оны эхээр бэлэн болов. Шинэ дуулал шалгаруулах ажилд маршал [[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсан]] өөрийн биеэр оролцон ая, дууны олон хувилбараар харьцуулан сонсож байжээ. Ингээд “Хад” гэх нууц нэрээр оролцсон Б.Дамдинсүрэнгийн зохиосон аялгууны эхний хэсгийг “Бор шувуу” хэмээх нэртэй Л.Мөрдоржийн дууны төгсгөлийн хэсэгтэй нийлүүлсэн хувилбарыг сонгон авч симфони найрал хөгжим, цэргийн үлээвэр найрал хөгжим, найрал дуу, эрэгтэй чуулга, эрэгтэй гурвал, гоцлол зэрэг байдлаар олон удаа сонссоны эцэст баталж Улсын Бага Хурлын зарлиг гаргажээ. 

'''БҮГД НАЙРАМДАХ МОНГОЛ АРД УЛСЫН БАГА ХУРЛЫН ТЭРГҮҮЛЭГЧДИЙН ЗАРЛИГ'''
{{Quote|
Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын шинэ сүлд дууллыг батлах тухай.

Ардын хувьсгалын жилүүдэд БНМАУ-ын байдалд гаргасан хувьсгалт өөрчлөлтүүдийг харгалзаж, Улсын бага хурлын тэргүүлэгчдээс ТОГТООХ нь: 

1.     Үгийг Ц.Дамдинсүрэн зохиож, хөгжмийг Л.Мөрдорж, Б.Дамдинсүрэн нар оруулсан Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын шинэ сүлд дууллыг баталсугай. 

2.     Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын шинэ сүлд дууллыг 1950 оны 5 дугаар сарын 1-нээс эхлэн улс даяар дуулж хэрэглэсүгэй.   

Улсын Бага Хурлын тэргүүлэгчдийн дарга [[Гончигийн Бумцэнд|Бумцэнд]]

Улсын Бага Хурлын тэргүүлэгчдийн нарийн бичгийн дарга Баяр

1950 оны 4-р сарын 26-ны өдөр 

Улаанбаатар хот.  
}}
 
[[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|1960 оны үндсэн хууль]]д тохируулж 1961 онд сүлд дууллын үгийг [[Цэвэгмидийн Гайтав]], [[Чойжилын Чимид|Чойжилын Чимэд]] нарын зохиосноор сольж байв.

Улс төрийн байгуулал өөрчлөгдөж «[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]»-аас зүгээр «Монгол Улс» нэртэй болсон [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|1992 оны үндсэн хууль]], 1994 оны '''«Төрийн бэлгэ тэмдгийн тухай хууль»'''-д төрийн дууллын тухай заасан нь Монгол улсын хуульд анх удаа төрийн дууллын тухай бичсэн тохиолдол болжээ. Тус хуульд хаана, хэзээ эгшиглүүлэх, хэрхэн хүндэтгэхийг тодорхой заасан юм. Тэр ташрамд 1961 оны үгийг 1950 оны үг рүү буцааж, хүний нэртэй хоёрдугаар бадгийг нь хасаж, хоёр бадаг, дахилтын хамт авчээ.

[[2006]] онд [[Их Монгол Улс]]ын 800 жилийн ойг угтан зургаан зохиолчийг дайчлан үгийг хэсэгчлэн өөрчилсөн. Ажвал харийн дарлалаас мултарсан шинэ тулгар улсынх гэхээргүй, харин өв соёл, буурал түүхээр арвин улс юм гэмээр болгон засчээ.

== Үг ==

{| cellpadding=6
|- style=&quot;vertical-align:top; white-space:nowrap;&quot;
| '''2006 оноос хойш (Ц. Дамдинсүрэн)'''
:Дархан манай тусгаар улс
:Даяар Монголын ариун голомт
:Далай их дээдсийн гэгээн үйлс
:Дандаа энхжин үүрд мөнхөжнө 

::Хамаг дэлхийн шударга улстай
::Хамтран нэгдсэн эвээ бэхжүүлж
::Хатан зориг, бүхий л чадлаараа
::Хайртай Монгол орноо мандуулъя

:Өндөр төрийн минь сүлд ивээж
:Өргөн түмний минь заяа түшиж
:Үндэс язгуур, хэл соёлоо
:Үрийн үрдээ өвлөн бадраая

::Эрэлхэг Монголын золтой ардууд
::Эрх чөлөө жаргалыг эдлэв
::Жаргалын түлхүүр, хөгжлийн тулгуур
::Жавхлант манай орон мандтугай

| '''1991—2006 он (Ц. Дамдинсүрэн)''' 
:Дархан манай хувьсгалт улс
:Даяар Монголын ариун голомт
:Дайсны хөлд хэзээ ч орохгүй
:Дандаа энхжин үүрд мөнхөжнө

::Хамаг дэлхийн шударга улстай
::Хамтран нэгдсэн эгнээг бэхжүүлж
::Хатан зориг, бүхий л чадлаараа
::Хайртай Монгол орноо мандуулъя

:Зоригт Монголын золтой ардууд
:Зовлонг тонилгож, жаргалыг эдлэв
:Жаргалын түлхүүр, хөгжлийн тулгуур
:Жавхлант манай орон мандтугай

::Хамаг дэлхийн шударга улстай
::Хамтран нэгдсэн эгнээг бэхжүүлж
::Хатан зориг, бүхий л чадлаараа
::Хайртай Монгол орноо мандуулъя
|}

{| cellpadding=6
|- style=&quot;vertical-align:top; white-space:nowrap;&quot;
| '''1961—1991 он (Ц. Гайтав, Ч. Чимид)''' 
:Урьдын бэрх дарлалыг устгаж 
:Ардын эрх жаргалыг тогтоож 
:Бүх нийтийн зоригийг илтгэсэн 
:Бүгд Найрамдах Улсаа байгуулсан 

::Сайхан Монголын цэлгэр орон
::Саруул хөгжлийн дэлгэр гүрэн 
::Үеийн үед энхжин бадартугай 
::Үүрдийн үүрд батжин мандтугай

:Ачит нам алсыг гийгүүлж 
:Хүчит түмэн улсыг хөгжүүлж 
:Бууршгүй зүтгэл дүүрэн хөвчилсөн 
:Цуцашгүй тэмцэл түүхийг товчилсон 

::Сайхан Монголын цэлгэр орон
::Саруул хөгжлийн дэлгэр гүрэн 
::Үеийн үед энхжин бадартугай 
::Үүрдийн үүрд батжин мандтугай 

:Зөвлөлт оронтой заяа холбож 
:Дэвшилт олонтой санаа нийлж 
:Хандах зүгийг бахтай барьсан 
:Мандах коммунизмыг цогтой зорьсон 

::Сайхан Монголын цэлгэр орон
::Саруул хөгжлийн дэлгэр гүрэн 
::Үеийн үед энхжин бадартугай 
::Үүрдийн үүрд батжин мандтугай

| '''1950—1961 он (Ц. Дамдинсүрэн)'''
:Дархан манай хувьсгалт улс
:Даяар монголын ариун голомт
:Дайсны хөлд хэзээ ч орохгүй
:Дандаа энхжиж үүрд мөнхөжнө.

::Хамаг дэлхийн шударга улстай
::Хамтран нэгдсэн эгнээг бэхжүүлж
::Хатан зориг, бүхий чадлаар
::Хайрт Монгол орноо мандуулья.

:Ачит Ленин Сталины заасан
:Ардын чөлөө, жаргалын замаар
:Агуу Монгол орноо удирдсан
:Ачит Сүхбаатар, Чойбалсан.

::Хамаг дэлхийн шударга улстай
::Хамтран нэгдсэн эгнээг бэхжүүлж
::Хатан зориг, бүхий чадлаар
::Хайрт Монгол орноо мандуулья.

:Зоригт Монголын золтой ардууд
:Зовлонг тонилгож, жаргалыг эдлэв.
:Жаргалын түлхүүр, хөгжлийн тулгуур
:Жавхлант манай орон мандтугай.

::Хамаг дэлхийн шударга улстай
::Хамтран нэгдсэн эгнээг бэхжүүлж
::Хатан зориг, бүхий чадлаар
::Хайрт Монгол орноо мандуулья.
|}

== Хавсралт ==
=== Зүүлт, тайлбар ===
{{лавлах холбоос}}

== Цахим холбоос ==
* archive.org. [http://www.archive.org/details/Mongolia-NationalAnthem «Монгол улсын төрийн дуулал»]

{{Монгол Улсын Төрийн бэлгэ тэмдгүүд}}

[[Ангилал:Монгол Улсын төрийн бэлгэ тэмдэг]]
[[Ангилал:Төрийн дуулал]]
[[Ангилал:Монголын үндэсний бэлгэ тэмдэг|Дуулал]]
[[Ангилал:Билэгийн Дамдинсүрэн]]
[[Ангилал:Цэндийн Дамдинсүрэн]]
[[Ангилал:Лувсанжамбын Мөрдорж]]
[[Ангилал:1950 оны дуу]]</text>
      <sha1>a46qjcr45jzf58fatbl9w7euk5pfatx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нүүрс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4349</id>
    <revision>
      <id>855357</id>
      <parentid>855199</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T01:50:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>855357</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33529" sha1="etxot2rtwd4kpd5y0or0w9x4515hpb5" xml:space="preserve">[[Файл:Coal.jpg|thumb|right|250px|Нүүрс]]
{{Хадмал
|монгол_бичиг =[[Зураг:Negüresü.PNG|21px]]
|кирилл_буриад =
|кирилл_монгол =нүүрс
|кирилл_халимаг =нүүрсн
}}
[[Файл:Struktura chemiczna węgla kamiennego.svg|thumb|right|250px|Нүүрсний химийн найрлага (жишээ)]] 
'''Нүүрс''' нь хар, хар хүрэн өнгөтэй, амархан шатдаг нэгэн төрлийн &quot;&quot; шиг өнгөтэй чулуу юм. Нүүрс нь дээд ургамлын үлдэгдэл [[хүлэр|хүлэрээс]] үүсэх ба дотроо [[хүрэн нүүрс]], [[чулуун нүүрс]], [[антрацит]] гэсэн төрөлд хуваагдана. Бүрдүүлэгч үндсэн химийн элемент нь [[нүүрстөрөгч]], [[устөрөгч]] бөгөөд, [[хүчилтөрөгч]], [[хүхэр]], [[азот]] тодорхой хэмжээгээр агуулагдана. Нүүрс нь эрчим хүчний үндсэн эх үүсвэр бөгөөд нүүрсний ордыг [[уурхай|ил]] болон [[уурхай|далд уурхайгаар]] ашиглана.

Нүүрс нь Дэлхийн хэмжээнд цахилгаан эрчим хүч гарган авах хамгийн гол түүхий эд бөгөөд мөн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]]ийн гол үүсвэр болж байна. СО&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; нь [[хүлэмжийн хий]] бөгөөд [[цаг уур]]ын өөрчлөлт, [[Дэлхийн дулаарал|Дэлхийн дулаарлын]] гол шалтгаан гэж үзэж байна&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.agu.org/sci_soc/policy/positions/climate_change2008.shtml|wayback=20080513085904|text=&quot;Human Impacts on Climate&quot;|archiv-bot=2023-09-26 16:04:59 InternetArchiveBot}} [[American Geophysical Union]]. Retrieved on Sept 23rd 2008&lt;/ref&gt;. Нүүрсийг шатаах явцад [[байгалийн хий]]нээс хоёр дахин их, [[газрын тос]]ноос арай илүү хэмжээний СО&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; ялгардаг байна&lt;ref&gt; The EIA reports the following emissions in million metric tons of carbon dioxide:

* Nat gas: 5,840.07
* Petroleum: 10,995.47
* Coal: 11,357.19
For 2005 as the official energy statistics of the US Government.[http://www.eia.doe.gov/iea/carbon.html]&lt;/ref&gt;.

Монгол орон нүүрсний нөөцөөр баялаг бөгөөд одоогоор [[таамаг нөөц]] 162 тэрбум тонноор үнэлэгдэж байна.

== Нэршил ==
[[Англи хэл]]ний ''&quot;Coal&quot;'' буюу нүүрс гэдэг үг нь герман гаралтай үг ([[Герман хэл|германаар]] ''Kohle'', [[Швед хэл|шведээр]] ''kol''&lt;ref&gt;''[[Oxford English Dictionary]]'' 1989 edition&lt;/ref&gt;) бөгөөд [[нүүрстөрөгч]] (&quot;carbon&quot;) гэдэг нэр томьёо бас ижил үүсэлтэй. Модыг агааргүй орчинд халаан, түүнд агуулагдах ус, дэгдэмхий бодисыг зайлуулан, нүүрстөрөгчийн өндөр агуулгатай (нүүрстөрөгч 85-95 %), хар өнгөтэй, хөнгөн, нүх сүвэрхэг, бутрамтгай үлдэгдэл гаргаж авахыг &quot;Модны нүүрс&quot; (&quot;Charcoal&quot;) гэж нэрлэнэ.

== Нүүрсний төрөлүүд ==
* [[Хүрэн нүүрс]] (''Lignite'' мөн ''Brown coal'') нь бага хувирсан нүүрс бөгөөд ихэвчлэн дулааны цахилгаан станцaд түлш болгон хэрэглэдэг. 
* [[Чулуун нүүрс]] (''Sub-bituminous coal'' болон ''Bituminous coal'') - нүүрсний хувирлын дунд шатны бүтээгдэхүүн. Дулааны цахилгаан станцд түлш болгон хэрэглэхээс гадна зарим онцгой төрөл-[[коксжих нүүрс|коксжих нүүрсийг]] коксжуулан [[ган]]гийн үйлдвэрт хэрэглэнэ. 
* [[Хагас антрацит]] болон [[антрацит]] (''Anthracite'') - хамгийн их хувирсан нүүрс. Голчлон утаагүй түлш болгон хэрэглэнэ.

== Нүүрсний хэрэглээ ==
=== Түлшинд хэрэглэх ===
Нүүрсийг дулааны цахилгаан станцад шатааж, [[цахилгаан]], [[дулаан]] гаргаж авахад хэрэглэх ба дэлхийн нүүрсний жилийн хэрэглээ ойролцоогоор 7 тэрбум тонн. Нийт нүүрсний 75% нь цахилгаан гаргаж авахад зориулагдаж байгаа ба хамгийн том хэрэглэгч [[БНХАУ]], [[Энэтхэг]] 2 улс бөгөөд одоогийн байдлаар нэг жилд 1.7 тэрбум [[тонн]] нүүрс хэрэглэж байна. Уг бүс нутгийн нүүрсний хэрэглээ урьдчилсан тооцоогоор [[2025]] онд 2.7 тэрбумд хүрнэ гэж таамаглаж байна &lt;ref&gt;{{cite web | title=International Energy Outlook | url=http://www.eia.doe.gov/oiaf/ieo/coal.html | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}&lt;/ref&gt;. Одоогийн байдлаар нүүрсний хэрэглээ 3 жил тутамд ойролцоогооор 25% нэмэгдэж байгаа нь бусад төрлийн [[Шатах ашигт малтмал|эрчим хүчний түүхий эдүүдтэй]] харьцуулахад хамгийн их хурдацтайгаар хэрэглээ нь нэмэгдэх байгаа түүхий эд болж байна.

Дэлхий дээр үйлдвэрлэж буй нийт эрчим хүчний 40%-ийг нүүрснээс гарган авч байгаа &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |title=Archive copy |access-date=2008-10-22 |archive-date=2009-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090518072233/http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ба АНУ-д энэ хэмжээ 49% байна&lt;ref&gt;http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/epa/figes1.html&lt;/ref&gt;.

=== Коксжуулах ===
[[Кокс]] нь бага [[үнсжилт]], [[хүхэр|хүхрийн]] агуулгатай коксжих нүүрсийг агааргүй орчинд 1,000 &lt;sup&gt;o&lt;/sup&gt;С дээш хэмд халаан гаргаж авсан саарал өнгөтэй, нүх сүвэрхэг бүтээгдэхүүн юм. Дулаан ялгаруулах чадвар өндөр, 29.6Мж/кг. [[кокс|Коксыг]] [[төмөр|төмрийн]] [[хүдэр]] хайлуулахад түлш, мөн ангижруулагч болгон хэрэглэнэ. Нүүрсийг коксжуулах явцад коксоос гадна нүүрсний давирхай (coal tar), хөнгөн [[газрын тос|тос]], [[байгалийн хий|хий]] ялгарна.

=== Хийжүүлэх ===
[[Газрын тос]], [[шатдаг хий|хийн]] үнийн өсөлтөөс хамааран сүүлийн жилүүдэд нүүрснээс [[байгалийн хий|шатдаг хий]] болон шингэн бүтээгдэхүүн (газрын тостой адил бүтээгдэхүүн) гарган авах технологийг эрчтэй хөгжүүлж байна.

Нүүрсийг хийжүүлнэ гэдэг нь нүүрсийг өндөр даралт, температурын нөлөөн дор задлан, хийн бүтээгдэхүүн гаргаж авахыг хэлнэ. [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс]] нүүрсийг хийжүүлэх технологийг өргөнөөр хэрэглэж байгаа (ганц) орон юм.

=== Шингэрүүлэх ===
Нүүрсийг шууд болон шууд бус аргаар шингэрүүлэн [[бензин]], [[дизел|дизелийн]] түлш гарган авахад зориулсан хэд хэдэн технологи боловсрогдож, бэлэн болсон байна. 

Шууд бус аргаар шингэрүүлэх, [[Фишер Тропш технологи]] [[дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн II дайны]] үед [[Герман|Германд]] боловсрогдсон бөгөөд одоо Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улсын Сасол компани хэрэглэж байна. Уг технологи нь эхлээд нүүрсийг хийжүүлээд (тодорхой хэмжээний СО ба Н&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;-ийг нэмж), дараа нь уг хийгээ конденсацлан хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] гарган авах арга юм. Эцэст нь нүүрсустөрөгчөө дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авна.

Шууд шингэрүүлэх буюу устөрөгчжүүлэн шингэрүүлэх (''liquefaction by hydrogenation'') &quot;Бергиус&quot; технологийг Германд боловсруулсан&lt;ref&gt;Robert Haul: Friedrich Bergius (1884-1949), p. 62 in 'Chemie in unserer Zeit', VCH-Verlagsgesellschaft mbH, 19. Jahrgang, April 1985, Weinheim Germany &lt;/ref&gt; ба Дэлхийн I ба II дайны үед ашиглаж байв. Шууд шингэрүүлэх хэд хэдэн өөр технологи боловсрогдсоноос, АНУ-ын Гальф Ойл компанийн боловсруулсан SRC-I and SRC-II (''Solvent Refined Coal'') технологи&lt;ref&gt;{{cite paper | author=Cleaner Coal Technology Programme | title=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction | publisher=Department of Trade and Industry (UK) | date=October 1999 | url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | accessdate=2006-11-23 | format=PDF | archiveurl=http://web.archive.org/web/20070616133813/www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | archivedate=2007-06-16 }}&lt;/ref&gt;, [[1976]] онд Вильбурн Шроедэр (''Wilburn C. Schroeder'') нэр дээр [[патент|патентлагдсан]] NUS корпорацийн технологи зэргийг дурьдах хэрэгтэй юм. 

NUS корпорацийн устөрөгчжүүлэн, шууд шингэрүүлэх технологи нь нүүрсийг нунтаглан, хатааж, 1% [[молибдени]] [[катализатори|катализаторийн]] тусламжтайгаар өндөр [[температур]], [[даралт|даралтын]] нөлөөгөөр, бага хэмжээний хий (C3/C4), шингэн (C5-C10) - бензиний фракц, NH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;, ба CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; гаргаж авна &lt;ref&gt;{{cite paper | author=Phillip A. Lowe, Wilburn C. Schroeder, Anthony L. Liccardi | title=Technical Economies, Synfuels and Coal Energy Symposium, Solid-Phase Catalytic Coal Liquefaction Process | publisher=The American Society of Mechanical Engineers | date=1976 | page=35}}&lt;/ref&gt;. 

Нүүрснээс шингэн бүтээгдэхүүн гаргаж авах өөр нэг арга нь бага температурт [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчжүүлэх]] юм. Нүүрсийг бага температурт (450 and 700&amp;nbsp;°C) коксжуулахад, [[нүүрсний давирхай|давирхай]] нь жирийн [[нүүрсний давирхай|давирхайнаас]] (800 to 1000&amp;nbsp;°C-д [[кокс|коксжуулсанаас]]) илүү их хэмжээний хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] агуулдаг байна. Уг давирхайг дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авах боломжтой юм. 

Эдгээр бүх нүүрсийг шингэрүүлэх технологиудын сул тал нь [[газрын тос|газрын тосноос]] бензин, дизель түлш ялгаж авахаас хамаагүй илүү их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) ялгаруулдаг явдал юм. Тиймээс цаашид уг технологийг их хэмжээгээр хэрэглэх тохиолдолд, нүүрсийг шингэрүүлэх явцад ялгарч буй СО2-ийг багасгах, мөн агаар мандалд цацалгүйгээр СО&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;-ийг [[азот]], эсвэл бусад хийн тусламжтайгаар шингэрүүлэх зэрэг аргаар шийдэх хэрэгтэй гэж үзэж байна. 

Нүүрсийг шингэрүүлэх нь нэгэн төрлийн нөөц технологи бөгөөд, газрын тосны нөөц, олборлолт багасан, эрэлт их хэмжээгээр нэмэгдсэн үед хэрэглэх боломжтой юм. Зарим судлаачдийн тооцоогоор, газрын тосны үнэ 35 ам.доллар/баррель орчим (болон түүнээс дээш) байгаа тохиолдолд, [[АНУ]] дотоодынхоо нүүрснээс бензин гаргаж авах нь эдийн засгийн хувьд ашигтай гэж гарсан байна&lt;ref&gt;{{cite web | title=Diesel Fuel News: Ultra-clean fuels from coal liquefaction: China about to launch big projects - Brief Article | url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0CYH/is_15_6/ai_89924477 | accessmonthday= September 9 |accessyear= 2005 }}&lt;/ref&gt;. Хэдийгээр 35 ам.доллар/баррель гэдэг урт хугацааны [[газрын тос]]ны дундаж үнээс өндөр байгаа ч, яг одоогийн байдлаар газрын тосны үнэ үүнээс өндөр байгаа билээ. Одоо хэрэглэгдэж буй нүүрс шингэрүүлэх технологиудын талаархи Вилиамс, Ларсон (Williams and Larson, 2003) нарын тайлангаас үзэхэд, [[Хятад|Хятадад]] нүүрснээс гарган авч буй шингэн бүтээгдэхүүний өөрийн өртөг 25-35 ам.доллар/баррель байна.


== Сөрөг нөлөө ==
=== Нүүрсний уурхай, олборлолт ===
[[Файл:Coal mine Wyoming.jpg|thumb|Нүүрсний ил уурхай, [[Вайомин муж]], [[АНУ]]]]

[[уурхай|Нүүрс олборлолт]] байгальд муугаар нөлөөлдөг. Нүүрсний уурхайд хөрс хуулалтын дараа, нүүрсэнд агуулагдах [[пирит]] (төмрийн сульфид) нь [[ус]], [[агаар|агаарын]] [[хүчилтөрөгч|хүчилтөрөгчтэй]] урвалд орж, [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уурхайн усыг шүүрүүлэх явцад уг [[хүхрийн хүчил]] гадагшлах ба уурхайн овоолго дахь [[пирит]] ч борооны устай урвалд орон удаан хугацааны туршид, тасралтгүй хүхрийн хүчил үүсгэсээр байдаг. Хүхрийн хүчил нь [[хөрс]], [[хөрсний ус|хөрсний усанд]] нэвчин, улмаар урсгал болон тогтмол усны [[рН]]-ын хэмжээг өөрчилж, [[амьтан]], [[ургамaл|ургамaлыг]] хордуулах ба улмаар мөхөхөд хүргэнэ. Ялангуяа усны амьтад рН-ийн өөрчлөлтийг тэсвэрлэдэггүй байна. 1930-аад оны үед, АНУ-ын нүүрсний [[уурхай|уурхайнуудын]] олборлолтын явцад, жилд 2.3 сая тн хүхрийн хүчил үүсдэг байсан гэсэн тооцоо байдаг. 1960-аад оны үед зөвхөн Огайо голын савд (the Ohio River), олборлолт хийж буй 1200 уурхайгаас жилд 1.4 сая тн [[хүхрийн хүчил]] гадагшилдаг байв.

=== Нүүрсийг шатаах ===
Бусад [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалуудтай]] адил, нүүрсийг шатаах явцад их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;), азотын исэлүүд (NO&lt;sub&gt;x&lt;/sub&gt;), [[хүхрийн давхар исэл]] (SO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) ялгарна. [[Хүхрийн давхар исэл]] хүчилтөрөгчтэй урвалд орон [[хүхрийн гуравч исэл]] (SO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;), улмаар [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уг хүхрийн хүчил нь борооны усыг хүчиллэгжүүлнэ. [[Хүчиллэг бороо]] нь химийн идэмхий шинжтэй, амьд байгаль болон хүний биед үлэмж хортой. 

Нүүрсний цахилгаан станцаас үлэмж хэмжээний (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;), мөн ажиллаж байгаа болон хаагдсан уурхайгаас нилээдгүй хэмжээний [[метан]] ялгарах ба эдгээр нь [[дэлхийн цаг уурын дулааралт|дэлхийн цаг уурын дулааралтын]] гол шалтгаан болж байна&lt;ref&gt;http://www.columbia.edu/~jeh1/2007/IowaCoal_20071105.pdf&lt;/ref&gt;. Нүүрсэнд агуулагдах [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчийн]] хэмжээ [[газрын тос|газрын тосныхоос]] илүү бөгөөд бусад хортой хольцыг нүүрснээс салгах нь тосныхоос илүү төвөгтэй. Зөвхөн АНУ-д нүүрсний цахилгаан станцын хорт хаягдлаас болон жил бүр хэдэн арван мянган хүмүүс нас барж байгаа гэсэн судалгаа байна&lt;ref&gt;{{cite web | title=Deadly power plants? Study fuels debate | url=http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ | accessmonthday=September 4 |accessyear=2006}}&lt;/ref&gt;. Сүүлийн үед цахилгаан станцын хортой хаягдалыг багасгах талаар нилээдгүй туршилт судалгаа хийж байна. Жишээлбэл, станцаас ялгарч буй [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;]] цуглуулан, [[нүүрстөрөгч]]ийг ялгаж, хадгалах технологи юм (одоогоор хэрэглэгдэж эхлээгүй). 

Нүүрс болон түүний хаягдалд (шатаах явцад ялгарах хий болон үнсэнд) [[хүнцэл]], [[хар тугалга]], [[меркури]], [[никель]], [[ванади]], [[берилли]], [[кадми]], [[бари]], [[хром]], [[зэс]], [[молибден]], [[цайр]], [[селени]], [[ради]] зэрэг [[хүнд металууд]], мөн бага хэмжээгээр [[Уран (химийн элемент)|уран]], [[тори]] зэрэг байгальд тааралдах [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисыг]] агуулдаг &lt;ref&gt;{{cite web | title=Coal Combustion | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Radioactive Elements in Coal and Fly Ash, USGS Factsheet 163-97 | url=http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2006-12-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061209214403/http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; . Эдгээр нь, ялангуяа [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисууд]], байгаль дээр нүүрсэнд агуулагдахдаа сарнимал, бага хэмжээтэй байх ч, их хэмжээний нүүрсийг шатаах явцад хуримтлагдан, зарим тохиолдолд атомын цахилгаан станцын хаягдлаас өндөр цацраг идэвхит бодисын агуулгатай байх тохиолдол бий &lt;ref&gt;{{cite web | title=Coal Combustion: Nuclear Resource or Danger | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=October 16 | accessyear=2006 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. 

Нүүрс нь дэлхийн цаг уурын өөрчлөлт болон агаарын бохирдлын талаар хяналт султай нутаг дэвсгэрт хүний эрүүл мэндэд маш сөргөөр нөлөөлж байгаа болно.

== Энергийн хэмжээ ==
Нүүрсний ялгаруулах [[энерги|энергийн]] хэмжээ ойролцоогоор 24 Мж/кг &lt;ref&gt;{{cite web | last = Fisher | first = Juliya | title = Energy Density of Coal | work = The Physics Factbook | url = http://hypertextbook.com/facts/2003/JuliyaFisher.shtml|accessdate = 2006-08-25 }}&lt;/ref&gt;, хэрэв kW-цаг -аар хэмжвэл 6.67 kW-цаг/кг болно. Нүүрсний цахилгаан станцын ашигт ажиллагааны коэффициент 30%. Өөрөөр хэлбэл 1 кг нүүрс шатаахад ялгарах 6.67 kW-цаг энергийн 30% буюу 2.0 kW-ц нь цахилгаан эрчим хүч болон хувирна.

Жишээ нь, 100W-ийн компютер нэг жилд 876 kW-ц (100 W × 24 цаг × 365 {өдөр} = 876000 W-ц = 876 kW-ц) эрчим хүч хэрэглэнэ. Энэ хэмжээний эрчим хүчийг гарган авахын тулд : 876 kW-цаг/2.0 kW-цаг = 438 кг нүүрс зарцуулна&lt;ref&gt;A similar result, using a lightbulb instead, see&lt;br /&gt;{{cite web
  | title = How much coal is required to run a 100-watt light bulb 24 hours a day for a year?
  | work = Howstuffworks
  | url = http://science.howstuffworks.com/question481.htm
  | accessdate = 2006-08-25 }}&lt;/ref&gt;. Гэхдээ цахилгаан дамжуулах үед гарах шугамын цахилгаан эсэргүүцлийн алдагдлыг (5 - 10%) тооцвол үүнээс илүү хэмжээний цахилгаан (нүүрс) хэрэгтэй болох юм.

== Нүүрстөрөгчийн хэмжээ ==
Нүүрсэнд агуулагдах нүүрстөрөгчийн хэмжээ хамгийн багадаа 50% буюу 1кг нүүрс 0.5кг-с дээш хэмжээний нүүрстөрөгч агуулна. байна. 0.5kg/12kg kmol&lt;suр&gt;-1&lt;/suр&gt; = 1/24kmol, 1 mol N&lt;sub&gt;A&lt;/sub&gt; -тэй ([[Авогадрогийн тоо]]) тэнцүү. Энэ агаарын хүчилтөрөгчтэй нэгдэн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] үүсгэх ба (12 + 16 × 2 = жин(CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) = 44 кг/кмоль) болно. 1 кг нүүрс шатаахад, 1/24 кmol [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;]] ялгарах ба 1/24 кmol х 44 kг/kmol = 11/6 кг буюу ойролцоогоор 1.83 кг CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; болно.

1 кг нүүрсний 29.9% нь 2 kW-ц цахилгаан болон хувирах учир бид 1 kW-ц цахилгаан эрчим хүчний хэрэглээ тутамд 0.370 kg(CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) үүсгэж байна&lt;ref&gt;[http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/page/co2_report/co2report.html CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; Emissions Report&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;.

== Нүүрсний гүний шаталт ==
Нүүрсний давхраас ой, хээрийн түймэр болон, уурхайн дотоод шаталтын улмаас газрын гүнд шатна &lt;ref&gt;{{cite web | title=Sino German Coal fire project | url=http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2020-05-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200516134445/https://web.archive.org/web/20050830091254/http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web | title=Committee on Resources-Index | url=http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2005-08-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050825231038/http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2016-08-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160829162308/https://web.archive.org/web/20060218013724/http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Нүүрсний гүний шаталтын улмаас БНХАУ-д жил бүр 109 сая тн нүүрс шатаж, 200 сая тн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] ялгарч байна. Энэ нь дэлхийн хэмжээнд [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалаас]] үүсэж буй нийт CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;-ийн 2-3% юм. 

АНУ-ын Пенсилвани мужийн хаагдсан нүүрсний уурхайд байрлаж байсан хогийг шатаасны улмаас [[1962]] онд эхэлсэн нүүрсний давхраасын гүний шаталт одоо хүртэл үргэлжилсээр байна. 

Австралийн &quot;Шатаж буй уул&quot;-ыг (Burning Mountain) галт уул гэж үздэг байв. Гэвч энэ нь сүүлийн 5,500 жилийн турш шатсаар байгаа нүүрсний гүний шаталтаас үүссэн утаа, үнс болохыг тогтоосон байна &lt;ref&gt;{{cite web | title=Burning Mountain Nature Reserve | url=http://www.nationalparks.nsw.gov.au/parks.nsf/ParkContent/N0503?Opendocument&amp;ParkKey=N0503&amp;Type=xo | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}&lt;/ref&gt;.

== Дэлхийн нүүрсний нөөц ==
[[Файл:Coal mine in Dhanbad, India.jpg|thumb|Энэтхэгийн Жакарканд уурхай. Энэтхэгт Дэлхийн нүүрсний нөөцийн 10% ноогдоно.]]

[[1996]] оны үнэлгээгээр дэлхийн нийт олборлож болох нөөцийг нэг [[грамм|эксаграмм]] (1 × 10&lt;sup&gt;15&lt;/sup&gt; кг буюу 1 триллон тн)-аар, түүний хагас нь чулуун нүүрс гэж үнэлсэн байна. Уг хэмжээний нүүрснээс гаргаж авах энергийн хэмжээг нь 290 зеттажоул &lt;ref&gt;Sustainable Energy&quot; 2005 page 303 The MIT Press by Jefferson W. Tester et al. ISBN 0-262-20153-4&lt;/ref&gt;, дэлхийн жилийн хэрэглээг 15 терраватт гэвэл &lt;ref&gt;BP2006 energy report, and US EIA 2006 overview&lt;/ref&gt;, 600 жил хүрэлцэх хэмжээний нөөц юм. 

Английн [[Бритиш Петролеум]] компанийн 2005 оны эцсээр хийсэн тооцоогоор, дэлхийн нүүрсний нөөц 909,064 сая тн-оор үнэлэгдсэн байна. [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Оросын Холбооны Улс]], [[Австрали]], [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] зэрэг орнууд нүүрсний ихээхэн нөөцтэй юм. 

{| {{prettytable}}  
|+ '''Нүүрсний нийт нөөц, [[1999]] оны байдлаар (сая тн)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |title=Archive copy |access-date=2007-06-28 |archive-date=2007-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070127034512/http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;'''
|-
| width=&quot;100pt&quot;|'''Орон'''
| width=&quot;120pt&quot;|'''[[чулуун нүүрс|Битумжсан нүүрс]]''' ([[антрацит]] багтсан)
| width=&quot;120pt&quot;|'''[[чулуун нүүрс|Хагас битумжсан нүүрс]]''' 
| width=&quot;120pt&quot;|'''[[Хүрэн нүүрс]]''' 
| width=&quot;100pt&quot;|'''Нийт''' 
|- 
|[[Америкийн Нэгдсэн Улс]] ||115891||101021||33082||249994
|- 
|[[Оросын Холбооны Улс]] ||49088||97472||10450||157010
|- 
|[[Хятад]] ||62200||33700||18600||114500
|- 
|[[Энэтхэг]] ||82396||||2000||84396
|- 
|[[Австрали]] ||42550||1840||37700||82090
|- 
|[[Герман]] ||23000||||43000||66000
|- 
|[[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] ||49520||||||49520
|- 
|[[Украин]] ||16274||15946||1933||34153
|- 
|[[Казахстан]] ||31000||||3000||34000
|- 
|[[Польш]] ||20300||||1860||22160
|}

== Нүүрс экспортлогч орнууд ==
{| {{prettytable}}
|+ '''Нүүрсний экспорт, орон болон жилээр (сая тн)'''&lt;ref&gt;http://www.eia.doe.gov/oiaf/aeo/supplement/pdf/suptab_114.pdf &lt;/ref&gt;
|-
| width=&quot;130pt&quot;|'''Орон'''
| width=&quot;100pt&quot;|'''2003'''
| width=&quot;100pt&quot;|'''2004''' 
|- 
| [[Австрали]] 
| 238.1 
| 247.6 
|-
| [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] 
| 43.0 
| 48.0
|- 
| [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] 
| 78.7 
| 74.9 
|-
| [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Хуучин Зөвлөлт Холбоот Улс]] 
| 41.0 
| 55.7 
|-
| [[Польш]] 
| 16.4 
| 16.3 
|-
| [[Канад]] 
| 27.7 
| 28.8 
|-
| [[Хятад]] 
| 103.4 
| 95.5 
|-
| [[Өмнөд Америк]]
| 57.8 
| 65.9 
|-
| [[Индонез]] 
| 107.8 
| 131.4 
|-
| '''Нийт''' 
| '''713.9''' 
| '''764.0''' 
|}

[[Файл:Tagebau Garzweiler Panorama 2005.jpg|center|1000px|thumb|Германы Гарцвайлер дахь нүүрсний ил уурхай. Өндөр нарийвчлалтай дэлгэмэл зураг.]]

== Бусад холбоотой сэдвүүд ==
* [[Шатах ашигт малтмал]]
* [[Дэлхийн дулаарал]] 
* [[Газрын тос]]
* [[Геологи]]
* [[Шингэрүүлсэн байгалийн хий]]

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

== Цахим холбоос ==
* [https://web.archive.org/web/20080119164838/http://www.coalonline.org/site/coalonline/content/home Coal Online] Утаагүй түлш боловсруулах технологийн талаар
* [https://web.archive.org/web/20110225003728/http://www.worldcoal.org/ World Coal Institute] Дэлхийн нүүрсний хүрээлэн
* [http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ MSNBC report on coal pollution health effects in the United States] 
* [https://web.archive.org/web/20050621112309/http://www.uic.com.au//nip83.htm Clean coal technologies] Нүүрс боловсруулах технологи
** [https://web.archive.org/web/20100809105829/http://www.jcoal.or.jp/overview_en/gijutsu.html Advanced methods of using coal] 
* [https://web.archive.org/web/20130303040016/http://www.fe.doe.gov/programs/fuels/hydrogen/Hydrogen_from_Coal_R%26D.html USDOE Hydrogen from Coal Research] Нүүрснээс устөрөгч ялгах
* [http://smtc.uwyo.edu/coal/ Wyoming Coal] Вайомингийн Их Сургуулийн вэб хуудас
* [https://web.archive.org/web/20070704031944/http://www.our-energy.com/coal_en.html Coal - origin, purification and consumption] Нүүрсний гарал үүсэл, баяжуулалт, хэрэглээ 
* [https://web.archive.org/web/20071206003202/http://www.stoke.gov.uk/ccm/museums/museum/2006/gladstone-pottery-museum/information-sheets/coal-in-north-staffordshire.en History of coal seams and the practice of coal mining in North Staffordshire, UK]

[[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]]
[[Ангилал:Ашигт малтмалын геологи]]
[[Ангилал:Нүүрс| ]]
[[Ангилал:Нүүрсний уурхай]]
[[Ангилал:Шатах ашигт малтмал]]</text>
      <sha1>etxot2rtwd4kpd5y0or0w9x4515hpb5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монгол</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4681</id>
    <revision>
      <id>855342</id>
      <parentid>852642</parentid>
      <timestamp>2026-05-02T17:40:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>211</id>
      </contributor>
      <comment>The_National_Anthem_of_Mongolia.ogg файлыг коммонсд [[c:User:Infrogmation|Infrogmation]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:The National Anthem of Mongolia.ogg|]].</comment>
      <origin>855342</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="114295" sha1="pgcfp214k4l1l1unmnphxi07bf5if7a" xml:space="preserve">{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Монгол Улс
| native_name            = {{unbulleted list|{{MongolUnicode|ᠮᠤᠩᠭᠤᠯ}} {{MongolUnicode|ᠤᠯᠤᠰ}}}}
| common_name            = Монгол
| image_flag             = Flag of Mongolia.svg
| flag_type              = [[Монгол Улсын Төрийн далбаа|Төрийн далбаа]]
| image_coat             = State emblem of Mongolia.svg
| symbol_type            = [[Монгол Улсын Төрийн сүлд|Төрийн сүлд]]
| other_symbol_type      = [[Монгол Улсын Төрийн тамга|Төрийн тамга]]:
| other_symbol           = [[File:State seal of Mongolia.svg|90px]]
| image_map              = Mongolia (orthographic projection).svg
| map_caption            = 
| national_motto         = 
| national_anthem        = {{lang|mn|Монгол Улсын Төрийн дуулал}}&lt;br /&gt; 
| official_languages     = [[Монгол хэл]]
| languages_type         = [[Монгол түүхэн бичиг үсгүүд|Албан бичиг]]
| languages              = [[Монгол бичиг]]&lt;br&gt;[[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|Кирилл бичиг]]&lt;!-- Please, add an official (and non-media) source, otherwise it may be removed. --&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=June 21, 2011 |title=Official Documents to be in Mongolian Script |work=UB Post |url=http://ubpost.mongolnews.mn/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=6478&amp;Itemid=36 |url-status=dead |access-date=2010-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111101013639/http://ubpost.mongolnews.mn/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=6478&amp;Itemid=36 |archive-date=November 1, 2011}}&lt;/ref&gt;
| ethnic_groups          = {{unbulleted list
  |96 % [[Монголчууд]]
  |↳84 % [[Халх]]
  |↳12 % бусад [[Монгол угсаатан|Монгол ястан]]
  |3,4 % [[казахууд|Казахууд]]
  |0,6 % [[Монголын хүн ам зүй|Бусад]]
 }}
| ethnic_groups_year     = 2020&lt;ref name=&quot;web-old.archive.org&quot;&gt;{{cite web |url=https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |url-status=dead |title=Хун ам, орон сууцны 2020 оны улсын ээлжит тооллогы нэгдсэн дун |language=mn |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230731/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |archive-date=7 November 2020 |access-date=16 August 2021}}&lt;/ref&gt;
| demonym                = [[Монголчууд]]
| capital                = [[Улаанбаатар]]
| religion               = {{unbulleted list
  | 51,7 % [[Монголын буддизм|Буддизм]]
  | 40,6 % Шашингүй
  | 3,2 % [[Ислам]]
  | 2,5 % [[Монголын бөө мөргөл|Бөө мөргөл]] 
  | 1,3 % [[Христийн шашин|Христ]] 
  | 0,7 % [[Монгол дахь шашин шүтлэг|Бусад]]
 }}
| religion_year          = 2020&lt;ref name=&quot;web-old.archive.org&quot;/&gt;
| coordinates            = {{coord|48|N|106|E|scale:20000000_source:GNS|display=title}}
| largest_city           = capital
| politics_link          = Монголын улс төр
| government_type        = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Холимог засаглалын систем|Парламентын засаглалтай]] [[бүгд найрамдах улс]]&lt;ref name=&quot;IDEA&quot;&gt;{{Cite web |last=Odonkhuu |first=Munkhsaikhan |author-link=&lt;!-- Munkhsaikhan Odonkhuu --&gt; |date=12 February 2016 |title=Mongolia: A Vain Constitutional Attempt to Consolidate Parliamentary Democracy |url=http://www.constitutionnet.org/news/mongolia-vain-constitutional-attempt-consolidate-parliamentary-democracy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160225144740/http://www.constitutionnet.org/news/mongolia-vain-constitutional-attempt-consolidate-parliamentary-democracy |archive-date=February 25, 2016 |access-date=21 February 2016 |website=ConstitutionNet |publisher=International Institute for Democracy and Electoral Assistance (International IDEA) |quote=Mongolia is sometimes described as a semi-presidential system because, while the prime minister and cabinet are collectively responsible to the SGKh, the president is popularly elected, and his/her powers are much broader than the conventional powers of heads of state in parliamentary systems. |df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
| leader_title1          = [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]
| leader_name1           = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]
| leader_title2          = [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]]
| leader_name2           = [[Ням-Осорын Учрал]]
| leader_title4          = [[Улсын Их Хурал#Дарга|УИХ-ын дарга]]
| leader_name4           = [[Сандагийн Бямбацогт]]
| legislature            = [[Улсын Их Хурал]]
| area_rank              = 18
| area_km2               = 1 564 116
| area_sq_mi             = 603 909 &lt;!-- Do not remove per [[WP:Manual of Style/Dates and numbers]] --&gt;
| percent_water          = 0,67&lt;ref name=&quot;cia&quot;&gt;{{Cite web |title=Mongolia |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mongolia/ |access-date=August 9, 2015 |website=The World Factbook |publisher=CIA |df=mdy-all |archive-date=Нэгдүгээр сар 14, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114155343/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mongolia/ |url-status=dead }} World Factbook&lt;/ref&gt;
| population_estimate    = 3 396 788&lt;ref&gt;{{cite web| url= https://www2.1212.mn/tables.aspx?tbl_id=DT_NSO_0300_004V5&amp;BAG_select_all=0&amp;BAGSingleSelect=_0&amp;RESIDENT_select_all=0&amp;RESIDENTSingleSelect=_1&amp;YearY_select_all=0&amp;YearYSingleSelect=_2023_2022&amp;viewtype=table| title= Үндэсний статискийн хороо}}{{Dead link|date=Арван хоёрдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 2023
| population_estimate_rank = ?
| population_density_km2 = 2,07
| GDP_PPP_year           = 2019
| GDP_PPP                = 47&amp;nbsp;тэрбум $&lt;ref name=&quot;IMFWEOMN&quot;&gt;{{Cite web |title=World Economic Outlook Database, January 2019 |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?sy=2017&amp;ey=2024&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;pr1.x=77&amp;pr1.y=5&amp;c=948&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a= |access-date=24 February 2019 |website=IMF.org |publisher=[[Олон Улсын Валютын Сан]]}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_rank           = 115
| GDP_PPP_per_capita     = 14 270 $&lt;ref name=&quot;IMFWEOMN&quot; /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 93
| GDP_nominal            = 16,81&amp;nbsp;тэрбум $&lt;ref name=&quot;IMFWEOMN&quot; /&gt;
| GDP_nominal_year       = 2022
| GDP_nominal_rank       = ?
| GDP_nominal_per_capita = 4 946 $&lt;ref name=&quot;IMFWEOMN&quot; /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = ?
| Gini_year              = 2018
| Gini_change            = &lt;!-- increase/decrease/steady --&gt;
| Gini                   = 32.7 &lt;!-- number only --&gt;
| Gini_ref               = &lt;ref name=&quot;wb-gini&quot;&gt;{{Cite web |title=GINI index (World Bank estimate) – Mongolia |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MN |access-date=22 March 2020 |website=data.worldbank.org |publisher=[[Дэлхийн Банк]]}}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank              = 
| HDI_year               = 2019 &lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year --&gt;
| HDI_change             = increase &lt;!-- increase/decrease/steady --&gt;
| HDI                    = 0.737 &lt;!-- number only, between 0 and 1 --&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;UNHDR&quot;&gt;{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=United Nations Development Programme|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=16 December 2020}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 99
| sovereignty_type       = [[Монголын түүх|Түүх]]
| established_event1     = [[Хүннү улс|Хүннү гүрэн]]
| established_date1      = МЭӨ 209
| established_event2     = [[Их Монгол Улс]]
| established_date2      = 1206
| established_event3     = [[Чин улс]]аас [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|тусгаар тогтнолоо зарлав]]
| established_date3      = 1911 оны 12 сарын 29
| established_event4     = [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] байгуулагдав
| established_date4      = 1924 оны 11 сарын 26
| established_event5     = [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Одоогийн үндсэн хууль]]
| established_date5      = 1992 оны 2 сарын 13
| currency               = [[Төгрөг]]
| currency_code          = MNT
| time_zone              = &lt;!-- [[Asia/Hovd|HOVD]] (Hovd Standard Time) / [[Asia/Ulaanbaatar||ULAT]] (Ulaanbaatar Standard Time) --&gt;
| utc_offset             = +7/+8&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mongolia Standard Time is GMT (UTC) +8, some areas of Mongolia use GMT (UTC) +7 |url=http://www.timetemperature.com/asia/mongolia_time_zone.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071013100212/http://timetemperature.com/asia/mongolia_time_zone.shtml |archive-date=October 13, 2007 |access-date=2007-09-30 |publisher=Time Temperature.com |df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
| time_zone_DST          = 
| utc_offset_DST         = 
| date_format            = жжжж.сс.өө
| drives_on              = баруун гарын
| calling_code           = [[+976]]
| iso3166code            = MN
| cctld                  = [[.mn]], .мон
| footnote_a             = 
| footnote_b             = 
}}

'''Монгол Улс'''&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.legalinfo.mn/law/details/367 |wayback=20190530064907 |text=legalinfo.mn: |archiv-bot=2023-11-17 07:28:58 InternetArchiveBot }} Монгол Улсын үндсэн хуулийн нэгдүгээр бүлэг, нэгдүгээр зүйл&lt;/ref&gt; нь [[Дорнод Ази|зүүн а]][[Ази|зи]]д орших [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] [[улс]]. Хойгуураа [[Оросын Холбооны Улс]], өмнө талаараа [[Хятад|БНХАУ]]-тай хиллэдэг, [[далайд гарцгүй улс|далайд гарцгүй]] улс юм. Улсын нийслэл нь [[Улаанбаатар]] бөгөөд улс доторх цорын ганц [[Саятан хот|их хүн амтай хот]]. 

Монгол Улс нь 1&amp;nbsp;564&amp;nbsp;116 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; талбай нутаг дэвсгэртэй, 2022 оны байдлаар 3,398 сая гаруй хүн амтай байна. Нийт хүн амын 95 хувийг монгол үндэстэн, 4 гаруй хувийг [[Казах үндэстэн]] эзэлдэг. 

Өнөөгийн Монгол Улсын нутаг дэвсгэр дээр хүн анх суурьшсан цагаас эхлэн нүүдэлчин соёл иргэншил эзэгнэн, Монголын [[Хүннү улс|Хүннү]], [[Сяньби]], [[Нирун улс|Нирун]], [[Хөх Түрэгийн хаант улс|Түрэг]] [[Уйгур улс|Уйгур]], [[Хидан Улс|Кидан]] улс байгуулагдан оршин тогтнож байв. 1206 онд [[Чингис хаан]] [[Их Монгол Улс]]ыг байгуулан [[Еврази|Евроази]]йг эзэлсэн эзэнт гүрнийг үүсгэн байгуулжээ. Түүний ач хүү [[Хубилай хаан]] Хятадын эх газрыг бүхэлд нь эзэлж, [[Юань Улс|Юань улсыг]] (1271-1368) байгуулж улсын нийслэлийг Дайду буюу одоогийн [[Бээжин]]&lt;nowiki/&gt;д шилжүүлсэн байна. Юань улс унасны дараа төрийн нэгдмэл захиргаа суларч монголчууд бие даасан шинжтэй хэд хэдэн хэсэгт хуваагдан орших болсон.

17-18-р зуунд [[Зүрчид]]ийн [[манж үндэстэн|Манж]] [[Чин улс]]ын мэдэлд орсон ч 1911 онд [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|тусгаар тогтнолоо сэргээн тогтоосон]]. 20-р зуунд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Монгол улс]] нь олон улсад тусгаар тогтнолоо бүрэн олж авсны дараа нийгэм, эдийн засаг, төр захиргааны хувьд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улс]] тэргүүтэй социалист орнуудтай хамтын ажиллагаа бүхий холбоотон улс байв. 1924 онд түүхэндээ анх удаа Үндсэн хуультай болж, Бүгд Найрамдах Ардын засаглалыг тунхаглаж, социалист орон болсон. 

1990 оны Ардчилсан хувьсгалаар Монгол Улс социализмаас [[ардчилал|ардчилсан]], чөлөөт [[зах зээлийн эдийн засаг|зах зээлийн]] эдийн засагт нийгэмд шилжин орсон.

Монгол Улс нь хөгжиж буй орон юм. Дотоодын нийт бүтээгдэхүүний хэмжээгээр (26,8 тэрбум [[америк доллар|ам.доллар]]) дэлхийд 110-т жагсаж, нэг хүнд ноогдох хэмжээ 11&amp;nbsp;882 $ байна. [[Хөдөө аж ахуй]], [[Мал аж ахуй|нүүдлийн мал аж ахуйн]] уламжлалтай. [[Зэс]], нүүрс экспортолдог. Мөнгөний нэгж — [[төгрөг]].

Монгол Улс нь НҮБ-ын 191 улс болон [[Гэгээн Ширээт Улс]], [[Палестин Улс|Палестин]], [[Европын Холбоо|Европын Холбоотой]] дипломат харилцаа тогтоосон бөгөөд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]], [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага]], [[Олон Улсын Валютын Сан]], [[Европын Аюулгүй Байдал Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|Европын Аюулгүй Байдал Хамтын Ажиллагааны Байгууллагын]] гишүүн улс юм.

== Нэр ==
Монгол хэмээх нэрний учир, үгийн гарлын талаар [[Монголчууд#Нэр|хэдэн янз таамаг]] бий. Монгол улсыг түүхэнд оршин тогтнож төр засгийн дагуу [[Их Монгол Улс]], [[Юань Улс|Юань улс]], [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс]], [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]], [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (БНМАУ) гэх мэтээр нэрлэдэг. 1992 оны Үндсэн хуулийг баталснаар улсын албан ёсны нэр нь &quot;'''Монгол Улс&quot;''' болсон.

== Газар зүй ==
{{Гол|Монгол улсын байгалийн цогцолборт газар}}
[[Зураг:Mongolia 103.88219E 46.91703N.jpg|thumb|Хиймэл дагуулаас харсан зураг]]
Монгол Улс 1&amp;nbsp;564&amp;nbsp;116 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; талбай газар нутагтай. Энэ нь дэлхийн хуурай газрын бараг 1 хувьтай тэнцэнэ. Газар нутгийн хэмжээгээр дэлхийд 19, Ази тивд 7, далайд гарцгүй улсуудаас 2 дугаарт ордог. Нутаг дэвсгэрийн 0,43 хувийг гадаргын ус бүрхсэн.

=== Байрлал ===
Монгол Улс Ази тивд хойд өргөрөг (х.ө)- ийн 41°35' - 52°09', зүүн уртраг (з.у)-ийн 87°44'-119°56'-ийн хооронд оршдог бөгөөд [[ЮНЕСКО]]-гийн ангиллаар [[Төв Ази]], НҮБ-ийн шинэ ангиллаар [[Дорнод Ази]]д хамаардаг байна. Газрын байрлалаар хоёуланд нь, [[соёл]]ын хувьд Төв Ази, [[эдийн засаг|эдийн засгийн]] хувьд Дорно Азитай илүү дотно. Саяхнаас [[Зүүн Хойд Ази]]йн бүсийн хурал зөвлөгөөнд оролцох болсон. 

Өмнөд, дорнод, өрнөд гурван талаараа [[Хятад]] Улстай 4&amp;nbsp;677 км, умард талаараа [[Оросын Холбооны Улс|Орос Улстай]] 3&amp;nbsp;543 км зурвасаар хиллэнэ. [[Далайд гарцгүй улс|Далайд гарцгүй]]. Хилийн нийт урт — 8&amp;nbsp;220 км. Хэдий хиллэдэггүй ч баруун хил [[Казахстан|Казахстан Улс]]аас 38-хан километр зайтай. 

Хөндлөн 2&amp;nbsp;392 км, гулд 1&amp;nbsp;259 км сунасан «дэлгэсэн тэрлэг шиг»&lt;ref&gt;[[Шагдарсүрэнгийн Гүрбазар|Ш.Гүрбазар]] бичиж, [[Хурд (хамтлаг)|Хурд хамтлаг]] дуулсан «Би Монголоороо гоёдог» дуунаас.&lt;/ref&gt; хэлбэртэй. Захын цэг:&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.mne.mn/mn/news/show/1663 |title=МОНГОЛ ОРНЫ ТӨВ БУЮУ “ХҮЙС ЦЭГ” ХААНА БАЙДАГ ВЭ? |access-date=2023-06-22 |archive-date=2022-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304122533/http://www.mne.mn/mn/news/show/1663 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://ktms08.blog.gogo.mn/read/entry45902 |title=Монгол улсынхаа хамгийн хамгийнийг мэдэж байхад илүүдэхгүй болов уу? |access-date=2023-06-22 |archive-date=2019-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190220182832/http://ktms08.blog.gogo.mn/read/entry45902 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* Баруун цэг — [[Монгол Алтайн нуруу|Монгол Алтайн нурууны]] Мааньт уул
* Хойд цэг — [[Соёны нуруу|Их Соёны нурууны]] Монгол шарын даваа
* Зүүн цэг — [[Соёлз уул|Соёлз уулын]] модот хамар
* Урд цэг — Орвог гашууны бор толгой
* Төв цэг (хүйс) — [[Бүрд сум]]ын Өвөр хөшөөтийн булгийн эх

=== Газрын гадарга ===
[[Зураг:Mongolia Landscape.jpg|thumb|left|160px|Монголын байгаль]]
{{Гол|Монгол орны уулс}}
Монгол төв азийн өндөрлөгт байрлах тул нийт нутгийн 80 орчим хувь нь далайн түвшнээс дээш 1&amp;nbsp;000 м-ээс илүү өндөр оршино. Нутгийн баруун талаар 900 км урт [[Монгол Алтай]], түүний үргэлжлэл [[Монгол алтайн нуруу|Говь Алтайн нуруу]] байна. Нутгийн төв хэсгээр [[Хангайн нуруу|Хангай]], Хөвсгөлийн уулархаг муж (хойш [[Соён]] хүрнэ), дорно умард нутгаар [[Хэнтийн нуруу]] байна. Зүүн, зүүн өмнөд зүг рүү өндрийн хэмжээ буусан байдаг. [[Монгол орны уулс|Уулсын өндрөөс дурдвал]] Монгол Алтайн нурууны ноён оргил [[Алтай Таван Богд|Таван богд]] хөвчийн [[Хүйтэн оргил]] (4&amp;nbsp;374 м), Хангайн [[Отгонтэнгэр]] (4&amp;nbsp;008 м), Соёны [[Мөнх сарьдаг]] (3&amp;nbsp;491 м), Хэнтийн [[Асралт хайрхан]] (2&amp;nbsp;799 м) юм. Дорнод нутгаар [[Шилийн богд уул|Шилийн богд]] (1&amp;nbsp;778 м) зэрэг унтарсан галт уулстай.

Томоохон гол, мөрний сав газраар харьцангуй нам доор байна. Нутгийн баруунтаа [[Их нууруудын хотгор]], Дэлхийн [[Дэлхийн өв|байгалийн өвд]] бүртгэгдсэн [[Увс нуурын хотгор]] байгаа бол Дорнод аймагт Монгол Улсын хамгийн нам доор цэг буюу [[Хөх нуур (Дорнод)|Хөх нуурын хотгор]] далайн түвшнээс дээш 560 м-т бий.

=== Усны зүй ===
[[Зураг:Uvs_n%C3%BAr.JPG|thumb|[[Увс нуур]]]]
{{Гол|Монгол орны гол мөрд|Монгол орны томоохон нуурууд}}

Монголд нийлээд 67,000 км урт болох 3811 гол горхи, 500 м³ эзлэхүүнтэй 3&amp;nbsp;500 гаруй нуур, 7&amp;nbsp;000 орчим булаг шанд, 540 м² талбай бүхий 190 гаруй мөсөн гол, 250 гаруй рашаан, газрын доорх усны 139 орд газар байна. Улаанбаатар хот бол хот дотроо рашаантай байдаг дэлхийн хоёрхон нийслэлийн нэг юм. 

Монголын гол мөрнийг Умард мөсөн далайн, Номхон далайн, Төв азийн гадагшаа урсгалгүй гэсэн гурван ай савд хуваан үзнэ. [[Орхон гол|Орхон]] бол Монголын хамгийн урт гол юм (1&amp;nbsp;124 км, усаа цуглуулах талбай 133&amp;nbsp;000 км²). Харин Хятадад урсдаг уртыг нь оруулж тооцвол [[Хэрлэн гол]] Монголын хамгийн урт гол /1&amp;nbsp;200 км/ юм. Хамгийн ус ихтэй нь [[Сэлэнгэ мөрөн]] юм. Жилийн дундаж урсац нь 300 м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;/сек байдаг. Монгол орны хамгийн том мөсөн гол бол Алтай Таван богд дахь [[Потанины мөсөн гол]] бөгөөд 20 км орчим урттай.

Хамгийн том нуур нь [[Увс нуур|Увс]] (3&amp;nbsp;350 км²), хамгийн гүн нуур нь [[Хөвсгөл нуур|Хөвсгөл]] (238 м) юм.

=== Бүс, хөрс ===
Монгол хойноосоо урагш ойт хээр, хээр, говь, цөлийн гэсэн өргөргийн дөрвөн бүс, өндөр уулс, ялангуяа ойт хээрийн бүсийн уулс өөд авирахад тайгын болон тагийн бүслүүр ажиглагддаг. Монголын байгалийн бүс, бүслүүр, гадаргын байдлыг харгалзан Хангай, Хэнтийн, Алтайн уулархаг, Дорнодын талархаг, Говийн гэж дөрвөн их мужид хуваадаг. Ойт бүслүүр нь тогтмол дулаан, тааламжтай уур амьсгалтай, үржил шим сайтай, ялзмаг ихтэй.

Хүрэн, хар хүрэн, цайвар хүрэн, хар шороон, нугын хүрэн, говийн бор, цөлийн бор саарал, нуга намгийн болон мараалаг, давсархаг зэрэг олон төрлийн хөрс байдаг. Үүний дотор үржил шимт хүрэн хөрс тавь орчим хувийг эзэлдэг. Газар тариалан эрхэлж болох газар нь газар нутгийн 0,76&amp;nbsp;%-г эзэлдэг. Усжуулалттай газар 840 км² байна.

[[Зураг:Takhi2a.jpg|thumb|Хустайн нурууны [[тахь]]]]
=== Ургамал, амьтан ===

{{гол|Монгол орны ургамал газар зүй|Монгол орны загас}}
Монгол оронд нэг ба олон наст, модлог, бутлаг, хагас бутлаг зэрэг 4&amp;nbsp;000-аад зүйлийн ургамал, ногоо ургадаг. 

7 баг, 24 овог, 70 гаруй төрөлд хамаарагдах 140 гаруй зүйлийн [[хөхтөн]], 390-ээд зүйлийн [[шувуу|жигүүртэн]] оршино. 

Түүний дотор [[тахь]], [[хавтгай]], [[мазаалай]] зэрэг [[амьтан]], [[Монгол Алтан хундага|монгол алтан хундага]], [[тарваган шийр]], [[дорогостойн вансэмбэрүү]] зэрэг дэлхийд өөр аль ч газарт байхгүй [[ургамал]] бий.

== Хүн ам зүй ==
{{гол|Монголын хүн ам зүй}}
[[Зураг:Map of Mongolia topographic layers.xcf|thumb|Физик газар зүйн зураг|alt= т]]
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px&quot;
|-
! style=&quot;width:50px;&quot;| Он !! Хүн ам &lt;br&gt;(мян.)&lt;ref&gt;[http://www.bscnet.ru/upload/iblock/cf6/vestnik_4_8_.pdf ВЕСТНИК]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (2012)&lt;/ref&gt;
|-
| 1918 ||  647,5
|-
| 1935 || 738,2
|-
| 1956 || 845,5
|-
| 1969 || 1&amp;nbsp;197,6
|-
| 1989 || 2&amp;nbsp;044,0
|-
| 2010 || 2&amp;nbsp;754,7
|-
| 2015 || 3&amp;nbsp;000,0
|-
|2022||3&amp;nbsp;457,5
|}

[[Зураг:Mongolia-demography.png|thumb|left|Хүн амын тоо (1961-2003)]]

Монгол Улс хүн амын тооллогыг ойролцоогоор арав арван жилийн зайтай явуулдаг. 1918 онд явуулсан хүн амын анхны тооллогоор Монгол Улсын хүн ам 647 мянга байсан.&lt;ref&gt;[https://www.burtgel.gov.mn/index.php/about/history/80-civil Иргэний бүртгэлийн түүхэн тойм] ЗАСГИЙН ГАЗРЫН ХЭРЭГЖҮҮЛЭГЧ АГЕНТЛАГ
УЛСЫН БҮРТГЭЛИЙН ЕРӨНХИЙ ГАЗАР&lt;/ref&gt; [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайны]] дараа Монгол Улсын хүн амын тоо эрчимтэй өсч 1966 онд 1 сая, 1988 онд 2 сая хүнтэй болжээ. Нийгмийн шилжилтийн үед хүн амын өсөлт буурч 2010 оны тооллогоор 2,75 сая хүнтэй байсан бол 2015 оны эхэнд 3 сая хүн амтай болсон.&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://yellow.zindaa.mn/%D0%9E%D1%80%D0%BE%D0%BD-%D0%BD%D1%83%D1%82%D0%B0%D0%B3/1ndk |wayback=20150908214159 |text=Монгол Улсын гурван сая дахь иргэнээр охин хүүхэд тодорлоо |archiv-bot=2023-10-24 09:49:08 InternetArchiveBot }} (2015)&lt;/ref&gt;

Хүн амын тоогоор дэлхийн 194 улсаас [[Армени]], [[Литва]]тай зэрэгцээд [[Улс орнуудын хүн амын тоо|135-р байранд]] байна. 

Хүн амын нягт — 1,8 хүн/км² буюу хүн амын [[Улс орнуудын хүн амын нягт сийрэг|хамгийн сийрэг]] суурьшилтай орон болно. 

1&amp;nbsp;000 хүн тутамд 20 хүн төрж, 6 хүн нас бардаг, жилийн дундаж өсөлт — 1,49&amp;nbsp;% (2016 он). Хүн амын 36,6&amp;nbsp;% нь 0–14 насны багачууд, 68,9&amp;nbsp;% нь 15–64 насны хөдөлмөрийн чадвартан, 4&amp;nbsp;% нь 65-ээс дээш өндөр настан юм. хүйсийн харьцаа жигд, дундаж наслалт — 68,6 жил.&lt;ref&gt;[{{Webarchiv|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mg.html |wayback=20180129161336 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-09-26 14:09:55 InternetArchiveBot }} CIA World Factbook&quot;. CIA. 2012.]]&lt;/ref&gt;

=== Ард түмэн ===
 
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px&quot;
|+ 
! style=&quot;width:160px;&quot;| Яс үндэс  !! Хүн ам &lt;br&gt;(2010 он)&lt;ref&gt;[http://tuv.nso.mn/uploads/users/4/files/XAOCT%20uls.pdf Монгол улсын хүн амын 2010 оны тооллогын дүн]&lt;/ref&gt;!! Хувь
|-
| [[Халх ястан]] || 2&amp;nbsp;168&amp;nbsp;141 || 82,4 %
|-
| [[Казах үндэстэн]] || 101&amp;nbsp;526 || 3,9 %
|-
| [[Дөрвөд|Дөрвөд ястан]] || 72&amp;nbsp;403 ||  2,8 %
|-
| [[Баяд|Баяд ястан]] ||  56&amp;nbsp;573 || 2,2 %
|-
| [[Буриад ястан]] || 45&amp;nbsp;087 || 1,7 %
|-
| бусад ястан ||  187&amp;nbsp;387 || 7,1 %
|-
| гадаадын иргэн ||  16&amp;nbsp;320 || 0,6 %
|}

Монгол Улс үндсэндээ нэгэн төрлийн ард түмнээс бүрдэнэ. Хүн амын 97хувь [[Монголчууд|монгол үндэстэн]] байна. 

Ястнаар салган бүртгэдэг уламжлалтай. 2020 оны хүн амын тооллогыг үндэслэвэл [[халх ястан]] (84&amp;nbsp;%) зонхилж [[казахууд]] (3,4&amp;nbsp;%), [[дөрвөд]] (2,8&amp;nbsp;%), [[баяд]] (2,2&amp;nbsp;%), [[буриад]] (1,8&amp;nbsp;%), [[захчин]] (1,3&amp;nbsp;%), [[дарьганга]] (1&amp;nbsp;%), [[урианхай]] (1&amp;nbsp;%), [[дархад]], [[хотгойд]], [[торгууд]], [[хотон]], [[мянгад]], [[тува]], [[барга]], [[үзэмчин]], [[элжигин]], [[сартуул]], [[хамниган]], [[цаатан]], [[харчин]], [[цахар]] зэрэг хориод нэрээр бүртгэж байна. [[Хятад]], [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Солонгос]] зэрэг гадаадын иргэн 0.6 хувийг бүрдүүлж байна.&lt;ref&gt;[http://tuv.nso.mn/uploads/users/4/files/XAOCT%20uls.pdf Монгол улсын хүн амын 2010 оны тооллогын дүн]&lt;/ref&gt;

Буриад, [[Ойрад]] монгол нь халхжих, тува, хотон, чантуу зэрэг [[Түрэг|түрэг угсаатан]], хамниган [[Тунгус хэл|тунгус угсаатан]] нь монголжих үйл явц явагдсаар байгаа. Казахууд Баян-Өлгийд 88&amp;nbsp;% эзэлж байгаа болохоор харьцангуй өөрийнхөөрөө байна.

БНМАУ-ын үед БНХАУ-тай харьцаа муудан 1963—1966 онд [[хужаа|Хятадуудыг]] үлдэн хөөж, [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] бутрахад 1990—1992 онд Монголд байсан Зөвлөлтийн цэргийн анги, мэргэжилтнүүдийг гаргажээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.mglradio.com/main/640744 |title=MGLRADIO |access-date=2023-06-22 |archive-date=2015-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150909225639/http://www.mglradio.com/main/640744 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://bigbrother.blog.banjig.net/post.php?post_id=91235 |wayback=20160310151738 |text=Орос-Хятадын харилцаа ба Монгол улсын аюулгүй байдал |archiv-bot=2023-10-06 11:58:31 InternetArchiveBot }} (2011)&lt;/ref&gt; Ардчилсан Монголд хуулийн хязгаарыг (нийт 3&amp;nbsp;%, нэг улсаас 1&amp;nbsp;%) давахгүйгээр гадаадын иргэд орж гардаг болсон.&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.legalinfo.mn/law/details/211 |wayback=20210624204033 |text=Гадаадын иргэний эрх зүйн байдлын тухай |archiv-bot=2023-11-23 07:43:18 InternetArchiveBot }} (2010)&lt;/ref&gt;

=== Хэл бичиг ===
Улсын албан ёсны хэл нь [[монгол хэл]] байна. Монгол хэл [[Алтай хэлний язгуур|алтай]] язгуурын [[Монгол хэлний бүлэг|монгол]] бүлгийн гол хэл юм. Монгол Улсад [[халх аялга]] голчлох ба [[буриад аялга]], [[Ойрад–Халимаг аялга|Ойрад аялга]], [[дархад аялга]] тодорхой ялгардаг. 1941 оноос хойш [[кирил үсэг|кирил үсгээр]] бичдэг болсон. [[Кирил монгол бичгийн дүрэм|Кирил монгол бичгийн дүрмийг]] 1-р ангиас хүүхдүүдэд заадаг. 35 үсэгтэй. Чингис хааны үеэс уламжилсан [[Монгол бичиг]] 1990 оноос сэргэж, дунд сургуулийн 5-р ангиас заадаг болсон. Компьютер, гар утаснаа [[латин үсэг]] хэрэглэх нь түгээмэл. 

Мөн алтай язгуурын [[түрэг хэлний бүлэг|түрэг]] төрлийн [[казах хэл|казах]], [[тува хэл]]ээр ярина. 1-4-р ангид эх хэлийг хүүхдүүдэд зааж, 5-р ангиас [[Англи хэл|Англи]] (сүүлийн үе), [[орос хэл|орос]] (Зөвлөлтийн үеэс), [[солонгос хэл|солонгос]], [[герман хэл|герман]], [[хятад хэл|хятад]], [[япон хэл|япон]] зэрэг харь хэлийг хүүхэд залуус сурч эзэмшдэг.

=== Шашин шүтлэг ===
{{bar box
|title=Монголын шашин шүтлэг  (2010)&lt;ref&gt;[http://tuv.nso.mn/uploads/users/4/files/XAOCT%20uls.pdf Монгол улсын хүн амын 2010 оны тооллогын дүн]&lt;/ref&gt;
|titlebar=#ddd
|float=right
|bars=
{{bar percent|[[Буддын шашин|будда]]|orange|53,0}}
{{bar percent|''[[Шашин шүтэхгүй байх|бурхангүй]]''|grey|38,6}}
{{bar percent|[[лал]]|green|3,0}}
{{bar percent|[[бөө мөргөл|бөө]]|black|2,9}}
{{bar percent|[[Христийн шашин|христ]]|blue|2,1}}
}}

Монголын ард түмний ихэнх нь [[буддын шашин]]тан (53&amp;nbsp;%). Буддын шашны ''гэлүгва'' буюу [[шарын шашин]] гэсэн ёсыг дагадаг. Мөн шашин, бурхны сүжиг алдрах хүний тоо (38&amp;nbsp;%) өссөн. Хүн амын цөөн хувьд [[Ислам]], [[бөө мөргөл|бөө]], [[христийн шашин|христийн]] шүтлэг байна.&lt;ref&gt;[http://tuv.nso.mn/uploads/users/4/files/XAOCT%20uls.pdf Монгол улсын хүн амын 2010 оны тооллогын дүн]&lt;/ref&gt; 

Эрт дээр үеэс Монголд бөө, [[тэнгэр шүтлэг]] байсан бөгөөд 16-р зуунаас буддын шашин Монголд гурав дахь удаагаа хүчтэй дэлгэрсэн. [[Жавзандамба хутагт|Жавзандамба]] нарын олон хутагт хувилгаан тодорсон. БНМАУ-ын эхэн үед шашныг хориглож, сүм хийдийг шатааж, лам нарыг хороож байв. Хожим суларч 1990 оноос хойш шашин шүтэх эрх чөлөөлөгдсөн. 

2010 онд буддын 127, христийн 96, лалын 6, бүгд 234 сүм хийд байв.&lt;ref&gt;[http://www.slideshare.net/Gelegjamts/2010-get-file-wwwgelegjamtsorg-wwwgelegjamtsblogspotcom-httpwwwnsomn?related=1 Монгол улсын статистикийн эмхтгэл-2010].&lt;/ref&gt; Том нь [[Гандантэгчэнлин хийд]].

=== Хот суурин ===
[[Зураг:UlaanBaatar-2009.jpg|thumb|left|200px|[[Улаанбаатар]]]]
[[Зураг:Darkhan.jpg|thumb|150px|[[Дархан (хот)|Дархан]]]]
[[Зураг:Erdenet_02.jpg|thumb|left|200px|[[Эрдэнэт]]]]

{{гол|Монголын хотын жагсаалт}}
Монголын хүн амын 71 хувь хот газар амьдарч байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2212.html |title=URBANIZATION |access-date=2023-06-22 |archive-date=2019-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190122160008/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2212.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Гэхдээ хот дотроо [[гэр хороолол]] их.

Засаг захиргааны [[Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь|хот суурин]] байхгүй. Уламжлал болон [https://web.archive.org/web/20210927062641/https://www.legalinfo.mn/law/details/532 хууль] харвал [[Монголын хотууд|22-26 хот]] бий:
{|class=&quot;wikitable&quot;
|+ 2010 оны хүн амын тоогоор:
|- valign=&quot;top&quot;
|
* [[Улаанбаатар]] (1&amp;nbsp;200&amp;nbsp;358)
* [[Эрдэнэт]] (85&amp;nbsp;000)
* [[Дархан]] (75&amp;nbsp;000)
* [[Чойбалсан (хот)|Чойбалсан]] (38&amp;nbsp;537)
* [[Мөрөн]] (35&amp;nbsp;789)
* [[Налайх]] (30&amp;nbsp;049)
* [[Баянхонгор (хот)|Баянхонгор]] (29&amp;nbsp;817)
* [[Өлгий]] (29&amp;nbsp;392)
||
* [[Ховд (хот)|Ховд]] (29&amp;nbsp;012)
* [[Арвайхээр]] (27&amp;nbsp;162)
* [[Улаангом]] (27&amp;nbsp;152)
* [[Багануур]] (22&amp;nbsp;210)
* [[Цэцэрлэг хот|Цэцэрлэг]] (20&amp;nbsp;604)
* [[Сүхбаатар (хот)|Сүхбаатар]] (19&amp;nbsp;662)
* [[Даланзадгад]] (18&amp;nbsp;740)
* [[Сайншанд]] (18&amp;nbsp;735)
|}

== Түүх ==
{{гол|Монголын түүх}}
{{Загвар:Монголын түүх}}
=== Эртний улс ===
{{гол|Хүннү улс|Сяньби|Нирун улс|Түрэг улс|Уйгур улс|Хидан Улс}}
Монгол оронд 850&amp;nbsp;000 жилийн тэртээ «[[босоо хүн]]» амьдарч байсан&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.archaeology.mas.ac.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=56&amp;Itemid=64 |title=Хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний ажлын ололт амжилт |publisher=Institute of Mongolian Archaeology |date=2013-06-24 |access-date=2023-06-22 |archive-date=2013-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131226092610/http://www.archaeology.mas.ac.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=56&amp;Itemid=64 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ба балар эртний хүний хадны сүг зураг эд олдвор [[Хойд Цэнхэрийн агуй|Хойд цэнхэрийн агуйгаас]] олддог.&lt;ref name=&quot;Novgorodova&quot;&gt;Eleanora Novgorodova, Archäologische Funde, Ausgrabungsstätten und Skulpturen, in ''Mongolen (catalogue)'', pp. 14–20&lt;/ref&gt; Чулуун зэвсэг, хүрэл зэвсэг, төмөр зэвсгийн үеийг дамжсаар эртний улсуудын үетэй золгожээ. 

Монгол орон эртнээс [[анчин]], [[малчин]], [[нүүдэлчин]] ард түмний өлгий байсаар ирсэн бөгөөд тэдгээр нь [[Монголчууд|монгол]], [[түрэг]], [[зүрчид]] аль ч угсаа байсан үргэлж өмнөд газрын [[нанхиад]]тай зууралдан байлдах ба [[Цагаан хэрэм|түмэн газрын их цагаан хэрмээр]] хил тогтдог байв.  

[[File:Hsiung-nu-Empire.png|thumb|175px|left|[[Хүннү улс]] (НТӨ 209 – НТ 48)]]
Сурвалж бичигт [[гуйфань]], [[шаньрун]], [[ицюй]], [[ху]], [[линь ху]], [[дунху]] (дорнод ху), [[хуньюй]], шюжун зэрэг олон нэрээр тэмдэглэгдэж явсаар МЭӨ 209 онд [[Модун шаньюй]] [[Хүннү улс]]ыг (НТӨ 209 – НТ 48) нэгтгэн байгуулжээ. [[Ноён уулын булш|Ноён уулнаас]] Хүннүгийн ноёны бүлэг булш олсон ба хүннүгийн [[мал]] адуулах, [[нум]] [[сум]], [[жад]], охор илдээр зэвсэглэх нь [[Монголчууд|монголоос]] ялгаагүй юм. Хүннүгийн зүүн этгээдийн [[Сяньби]] хүчирхэгжин Монголыг эзэгнэсэн нь 93–234 он бөгөөд [[Таньшихуай]]н үед нэр мандсан. 

Дараа нь бас нэгэн [[Монголчууд|монгол угсаат]] [[Жужан улс]]ыг (330—555) [[Шэлүнь]] хэмээх сайн эр алдаршуулж яваад [[Түрэг улс]]ад (555—745) зай тавьжээ. [[Уйгур улс]]ын (745—840) нийслэл [[Хар балгас]]ыг бас нэг [[түрэг угсаатан]] болох [[Енисейн киргиз]] галдан шатаасан боловч удалгүй монголын [[Хидан Улс]]ад (907—1125) түрэгджээ. [[Киданчууд|Кидан хүмүүсийг]] зүрчидийн [[Алтан улс]] мөхөөсний дараа Монголын тал нутагт олон аймаг зэрэгцэн оршиж, олзлон булаалдаж байсан ба хамтатгаад [[зүбү]] аймгийн холбоо гэж байв.

=== Эзэнт гүрэн ===
{{гол|Их Монгол Улс|Юань Улс}}
[[Зураг:YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg|thumb|left|140px|[[Чингис хаан]]]]
[[Зураг:Mongol Empire map.gif|thumb|200px|Монголын эзэнт гүрэн]]
[[Дундад зууны монгол аймгууд|Олон]] аймгийн дотроос [[Хамаг Монгол]]ын [[хиад]] аймгийн [[боржигон]] овогт [[Тэмүүжин]] буюу [[Чингис хаан]] (1162—1227) тодорч [[татар]], [[мэргид]], [[хэрэйд]], [[найман]]ыг ээлж дараалан дагуулсаар 1206 онд Хэрлэний хөдөө арлын [[Их Хуралдай|хуралдайгаар]]  нэгдсэн [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсыг]] байгуулжээ. Чингис хаан «мөнх тэнгэрийн хүчинд» [[Тангуд улс|Тангуд]], [[Алтан улс|Алтан]], [[Хар Хидан]], [[Сартуул улс|Сартуул]] (''Хорезм'') улсыг дайлан дагуулсан ба найманы [[Тататунга]] багшаар [[Монгол бичиг]] (эхэндээ ''уйгуржин''), татарын [[Шихихутуг]] заргачаар [[Их Засаг]] хуулийг зохиолгон улсаа засчээ. 

Чингис хааны өндөр төрийг [[Өгөөдэй хаан|Өгөөдэй]] хаан залган [[Хархорум]]ыг нийслэл болгон хөгжүүлж, [[Монголын нууц товчоо|МНТ]]-г бичүүлж, Алтан улсыг мөхөөж, дорно [[Европ]]ыг байлдан дагуулсан бол [[Гүюг хаан|Гүюг]], дараа нь [[Мөнх хаан|Мөнх]] хаан залгаж Багдадын халифыг буулган [[Иран]]ыг эзэлжээ. [[Хубилай хаан|Хубилай]] хаан 1260 онд Монголын хаан болоод 1271 онд [[Юань Улс]] (1271—1368) хэмээх үеийг эхлүүлэн [[Дайду]]г (одоо Бээжин) нийслэл болгон сууж, 1279 онд өмнөд [[Сүн улс|Сүнг]] мөхөөн [[Хятад]] орныг бүрэн эзлэсэн ба [[буддын шашин|буддын]] шашныг шүтэж, [[дөрвөлжин үсэг|дөрвөлжин]] үсэг хэрэглэжээ.

Монголын байлдан дагуулал өрнө зүгт [[Адриатын тэнгис]], [[Египет]], дорно зүгт [[Япон]], өмнө зүгт Индонезийн [[Ява]] арал хүрч 33 сая км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; газарт ноёрхож байв.&lt;ref name=&quot;EarthRule&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.hostkingdom.net/earthrul.html |title=Archive copy |access-date=2023-06-22 |archive-date=2012-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121011090918/http://www.hostkingdom.net/earthrul.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; «Дэлхийн талыг эзэлсэн» гэж ярих бөгөөд түүхэн дэх хоёрдугаар ([[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] дараа) их нутагтай гүрэн байжээ. [[Луужин]], [[өртөө]], [[Монголын энхтайван|энхтайван]], цэргийн арга ухаан, өрнө-дорныг холбосон зэрэг дэвшил, нээлт авчирсан юм. Нүсэрдээд ирэхийн цагт Юань, [[Алтан Орд|Зүчи]], [[Цагаадайн Улс|Цагаадай]], [[Ил Хаант Улс|Хүлэгүгийн улс]] болон бутарчээ.

[[Тогоонтөмөр хаан]] 1368 онд Хятадыг [[Мин улс]]ад алдан «Давааны арын орон» буюу монгол нутагтаа эргэн суусан.

===Хаант улс ===
{{гол|Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
[[File:Mongolia XVI.png|thumb|[[Бутралын үеийн Монгол|14-17-р зууны Монгол улс]]]]
[[File:ErdeneZuuKhiidTemple.jpg|thumb|Хархорины [[Эрдэнэ зуу]]]]

Тогоонтөмөр хааныг [[Аюушридар хаан|Аюушридар]] залгаж Хархорумд суусан ч Хархорумыг Мингийн цэрэг 1380, 1388 онд довтлон галдан шатаажээ. 1634 онд [[Лигдэн хаан]] нас барж улсгүй болох хүртэл Чингисээс эхлэн тоолвол [[Монголын хаадын төр барьсан жилийн жагсаалт|39 хаан]] суусан. Улсын нэрийг эхэндээ «Умард Юань» хэмээсэн ч замхраад хожмоо түүхчид «Бага хаадын үе», [[Бутралын үеийн Монгол|«Монголын хаант улс»]], «Дөчин дөрвөн хоёр» зэргээр нэрийджээ. Улс төрийн эв бутарсан буюу [[алтан ураг|алтан ургийн]] ноёнтой дөчин монгол (зүүн монгол)-[[дөрвөн Ойрадын холбоо|дөрвөн Ойрад]] (баруун монгол) болон талцаж, хаад нэгнээ хороон солигддог байв. Мин улсын [[Жөнтун]] хааныг олзолж байсан [[Эсэн тайш|Эсэн хаан]] (1453—1454) алтан ургийн дундуур ганцаар шургасан байдаг. [[Мандухай сэцэн хатан|Мандухай сэцэн хатны]] авчирсан [[Батмөнх даян хаан]] (1480—1517) улсаа хурааж «хөл хөсөр, гар газар» амаржуулж байв. 

Зүүн монгол нь [[халх]], [[цахар]], [[урианхай]] зүүн гурван түмэн, [[ордос]], [[түмэд]], [[юншээбүү]] баруун гурван түмэн, баруун монгол нь [[цорос]], [[дөрвөд]], [[торгууд]], [[хошууд]] дөрвөн аймагт хуваагдаж байв. Сүүлчийн хаад цахар нутагт (хожмын [[Өвөр Монгол]]) сууж байсан ба түмэдийн [[Алтан хан]] 1577 онд төвөдийн Содномжамцыг урин залж «[[Далай лам]]» өргөмжилсөнөөс эхлээд монголчууд нийтээрээ [[шарын шашин]]д орсон нь [[буддын шашин]] Монголд гурав дахиа дэлгэрсэн явдал юм. Ар халхад 1585 онд [[Эрдэнэ зуу]] хийд баригдсан.

1634 онд манжууд Лигдэн хааныг дарж өвөр монголыг дагуулснаар Монголын хаант улс (1368—1634) мөхсөн юм. Гэхдээ ар Монголд [[халх]]ын Түшээт, Засагт, Сэцэн ханы гурван аймаг, [[хотгойд]], Шиньжянд дөрвөн Ойрад аймаг тусгаар оршин байв. 1688 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]ын [[Галдан]]д ялагдан дайжсан [[Занабазар|Өндөр гэгээн]], [[Чахундорж]] нар халхаа аван 1691 онд манж [[Чин улс]]ад дагаар оржээ.

=== Гадаад Монгол ===
[[Зураг:MongolianRoyalty.jpg|thumb|160px|left|1921 он. Монгол хатан]]
{{гол|Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|Ар Монгол}}
[[Манж үндэстэн|Манж]] [[Чин улс]] [[Монголчууд|монголчуудыг]] 1634-1755 оны хооронд гурван хэсэг үед дагаар оруулж эзэрхээд олон хошуу, аймаг, чуулган болгон захирсан бөгөөд өнөөгийн Монгол орныг сүүлийн жилүүддээ «Гадаад  (манжаар ''түлэрги'') Монгол» хэмээж байв. Үүнд [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн]], [[Түшээт хан аймаг|Түшээт]], [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён]], [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]]ы халх дөрвөн аймаг, [[Ховдын хязгаар]], [[Тагны Урианхайн хязгаар]] (одоо [[Тува орон]]) орж байв. Хожим [[Жавзандамба хутагт|Богдын]] [[Их Шавь|шавь нутаг]] нэмэгдсэн. Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яам байгуулагдаж, [[Улиастай]] (төв), [[Хүрээ]], [[Ховд]]од [[амбан]] жанжин суудаг байлаа. 

1755 онд хотгойдын [[Чингүнжав]] Зүүнгарын [[Амарсанаа]]тай зэрэг манжийн цэргийн эсрэг босоод дарагджээ.

Чин улс монгол ноёдыг [[ван]], [[бэйл]], [[бэйс]], [[гүн]] гэж зэрэглэн алба гувчуур авч, цалин [[пүнлүү]] өгч, ардыг дарлах шат тогтолцоог бий болгосон бөгөөд «[[хятад үндэстэн|хятад хүн]] монгол нутагт сууж болохгүй», «хятад хүн монгол эхнэр авч болохгүй» зэрэг үндэстний шинжийг хамгаалах цааз гаргасан байсан. 1907 онд Ховдын хязгаараас [[Алтай тойрог|Алтайн хязгаар]]ыг салган байгуулж, мөн онд «[[Шинэ засгийн бодлого]]» гэдэг хятаджуулах түрэмгий бодлого явуулж эхэлснээр ар Монголын ноёдын үндэсний ухамсар сэргэн, тусгаар тогтнох эв санаа нэгджээ.

=== Тусгаар тогтнол ===
[[Зураг:Sharav_bogd_khan.jpg|thumb|180px|[[Богд хаан]]]]
[[Зураг:Khalkhin_Gol_George_Zhukov_and_Khorloogiin_Choibalsan_1939.jpg|thumb|180px|1939 он. [[Халхын голын байлдаан]]. [[Георгий Жуков|Жуков]], [[Хорлоогийн Чойбалсан|Чойбалсан]]]]
{{гол|Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцлийн түүх|Ардын хувьсгал|Монгол Улсын тусгаар тогтнолын төлөө бүх ард түмний санал хураалт}}

Чин улс хэзээ мөдгүй мөхөх нь тодорхой болсон цагт халхын ноёд Их хүрээнд нууцаар зөвлөлдөх болж, [[1911]] оны [[12 сарын 29]]-нд Богд гэгээн, 8-р [[Жавзандамба хутагт]]ыг [[Богд хаан]]аар өргөмжлөн Монгол улс сэргэснийг зарлан тунхаглаж, оны цолыг «Олноо өргөгдсөн» гээд улсын нийслэлийг [[Нийслэл хүрээ]] хэмээжээ. Монгол улс сэргэн мандахад [[барга]], [[харчин]], [[өөлд]] зэрэг олон газрын монголчууд ирж хүчээ өргөж, талархан сайшааж байв. [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] таван яам бүхий засгийн газар байгуулаад Хүрээ, Улиастай, Ховдын манж амбан, дарангуй цэргийг хөөн гаргажээ. Тухайлбал 1912 оны зун [[Манлайбаатар Дамдинсүрэн|Дамдинсүрэн]], [[Хатанбаатар Магсаржав|Магсаржав]] нарын удирдсан 5&amp;nbsp;000 монгол цэрэг Ховдыг чөлөөлж, 1913—1914 онд [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголыг]] чөлөөлөхөөр 10&amp;nbsp;000 цэрэг [[Таван замын байлдаан|таван замаар байлдаж]] [[Хаалган]] хүртэл давшсан байна.

Олон улсаар хүлээн зөвшөөрүүлэх, [[Дундад Иргэн Улс|ДИУ]]-ын нэхэлтийг сөрөхөөр [[Оросын Хаант Улс]] руу элч зарж тусламж гуйж байв. 1914-1915 оны Хятад-Монгол-Орос гурван улсын [[Хиагтын гэрээ]]гээр тусгаар тогтносон бодит байдлаа баталж чадалгүй [[Гадаад Монгол]] нь Хятадын доор «өөртөө эзэрхэх» гэгджээ. 1919 онд хятадын [[Сю Шүжан]]ы цэрэг Нийслэл хүрээг эзэлж, автономийг устган дарангуйлсан ч 1920 онд [[Барон Унгерн]]ээр удирдуулсан Оросын Хаант Улсын үлдэгдэл цагаан цэрэг нэвтэрч Үндэсний Хувьсгалт Армиг Хүрээнээс хөөхөд Хиагт руу бүгсэн. Богдыг дахин хаан ширээнд өргөмжиллөө. [[1921 он]]ы [[3 сарын 18]]-нд Зөвлөлтийн улаан цэргээр дэмжүүлж [[Дамдины Сүхбаатар|Сүхбаатарын]] удирдсан ардын журамт цэрэг [[Хиагт]]ыг Үндэсний Хувьсгалт Армигаас чөлөөлж, 7-р сард Нийслэл хүрээнд орж ирсэнээс хойш Монгол улс дахин тусгаар тогтнолоо алдаагүй юм.

[[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] шинэ тутам [[коммунизм|коммунист]] ертөнцдөө Монголыг багтааж, Хятадаас өмгөөлөгч ар тал болжээ. Богдыг эхлээд хэмжээт эрхт болгоод Ардын засаг байгуулагдав. Богд нас барснаар хаант засгаас татгалзаж, [[1924]] оны [[11 сарын 26]]-нд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (БНМАУ)-ыг тунхаглан [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|анхны үндсэн хууль]] баталж, нийслэлийг [[Улаанбаатар]] хэмээсэн. Харц ардыг тэтгэж, харин язгууртан, ламыг хавчих болсон бөгөөд 1932 онд [[Баруун дөрвөн аймагт гарсан 1932 оны зэвсэгт бослого|шамбалын дайн]] дэгдэн дарагдаж, 1937 оны үед лам, сэхээтэн, феодал зэрэг 20&amp;nbsp;000 хүнийг [[Их Хэлмэгдүүлэлт (Монгол)|хилсээр]] буудан хороожээ.

1936 оны Харилцан туслалцах протоколын дагуу 1939 онд [[Япон]] Монгол руу [[Халхын голын дайн|дайрахад]] ЗХУ цэрэг зэвсгээр тусалж, 1941 онд [[Нацист Герман|Герман]] Зөвлөлт рүү [[Аугаа их эх орны дайн|дайрахад]] БНМАУ агт, хувцас, аль байдгаараа тусалжээ. [[1945 оны чөлөөлөх дайн]]д [[Монгол Улсын Зэвсэгт хүчин|Монгол ардын хувьсгалт цэрэг]] [[Хаалган хот|Жанчхүүгийн]] даваа хүртэл Японоос чөлөөлж [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы төгсгөлд болсон [[Ялтын уулзалт|Яалтын бага хурлаар]] үнэлэгдэн, [[Монгол Улсын тусгаар тогтнолын төлөө бүх ард түмний санал хураалт|ард иргэдийн нэгэн үзүүрт сэтгэл]] биелж ЗХУ ([[Зөвлөлт Холбоот Улс|Орос]]) ДИУ ([[Хятад]]) хоёр Монгол улсыг олсон тусгаар тогтнолоо хадгалахыг хүлээн зөвшөөрчээ.&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.slideshare.net/zorigoogantumur/ss-9970338 |wayback=20231006120327 |text=Ахмад дипломатчын дурсамж: Монголын статус кво |archiv-bot=2025-11-13 20:25:44 InternetArchiveBot }} (2011)&lt;/ref&gt;

[[Хорлоогийн Чойбалсан]] Өвөр Монголыг нэгтгэхийг санаархсан ч Хятадыг коммунист улс болгосондоо ханасан [[Иосиф Сталин|Сталин]] дэмжээгүй.

1949 онд [[БНХАУ]]-тай дипломат харилцаа тогтоож, 1961 онд Монгол улс [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] бүрэн эрхт гишүүн болсон.&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.unen.mn/content/954.shtml |wayback=20120511200956 |text=НҮБ-д элсэхийн тулд найман удаа санал дэвшүүлжээ |archiv-bot=2023-10-06 11:58:31 InternetArchiveBot }} (2011)&lt;/ref&gt;

=== Социалист орон ===
{{гол|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс}}

Социалист БНМАУ-ын нийгэм, эдийн засаг онц дэвшиж, тогтвортой суурь тавигджээ. [[Монгол улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь|Засаг захиргааны хуваарийг]] 1925, 1931, 1957 онд ихээр өөрчилж,&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.khural.mn/n/zwho |wayback=20200807045950 |text=Засаг захиргааны нэгжийн үүсэл хөгжил |archiv-bot=2023-09-26 14:09:55 InternetArchiveBot }} (2014)&lt;/ref&gt; аймаг, сумын төв [[Монголын хотууд|хот сууринг]] барьж босгож, улсын болоод орон нутгийн байгууллага, эмнэлэг, цэцэрлэг, сургууль, тээвэр, урлаг, спортын байгууллага, холбоо, их сургууль гээд олон зүйл бий болжээ. 1941 оноос [[Монгол бичиг|монгол бичгийг]] «хуучин монгол» хэмээн халж [[кирилл үсэг|кирилл үсгийг]] «шинэ үсэг» хэмээн хэрэглэх болж, 1960-аад онд бүх нийтээр [[үсэг|бичиг үсэг]]тэн болжээ. 1930-аад онд хамтрал, 1960-аад онд нэгдэлжих хөдөлгөөн, соёлын довтолгоо, атрын аян явагдаж залуус илгээлтээр малчны хот, сангийн аж ахуйг зорьж ажилладаг байв. Дулааны цахилгаан станц, Налайхын уурхай, [[Багануур ХК|Багануурын нүүрсний уурхай]], Шарынголын уурхай, [[Эрдэнэт үйлдвэр|Эрдэнэтийн зэс молибдений үйлдвэр]], Дарханы төмөрлөгийн үйлдвэр, [[Говь ХК|Говь]], Улаанбаатар хивс, Эрдэнэт хивс, Талх чихэр, Мах импекс зэрэг хүнд болоод хөнгөн аж үйлдвэр бий болж хөгжсөн байна.

[[Жамсрангийн Самбуу]] (1954—1972), [[Юмжаагийн Цэдэнбал]] (1940—1984), [[Жамбын Батмөнх]] (1984—1990) нар нам, төрийг олон жил тогтвортой тэргүүлж байв.

=== Ардчилсан Монгол ===
{{гол|Ардчилсан хувьсгал}}

ЗХУ-ын [[Өөрчлөн байгуулалт (Перестройка)|өөрчлөн байгуулалт]], дорно [[Европ]]ын тэмцлийн салхи Монголд итгэл төрүүлж 1989 оны 12 сарын 10-нд [[ардчилал|ардчиллын]] төлөө анхны цуглаан болж [[Монголын Ардчилсан Холбоо]] (МоАХ) байгуулагджээ.&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://baabar.niitlelch.mn/content/1070.shtml |wayback=20171003133253 |text=Монголын ардчилсан хувьсгалын хроник |archiv-bot=2023-10-06 11:58:31 InternetArchiveBot }} (2009)&lt;/ref&gt; 1990 оны 3 сарын 7-нд [[улс төрийн өлсгөлөн]] зарлаж 3 сарын 9-нд [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]ын Төв хорооны Улс төрийн товчоо бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцров.&lt;ref&gt;[http://www.ikon.mn/n/ezf Анхны улстөрийн өлсгөлөн] (2015)&lt;/ref&gt; Талууд харилцан ойлголцож «оготны хамраас дусал цус гаргаагүй» ардчилсан хувьсгал Монгол Улсад олон намын тогтолцоо, [[хүний эрх]], [[хувийн өмч]] зэрэг олон зөв зүйлийг авчирсан юм.  

1990 онд [[Улсын Их Хурал#Улсын Бага Хурал, Улсын Их Хурлын Тамгын газар|Улсын Бага Хурал]], дараа нь [[Ардын Их Хурал]] байгуулагдан Монгол Улсын [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|үндсэн хуулийг]] батлав. Үндсэн хууль ёсоор төрийн эрх ард түмний гарт, түүний төлөөлөл [[Улсын Их Хурал]]д шилжсэн.&lt;ref name=&quot;үндсэнхууль&quot;&gt;{{Webarchiv|url=http://www.legalinfo.mn/law/details/367?lawid=367 |wayback=20210802141613 |text=Монгол Улсын Үндсэн Хууль |archiv-bot=2023-11-23 07:43:18 InternetArchiveBot }} (1992)&lt;/ref&gt; 1992 оноос 2016 он хүртэл МАХН харьцангуй давамгай, заримдаа [[Ардчилсан Нам]] төр барьжээ. 2003 оноос [[иргэний хөдөлгөөн]] идэвхжиж, жагсаал цуглаан хэвийн үзэгдэл, [[Оюутолгой]], [[Тавантолгой]] байнгын ярианы сэдэв болсон.

Төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгаас [[зах зээлийн эдийн засаг]]т шилжихэд бусад орны адил хямарсан бөгөөд үнийн өсөлт, мөнгөний ханш уналт, банкны дампуурал, барааны хомсдол зэрэг олон бэрхшээл үзсэн ч 2000-аад он гарснаар байдал дээрдэж Монгол Улсын нийгэм, эдийн засгийн амьдрал улам олон төрлөөр салбарлан хөгжиж байна Гэвч 2012 оноос хойш экспортын гол бүтээгдэхүүн болох ашигт малтмалын дэлхийн зах зээлийн уналт, мөн гадаад худалдааны гол харилцагч орон болох Хятадын эдийн засгийн удаашрал, хамгийн гол нь засгийн газрын үрэлгэн бодлогын нөлөөгөөр эдийн засгийн өсөлт удааширсан бөгөөд 2016 оны сонгуулиар МАН эдийн засгийг сэргээх амлалт өгч, эрх баригч хүчин болжээ.

== Төр засаг ==
{{гол|Монголын улс төр}}
Монгол бол парламентын засаглалтай, хагас ерөнхийлөгчийн засаглалтай улс юм. Тус улс нь хагас ерөнхийлөгчийн засаглалтай, төлөөллийн ардчилсан бүгд найрамдах улсын хэлбэрээр ажилладаг бөгөөд ерөнхийлөгч нь ард түмнээс шууд сонгогдож, төрийн тэргүүний үүргийг гүйцэтгэдэг бол ерөнхий сайд нь ерөнхийлөгчөөс томилогддог боловч гүйцэтгэх эрх мэдлийг эзэмшиж, өдөр тутмын засаглалыг хариуцдаг. УИХ-аас депутатуудыг сонгодог бөгөөд Ерөнхий сайдын саналыг үндэслэн Ерөнхийлөгч Засгийн газрын гишүүдийг томилдог.

Монгол Улс 1992 оны Үндсэн хуулиар парламентын засаглалтай Бүгд найрамдах улс болж, 2019 онд нэмэлт өөрчлөлт оруулснаар зарим эрх мэдлийг Ерөнхийлөгчөөс Ерөнхий сайдад шилжүүлсэн нь парламентын хяналтыг сайжруулахад шилжсэнийг харуулж байна. Түүнчлэн 2023 онд УИХ-аас баталсан Үндсэн хуулийн өөрчлөлтөөр УИХ-ын 76 суудлын тоог 126 болгож, сонгуулийн хувь тэнцүүлсэн тогтолцоог сэргээсэн. Эдгээр өөрчлөлтүүд нь хагас ерөнхийлөгчийн тогтолцооны зарим онцлог, ялангуяа ерөнхийлөгч, ерөнхий сайдын давхар гүйцэтгэх үүргийг хадгалсан ч Монгол Улс парламентын засаглалтай байх амлалтыг улам бататгасан юм.

Энэхүү тогтолцоо нь үзэл бодлоо илэрхийлэх, шашин шүтэх эрх чөлөөг баталгаажуулсан ардчилсан зарчмууд бүхий ерөнхийлөгч, парламент, ерөнхий сайд нарын эрх мэдлийн тэнцвэрийг хангадаг.

=== Ерөнхийлөгч ===
{{гол|Монгол Улсын Ерөнхийлөгч}}

[[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хууль]]д зааснаар [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|ерөнхийлөгч]] Монгол Улсын төрийн тэргүүн бөгөөд эв нэгдлийн илэрхийлэл, зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч болно. Ерөнхийлөгч 50 нас хүрсэн, Монгол Улсын иргэн байх ба дөрвөн жил тутам парламентат суудалтай намаас нэр дэвшин ард түмний шууд сонгуулиар сонгогдож, нэг удаа улирах эрхтэй. Тус хугацаанд [[Пунсалмаагийн Очирбат]] (1990—1997), [[Нацагийн Багабанди]] (1997—2005), [[Намбарын Энхбаяр]] (2005—2009), [[Цахиагийн Элбэгдорж]] (2009—2017), [[Халтмаагийн Баттулга]] (2017-2021), [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] (2021-одоо) нар ажиллажээ.

=== Улсын хурал === 
[[Зураг:Mongolian parliament members.jpg|thumb|left|Улсын Их Хурлын танхим]]
{{гол|Улсын Их Хурал}}
Монгол Улсын хууль тогтоох байгууллага нь [[Улсын Их Хурал]] (УИХ) юм. УИХ-ын нэг танхимын 76 суудлыг дөрвөн жилийн хугацаатай сонгоно. Сүүлийн сонгууль тус бүр нэг мандаттай жижиг 76 тойрог бүхий мажоритари системээр зохион байгуулагдсан.

1992 оны УИХ-ын сонгуулиар [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (72 суудал), 1996 онд Ардчилсан холбоо эвсэл (50), 2000 онд МАХН (72) дийлэнх олонх суудал авч байсан бол 2004 онд 38-38-аар тэнцэж анх удаа «эвслийн» тодотголтой засгийн газар байгуулагдаж байв. 2008 онд МАХН (45), 2012 онд [[Ардчилсан Нам]] (34) олонхын санал авч засгийн газраа тэргүүлжээ. УИХ нь 2016 оны сонгуулиар бүрэлдсэн бөгөөд МАН 65 суудал, АН 9 суудал, [[МАХН]] 1 суудалтай, мөн 1 бие даагч сонгогдон ажиллаж байна. [[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020 оны Улсын Их Хурлын Сонгуулийн]] 29 тойргоос [[МАН]] 62 суудал, [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан нам]] 11 суудал, Та бидний эвсэл 1 суудал, [[Зөв Хүн Электорат Эвсэл]] 1 суудал авснаар бүрдэж, 2024 он хүртэл УИХ-ын даргаар нь [[Гомбожавын Занданшатар]] ажиллаж байсан. 

[[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны Улсын Их Хурлын Сонгуульд]] шинэ системээр явагдаж, 13 тойргоос 78 дэвшигчийг сонгож, 48 дэвшигчийг намын жагсаалтаас сонгохдоо намд өгсөн саналын хувьтай дүйцүүлэн хуваарьлав. [[Монгол Ардын Нам|МАН]]: тойргоос 50, жагсаалтаас 18 нийт 68 суудал; [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан нам]]: тойргоос 26, жагсаалтаар 16 нийт 42 суудал; [[ХҮН нам]]: тойргоос 2, жагсаалтаас 6 нийт 8 суудал; [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]]: жагсаалтаас 4 суудал; Үндэсний эвсэл жагсаалтаас 4 суудал авч нийт 126 гишүүнтэй [[УИХ]] бүрдсэн. Одоогийн УИХ-ын дарга нь [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]] юм.

=== Засгийн газар ===
[[Зураг:Mongolian Parliament 5.JPG|thumb|150px|Есөн хөлт &lt;br&gt;Их цагаан туг]]
{{гол|Монгол Улсын Засгийн Газар|Монгол Улсын Ерөнхий Сайд}}
Монгол Улсын төрийн бодлогыг хэрэгжүүлэх байгууллага нь [[Монгол Улсын Засгийн Газар]] (ЗГ) юм. УИХ-ын сонгуульд олонх суудал авсан нам [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|ерөнхий сайдыг]] тодруулах боломжтой ба ерөнхий сайд сайд нарын багаа бүрдүүлдэг. Засгийн газрын яамны тоо, бүтэц үргэлж өөрчлөгддөг. Яам үүргээрээ ерөнхий чиглэлийн (Сангийн яам шиг), чиг үүргийн (зам тээврийн гэх мэт) гэж хоёр янз байдаг. 

Өнөөгийн ерөнхий сайд бол 2021 оны 1 сарын 27-нд томилогдсон [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] бөгөөд [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны УИХ-ын сонгуулийн]] дараа улиран сонгогдож, &quot;МАН-[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]-[[ХҮН нам|ХҮН]]&quot; намын Хамтарсан засгийн газрыг байгуулсан.

=== Шүүх байгууллага ===
Монгол Улсад шүүх байгууллага төрийн хараа хяналтаас ангид ажиллана. 
# Улсын дээд шүүх (хяналтын шатны шүүх).
# Аймаг, нийслэлийн шүүх (давж заалдах шатны шүүх).
# Сум буюу сум дундын, дүүргийн шүүх (анхан шатны шүүх)-ээс бүрдэнэ.

Улсын Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгчээр 2020 оноос хойш [[Дамдины Ганзориг]] ажиллаж байна.

=== Гадаад харилцаа ===
Монгол Улс 1961 онд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]]д (НҮБ) элсэж, түүний түүний төрөлжсөн байгууллагуудтай хамтын ажиллагаа өрнүүлж ирсэн.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.nso.mn/page/36 |title=Гадаад харилцаа, хамтын ажиллагаа |access-date=2023-06-22 |archive-date=2023-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231006120329/https://www.nso.mn/page/36 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; БНМАУ-ын үед Зөвлөлттэй ах дүүгийн ёсоор дотно харилцаатай байсан ба МУ-ын үед «[[Гуравдагч хөршийн бодлого]]» хэрэгжүүлсэн. Олон улстай найрсаг, төвийг сахисан, эдийн засаг, соёлын харилцааг хөгжүүлдэг. 1921 онд Зөвлөлт Холбоот Улс (одоо [[Оросын Холбооны Улс]] залгамжилсан), 1948 онд [[Умард Солонгос|Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс]], 1949 онд [[Хятад|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]]тай харилцаа тогтоосноос эхлээд 184 оронтой дипломат харилцаа тогтоогоод байна.&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.mfa.gov.mn/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=70&amp;Itemid=83&amp;lang=mn |wayback=20141018013549 |text=Дипломат харилцаатай орнууд |archiv-bot=2025-06-05 09:23:00 InternetArchiveBot }} (2014)&lt;/ref&gt;

Монгол Улс [[Астана]], [[Анкара]], [[Бангкок]], [[Берлин]], [[Бразилиа]], [[Брюссель]], [[Будапешт]], [[Бээжин]], [[Варшав]], [[Вашингтон]], [[Вена]], [[Вьентьян]], [[Хавана]], [[Дели]], [[Жакарта]], [[Каир]], [[Канберра]], [[Кувейт хот|Кувейт]], [[Лондон]], [[Москва]], [[Ром]], [[Оттава]], [[Парис]], [[Пхеньян]], [[Прага]], [[Софи]], [[Сөүл]], [[Сингапур]], [[Токио]], [[Ханой]], [[Стокхольм]]д элчин сайдын яамтай бөгөөд [[Алматы]], [[Эрхүү]], [[Улаан-Үд]], [[Кызыл]],  [[Хөх хот]], [[Эрээн хот|Эрээн]], [[Хонконг]], [[Осака]], [[Сан-Франциско|Сан-Франциско,]] [[Чикаго|Чикагод]] албан ёсны Ерөнхий Консулын газартай юм. [[Нью-Йорк]] ба [[Женев]] хотуудад [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] дэргэдэх төлөөлөгч суудаг.

[[Азийн хөгжлийн банк|АХБ]], [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага|ДХБ]], [[Олон Улсын Валютын Сан|ОУВС]], [[Европын Аюулгүй Байдал Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|ЕАБХАБ]] зэрэг олон улсын эдийн засгийн байгууллагуудад гишүүнээр элссэн.

=== Цэрэг зэвсэг ===
[[Зураг:Mongolian Armed Forces engineers with the 017 Construction Regiment receive instructions before participating in Khaan Quest 2013 in Ulaanbaatar, Mongolia, July 22, 2013 130722-M-MG222-001.jpg|thumb|Цэрэг дайчид]]
{{гол|Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин}}

Монгол Улс нь НҮБ-ын энхийг дэмжих ажиллагаанд идэвхтэй оролцдог. Үүний хүрээнд Монголын цэргийн баг [[Сьерра Леон|Сьерра Леонд]] НҮБ-ийн тусгай шүүхийг хамгаалах үүрэг гүйцэтгэж байсан. 2005-аас 2006 онуудад [[Бельги]] ба [[Люксембург|Люксембургийн]] цэргүүдтэй хамт [[Косово]] руу цэргийн баг илгээжээ. Мөн [[Африк]]ийн [[Чад]] улс уруу [[Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин|зэвсэгт хүчний]] 800 гаруй албан хаагч бүхий бие бүрэлдэхүүнтэй багийг илгээхээр зэхэж байна. Монгол Улс 2003 онд [[Иракийн Эрх Чөлөө Ажиллагаа|Иракийн эрх чөлөө ажиллагааг]] дэмжиж Ирак руу, Талибан дэглэмийн эсрэг ажиллагааг дэмжиж [[Афганистан]] руу цэргийн багуудаа илгээсэн. 2012 оноос Өмнөд Судан улс руу нэг ээлжиндээ 850 гаруй хүний бүрэлдхүүнтэй цэргийн багуудыг удаа дараалан илгээгээд байна. 

Монгол Улс нь цөмийн зэвсгээс ангид бүс нутаг хэмээн НҮБ-аар баталгаажсан.

== Орон нутаг ==
=== Засаг захиргааны хуваарь ===
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float: right; margin:10px&quot;
|-
!colspan=2 | Засаг захиргааны нэгж !! Тоон&lt;br&gt;нийлбэр
|-style=&quot;text-align:center&quot; 
| style=&quot;background:#FFDAB9;&quot;| [[Аймаг]]: 21
| style=&quot;background:#AFEEEE;&quot;| [[Нийслэл]]: 1
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 22
|-style=&quot;text-align:center&quot; 
| style=&quot;background:#FFEFD5;&quot;| [[Сум]]: 330
| style=&quot;background:#E0FFFF;&quot;| [[Улаанбаатарын дүүргүүд|Дүүрэг]]: 9
| align=right | 339
|-style=&quot;text-align:center&quot; 
| style=&quot;background:#FFFACD;&quot;| [[Баг]]: 1&amp;nbsp;647
| style=&quot;background:#F0FFF0;&quot;| [[Хороо (Засаг захиргааны нэгж)|Хороо]]: 204
| align=right | 1&amp;nbsp;851
|-
|} 
{{гол|Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь}}
Монгол Улсын нутаг дэвсгэр нь [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|1992 оны үндсэн хуулийн]] IV бүлэгт зааснаар аймаг, сум, баг, нийслэл, дүүрэг, хороо гэсэн нэгжид хуваагддаг. 1994 онд гурван аймаг шинээр байгуулагдсанаар 21 [[аймаг]] байдаг болжээ. 

Аймаг нь [[сум]]анд, сум нь [[баг]]т хуваагдана. 2024 оны байдлаар Монгол Улсад 330 сум, 1&amp;nbsp;647 баг байна. Харин нийслэл нь [[Улаанбаатарын дүүргүүд|дүүрэг]]т, дүүрэг нь [[Хороо (Засаг захиргааны нэгж)|хороо]]нд хуваагддаг. 2024 оны байдлаар нийслэл 204 хороотой байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www2.1212.mn/tables.aspx?tbl_id=DT_NSO_0100_001V1&amp;13999001_select_all=0&amp;13999001SingleSelect=_T2_T1&amp;SOUM_select_all=0&amp;SOUMSingleSelect=_0_5_6&amp;YearY_select_all=0&amp;YearYSingleSelect=_2023&amp;viewtype=table |title=МОНГОЛ УЛСЫН ЗАСАГ ЗАХИРГАА, НУТАГ ДЭВСГЭРИЙН НЭГЖ, бүс, аймаг, нийслэлээр. |date=2024-03-25 |website=www2.1212.mn Үндэсний статистикийн хороо |access-date=2013-03-16 }}{{Dead link|date=Арван хоёрдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

=== Аймаг, нийслэл ===
{{гол|Монгол улсын аймаг, нийслэл}}
{{Загвар:Холбоостой Монгол Улсын газрын зураг}}

Монгол Улсын [[Монгол Улсын аймгууд|хорин нэгэн аймаг]], [[Улаанбаатар|нийслэл]] (Улаанбаатар)-ийн товч хүснэгт:
&lt;table&gt;&lt;td&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- style=&quot;background-color:#dddddd&quot;
! align=&quot;center&quot; |Д/д
! colspan=2 | Нутгийн нэр
! Хүн ам&lt;br /&gt;(2018 он)&lt;ref name=fao&gt;{{citeweb|website=1212.mn|title=МОНГОЛ УЛСЫН ХҮН АМЫН ТОО, бүс, аймаг/нийслэл, хот/хөдөөгөөр|url=http://www.1212.mn/tables.aspx?tbl_id=DT_NSO_0300_004V1&amp;RESIDENT_select_all=1&amp;RESIDENTSingleSelect=&amp;SOUM_select_all=1&amp;SOUMSingleSelect=&amp;YearY_select_all=0&amp;YearYSingleSelect=_2018&amp;viewtype=table|access-date=2019-04-08}}&lt;/ref&gt;
|-
| align=&quot;center&quot; | 1|| [[Зураг:Mn coa arkhangai aimag 2014.png|20px]] [[Архангай аймаг|Архангай]] || {{юникодмонгол|ᠠᠷᠤᠬᠠᠩᠭ᠋᠋ᠠᠢ|v}} || align=&quot;right&quot; | 96&amp;nbsp;720
|-
| align=&quot;center&quot; |2 || [[Зураг:Bayanulgii logo.jpg|20px]] [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий]] || {{юникодмонгол|ᠪᠠᠶᠠᠨ ᠥᠯᠦᠭᠡᠢ|v}} || align=&quot;right&quot; | 105&amp;nbsp;090
|-
| align=&quot;center&quot; |3 || [[Зураг:Mn coa bayankhongor aymag.png|18px]] [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] || {{юникодмонгол|ᠪᠠᠶ᠋ᠠᠩᠬᠣᠩᠭ᠋᠋ᠤᠷ|v}} || align=&quot;right&quot; | 88&amp;nbsp;356
|-
| align=&quot;center&quot; |4 || [[Зураг:Mn coa bulgan aimag.svg|20px]] [[Булган аймаг|Булган]] || {{юникодмонгол|ᠪᠣᠯᠠᠭᠠᠨ|v}} || align=&quot;right&quot; | 62&amp;nbsp;214
|-
| align=&quot;center&quot; |5 || [[Зураг:Mn coa govi-altai aimag 2011.svg|20px]] [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] || {{юникодмонгол|ᠭᠤᠪᠢ ᠠᠯᠲᠠᠢ|v}} || align=&quot;right&quot; | 58&amp;nbsp;417
|-
| align=&quot;center&quot; |6 || &amp;nbsp;[[Зураг:Mn coa govisümber aimag.svg|15px]] [[Говьсүмбэр]] || {{юникодмонгол|ᠭᠤᠪᠢᠰᠦᠢᠮᠪᠦᠷ|v}} || align=&quot;right&quot; | 17&amp;nbsp;796
|-
| align=&quot;center&quot; |7 || [[Зураг:Mn coa of darkhan aymag.svg|20px]] [[Дархан-Уул]] || {{юникодмонгол|ᠳᠠᠷᠬᠠᠨ ᠠᠭᠤᠯᠠ|v}} || align=&quot;right&quot; | 105&amp;nbsp;923
|-
| align=&quot;center&quot; |8 || [[Зураг:Mn coa dornogovi aimag 2011.svg|20px]] [[Дорноговь]] || {{юникодмонгол|ᠳᠣᠷᠤᠨᠠᠭᠣᠪᠢ|v}} || align=&quot;right&quot; | 69&amp;nbsp;304
|-
| align=&quot;center&quot; |22 || &lt;div style=&quot;display:inline-block; {{transform|rotate(90deg)}}&quot;&gt;[[Зураг:Mn coa dornod aimag 2001.svg|20px]]&lt;/div&gt; [[Дорнод]] || {{юникодмонгол|ᠳᠣᠷᠤᠨᠠᠳᠤ|v}} || align=&quot;right&quot; | 80&amp;nbsp;984
|-
| align=&quot;center&quot; |10 || [[Зураг:Mn coa dundgovi aimag.svg|20px]] [[Дундговь]] || {{юникодмонгол|ᠳᠤᠮᠳᠠᠭᠣᠪᠢ|v}} || align=&quot;right&quot; | 46&amp;nbsp;628
|-
| align=&quot;center&quot; |11 || [[Зураг:Mn coa zavkhan aimag.svg|20px]] [[Завхан]] || {{юникодмонгол|ᠵᠠᠪᠬᠠᠨ|v}} || align=&quot;right&quot; | 72&amp;nbsp;779
|}
&lt;/td&gt;&lt;td&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- style=&quot;background-color:#dddddd&quot;
! align=&quot;center&quot; |Д/д
! colspan=2 | Нутгийн нэр
! Хүн ам&lt;br /&gt;(2018 он)&lt;ref name=fao /&gt;
|-
| align=&quot;center&quot; |12|| [[Зураг:Mn coa erdenet.png|20px]] [[Орхон аймаг|Орхон]] || {{юникодмонгол|ᠣᠷᠬᠣᠨ|v}} || align=&quot;right&quot; | 105&amp;nbsp;987
|-
| align=&quot;center&quot; |13 || [[Зураг:Mn coa övörkhangai aimag.svg|20px]] [[Өвөрхангай]] || {{юникодмонгол|ᠥᠪᠦᠷᠬᠠᠩᠭ᠋᠋ᠠᠢ|v}} || align=&quot;right&quot; | 117&amp;nbsp;112
|-
| align=&quot;center&quot; |14 || [[Зураг:Mn coa ömnögovi aimag 2011.svg|20px]] [[Өмнөговь]] || {{юникодмонгол|ᠡᠮᠦᠨᠡᠭᠣᠪᠢ|v}} || align=&quot;right&quot; | 66&amp;nbsp;722
|-
| align=&quot;center&quot; |15 || [[Зураг:Mn coa sükhbaatar aimag.svg|20px]] [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]] || {{юникодмонгол|ᠰᠦᠬᠡᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ|v}} || align=&quot;right&quot; | 62&amp;nbsp;322
|-
| align=&quot;center&quot; |16 || [[Зураг:Mn coa selenge aimag 1999.svg|20px]] [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]] || {{юникодмонгол|ᠰᠡᠯᠡᠩᠭᠡ|v}} || align=&quot;right&quot; | 111&amp;nbsp;403
|-
| align=&quot;center&quot; |17 || [[Зураг:Mn coa töv aimag.svg|20px]] [[Төв аймаг|Төв]] || {{юникодмонгол|ᠲᠥᠪ|v}} || align=&quot;right&quot; | 95&amp;nbsp;662
|-
| align=&quot;center&quot; |18 || [[Зураг:Mn coa uvs aimag 1999.svg|20px]] [[Увс]] || {{юникодмонгол|ᠤᠪᠰᠤ|v}} || align=&quot;right&quot; | 84&amp;nbsp;309
|-style=&quot;background: #f0f0f0;&quot;
| align=&quot;center&quot; |19 || [[Зураг:Coat of arms of Ulaanbaatar, Mongolia.svg|20px]] [[Улаанбаатар]] || {{юникодмонгол|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ|v}} || align=&quot;right&quot; | 1&amp;nbsp;491&amp;nbsp;375
|-
| align=&quot;center&quot; |20 || [[Зураг:Mn coa khovd aimag 2014.svg|20px]] [[Ховд]] || {{юникодмонгол|ᠬᠣᠪᠳᠤ|v}} || align=&quot;right&quot; | 88&amp;nbsp;330
|-
| align=&quot;center&quot; |21 || [[Зураг:Mn coa khövsgöl aimag 2014.svg|20px]] [[Хөвсгөл]] || {{юникодмонгол|ᠬᠥᠪᠰᠦᠭᠦᠯ|v}} || align=&quot;right&quot; | 133&amp;nbsp;964
|-
| align=&quot;center&quot; |9 || [[Зураг:Mn coa khentii aimag.svg|20px]] [[Хэнтий]] || {{юникодмонгол|ᠬᠡᠨᠲᠡᠢ|v}} || align=&quot;right&quot; | 77&amp;nbsp;028
|}
&lt;/td&gt;&lt;/table&gt;

=== Нутгийн удирдлага ===
Бүх түвшний засаг захиргаат нутаг өөрийн гэсэн [[хил]]тэй бөгөөд [[нутгийн өөрөө удирдах ёс]]ыг [[төр]]ийн удирдлагатай хослуулна. Эхний хоёр түвшний нутгийн өөрөө удирдах байгууллагыг [[Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал]] (ИТХ), баг, хорооныхыг [[иргэдийн Нийтийн хурал]] (ИНХ) гэнэ. Төрийн шийдвэрийг нутгийн [[Засаг дарга]] хэрэгжүүлнэ.&lt;ref name=&quot;хуульзасагзахиргаа&quot;/&gt;

=== Бүсчлэл ===
Байгалийн унаган төрх, экосистемийн тэнцвэрт байдлыг хадгалан үлдээх, нутаг дэвсгэрийг тэнцвэртэйгээр хөгжүүлэхийн тулд улсын газар нутгийг 7 бүсэд хуваасан байдаг.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=17140840374051&amp;showType=1 |title=МОНГОЛ УЛСЫН БҮСЧИЛСЭН ХӨГЖЛИЙН ҮЗЭЛ БАРИМТЛАЛ | website=legalinfo.mn | date=2024-06-05 | access-date=2024-07-14}}&lt;/ref&gt; Үүнд:
# [[Монгол Улсын Хангайн бүс|Хангайн бүс]]: Архангай, Баянхонгор, Өвөрхангай аймаг;
# [[Монгол Улсын Баруун бүс|Баруун бүс]]: Баян-Өлгий, Говь-Алтай, Завхан, Увс, Ховд аймаг;
# [[Монгол Улсын Хойд бүс|Хойд бүс]]: Булган, Орхон, Хөвсгөл аймаг;
# [[Монгол Улсын Зүүн бүс|Зүүн бүс]]: Дорнод, Сүхбаатар, Хэнтий аймаг;
# [[Монгол Улсын Говийн бүс|Говийн бүс]]: Говьсүмбэр, Дорноговь, Дундговь, Өмнөговь аймаг;
# [[Монгол Улсын Улаанбаатарын бүс|Улаанбаатарын бүс]]: нийслэл Улаанбаатар хот ба түүний дагуул хотууд;

== Эдийн засаг ==
{{Гол|Монголын эдийн засаг}}

Монголын эдийн засаг нь [[хөдөө аж ахуй]] ба [[уул уурхай|уул уурхайд тулгуурладаг]]. Монголд ашигт малтмал элбэг байдаг бөгөөд монголын эдийн засагт [[зэс]], [[нүүрс]], [[молибден]], [[цагаан тугалга]], [[вольфрам]], [[алт|алтны олборлолт]] ихэд ач холбогдолтой.

Одоогийн байдлаар Улаанбаатар хотод төвлөрч 30&amp;nbsp;000 гаруй хувийн бизнес үйл ажиллагаа эрхэлдэг. Харин хотоос гадуурх хүн ам нь мал аж ахуйг ([[хонины аж ахуй|хонины]], [[ямааны аж ахуй|ямааны]], [[үхрийн аж ахуй|үхрийн]], [[морины аж ахуй|морины]], [[тэмээний аж ахуй]]) голчлон эрхэлдэг. Газар тариаланд голдуу [[улаан буудай]], [[арвай]], [[хүнсний ногоо]], [[улаан лооль]], [[тарвас]], [[чацаргана]], малын тэжээл ургамал тариалдаг. 2006 онд 1 хүнд оногдох ДНБ нь 2&amp;nbsp;100&amp;nbsp;$ байв&lt;ref name=&quot;factbook-mn&quot;&gt;CIA World Factbook: {{Webarchiv|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mg.html |wayback=20180129161336 |text=''Mongolia'' |archiv-bot=2023-09-26 14:09:55 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;. ДНБ нь 2002 оноос хойш тогтвортой өсөж (2006 оны албан ёсны тооцоогоор жилд 7,5&amp;nbsp;%-р) байгаа ч гэсэн том хэмжээний импорт, экспортын тэнцвэргүй байдлыг нөхөж амжаагүй л байна. ОХУ-д өгөх 11 тэрбум&amp;nbsp;$ долларын өрийг 2004 онд 250 сая&amp;nbsp;$-аар Монголын засгийн газар хэлэлцээрээр төлжээ.

Монголын эдийн засаг хэдийгээр өсөж байгаа ч гэсэн 2006 оны байдлаар хүн амын ядуурлын хэмжээ нь 32,2&amp;nbsp;%&lt;ref name=&quot;Yearbook2007&quot;&gt; Statistical Yearbook of Mongolia 2006, National Statistical Office, Ulaanbaatar, 2007 &lt;/ref&gt;, [[ажилгүйдэл]] ба [[инфляци|инфляцийн]] түвшин нь тус тус 3,3&amp;nbsp;% ба 9,5&amp;nbsp;% байна. Монголын хамгийн гол худалдааны түнш нь [[Хятад]] орон. 2006 оны байдлаар Монголын нийт экспортын 68,4&amp;nbsp;% нь, импортын 29,8&amp;nbsp;% нь Хятадад ногджээ.&lt;ref&gt;Morris Rossabi, [http://www.jamestown.org/publications_details.php?volume_id=408&amp;issue_id=3322&amp;article_id=2369703 ''Beijing's growing politico-economic leverage over Ulaanbaatar''], The Jamestown Foundation, 2005-05-05, (retrieved 2007-05-29)&lt;/ref&gt;

1991 онд Улаанбаатар хотод байгуулагдсан [[Монголын хөрөнгийн бирж]] нь нийт хувьцааны хэмжээгээрээ дэлхийд хамгийн жижигт тооцогддог байна.&lt;ref name=&quot;Jeffs&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.efinancialnews.com/content/1047180747|title=Mongolia earns a sporting chance with fledgling operation |last=Jeffs |first=Luke |date=2007-02-12 |accessdate=2007-09-11 |work=Dow Jones Financial News Online}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IHT&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.iht.com/articles/2006/09/19/bloomberg/bxmongol.php |date=2006-09-19 |accessdate=2007-09-11 |title=Mongolian bourse seeks foreign investment |last=Cheng |first=Patricia |work=International Herald-Tribune |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070420085805/http://www.iht.com/articles/2006/09/19/bloomberg/bxmongol.php |archivedate=2007-04-20 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Аж үйлдвэр ===
ДНБ-ий 21,4&amp;nbsp;%-г аж үйлдвэр хангадаг ба хөдөө аж ахуйн салбартай тэнцүүхэн байна (20,4&amp;nbsp;%). Аж үйлдвэрлэлд [[барилгын материал]], [[уул уурхай]] ([[нүүрс]], [[зэс]], [[молибден]], [[хайлуур жонш]], [[цагаан тугалга]], [[вольфрам]], [[алт]]), [[газрын тос]], хүнс ба ундааны бүтээгдэхүүн, малын гаралтай бүтээгдэхүүн боловсруулалт, [[ноолуур]], байгалийн нэхмэл үйлдвэрлэл зэрэг орно. Аж үйлдвэрлэлийн өсөлт нь 2002 онд жилд 4,1&amp;nbsp;% байв. Уул уурхайн салбар нь Монголын хамгийн гол чухал аж үйлдвэрлэлийн салбаруудын нэг болж хөгжсөөр байна. Энэ нь Хятад, Орос, Канадын уул уурхайн компаниуд Монголд үйл ажиллагаагаа эрхлэх болсонтойгоор харагдаж байна. Дотоодын хоол хүнсний үйлдвэрлэл гадаадын хөрөнгө оруулалтын тусламжтайгаар хурдацтайгаар өсөж байна.

=== Шинжлэх ухаан, технологи ===
1990-ээд оноос ардчилал хөгжснөөр Монгол Улс нь [[технологи|технологийн салбараа]] хөгжүүлж эхэлжээ. Үүний үр дүнд нилээд олон тооны технологийн компаниуд үүсгэгджээ. Мөн [[Өмнөд Солонгос]], [[Хятад]] зэрэг ойр орчмын орнуудын технологийн компаниуд Монголд салбараа нээж эхэлж байна. [[Мэдээлэл харилцаа|Мэдээлэл харилцааны]] ба [[интернет|интернетийн]] үйлчилгээ олгогч компаниуд ихэссэнээр интернет ба утасны салбарыг өрсөлдөөнтэй болгожээ. Үүнээс хамгийн өрсөлдөөнтэй нь [[үүрэн телефон|үүрэн телефон утасны]] салбар бөгөөд одоо Монголын ихэнх нутгийг хамарч байна. Электроник ба механик аж үйлдвэрлэлтэй харьцуулахад [[программ хангамж]] нь Монголд үйл ажиллагаагаа эрхэлдэг Монголын ба гадаадын компаниудад түлхүү хөгжиж байна.

== Соёл ==

=== Боловсрол ===
[[Зураг:National University of Mongolia (2024).jpg|thumb|[[Монгол Улсын Их Сургууль]]]]
Монгол Улсын сургуулийн өмнөх насныхан [[хүүхдийн цэцэрлэг]], гэрээр хүмүүжих ба 6 нас хүрээд сурагч болно. [[Бага боловсрол]] (5 жил), [[суурь боловсрол]] (9 жил), [[бүрэн дунд боловсрол]] (ерөнхий боловсрол, 12 жил)-ыг дунд сургуульд олж авна. Өмнө нь 1950-аад оноос 1995 он хүртэл 10 жил байсан.

[[Дээд боловсрол]] бакалавр, магистр, докторын зэрэг гээд шатлах ба их сургууль (ИС), дээд сургууль (ДС), хүрээлэнд сурч эзэмшинэ. Мэргэжлийн сургалт үйлдвэрлэлийн төв (МСҮТ) гэж бий. Бакалавр 4-6 жил, магистр 2 жил суралцдаг.

[[Монгол улсын их дээд сургуулиуд]]ын заримыг дурдвал:
* [[Монгол Улсын Их Сургууль]] — МУИС (1942 онд үүсэн байгуулагдсан);
* [[Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургууль]] — ХААИС (1958);
* [[Эрүүл Мэндийн Шинжлэх Ухааны Их Сургууль]]  — ЭМШУИС (1961);
* [[Хууль Сахиулахын Их Сургууль]] — ХСИС (1966);
* [[Шинжлэх Ухаан Технологийн Их Сургууль]] — ШУТИС (1969).

=== Баяр ёслол===
Улс даяар бүх нийтээр амардаг баяр:&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.legalinfo.mn/law/details/399?lawid=399 |title=НИЙТЭЭР ТЭМДЭГЛЭХ БАЯРЫН БОЛОН ТЭМДЭГЛЭЛТ ӨДРҮҮДИЙН ТУХАЙ |access-date=2023-06-22 |archive-date=2021-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210724013943/https://www.legalinfo.mn/law/details/399?lawid=399 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
[[Зураг:Naadam.jpg|thumb|200px|Улсын наадмын Хүй &lt;br&gt;долоон худгийн дэнж]] 
{|class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Сар, өдөр ||Баяр||Тайлбар
|-
||[[1 сарын 1]]||[[Шинэ жилийн баяр|Шинэ жил]]|| [[12 сарын 31]]-ны үдэш баярлаад 1 сарын 1-нд амарна.
|-
||1-2 сар (''тайлбар'' →)||[[Цагаан сар]]|| [[Билгийн тоолол|Билгийн тооллын]] шинэ жил. Гурав хоног амарна.
|-
||[[3 сарын 8]] ||[[Олон улсын эмэгтэйчүүдийн өдөр|Эмэгтэйчүүдийн баяр]]|| ''Мартын 8'' гэж бас хэлнэ. 
|-
||[[6 сарын 1]]||[[Хүүхдийн баяр]]||''Эх үрсийн баяр'' гэж хэлдэг байсан. 
|-
|6 сар (''тайлбар'' →)
|[[Бурхан багшийн их дүйчэн өдөр]]
|[[Билгийн тоолол|Билгийн тооллын]] зуны тэргүүн сарын шинийн 15-нд тэмдэглэдэг
|-
||[[7 сарын 10]]-[[7 сарын 15|15]]||[[Наадам|Үндэсний их баяр наадам]]||Улс, аймаг, сумын наадам болно. 2022 оны зургаадугаар сарын 28-ны өдөр тус [https://legalinfo.mn/mn/detail/399 хуульд] нэмэлт өөрчлөлт оруулснаар Үндэсний их баяр наадмаар албан ёсоор зургаан хоног (7 сарын 10-15)-ны өдрүүдэд бүх нийтээр амардаг болжээ. 
|-
||11 сар (''тайлбар'' →)||[[Монгол бахархлын өдөр]]||[[Билгийн тоолол|Билгийн тооллын]] өвлийн тэргүүн сарын шинийн нэгэн. &lt;br&gt; [[Чингис хаан|Чингис]] хааны төрсөн өдөр. 
|-
||[[11 сарын 26]]||[[Улс тунхагласны ойн барилдаан|Бүгд Найрамдах Улс тунхагласан өдөр]]||[[1924 он]] [[11 сарын 26]]-ны өдөр Улсын анхдугаар Үндсэн хуулийг батлан гаргаж Улсын нэрийг [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (БНМАУ) болгон тунхаглаж, улсын нийслэлийг Улаанбаатар хот гэж нэрлэхээр тогтсон юм. Мөн улсын сүлд, далбаа, тамга зэргийг батлав. Тусгаар тогтнолоо тунхагласан өдрийг бүх нийтийн амралтыг энэ өдөр рүү шилжүүлсэн. 
|-
|[[12 сарын 29]]
|[[Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээсний баярын өдөр]]
|Монгол Улс тусгаар тогтнолоо сэргээсэн өдөр. [[1911 он]] онд - Монголчууд Манж Чин гүрнээс тусгаар тогтнож, [[Богд хаан|Богд хаант]] Монгол улс байгуулагдав.
|}

=== Эдийн соёл ===
[[Зураг:Gurvger.jpg|thumb|180px|[[Гэр]]]]
Монгол болон Төв Азийн нүүдэлчин ард түмний уламжлалт сууц [[гэр]] юм. Мод, эсгийг ашиглан 4-6 хана тойруулж, тоононд унь тулган босгодог, эсгийгээр туурга хийх дугуй хэлбэртэй, оньсон бүтээцтэй, нүүж суухад тохирох эд юм. Сүм хийд, орд өргөө ч болдог байв. 

16-17-р зуунаас буддын [[сүм]] [[хийд]] чулуу, шавраар барьдаг болсон ба монгол, төвөд, хятад хийцийг хослуулж байжээ.

Дээр үеэс [[Уянга сум|Уянгын]] модон гэр, [[Дарьганга]] хийц алдартай. [[Мөнгөн аяга]], [[хэт хутга]] гээд дарханы үйл үнэлэгддэг байсан.&lt;ref&gt;[http://news.gogo.mn/r/66177 Д.Сүхээ: “Уянга”-ын гэх хийц нь цуулбар модоор унь болон ханаа хийдэгт л байгаа юм]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

[[Дээл]], [[малгай]], [[гутал]] монголын олон ястанд өвөрмөц бөгөөд улирал, нас, хүйсэнд тохируулж олон янз хийдэг байв.

=== Идээ унд ===
Монголд уламжлал шинэчлэл хосолж байна. Монголчууд эртнээс [[таван хошуу мал|таван хошуу мал]]ын мах, [[цагаан идээ]] зооглож ирсэн. Махаар [[хорхог]], [[боодог]], [[шорлог]] хийх ба дулаан цагт [[айраг]], [[тараг]], [[ээзгий]], [[өрөм]], [[бяслаг]], [[аарц]], [[ааруул]] зэрэг цагаан идээ бэлтгэн хэрэглэдэг. [[Архи]] нэрнэ. Казах үндэстний [[казы]], [[бешбармак]] зэрэг хоол бий. 

20-р зуунаас [[гурил]], [[цагаан будаа]]тай хоол зонхилж, [[хүнсний ногоо]], [[тахиа]], [[гахай]]ны мах нэмэгдсэн. [[Гурилтай шөл]], [[цуйван]], [[будаатай хуурга]], [[хуушуур]], [[бууз]] үндэсний хоол болов. Монгол Улсад зоогийн газар ихээр үүсч хятад, солонгос, европ хоол хаа сайгүй хийдэг болжээ. Цагаан хоолтон, зөв хооллолт бий болсон.

=== Урлаг ===
[[Зураг:Mongolian_Musician.jpg|thumb|140px|Морин хуур]]

Монголын утга зохиол их хөгжсөн. [[Дашдоржийн Нацагдорж|Нацагдоржийн]] «Миний нутаг», [[Бэгзийн Явуухулан|Явуухулан]]гийн  «Би хаана төрөө вэ», [[Дэндэвийн Пүрэвдорж|Пүрэвдоржийн]] «Сэгс цагаан богд», [[Бямбын Ринчен|Ринчений]] «Монгол хэл», [[Чадраабалын Лодойдамба|Лодойдамбын]] «Тунгалаг тамир» гээд олон зохиолчийн шүлэг, найраглал, тууж, өгүүллэг, роман 108 боть болсон.

Монголчууд эртнээс [[дуу]] [[бүжиг]]тээ сайн. [[Монголын нууц товчоо|МНТ]]-д «...хавирга газрыг халцартал, өвдөг газрыг өлтөртөл дэвхцэн бүжиглэж хуримлав...» гэсэн нь бий. Уламжлалт [[уртын дуу]], [[богино дуу]], [[ардын дуу]]наас гадна орчин үеийн [[дуурь]], [[Рок хөгжим|рок]], [[поп]], [[хип хоп]], [[зохиолын дуу]] дуулдаг. [[Хөөмий]], [[исгэрээ]] зэрэг хоолойн өвөрмөц урлаг, [[бий биелгээ]], [[аягатай бүжиг]], [[ёохор]] гэсэн өөрийн дэг төрөл байна. [[Цэрэндуламын Сэвжид|Сэвжид]]ийн дэглэсэн «Жалам хар» бүжиг алдартай.

[[Морин хуур]], [[аман хуур]], [[төгөлдөр хуур]], [[хуучир]], [[ёочин]], [[бүрээ]], [[ятга]], [[гитар]], [[хийл]], лимбэ зэрэг хөгжмийн зэмсэг хэрэглэнэ. 

1938 оны «[[Норжмаагийн зам]]»-аас эхлээд [[Монгол кино үйлдвэр]] ганцаар кино бүтээх болсон. Хувьсгал, хөдөө хотын амьдрал, ажил хөдөлмөрийн сайхныг, шашны мууг гаргадаг байв. 1970-аад оноос [[баримтат кино]] хийдэг болсон. Шилжилтийн үед унасан кино урлаг 2000-аад оны сүүлээс илт сайжирч олон студи жилдээ 20-30 [[уран сайхны кино]], мөн телевизийн [[олон ангит кино]] хийдэг болсон. Бямбасүрэнгийн найруулсан «[[Ингэн нулимс]]» кино нь 2005 оны [[Оскарын шагнал]]ын шилдэг гадаад баримтат кинонд дэвшиж байсан удаатай.

[[Намжилын Норовбанзад|Норовбанзад]] уртын дууч, [[Сэмбийн Гончигсумлаа|Гончигсумлаа]] хөгжмийн зохиолч, [[Бэгзсүрэнгийн Норовсамбуу|Норовсамбуу]] уран нугараач, [[Түдэвийн Цэвээнжав|Цэвээнжав]] жүжигчин зэрэг олон авьяастан төржээ.

===  Спорт === 
{{Гол|Монголын спорт|Монгол Улс Олимпод}}
[[Зураг:Mongolia 063.JPG|thumb|200px|Сур харваа]]
«Эрийн гурван наадам» хэмээх [[морины уралдаан|хурдан морь]], [[сур харваа]], [[үндэсний бөх]] гурав Монголд спорт маягаар хөгжсөн. Бөхчүүдээс дархан аварга Бадмаанямбуугийн [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ|Бат-Эрдэнэ]] улсын наадамд 11, Хорлоогийн [[Хорлоогийн Баянмөнх|Баянмөнх]] 10 түрүүлсэн ба харваачдаас гарамгай мэргэн Аюушийн [[Аюушийн Цэвээн|Цэвээн]] үлгэр дуурайлал болж явдаг. Хэдий адгуус ч гэсэн морины уралдаан монголчуудад онцгой бахдалтай бөгөөд 2000-аад оны [[Эрдэнэчулууны шарга]], 1950-аад оны [[Шийтэрийн зээрд]] азаргад төрөөс онцгой цол хайрласан удаатай.

20-р зууны дунд үеэс Монголд [[их спорт]] хөгжиж, 1964 оны [[Токиогийн олимп]]оос хойш өвөл, зуны олимпод оролцдог болсон. 1968-2012 оны хугацаанд [[бокс]], [[буудлага]], [[жүдо]], [[чөлөөт бөх]] (''топ 4'')-өөр олимпоос 2 алт, 9 мөнгө, 13 хүрэл, бүгд [[Монгол улс Олимпод|24 медаль]] хүртээд байна. 2008 оны [[Бээжингийн олимп]]оос Найданы [[Найданы Түвшинбаяр|Түвшинбаяр]] жүдоч, Энхбатын [[Энхбатын Бадар-Ууган|Бадар-Ууган]] боксчин хоёр анхны алтыг хослуулан авчирсан бөгөөд мөн жилийн паралимпад [[байт харваа]]ч Дамбадондогийн [[Дамбадондогийн Баатаржав|Баатаржав]] аварга болжээ. 

1971 онд Должингийн [[Должингийн Дэмбэрэл|Дэмбэрэл]] байт харваач анхны дэлхийн аварга болсон бол дэлхийн аварга болсон анхны чөлөөт бөх Зэвэгийн [[Зэвэгийн Ойдов|Ойдов]] (1974), анхны жүдоч Хашбаатарын [[Хашбаатарын Цагаанбаатар|Цагаанбаатар]] (2009), анхны боксчин Пүрэвдоржийн [[Пүрэвдоржийн Сэрдамба|Сэрдамба]] (2009) байлаа.

Монголын эмэгтэй буудлагын тамирчин Доржсүрэнгийн [[Доржсүрэнгийн Мөнхбаяр|Мөнхбаяр]] (гавьяат тамирчин), Отрядын [[Отрядын Гүндэгмаа|Гүндэгмаа]] (хөдөлмөрийн баатар) нар 1990-ээд оноос хориод жил тив, дэлхий, олимпод амжилт гаргасаар олимпын аваргаас бусад бүх цолыг авсан. 

Монголчууд [[Япон]]д [[сүмо]] барилддаг болсон. Асашорю [[Долгорсүрэнгийн Дагвадорж|Дагвадорж]] анх 2003 онд ''ёкозүна'' (аварга) болсоноос хойш Хакүхо [[Мөнхбатын Даваажаргал|Даваажаргал]] (2007), Харүмафүжи [[Даваанямын Бямбадорж|Бямбадорж]] (2012), Какүрю [[Мангалжавын Ананд|Ананд]] (2014) нар залган сүмогийн дэвжээг эзэгнэсээр байна.

Хүүхэд залуус [[хөлбөмбөг]], [[сагсан бөмбөг]], [[ширээний теннис]]ийг түгээмэл тоглодог, сонирхдог.

== Зургийн цомог ==
&lt;gallery widths=&quot;180px&quot; heights=&quot;130px&quot;&gt;
Gengis_Khan_empire-fr.svg|Чингисийн аян дайн
Altan_Khan.jpg|Түмэдийн Алтан хан
Tsogtiin_tsagaan_baishin.JPG|Цогтын цагаан байшин
Panorama_Ulan_Bator_06.JPG|Төв талбай
Sukhbaatar.jpg|Сүхбаатар жанжин
Файл:Монголын физик газарзүйн атлас-монгол хэлээр.jpg|Физик газар зүйн зураг {{ref-en}}
KhongorynElsCamels.jpg|Хонгорын элс ба тэмээн сүрэг
%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B0%D0%BB_%D0%B8_%D0%A5%D1%83%D0%B1%D1%81%D1%83%D0%B3%D1%83%D0%BB_332.jpg|Хөвсгөл нуур
Gorkhi-Terelj National Park.jpg|Горхи Тэрэлж
Yurt_in_Ulan_Bator.JPG|
Oyu_Tolgoi_23.JPG|Оюу толгой
Zamyn_Uud_traders.jpg|Галт тэрэг
White_Tara.jpg|Цагаан дарь эх
Nalaikh Mosque.jpg|Муслим сүм
Naadam Festival 2024 Opening Ceremony.jpg|Улсын наадам
Mongolian_warriors.jpg|Бөх барилдаан
Mongolian_Youth.jpg|Хүүхдүүд
MongolianStew01.JPG|Хорхог
&lt;/gallery&gt;

==Нэмж унших==
*[[Монгол сайтууд]]

== Цахим холбоос ==
{{Commons|Category:Mongolia|Монгол Улс}}
* [https://web.archive.org/web/20150120150530/http://www.welcometomongolia.com/ Монголын аялал жуулчлалын нэгдсэн сайт]
* [https://web.archive.org/web/20110612224710/http://www.pmis.gov.mn/ Монгол улсын төрийн байгууллагуудын цахим сүлжээ]
* [http://www.open-government.mn/ Монголын нээлттэй засаг] − Засгийн газрын албан ёсны цахим сүлжээ
* [https://web.archive.org/web/20120402102940/http://www.mongolia-tour.com/ Монголын аялал жуулчлалын байгууллагуудын нэгдсэн цахим сүлжээ] 
* [https://web.archive.org/web/20120618131629/http://www.mongolia-mining.com/ Монголын уул уурхайн салбарын талаархи олон улсын мэдээ] 

&lt;!-- These links are enough. Please read [[WP:External links]] for guidelines --&gt;

== Зүүлт, тайлбар ==
{{лавлах холбоос|2}}

{{Ази|state=collapsed}}
{{Хөтлөгч мөр ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд|state=collapsed}}
{{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан |state=collapsed}}

[[Ангилал:Монгол| ]]
[[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]]
[[Ангилал:Азийн орон]]
[[Ангилал:Далайд гарцгүй орон]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]</text>
      <sha1>pgcfp214k4l1l1unmnphxi07bf5if7a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Оман</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6386</id>
    <revision>
      <id>855358</id>
      <parentid>855201</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T01:53:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>855358</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26166" sha1="6g6p9j4zbcy1y3tn9xj7qvmhejmzz8b" xml:space="preserve">{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Оманы Султант Улс
| common_name            = Оман
| native_name            = {{native name|ar|سلطنة عُمان|italics=off}}&lt;br /&gt;''{{transliteration|ar|Salṭanat ʻUmān}}''
| image_flag             = Flag of Oman.svg
| flag_type              = [[Оманы төрийн далбаа|Далбаа]]
| image_coat             = National emblem of Oman.svg
| symbol_type            = [[Оманы үндэсний сүлд|Үндэсний сүлд]]
| national_anthem        = {{lang|ar|نشيد السلام السلطاني}}&lt;br /&gt;&quot;[[Оманы төрийн дуулал|ас-Салам ас-Султани]]&quot;&lt;br /&gt;&quot;Султаны ёсолгоо&quot;{{parabr}}{{center|[[File:Peace to the Sultan (نشيد السلام السلطاني).ogg]]}}
| image_map              = File:Oman (better) (orthographic projection).svg
| map_caption            = Арабын хойг дахь Оманы байршил (хар ногоон)
| capital                = [[Маскат]]
| coordinates            = {{Coord|23|35|20|N|58|24|30|E|type:city}}
| largest_city           = capital
| official_languages     = [[Стандарт араб хэл|Араб хэл]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=Basic Statute of the State promulgated by Royal Decree 101/96 |url=https://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |website=MINISTRY OF JUSTICE AND LEGAL AFFAIRS |access-date=2023-07-10 |archive-date=2020-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200707234954/http://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| religion               = {{tree list}}
*88.9% [[Оман дахь лалын шашин|Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]])
**47.2% [[Суннит Ислам|Суннит]]
**35.2% [[Ибадит Ислам|Ибадит]] 
**6.5% [[Шиит Ислам|Шиит]]
*5.5% [[Оман дахь хиндү шашин|Хиндүизм]] 
*3.6% [[Оман дахь христийн шашин|Христ]]
*2% [[Оман дахь шашин шүтлэг|Бусад]]&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=171c | title=National Profiles }}&lt;/ref&gt;
| religion_year          = 2020
| demonym                = [[Оманчууд]]
| government_type        = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Исламын улс|Исламын]] [[хэмжээгүй эрхт хаант засаг]]
| leader_title1          = [[Оманы удирдагчдын жагсаалт|Султан]]
| leader_name1           = [[Хейсам бен Тарик]]
| leader_title2          = [[Оманы хунтайж|Хунтайж]]
| leader_name2           = [[Тейязин бин Хейсам]]
| legislature            = [[Оманы Зөвлөл]]
| upper_house            = [[Оманы Төрийн зөвлөл|Төрийн зөвлөл (Мажлис аль-Давла)]]
| lower_house            = [[Оманы Зөвлөлдөх Ассамблей|Зөвлөлдөх Ассамблей (Мажлис аль-Шура)]]
| sovereignty_type       = Түүх
| established_event1     = [[Бану Азд|Азд]] омгийн нүүдэл
| established_date1      = 130
| established_event2     = Аль-Жуланда
| established_date2      = 629
| established_event3     = {{nowrap|[[Имамат Оман|Имамат]] улс байгуулагдав&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|title=Oman|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|publisher=MSN Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028154443/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|archive-date=28 October 2009|quote=In 751 Ibadi Muslims, established an imamate in Oman. Despite interruptions, the Ibadi imamate survived until the mid-20th century.|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;}}
| established_date3      = 751
| established_event4     = [[Набаны улс]]
| established_date4      = 1154
| established_event5     = [[Португалын Оман]]
| established_date5      = 1507–1656
| established_event6     = [[Ярубын улс]]
| established_date6      = 1624
| established_event7     = [[Аль-Саид]]ын угсаа
| established_date7      = 1744
| established_event8     = [[Маскат-Оман]]
| established_date8      = 1 сарын 8, 1856 он
| established_event9     = [[Жабал-Ахдарын дайн]]
| established_date9      = 1954–1959
| established_event10    = [[Дофарын бослого]]
| established_date10     = 1963 оны 6 сарын 9 – 1976 оны 3 сарын 11
| established_event11    = Оманы Султант Улс
| established_date11     = 8 сарын 9, 1970 он
| established_event12    = НҮБ-д [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн 299-р тогтоол|элсэв]]
| established_date12     = 10 сарын 7, 1971 он
| established_event13    = [[Оманы үндсэн дүрэм|Одоогийн үндсэн хууль]]
| established_date13     = 1 сарын 6, 2021 он&lt;ref&gt;{{cite web |title=Oman |url=https://carnegieendowment.org/2010/07/15/oman-pub-41227 |publisher=Carnegie Endowment for International Peace |access-date=31 December 2021 |date=15 July 2010}}&lt;/ref&gt;
| area_km2               = 309,500
| area_rank              = 70
| area_sq_mi             = 119,498 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| percent_water          = бага
| population_estimate    = {{UN_Population|Oman}}{{UN_Population|ref}}
| population_census      = 2,773,479&lt;ref name=&quot;2010Census&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |title=Final Results of Census 2010 |publisher=National Center for Statistics &amp; Information |access-date=7 January 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518190005/http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |archive-date=18 May 2013 }}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = {{UN_Population|Year}}
| population_estimate_rank = 125
| population_census_year = 2010
| population_density_km2 = 15
| population_density_sq_mi = 40 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| population_density_rank = 177
| GDP_PPP                = {{increase}} $165.947&amp;nbsp;тэрбум&lt;ref name=imf2&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=64&amp;pr.y=5&amp;sy=2017&amp;ey=2024&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=449&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=20 October 2019}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year           = 2022
| GDP_PPP_rank           = 78
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} $35,286
| GDP_PPP_per_capita_rank = 71
| GDP_nominal            = {{increase}} $110.127&amp;nbsp;тэрбум&lt;ref name=imf9&gt;{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&amp;s=NGDPD,&amp;sy=2022&amp;ey=2022&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1  |title=World Economic Outlook Database, April 2022 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date= August 22, 2022 }}&lt;/ref&gt;
| GDP_nominal_year       = 2022
| GDP_nominal_rank       = 66
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $23,416
| GDP_nominal_per_capita_rank = 55
| Gini                   = 30.75 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year              = 2018
| Gini_change            = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref               = &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |title=Urban – Gini index – Omani – Total |publisher=The National Centre for Statistics and Information, Sultanate of Oman |access-date=20 May 2018 |archive-date=21 Тавдугаар сар 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180521021256/https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank              = 
| HDI                    = 0.816 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_year               = 2021 &lt;!--Please use the year to which the HDI refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change             = increase&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 54
| currency               = [[Оманы риал]]
| currency_code          = OMR
| time_zone              = [[Персийн Булангийн Стандарт Цаг|GST]]
| utc_offset             = +4
| date_format            = өө.сс.жжжж
| drives_on              = Баруун
| calling_code           = [[+968]]
| cctld                  = [[.om]], [[عمان.]]
| official_website       = [http://www.oman.om www.oman.om]
}}

'''Ома́н''', бүтэн нэрээрээ '''Оманы Султант Улс'''  ([[Араб хэл|араб.]] سَلْطَنَةُ عُمَان‎ [saltˤaˈnaːt(u) ʕʊˈmaːn]) —  [[Өрнөд Ази]]д [[Арабын хойг|Арабын хойгт]] оршдог [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]''' юм.

Оман улс [[Арабын тэнгис]] болон [[Оманы булан|Оманы булангаар]] хүрээлүүлдэг далайд гарцтай. Хуурай газраар [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араб Нэгдсэн Эмират]], [[Саудын Араб]], [[Йемен]]тэй хиллэдэг. [[Ормузын хоолой]]н тал хагасыг хянаж, [[Иран]], [[Пакистан]]тай усаар хиллэнэ. [[Мусандам]] хойг нь үндсэн биеэс тусдаа оршдог.

309 мянган км² газар, 4.6 сая хүн амтай. [[Маскат]] нийслэлтэй, томоохон хотууд нь- [[Сиб]], [[Низва]] зэрэг юм. 

Тэнгисийн эрэг, [[цөл]] бүхий Оманд [[Арабчууд|араб угсаатан]] голлон амьдардаг. Хүн амын тал хувь нь Оманы иргэн, тал нь гадаад улсын иргэн байдаг ажээ. Албан бичигт [[араб хэл]]ийг хэрэглэнэ. [[Лал]] шашны [[ибадит]] урсгал зонхилдог ганц орон юм.

Оманд эртнээс хүн амьдарсан ба нутгийн гүнд овог аймаг буюу шашны тэргүүн [[имам]]ын мэдлийн улс, харин эргээр худалдаачин буюу [[султан]]ы улс оршин байв. 17-р зуунаас Оманы султан хүчирхэгжиж [[Португал]], [[Британи]]тай зэрэгцэн газар тэнгис гатлан газар колоничлох болсон ба [[Дорнод Африк]]ийн [[Занзибар Султант улс|Занзибарт]] султан амьдран суужээ. Маскат худалдааны боомт хот байсаар байв. 1959 онд султан улсын цор ганц удирдагч болсон. Оман Британийн дэмжлэгийг авсан, уламжлалт харилцаатай. Хэмжээгүй эрхт [[хаант засаг]]тай. [[Кабус]] султан 1970 оноос хойш төр барьж, парламентат ёсыг үүсгэж, эдийн засгийг чөлөөлжээ. Оман [[газрын тос]] экспортолдог, өндөр орлоготой орон юм.

{{Олон нэр
|хэл1           = Монгол‎‎ бичиг
|бичиг1         = Оман &lt;sup&gt;кирил&lt;/sup&gt;
|хэл2           = [[латин үсэг|Араб үсэг]]
|бичиг2         = عمان &lt;sup&gt;араб&lt;/sup&gt; → ''Уман'' 
|хэл3           = [[латин үсэг|Латин үсэг]]
|бичиг3         = Oman &lt;sup&gt;англи&lt;/sup&gt;
|хэл4           = [[кирил үсэг|Кирил үсэг]]
|бичиг4         = Оман &lt;sup&gt;орос&lt;/sup&gt; 
|тэмдэглэл      = 
}}

== Газар зүй ==

Оман 309,500 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|71-р том]] орон юм. 

[[Зураг:Oman_Topography.png|thumb|left|150px|Физик газрын зураг]]
[[Зураг:Oman-Oasis.jpg|thumb|left|150px|Цөлийн баян бүрд]]

=== Байрлал ===
Оман хойд өргөргийн 16° — 28°, зүүн уртрагийн 52° — 60° дотор [[Өрнөд Ази]], [[Өрнөд өмнөд Ази]]д хамааран [[Арабын хойг]]ийн дорнод өмнөд хязгаарт байна. Эргийн урт - 3165 км. Дорнод талаараа [[Оманы булан]], өмнөд талаараа [[Арабын тэнгис]]ийн эрэгтэй. Өрнөд талаараа [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араын Нэгдсэн Эмират улстай]] -410 км, [[Саудын Араб]]тай -676 км, [[Йемен]]тэй -288 км урт зурвасаар хиллэдэг. Умард үзүүр [[Мусандам]] хойг нутгийн бусад хэсгээс салангид, [[Ормузын хоолой]]н эрэгт байдаг. 

=== Газрын тогтоц ===
Оманы газар нутгийн 82% [[Арабын цөл]]ийн хэсэг байна. 15% нь уул нуруу, 3% нь эргийн нам зурвас байна. [[Руб эль-Халийн цөл]] нь Арабын хойгийн цөм хэсгээс Оманыг тусгаарладаг байгалийн бартаа юм. 

Дорнод эргээр [[Хажарын нуруу]] Мусандам хойгоос [[Сур хот]] хүртэл нумран тогтжээ. Хажар нуруу эрэг хоёрын дундуур [[Батина]] нутаг байна. Оманы эрэг дагуух арлаас том нь [[Масира]] юм. Оманы хамгийн өндөр цэг нь [[Шам]] (3000 м) бол нам доор цэг нь тэнгисийн эрэг болно. 

=== Цаг уур ===
Оман хуурай, халуун, тэнгисийн чийглэг уур амьсгалтай. Дунджаар 30 °C - 40 °C хална. 

Жилийн хур тунадас [[Маскат]] хавьд 100 мм, уулархаг нутгаар 400 мм унадаг.

== Хүн ам зүй ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px&quot;
|-
! style=&quot;width:50px;&quot;| Он !! Хүн ам
|-
| 1950 ||  456,000
|-
| 1970 || 732,000
|-
| 1990 || 1,868,000
|-
| 2010 || 2,782,000
|-
| 2016 || 4,550,538
|}
[[Зураг:Population pyramid of Oman 2015.png|thumb|left|150px|Нас хүйсний зураг]]

Оманы хүн амын 80 орчим хувь нь арабууд юм. Тэднийг хоёр бүлэгт хуваадаг: эртний үед Йеменээс нүүж ирсэн омгийн үр удам багтдаг Араб-Ариба (&quot;цэвэр арабууд&quot;) болон Муста-Ариба (&quot;холимог арабууд&quot;). 

Оман улсад 2021 оны байдлаар  3,694,755 хүн оршин сууж байна. Хүн амын 87% нь хотын оршин суугчид. 

Хүн амын дунд 0-14 насны багачууд 22%, 15-64 насны хөдөлмөрийн чадвартан 75%, 65-аас дээш өндөр настан 2%-ийг бүрдүүлж байна. 

Дундаж наслалт - 74 жил. Хүйсийн харьцаа - 1.46 эр/эм. Хүн амын жилийн өсөлт - 2.2%. Хүн амын 91% бичиг үсэгт тайлагдсан. Эрэгтэйд 93%, эмэгтэйд 85% байна. 

[[Зураг:Bedouin family-Wahiba Sands.jpg|thumb|left|180px|Бедуйн айл]]
[[Зураг:Oman_(124).jpg|thumb|left|180px|1899 он. Оманы айл]]
=== Ард түмэн ===
Оманы 2.3 сая оршин суугч нь Оманы иргэн, 2.2 сая нь гадаадын иргэн, цагаач байна. Хүн амын дунд [[араб угсаатан]] олонх бөгөөд тэнгисийн худалдааны мөрөөр холбогдсон [[балуч ястан|балуч]], [[Энэтхэг]], [[Пакистан]], [[Шри Ланка]], [[Бангладеш]], [[Африк]] гаралтай хүмүүс цөөнх байна. 

=== Хэл бичиг ===
Оман улсад [[араб хэл]]ийг албан ёсноо хэрэглэнэ. [[Араб үсэг|Араб үсгээр]] бичдэг. Мөн [[балуч хэл|балуч]], [[хинди хэл|хинди]] зэрэг хэл хүн амын цөөн хэсэгт хэрэглэгдэнэ. [[Англи хэл]]ийг гуравдагч хэл болгон бага сургуульд зааж сургадаг. Гудамж, замын хаяг тэмдэг араб, англи хос бичигтэй.

=== Шашин шүтлэг ===

Оманы хүн амын 86% нь [[лал]] шашин шүтдэг. Ибадит урсгал зонхилж, цөөнхөд суннит, шийт ёс мөрдөгдөнө. 

Хүн амын 6% [[христийн шашин|христ]], 5% [[хиндү шашин|хиндү]], 1% [[буддын шашин|буддын]] шашин шүтлэгтэй. 

=== Хот суурин ===
[[Зураг:Ruwi quarter in Mascat, Oman.jpg|thumb|left|180px|[[Маскат]]]]
Оманы хүн амын 71% хот газар суудаг. Томоохон хотоос дурдвал: 
{|class=&quot;wikitable&quot;
|+ 
|- valign=&quot;top&quot;
|
* [[Маскат]] (797,000 хүнтэй)
* [[Сиб]] (237,816)
* [[Салала]] (163,140)
* [[Баушар]] (159,487)
||
* [[Сухар]] (108,274)
* [[Сувайк]] (107,143)
* [[Ибри]] (101,640)
* [[Сахам]] (89,327)
|}

== Түүх ==
=== Эртний үе ===
[[Зураг:World Heritage Grave Al Ayn Oman.JPG|thumb|left|180px|Аль-Айн агуй нь дэлхийн соёлын өвд багтжээ]]
Оманд [[Африк]]ийн дорно умар эрэгт олдсон чулуун зэвсгийн олдвортой төстэй НТӨ 100,000 оны үед хамаарах [[чулуун зэвсэг]] хэрэглэл 2011 онд олдсон. [[Ибри]] хотын ойрх Дереазед НТӨ 8000 оны үеэс [[газар тариалан]] эрхэлсэн, хүний ул мөр байна. 

[[Шумер]]ийн цаг тооны бичигт [[зэс]]ийн уурхай бүхий Оманы нутгийг «Маган» гэдэг байв. 

Оманы нутаг түүхийн хувьд хоёр хэсгээс бүрдсээр 20-р зуунтай золгосон. Нэг нь [[имам]]ын захиргааны дотор газар, нөгөө нь [[султан]]ы захиргааны эргийн газар. Олон газраас ирэл гарвалтай [[араб угсаатан|араб]] угсаатан зонхилон амьдарч ирсэн. [[Йемен]]ы Уман нутгаас ихэнх нь иржээ. 

НТӨ I мянганд Оманы [[Сохар]] зэрэг эргийн хот суурин [[Ахемен]], [[Парфын улс|Парф]], [[Сасан]] зэрэг [[перс]] улсын мэдэлд байв. Дотор Оманд нутгийн хүмүүс амьдарч байв. Загас, мал аж ахуй голчлон эрхэлж байв.

=== Дотор Оман ===
[[Зураг:Maskat &amp; Oman map.png|thumb|right|180px|Оманы хоёр нутаг]]
7-р зуунд зөнч [[Мухаммед]]ийн илгээсэн Зайд ибн Харита Оманд [[лал]] шашныг дэлгэрүүлэв. Лал шашны [[ибадит]] урсгал 8-р зуунаас өнөөг хүртэл нутгийн ардын гол ёс дэг болсон. Идабит ёсонд шашны тэргүүн имамын хүч нөлөө их бөгөөд 1970 он хүртэл Дотор Оманы овог аймгийн ноёд имамд захирагдаж байв. 

Оманыг [[Кармат]] (931-932), [[Буи]] (967-1053), [[Сельжук]] (1053-1154) зэрэг харь улс халдан эзэлж байв.

Дотор Оманд [[Набаны улс]] (1154-1470), [[Ярубын улс]] (1624-1742) зэрэг нутгийн имамт улс оршин тогтножээ. 

=== Эргийн Оман ===
[[Зураг:Sultan's_Palace,_Zanzibar.JPG|thumb|left|180px|19-р зуунд баригдсан [[Занзибар]] дахь султаны харш]]
1515-1650 онд [[Маскат]] нь [[Португал]]ын колони байсан ба Ярубын улс Маскатыг буцаан авч, Дорно Африк дахь Португалын колониудыг авч боол худалдаалах болсон. 1719 онд хаан ширээ залгамжлах будлианаас дайтсаар 1742 онд [[Аль-Саид]]ын угсааныхан султан суусан нь одоо ч хэвээр байна. 

Дайнаар алдагдсан нутгуудаа эргүүлэн авч [[Султан Саид ибн]] султан Дорно Африкийн [[Занзибар]] арлыг болон Пакистан дахь [[Гвадар]]ыг эзэмшиж, [[боолын худалдаа]]наас орлого олж байв. Султаныг нас барахад хоёр хүү нь улсыг [[Маскат-Оман]], Занзибар гэж хоёр салгав. Мөн Аззам нь өөрийгөө имам өргөмжилж зарим аймгийн дэмжлэгийг олов. Маскат-Омантай [[Британийн эзэнт гүрэн|Британи]] дотно харилцаж байв. 

Султанд олон улстай харилцах эрх байсан бөгөөд 1920-оод оны газрын тосны гэрээнд Оманыг бүхэлд нь төлөөлж гарын үсэг зурсан.

Султан болон имамын зөрчилдөөн явагдсаар байсан. [[Жабал-Ахдарын дайн|1954-1959 онд]] иргэний дайн болж султан [[Низва]], Ибри хотыг эзэлж, имам [[Саудын Араб]] руу дутаажээ. Улсын нэрийг дан «Оман» гэж нэрийдэв.

1958 онд Гвадарыг [[Пакистан]]д худалдав.

=== Нэгдсэн улс ===
[[Зураг:Oman._Dhofar_1970_(8596723373).jpg|thumb|right|180px|Дофарын бослого. 1970 он.]]
1964 онд [[Дофар]] мужид [[коммунист]] хүчин бослого гаргажээ. [[Саид бин Таймур]] султаны назгай байдлыг төрийн эргэлтээр шийдэж хүү Кабус нь султан ор залгав. Их Британи, [[Иран]]ы тусламжаар цэрэг техникээ зузаатгаж 1976 онд бослогыг даран сөнөөв. Үндсэн хууль, төр засаг, эдийн засгийн шинэчлэл хийгдэв. Оман газрын тос экспортолдог, эдийн засгийн эрх чөлөө сайн орон болсон.

Оманд улс төрийн намуудыг хориглосон. Өмнө нь нөлөө бүхий сөрөг хүчний хөдөлгөөн болох Оманы чөлөөлөх ардын фронт одоо идэвхгүй болсон. Хамгийн сүүлийн сонгууль 2011 оны 10-р сарын 15-нд болсон.

Оманы Султанат улс дотоод тогтвортой байдлын өндөр түвшинд байгаа ч [[Персийн булангийн дайн]] болон [[Иран-Иракийн дайн|Иран-Иракийн дайны]] дараах бүс нутгийн хурцадмал байдал нь батлан ​​​​хамгаалахын ихээхэн хэмжээний зардал шаардсаар байна.

Оман одоогоор стратегийн ач холбогдолтой [[Ормузын хоолой]]н тал хэсгийг хянаж байна. Оманд 2004 онд эмэгтэй хүн төрийн өндөр албанд сонгогдон ажилласан нь [[Араб дахин]]д сонин тохиолдол юм. 2011 оны [[Арабын хавар|Арабын хавраар]] эсэргүүцэл жагсаал гарсанд [[Кабус]] султан ажлын байр, тэтгэмж амлан намжаажээ.

== Лавлах бичиг ==
{{лавлах холбоос|2}}

{{Ази}}
{{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}}
{{OIC}}

[[Ангилал:Азийн орон]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]
[[Ангилал:Оман| ]]
[[Ангилал:Хаант Улс]]</text>
      <sha1>6g6p9j4zbcy1y3tn9xj7qvmhejmzz8b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шатдаг занар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7045</id>
    <revision>
      <id>855372</id>
      <parentid>855225</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T03:18:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>855372</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7336" sha1="6te08u2s4pj92ipc7m1vey0r29ga85y" xml:space="preserve">[[Файл:Oilshale.jpg|thumb|Шатдаг занараар гал түлж буй нь]]
[[Файл:OilShaleEstonia.jpg|thumb]]
[[Файл:OilShaleFossilsEstonia.jpg|thumb]]
'''Шатдаг занар''' нь органик бодисын ([[кероген]]) өндөр агуулга бүхий нарийн ширхэгтэй [[чулуу|тунамал чулуулаг]] юм. Шатдаг занараас [[газрын тос|түүхий газрын тостой]] төстэй найрлага бүхий шингэн [[нүүрсустөрөгч]] гарган авч болно. Шатдаг занар нь геологийн нэр томъёоны хувьд [[занар]]аас өөр чулуулаг бөгөөд, шатдаг занараас гарган авсан тос нь газрын тосноос бага зэрэг ялгаатай байна&lt;ref name=wec74&gt;WEC (2004), p. 74&lt;/ref&gt;. Шатдаг занар нь харьцангуй өргөн тархалттай [[ашигт малтмал]] бөгөөд томоохон ордууд [[АНУ]], [[Бразил]], [[БНХАУ]], [[Эстони]]д байдаг. Дэлхийн шатдаг занарын нөөц (газрын тосонд шилжүүлсэн нөөц) 2.8–3.3 трилион (2.8–3.3&amp;nbsp;x&amp;nbsp;10&lt;sup&gt;12&lt;/sup&gt;) [[баррель]] байна&lt;ref name=wec101&gt;WEC (2007), p. 101-102&lt;/ref&gt;&lt;ref name=aeo2006&gt;{{cite paper 
| title = Annual Energy Outlook 2006 
| publisher = [[Energy Information Administration]] 
| date = February 2006 
| url = http://www.eia.doe.gov/oiaf/aeo/pdf/0383(2006).pdf 
| format = PDF 
| accessdate = 2007-06-22}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=andrews&gt;{{cite paper 
| last = Andrews 
| first = Anthony 
| title = Oil Shale: History, Incentives, and Policy 
| publisher = Congressional Research Service 
| date = [[2006-04-13]] 
| url = http://www.fas.org/sgp/crs/misc/RL33359.pdf 
| format = PDF 
| accessdate = 2007-06-25 
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=unconventional&gt;
{{cite paper 
| title = NPR's National Strategic Unconventional Resource Model 
| publisher = [[United States Department of Energy]] 
| date = April 2006
| url = http://www.fossil.energy.gov/programs/reserves/npr/NSURM_Documentation.pdf 
| format = PDF 
| accessdate = 2007-07-09}}&lt;/ref&gt;.

Шатдаг занарыг нэрж (химийн аргаар боловсруулан) синтетик газрын тос, хий гарган авч болно. Энэ шингэн бүтээгдэхүүнийг &quot;шатдаг занарын тос&quot;, &quot;хий&quot; гэж нэрлэнэ. Мөн шатдаг занарыг шууд түлш болгон хэрэглэж (шатааж) болохоос гадна химийн болон барилгын материалын түүхий эд болгон хэрэглэж болно&lt;ref name=dyni&gt;
{{Cite paper 
| last =Dyni | first =John R. 
| title =Geology and resources of some world oil-shale deposits. Scientific Investigations Report 2005–5294 
| publisher = U.S. Department of the Interior. U.S. Geological Survey 
| year = 2006 
| url = http://pubs.usgs.gov/sir/2005/5294/pdf/sir5294_508.pdf 
| format=PDF 
| accessdate =2007-07-09}}
&lt;/ref&gt;.

Газрын тосны нөөц шавхагдаж, үнэ ихээр нэмэгдэж буй өнөө үед шатдаг занар нь газрын тосыг орлох эрчим хүчний эх үүсвэр гэж тооцогдож байгаа болно&lt;ref name=evi&gt;{{Cite paper 
| title = Energy Security of Estonia 
| publisher = Estonian Foreign Policy Institute 
| date = September 2006 
| url = http://www.evi.ee/lib/Security.pdf 
| format = PDF 
| accessdate = 2007-10-20 
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=doe&gt;{{Cite web
| title = Oil Shale Activities
| publisher = [[United States Department of Energy]]
| url = http://www.fossil.energy.gov/programs/reserves/npr/NPR_Oil_Shale_Program.html
| accessdate = 2007-10-20
| archive-date = 2007-08-13
| archive-url = https://web.archive.org/web/20070813012953/http://www.fossil.energy.gov/programs/reserves/npr/NPR_Oil_Shale_Program.html
| url-status = dead
}}&lt;/ref&gt;.

== Эшлэл ==
{{reflist}}

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Oil shale}}
*[http://www.kirj.ee/oilshale/ Oil Shale. A Scientific-Technical Journal]. Estonian Academy Publishers. ISSN 0208-189X
*[https://web.archive.org/web/20060925211118/http://energy.cr.usgs.gov/other/oil_shale/pubs_data.html Selected online oil shale publications by the U.S. Geological Survey]
*[http://www.mrw.interscience.wiley.com/emrw/9783527306732/ueic/article/a18_101/current/html Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry article on oil shale]{{Dead link|date=Арван нэгдүгээр сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (requires registration). Retrieved on [[2007-08-04]] 
* {{cite book
 |name         = Andersson
 |first        = Astrid
 |name2        = Dahlman
 |first2       = Bertil
 |name3        = Gee
 |first3       = Sven
 |name4        = Snäll
 |title        = The Scandinavian Alum Shales
 |year         = 1985
 |pages        = 49
 |url          = http://www.sgu.se/cgi-bin/egwcgi/53514/screen.tcl/name%3Dshow_record%26format%3Dbrief%26host%3Dgeoreg%26gattr1%3D%40attr+2%3D102%26entry1%3DThe+Scandinavian+Alum+Shales%26field1%3Dall%26logic1%3D%26attr1%3D%40attr+4%3D2%26page%3D1%26norec%3D1%26service%3Dsgu%26lang%3Deng
 |isbn         = 9171583343
 |accessdate   = 2007-10-20
 |archive-date = 2007-09-28
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20070928003624/http://www.sgu.se/cgi-bin/egwcgi/53514/screen.tcl/name%3Dshow_record%26format%3Dbrief%26host%3Dgeoreg%26gattr1%3D%40attr+2%3D102%26entry1%3DThe+Scandinavian+Alum+Shales%26field1%3Dall%26logic1%3D%26attr1%3D%40attr+4%3D2%26page%3D1%26norec%3D1%26service%3Dsgu%26lang%3Deng
 |url-status   = dead
}}
*{{cite web
|url=http://www.kirj.ee/oilshale/Est-OS.htm
|title=Estonian oil shale
|author=Mihkel Koel
|date=1999
|accessdate=2007-10-20
|archive-date=2007-10-29
|archive-url=https://web.archive.org/web/20071029040633/http://www.kirj.ee/oilshale/Est-OS.htm
|url-status=dead
}}
*[https://web.archive.org/web/20080512001727/http://www.mines.edu/outreach/cont_ed/oilshale/index.html 27th Oil Shale Symposium]
* {{cite web
| author = Daniel Fine
| Publisher = Heritage Foundation
| title = Oil Shale: Toward a Strategic Unconventional Fuels Supply Policy
| date = [[2007-03-08]]
| url = http://www.heritage.org/Research/EnergyandEnvironment/hl1015.cfm
| accessdate = 2007-10-20
| archive-date = 2007-10-20
| archive-url = https://web.archive.org/web/20071020200615/http://www.heritage.org/Research/EnergyandEnvironment/hl1015.cfm
| url-status = dead
}}
* {{cite web
| title = Statement Of Thomas Lonnie Assistant Director for Minerals, Realty &amp; Resource Protection, Bureau of Land Management, U.S. Department of the Interior before the Senate Energy and Natural Resources Committee. Oversight Hearing on Oil Shale Development Efforts
| date = [[2005-04-12]]
| url = http://www.doi.gov/ocl/2005/OilShaleDev.htm
| accessdate = 2007-10-20
| archive-date = 2007-10-25
| archive-url = https://web.archive.org/web/20071025141852/http://www.doi.gov/ocl/2005/OilShaleDev.htm
| url-status = dead
}}

[[Ангилал:Шатдаг занар| ]]
[[Ангилал:Тунамал чулуулаг]]


{{Energy-stub}}
{{Geology-stub}}
{{Geologic-formation-stub}}</text>
      <sha1>6te08u2s4pj92ipc7m1vey0r29ga85y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Википедиа:Хэрэгцээт өгүүллүүд</title>
    <ns>4</ns>
    <id>7418</id>
    <revision>
      <id>855370</id>
      <parentid>854840</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T03:15:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Taivan555</username>
        <id>104322</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>855370</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4200" sha1="nlup3n166assckgn2ads98bmy6oawms" xml:space="preserve">'''Энэ бол Википедиад хэрэгцээт өгүүллүүдээ захиалах хуудас болно.'''
Мөнхбаатарын Мөнхтайваны намтар
Тэрээр 1989оны 7-р сарын 9-ний өдөр Мөнхбаатарын ууган хүү болж мэндэлжээ.
1997-2007 онд СХД-ийн &quot;Ирээдүй&quot; цогцолборт дунд сургуулийг дүүргэсэн.
2001 оноос эхлэн ОУ-ын Таэквондогийн &quot;Чоно&quot; клубт хичээллэж эхэлсэн бөгөөд 2008 оныг хүртэл багш Д.Мягмарсүрэнгийн удирдлага дор чамгүй амжилт үзүүлж Монгол улсын хэмжээнд 30 гаран медаль хүртсэн байна.
2008 оноос амьдралын шаардлагаар Чех улсад ажиллаж амьдрахаар болсон ба 2011 онд Чехийн Таэквондогийн Gebaek Hosin Sool сургууль дээр бэлтгэл хийж эхэлснээр Чехийн шигшээ багт шалгарч олон улсын тэмцээнд оролцох эрхтэй болов. 2013 онд Словены Блед хотод зохиогдсон Европ тивийн аварга шалгаруулах тэмцээнд Чех улсыг төлөөлөн оролцож -57 кг-ийн жинд хүрэл медаль, хар бүс I даны түлээр мөнгө медалийн болзол хангаж байв. 2014 онд Беларусийн Минск хотноо зохиогдсон Европын аварга шалгаруулах тэмцээнд өмнө жилийн амжилтаа ахиулж хар бүс I даны түлээр алтан медаль хүртэж байлаа.

=== Оруулах арга ===
Энд хуудас захиалахдаа &quot;Хэрэгцээт өгүүллүүд&quot; хэсэгт дараах байдлаар оруулаарай.
#&quot;Хэрэгцээт өгүүллүүд&quot; гэсний хажууд байгаа [Засварлах] товч дээр дарна
#'''&lt;nowiki&gt;*[[Хэрэгцээт өгүүллийн нэр]]&lt;/nowiki&gt;''' гэж оруулж, хажууд нь товч тодорхойлолтоо бичнэ.
#'''&lt;nowiki&gt;--~~~~&lt;/nowiki&gt;''' гэж гарын үсэг (хэрэглэгчийн нэр эсвэл IP хаяг автоматаар гарч ирнэ)

Жишээ:
*[[Монгол улс]] - Монгол улсын тухай ерөнхий ойлголт, түүх, соёл гэх мэт --[[User:Chinneeb|Чинээ]]&lt;sub&gt;[[User_talk:Chinneeb|миний яриа]]&lt;/sub&gt; 07:56, 29 Хоёрдугаар сар 2008 (UTC)
*[[Швабын газар]]&lt;/nowiki&gt;''' Антарктитын Швабын газар буюу өнөөдрийн хадагтай Модын газар дах Фашистын Германы нууц баазын талаарх мэдээлэл.
#'''&lt;nowiki&gt;--~~~~&lt;/nowiki&gt;''' 
== Мөн үзэх ==
*[[Wikipedia:Монгол Википедиад байх ёстой өгүүллүүд (жагсаалт)|Монгол Википедиад байх ёстой өгүүллүүдийн жагсаалт]]

== ''[[Малоны хүчил]]'' ([[:en:Malonic acid]]) == 
Please create this article.

== ''[[Метилмалоны хүчил]]'' ([[:en:Methylmalonic acid]]) == 
Please create this article.

== ''[[Оддын дайн]]'' (''Star Wars'') == 
Please create this article.

== ''[[Пумпуанг Дуангчан]]'' ([[:en:Pumpuang Duangjan]]) ==
Please create this article.--[[Хэрэглэгч:Boonyatham|Boonyatham]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Boonyatham|talk]]) 10:00, 3 Гуравдугаар сар 2019 (UTC)

== ''[[Mode Gakuen Cocoon Tower]]'' ([[:en:Mode Gakuen Cocoon Tower]]'') ==
Please create this article.

== ''[[Паи Пхонгсатон]]'' ([[:en:Phai Phongsathon]]'') ==
Please create this article.

== ''[[Пхонсак Сонгсанг]]'' ([[:en:Pornsak Songsaeng]]'') ==
Please create this article.

== ''[[Netflix]]'' ([[:en:Netflix]]'') ==
Please create this article.

[[Ангилал:Википедиа:Архив:]]</text>
      <sha1>nlup3n166assckgn2ads98bmy6oawms</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855371</id>
      <parentid>855370</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T03:17:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Taivan555</username>
        <id>104322</id>
      </contributor>
      <origin>855371</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4077" sha1="54pyz9rx8no9zi163xgf28fo9ty8f1y" xml:space="preserve">
Мөнхбаатарын Мөнхтайваны намтар

Тэрээр 1989оны 7-р сарын 9-ний өдөр Мөнхбаатарын ууган хүү болж мэндэлжээ.
1997-2007 онд СХД-ийн &quot;Ирээдүй&quot; цогцолборт дунд сургуулийг дүүргэсэн.
2001 оноос эхлэн ОУ-ын Таэквондогийн &quot;Чоно&quot; клубт хичээллэж эхэлсэн бөгөөд 2008 оныг хүртэл багш Д.Мягмарсүрэнгийн удирдлага дор чамгүй амжилт үзүүлж Монгол улсын хэмжээнд 30 гаран медаль хүртсэн байна.
2008 оноос амьдралын шаардлагаар Чех улсад ажиллаж амьдрахаар болсон ба 2011 онд Чехийн Таэквондогийн Gebaek Hosin Sool сургууль дээр бэлтгэл хийж эхэлснээр Чехийн шигшээ багт шалгарч олон улсын тэмцээнд оролцох эрхтэй болов. 2013 онд Словены Блед хотод зохиогдсон Европ тивийн аварга шалгаруулах тэмцээнд Чех улсыг төлөөлөн оролцож -57 кг-ийн жинд хүрэл медаль, хар бүс I даны түлээр мөнгө медалийн болзол хангаж байв. 2014 онд Беларусийн Минск хотноо зохиогдсон Европын аварга шалгаруулах тэмцээнд өмнө жилийн амжилтаа ахиулж хар бүс I даны түлээр алтан медаль хүртэж байлаа.

=== Оруулах арга ===
Энд хуудас захиалахдаа &quot;Хэрэгцээт өгүүллүүд&quot; хэсэгт дараах байдлаар оруулаарай.
#&quot;Хэрэгцээт өгүүллүүд&quot; гэсний хажууд байгаа [Засварлах] товч дээр дарна
#'''&lt;nowiki&gt;*[[Хэрэгцээт өгүүллийн нэр]]&lt;/nowiki&gt;''' гэж оруулж, хажууд нь товч тодорхойлолтоо бичнэ.
#'''&lt;nowiki&gt;--~~~~&lt;/nowiki&gt;''' гэж гарын үсэг (хэрэглэгчийн нэр эсвэл IP хаяг автоматаар гарч ирнэ)

Жишээ:
*[[Монгол улс]] - Монгол улсын тухай ерөнхий ойлголт, түүх, соёл гэх мэт --[[User:Chinneeb|Чинээ]]&lt;sub&gt;[[User_talk:Chinneeb|миний яриа]]&lt;/sub&gt; 07:56, 29 Хоёрдугаар сар 2008 (UTC)
*[[Швабын газар]]&lt;/nowiki&gt;''' Антарктитын Швабын газар буюу өнөөдрийн хадагтай Модын газар дах Фашистын Германы нууц баазын талаарх мэдээлэл.
#'''&lt;nowiki&gt;--~~~~&lt;/nowiki&gt;''' 
== Мөн үзэх ==
*[[Wikipedia:Монгол Википедиад байх ёстой өгүүллүүд (жагсаалт)|Монгол Википедиад байх ёстой өгүүллүүдийн жагсаалт]]

== ''[[Малоны хүчил]]'' ([[:en:Malonic acid]]) == 
Please create this article.

== ''[[Метилмалоны хүчил]]'' ([[:en:Methylmalonic acid]]) == 
Please create this article.

== ''[[Оддын дайн]]'' (''Star Wars'') == 
Please create this article.

== ''[[Пумпуанг Дуангчан]]'' ([[:en:Pumpuang Duangjan]]) ==
Please create this article.--[[Хэрэглэгч:Boonyatham|Boonyatham]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Boonyatham|talk]]) 10:00, 3 Гуравдугаар сар 2019 (UTC)

== ''[[Mode Gakuen Cocoon Tower]]'' ([[:en:Mode Gakuen Cocoon Tower]]'') ==
Please create this article.

== ''[[Паи Пхонгсатон]]'' ([[:en:Phai Phongsathon]]'') ==
Please create this article.

== ''[[Пхонсак Сонгсанг]]'' ([[:en:Pornsak Songsaeng]]'') ==
Please create this article.

== ''[[Netflix]]'' ([[:en:Netflix]]'') ==
Please create this article.

[[Ангилал:Википедиа:Архив:]]</text>
      <sha1>54pyz9rx8no9zi163xgf28fo9ty8f1y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855373</id>
      <parentid>855371</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T03:21:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Taivan555</username>
        <id>104322</id>
      </contributor>
      <origin>855373</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4374" sha1="mrq61bi8rqnwzs2v0ky8dc1cp9zgldk" xml:space="preserve">
Мөнхбаатарын Мөнхтайван

Тэрээр 1989оны 7-р сарын 9-ний өдөр Мөнхбаатарын ууган хүү болж мэндэлжээ.
1997-2007 онд СХД-ийн &quot;Ирээдүй&quot; цогцолборт дунд сургуулийг дүүргэсэн.
2001 оноос эхлэн ОУ-ын Таэквондогийн &quot;Чоно&quot; клубт хичээллэж эхэлсэн бөгөөд 2008 оныг хүртэл багш Д.Мягмарсүрэнгийн удирдлага дор чамгүй амжилт үзүүлж Монгол улсын хэмжээнд 30 гаран медаль хүртсэн байна.
2008 оноос амьдралын шаардлагаар Чех улсад ажиллаж амьдрахаар болсон ба 2011 онд Чехийн Таэквондогийн Gebaek Hosin Sool сургууль дээр бэлтгэл хийж эхэлснээр Чехийн шигшээ багт шалгарч олон улсын тэмцээнд оролцох эрхтэй болов. 2013 онд Словены Блед хотод зохиогдсон Европ тивийн аварга шалгаруулах тэмцээнд Чех улсыг төлөөлөн оролцож -57 кг-ийн жинд хүрэл медаль, хар бүс I даны түлээр мөнгө медалийн болзол хангаж байв. 2014 онд Беларусийн Минск хотноо зохиогдсон Европын аварга шалгаруулах тэмцээнд өмнө жилийн амжилтаа ахиулж хар бүс I даны түлээр алтан медаль хүртэж байлаа.
2017 оноос хэсэг хугацаанд завсарласны эцэст 2025 оноос эргэн хичээллэж тэмцээн уралдаанд оролцож эхлэв. Одоогийн байдлаар Чех улсын хэмжээнд нийт 50 гаруй медальтай болжээ.

=== Оруулах арга ===
Энд хуудас захиалахдаа &quot;Хэрэгцээт өгүүллүүд&quot; хэсэгт дараах байдлаар оруулаарай.
#&quot;Хэрэгцээт өгүүллүүд&quot; гэсний хажууд байгаа [Засварлах] товч дээр дарна
#'''&lt;nowiki&gt;*[[Хэрэгцээт өгүүллийн нэр]]&lt;/nowiki&gt;''' гэж оруулж, хажууд нь товч тодорхойлолтоо бичнэ.
#'''&lt;nowiki&gt;--~~~~&lt;/nowiki&gt;''' гэж гарын үсэг (хэрэглэгчийн нэр эсвэл IP хаяг автоматаар гарч ирнэ)

Жишээ:
*[[Монгол улс]] - Монгол улсын тухай ерөнхий ойлголт, түүх, соёл гэх мэт --[[User:Chinneeb|Чинээ]]&lt;sub&gt;[[User_talk:Chinneeb|миний яриа]]&lt;/sub&gt; 07:56, 29 Хоёрдугаар сар 2008 (UTC)
*[[Швабын газар]]&lt;/nowiki&gt;''' Антарктитын Швабын газар буюу өнөөдрийн хадагтай Модын газар дах Фашистын Германы нууц баазын талаарх мэдээлэл.
#'''&lt;nowiki&gt;--~~~~&lt;/nowiki&gt;''' 
== Мөн үзэх ==
*[[Wikipedia:Монгол Википедиад байх ёстой өгүүллүүд (жагсаалт)|Монгол Википедиад байх ёстой өгүүллүүдийн жагсаалт]]

== ''[[Малоны хүчил]]'' ([[:en:Malonic acid]]) == 
Please create this article.

== ''[[Метилмалоны хүчил]]'' ([[:en:Methylmalonic acid]]) == 
Please create this article.

== ''[[Оддын дайн]]'' (''Star Wars'') == 
Please create this article.

== ''[[Пумпуанг Дуангчан]]'' ([[:en:Pumpuang Duangjan]]) ==
Please create this article.--[[Хэрэглэгч:Boonyatham|Boonyatham]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Boonyatham|talk]]) 10:00, 3 Гуравдугаар сар 2019 (UTC)

== ''[[Mode Gakuen Cocoon Tower]]'' ([[:en:Mode Gakuen Cocoon Tower]]'') ==
Please create this article.

== ''[[Паи Пхонгсатон]]'' ([[:en:Phai Phongsathon]]'') ==
Please create this article.

== ''[[Пхонсак Сонгсанг]]'' ([[:en:Pornsak Songsaeng]]'') ==
Please create this article.

== ''[[Netflix]]'' ([[:en:Netflix]]'') ==
Please create this article.

[[Ангилал:Википедиа:Архив:]]</text>
      <sha1>mrq61bi8rqnwzs2v0ky8dc1cp9zgldk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855375</id>
      <parentid>855373</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T03:25:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Taivan555</username>
        <id>104322</id>
      </contributor>
      <origin>855375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4375" sha1="mcgn2w17kuldbutdlpvbmhe0rpelwza" xml:space="preserve">
Мөнхбаатарын Мөнхтайван

Тэрээр 1989оны 7-р сарын 9-ний өдөр Мөнхбаатарын ууган хүү болж мэндэлжээ.
1997-2007 онд СХД-ийн &quot;Ирээдүй&quot; цогцолборт дунд сургуулийг дүүргэсэн.
2001 оноос эхлэн ОУ-ын Таэквондогийн &quot;Чоно&quot; клубт хичээллэж эхэлсэн бөгөөд 2008 оныг хүртэл багш Д.Мягмарсүрэнгийн удирдлага дор чамгүй амжилт үзүүлж Монгол улсын хэмжээнд 30 гаран медаль хүртсэн байна.
2008 оноос амьдралын шаардлагаар Чех улсад ажиллаж амьдрахаар болсон ба 2011 онд Чехийн Таэквондогийн Gebaek Hosin Sool сургууль дээр бэлтгэл хийж эхэлснээр Чехийн шигшээ багт шалгарч олон улсын тэмцээнд оролцох эрхтэй болов. 2013 онд Словены Блед хотод зохиогдсон Европ тивийн аварга шалгаруулах тэмцээнд Чех улсыг төлөөлөн оролцож -57 кг-ийн жинд хүрэл медаль, хар бүс I даны түлээр мөнгө медалийн болзол хангаж байв. 2014 онд Беларусийн Минск хотноо зохиогдсон Европын аварга шалгаруулах тэмцээнд өмнө жилийн амжилтаа ахиулж хар бүс I даны түлээр алтан медаль хүртэж байлаа.
2017 оноос хэсэг хугацаанд завсарласны эцэст 2025 оноос эргэн хичээллэж тэмцээн уралдаанд оролцож эхлэв. Одоогийн байдлаар Чех улсын хэмжээнд нийт 50 гаруй медальтай болжээ.


=== Оруулах арга ===
Энд хуудас захиалахдаа &quot;Хэрэгцээт өгүүллүүд&quot; хэсэгт дараах байдлаар оруулаарай.
#&quot;Хэрэгцээт өгүүллүүд&quot; гэсний хажууд байгаа [Засварлах] товч дээр дарна
#'''&lt;nowiki&gt;*[[Хэрэгцээт өгүүллийн нэр]]&lt;/nowiki&gt;''' гэж оруулж, хажууд нь товч тодорхойлолтоо бичнэ.
#'''&lt;nowiki&gt;--~~~~&lt;/nowiki&gt;''' гэж гарын үсэг (хэрэглэгчийн нэр эсвэл IP хаяг автоматаар гарч ирнэ)

Жишээ:
*[[Монгол улс]] - Монгол улсын тухай ерөнхий ойлголт, түүх, соёл гэх мэт --[[User:Chinneeb|Чинээ]]&lt;sub&gt;[[User_talk:Chinneeb|миний яриа]]&lt;/sub&gt; 07:56, 29 Хоёрдугаар сар 2008 (UTC)
*[[Швабын газар]]&lt;/nowiki&gt;''' Антарктитын Швабын газар буюу өнөөдрийн хадагтай Модын газар дах Фашистын Германы нууц баазын талаарх мэдээлэл.
#'''&lt;nowiki&gt;--~~~~&lt;/nowiki&gt;''' 
== Мөн үзэх ==
*[[Wikipedia:Монгол Википедиад байх ёстой өгүүллүүд (жагсаалт)|Монгол Википедиад байх ёстой өгүүллүүдийн жагсаалт]]

== ''[[Малоны хүчил]]'' ([[:en:Malonic acid]]) == 
Please create this article.

== ''[[Метилмалоны хүчил]]'' ([[:en:Methylmalonic acid]]) == 
Please create this article.

== ''[[Оддын дайн]]'' (''Star Wars'') == 
Please create this article.

== ''[[Пумпуанг Дуангчан]]'' ([[:en:Pumpuang Duangjan]]) ==
Please create this article.--[[Хэрэглэгч:Boonyatham|Boonyatham]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Boonyatham|talk]]) 10:00, 3 Гуравдугаар сар 2019 (UTC)

== ''[[Mode Gakuen Cocoon Tower]]'' ([[:en:Mode Gakuen Cocoon Tower]]'') ==
Please create this article.

== ''[[Паи Пхонгсатон]]'' ([[:en:Phai Phongsathon]]'') ==
Please create this article.

== ''[[Пхонсак Сонгсанг]]'' ([[:en:Pornsak Songsaeng]]'') ==
Please create this article.

== ''[[Netflix]]'' ([[:en:Netflix]]'') ==
Please create this article.

[[Ангилал:Википедиа:Архив:]]</text>
      <sha1>mcgn2w17kuldbutdlpvbmhe0rpelwza</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2008 оны Улсын Их Хурлын сонгууль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7998</id>
    <revision>
      <id>855328</id>
      <parentid>825980</parentid>
      <timestamp>2026-05-02T12:38:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>855328</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10590" sha1="3ukdohqle0eae47e1540tsrz79k2k17" xml:space="preserve">{{Инфобокс парламентын сонгууль
| country = Монгол
| previous_election = [[2004 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2004]]
| next_election = [[2012 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2012]]
| election_date = 2008 оны 6 сарын 29
| seats_for_election = [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] бүх 76 суудал
| majority_seats = 39
| turnout = 74.3 ({{decrease}} 7.52 хувь)

| party1 = [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|МАХН]]
| leader1 = [[Санжаагийн Баяр]]
| percentage1 = 52.68
| seats1 = 45
| last_election1 = 36

| party2 = Ардчилсан Нам (Монгол)
| leader2 = [[Цахиагийн Элбэгдорж]]
| percentage2 = 40.44
| seats2 = 28
| last_election2 = 34

| color3 = #1968e5
| party3 = [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗН]]
| leader3 = [[Санжаасүрэнгийн Оюун]]
| percentage3 = 1.98
| seats3 = 1
| last_election3 = 0

| party4 = [[Монголын Ногоон Нам|Иргэний Эвсэл]]
| leader4 = [[Дангаасүрэнгийн Энхбат]]
| percentage4 = 1.43	
| seats4 = 1
| last_election4 = шинэ

| party5 = Бие даагч
| leader5 = –
| percentage5 = 3.48
| seats5 = 1
| last_election5 = 3

| map = Electoral district map of Mongolian legislative election 2008.svg
| map_upright = 
| map_caption = Ялсан тойргууд&lt;br /&gt;&lt;span style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;&gt;&amp;ensp;&lt;/span&gt; МАН &lt;span style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot;&gt;&amp;ensp;&lt;/span&gt; АН&lt;br /&gt;&lt;span style=&quot;background: #1968e5&quot;&gt;&amp;ensp;&lt;/span&gt; ИЗН &lt;span style=&quot;background:green&quot;&gt;&amp;ensp;&lt;/span&gt; Иргэний Эвсэл &lt;span style=&quot;background:{{party color|Бие даагч улс төрч}}&quot;&gt;&amp;ensp;&lt;/span&gt; Бие даагч

| title = [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|ерөнхий сайд]]
| before_election = [[Санжаагийн Баяр]]
| before_party = [[Монгол Ардын Нам|МАН]]
| after_election = [[Санжаагийн Баяр]]
| after_party = [[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|flag_year=1992}}{{Монгол улсын улс төр}}

2008-аас 2012 оны '''[[Улсын Их Хурал]]''' нь 76 гишүүнээс бүрдэнэ. 63 гишүүн 2008 оны 8 сарын 28-нд анхдугаар чуулганы үеэр тангараг өргөсөн&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ambassademongolie.fr/Imprimer/144.html |title=УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ГИШҮҮД ТАНГАРАГ ӨРГӨВ |accessdate=2008-09-22 |work= |publisher=www.ambassademongolie.fr |date=2008-08-28 }}&lt;/ref&gt; бөгөөд анхдугаар чуулганаар эсэргүүцэн тангараг өргөөгүй [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Намын]] дарга асан [[Цахиагийн Элбэгдорж]] 9 сарын 11-нд,&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:Yr8SlQRI1qgJ:www.ulstur.com/index.php?option%3Dcom_content%26view%3Darticle%26id%3D3854:2008-09-11-04-43-39%26catid%3D134:2008-05-03-05-44-58%26Itemid%3D875+%D1%8D%D0%BB%D0%B1%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6+%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3+%D3%A9%D1%80%D0%B3%D3%A9%D0%BB%D3%A9%D3%A9&amp;hl=en&amp;ct=clnk&amp;cd=1 |title=Ц.Элбэгдорж тангаргаа өргөлөө |accessdate=2008-09-22 |work= |publisher=Улстөр.мн (Google Cache) |date=}}&lt;/ref&gt; маргаантай гэгдсэн [[Дорнод]] аймгийн 7-р тойрогт сонгогдсон гишүүд 9 сарын 16-нд&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://news.gogo.mn/r/41934 |title=Дорнод аймгаас сонгогдсон нэр дэвшигчид тангарагаа өргөлөө |accessdate=2008-09-22 |work= |publisher=Gogo.mn |date=2008 оны 9-р сарын 16 }}{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;, Баянгол дүүргийн 25-р тойргоос сонгогдсон 3 гишүүн 2009 оны 1 сарын 15-нд&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.news.mn/news/section=news/page=show/content=news/id=34417 |title=УИХ 75 гишүүнтэй боллоо |accessdate=2009-01-15 |work= |publisher=news.mn |date=2009 оны 1-р сарын 15 }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; тус тус тангараг өргөсөн. 2009 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуулиар Ц.Элбэгдорж Монгол Улсын Ерөнхийлөгчөөр сонгогдож, 6-р сарын 18-нд албан тушаалдаа орж тангаргаа өргөсөн бөгөөд ингэснээр түүний сонгогдсон Чингэлтэй дүүргийн 24-р тойрогт нэг суудал хоосон болсон. Маргаантай гэгдсэн 25-р тойргоос сонгогдсон [[Содномзундуйн Эрдэнэ|С.Эрдэнэ]] 2009 оны 10 сарын 9-ний өдөр тангаргаа өргөсөн&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.news.mn/news/section=news/page=show/content=news/id=54469 |title=С.Эрдэнэ их үдэд тангараг өргөв |accessyear=2009 |accessdate=10 сарын 9 |publisher=news.mn |date=2009-10-09 |archive-date=2009-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091012081646/http://www.news.mn/news/section=news/page=show/content=news/id=54469 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Чингэлтэй дүүргийн 24-р тойргийн нөхөн сонгуулиар сонгогдсон [[Дашдоржийн Зоригт|Даш.Зоригт]] 2009 оны 10 сарын 22-ны өдөр тангараг өргөснөөр&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.news.mn/news/section=news/page=show/content=news/id=55489 |title=Д.Зоригт Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын байнгын хорооны гишүүн болов |accessyear=2009 |accessdate=10 сарын 22 |publisher=news.mn |date=2009-10-22 }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; тус Улсын Их Хурал бүрэн бүрэлдэхүүнтэй болсон. 2012 оны 7 сарын 9-нд дараагийн сонгуулиар сонгогдсон гишүүд тангаргаа өргөж, тэдний бүрэн эрх дуусгавар болжээ.

== Үр дүн ==
7 сарын 14-нд нийтлэгдсэн дүнгээр МАХН 39-өөс доошгүй суудал, АН 25-аас доошгүй суудал авсан, [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|Иргэний Зориг]] нэгээс доошгүй суудал авч, гурван суудал бие даан нэр дэвшигчид авсан байна. Гэвч гурван тойргийн ([[Хэнтий аймаг|Хэнтий]], [[Дорнод аймаг|Дорнод]], болон [[Баянгол дүүрэг|Баянгол]]) санал хураалт хойшлогдсон юм.&lt;ref name=&quot;dailynews.mn&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://english.people.com.cn/90001/90777/90851/6449687.html Two parties win most seats in Mongolian parliamentary election – People's Daily Online&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt; 8 сарын 20-нд Хэнтий аймгийн эцсийн дүн албан ёсоор гарч, МАХН-ын суудлын тоог 42-оос доошгүй болгож нэмэгдүүлсэн.&lt;ref&gt;[http://www.mongolei.de/news/2008aug5.htm www.mongolei.de: Aktuelle Nachrichten aus der Mongolei / 25. bis 31. August 2008] (in German)&lt;/ref&gt; [[2004 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2004 оны сонгуулийн]] 82 хувийн ирцтэй харьцуулвал хамаагүй 74.3 хувийн бага ирцтэй байсан.&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.olloo.mn/modules.php?name=News&amp;file=article&amp;sid=108743&amp;catid=10 |wayback=20110722220342 |text=Parliamentary elections successfully completed |archiv-bot=2024-01-23 09:57:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722220342/http://www.olloo.mn/modules.php?name=News&amp;file=article&amp;sid=108743&amp;catid=10 |date=2011-07-22 }} (in Mongolian). ''olloo.mn''.&lt;/ref&gt;

{{Сонгуулийн үр дүн
|image=[[File:2008 Mongolian State Great Khural.svg]]
|party1=[[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]|votes1=914037|seats1=45|sc1=+8
|party2=[[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]]|votes2=701641|seats2=28|sc2=–
|party3=[[Иргэний Зориг Ногоон Нам|Иргэний Зориг Нам]]|votes3=34319|seats3=1|sc3=–|color3=#1968e5
|party4=[[Монголын Ногоон Нам|Иргэний Эвсэл]]|votes4=24806|seats4=1|sc4=New|color4=green
|party5=Бие даагч|votes5=60320|seats5=1|sc5=–2
|total_sc=0
|electorate=1534074
|source=[http://www.ipu.org/parline-e/reports/arc/2219_08.htm IPU]
}}

== Тойргууд ==
[[Image:Songuuliin toirguud.png|thumb|center|600px|&lt;table&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;
1 - [[Архангай]]&lt;br /&gt;
2 - [[Баян-Өлгий]]&lt;br /&gt;
3 - [[Баянхонгор]]&lt;br /&gt;
4 - [[Булган]]&lt;br /&gt;
5 - [[Говь-Алтай]]&lt;br /&gt;
6 - [[Дорноговь]], [[Говьсүмбэр]]&lt;br /&gt;
&lt;/td&gt;&lt;td&gt;
7 - [[Дорнод]]&lt;br /&gt;
8 - [[Дундговь]]&lt;br /&gt;
9 - [[Завхан]]&lt;br /&gt;
10 - [[Өвөрхангай]]&lt;br /&gt;
11 - [[Өмнөговь]]&lt;br /&gt;
12 - [[Сүхбаатар]]&lt;br /&gt;
&lt;/td&gt;&lt;td&gt;
13 - [[Сэлэнгэ]]&lt;br /&gt;
14 - [[Төв аймаг]]&lt;br /&gt;
15 - [[Увс]]&lt;br /&gt;
16 - [[Ховд]]&lt;br /&gt;
17 - [[Хөвсгөл]]&lt;br /&gt;
18 - [[Хэнтий]]&lt;br /&gt;
&lt;/td&gt;&lt;td&gt;
19 - [[Дархан-Уул]]&lt;br /&gt;
20 - [[Орхон]]&lt;br /&gt;                                               
21 - [[Улаанбаатар|УБ]] - [[Хан-Уул]], [[Багануур]], [[Багахангай]]&lt;br /&gt;  
22 - УБ - [[Баянзүрх]], [[Налайх]]&lt;br /&gt;
23 - УБ - [[Сүхбаатар (дүүрэг)|Сүхбаатар]]&lt;br /&gt;
24 - УБ - [[Чингэлтэй]]&lt;br /&gt;
&lt;/td&gt;&lt;td&gt;
25 - УБ - [[Баянгол]]&lt;br /&gt;
26 - УБ - [[Сонгинохайрхан]]&lt;br /&gt;
&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;/table&gt;
]]

== Мөн үзэх ==
*[[Улсын Их Хурал]]

== Эшлэл ==
{{reflist|3}}

{{Монголын сонгууль}}

[[Ангилал:Монгол улсын их хурлын сонгууль|#]]
[[Ангилал:2008 оны улс төр]]</text>
      <sha1>3ukdohqle0eae47e1540tsrz79k2k17</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Өзбег</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8186</id>
    <revision>
      <id>855408</id>
      <parentid>852244</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T09:16:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>855408</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10427" sha1="e26inf1l12l7xi92hx99c1rmewmrxnt" xml:space="preserve">[[Файл:35 History of the Russian state in the image of its sovereign rulers - fragment.jpg|thumb|right|200px|''&quot;Тверийн Михаил Өзбег ханы өмнө''&quot;, [[Василий Верещагин|Василий Верещагиний]] бүтээл.]]

'''Султан Мохаммед Өзбег''' (Үзбек, Узбек гэж мөн бичдэг) ([[1282]]-[[1341]]), ([[1313]]-[[1341]] онд төр барьсан) нэрээрээ алдаршсан энэ хан [[Алтан Орд]]ыг хамгийн удаан захирч, оргил үед нь хүргэсэн хан юм. Өзбегийн дараагаар түүний хүү [[Тинибег]] нь хаан болсон. Тэрбээр 1267-1280 онд Алтан Ордын хаан байсан [[Мөнхтөмөр]]ийн хөвүүн Тогрилчагийн хөвүүн юм.

== Хаанчлал ==
Өзбег авга ах [[Тохта]]г нас барсны дараа Хорезм мужийн Үргенч хотоос хааны гашуудалд оролцох нэрээр беклярбек Кутлугтөмөрийн хамтаар [[Сарай (хот)|Сарай]] руу хөдөлж, [[1313]] оны нэгдүгээр сард  Сарайд ирж, Тохта хааны хөвүүн Ильбасмиш, [[беклярбек]] Хадаг нарыг исламын шашинтнуудын дэмжлэгтэйгээр хороож хаан суурийг булаан авсан. Өзбегийг хаан болсны дараа Алтан Ордыг хөгжин цэцэглэн байсан талаар [[Ислам|исламын]] шүтлэгт түүхчдийн ном зохиолд дурдах нь олон хэдий ч, [[Чингис хаан|Чингис хаанаас]] уламжлан байсан тэнгэр шүтлэгт монгол төрийн бодлого, Их Засаг хуулийг арчин хаясан нь энэ улсын дотоодын хямралын эхлэлийн суурийг тавьсан. &quot;Өзбег хааныг исламын шашныг хүчлэн дэлгэрүүлэгч байсны төлөө хэт өргөмжлөн магтаж байснаас '''&quot;Алтан үе&quot;''' гэсэн хий хоосон ойлголт бий болжээ.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=П. |first=Дэлгэржаргал |title=Монголын Эзэнт Гүрний Түүх - Зүчийн Улс |publisher=МУИС |year=2019 |isbn=9919-9552-2-1 |location=Улаанбаатар |pages=69}}&lt;/ref&gt;  Тэрээр хаан болонгуут Чингис хааны үеэс бүх шашинтныг эрх тэгшээр үзэн зөвшөөрдөг монголын уламжлалт бодлогыг огоорч, зөвхөн исламын шашныг чухалчилж үзэх болж, ингэхдээ бүх иргэдийг исламжуулж эхэлсэн. &quot;Өзбег хаан 1320 онд исламын шашныг албан ёсоор [[Зүчийн улс|Зүчийн улсын]] төрийн шашнаар тунхагласан.&quot;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=П. |first=Дэлгэржаргал |title=Монголын Эзэнт Гүрний Түүх - Зүчийн Улс |publisher=МУИС |year=2019 |isbn=9919-9552-2-1 |location=Улаанбаатар |pages=70}}&lt;/ref&gt; Түүнээс өмнө Бэрх, Мөнхтөмөр, Тодмөнх хаад исламын шашинтан болсон ч, энэ нь хувь хүний шүтлэгээс хэтрээгүй байсан. Гэтэл төрийн шашныг өөрчилсөн нь монгол угсааны ихэнх хан хөвүүд, ноёд эсэргүүцэж байсан. 

Тэр [[Лалын шашин]]г төрийн шашин болгосноос үүдэн бөө мөргөлт ханхүү нарын дунд түүний эсрэг хуйвалдаан гарсан боловч нухчин дарагджээ. Лалын шашинг төрийн шашин болгосноор хан Ордын доторхи зөрчил тэмцлийг дарж, төрийн байгууллагуудыг тогтворжуулж чадсан байна. Энэ хэргийн эцэст &quot;[[Чингис хаан|Чингис хааны]] удмын 120 хан хөвүүнийг цаазалсан нь монгол хаадын угсаан дахь хамгийн том харгислалд тооцогдоно.&quot;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Ингэснээр тус улс дахь Монгол аймгуудын хэл соёлыг устган, исламжсан Түрэг хэлт угсаатан болгох хэмжээний гай авчирсан.

Түүний хаан байх үед шинэ [[Сарай (хот)|Сарай]] хотыг байгуулж, гоёмсог орд харш сүндэрлүүлж, нийслэлээ Сарай Бэрх буюу Сарай ал-жадид нэрт хот руу шилжүүлж, хааны орд, шашны сургууль, ислам сүмүүд, өргөн гудамжтай хороолол баригдаж, тус хот дахь угсаатан бүр тусдаа амьдрах хороолол, захтай байжээ.  

&quot;Мамлюкын эх сурвалуудад Өзбег хаан 70 түмтийн ноёнтой хэрэг зөвлөлдсөн&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=П. |first=Дэлгэржаргал |title=Монголын Эзэнт Гүрний Түүх - Зүчийн Улс |publisher=МУИС |year=2019 |isbn=9919-9552-2-1 |location=Улаанбаатар |pages=191}}&lt;/ref&gt; тухай цөөнгүй дурдсан ч, энэ нь яг 700,000 цэрэгтэй байсан гэхэд эргэлзээтэй. Тэрбээр [[1319]], [[1335]] онд [[Арран]]д [[Ил Хан]] улсын эсрэг аян дайн явуулахдаа цэрэг дайны нөлөөгөө ашиглажээ. Өзбег Ил Хан улсын эсрэг [[Египет]]ийн [[Мамлюк]]уудтай эвсэхэд, [[Каир]] хотын нэгэн талбайг түүний нэрээр нэрлэж байв. Өзбег мөн Болгар, Византийн дайнд оролцсон. Харин Сербид Монголчуудын хяналтыг дахин тогтоох гэсэн түүний оролдлого талаар болсон ажээ.

[[Русь]] дахь улс төрийн хувьд Өзбег [[Москва]]гийн эхэн үеийн вангууд болох өөрийн хадам ах Москвагийн Юрий, Юрийн залгамжлагч [[Иван Калита]] нарыг дэмжиж, өрнийг түшиглэж байсан [[Тверь|Тверийн]] вангуудыг дарж байлаа. Тверийн гурван ван, тухайлбал [[Тверийн Михаил]], түүний хүү [[Тверийн Александр|Александр]], ач Теодор нарыг Өзбегийн зарлигаар [[Сарай (хот)|Сарай]]д цаазалж байлаа. Ордын эсрэг Тверийн бослогыг 1327 онд Москва, Татарын нэгдсэн хүч цус урсган дарсан юм. &quot;Оросын он дарааллын бичигт өгүүлснээр Өзбег хаан 6 их ван, 3 ванг хороосон байна.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=П. |first=Дэлгэржаргал |title=Монголын Эзэнт Гүрний Түүх |publisher=МУИС |year=2019 |isbn=9919-9552-2-1 |location=Улаанбаатар |pages=73}}&lt;/ref&gt;

1341 онд Өзбег хан нас барсаны дараа Алтан Ордыг захирах эрх мэдэл түүний хүү [[Тинибег]] рүү түр шилжсэн юм.

== Гэр бүл ==

* Эцэг: Тогрилча ноён

* Эх: Баялун хатан&lt;ref&gt;{{Cite book |last=П. |first=Дэлгэржаргал |title=Зүчийн Улс |publisher=МУИС |year=2019 |location=Улаанбаатар |pages=68}}&lt;/ref&gt;

=== Хатад ===

# [[Тайтугла|Тайтугла хатан]] (?-1360)
# Хабаг хатан: [[Хонгирад|хонгирадын]] [[эмир]] Нангидайгийн охин
# Их Баялун хатан (?-1323)
# Бага Баялун хатан: [[Византын эзэнт гүрэн|Византийн]] [[3-р Андроникос|3-р Андроникосын]] охин.
# Урдуж хатан: [[улус эмир]] Исабегийн охин.

=== Хүүхэд ===
Өзбег хаан дөрвөн хатнаас долоон хөвүүн, гурван охинтой (түүхэнд тэмдэглэж үлдсэн) байсан.

Хөвүүд:

# Төмөрбег (?-1330)
# [[Тинибег]] (?-1342): Тайтугла хатнаас төрсөн.
# [[Жанибег]] (?-1357): Тайтугла хатнаас төрсөн.
# Тулунбег
# Иринбег
# Тугдыбег
# Хызрбег (?-1342)

Охид:

# Ит Күчүжүк: Их Баялун хатнаас төрсөн. [[Улус эмир]] Иса бегтэй хуримласан. 
# Нэр тодорхойгүй: Их Баялун хатнаас төрсөн. Эмир Али Арзактай гэрлэсэн.
# Нэр тодорхойгүй: [[Тайтугла хатан|Тайтугла хатнаас]] төрсөн.  [[Хорезм|Хорезмын]] эмир Кутлугтөмөрийн хөвүүн Харунбегтэй хуримласан.
# Тулунбай: [[Мамлюк|мамлюкийн]] [[Ал-Насир Мухаммед]] султанд өгсөн. (өргөмөл охин)

== Мөн үзэх ==
* [[Алтан Ордын хангууд]]

== Лавлах бичиг ==
* [[David Morgan (historian)|David Morgan]], ''The Mongols''

{{s-start}}
{{Залгамжлал|албан_тушаал=[[Алтан ордны улсын хангууд|Алтан Ордын Хаан]]|дараа=[[Тинибег]]|өмнө=[[Тохта]]|он=1313-1341}}
{{end}}

== Эшлэл ==


[[Ангилал:Алтан ордны улсын хан]]
[[Ангилал:Дундад зууны хүн]]
[[Ангилал:Төв Азийн түүх]]
[[Ангилал:14-р зууны ноёрхогч]]
[[Ангилал:1282 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1341 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>e26inf1l12l7xi92hx99c1rmewmrxnt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Индонез</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8249</id>
    <revision>
      <id>855353</id>
      <parentid>855155</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T00:50:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>855353</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65060" sha1="aeegj3srje6d2jmqrn8mfgfquapvbg1" xml:space="preserve">{{short description|Зүүн өмнөд Ази, Океанд оршдог улс}}
{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Индонез Улс
| common_name = Индонез
| native_name = {{native name|id|Republik Indonesia}}
| image_flag = Flag of Indonesia.svg
| flag_type = [[Индонезийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]]
| image_coat = National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg
| symbol_type = [[Индонезийн төрийн сүлд|Үндэсний тамга &lt;br /&gt;(Сүлд)]]
| national_motto = &lt;br&gt;{{native phrase|kaw|[[Индонезийн үндэсний уриа|Bhinneka Tunggal Ika]]|paren=omit}} ([[Хуучин Ява хэл|Хуучин Ява]])&lt;br&gt;&quot;Олон янз байдалд эв нэгдэл&quot;
| other_symbol = {{lang|id|[[Панчасила (улс төр)|Панчасила]]}}&lt;br /&gt;(Таван зарчим) 
| other_symbol_type = Үндэсний үзэл суртал:
| national_anthem = {{lang|id|[[Индонезийн төрийн дуулал|Indonesia Raya]]}}&lt;br /&gt;&quot;Их Индонез&quot;&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt; &lt;/div&gt;
| image_map = {{Switcher|[[File:Indonesia (orthographic projection).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Indonesia ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}}
| capital = [[Жакарта]]
| largest_city = [[Жакарта]]
| coordinates = {{Coord|6|10|S|106|49|E|type:city_region:ID}}
| languages_type = Албан ёсны хэл
| languages = [[Индонез хэл]]&lt;!--Note: Not just the official language, but also the national language (bahasa pemersatu)--&gt;
| languages2_type = Орон нутгийн хэл
| languages2 = [[Индонезийн хэлнүүд|700+ хэлнүүд]]&lt;ref name=&quot;ethnologue&quot;/&gt;
| ethnic_groups = [[Индонезийн ард түмэн|1,300+ угсаатан]]&lt;ref name=&quot;BPS&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|title=Nationality, Ethnicity, Religion, and Languages of Indonesians|language=id|last1=Na'im|first1=Akhsan|last2=Syaputra|first2=Hendry|publisher=[[Statistics Indonesia]]|date=2010|access-date=2015-09-23|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923194534/http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|archive-date=2015-09-23}}&lt;/ref&gt;
| religion_year = 2018
| religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|86.7% [[Индонез дэх ислам|Ислам]]|10.7% [[Индонез дэх христийн шашин|Христийн шашин]]|1.7% [[Индонез дэх хиндүизм|Хиндүизм]]|0.8% [[Индонез дэх буддизм|Буддизм]]| 0.1% [[Алиран Кеперкаян|Уламжлалт]], [[Индонез дэх күнзийн сургаал|Күнз]], &lt;br&gt;болон [[Индонез дэх шашин шүтлэг|бусад]]}}
| religion_ref = &lt;ref name=&quot;RELIGION&quot;&gt;{{cite web|url=https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|title=Statistik Umat Menurut Agama di Indonesia|publisher=[[Ministry of Religious Affairs (Indonesia)|Ministry of Religious Affairs]]|date=2018-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903221250/https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|archive-date=2020-09-03|access-date=2020-09-24|language=id}}&lt;/ref&gt;
| demonym = [[Индонезчүүд‎]]
| government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]]
| leader_title1 = [[Индонезийн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]
| leader_name1 = [[Прабово Субианто]]
| leader_title2 = {{nowrap|[[Индонезийн Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]]}}
| leader_name2 = [[Гибран Ракабуминг Рака]]
| leader_title3 = {{nowrap|[[Төлөөлөгчдийн Танхимын Дарга (Индонез)|Танхимын Дарга]]}}
| leader_name3 = [[Пуан Махарани]]
| leader_title4 = {{nowrap|[[Индонезийн Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]]}}
| leader_name4 = [[Мухаммед Сирифуддин]]
| legislature = [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ)
| upper_house = [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ)
| lower_house = [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ)
| sovereignty_type = Тусгаар тогтнол
| sovereignty_note = ([[Голландын колонийн эзэнт гүрэн|Нидерландаас]])&lt;!-- Based on consensus, please discuss on the Talk Page before changing Netherlands to Japan, or adding both --&gt;
| established_event1 = [[Индонезийн тусгаар тогтнолыг тунхаглал|Тунхагласан]]
| established_date1 = 8 сарын 17, 1945 он
| established_event2 = [[Нидерланд-Индонезийн дугуй ширээний хурал|Хүлээн зөвшөөрөгдсөн]]
| established_date2 = 12 сарын 27, 1949 он
| area_km2 = 1,904,569&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|title=UN Statistics|publisher=United Nations|date=2005|access-date=2007-10-31|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20071031023924/http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|archive-date=2007-10-31}}&lt;/ref&gt;
| area_rank = 14
| area_sq_mi = 735,358 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| percent_water = 
| area_data2 = 4.85
| population_estimate = {{increaseNeutral}} 277,749,853&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|publisher=[[Ministry of Home Affairs (Indonesia)]]|title=Indonesian Population 2022|access-date=12 April 2023|archive-date=13 Аравдугаар сар 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221013070650/https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| population_census = 270,203,917&lt;ref name=&quot;2020census&quot; /&gt;
| population_estimate_year = 2022
| population_estimate_rank = 4
| population_census_year = 2020
| population_density_km2 = 143
| population_density_sq_mi = 371
| population_density_rank = 90
| GDP_PPP = {{increase}} {{currency|4.398 их наяд|USD|passthrough=yes}}&lt;ref name=&quot;IMF&quot;&gt;{{cite web|title=Report for Selected Countries and Subjects|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=536,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,&amp;sy=2020&amp;ey=2027&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1|publisher=International Monetary Fund|access-date=2023-04-12}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year = 2023
| GDP_PPP_rank = 7
| GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|15,855|USD|passthrough=no}}&lt;ref name=&quot;IMF&quot; /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 98
| GDP_nominal = {{increase}} {{currency|1.392 их наяд|USD|passthrough=yes}}&lt;ref name=&quot;IMF&quot; /&gt;
| GDP_nominal_year = 2023
| GDP_nominal_rank = 16
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|5,016|USD|passthrough=no}}&lt;ref name=&quot;IMF&quot; /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 112
| Gini = 37.9
| Gini_year = 2021
| Gini_change = increase &lt;!--/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref = &lt;ref&gt;{{cite web|title=GINI index (World Bank estimate) – Indonesia|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=ID|publisher=[[World Bank]]|access-date=2021-04-15}}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank = 
| HDI = 0.705
| HDI_year = 2021
| HDI_change = decrease &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=2022-09-08|access-date=2022-09-08}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank = 114
| currency = [[Индонез рупиа]] (Rp)
| currency_code = IDR
| time_zone = [[Индонез дэх цаг|янз бүрийн]]
| utc_offset = +7 - +9
| date_format = ӨӨ/СС/ЖЖЖЖ
| drives_on = зүүн
| calling_code = [[+62]]
| cctld = [[.id]]
}}

[[Зүүн Өмнөд Ази]]йн, [[Далайн орнууд]]ын ч гэж хэлж болох байрлалд 17,508 арлын дээр оршдог&lt;ref&gt;[http://ec.europa.eu/europeaid/where/asia/regional-cooperation/support-regional-integration/asem/documents/10.03.10_info_on_indonesia_finale_en.pdf Information on Indonesia]. ASEM Development conference II: Towards an Asia-Europe partnership for sustainable development. 26–27 May 2010, Yogyakarta, Indonesia. ec.europa.eu&lt;/ref&gt; [[Тусгаар тогтнол|тусгаар тогтносон]], [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] [[улс]]ыг '''Бүгд Найрамдах Индонез Улс''' ({{lang-id|Republik Indonesia}}), товчоор '''Индонез улс''', '''Индонез''' гэнэ. 

[[Нидерланд]] XVII зууны үеэс [[Зондын арлууд]]ад эзэмшил орон (''колони'')-оо тэлсээр байлаа. [[XX зуун]]ы эхнээс [[Индонезийн ард түмэн|нутгийн ард түмэн]] яс үндэс харгалзалгүй эвлэн нэгдэж тусгаар тогтнохын төлөө тэмцсээр олон улсын дэмжлэгийг ч хүртэж, 1949 онд нэгэн шинэ улсыг үүсгэжээ. [[Жава үндэстэн|Жава]] тэргүүтэй [[Индонез#Хүн ам|энэ олон ястан]] одоо хэр нь нэг хэлтэн, нэг үндэстэн болох ирээдүй рүүгээ дөтөлсөөр л яваа. 1950 оноос Индонез төрийн байгууламжийн хувьд [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]], төрийн хэлбэрийн хувьд ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]] болжээ. Одоо [[Индонез#Орон нутаг|орон нутаг, засаг захиргааны]] шаардлагаар дотроо 33 [[муж]] болж хуваагддаг. Ойр хавийн [[Сингапур]], [[Бруней]], [[Малайз]] гурван улсынхтай яг адил [[Малай хэлний]] нэгэн аялгууг албан ёсоор батлан сурцгааж байгаа. Түүнийгээ [[Индонез хэл]] гэж итгэж, [[латин үсэг|латин үсгээр]] бичдэг. Дурдсан улсуудаас гадна [[Зүүн Тимор]], [[Папуа-Шинэ Гвиней]], [[Австрали]], [[Палау]], [[Филиппин]], [[Энэтхэг]]тэй газар эс бөгөөс тэнгисийн усаар хиллэдэг. 

Индонезийн харьяаны 1.9 сая хавтгай дөрвөлжин километр газарт 2020 онд 270 сая 203 мянган хүн амьдарч байв. Дэлхийн олон улсаас хүн амын тоогоор [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|4-р олон]], газар нутгийн хэмжээгээр [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|15-р том]] улс мөн гэдэг. Нэгт км-т 123.7 ноогддог гэдэг нь харин дундаж (79-р) байрынх. VII зууны [[Шривижая]], XIII зууны [[Мажапахит]] гэх мэтээр түрүү үеийн улс-нийгэмд [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрсэн. Дараа нь XIII зуунаас араб худалдаачдын сурталд автаж XVI зуун гэхэд олонх нь [[Ислам]]ын ёс үйлдэлт хүмүүс болцгоожээ. Одоо Индонезийн хүн амын 86% нь [[Ислам|мусульман (хотон)]] гэдэг. [[Исламын улс]] гэдэгт багтахгүй ч Ислам шашинтны тооны олноор дэлхийд тэргүүлнэ.

Индонезийн газрын доор [[техтоник хавтан]]гууд шүргэлцдэгээс шалтгаалаад газрын чичирхийлэл олон давтагддаг, сүрхий идэвхтэй [[галт уул]]стай. Үүгээрээ хүнд халтай ч гэсэн галт уулын бялхдас газрын хөрсийг үржил шимтэй болгодгоос хүн эртнээс бөөгнөрч сууж нутагшсан. Халуун орны дагуу эн ихтэй учир [[амьтан]], [[ургамал|ургамлаар]] баялаг. Индонезийн худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн [[ДНБ]] [2010 онд] 1.124 тэрбум [[америк доллар]]тай тэнцэж байгаагаараа дэлхийн [[Олон улсын харьцуулалт:ХАЧ-аар тэгшитгэсэн ДНБ|16-р их орлогот]] улс гэгдэж [[Их Хорь|Их Хорийн]] эгнээнд багтаж байгаа юм. Гэвч хүн ардын олонх ядуу байгаа,&lt;ref name=economist1&gt;{{cite journal |title=Poverty in Indonesia: Always with them |journal=[[The Economist]] |date=14 September 2006 |accessdate=26 December 2006 |url= http://www.economist.com/node/7925064?story_id=7925064}}; [http://www.economist.com/node/8001604?story_id=8001604 correction].&lt;/ref&gt;&lt;ref name = &quot;Asia&quot;&gt;{{cite journal |last=Guerin |first=G |title=Don't count on a Suharto accounting |journal=Asia Times Online |location=Hong Kong |date=23 May 2006 |url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |access-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2012 |archive-date=14 Арван нэгдүгээр сар 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171114103951/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; нэг хүнд ноогдох ДНБ [2010 онд] $4,666-аар хэмжигдэж байна. 1967 онд [[АСЕАН]]-ыг байгуулалцсан.

== Нэр ==
Тус улсын одооны «Индонез» төрлийн нэрс Европт үүссэн. Индонезийг эзэмшиж асан Нидерландынхан [[нидерландаар]]аа ''Maleische Archipel'' (Малайн олтриг), ''Nederlandsch Oost Indië'' (Нидерландын Дорнод Энэтхэг), ''Indië'' (Энэтхэг), ''de Oost'' (Дорнод) гэх мэтээр тоомжиргүйхэн нэрийдэж байжээ.&lt;ref name = &quot;Kroef&quot;&gt;{{cite journal |title = The Term Indonesia: Its Origin and Usage |journal= Journal of the American Oriental Society |author = Justus M van der Kroef | volume = 71 | issue = 3 | pages = 166–71 | year = 1951 | doi =10.2307/595186 |jstor=595186}}&lt;/ref&gt;  1850 онд Английн угсаатны зүйч [[Жорж Виндзор Эрл]] [[Англи хэл|Англи]] хэлнээ ''Indunesians'' (''Индунезианс'', «Энэтхэгийн арлынхан») гэх нэрийг анх оруулж иржээ.&lt;ref name=&quot;JIAEA_1&quot;&gt;{{cite journal |last=Earl |first= George SW |title=On The Leading Characteristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nations |journal= Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia (JIAEA) |year=1850 |page = 119}}&lt;/ref&gt; Үгийн уг гарлыг мөшгөвөл ''Indus'' ([[Инд мөрөн]] дахь нутаг буюу «[[Энэтхэг]]» гэсэн үг) гэх латин, νῆσος (''несос'' - «[[арал]]») гэх грек үгсийн нийлэмж юмсанжээ.&lt;ref name = &quot;EcoSeas1&quot;&gt;{{cite book | last = Tomascik | first = T | coauthors=Mah, JA, Nontji, A, Moosa, MK |title = The Ecology of the Indonesian Seas&amp;nbsp;– Part One | publisher = Periplus Editions | year = 1996 | location = Hong Kong | isbn = 962-593-078-7}}&lt;/ref&gt; 1900 он гарахад англи ''Indonesia'' нэрээс бусад хэлнээ хувилан тархсан бөгөөд Индонезийн тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгчид Нидерландын нэрээс татгалзаж, энэ нэрийг гол болгожээ.&lt;ref name = &quot;Kroef&quot; /&gt;. Монголд 20-р зуунд [[оросоор]] ''Индонезия'' гэж байдгийг харгалзан «улс» «орон», «нутаг» гэх утгатай ''-ия'' дагаврыг салгаж [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл монголоор]] '''Индонез''' гэж бичдэг болжээ.

==Түүх==
[[Жава арал|Жава]] арлаас ''[[босоо хүн]]ий'' (''homo erectus'') хэсэг яс олдсон нь Индонезийн арлуудад [[балар эртний үе]]д хүн амьдарч байсны баталгаа юмсанжээ. Хожим &quot;[[Жава хүн]]&quot; гэж алдаршсан түүнийг 1.5 сая, бүр 35 мянган жилийн өмнөх ч гэж янз бүрээр таасан байдаг.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Shell tool use by early members of Homo erectus in Sangiran, central Java, Indonesia: cut mark evidence |doi=10.1016/j.jas.2006.03.013|year=2007|last1=Choi|first1=Kildo|last2=Driwantoro|first2=Dubel|journal=Journal of Archaeological Science|volume=34|page=48}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.terradaily.com/reports/Finding_showing_human_ancestor_older_than_previously_thought_offers_new_insights_into_evolution_999.html Finding showing human ancestor older than previously thought offers new insights into evolution]. Terradaily.com. 5 July 2011. Retrieved 29 January 2012.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Pope |title= Recent advances in far eastern paleoanthropology | journal = Annual Review of Anthropology | volume = 17 | pages = 43–77 | year =1988 |doi=10.1146/annurev.an.17.100188.000355 |first1= GG}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |pages=309–12}}; {{Cite journal |last = Pope | first = GG | title = Evidence on the age of the Asian Hominidae | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 80 | issue=16 |pages=4988–92 |year= 1983|pmid = 6410399 | doi = 10.1073/pnas.80.16.4988 | pmc =384173}} cited in {{cite book |last=Whitten |first= T | coauthors = Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali | publisher =Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |page= 309}}; {{Cite journal | last = de Vos | first = JP | coauthors = PY Sondaar | title = Dating hominid sites in Indonesia |journal=Science |volume=266 |issue=16 |pages=4988–92 |year=1994 |doi=10.1126/science.7992059}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T | coauthors =Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title= The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location= Hong Kong |page = 309}}&lt;/ref&gt; Одоогийн Индонезийн хүн амын олонх нь [[Австронез]] угсаа, бүлэгт хамаарна. &quot;Австронез хүмүүс [[Зүүн Өмнөд Ази]], [[Тайвань]] зэрэг газраас эхлэн нүүгээд [[нийтийн он тооллын өмнөх|М.Э.Ө]] 2000 оны үед Индонезэд ирсэн. Тэгээд нутгийн [[Меланез]] хүмүүсийг дорнош шахан нутаглуулжээ&quot; гэх судалгаа байдаг.&lt;ref&gt;Taylor (2003), pp. 5–7&lt;/ref&gt; М.Э.Ө VIII зуунд эндхийн хүмүүс [[газар тариалан]] эрхлэх, [[тутарга|тутаргын]] талбайд ажилладаг болцгоож,&lt;ref&gt;Taylor (2003), pp. 8–9&lt;/ref&gt; М.Э I зуун гэхэд жижиг төр улс, гацаа тосгон хэлбэржин тогтсон байлаа. Далайн тээвэр зайлшгүй дайрах чухал байрлал нь Индонезийг үеийн үед Энэтхэг, Хятадтай холбож олон улсын, арал хоорондын худалдааг цэцэглүүлсэн.&lt;ref&gt;Taylor (2003), pp. 15–18&lt;/ref&gt; Ер нь Индонезийн түүхийн гол сэдэв нь худалдаа арилжаа мөн юм.&lt;ref&gt;Taylor (2003), pp. 3, 9–11, 13–5, 18–20, 22–3&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Vickers (2005), pp. 18–20, 60, 133–4&lt;/ref&gt;

[[Image:Myristica fragrans - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-097.jpg|thumb|left|150px|[[Банда арлууд]]ад ургадаг анхилам үнэрт [[задь]] мод]]
[[File:Presiden Sukarno.jpg|thumb|left|150px|Индонез улсыг байгуулагч [[Сукарно]]]] 
[[VII зуун]]аас өөр хоорондоо, ойр хавьтайгаа далайн тээврээр харилцдаг [[Шривижая]] улс (аймгийн холбоо ч гэж хэлж болох) нийгэм Суматра, Жава арлаар тогтсон. Энэ үед [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрчээ.&lt;ref&gt;Taylor (2003), pp. 22–26&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), p. 3&lt;/ref&gt; [[VIII зуун|VIII]]-[[X зуун]]д Жава арлын дорнод Будда шүтлэгт [[Сайлендра]], Хиндү шүтлэгт [[Матарам]] зэрэг улс нийгэм оршин байсныг үлдээсэн [[суврага]], шүтлэгийн газар зэргээс нь мэдэж болно. [[XIII зуун]]аас хоёр зуугаад жил тогтносон дорно Жавад төвтэй [[Мажапахит]] гэх Хиндү шашинт улс бараг л Индонез даяар алдаршиж үлгэрлэж байв.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=The next great empire |author=Peter Lewis |journal=Futures |volume=14 |issue= 1 | year = 1982 | pages=47–61 |doi=10.1016/0016-3287(82)90071-4}}&lt;/ref&gt; 

Мусульман (хотон) худалдаачид [[Суматра арал|Суматра]] арлын умард эрэгт олон жил ирж очиж байхдаа XIII зуунд [[Ислам]] шашиндаа итгүүлээд амжжээ.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pp. 3–14&lt;/ref&gt; Эхлээд ноёд язгууртан, умард эргийнхэнд л таалагдсан ч аажмаар түгсээр [[XVI зуун]] гэхэд Суматра, Жава арлынхны үндсэн бишрэл, зан заншил болсон.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pp. 12–14&lt;/ref&gt; Европынхноос Индонезийн ард түмэнтэй анх [[задь]], [[башир цэцэг]] гэх мэт үнэт [[халуун ногоо]] авахын тулд 1512 онд ирсэн Португалийн [[Франсишку Серран]]ы ахалсан худалдаачид учирсан гэдэг.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pp. 22–24&lt;/ref&gt; Араас нь Нидерланд, Британийнхан ирдэг болж 1602 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг компани]] үүссэн. 1800 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг]] гэх нэртэй эзэмшил орон (''колони'') гэгдэх болжээ.

[[Нидерланд]] анхандаа, дунд үедээ зөвхөн эргийн ойр хавьд эзэрхэж байлаа. [[XX зуун]]ы эхэнд л өнөөгийн Индонезийн хил хязгаар дотор ноёрхож чаджээ.&lt;ref&gt;Dutch troops were constantly engaged in quelling rebellions both on and off Java. The influence of local leaders such as [[Prince Diponegoro]] in central Java, [[Imam Bonjol]] in central Sumatra and [[Pattimura]] in [[Maluku Islands|Maluku]], and a bloody [[Aceh War|thirty-year war in Aceh]] weakened the Dutch and tied up the colonial military forces.({{Cite document |last=Schwartz |year=1999 |pages=3–4}}&lt;/ref&gt; Сөргүүлээд 1908 оноос Индонезийн ард түмэн ямар оронд амьдарч байгаагаа мэдэрч, үндэсний ухамсар бүрдэж, тусгаар тогтнолын төлөө зорьцгоосон. [[Дэлхийн II дайн]]ы үед Индонезийг [[Япон]] эзлэж Нидерландынхан талийж одсон.&lt;ref name=&quot;Ricklefs&quot;&gt;Ricklefs (1991)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | title = Dutch Attitudes towards Colonial Empires, Indigenous Cultures, and Slaves |journal= Eighteenth-Century Studies | volume=31 |issue=3 | author = Gert Oostindie and Bert Paasman |pages=349–55 |year=1998 |url=http://muse.jhu.edu/journals/eighteenth-century_studies/v031/31.3oostindie.html |doi= 10.1353/ecs.1998.0021}}&lt;/ref&gt; Япон дайнд бууж өгсний нөгөөдөр нь Индонезийнхан үндсэрхэг тэмцлийн удирдагч [[Сукарно]]г ерөнхийлөгч болгож, Индонез улсын тусгаар тогтнолыг тунхаглажээ.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Indonesia | author = HJ Van Mook | authorlink =Hubertus Johannes van Mook |journal=Royal Institute of International Affairs | year = 1949 |volume=25 |issue=3 |pages=274–85 |jstor=3016666}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Charles1945&quot;&gt;{{cite journal |title=Independence the Issue |journal=Far Eastern Survey |author=Charles Bidien | volume =14 |issue=24 |pages=345–8 |date= 5 December 1945 | doi = 10.1525/as.1945.14.24.01p17062 |jstor=3023219}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | last =Taylor | first =Jean Gelman | title = Indonesia: Peoples and History | publisher =Yale University Press | year =2003 | page =325 | isbn = 0-300-10518-5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Reid (1973), p. 30&lt;/ref&gt; Гэвч Нидерланд эзэмшилдээ дахин оруулах гэж дайтав. Хотуудыг эзлэвч бүхэл орныг эзлэж чадахгүй байсаар 1949 онд олон улсын буруушаалт, дарамтанд аргагүй дийлдэн тусгаар тогтнолыг нь хүлээн зөвшөөрсөн.&lt;ref name=&quot;Charles1945&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.globalsecurity.org/military/world/war/indo-inde.htm |title=Indonesian War of Independence |accessdate=11 December 2006 |publisher=Global Security |work=Military}}&lt;/ref&gt; Тэгэхдээ [[Нидерландын Шинэ Гвиней]]г өгөөгүй байсан бөгөөд 1962 оны [[Нью-Йоркийн гэрээ]], 1969 оны НҮБ-ийн тогтоолоор Индонезийн харьяанд шилжжээ.&lt;ref&gt;[http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB128/ Indonesia's 1969 Takeover of West Papua Not by &quot;Free Choice&quot;]. National Security Archive, Suite 701, Gelman Library, The George Washington University.&lt;/ref&gt;

Сукарно улсаа холбооноос нэгдмэл, ардчилалаас эзэрхэг дэглэмд тогтоон барьж, сөргөлдөгч [[Индонезийн цэрэг зэвсэг|цэргийнхэн]] болон [[Индонезийн коммунист нам]] (ИКН)-ынхныг  эвлэрүүлэн намжааж байв.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pp. 237–280&lt;/ref&gt; 1965 онд цэргийнхэн төрийг эргүүлж, [[коммунизм]]ыг [[1965-1966 онд Индонезэд олон хүн алж хядагдсан нь|зэвсгийн хүчээр дараад]] (хагас сая хүн алагдсан уу?&lt;ref&gt;{{cite journal |author=John Roosa and Joseph Nevins |date=5 November 2005 |url=http://www.counterpunch.org/2005/11/05/the-mass-killings-in-indonesia/|title= 40 Years Later: The Mass Killings in Indonesia |accessdate=12 November 2006 |journal=[[CounterPunch]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |title= Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965–1966 |author=Robert Cribb |journal=Asian Survey |volume=42 |issue=4 |year=2002 |pages=550–563 |doi = 10.1525/as.2002.42.4.550}}&lt;/ref&gt;), яллан буруутгаж байхын аргагүй болгосноор ИКН сэхээгүй.&lt;ref&gt;Friend (2003), pp. 107–109&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite video | people =Chris Hilton (writer and director) | title =Shadowplay | medium =Television documentary | publisher =Vagabond Films and Hilton Cordell Productions |year=2001}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pp. 280–283, 284, 287–290&lt;/ref&gt; Цэргийн дарга нараас генерал [[Сухарто]] 1968 оны 3 сард улсын ерөнхийлөгч болж дэвшив. Сухарто улсаа [[Шинэ эмх журам (Индонез)|шинээр журамлаж]], [[АНУ]]-аар тэтгүүлж байв.&lt;ref&gt;US National Archives, RG 59 Records of Department of State; [https://web.archive.org/web/20040701005635/http://www.state.gov/r/pa/ho/frus/john%D0%B1%D0%B0sonlb/xxvi/4445.htm cable no. 868], ref: Embtel 852, 5 October 1965.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Vickers (2005), p. 163&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;David Slater, ''Geopolitics and the Post-Colonial: Rethinking North-South Relations,'' London: Blackwell, p. 70&lt;/ref&gt; Сухартогийн гучин жилд улсын эдийн засаг тэнхэрсэн, үүнд [[гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт]] ч сайнаар нөлөөлж байв.&lt;ref name=&quot;Ricklefs&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Vickers (2005)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Schwarz (1994)&lt;/ref&gt; Гэхдээ түүний дарангуйлал [[авлига|авлигыг]] тэнхрүүлж, улс төрийн сөрөг бодол санааг боомилж байжээ.&lt;ref name=&quot;Ricklefs&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Vickers (2005)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Schwarz (1994)&lt;/ref&gt;

[[1997 оны Азийн санхүүгийн хямрал]]аар Индонез их хохирсон.&lt;ref&gt;{{cite book | last =Delhaise | first = Philippe F | title =Asia in Crisis: The Implosion of the Banking and Finance Systems | publisher =Willey | year =1998 | page =123 | isbn = 0-471-83450-5}}&lt;/ref&gt; 1998 онд газар газарт эсэргүүцлийн жагсаал, үймээн самуун дэгдэж Сухарто аргагүй огцров.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/events/indonesia/latest_news/97848.stm |title=President Suharto resigns |publisher=BBC |date=21 May 1998 |accessdate=12 November 2006}}&lt;/ref&gt;  Индонезэд эзлэгдээд 25 жил болсны эцэст 1999 онд [[НҮБ]]-ийн дэмжлэгтэйгээр [[Зүүн Тимор]] тусгаар тогтнолын харгуйд шуударсан.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Burr |first=W. |coauthors=Evans, M.L. |title=Ford and Kissinger Gave Green Light to Indonesia's Invasion of East Timor, 1975: New Documents Detail Conversations with Suharto |work=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 62 |publisher=[[National Security Archive]], [[The George Washington University]], Washington, DC |date=6 December 2001 |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB62/ |accessdate=17 September 2006 }}; {{cite web |title=International Religious Freedom Report |work=Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |location=US |publisher=Department of State |date=17 October 2002 |url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716060553/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archivedate=16 Долдугаар сар 2011 |accessdate=29 September 2006 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Индонез Сухартогоос хойш орон нутгийн эрхийг нэмэгдүүлж, 2004 онд ерөнхийлөгчөө шууд сонгосон гэх маягаар төр засгаа ардчилсаар байна. Улс төр, эдийн засаг тогтворжиж, нийгэм тайвширч, алан хядлага, авлигын тоо цөөрч байгаа. Гэхдээ 2005 онд [[Аче]]гийн салан тусгаарлах үзэлтнүүд засгийн цэрэгтэй мөргөлдөөд үзсэн.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Aceh rebels sign peace agreement |publisher=BBC |date = 15 August 2005 |accessdate=12 December 2006 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4151980.stm}}&lt;/ref&gt;
{{clear}}

== Төр засаг==
[[File:Indonesia DPR session.jpg|thumb|right|Жакартад Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл хуралдаж байгаа нь]]
Индонез бол ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]], төв засгийн газартаа эрх мэдэл базагддаг [[нэгдмэл улс|нэгдмэл төрийн байгууламжтай]] улс юм. Гучаад жил эрх барьсан [[Сухарто]] 1998 онд огцорсны дараа төр засаг нэлээд шинэчлэгдсэн. 1998-2001 оны хооронд үндсэн хуулиа дөрвөн удаа хэсэгчлэн зассан.&lt;ref&gt;In 1998, 1999, 2000 and 2001&lt;/ref&gt; Төр улсын тэргүүн, зэвсэгт хүчний ерөнхийлөгч командлагч бөгөөд дотоод гадаад хэрэг, бодлогыг зангидагч нь улсын ерөнхийлөгч. Сайд нарын зөвлөлийг ерөнхийлөгч томилно. 2004 онд анх удаа ард түмэн улсынхаа хоёр ерөнхийлөгчийг анх сонгожээ.&lt;ref&gt;{{cite press release |publisher=[[Carter Center|The Carter Center]] |year=2004 |title=The Carter Center 2004 Indonesia Election Report |url=http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf |format=PDF |accessdate=13 December 2006 |archivedate=14 Зургадугаар сар 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614025148/http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf }}&lt;/ref&gt; Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацаа 5 жил, дараалан ахин нэг удаа сонгогдох боломжтой.&lt;ref&gt;(2002), ''The fourth Amendment of 1945 Indonesia Constitution'', Chapter III&amp;nbsp;– The Executive Power, Art. 7.&lt;/ref&gt;

Индонез улсын хурлыг [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ, ''People's Consultative Assembly'') гэнэ. АЗХ нь үндсэн хуулийн өөрчлөлтийг батлах, шинэ ерөнхийлөгчийг батлах, улсын бодлогийг өргөнөөр тодорхойлох мэтийн үүрэгтэй. Мөн ерөнхийлөгчийг буруутгах эрхтэй.&lt;ref&gt;{{id icon}} {{cite book |title=Ketetapan MPR-RI Nomor II/MPR/2000 tentang Perubahan Kedua Peraturan Tata Tertib Majelis Permusyawaratan Rakyat Republik Indonesia |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |authorlink=People's Consultative Assembly |url=http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721122810/http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archivedate=21 Долдугаар сар 2011 |format=PDF |accessdate=7 November 2006 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Дотроо 560 суудалт [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ, ''People's Representative Council''), 132 суудалт [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ, ''Regional Representative Council'')&lt;ref name=&quot;USSTATE&quot;&gt;{{cite web |title=Background Note: Indonesia |work=U.S. Library of Congress |publisher=U.S. Department of State|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2748.htm |accessdate=26 November 2009}}&lt;/ref&gt; гэсэн хоёр танхимтай. Хууль цааз батлах, бүх шатны засгийн газрыг (хэрэгжүүлэх байгууллага) хянах үүрэг АТЗ-д оногдоно. Сонгогчид намд саналаа өгч, намууд цуглуулсан саналын хувиараа АТЗ-д суудал эзлэдэг.&lt;ref name=&quot;Harijanti2006&quot;&gt;{{cite journal |title=Indonesia: General elections test the amended Constitution and the new Constitutional Court |journal=International Journal of Constitutional Law |author=Susi Dwi Harijanti and Tim Lindsey |volume=4 |issue=1 |year=2006 |pages=138–150 |doi=10.1093/icon/moi055}}&lt;/ref&gt; 1998 оны шинэтгэлээс хойш АТЗ-ийн эрх үүрэг мэдэгдэхүйц нэмэгдсэн.&lt;ref&gt;Reforms include total control of [[Statute|statutes]] production without executive branch interventions; all members are now elected ([[Reserved political positions|reserved seats]] for military representatives have now been removed); and the introduction of fundamental rights exclusive to the DPR. (see Harijanti and Lindsey 2006)&lt;/ref&gt; ОНТЗ болохоор сүүлд орон нутгийн хөгжлийг зөв залахад чиглэн байгуулагджээ.&lt;ref&gt;Based on the 2001 constitution amendment, the DPD comprises four popularly elected [[non-partisan]] members from each of the thirty-three provinces for national political representation. {{cite book |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |url=http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |title=Third Amendment to the 1945 Constitution of The Republic of Indonesia |format=PDF |url-status=dead |authorlink=People's Consultative Assembly |accessdate=13 December 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061201025250/http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |archivedate=1 Арван хоёрдугаар сар 2006 |deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;

== Орон нутаг ==
{{Индонезийн газрын зураг}}
Индонез улсын газар нутаг олон түвшинд шатлан захирагддаг. Дээд гурван түвшнийг нь л анхаарахад хангалттай. 
* I зэрэгт [[муж]] (индонезээр ''provinsi'') гэх зүйлийн нэгж байна. Одоогийн байдлаар Индонез 33 мужтай.
* II зэрэг буюу мужийн доорх нутаг нэг бол [[хот]] (''kota'' - ''кота'') эсвэл тойрог (''kabupaten'' - ''капубатен'') байна.
* III зэргийн нэгжийг нь индонезээр ''kecamatan'' гэнэ. Монгол хэлтэнд энэ нэгж тийм ч сонин биш байх болохоор ''кечаматан''&lt;br&gt;гэж галиглахад буруудахгүй биз дээ. Эсвэл хошууны доорх нэгж юм чинь [[сум]] гэвэл зохино. 

===33 муж===
Онцгой эрхтэй таван мужийг &lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt;-оор тэмдэглэв.
{{Col-begin}}
{{Col-break}}
'''[[Суматра]] арлын 10 муж'''
* [[Аче]]&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt;&amp;nbsp; (''Aceh'')
* [[Умард Суматра]] (''Sumatera Utara'')
* [[Өрнөд Суматра]] (''Sumatera Barat'')
* [[Риау]] ''(Riau)''
* [[Риау арлуудын муж|Риау арлуудын]] (''Kepulauan Riau'')
* [[Жамби]] (''Jambi'')
* [[Өмнөд Суматра]] (''Sumatera Selatan'')
* [[Банка-Белитун]] (''Kepulauan Bangka Belitung'')
* [[Бенкулу]] (''Bengkulu'') 
* [[Лампунгг]] (''Lampung'')
'''[[Жава]] арлын 6 муж'''
* [[Жакарта]]&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; (''Jakarta'')
* [[Бантен]] (''Banten'')
* [[Өрнөд Жава]] (''Jawa Barat'')
* [[Төв Жава]] (''Jawa Tengah'')
* [[Иогякарта|Иогякарта]]&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; (''Yogyakarta'')
* [[Дорнод Жава]] (''Jawa Timur'')
'''[[Бага Зондын арлууд|Бага Зондын]] арлуудын 3 муж'''
* [[Бали]] (''Bali'')
* [[Өрнөд Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Barat'')
* [[Дорнод Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Timur'') 
{{Col-break}}

'''[[Калимантан]] арлын 4 муж'''
* [[Өрнөд Калимантан]] (''Kalimantan Barat'')
* [[Төв Калимантан]] (''Kalimantan Tengah'')
* [[Өмнөд Калимантан]] (''Kalimantan Selatan'')
* [[Дорнод Калимантан]] (''Kalimantan Timur'')
'''[[Сулавеси]] арлын 6 муж'''
* [[Умард Сулавеси]] (Sulawesi Utara)
* [[Горонтало]] (''Gorontalo'')
* [[Төв Сулавеси]] (''Sulawesi Tengah'')
* [[Өрнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Barat'')
* [[Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Selatan'')
* [[Дорнод-Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Tenggara'')
'''[[Малуку арлууд|Малуку]] арлуудын 2 муж''' 
* [[Малуку]] (''Maluku'')
* [[Умард Малуку]] (''Maluku Utara'')
'''[[Шинэ Гвиней]] арлын 2 муж'''
* [[Өрнөд Папуа]]&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; (''Papua Barat'')
* [[Папуа]]&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; (''Papua'')
{{Col-end}}

==Газар орон==
[[File:Indonesia 2002 CIA map.png|thumb|right|Индонезийн газрын зураг]]

[[Өмнөд өргөрөг|Ө.ө. 11°]] – [[хойд өргөрөг|х.ө. 6°]], [[зүүн уртраг|з.у. 95° – 141°]] хооронд Индонез орон бүхлээрээ багтдаг. Экваторын хоёр талд бүгд 17,508 аралтайгаас 6 мянга нь л хүнтэй.&lt;ref&gt;{{cite press release |publisher=[[International Monetary Fund]] |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2006/01/data/dbcoutm.cfm?SD=2005&amp;ED=2005&amp;R1=1&amp;R2=1&amp;CS=3&amp;SS=2&amp;OS=C&amp;DD=0&amp;OUT=1&amp;C=536&amp;S=PPPWGT-PPPPC&amp;RequestTimeout=120&amp;CMP=0&amp;x=45&amp;y=5 |title=World Economic Outlook Database |accessdate=5 October 2006 |date=April 2006 }}; {{cite web | first =Hendriawan | title =Indonesia Regions | publisher =Indonesia Business Directory | url =http://www.indonext.com/Regions/ | accessdate =24 April 2007 | archive-date =28 Арван хоёрдугаар сар 2005 | archive-url =https://web.archive.org/web/20051228011848/http://www.indonext.com/Regions/ | url-status =dead }}&lt;/ref&gt; Эднээс [[Жава]], [[Суматра]], [[Калимантан]] (Малайз, Бруней улстай хуваадаг), [[Шинэ Гвиней]] (Папуа-Шинэ Гвиней улстай хуваадаг), [[Сулавеси]] гэсэн таван томыг онцлох хэрэгтэй. Индонез улс Калимантан арал дээр Малайзтай, Шинэ Гвиней арал дээр Папуа-Шинэ Гвинейтэй, [[Тимор]] арал дээр [[Зүүн Тимор]]той хил залгадаг бол [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Филиппин]], [[Палау]], [[Австрали]]тай далай тэнгисийн усаараа хаяалдаг. Хамгийн олон хүнтэй хот нь нийслэл [[Жакарта]]. Залгуулаад бичвэл [[Сурабая]], [[Бандун]], [[Медан]], [[Семаран]] гээд томоохон хотууд байдаг.&lt;ref name=&quot;Witton2003&quot;&gt;{{cite book | last =Witton | first =Patrick | title =Indonesia | publisher =Lonely Planet | year =2003 | location =Melbourne | pages =139, 181, 251, 435 | isbn=1-74059-154-2 }}&lt;/ref&gt;

1,919,440 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай Индонезэд нэг км-т 134 хүн ноогддог. Харьцуулвал дэлхийн 16-р том газар нутагтай орон, 79-р нягт шигүү суурьшилт улс нь Индонез юмсанжээ.&lt;ref name=&quot;ciarank&quot;&gt;{{cite web |last=Central Intelligence Agency |title=Rank Order Area |work=The World Factbook |publisher=US [[CIA]], Washington, DC |date=17 October 2006 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |accessdate=3 November 2006 |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population density&amp;nbsp;– Persons per&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; 2006 |work=CIA world factbook |publisher=Photius Coutsoukis |year=2006 |url=http://www.photius.com/rankings/geography/population_density_2006_1.html |accessdate=4 October 2006}}&lt;/ref&gt; Тэр дотроо дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь болох Жавад нэг км-т 940 хүн ноогдоно.&lt;ref name=&quot;JOSHUA&quot;&gt;{{cite web | last = Calder | first = Joshua | title = Most Populous Islands | publisher = World Island Information | date = 3 May 2006 | url = http://www.worldislandinfo.com/POPULATV2.htm | accessdate =26 September 2006 }}&lt;/ref&gt; Хамгийн өргөгдсөн газар нь Папуа мужийн нутагт байгаа [[Пунчак Жая]] уулын оргил (д.т.д. 4884 м), хамгийн том нуур нь Суматра арлын 1,145 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; талбайт [[Тоба нуур]] юм. [[Махакам]], [[Барито]] гэх мэт Калимантан арлын гол мөрд хамгийн уртад тооцогдоно.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |title=Republic of Indonesia |work=Encarta |publisher=Microsoft |year=2006 |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |archiveurl=http://www.webcitation.org/5kwrIjXxw |archivedate=31 October 2009 |deadurl=yes }}&lt;/ref&gt;

[[File:Mahameru-volcano.jpeg|thumb|left|Индонезийн галт уулс]]
 
[[Номхон далайн хавтан|Номхон далайн]], [[Евразийн хавтан|Евразийн]], [[Австралийн хавтан|Австралийн]] гурван техтоник хавтны уулзвар зааг дээр Индонез байрладаг. Тиймээс ч 19-р зуунд сүйд хийж асан [[Кракатоа]], [[Тамбора]] хоёрыг оруулаад цөөндөө л гэхэд 150 гаруй [[галт уул]] үе үе идэвхждэг.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.volcano.si.edu/world/region.cfm?rnum=06&amp;rpage=list| title=Volcanoes of Indonesia| publisher=[[Smithsonian Institution]]| accessdate=25 March 2007| work=Global Volcanism Program}}&lt;/ref&gt; Саяхан л гэхэд 2004 оны цуут цунами 167,736 хүнийг нь урсгаж&lt;ref&gt;{{cite web | title =The Human Toll | work =UN Office of the Special Envoy for Tsunami Recovery | publisher =United Nations | url =http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archiveurl =https://web.archive.org/web/20070519133441/http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archivedate =19 Тавдугаар сар 2007 | accessdate =25 March 2007 | url-status =live }}&lt;/ref&gt;, 2006 оны Иогякартын газар хөдлөлт 5,782 хүнийг үхүүлсэн гайтай. Гэлээ ч галт уулын бялхдас газрыг үржил шимтэй болгодог учир Жава, Балид хүн хамгаас олноор суурьшжээ.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, R. E., Suraya A. A. |title=The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions Ltd |year=1996 |location=Hong Kong |pages=95–97}}&lt;/ref&gt;

Экваторын дагуу байршдаг тул [[борооны улирал|борооны]], [[хуурай улирал|хуурай]] хоёр улиралтай, [[халуун орны уур амьсгал]]тай. Эрэг хавийн нам газраар жилд 1,780–3,175 мм, уулархаг нутгаар 6,100 мм хүртэл хур буудаг. Суматрын өрнөд эрэг, өрнө Жава, Калимантан, Сулавеси, Папуагийн уулархаг нутгаар хур бороосог. Маш чийглэг, дунджаар 80%. Жилийн турш агаарын температур тогтмол, Жакарта орчмоор өдөрт дунджаар 26–30 °C халуун.&lt;ref&gt;{{cite web
|title =About Jakarta And Depok
|work =University of Indonesia
|publisher =University of Indonesia
|url =http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&amp;hal=c_about_jkt
|accessdate =24 April 2007
|archiveurl =https://web.archive.org/web/20060504191815/http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&amp;hal=c_about_jkt
|archivedate =4 Тавдугаар сар 2006
|url-status =live
}}&lt;/ref&gt;
{{clear}}

==Хүн ам==
:''Мөн үзэх: [[Индонезийн ард түмэн]]''
[[File:Ubud-Kids.jpg|thumb|Олон ястны улсын [[Бали ястан|Бали]] яст жаалууд]]
2010 оны байдлаар Индонез улсын хүн амын тоо 237.6 саяд хүрч,&lt;ref name=&quot;bps2010&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bps.go.id/65tahun/SP2010_agregat_data_perProvinsi.pdf |title=Central Bureau of Statistics: ''Census 2010'' |publisher=Badan Pusat Statistik |accessdate=17 January 2011}} {{id}}&lt;/ref&gt; жилд 1.9%-иар өсч байна.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://waspada.co.id/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=182106:fifty-years-needed-to-bring-population-growth-to-zero&amp;catid=30:english-news&amp;Itemid=101 |title=Fifty years needed to bring population growth to zero |publisher=Waspada.co.id |date=19 March 2011 |accessdate=10 April 2011}}&lt;/ref&gt; Хүн амын 58% нь дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь гэх&lt;ref name=&quot;JOSHUA&quot; /&gt; Жава аралд оршин суудаг.&lt;ref name=&quot;bps2010&quot;/&gt; [[Гэр бүл төлөвлөлт|Гэр бүл төлөвлөх]] хөтөлбөр 1960 оноос эхлэн хэрэгжсээр байгаа ч гэсэн 2020 онд 265 сая, 2050 онд 306 сая хүнтэй болох төлөв харагддаг.&lt;ref&gt;[http://esa.un.org/unpd/wpp/Excel-Data/DB04_Population_ByAgeSex_Annual/WPP2010_DB4_F1B_POPULATION_BY_AGE_BOTH_SEXES_ANNUAL_2011-2100.XLS World Population Prospects (2010). Annual Population 2011–2100]. (XLS table). United Nations&lt;/ref&gt;

Индонезэд [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгуугаар]] ярилцдаг [[Индонезийн ард түмэн|300 гаран яс үндэс]]ний хүмүүс аж төрөн суудаг.&lt;ref&gt;{{cite web |publisher=Expat Web Site Association |title=An Overview of Indonesia |work=Living in Indonesia, A Site for Expatriates |url=http://www.expat.or.id/info/overview.html |accessdate=5 October 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Merdekawaty |first=E. |title=&quot;Bahasa Indonesia&quot; and languages of Indonesia |work=UNIBZ&amp;nbsp;– Introduction to Linguistics |publisher=Free University of Bozen |date=6 July 2006 |url=http://www.languagestudies.unibz.it/Bahasa%20Indonesia_Merdekawaty.pdf |format=PDF|accessdate=17 July 2006}}&lt;/ref&gt; Тэгэхдээ ихэнх нь бүр дээр үед Тайвань, Зүүн Өмнөд Азиас нүүсэн байх гэж таахуйц [[Австронез]] язгуурын хэлтэй байдаг. Дорно Индонезээр үүнээс ялгагдах [[Меланез]] язгуурын ард түмэн бас байдаг.&lt;ref name=&quot;Witton2003&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Taylor (2003), pp. 5–7, {{cite book | last = Dawson| first = B.| coauthors = Gillow, J.| title = The Traditional Architecture of Indonesia | publisher = Thames and Hudson Ltd | year = 1994 | location = London | page = 7 | isbn = 0-500-34132-X }}&lt;/ref&gt; Нэр бүхий ард түмнээс [[Жава үндэстэн]] хүн амын 42% эзлэдэг.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kingsbury |first=Damien |title=Autonomy and Disintegration in Indonesia |publisher=Routledge |page=131 |isbn=0-415-29737-0 |year=2003}}&lt;/ref&gt; Жавагийн араас [[Сунда үндэстэн|Сунда]], [[Малай үндэстэн|Малай]], [[Мадура ястан|Мадура]] гэх мэт үндэстэн ч юм шиг, ястан ч юм шиг саяаас олон хүнт арваад ард түмэн байдаг. Мөн 8 сая [[Хятад үндэстэн|Хятад]], 5 сая [[Араб үндэстэн|Араб]] гэх мэтээр хаа хол хальж очсон үндэстэд ч байна. Шинээр нэгдэж томорсон улс, хэдэн зуун цөөн тоот ястны орон болохоор ч тэр үү иймэрхүү нутгийн ялгааг давж хараад &quot;Индонез&quot; [үндэстэн] гэж өөриймсөх сэтгэлгээ ард түмнийх нь дунд хэдийнээ дэлгэрчээ.&lt;ref name=&quot;RICKLEFS_256&quot;&gt;Ricklefs (1991), p. 256&lt;/ref&gt; Ийм эв найртай нийгэм бүрдсэн ч гэсэн зарим газар соёл, шашин, ястнаараа мөргөлдөх явдал гарч л байдаг.&lt;ref&gt;Domestic migration (including the official [[Transmigrasi]] program) are a cause of violence including the massacre of hundreds of Madurese by a local [[Dayak people|Dayak]] community in West Kalimantan, and conflicts in Maluku, [[Sulawesi Tengah|Central Sulawesi]], and parts of Papua and West Papua {{Cite journal |author=T.N. Pudjiastuti |year=2002 |title=Migration &amp; Conflict in Indonesia |url=http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |url-status=dead |format=PDF |publisher=International Union for the Scientific Study of Population (IUSSP), Paris |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209225410/http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2012 |accessdate=17 September 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kalimantan The Conflict |work=Program on Humanitarian Policy and Conflict Research |url=http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091212135147/http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archivedate=12 Арван хоёрдугаар сар 2009 |accessdate=7 January 2007 |publisher=Conflict Prevention Initiative, Harvard University |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite conference |author=J.W. Ajawaila; M.J. Papilaya; Tonny D. Pariela; F. Nahusona; G. Leasa; T. Soumokil; James Lalaun and W. R. Sihasale |title=Proposal Pemecahan Masalah Kerusuhan di Ambon |publisher=Fica-Net |year=1999 |location=Ambon, Indonesia |url=http://www.fica.org/h/ambon/idRusuh1.html |accessdate=29 September 2006 |booktitle=Report on Church and Human Rights Persecution in Indonesia }} {{Webarchiv|url=http://www.fica.org/h/ambon/idRusuh1.html |archive-is=20120527011433 |text=Proposal Pemecahan Masalah Kerusuhan di Ambon |archiv-bot=2026-05-03 00:50:28 InternetArchiveBot }}; Kyoto University: Sulawesi Kaken Team &amp; Center for Southeast Asian Studies {{PDFlink|[http://sulawesi.cseas.kyoto-u.ac.jp/lib/pdf/MRidwanAlimuddin.pdf Bugis Sailors]|124&amp;nbsp;KB}}&lt;/ref&gt; Эндхийн Хятадууд сэргэлэн гарууд байж баялгийг нэлээд хуримтлуулсан, олон пүүс компанийг эзэмшдэгт&lt;ref&gt;Schwarz (1994), pp. 53, 80–81&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Friend (2003), pp. 85–87, 164–165, 233–237&lt;/ref&gt; зөвхөн Индонезэд л байдаг ард түмэн сэжиглэн дургүйцэж зодолдож нүдэлцээд авсан нь цөөнгүй.&lt;ref&gt;{{cite web |author=M. F. Swasono |title=Indigenous Cultures in the Development of Indonesia |work=Integration of endogenous cultural dimension into development |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts, New Delhi |year=1997 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |accessdate=17 September 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first=S. Long |date=9 April 1998 |title=The Overseas Chinese |url=http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111008055514/http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |archive-date=8 Аравдугаар сар 2011 |accessdate=10 April 2011 |publisher=Prospect Magazine}} The [[May 1998 riots of Indonesia#Jakarta (12–14 May)|riots in Jakarta in 1998]]—much of which were aimed at the Chinese—were, in part, expressions of this resentment. {{cite web |author=M. Ocorandi |date=28 May 1998 |title=An Analysis of the Implication of Suharto's resignation for Chinese Indonesians |url=http://www.hartford-hwp.com/archives/54b/083.html |accessdate=26 September 2006 |publisher=Worldwide HuaRen Peace Mission}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=F.H. Winarta |title=Bhinneka Tunggal Ika Belum Menjadi Kenyataan Menjelang HUT Kemerdekaan RI Ke-59 |publisher=Komisi Hukum Nasional Republik Indonesia (National Law Commission, Republic of Indonesia), Jakarta |month=August | year=2004 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |language=Indonesian}}&lt;/ref&gt; 

[[Жохорын султант улс]]ын үеэс Индонезийн арлуудын ард түмний хоорондоо ойлголцох хэл болсоор ирсэн [[Малай хэл]]ний [[чухал аялгуу|чухал нэгэн аялгуу]] байдаг. Энэ аялгуунд суурилсан Малай хэлийг [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Бруней]], Индонез дөрвөн улсад [[албан ёсны хэл]] болгожээ. Тэгэхдээ нэр нь өөр. Индонезэд үүнийг [[Индонез хэл]] (''Bahasa Indonesia'') гэж заадаг. Ер нь Индонезийнхэн бүгд л энэ хэлээр ярилцдаг, Индонезэд энэ хэл ажил хэрэг, улс төр, хэвлэл мэдээлэл, боловсрол гээд бүх салбарт өөр ямар ч хэлнээс илүү сонсдоно. Гэхдээ л нөгөө ястан үндэстнээрээ ард түмний хэл ялгаатай. Хүмүүс [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгууныхаа]] нэгийг өөрийн [[төрөлх хэл]] гэж боддог. Үүнээс мэдээж [[Жава хэл]]ийг хамгийн олуулаа тээж яваа.&lt;ref name=&quot;CIA&quot;/&gt; Папуад харьцангуй цөөн буюу 2.7 сая хүн байдаг мөртлөө бүр [зарим нь Папуа төрлийн, зарим нь Австронез төрлийн] 242 янзаар хэлж ярьцгаадаг.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IDP |title=Ethnologue report for Indonesia (Papua) |publisher=Ethnologue.com |accessdate=28 April 2010}}&lt;/ref&gt;


Индонезийн үндсэн хуулинд шашин шүтэх нь хүний дур зоргынх&lt;ref&gt;{{cite web |title=The 1945 Constitution of the Republic of Indonesia |work=US-ASEAN |url=http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |accessdate=2 October 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060109203358/http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |archivedate=9 Нэгдүгээр сар 2006 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; гэсэн мөртлөө өөр баримтаар [[Ислам]], [[Протестант]], [[Католик]], [[Хиндү]], [[Буддын шашин]], [[Күнзийн суртал]] зургааг албан ёсны гэж онцлон батласан байх юм.&lt;ref name=&quot;Yang&quot;&gt;{{cite journal |last=Yang |first=Heriyanto |title=The History and Legal Position of Confucianism in Post Independence Indonesia |journal=Religion |volume=10 |issue=1 |page=8 |month=August | year=2005 |url=http://archiv.ub.uni-marburg.de/mjr/pdf/2005/yang2005.pdf |format=PDF|accessdate=2 October 2006}}&lt;/ref&gt; 2000 оны тооллогийг үндэслэхэд Индонезийн ард түмний 86.1% нь Ислам шашны Сунни дэгтэй. Ингэхэд Индонез улс Исламын улс биш боловч хамгийн олон Ислам шүтлэгтэн (хотон хүн)-тэй улс юм байна гэж ойлгогдоно.&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |title=Indonesia |publisher=CIA |accessdate=10 April 2011 |archive-date=10 Арван хоёрдугаар сар 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081210041527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Хиндү шашинтны олонх нь [[Бали ястан|бали]], Буддын шашинтны олонх нь [[Хятад үндэстэн|хятад]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=Indonesia&amp;nbsp;– Buddhism |publisher=U.S. Library of Congress |url= http://countrystudies.us/indonesia/40.htm |accessdate=15 October 2006}}&lt;/ref&gt; Хэдий цөөн шүтэн бишрэгчтэй ч Хиндү, Будда хоёр шашин Индонезийн соёлд их л нэвчжээ. Ислам нь худалдаачдын чармайлтаар 13-р зуунд умар Суматрад нэвтрээд 16-р зуун гэхэд Индонез орны зонхилох шашин болсон.&lt;ref name=&quot;csi&quot;&gt;{{cite web |title=Indonesia&amp;nbsp;– Islam |publisher=U.S. Library of Congress|url=http://countrystudies.us/indonesia/37.htm |accessdate=15 October 2006}}&lt;/ref&gt; Харин Католик шашныг Португалийн авралын зар тараагчид, колончлогчид эхлүүлсэн&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pp. 25, 26, 28&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title =1500 to 1670: Great Kings and Trade Empires | publisher = Sejarah Indonesia | url =http://www.gimonca.com/sejarah/sejarah02.shtml | accessdate =25 April 2007 }}&lt;/ref&gt; бол Протестант нь Нидерландын эзэмшилд байх үед Калвинч, Лютеранч номлогчдын тарьсан үр юмсанжээ.&lt;ref&gt;Ricklefs (1991), pp. 28, 62&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Vickers (2005), p. 22&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | last = Goh | first = Robbie B.H. | title = Christianity in Southeast Asia | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | page = 80 | isbn = 981-230-297-2 | year = 2005 }}&lt;/ref&gt;

== Зургийн цомог ==
&lt;center&gt;&lt;gallery caption=&quot;Индонез&quot; widths=&quot;180px&quot; heights=&quot;120px&quot; perrow=&quot;5/'&quot;&gt;
File:Museum Nasional Indonesia.jpg|National Museum of Indonesia in [[Central Jakarta]]
File:Jakarta Skyline Part 2.jpg|[[Wisma 46]], Indonesia's tallest office building, located in the middle of Jakarta skyscraper.
File:Central Jakarta.JPG|Jalan Thamrin, the main avenue in Central Jakarta
File:Gambir Station Platform.jpg|A train at [[Gambir]] station in [[Central Jakarta]]
File:BungKarno-indonoob.JPG|The [[Bung Karno Stadium]] is capable of hosting 100,000 spectators
File:Indonesia 2002 CIA map.png|Map of Indonesia
File:Indonesia provinces english.png|Provinces of Indonesia
File:Jalan malioboro - Jogjakarta.JPG|Malioboro, the most famous street in Yogyakarta city
Image:transjogja.jpg|Trans Jogja Bus. A bus rapid transit system in Yogyakarta city
File:SOTO FOOD.jpg|A selection of [[Indonesian cuisine|Indonesian food]], including ''Soto Ayam'' (chicken soup), ''sate kerang'' ([[satay|shellfish kebabs]]), ''telor pindang'' (preserved eggs), ''perkedel'' (fritter), and ''es teh manis'' (sweet iced tea)
File:Indonesian Army infantryman participating in the GPOI.jpg|An Indonesian Army infantryman participating in the U.N.'s Global Peacekeeping Operation Initiative
Image:Panser side left.JPG|Pindad Panser &quot;Anoa&quot; shown during Indo Defense and Aerospace Expo 2008
|Indonesian Naval vessels
Image:AURI B-25.jpg|B-25 Mitchell bombers of the AURI in the 1950s
Image:Jmnei.jpg|A [[Javanese people|Javanese]] engineer closes one of the gun bay doors on a Dutch [[Brewster Buffalo|Buffalo]], January 1942. 
|[[Mazda6]] used by the Jakarta Metro Highway Patrol (''Ditlantas Polda Metro Jaya'') as a patrol car
|[[Mitsubishi Lancer]] used by Vital Object Protection of Indonesian National Police
File:ID_diesel_loco_CC_201-05_060327_4217_kta.jpg|GE U20C in [[Indonesia]], #CC201-05
File:Diesel locomotive CC 203 22 at Gambir Station.jpg|GE U20C &quot;Full-Width Cabin&quot; in Indonesia, #CC203-22
[...]
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

==Зүүлтийн тайлбар==
{{лавлах холбоос|3}}

== Цахим холбоос ==
* {{commons|Indonesia|Индонез}}

{{Ази}}
{{Хөтлөгч мөр Австрали ба далайн орнууд}}
{{OIC}}

[[Ангилал:Индонез| ]]
[[Ангилал:Азийн орон]]
[[Ангилал:Арлын орон]]
[[Ангилал:Австрали ба Далайн орон]]
[[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]]
[[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]</text>
      <sha1>aeegj3srje6d2jmqrn8mfgfquapvbg1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Израил</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8276</id>
    <revision>
      <id>855359</id>
      <parentid>854964</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T01:54:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>855359</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="87051" sha1="ay8w78gjcry2fz1hqfp1zty7kf5y30n" xml:space="preserve">{{short description|Баруун Азийн улс}}
{{Энэ гарчиг}}
{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Израил Улс
| native_name            = {{nobold|{{Script/Hebrew|מְדִינַת יִשְׂרָאֵל}} ([[Еврей хэл|Еврей]])&lt;br /&gt;{{Script/Arabic|دَوْلَة إِسْرَائِيل}} ([[Араб хэл|Араб]])}}
| common_name            = Израил
| image_flag             = Flag of Israel.svg
| flag_type              = [[Израилын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]]
| image_coat             = Emblem of Israel.svg
| coa_size               = 80
| symbol_type            = [[Израилын төрийн сүлд|Сүлд]]
| national_anthem        = {{lang|he|{{Script/Hebrew|הַתִּקְוָה}}}} (''[[Израилын төрийн дуулал|Хатиква]]''; &quot;Итгэл найдвар&quot;){{parabr}}{{center|[[File:Hatikvah instrumental.ogg]]}}
| image_map              = {{Switcher|[[File:Israel (orthographic projection) with occupied territories.svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Israel - Location Map (2012) - ISR - UNOCHA.svg|frameless]]|Израилын газрын зураг ([[Ногоон шугам (Израил)|Ногоон шугам]])}}
| map_caption            = Олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн хил доторх Израилыг хар ногооноор; [[Израилын эзэлсэн газар нутаг|Израилын эзэлсэн газар нутгийг]] цайвар ногооноор харуулав
| capital                = [[Иерусалим]]&lt;br /&gt;([[Иерусалимын статус|хэсэгчилсэн]]){{refn|group=fn|НҮБ-ын бусад гишүүн орнуудын хүлээн зөвшөөрөл: Орос ([[Баруун Иерусалим]]),&lt;ref&gt;{{cite web |title=Foreign Ministry statement regarding Palestinian-Israeli settlement |url=http://www.mid.ru/en/foreign_policy/news/-/asset_publisher/cKNonkJE02Bw/content/id/2717182 |website=www.mid.ru |date=6 April 2017}}&lt;/ref&gt; [[Чех]] ([[Баруун Иерусалим]]),&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.jpost.com/Breaking-News/Czech-Republic-announces-it-recognizes-West-Jerusalem-as-Israels-capital-517241|title=Czech Republic announces it recognizes West Jerusalem as Israel's capital|work=The Jerusalem Post|date=6 December 2017|access-date=6 December 2017|quote=&quot;The Czech Republic currently, before the peace between Israel and Palestine is signed, recognizes Jerusalem to be in fact the capital of Israel in the borders of the demarcation line from 1967.&quot; The Ministry also said that it would only consider relocating its embassy based on &quot;results of negotiations.&quot;}}&lt;/ref&gt; [[Хондурас]],&lt;ref&gt;{{cite news |title=Honduras recognizes Jerusalem as Israel's capital |url=https://www.timesofisrael.com/honduras-recognizes-jerusalem-as-israels-capital/ |work=The Times of Israel |date=29 August 2019}}&lt;/ref&gt; [[Гватемал]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.infobae.com/america/mundo/2017/12/24/guatemala-se-suma-a-eeuu-y-tambien-trasladara-su-embajada-en-israel-a-jerusalen/|title=Guatemala se suma a EEUU y también trasladará su embajada en Israel a Jerusalén|trans-title=Guatemala joins US, will also move embassy to Jerusalem|website=Infobae|date=24 December 2017|language=es}} Guatemala's embassy was located in Jerusalem until the 1980s, when it was moved to Tel Aviv.&lt;/ref&gt; [[Науру]],&lt;ref&gt;{{cite news |title=Nauru recognizes J'lem as capital of Israel |url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/268084 |work=Israel National News |date=29 August 2019 |language=en}}&lt;/ref&gt; болон АНУ.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/12/06/world/middleeast/trump-jerusalem-israel-capital.html|title=Trump Recognizes Jerusalem as Israel's Capital and Orders U.S. Embassy to Move|work=[[The New York Times]]|date=6 December 2017|access-date=6 December 2017}}&lt;/ref&gt;}}{{refn|group=fn|Эзлэгдсэн газар нутаг гэж хүлээн зөвшөөрөгдсөн [[Зүүн Иерусалим]]ыг оруулбал Иерусалим нь Израилын хамгийн том хот юм.&lt;ref&gt;{{citation|title=The Legal Status of East Jerusalem|publisher=[[Norwegian Refugee Council]]|date=December 2013|url=https://www.nrc.no/globalassets/pdf/reports/the-legal-status-of-east-jerusalem.pdf|pages=8, 29}}&lt;/ref&gt;}}
| coordinates            = {{coord|31|47|N|35|13|E|region:IL-JM_type:city(880000)}}
| largest_city           = capital
| languages_type         = Албан ёсны хэл
| languages              = [[Еврей хэл]]
| languages2_type        = Зөвшөөрөгдсөн хэл
| languages2             = [[Стандарт араб хэл|Араб хэл]]{{refn|group=fn|Араб хэл өмнө нь Израилын төрийн албан ёсны хэл байсан.&lt;ref name=lang1&gt;{{cite web |title=Arabic in Israel: an official language and a cultural bridge |url=http://mfa.gov.il/MFA/IsraelExperience/Culture/Pages/Arabic-in-Israel--an-official-language-and-a-cultural-bridge-18-December-2016.aspx |website=Israel Ministry of Foreign Affairs |date=18 December 2016|access-date=8 August 2018}}&lt;/ref&gt; 2018 онд [[Үндсэн хууль: Израил нь Еврей ард түмний үндэсний улс|ангиллыг]] нь &quot;улсад онцгой статустай&quot; болгон өөрчилснөөр төрийн байгууллагуудад ашиглахаар хуульчилсан.&lt;ref name=lang2&gt;{{cite news |title=Israel Passes 'National Home' Law, Drawing Ire of Arabs |url=https://www.nytimes.com/2018/07/18/world/middleeast/israel-passes-national-home-law.html |work=The New York Times |date=19 July 2018 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=lang3&gt;{{cite news |last1=Lubell |first1=Maayan |title=Israel adopts divisive Jewish nation-state law |url=https://www.reuters.com/article/us-israel-politics-law/israel-adopts-divisive-jewish-nation-state-law-idUSKBN1K901V |work=Reuters |date=19 July 2018}}&lt;/ref&gt;}}
| ethnic_groups          = {{unbulleted list|73.6% [[Израилын Еврейчүүд|Еврейчүүд]]|21.1% [[Израилын араб иргэд|Арабчууд]]|5.3% [[Израилын хүн ам|бусад]]}}
| ethnic_groups_year     = 2022
| ethnic_groups_ref      = &lt;ref name=&quot;population_stat2022&quot;/&gt;
| demonym                = [[Израилчууд‎]]
| government_type        = [[Нэгдмэл парламентын бүгд найрамдах улс]]
| leader_title1          = [[Израилын ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]
| leader_name1           = [[Исаак Херцог]]
| leader_title2          = [[Израилын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]]
| leader_name2           = [[Биньямин Нетаньяху]]
| leader_title3          = [[Кнессетийн даргын жагсаалт|Кнессетийн дарга]]
| leader_name3           = [[Амир Охана]]
| leader_title4          = [[Израилийн Дээд шүүх|Ерөнхий шүүгч]]
| leader_name4           = [[Эстер Хают]]
| legislature            = [[Кнессет]]
| sovereignty_type       = Тусгаар тогтнол {{nobold|([[Палестин дахь Британийн Мандатын төгсгөл|Британийн Палестинаас]])}}
| established_event1     = [[Израилын тусгаар тогтнолын тунхаглал|Тунхаглав]]
| established_date1      = 5 сарын 14, 1948 он
| established_event2     = [[Израиль болон Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ-д элсэв]]
| established_date2      = 5 сарын 11, 1949 он
| established_event3     = [[Израилын үндсэн хуулиуд|Үндсэн хуулиуд]]
| established_date3      = 1958–2018
| area_km2               = 20,770–22,072
| area_sq_mi             = 8,019–8,522
| area_rank              = 149
| area_footnote          = {{ref label|area|a}}
| percent_water          = 2.71 (2015)&lt;ref&gt;{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=11 October 2020|publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD) |url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate    = {{data Israel|poptoday|formatnum}}&lt;ref name=&quot;cbs_main&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cbs.gov.il/en/mediarelease/Pages/2022/Population-of-Israel-on-the-Eve-of-2023.aspx |title=Home page |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |access-date=29 December 2022}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = {{CURRENTYEAR}}
| population_estimate_rank = 91
| population_census      = 7,412,200&lt;ref&gt;{{cite report |date=2008 |title=Population Census 2008 |url=http://www.cbs.gov.il/www/mifkad/mifkad_2008/profiles/rep_e_000000.pdf |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |access-date=27 December 2016}}&lt;/ref&gt;
| population_census_year = 2008
| population_density_km2 = {{pop density|{{data Israel|poptoday}}|22072|km2|prec=0|disp=num}}
| population_density_rank = 29
| GDP_PPP                = {{increase}} $534 тэрбум&lt;ref name=&quot;IMFWEOIL&quot;&gt;{{cite web |date=April 2023 |title=World Economic Outlook Database |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=436,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2022&amp;ey=2024&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 |access-date=July 8, 2023 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} $54,997&lt;ref name=&quot;IMFWEOIL&quot;/&gt;
| GDP_PPP_rank           = 48
| GDP_PPP_year           = 2023
| GDP_PPP_per_capita_rank = 29
| GDP_nominal            = {{increase}} $539 тэрбум&lt;ref name=&quot;IMFWEOIL&quot;/&gt;
| GDP_nominal_rank       = 29
| GDP_nominal_year       = 2023
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $55,536&lt;ref name=&quot;IMFWEOIL&quot;/&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 13
| Gini                   = 34.8
| Gini_ref               = &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://data.oecd.org/chart/60V4 |title=Income inequality |website=data.oecd.org |publisher=OECD |access-date=29 June 2020 |archive-date=30 Зургадугаар сар 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200630002540/https://data.oecd.org/chart/60V4 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| Gini_year              = 2018
| HDI_year               = 2021&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI                    = 0.919
| HDI_change             = increase&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_rank               = 22
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;UNHDR&quot;&gt;{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=September 8, 2022|access-date=September 8, 2022}}&lt;/ref&gt;
| currency               = [[Израилын шинэ шекель|Шинэ шекель]] ({{lang|he|₪}})
| currency_code          = ILS
| time_zone              = [[Израилын Стандарт Цаг|ИСЦ]]
| utc_offset             = +2:00
| time_zone_DST          = [[Израилын Зуны Цаг|ИЗЦ]]
| utc_offset_DST         = +3:00
| date_format            = {{unbulleted list|{{lang|he|יי-חח-שששש}} ([[Дэлхийн жил|AM]])|өө-сс-жжжж ([[Манай эрин|МЭ]])}}
| drives_on              = right
| cctld                  = [[.il]]
| iso3166code            = IL
| calling_code           = +972
| footnote_a             = {{note|area}} 20,770&amp;nbsp;км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; талбай нь [[Ногоон шугам (Израил)|ногоон шугам]] доторх Израил юм. 22,072&amp;nbsp;км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; нь эзлэгдсэн [[Голаны өндөрлөг]] (1,200&amp;nbsp;км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;) болон [[Зүүн Иерусалим]] (64&amp;nbsp;км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;) багтана
}}

'''Израил''' ([[Еврей хэл|еврей.]] ‏יִשְׂרָאֵל‏‎, [[Араб хэл|араб.]] إِسْرَائِيل‎), албан ёсоор '''Израил Улс''' ([[Еврей хэл|еврей.]] ‏מְדִינַת יִשְׂרָאֵל‏‎ ''Медина́т Исраэ́ль'', [[Араб хэл|араб.]] دَوْلَة إِسْرَائِيل‎ ''Даула́т Исра’и́ль''),— [[Газар дундын тэнгис]]ийн зүүн эрэг дээр орших баруун [[Ази]]йн орон. Хойд талаараа [[Ливан]], зүүн хойд талаараа [[Сири]], зүүн талаараа [[Йордан]], баруун өмнөд талаараа [[Египет]] орнуудтай хиллэдэг бөгөөд өөрийн харьцангуй жижиг нутаг нь газар зүйн хувьд өөр өөр өвөрмөц онцлогтой. [[Баруун эрэг]] болон [[Газын зурвас]] ч мөн зэргэлдээ оршино. Израилын хүн амын ихэнх хувь нь [[Еврей үндэстэн]] бөгөөд дэлхийн цорын ганц еврей орон юм. Еврейчүүдээс гадна [[араб]]ын [[Ислам|Мусульманчууд]], [[Христийн шашин]]тнууд, Друзе, Самари зэрэг үндэстэн, шашинтнууд оршдог.

Өнөөгийн Израил улс нь 3000 гаруй жилийн турш [[Иудаизм|Иудаизмын]] хамгийн чухал ухагдахуунуудын нэг &quot;Израилын нутаг&quot; (Eretz Yisrael)-аас үндэстэй юм. [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн нэгдүгээр дайны]] дараа [[Үндэстнүүдийн Лиг]] нь &quot;Еврей үндэстэнд өөрсдийн гэсэн орон&quot; бүтээх зорилгоор Британийн Палестин дахь мандатыг баталжээ. 1947 онд [[НҮБ]] нь Палестины мандатыг еврей, араб хоёр улсад хуваахыг баталсан байна. [[Арабын Барилдлага]] нь энэ төлөвлөгөөг эсэргүүцсэн боловч 1948 оны 5-р сарын 14-нд Еврейн түр засгийн газар Израилыг тусгаар тогтносныг мэдэгджээ. Дараа нь болсон [[Араб-Израилын дайн|Араб-Израилын дайнд]] Израил ялалт байгуулснаар энэ улсын хил хязгаарыг [[НҮБ]]-ын хуваах төлөвлөгөөнд зааснаас ч илүүгээр сунган тэлжээ. Энэ явдлаас хойш зэргэлдээ орших олон араб оронтой мөргөлдөж, үр дүнд нь олон том дайн болсон бөгөөд энэ нь өнөө хүртэл үргэлжилсээр байна. Израил улс анх байгуулагдсанаас хойш, ялангуяа зэргэлдээ орших араб орнуудаас түүний хил хязгаар болон бүр оршин тогтнох эрх нь хүртэл зөрчилтэй тулгарч байна. Харин Израил нь [[Египет]], [[Йордан]] зэрэг орнуудтай энх тайвны гэрээ байгуулж, [[Палестин]]чуудтай бүр мөсөн зохицолдох хэлэлцээр явуулсаар байна.

Израил нь төлөөллийн [[ардчилал]]тай бөгөөд [[парламент]]ын системтэй, сонгох эрх нь хүн бүрт оногдоно. Засгийн газрын тэргүүн нь ерөнхий сайд бөгөөд Израилын хууль тогтоох байгууллага нь [[Кнессет]]. [[ҮНБ]]-ээр тооцвол Израилын эдийн засаг нь дэлхийд 44-т орно. [[Хүний хөгжил]], [[хэвлэл мэдээллийн эрх чөлөө]], эдийн засгийн өрсөлдөөнөөрөө Ойрх Дорнодын орнуудад дээгүүр жагсдаг. Улсын нийслэл ба засгийн газрын байрлах газар нь [[Иерусалим]] бол эдийн засгийн төв нь [[Тел-Авив]] юм.

== Этимологи ==
[[Их Британи|Их Британийн]] захирах эрх (мандат)-ын үед энэ газрыг бүхэлд нь Палестин ([[Еврей хэл|еврей:]] פלשתינה) гэж нэрлэдэг байв. 1948 онд тусгаар тогтнолоо зарлсаны дараа улс нь албан ёсоор Израил улс ([[Еврей хэл|еврей:]] מְדִינַת יִשְׂרָאֵל‎, ''Medīnat Yisrā'el'' [mediˈnat jisʁaˈʔel]; [[Араб хэл|араб:]] دَوْلَة إِسْرَائِيل‎, ''Dawlat Isrāʼīl'', [dawlat ʔisraːˈʔiːl]) хэмээх нэрийг авсан. Дараа нь бусад хүмүүс Эрэц Исраэль, Эвэр, Сион, Жудеа гэх мэт түүхэн болон шашны нэршилүүд санал болгосон боловч түтгэлзүүлж, [[Давид Бен-Гурион|Давид Бен-Гурионы]] &quot;Израиль&quot; гэсэн нэр нь 6-3-ын харьцаатай дэмжигдсэн. Тусгаар тогтнолын эхний долоо хоногт засгийн газар нь Израилийн иргэндйг илэрхийлэхийн тулд &quot;Израильчууд&quot; гэсэн нэр томъёог сонгож, анх [[Израил улсын гадаад харилцааны яам|Гадаад харилцааны]] сайд Моше Шарет албан ёсоор хэрэглэсэн.

== Түүх ==
{{main|Израилын түүх}}

=== Балар эртний түүх ===
1,5 сая жилийн өмнө орчин цагийн Израилын газар нутаг дээр хүний амьдарч байсан мөрийг Галилей тэнгисийн хажууд байдаг Убейдиад олсон. Палеолитын бусад дурсгалт газрууд нь Табун, Кесем, Манотын агуй юм. Африкаас гадна олдсон  орчин үеийн хүмүүсийн хамгийн эртний олдворуудыг 120,000 жилийн тэртээ одоогийн Израилийн хойд хэсэгт орших Схул, Кафзехаас олсон юм. МЭӨ 10-р мянганы орчимд Натуфийн соёл уг нутагт оршин тогтнож байжээ.

=== Эртний үе ===
Энэ газар нутгийн эртний үеийн түүх нь тодорхоогүй байна. Орчин үеийн археологийн судалгаа нь Торагийн Жошуагийн номонд гардаг еврейчүүдийн өвөг дээдэс нь Египетээс гарж Ханааныг эзэлсэн түүхийг үгүйсгэж, үүнийг еврейчуудийн үндэсний домог гэсэн. Хүрлийн зэвсгийн сүүлчийн үед (НТӨ 1550–1200) Ханааны ихэнх хэсэг нь Египетийн хаант улсад хүндэтгэл үзүүлж, хараат улс болов. Израильчуудын өвөг дээдсийг семит хэлтэй энэ нутгийн уугуул хүмүүс байсан гэж үздэг. 
[[Файл:City_of_David_-_King_David's_Palace_IMG_5815.JPG|thumb|[[Иерусалим|Иерусалимд]] оршдог том чулуун байгууламж]]
[[Самуел]]ын дараа тэд өөрсдийн гэсэн хаантай болсон бөгөөд түүнийг Саул гэдэг байв. Тэрээр Израилчуудын удирдагч байлаа. Түүний дараа [[Давид хаан]] ширээнд суусан бөгөөд [[Израилын хаант улс|Израилын хаант улсыг]] МЭӨ 1000 оны үед байгуулан, нийслэлийг [[Иерусалим]] хэмээн зарлан тунхаглажээ. Түүний хүү [[Соломон]] хаан ширээнд суусан бөгөөд Иерусалим хот дахь анхны Ариун Сүмийг Бурханы алдарт зориулан барьсан байна. [[Соломон]] МЭӨ 928 онд насан өөд болсон бөгөөд түүнийг нас эцэслэсний дараа Хаант улс 2 хэсэг хуваагдан салж Хойд Хаант улсыг Израил хэмээж нийслэлийг Самари гэж зарласан бол, Өмнөд Хаант улсыг Иуда хэмээж нийслэл нь Иерусалим хэвээр үлдсэн юм.

[[Ассири]]чууд МЭӨ 722 онд Израилыг эзлэн авж, ард иргэдийг нь цөллөгт явуулсан бол МЭӨ 586 онд [[Вавилони|Вавилонийн Эзэнт Гүрэн]] Иудаг эзлэн авж Вавилон руу цөлсөн. Гэвч Вавилон [[Перс|Персүүдэд]] эзлэгдсэний дараа Иудачуудыг нутагт нь буцааж хагас хараат байдалтай захирч байв. Үүний дараа Грек болон [[Ромын эзэнт гүрэн]] энэхүү дэглэмийг уламжлан захирч байлаа. 

МЭ 70 оны үед Ромын цэргүүд Иерусалим уруу дайран давшсаар Иерусалим хот болон Ариун сүмийг сүйтгэн шатаагаад явсан юм. Үүний дараа МЭ 132 Ромын цэргүүд дахин ирж еврейчүүдийг хайр найргүй хядсан бөгөөд энэ бүхний дараа маш цөөхөн тооны еврейчүүд үлдсэн юм. Бага тооны еврейчүүд Израилын нутагт амьдарч, бусад нь өөр улс орон луу дүрвэн амьдарч байв. Энэ дүрвэлт, дайжилтийг еврейчүүд '''Диаспора''' гэж нэрлэж байв.

Олон еврейчүүд дахин [[Галил]] (Израилын нэгэн аймаг) уруу нүүсэн. МЭ 2-4 зууны үед еврей багш нар еврей номууд болох Мишна, Талмуд зэрэг чухал номуудыг дахин бичсэн. 

Одоогийн Израилын нутагт олон улс дайн дажин үймээн самууныг тарьж явсаар МЭ 635 онд Византын Эзэнт Гүрэн, дараа нь арабчууд эзлэн авч 1516 он хүртэл байсан бөгөөд үүний дараа Османы Эзэнт Гүрэн 20-р зууныг хүртэл ноёрхож байлаа.

Израил улс газар нутаг, хүн ам багатай хэдий ч олон томоохон дайнд ялалт байгуулсаар ирсэн хүчирхэг улс юм. Еврей үндэстэн Нобелийн шагналтнаараа тэргүүлдэг ба Дэлхийн эдийн засгийг тэд атгаж байна.

=== 1917-1948 оны түүх ===
1947 онд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-ын шийдвэрээр Палестиныг Араб, Еврей хоёр улс болгосон. Үүнийг нь арабчууд маш ихээр эсэргүүцэв. 1948 онд Израил улс тусгаар тогтнолоо зарласнаас ердөө хэдхэн хоногийн дараа арабын 5 улсын цэрэг Израил руу довтлон [[Палестины дайн|Израил-Арабын дайн]] эхэлжээ.

== Хүн ам ==
{{Main|Израилын хүн ам|Израилчууд}}
[[Файл:Israelpop.svg|thumb|Израилын хүн амын пирамид]]
[[2021 он|2021 оны]] байдлаар Израилын хүн ам 9,344,900 орчим байсан бөгөөд үүнээс 74,2% нь [[еврей]] гэж бүртгэгдсэн байв.&lt;ref name=&quot;population_stat2019&quot;&gt;{{cite report|url=https://www.cbs.gov.il/he/mediarelease/DocLib/2019/134/11_19_134b.pdf|title=Israel's Independence Day 2019|date=6 May 2019|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|access-date=7 May 2019}}&lt;/ref&gt; [[Арабчууд]] хүн амын 20.9%-ийг эзэлж байсан бол араб биш [[Христ итгэл|христийн]] шашинтнууд болон иргэний бүртгэлд шашин шүтлэггүй гэж бүртгэгдсэн хүмүүс 4.8%-ийг эзэлж байна. Сүүлийн арван жилийн хугацаанд [[Румын]], [[Тайланд]], [[Хятад]], [[Африк]], [[Өмнөд Америк|Өмнөд Америкийн]] олон тооны цагаач ажилчид Израилд суурьшсан. Тэдний олонх нь тус улсад хууль бусаар амьдардаг&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.irinnews.org/Report/85270/ISRAEL-Crackdown-on-illegal-migrants-and-visa-violators|title=ISRAEL: Crackdown on illegal migrants and visa violators|newspaper=IRIN|date=14 July 2009}}&lt;/ref&gt; тул бодит тоо баримт тодорхойгүй байгаа боловч 166,000-203,000 гэсэн тооцоо байдаг.&lt;ref name=&quot;Adriana Kemp&quot;&gt;Adriana Kemp, &quot;Labour migration and racialisation: labour market mechanisms and labour migration control policies in Israel&quot;, ''Social Identities'' 10:2, 267–292, 2004&lt;/ref&gt; [[2012 он|2012 оны]] 6 сар гэхэд ойролцоогоор 60,000 Африк цагаачид Израилд нэвтэрсэн.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2012/06/11/us-israel-africans-idUSBRE85A0VI20120611|title=Israel rounds up African migrants for deportation|newspaper=Reuters|date=11 June 2012}}&lt;/ref&gt; Израилчуудын 92 орчим хувь нь хот суурин газарт амьдардаг.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mfa.gov.il/MFA/AboutIsrael/Land/Pages/THE%20LAND-%20Urban%20Life.aspx|publisher=Israel Ministry of Foreign Affairs|title=The Land: Urban Life|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130607003443/http://www.mfa.gov.il/mfa/aboutisrael/land/pages/the%20land-%20urban%20life.aspx|archive-date=7 June 2013}}&lt;/ref&gt; [[Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа ба Хөгжлийн Байгууллага|ЭЗХАХБ-аас]] [[2016 он|2016 онд]] нийтэлсэн мэдээллээр израилчуудын дундаж наслалтыг 82.5 жил гэж тооцоолж, дэлхийд 6-т жагссан.
[[Файл:Aliyah_1948-2015.png|thumb|1948–2015 оны хооронд Израил руу цагаачилсан хүмүүсийн тоо.]]
Израил нь [[Еврей|еврей хүмүүсийн]] эх орон болж байгуулагдсан бөгөөд ихэвчлэн еврейн улс гэж нэрлэгддэг. Тус улсын [[Буцах тухай хууль (Израил)|Буцах тухай хууль]] нь бүх еврей болон еврей гаралтай хүмүүст [[Израилын иргэншлийн тухай хууль|Израилын иргэншилтэй]] байх эрхийг олгодог.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.knesset.gov.il/laws/special/eng/return.htm|publisher=Knesset|title=The Law of Return|access-date=14 August 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20051127033448/http://www.irac.org/article_e.asp?artid=199|archive-date=27 November 2005}}&lt;/ref&gt; Израил улсаас еврейчүүд гол төлөв [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Канад]] руу цагаачилдаг ([[Еврей хэл|еврей.]] ירידה‎) бөгөөд энэ үзэгдлийг  хүн ам зүйчид нөлөө багатай гэж тодорхойлдог&lt;ref&gt;{{cite book|last=DellaPergola|first=Sergio|author-link=Sergio DellaPergola|contribution=Still Moving: Recent Jewish Migration in Comparative Perspective|editor=Daniel J. Elazar|editor2=Morton Weinfeld|title=The Global Context of Migration to Israel|orig-year=2000|year=2000|publisher=Transaction Publishers|location=New Brunswick, NJ|isbn=978-1-56000-428-8|pages=13–60}}&lt;/ref&gt; боловч Израилын засгийн газрын яамд үүнийг Израилын ирээдүйн томоохон аюул заналхийлэл гэж үздэг.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Gould|first1=Eric D.|last2=Moav|first2=Omer|year=2007|title=Israel's Brain Drain|journal=Israel Economic Review|volume=5|issue=1|pages=1–22|ssrn=2180400}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Rettig Gur|first=Haviv|title=Officials to US to bring Israelis home|newspaper=The Jerusalem Post|date=6 April 2008|url=http://www.jpost.com/Israel/Article.aspx?id=97254|access-date=20 March 2012}}&lt;/ref&gt;

Хүн амын дөрөвний гурав нь еврейн олон янзын угсаатны бүлгүүдээс гаралтай. Израилын еврейчүүдийн 75 орчим хувь нь Израилд төрсөн, 16 хувь нь [[Европ]], [[Америк|Америк тивээс]], 7 хувь нь [[Ази]], [[Африк|Африкаас]] ирсэн цагаачид юм.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_09&amp;CYear=2017|title=Jews, by Continent of Origin, Continent of Birth &amp; Period of Immigration|date=6 September 2017|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|access-date=19 September 2017}}&lt;/ref&gt; [[Европ]], хуучин [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсаас]] ирсэн еврейчүүд, тэдний Израилд төрсөн үр удам нь [[еврей]] гаралтай израилчуудын 50 орчим хувийг эзэлдэг. Арабын болон Исламын орнуудаас гарсан буюу дүрвэсэн еврейчүүд&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://muse.jhu.edu/journals/jss/summary/v015/15.1.goldberg.html|title=From Sephardi to Mizrahi and Back Again: Changing Meanings of &quot;Sephardi&quot; in Its Social Environments|journal=Jewish Social Studies|volume=15|issue=1|pages=165–188|year=2008|last1=Goldberg|first1=Harvey E.|doi=10.18647/2793/JJS-2008}}&lt;/ref&gt; нь үлдсэн хэсгийн ихэнхийг бүрдүүлдэг.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2009/apr/03/israel-arab-jewish-mizrahi|title=The myth of the Mizrahim|work=The Guardian|date=3 April 2009|location=London}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.jewcy.com/post/missing_mizrahim|title=Missing Mizrahim|date=31 August 2009}}&lt;/ref&gt;

[[Ногоон Шугам (Израил)|Ногоон шугамаас]] цааш Израилын нийт суурьшигчдын тоо 600,000 гаруй (Израилын еврей хүн амын ≈10%) байдаг.&lt;ref&gt;{{cite magazine|last=Gorenberg|first=Gershom|date=26 June 2017|title=Settlements: The Real Story|url=http://prospect.org/article/settlements-real-story|magazine=The American Prospect|access-date=25 August 2017}}&lt;/ref&gt; [[2016 он|2016 онд]] [[Баруун эрэг|Баруун эрэгт]] 399,300 израил хүн амьдарч байсан бөгөөд үүнд Израил улс байгуулагдахаас өмнө эсвэл [[Зургаан өдрийн дайн|Зургаан өдрийн дайны]] дараа [[Хеврон]], [[Гуш-Эцион]] зэрэг хотуудад шилжин суурьшигчид багтана. [[Баруун эрэг|Баруун эргийн]] суурингуудаас гадна [[Зүүн Иерусалим|Зүүн Иерусалимд]] 200,000 гаруй еврей, [[Голаны өндөрлөг|Голаны өндөрлөгт]] 22,000 еврей амьдардаг байв.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dailysabah.com/op-ed/2019/05/07/the-golan-heights-factor-and-the-future-of-destabilized-syria|title=The Golan Heights factor and the future of destabilized Syria|last=Beat|first=Maria|date=7 May 2019|website=Daily Sabah|access-date=9 May 2019}}&lt;/ref&gt; [[Газын зурвас]] дахь [[Гуш-Катиф]] нэртэй сууринд ойролцоогоор 7800 израил хүн амьдарч байсан ч, засгийн газраас гаргасан төлөвлөгөөний дагуу [[2005 он|2005 онд]] нүүлгэн шилжүүлжээ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fmep.org/settlement_info/settlement-info-and-tables/stats-data/settlements-in-the-gaza-strip-1|title=Settlements in the Gaza Strip|access-date=12 December 2007|website=Settlement Information|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130826025402/http://www.fmep.org/settlement_info/settlement-info-and-tables/stats-data/settlements-in-the-gaza-strip-1|archive-date=26 August 2013}}&lt;/ref&gt;

=== Хот суурин газрууд ===
{{main|Израилын хотын жагсаалт}}{{wide image|Tel Aviv Panorama.jpg|1000px|Тел-Авивын дэлгэмэл зураг}}Израил улс үндсэн 4 хотын бүстэй: [[Гуш-Дан]] (Тел-Авив хотын бүс; 3,854,000 хүн ам), Иерусалим хотын бүс (1,253,900 хүн ам), [[Хайфа хотын бүс]] (924,400 хүн ам), [[Беэр-Шева хотын бүс]] (377,100 хүн ам).&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_25&amp;CYear=2017|title=Localities, Population and Density per Sq. Km., by Metropolitan Area and Selected Localities|date=6 September 2017|publisher=Израилийн Статистикийн Төв Товчоо|access-date=19 September 2017}}&lt;/ref&gt;

Хүн ам, нутаг дэвсгэрийн хувьд Израилын хамгийн том хот нь [[Иерусалим]] бөгөөд 936,425 оршин суугчтай, 125 хавтгай дөрвөлжин км газар нутагтай. Израилын засгийн газрын [[Иерусалим|Иерусалимын]] талаарх статистик мэдээлэлд Израилын эзэлсэн [[Палестин|Палестины]] газар нутаг гэж хүлээн зөвшөөрөгдсөн Зүүн Иерусалимын хүн ам, газар нутгийг багтаадаг. 460,613, 285,316 хүн амтай [[Тел-Авив]], [[Хайфа]] хотууд нь Израилд [[Иерусалим|Иерусалимын]] дараа хэмжээгээрээ 2, 3-т ордог хотууд.

Израил нь 100,000-аас дээш хүн амтай 16 хоттой. Нийтдээ Израил нь &quot;хотын захиргаа&quot; (эсвэл &quot;хот&quot;) статустай болсон 77 сууринтай&lt;ref&gt;[http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_22&amp;CYear=2018 2.22 Localities and Population, by Municipal Status and District], 2018&lt;/ref&gt; бөгөөд 4 нь [[Баруун эрэг|Баруун эрэгт]] байрладаг.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.science.co.il/municipal/Cities.php|title=List of Cities in Israel}}&lt;/ref&gt; Өөр хоёр сууринд хотын статус олгохоор төлөвлөсөн: [[Негевийн цөл|Негевд]] баригдахаар төлөвлөгдсөн [[Касиф]] хот ба [[2015 он|2015 оноос]] хойш өргөжиж эхэлсэн [[Хариш]] хот.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.timesofisrael.com/as-harish-rises-some-wonder-if-it-can-break-suburban-mold/|title=New town Harish harbors hopes of being more than another Pleasantville|work=The Times of Israel|access-date=2 July 2018|date=25 August 2015}}&lt;/ref&gt;

{{Израилын хамгийн том хотууд}}

== Засгийн газар ба улс төр ==
{{multiple image |total_width=260 |caption_align=center
 | image1   = Isaac Herzog.jpg
 | caption1 = [[Израилын ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]&lt;br /&gt;[[Ицхак Херцог]]

 | image2   = Yair Lapid (D1237-011).jpg
 | caption2 = [[Израил Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]]&lt;br /&gt;[[Яир Лапид]]
}}
[[Файл:PikiWiki_Israel_7260_Knesset-Room.jpg|thumb|[[Кнессет|Кнессетийн]] ордон, Израилын засгийн газар хуралддаг байр]]
Израил нь [[Парламентын засаглалын систем|парламентын засаглалтай]] [[Бүгд Найрамдах Улс|бүгд найрамдах улс]], бүх нийтийн сонгуультай [[Ардчилал|ардчилсан улс]] юм. Парламентын олонхын дэмжлэг авсан парламентын гишүүн [[Израил Улсын Ерөнхий Сайд|ерөнхий сайд]] болдог, тэр нь ихэвчлэн хамгийн олон суудалтай намын дарга байдаг. Ерөнхий сайд нь засгийн газрын тэргүүн юм.&lt;ref&gt;In 1996, direct elections for the prime minister were inaugurated, but the system was declared unsatisfactory and the old one reinstated. See {{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/2683259.stm|work=BBC News|title=Israel's election process explained|access-date=31 March 2010|date=23 January 2003}}&lt;/ref&gt; 

Израилыг [[Кнессет]] гэдэг 120 гишүүнтэй парламент удирддаг. Кнессетийн гишүүнчлэл нь [[Улс төрийн нам|улс төрийн намуудын]] пропорциональ төлөөлөл дээр суурилдаг,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.knesset.gov.il/description/eng/eng_mimshal_beh.htm|publisher=The Knesset|access-date=8 August 2007|title=The Electoral System in Israel}}&lt;/ref&gt; 3.25%-ийн сонгуулийн босготой ба бодит байдал дээр эвслийн засгийн газрууд байгуулагддаг. [[Баруун эрэг]] дэх Израилын оршин суугчид санал өгөх эрхтэй&lt;ref&gt;[https://www.foxnews.com/world/jewish-settlers-can-vote-in-israeli-elections-though-west-bank-is-officially-not-israel Jewish settlers can vote in Israeli elections, though West Bank is officially not Israel], Fox News, February 2015: &quot;When Israelis go to the polls next month, tens of thousands of Jewish settlers in the West Bank will also be casting votes, even though they do not live on what is sovereign Israeli territory. This exception in a country that doesn't allow absentee voting for citizens living abroad is a telling reflection of Israel's somewhat ambiguous and highly contentious claim to the territory, which has been under military occupation for almost a half century.&quot;&lt;/ref&gt; бөгөөд [[2015 оны Израилын парламентын сонгууль|2015 оны сонгуулийн]] дараа 120 гишүүний 10 (8%) нь Баруун эрэгт суурьшигчид байсан.&lt;ref&gt;[https://en.idi.org.il/articles/5199 The Social Composition of the 20th Knesset], Israeli Democracy Institute, 30 March 2015&lt;/ref&gt; Парламентын [[Израилын сонгууль|сонгуулийг]] дөрвөн жилд нэг удаа товлодог боловч тогтворгүй эвсэл эсвэл Кнессетийн итгэлгүй байдал зэрэг нь засгийн газрыг эрт тараах боломжийг үүсгэдэг. 
[[Файл:Israel's_political_system.svg|thumb|309x309px|Израилын улс төрийн тогтолцоо]]
[[Израилын үндсэн хуулиуд]] нь батлагдаагүй үндсэн хуулийн үүргийг гүйцэтгэдэг. [[2003 он|2003 оноос]] Кнессет эдгээр хуулиуд дээр үндэслэн албан ёсны Үндсэн хуулийг боловсруулж эхэлсэн.&lt;ref&gt;{{Harvard citation no brackets|Mazie|2006|p=34}}&lt;/ref&gt; 

Израилын ерөнхийлөгч нь төрийн тэргүүн боловч ёслолын чанартай байдаг.&lt;ref name=&quot;cia2&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2077.html|work=The World Factbook|title=Field Listing&amp;nbsp;— Executive Branch|access-date=20 July 2007|date=19 June 2007|archive-date=22 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080422215126/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2077.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 

Израил нь албан ёсны шашин шүтлэггүй&lt;ref&gt;{{cite book|title=Secularism on the Edge: Rethinking Church-State Relations in the United States, France, and Israel|chapter=Israel's Self-Restrained Secularism from the 1947 Status Quo Letter to the Present|chapter-url={{Google books|gThvBAAAQBAJ|page=PA167|keywords=|text=|plainurl=yes}}|pages=167–169|isbn=978-1-137-38115-6|year=2014|location=New York|publisher=Palgrave Macmillan|editor3-first=Aurora|last=Charbit|editor3-last=Nou|editor2-first=Sarah|editor2-last=Fainberg|editor1-first=Jacques|editor1-last=Berlinerblau|first=Denis|quote=The compromise, therefore, was to choose constructive ambiguity: as surprising as it may seem, there is no law that declares Judaism the official religion of Israel. However, there is no other law that declares Israel's neutrality toward all confessions. Judaism is not recognized as the official religion of the state, and even though the Jewish, Muslim and Christian clergy receive their salaries from the state, this fact does not make Israel a neutral state. This apparent pluralism cannot dissimulate the fact that Israel displays a clear and undoubtedly hierarchical pluralism in religious matters.&amp;nbsp;... It is important to note that from a multicultural point of view, this self-restrained secularism allows Muslim law to be practiced in Israel for personal matters of the Muslim community. As surprising as it seems, if not paradoxical for a state in war, Israel is the only Western democratic country in which Sharia enjoys such an official status.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Sage Handbook of the Sociology of Religion|last=Sharot|first=Stephen|editor1-last=Beckford|editor1-first=James A.|editor2-last=Demerath|editor2-first=Jay|chapter=Judaism in Israel: Public Religion, Neo-Traditionalism, Messianism, and Ethno-Religious Conflict|publisher=Sage Publications|location=London and Thousand Oaks, CA|year=2007|isbn=978-1-4129-1195-5|pages=671–672|chapter-url={{Google books|vA8edg7bv0kC|page=PA671|keywords=|text=|plainurl=yes}}|quote=It is true that Jewish Israelis, and secular Israelis in particular, conceive of religion as shaped by a state-sponsored religious establishment. There is no formal state religion in Israel, but the state gives its official recognition and financial support to particular religious communities, Jewish, Islamic and Christian, whose religious authorities and courts are empowered to deal with matters of personal status and family law, such as marriage, divorce, and alimony, that are binding on all members of the communities.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Women in Zones of Conflict: Power and Resistance in Israel|last=Jacoby|first=Tami Amanda|publisher=McGill-Queen's University Press|location=Montreal, Quebec and Kingston, Ontario|year=2005|isbn=978-0-7735-2993-9|pages=53–54|url={{Google books|pr1LJNrlmuIC|page=PA53|keywords=|text=|plainurl=yes}}|quote=Although there is no official religion in Israel, there is also no clear separation between religion and state. In Israeli public life, tensions frequently arise among different streams of Judaism: Ultra-Orthodox, National-Religious, ''Mesorati'' (Conservative), Reconstructionist Progressive (Reform), and varying combinations of traditionalism and non-observance. Despite this variety in religious observances in society, Orthodox Judaism prevails institutionally over the other streams. This boundary is an historical consequence of the unique evolution of the relationship between Israel nationalism and state building.&amp;nbsp;... Since the founding period, in order to defuse religious tensions, the State of Israel has adopted what is known as the 'status quo,' an unwritten agreement stipulating that no further changes would be made in the status of religion, and that conflict between the observant and non-observant sectors would be handled circumstantially. The 'status quo' has since pertained to the legal status of both religious and secular Jews in Israel. This situation was designed to appease the religious sector, and has been upheld indefinitely through the disproportionate power of religious political parties in all subsequent coalition governments.&amp;nbsp;... On one hand, the Declaration of Independence adopted in 1948 explicitly guarantees freedom of religion. On the other, it simultaneously prevents the separation of religion and state in Israel.}}&lt;/ref&gt; боловч Израил улсыг &quot;еврей ба ардчилсан&quot; гэж тодорхойлсон нь [[иудаизм]] шашинтай хүчтэй холбоо үүсгэснээс гадна төрийн хууль ба шашны хууль хоорондын зөрчилдөөнийг бий болгодог. Улс төрийн намуудын харилцан үйлчлэл нь төр ба шашны Их Британийн бүрэн эрхийн үед байсан тэнцвэрийг үүсгэдэг.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Englard|first=Izhak|date=Winter 1987|title=Law and Religion in Israel|journal=The American Journal of Comparative Law|volume=35|issue=1|pages=185–208|doi=10.2307/840166|jstor=840166|quote=The great political and ideological importance of religion in the state of Israel manifests itself in the manifold legal provisions concerned with religions phenomenon.&amp;nbsp;... It is not a system of separation between state and religion as practiced in the U.S.A and several other countries of the world. In Israel a number of religious bodies exercise official functions; the religious law is applied in limited areas}}&lt;/ref&gt; 

[[2018 он|2018 оны]] [[7 сарын 19|7 сарын 19-ний]] өдөр [[Кнессет|Израилын парламент]] Израил улсыг &quot;Еврейчүүдийн Үндэстэн Улс&quot;, [[Еврей хэл|еврей хэлийг]] албан ёсны хэл гэж тодорхойлсон Үндсэн хуулийг батласан. Хуульд [[араб хэл]]д &quot;онцгой статус&quot; олгосон. Уг хуулиар [[Еврей|еврейчүүдэд]] үндэсний хувь заяагаа тодорхойлох онцгой эрхийг олгож, тус улсад еврейчүүдийн суурьшлыг хөгжүүлэх ажлыг &quot;үндэсний ашиг сонирхол&quot; гэж үзэж, засгийн газарт &quot;энэхүү ашиг сонирхлыг хөхиүлэн дэмжих, урагшлуулах, хэрэгжүүлэх арга хэмжээ авах&quot; боломжийг олгосон.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Jewish nation state: Israel approves controversial bill|publisher=BBC|date=19 July 2018|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-44881554|access-date=20 July 2018}}&lt;/ref&gt; 

=== Засаг захиргааны хуваарь ===
{{Main|Израилын тойргууд}}
{{Израил улсын засаг захиргааны хуваарь}}
Израил улс нь ''мехозот'' ([[Еврей хэл|еврей.]] מחוזות) гэж нэрлэгддэг засаг захиргааны үндсэн зургаан тойрогт хуваагддаг - [[Израилын төв тойрог|Төв]], [[Хайфа тойрог|Хайфа]], [[Иерусалим тойрог|Иерусалим]], [[Израилын умард тойрог|Хойд]], [[Израилын өмнөд тойрог|Өмнөд]], [[Тел-Авив тойрог|Тел-Авив]] тойрог, мөн [[Баруун эрэг|Баруун эрэгт]] оршдог [[Иудей ба Самари тойрог|Иудей ба Самарийн]] бүс нутаг. Бүх [[Иудей ба Самари тойрог|Иудей ба Самарийн бүс нутаг]] болон [[Иерусалим тойрог|Иерусалим]], [[Израилын умард тойрог|Хойд]] тойргийн зарим хэсгийг Израилын нэг хэсэг гэж олон улсад хүлээн зөвшөөрдөггүй. тойргууд нь ''нафот'' ([[Еврей хэл|еврей.]] נפות) гэж нэрлэдэг арван таван дэд тойргуудад хуваадаг бөгөөд дэд-тойргууд нь тавин байгалийн бүсэд хуваагддаг.&lt;ref&gt;{{cite web|publisher=Central Bureau of Statistics|title=Introduction to the Tables: Geophysical Characteristics|url=http://www.cbs.gov.il/shnaton53/download/st_eng01.doc|format=doc|access-date=4 September 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20110221195435/http://www.cbs.gov.il/shnaton53/download/st_eng01.doc|archive-date=21 February 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Тойрог
! rowspan=&quot;2&quot; |Нийслэл
! rowspan=&quot;2&quot; |Томоохон хот
! colspan=&quot;3&quot; |Хүн ам&lt;ref name=&quot;districts_pop&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_17&amp;CYear=2017|title=Localities and Population, by Population Group, District, Sub-District and Natural Region|date=6 September 2017|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|access-date=19 September 2017}}&lt;/ref&gt;
|-
!Еврейчүүд
!Арабчууд
!Нийт
|-
![[Иерусалим тойрог|Иерусалим]]
| colspan=&quot;2&quot; |[[Иерусалим]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |67%
| style=&quot;text-align:right&quot; |32%
| style=&quot;text-align:right&quot; |{{sort|1083300|1,083,300}}
|-
![[Израилын умард тойрог|Хойд]]
|[[Ноф-ха-Галиль]]
|[[Назарет]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |43%
| style=&quot;text-align:right&quot; |54%
| style=&quot;text-align:right&quot; |{{sort|1401300|1,401,300}}
|-
![[Хайфа тойрог|Хайфа]]
| colspan=&quot;2&quot; |[[Хайфа]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |68%
| style=&quot;text-align:right&quot; |26%
| style=&quot;text-align:right&quot; |{{sort|0996300|996,300}}
|-
![[Израилын төв тойрог|Төв]]
|[[Рамла]]
|[[Ришон-ле-Цион]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |88%
| style=&quot;text-align:right&quot; |8%
| style=&quot;text-align:right&quot; |{{sort|2115800|2,115,800}}
|-
![[Тел-Авив тойрог|Тел-Авив]]
| colspan=&quot;2&quot; |[[Тел-Авив]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |93%
| style=&quot;text-align:right&quot; |2%
| style=&quot;text-align:right&quot; |{{sort|1388400|1,388,400}}
|-
![[Израилын өмнөд тойрог|Өмнөд]]
|[[Беэр-Шева]]
|[[Ашдод]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |73%
| style=&quot;text-align:right&quot; |20%
| style=&quot;text-align:right&quot; |{{sort|1244200|1,244,200}}
|-
![[Иудей ба Самари тойрог|Иудей ба Самари]]
|[[Ариэль]]
|[[Модиин-Иллит]]
| style=&quot;text-align:right&quot; |98%
| style=&quot;text-align:right&quot; |0%
| style=&quot;text-align:right&quot; |{{sort|0399300|399,300}}
|}

=== Тусгай төрлийн суурин газар ===

* [[Нийтийн суурин]] 
* [[Еврей суурин]]
* [[Кибуц]] 
* [[Мошав]] 
* [[Мошава]] 

=== Гадаад харилцаа ===
{{Main|Израилын гадаад харилцаа|Израилыг хүлээн зөвшөөрсөн улсын жагсаалт}}
[[Файл:Foreign_relations_of_Israel_Map_July_2011.PNG|thumb|{{legend|#0000ff|Дипломат харилцаа}}{{legend|#80ffff|Дипломат харилцаагаа зогсоосон}}{{legend|#00ff00|Хуучин дипломат харилцаа}}{{legend|#ff00ff|Дипломат харилцаагүй, гэхдээ хуучин худалдааны харилцаатай байсан}}{{legend|#ff8040|Дипломат харилцаагүй}}]]
Израил улс [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн улсууд|НҮБ-ын 164 гишүүн орон]], мөн [[Ариун Сэнтий]], [[Косово]], [[Күүкийн арлууд]], [[Ниуэ]] улстай дипломат харилцаа тогтоосон. Дэлхийн өнцөг булан бүрт 107 [[Дипломат төлөөлөгч|дипломат төлөөлөгчийн газартай]];&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mfa.gov.il/MFA/AboutTheMinistry/Pages/Israel-s%20Diplomatic%20Missions%20Abroad.aspx|title=Israel's Diplomatic Missions Abroad: Status of relations|publisher=Israel Ministry of Foreign Affairs|access-date=25 April 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160420071334/http://mfa.gov.il/MFA/AboutTheMinistry/Pages/Israel-s%20Diplomatic%20Missions%20Abroad.aspx|archive-date=20 April 2016}}&lt;/ref&gt; Дипломат харилцаа холбоогүй ихэнх улсын дунд Исламын шашинт орнууд багтдаг.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.jpost.com/Opinion/Op-Ed-Contributors/Why-doesnt-the-Muslim-world-recognize-Israel#article=0QUFFOUZBN0YxODM3RDE5NDM4OUEyRkE5MjY1OEJCRDI=|title=Why Doesn't the Muslim World Recognize Israel?|author=Mohammed Mostafa Kamal|newspaper=[[The Jerusalem Post]]|date=21 July 2012|access-date=30 November 2015}}&lt;/ref&gt; [[Арабын Барилдлага|Арабын барилдлагын]] цөөн хэдэн улс л Израилтай харилцаагаа хэвийн болгосон. [[Египет]], [[Йордан|Йордан улс]] тус тус [[Египет-Израилын энхийн гэрээ|1979]], [[Израил-Египетийн энхийн гэрээ|1994 онд]] энхийн гэрээ байгуулсан. 2020 оны сүүлээр Израил [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Арабын Нэгдсэн Эмират]], [[Бахрейн]] зэрэг Арабын дөрвөн улстай ([[Авраамын гэрээ]] гэж нэрлэдэг),&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Liebermann|first=Oren|date=September 16, 2020|title=Two Gulf nations recognized Israel at the White House. Here's what's in it for all sides|work=[[CNN]]|url=https://edition.cnn.com/2020/09/15/politics/israel-uae-bahrain-white-house-analysis-intl/index.html}}&lt;/ref&gt; 10-р сард [[Израил-Суданы энхийн гэрээ|Судан]],&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Hansler|first=Jennifer|date=October 23, 2020|title=Trump announces that Israel and Sudan have agreed to normalize relations|url=https://www.cnn.com/2020/10/23/politics/trump-sudan-israel/index.html|access-date=2020-12-15|website=CNN}}&lt;/ref&gt; 12-р сард [[Израил-Мароккогийн энхийн гэрээ|Мароккотой]] харилцаагаа хэвийн болгосон.&lt;ref&gt;{{Cite news|date=December 11, 2020|title=Morocco latest country to normalise ties with Israel in US-brokered deal|work=[[BBC]]|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-55266089|access-date=December 15, 2020}}&lt;/ref&gt; Израил, Египетийн хооронд энхийн гэрээ байгуулагдсан ч египетчүүд Израилыг дайснаа гэж тооцдог.&lt;ref&gt;&quot;Massive Israel protests hit universities&quot; (Egyptian Mail, 16 March 2010) &quot;According to most Egyptians, almost 31 years after a peace treaty was signed between Egypt and Israel, having normal ties between the two countries is still a potent accusation and Israel is largely considered to be an enemy country&quot;&lt;/ref&gt; Иран Израилтай дипломат харилцаатай байсан&lt;ref&gt;{{Harvard citation no brackets|Abadi|2004|pp=37–39, 47}}&lt;/ref&gt; боловч Исламын хувьсгалын дараа Израилыг хүлээн зөвшөөрснөөсөө татгалзжээ.&lt;ref&gt;{{Harvard citation no brackets|Abadi|2004|pp=47–49}}&lt;/ref&gt; Израилын иргэд Дотоод хэргийн яамны зөвшөөрөлгүйгээр [[Сири]], [[Ливан]], [[Ирак]], [[Саудын Араб]], [[Йемен|Йеменд]] ([[Араб-Израилын дайн|1948 онд Араб-Израилын дайнд]] оролцсон орнууд) очих боломжгүй.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mfa.gov.il/MFAHeb/MFAArchive/2004/horaot+din+israeli0304.htm|publisher=Israeli Ministry of Foreign Affairs|script-title=he:הוראות הדין הישראלי|year=2004|language=he|access-date=9 August 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701072212/http://www.mfa.gov.il/MFAHeb/MFAArchive/2004/horaot%2Bdin%2Bisraeli0304.htm|archive-date=1 July 2007}}&lt;/ref&gt; [[Газын дайн (2008-09)|2008-09 оны Газын дайны]] үр дүнд [[Мавритани]], [[Катар]], [[Боливи]], [[Венесуэл|Венесуэл улс]] Израилтай улс төр, эдийн засгийн харилцаагаа зогсоосон&lt;ref name=&quot;al-jaz-eng&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2009/01/2009116151135307776.html|newspaper=Al Jazeera English|title=Qatar, Mauritania cut Israel ties|access-date=20 March 2012|date=17 January 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.radiomundial.com.ve/yvke/noticia.php?17621|publisher=YVKE Mundial Radio|title=Bolivia rompe relaciones diplomáticas con Israel y anuncia demanda por genocidio en Gaza|access-date=14 April 2010|date=14 January 2009|first=Abi|last=Abn|language=es|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110105210936/http://www.radiomundial.com.ve/yvke/noticia.php?17621|archive-date=5 January 2011}}&lt;/ref&gt; ч Боливи [[2019 он|2019 онд]] харилцаагаа сэргээжээ.&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Flores|first1=Paola|title=Bolivia to renew Israel ties after rupture under Morales|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/bolivia-renew-israel-ties-rupture-morales-67374746|access-date=15 December 2020|agency=[[ABC News]]|date=29 November 2019}}&lt;/ref&gt; [[Хятад-Израилын харилцаа|Хятад]] улс Израил болон Арабын ертөнцтэй сайн харилцаатай байдаг.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://thediplomat.com/2018/07/israel-china-relations-innovation-infrastructure-investment/|title=Israel-China Relations: Innovation, Infrastructure, Investment|last=Kuo|first=Mercy A.|date=17 July 2018|website=The Diplomat}}&lt;/ref&gt;

[[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] нь Израил улсыг хүлээн зөвшөөрсөн анхны хоёр улс бөгөөд ойролцоогоор нэгэн зэрэг хүлээн зөвшөөрснөө зарласан.&lt;ref&gt;{{Cite journal|jstor=2193961|title=The Recognition of Israel|journal=The American Journal of International Law|volume=42|issue=3|pages=620–627|last1=Brown|first1=Philip Marshall|doi=10.2307/2193961|year=1948}}&lt;/ref&gt; [[Зургаан өдрийн дайн|Зургаан өдрийн дайны]] дараа 1967 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] Израилтай дипломат харилцаагаа тасалж, [[1991 он|1991 оны]] 10 сард харилцаагаа сэргээсэн.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Yaakov|first=Saar|title=There Were Times (Hayu Zemanim)|page=30|language=he|publisher=Israel Hayom|date=18 October 2017}}&lt;/ref&gt; АНУ Израилыг &quot;нийтлэг ардчиллын үнэт зүйлс, шашны уялдаа холбоо, аюулгүй байдлын ашиг сонирхол&quot; дээр үндэслэн &quot;Ойрх Дорнод дахь хамгийн найдвартай түнш&quot; гэж үздэг.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/3581.htm|title=U.S. Relations With Israel Bureau of Near Eastern Affairs Fact Sheet March 10, 2014|website=U.S. Department of State|access-date=30 October 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ADA470003&amp;Location=U2&amp;doc=GetTRDoc.pdf|title=Israel: Background and Relations with the United States Updated|publisher=Defense Technical Information Center|access-date=19 October 2009|archive-date=5 Хоёрдугаар сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110205011800/http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ADA470003&amp;Location=U2&amp;doc=GetTRDoc.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 1967 оноос хойш АНУ нь Гадаадын тусламжийн тухай хуулийн дагуу Израилд 68 тэрбум долларын цэргийн тусламж, 32 тэрбум долларын буцалтгүй тусламж үзүүлсэн&lt;ref name=&quot;PNADR900&quot;&gt;{{cite web|url=http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNADT555.pdf|title=U.S. Overseas Loans and Grants|access-date=2021-05-01|archive-date=2024-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20241208131018/https://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNADT555.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ба Израил нь 2003 он хүртэл АНУ-аас хамгийн их тусламж авсан улс юм.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.census.gov/compendia/statab/2012/tables/12s1297.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20111020131918/http://www.census.gov/compendia/statab/2012/tables/12s1297.pdf|url-status=dead|archive-date=20 October 2011|title=U.S. Government Foreign Grants and Credits by Type and Country: 2000 to 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.census.gov/compendia/statab/cats/foreign_commerce_aid/foreign_aid.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20071225192852/http://www.census.gov/compendia/statab/cats/foreign_commerce_aid/foreign_aid.html|url-status=dead|archive-date=25 December 2007|title=Foreign Aid}}&lt;/ref&gt; 2007 он гэхэд [[Герман-Израилын харилцаа|Герман]] Израил улс болон [[Холокост|Холокостоос]] амьд үлдсэн хувь хүмүүст 25 тэрбум [[Евро|еврогийн]] нөхөн төлбөр төлсөн.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://fas.org/sgp/crs/row/RL33808.pdf|title=Congressional Research Service: Germany's Relations with Israel: Background and Implications for German Middle East Policy, Jan 19, 2007. (p. CRS-2)|access-date=29 September 2010|archive-date=6 Хоёрдугаар сар 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070206131300/https://fas.org/sgp/crs/row/RL33808.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[Европын Холбоо|ЕХ]] болон түүний хөрш орнуудыг ойртуулах зорилготой Европын Холбооны Хөршийн Бодлогод Израил багтсан.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://euobserver.com/foreign/127874|title=EU to Revise Relations with Turbulent Neighbourhood|author=Eric Maurice|publisher=[[EUobserver]]|date=5 March 2015|access-date=1 December 2015}}&lt;/ref&gt;
[[Файл:President_Donald_Trump_and_Prime_Minister_Benjamin_Netanyahu_Joint_Press_Conference,_February_15,_2017_(01).jpg|left|thumb|АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Доналд Трамп]], Израилын Ерөнхий сайд [[Биньямин Нетаньяху]] нар [[Цагаан ордон|Цагаан ордонд]] хийсэн хэвлэлийн бага хурлын үед, 2017 он.]]
Турк Израил улстай 1991 он хүртэл бүрэн дипломат харилцаа тогтоогоогүй байсан ч&lt;ref&gt;{{Harvard citation no brackets|Abadi|2004|p=3}}. &quot;However, it was not until 1991 that the two countries established full diplomatic relations.&quot;&lt;/ref&gt; 1949 онд Израилыг хүлээн зөвшөөрснөөс хойш еврей улстай хамтран ажиллаж ирсэн. [[Газын дайн (2008-09)|2008-09 оны Газын дайны]] дараа Турк, Израилын харилцаа уналтад ороод байна.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Uzer|first=Umut|date=26 March 2013|title=Turkish-Israeli Relations: Their Rise and Fall|url=http://www.mepc.org/journal/middle-east-policy-archives/turkish-israeli-relations-their-rise-and-fall|journal=Middle East Policy|volume=XX|issue=1|pages=97–110|doi=10.1111/mepo.12007|access-date=7 January 2017|archive-date=23 Дөрөвдүгээр сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140423054359/http://www.mepc.org/journal/middle-east-policy-archives/turkish-israeli-relations-their-rise-and-fall|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Израил, Туркийн харилцаа муудсанаас болж 1995 оноос хойш [[Грек-Израилын харилцаа]] сайжирч эхэлсэн.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-11556442|title=Israel woos Greece after rift with Turkey|newspaper=BBC News|date=16 October 2010}}&lt;/ref&gt; Хоёр улс батлан хамгаалах салбарын хамтын ажиллагааны гэрээнд гарын үсэг зурсан бөгөөд 2010 онд [[Израилын нисэх хүчин]] [[Грекийн нисэх хүчин|Грекийн нисэх хүчинтэй]] Увда баазад хамтарсан сургуулилт зохион байгуулж байсан.

[[Азербайжан]] нь Израил улстай хоёр талын стратеги, эдийн засгийн харилцааг хөгжүүлж буй цөөн тооны Исламын шашинтай орнуудын нэг. Азербайжан улс Израилын газрын тосны хэрэгцээг хангадаг бөгөөд Израил нь Азербайжаны Зэвсэгт хүчнийг шинэчлэхэд тусалсан. Энэтхэг улс 1992 онд Израил улстай бүрэн дипломат [[Энэтхэг-Израилын харилцаа|харилцаа]] тогтоож, тэр цагаас хойш тус улстай цэрэг, технологи, соёлын хүчтэй түншлэлийг хөгжүүлж ирсэн.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pakistanyouthmovement.com/Research-Reports/India%20Israel%20Ties.pdf|publisher=Jerusalem Institute for Western Defense|last=Kumar|first=Dinesh|title=India and Israel: Dawn of a New Era|access-date=19 March 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120512233225/http://pakistanyouthmovement.com/Research-Reports/India%20Israel%20Ties.pdf|archive-date=12 May 2012}}&lt;/ref&gt; Энэтхэг нь [[Израилын цэргийн тоног төхөөрөмжийн жагсаалт|Израилын цэргийн тоног төхөөрөмжийн]] хамгийн том захиалагч бөгөөд Израил нь Энэтхэгийн Оросын дараа хоёрдугаарт ордог цэргийн түнш юм.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-01-19/india/28119010_1_largest-ever-defence-deal-second-largest-defence-supplier-sensitive-technology-control-requirements|archive-url=https://archive.today/20120707084501/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-01-19/india/28119010_1_largest-ever-defence-deal-second-largest-defence-supplier-sensitive-technology-control-requirements|url-status=dead|archive-date=7 July 2012|title=India to hold wide-ranging strategic talks with US, Israel|date=19 January 2010|newspaper=[[The Times of India]]|access-date=20 March 2012}}&lt;/ref&gt; Этиоп нь улс төр, шашин шүтлэг, аюулгүй байдлын нийтлэг ашиг сонирхлын улмаас Израилын Африк дахь гол холбоотон юм.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.economist.com/node/15453225|title=Iran and Israel in Africa: A search for allies in a hostile world|newspaper=The Economist|date=4 February 2010|access-date=20 March 2012}}&lt;/ref&gt; Израил улс Этиопт усжуулалтын төслийн талаар мэргэшсэн мэдлэг олгодог бөгөөд олон мянган этиоп еврейчүүд Израилд амьдардаг.

Израил улс дэлхий даяар гамшгийн үед яаралтай тусламж, хүмүүнлэгийн хариу арга хэмжээ авч байсан түүхтэй.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.haaretz.com/israel-news/.premium-1.653988|last=Pfeffer|first=Anshel|newspaper=Haaretz|title=The Downsides of Israel's Missions of Mercy Abroad|date=28 April 2015|access-date=22 November 2015|quote=And even when no Israelis are involved, few countries are as fast as Israel in mobilizing entire delegations to rush to the other side of the world. It has been proved time and again in recent years, after the earthquake in Haiti, the typhoon in the Philippines and the quake/tsunami/nuclear disaster in Japan. For a country of Israel's size and resources, without conveniently located aircraft carriers and overseas bases, it is quite an impressive achievement.}}&lt;/ref&gt; 1955 онд Израил Бирмд гадаад тусламжийн хөтөлбөрөө хэрэгжүүлж эхэлсэн. Улмаар хөтөлбөрийн гол зорилго Африк руу шилжжээ.&lt;ref name=&quot;Geldenhuys&quot;&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/isolatedstatesco0000geld|url-access=registration|quote=israel international aid africa 1970.|title=Isolated States: A Comparative Analysis|author=Deon Geldenhuys|publisher=Cambridge University Press|year=1990|page=[https://archive.org/details/isolatedstatesco0000geld/page/428 428]|isbn=978-0-521-40268-2}}&lt;/ref&gt; Израилын хүмүүнлэгийн үйл ажиллагаа 1957 онд Израилын Олон улсын хөгжлийн хамтын ажиллагааны агентлаг болох [[Машав|Машавыг]] байгуулснаар албан ёсоор эхэлсэн.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mfa.gov.il/MFA/mashav/AboutMASHAV/Pages/Background.aspx|title=About MASHAV|publisher=Israel Ministry of Foreign Affairs|access-date=20 January 2017}}&lt;/ref&gt; Үүний дараа Израилын гадаад тусламжийн хөтөлбөр Латин Америк руу чиглэсэн. 1970-аад оны сүүлчээс хойш Израилын гадаад тусламж аажмаар буурч эхэлсэн. Сүүлийн жилүүдэд Израил Африкт үзүүлэх тусламжаа сэргээхийг оролдож байна.&lt;ref name=&quot;Yacobi&quot;&gt;{{cite book|title=Israel and Africa: A Genealogy of Moral Geography|author=Haim Yacobi|publisher=Routledge|year=2016|pages=111–112}}&lt;/ref&gt; 1985-2015 оны хооронд Израил улс ЦАХАЛ-ын эрэн хайх, аврах ангийн 24 төлөөлөгчийг 22 улсад илгээсэн.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.israeltoday.co.il/NewsItem/tabid/178/nid/26634/Default.aspx|date=20 May 2015|access-date=24 November 2015|newspaper=Israel Today|title=When catastrophe strikes the IDF is there to help}}&lt;/ref&gt; Одоогийн байдлаар Израилын гадаад тусламж нь ЭЗХАХБ-ын орнуудын дунд доогуур байгаа бөгөөд [[Орлогын тэгш бус байдлын илтгэлцүүр|ОТББИ-ийхээ]] 0.1%-иас бага хувийг хөгжлийн тусламжид зарцуулж байна. НҮБ-аас 0.7% -ийн зорилт тавьсан байдаг юм. 2015 онд зургаан улс НҮБ-ын зорилтот түвшинд хүрсэн байв.&lt;ref name=&quot;Quinn&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/global-development/2017/jan/04/uk-among-six-countries-hit-un-aid-spending-target-oecd|title=UK among six countries to hit 0.7% UN aid spending target|author=Ben Quinn|publisher=theguardian|year=2017}}&lt;/ref&gt; Израил улс 2016 онд уг индексээр 46-р байранд орсон.&lt;ref&gt;{{cite report|date=October 2016|title=World Giving Index|url=https://www.cafonline.org/docs/default-source/about-us-publications/1950a_wgi_2016_report_web_v2_241016.pdf|publisher=Charities Aid Foundation|access-date=20 January 2017}}&lt;/ref&gt;

== Дайн самуун ==
Дэлхийн 2-р дайнд оросуудаас ч илүү хүнд бэрх нөхцөлийг туулсан ард түмэн бол еврей үндэстэн билээ. Дэлхийн 1-р дайнд ялагдсаны дараа Герман улс ихээхэн хэмжээний төлбөрт унаж ард иргэд үгүйрэн хоосорч, эдийн засаг сулран доройтож байхад гагцхүү еврейн гэр бүлүүд баян цатгалан байж, Германы эдийн засагт томоохон массыг эзэгнэж байсан нь үндсэрхэг үзэлт [[Германы Үндэсний Социалист Ажилчны Нам]] буюу Нацист намынхныг ард түмэн дэмжихэд нэгэн түлхэц болсон байна. 1921 оноос нацист намын удирдагчаар [[Адольф Хитлер]] тодорч, 1933 он гэхэд Германы канцлер болон, улмаар өөрийн тоталитарыг байгуулсан нь 6 сая [[Еврей|еврейг]] аймаглан устгах ([[Холокост]]), 17 сая энгийн иргэнийг системчлэн хороох урьдчилсан нөхцөл болжээ. 

=== Цэрэгжилт ===
Израил улсын оршин тогтнол нь өөрөө ардаасаа олон асуудал бэрхшээлийг дагуулж бий болсон бөгөөд 2 ч удаа арабын улс орнуудтай холбоотнуудын дэмжлэгтэйгээр байлдаж ялж ирсэн түүхтэй. Өдгөө тэд 18 нас хүрээд хуулийн дагуу доод тал нь 2-3 жил цэргийн алба хаах ёстой. Жилд 1 удаа анги нэгтгэлээрээ цуглаж хилийн манаанаас өгсүүлээд, байлдааны ажиллагаа хүртэл бүхий л цэргийн үйл ажиллагаануудаас аль нэгэнд нь оролцдог тул иргэн бүр нь нас, хүйс үл харгалзан бэлтгэл цэрэг, байлдааны чадавхтан байдаг аж.

=== Орчин үе ===
Тарж бутарсан еврейчүүд өөрсдийн гэсэн эх нутагтай болохыг хүсэж байв. 1880 оны үед еврей үндэстний Сионизм (Израил уруу буцах үзэл) үүсэв. 1948 оны 5 сарын 14-ний өдөр [[Их Британи]] Палестины бүс нутгийг удирдлагадаа байлгахаа больсон бөгөөд еврейчүүд өөрсдийн нутгаа эргүүлэн авч Израил гэх хуучин нэрээрээ улсаа дахин шинээр байгуулжээ. 

Израилд тухайн хүний их сургуулийн боловсрол армийн албаны түүхээс нь чухал байж чаддаггүй гэхэд хилсдэхгүй агаад ажилд орох ярилцлага бүр дээр асуудаг чухал асуултын нэг бол “Цэрэгт хаана алба хаасан бэ” гэдэг асуулт юм.

Израилчууд цэргийн албаа хаачхаад дараа нь их, дээд сургуульд сурдаг агаад төгсөх үес 25 нас хүрнэ. Зарим нь эрдмийн зэрэгтэй, тэрчлэн олон залуус гэр бүлтэй болсон байдаг аж. 

Иймээс Израилд туршлага, үзэл бодол, ухаан суух нь харьцангуй залуу насанд ирдэг байна. Израил залуусын 45 хувь нь их, дээд сургуулийн боловсролтой болдог нь дэлхий дээр хамгийн өндөр хувь үзүүлэлт.

== Газар зүй ==
Израил нь хойд талаараа [[Ливан]], [[Сири]], зүүн талаараа [[Йордан]], баруун өмнөд талаараа [[Египет]]тэй хиллэдэг.

== Зүүлт ==
===Тэмдэглэл===
{{Reflist|group=fn}}
{{notelist}}

===Эшлэл===
{{reflist}}

===Эх сурвалж===
{{Refbegin|2}}
* {{cite book |title=Israel's Quest for Recognition and Acceptance in Asia: Garrison State Diplomacy|last=Abadi|first=Jacob|isbn=978-0-7146-5576-5|publisher=Routledge|year=2004}}
* {{cite book|title=The Original Story: God, Israel and the World|last1=Barton|first1=John|last2=Bowden|first2=Julie |author-link=John Barton (theologian)|isbn=978-0-8028-2900-9|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing Company|year=2004}}
* {{cite book | last = Bascomb | first = Neal | author-link = Neal Bascomb | title = Hunting Eichmann: How a Band of Survivors and a Young Spy Agency Chased Down the World's Most Notorious Nazi | year = 2009 | publisher = Houghton Mifflin Harcourt | location = Boston; New York |isbn=978-0-618-85867-5 | title-link = Hunting Eichmann }}
* {{cite book |title=A History of the Jewish People |last=Ben-Sasson |first=Hayim |year=1985 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-39731-6}}
* {{cite book|title=A History of Israel|last=Bregman|first=Ahron|isbn=978-0-333-67631-8|publisher=Palgrave Macmillan|year=2002|author-link=Ahron Bregman |url=https://archive.org/details/historyofisrael0000breg}}
* {{cite book|title=World Music: The Rough Guide|last1=Broughton|first1=Simon|last2=Ellingham|first2=Mark|last3=Trillo|first3=Richard|isbn=978-1-85828-635-8|publisher=Rough Guides|year=1999 |url=https://archive.org/details/roughguidetoworl00simo}}
* {{cite book|title=Holocaust City: The Making of a Jewish Ghetto|last=Cole|first=Tim|isbn=978-0-415-92968-4|year=2003|publisher=Routledge}}
* {{cite book | last=Fischbach | first=Michael | title=Jewish Property Claims Against Arab Countries | publisher=Columbia University Press | year=2008 |isbn=978-0-231-51781-2 | url=https://books.google.com/books?id=38xyBIqKgkwC&amp;pg=PA27 }}
* {{cite book |last1=Faust |first1=Avraham |chapter=The Exodus Group |editor-last1=Levy |editor-first1=Thomas E. |editor-last2=Schneider |editor-first2=Thomas |editor-last3=Propp |editor-first3=William H. C. |title=Israel's Exodus in Transdisciplinary Perspective: Text, Archaeology, Culture, and Geoscience |date=28 March 2015 |publisher=Springer |isbn=978-3-319-04768-3 |language=en}}
* {{cite book |last1=Finkelstein |first1=Israel |last2=Silberman |first2=Neil Asher |title=The Bible Unearthed: Archaeology's New Vision of Ancient Israel and the Origin of Sacred Texts |date=6 March 2002 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-0-7432-2338-6 |language=en}}
* {{cite book|last=Fraser|first=T.G.|title=The Arab-Israeli Conflict|url={{Google books|IBJrQgAACAAJ|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}}|access-date=12 May 2013|year=2004|publisher=Palgrave Macmillan Limited|isbn=978-1-4039-1338-8}}
* {{cite book|title=The Israel-Palestine Conflict: One Hundred Years of War|last=Gelvin|first=James L.|author-link=James L. Gelvin|publisher=Cambridge University Press|year=2005|isbn=978-0-521-85289-0}}
* {{cite book|title=The Routledge Atlas Of The Arab–Israeli conflict|last=Gilbert|first=Martin|isbn=978-0-415-35900-9|year=2005|publisher=Routledge|edition=8th}}
* {{cite book|title=The Climate of Israel: Observation, Research and Application|last=Goldreich|first=Yair|isbn=978-0-306-47445-3|year=2003|publisher=Springer}}
* {{cite book|title=Warfare and the Third World|last1=Harkavy|first1=Robert E.|last2=Neuman|first2=Stephanie G.|year=2001|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0-312-24012-7}}
* {{cite book|title=Brassey's International Intelligence Yearbook|edition=2003|last=Henderson|first=Robert D'A.|publisher=Brassey's Inc.|year=2003|isbn=978-1-57488-550-7}}
* {{cite book|title=The Jewish State|last=Herzl|first=Theodor|author-link=Theodor Herzl|publisher=American Zionist Emergency Council|year=1946|isbn=978-0-486-25849-2}}
* {{cite book|title=Israel and the Palestinian Territories: The Rough Guide|last=Jacobs|first=Daniel|publisher=Rough Guides|edition=2nd revised|year=1998|isbn=978-1-85828-248-0 |url=https://archive.org/details/israelpalestinia00jaco}}
* {{cite book|title=Society and Settlement: Jewish Land of Israel in the Twentieth Century|last=Kellerman|first=Aharon|year=1993|publisher=State University of New York Press|isbn=978-0-7914-1295-4 |url-access=registration|url=https://archive.org/details/societysettlemen0000kell}}
* {{cite book |last=Killebrew |first=Ann E. |title=Biblical Peoples and Ethnicity: An Archaeological Study of Egyptians, Canaanites, Philistines, and Early Israel, 1300-1100 B.C.E. |location=Atlanta, Georgia |publisher=Society of Biblical Literature |year=2005 |isbn=1-58983-097-0 |url=https://books.google.com/books?id=VtAmmwapfVAC}}
* {{cite book|title=Theodor Herzl: From Assimilation to Zionism|last=Kornberg|first=Jacques|isbn=978-0-253-33203-5|publisher=Indiana University Press|year=1993}}
* {{cite book|title=For the Land and the Lord: Jewish Fundamentalism in Israel|last=Lustick|first=Ian|isbn=978-0-87609-036-7|publisher=Council on Foreign Relations Press|year=1988 |url=https://archive.org/details/forlandlordjewis0000lust}}
* {{cite book|title=Israel's Higher Law: Religion and Liberal Democracy in the Jewish State|last=Mazie|first=Steven|publisher=Lexington Books|year=2006|isbn=978-0-7391-1485-8}}
* {{cite book |last=McNutt |first=Paula M. |date=1999 |title=Reconstructing the Society of Ancient Israel |url={{Google books|hd28MdGNyTYC|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}} |publisher=Westminster John Knox |isbn=978-0-664-22265-9}}
* {{cite book |last=Miller |first=Robert D. |date=2012 |orig-year=First published 2005 |title=Chieftains of the Highland Clans |url={{Google books|P35NAwAAQBAJ|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}} |isbn=978-1-62032-208-6}}
* {{cite book |last=Morris |first=Benny |author-link=Benny Morris |date=2008 |title=1948: A History of the First Arab–Israeli War |url={{Google books|J5jtAAAAMAAJ|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}} |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-14524-3}}
* {{cite book|title=Triumph of the File: The Media's War in the Persian Gulf&amp;nbsp;— A Global Perspective|last1=Mowlana|first1=Hamid|last2=Gerbner|first2=George|last3=Schiller|first3=Herbert I.|year=1992|publisher=Westview Press|isbn=978-0-8133-1610-9 |url=https://archive.org/details/triumphofimageme0000unse}}
* {{citation|author-link=OECD|author=OECD|date=2011|title=Study on the Geographic Coverage of Israeli Data|publisher=OECD Statistics Directorate|url=https://www.oecd.org/els/48442642.pdf}}
* {{cite book |last1=Redmount |first1=Carol A. |chapter=The Literary and Historical Character of the Exodus Narrative |editor-last1=Coogan |editor-first1=Michael D. |title=The Oxford History of the Biblical World |date=7 June 2001 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-988148-2 |language=en}}
* {{cite journal|last=Roberts|first=Adam|author-link=Adam Roberts (scholar)|title=Prolonged Military Occupation: The Israeli-Occupied Territories Since 1967|journal=The American Journal of International Law|volume=84|issue=1|year=1990|pages= 44–103|doi=10.2307/2203016|jstor=2203016|s2cid=145514740|url=https://semanticscholar.org/paper/8aaa455b51d4c49285089a97a08496071e322877}}
* {{cite book|title=A Historical Atlas of Israel|last=Romano|first=Amy|publisher=The Rosen Publishing Group|year=2003|isbn=978-0-8239-3978-7 |url-access=registration|url=https://archive.org/details/historicalatlaso0000roma_r5h5}}
* {{cite book|title=The Economic Consequences of Zionism|last=Rosenzweig|first=Rafael|year=1997|publisher=Brill Academic Publishers|isbn=978-90-04-09147-4}}
* {{cite book|title=Power Kills: Democracy As a Method of Nonviolence|last=Rummel|first=Rudolph J.|year=1997|publisher=Transaction Publishers|author-link=R. J. Rummel|isbn=978-0-7658-0523-2}}
* {{cite book|title=Understanding Jewish History|last=Scharfstein|first=Sol|isbn=978-0-88125-545-4|year=1996|publisher=KTAV Publishing House}}
* {{cite book|title=1967: Israel, the War, and the Year that Transformed the Middle East|last=Segev|first=Tom|isbn=978-0-8050-7057-6|year=2007|publisher=Henry Holt and Company}}
* {{cite book |title=Palestine: A Guide |last=Shahin |first=Mariam |year=2005 |url=https://archive.org/details/palestine00mari |publisher=Interlink Books |via=[[Internet Archive]] |isbn=1-56656-557-X}}
* {{cite book|title=The Land Beyond Promise: Israel, Likud and the Zionist Dream|last=Shindler|first=Colin |isbn=978-1-86064-774-1|year=2002|publisher=I.B.Tauris Publishers}}
* {{cite book|title=Encyclopedia Judaica|last=Skolnik|first=Fred|isbn=978-0-02-865928-2|publisher=Macmillan|year=2007|volume=9|edition=2nd}}
* {{cite book|title=Deterring America: Rogue States and the Proliferation of Weapons of Mass Destruction|isbn=978-0-521-86465-7|publisher=Cambridge University Press|year=2006|last=Smith|first=Derek |url=https://archive.org/details/deterringamerica0000smit}}
* {{cite book|title=The Hope Fulfilled: The Rise of Modern Israel|last=Stein|first=Leslie|year=2003|publisher=Greenwood Press|isbn=978-0-275-97141-0 |url=https://archive.org/details/hopefulfilledris00lesl}}
* {{cite book|title=The Arabs in Israel|last=Stendel|first=Ori|isbn=978-1-898723-23-3|year=1997|publisher=Sussex Academic Press |url=https://archive.org/details/arabsinisrael00sten}}
* {{cite book|title=Critical Essays on Israeli Social Issues and Scholarship|last1=Stone|first1=Russell A.|last2=Zenner|first2=Walter P.|isbn=978-0-7914-1959-5|publisher=SUNY Press|year=1994}}
* {{cite book|title=Culture and Customs of Israel|last=Torstrick|first=Rebecca L.|isbn=978-0-313-32091-0|year=2004|publisher=Greenwood Press}}
{{Refend}}

{{Ази}}
{{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}}
{{Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага}}

[[Ангилал:Израил| ]]
[[Ангилал:Азийн орон]]
[[Ангилал:Иудаизм]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]
[[Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон]]
[[Ангилал:1948 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>ay8w78gjcry2fz1hqfp1zty7kf5y30n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Словак хэл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8627</id>
    <revision>
      <id>855360</id>
      <parentid>855207</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T02:23:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>855360</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12260" sha1="mt39kjlo7y8avlxnluhitokt9njny00" xml:space="preserve">{{short description|Словак улсад голчлон ярьдаг Баруун славян хэл}}
{{Инфобокс хэл
| name             = Словак хэл
| altname          = 
| nativename       = {{lang|sk|slovenčina}}, {{lang|sk|slovenský jazyk}}
| pronunciation    = {{IPA-sk|ˈslɔʋentʂina|}}, {{IPA-sk|ˈslɔʋenskiː ˈjazik|}}
| states           = [[Словак]], [[Чех]], [[Унгар]], [[Карпатын Русь]], [[Славони]] болон [[Воеводина]]&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-url=https://web.archive.org/web/20171220044137/http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-date=20 December 2017 | title=Autonomous Province of Vojvodina &amp;#124; Покрајинска влада }}&lt;/ref&gt;
| ethnicity        = [[Словакчууд‎]], [[Панноны Русинчууд]]
| speakers         = Төрөлх: {{sigfig|5.206080|1}} сая
| date             = 2011–2021
| ref              = e25
| speakers2        = Хоёрдогч: {{sigfig|2.045000|1}} сая&lt;ref name=e25/&gt;
| speakers_label   = Ярилцагчид
| script           = [[Латин бичиг|Латин]] ([[Словак цагаан толгой]])&lt;br/&gt;[[Словак брайл үсэг]]&lt;br/&gt;[[Кирилл үсэг|Кирилл]] ([[Панноны Русинчууд#Дүрэм ба цагаан толгой|Панноны Русин цагаан толгой]])
| familycolor      = Энэтхэг-Европ
| fam2             = [[Балт-Слав хэлнүүд|Балт-Слав]]
| fam3             = [[Слав хэлнүүд|Слав]]
| fam4             = [[Баруун Слав хэлнүүд|Баруун Слав]]
| fam5             = [[Чех-Словак хэлнүүд|Чех-Словак]]
| dia1             = [[Баруун Словак аялга|Баруун Словак]]
| dia2             = [[Төв Словак аялга|Төв Словак]]
| dia3             = [[Зүүн Словак аялга|Зүүн Словак]]&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Brill Encyclopedia of Slavic Languages and Linguistics |last=Habijanec |first=Siniša |publisher=[[Brill Publishers]] |year=2020 |doi=10.1163/2589-6229_ESLO_COM_031961 |url=https://referenceworks.brill.com/display/db/eslo |editor-last=Greenberg |editor-first=Marc |chapter=Pannonian Rusyn |issn=2589-6229 |quote=The third theory defines Pannonian Rusyn as a West Slavic language originating in the East Slovak Zemplín and Šariš dialects and being a mixture of the two. It fits the linguistic data in the most consistent manner and has been accepted by an overwhelming majority of scholars in the field (Bidwell 1966; Švagrovský 1984; Witkowski 1984; Lunt 1998; Čarskij 2011) and verified by several comprehensive analyses of Pannonian Rusyn language data (Bidwell 1966; Lunt 1998; Čarskij 2011). |access-date=2024-04-01 |editor-last2=Grenoble |editor-first2=Lenore}}&lt;/ref&gt;
| nation           = {{SVK}}&lt;br&gt;''{{EU}}''&lt;br&gt;{{flag|Воеводина}} ([[Серби]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina|title=Autonomous Province of Vojvodina|publisher=Government of the Autonomous Province of Vojvodina|date=2013|access-date=25 May 2017}}&lt;/ref&gt;
| minority         = {{CZE}}&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://vlada.gov.cz/cz/ppov/rnm/narodnostni-mensiny---uvod-1361/ | title=Národnostní menšiny &amp;#124; Vláda ČR }}&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;{{POL}}&lt;ref name=&quot;7th EFNIL&quot;&gt;{{cite conference |title=The relationship between official and minority languages in Poland |conference=7th Annual Conference: The Relationship between Official Languages and Regional and Minority Languages in Europe |location=Dublin, Ireland |publisher=European Federation of National Institutions for Language |last1=Pisarek |first1=Walery |date=2009 |page=18 |url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |access-date=28 November 2019 |archive-date=14 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214104352/http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{HUN}}&lt;ref&gt;{{cite web|author=&lt;!--Not stated--&gt;|title=Hungary needs to strengthen use of and access to minority languages|url=https://www.coe.int/en/web/european-charter-regional-or-minority-languages/home/-/asset_publisher/VzXuex45jmKt/content/hungary-needs-to-strengthen-use-of-and-access-to-minority-languages|publisher=[[Европын Зөвлөл]]|place=Strasbourg, France|date=14 December 2016|access-date=29 June 2020|quote=The following languages have been given special protection under the European Charter [in Hungary]: Armenian, Beas, Bulgarian, Croatian, German, Greek, Polish, Romani, Romanian, Ruthenian, Serbian, Slovak, Slovenian and Ukrainian.}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{CRO}}&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/2020_07_78_1484.html | title=Odluka o donošenju kurikuluma za nastavni predmet Slovački jezik i kultura u osnovnim i srednjim školama u Republici Hrvatskoj (Model C) }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://pravamanjina.gov.hr/nacionalne-manjine/nacionalne-manjine-u-republici-hrvatskoj/slovaci/369 | title=Slovaci }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{ROM}}&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.pukanec.sk/fotogaleria/navsteva-mesta-nadlak-24-26-8-2012.html#fgallery--21419-1 | title=Pukanec }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | title=Slováci v Rumunsku | access-date=2024-06-09 | archive-date=2024-01-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240127162600/http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.edu.ro/semnarea-programului-de-cooperare-%C3%AEn-domeniul-educa%C8%9Biei-%C3%AEntre-ministerul-educa%C8%9Biei-na%C8%9Bionale-din-0&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.slovenskezahranicie.sk/rumunsko/ | title=Rumunsko }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.bihon.ro/stirile-judetului-bihor/75-de-ani-de-invatamant-in-limba-slovaca-444889/ | title=75 de ani de invatamant in limba slovaca | date=16 September 2011 }}&lt;/ref&gt; 
| agency           = [[Соёлын яам (Словак)|Словакийн Соёлын Яам]]
| iso1             = sk
| iso2b            = slo
| iso2t            = slk
| iso3             = slk
| glotto           = slov1269
| glottorefname    = Slovak
| lingua           = 53-AAA-db &lt; [[West Slavic languages|53-AAA-b...–d]]&lt;br/&gt;(varieties: 53-AAA-dba to 53-AAA-dbs)
| notice           = IPA
| map              = Idioma eslovaco.PNG
| mapcaption       = {{Legend|#0080ff|Словак хэл нь олонхын хэл байдаг бүс нутгууд}} {{Legend|#88c4ff|Словак хэл нь цөөнхийн хэл байдаг бүс нутгууд}}
}}

'''Словак хэл'''  (словак. ''slovenčina'', ''slovenská reč'') нь [[Словак|Бүгд Найрамдах Словак Улс]]ын [[албан ёсны хэл]] юм. [[Энэтхэг-Европын хэлний язгуур]], [[Слав хэлний бүлэг]]т багтана. Слав хэлний бүлэг дундаа [[чех хэл]], [[польш хэл]] зэрэгтэй хамт Баруун Слав хэлний дэд бүлэгт харьяалагдах бөгөөд ялангуяа чех хэлтэй төстэй учраас [[чех хэл|чех]], словак хэлээр ярилцагсад харилцан ойлголцдог байна. Хэлний код [[ISO 639]]-1 нь [[SK|sk]], ISO 639-2 нь SLO/SLK.

Мөн словак хэл нь Европын Холбооны албан ёсны 24 хэлний нэг юм. 

Словак хэлээр Бүгд Найрамдах Словак улсад 5,2 сая орчим хүн харилцдаг. Бусад улсуудын хувьд АНУ-д 500 мянга, Чех улсад 320 мянга, Унгарт 110 мянга, [[Серби]]д 80 мянга, Румынд 22 мянга, Польшид 20 мянга, Канадад 20 мянга, Австрали, Украин, Болгар, Хорват зэрэг улсуудад 5,000 орчим ярилцагсад бий.

Бичиг үсгийн хувьд [[латин үсэг]]т DZ, CH гэсэн нийлмэл үсгүүдийг нэмж хэрэглэхээс гадна [[өргөлтийн тэмдэг]] ашигладаг.

== Словак утга зохиолын хэл ==
Словак үндэстэн бүрэлдэн тогтох үйл явцтай нягт холбоотой Словак утга зохиолын хэл нь 18-р зууны төгсгөл - 19-р зууны эхний хагаст үүссэн гэж үздэг. Шинээр бий болсон утга зохиолын словак хэл нь Словакчуудын амьдралд зөвхөн харилцааны хэрэгсэл, шинжлэх ухаан, уран зохиолын хэл төдийгүй үндэсний өвөрмөц байдлыг бэхжүүлэх, Словак үндэстнийг нэгтгэх, үндэсний соёлыг хөгжүүлэх хүчин зүйл болж ирсэн. Словакийн утга зохиолын хэл эцэст нь 19-р зууны хоёрдугаар хагаст үүссэн. 20-р зуунд хэлний хөгжилд Словакийн газар нутгийг [[Чех улс]]&lt;nowiki/&gt;тай нэгтгэсэн нь ихээхэн нөлөөлсөн байна. Сүүлд 1993 онд тусгаар тогтносон Бүгд Найрамдах Словак Улс байгуулагдсан нь олон нийтийн амьдралын бүхий л салбарт Словакийн утга зохиолын хэл бүрэн хөгжих нөхцөлийг бүрдүүлээд байна. 

== Үгсийн сан ==
Словак хэлний үгсийн сангийн үндэс нь эртний слав хэлний үгсийн сангаас гаралтай. Словак хэл хөгжих явцад түүний үгсийн санг 30 гаруй хэлнээс зээлж авах замаар бүрдсэн байна. Хамгийн эртний зээлүүд нь [[Латин хэл|Латин]], [[Герман хэл|Герман]], [[Унгар хэл|Унгар]] хэлнээс орж ирсэн байдаг юм. Хэл хоорондын урт хугацааны харилцааны улмаас Герман, Унгарын зээлүүд олон зууны туршид янз бүрийн эрчимтэй Словак хэл рүү нэвтэрч байв. Баруун Европын хэлнүүдээс, ялангуяа орчин үед [[англи хэл]] нь Словак хэлний үгсийн санд  хамгийн их нөлөө үзүүлж байна. Түүнчлэн [[Румын хэл|румын]], [[Франц хэл|франц]], [[Итали хэл|итали]] болон бусад хэлнээс зээлсэн үгс нь Словак хэлний үгсийн санд нэвтэрсэн. Славян хэлнүүдээс хамгийн их зээл авсан нь [[чех хэл]] юм. 

== Дүрэм ==
Үйл үг нь өгүүлэгдэхүүний тоо, хүйсээс хамаарч хувирна. Ерөнхийдөө өгүүлбэр нь SVO бүтэцтэй.

2 янзын өнгөрсөн цаг, 1 ирээдүй цагийн хэлбэртэй.

== Аялга ==
Ерөнхийд нь 3 ангилж болно:

* Зүүн Словак аялга
* Төв Словак аялга
* Баруун Словак аялга

{{Словак хэлний цагаан толгой}}

==Эшлэл==
{{Reflist}}

== Гадаад холбоос ==
{{Wikipedia|sk}}

[[Ангилал:Словак хэл| ]]
[[Ангилал:Европын Холбооны албаны хэл]]
[[Ангилал:Дан ганц хэл]]
[[Ангилал:Словакийн хэл]]
[[Ангилал:Чехийн хэл]]
[[Ангилал:Унгарын хэл]]
[[Ангилал:Монтенегрогийн хэл]]
[[Ангилал:Сербийн хэл]]
[[Ангилал:Өрнөд славян хэлнүүд]]</text>
      <sha1>mt39kjlo7y8avlxnluhitokt9njny00</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Филиппин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9223</id>
    <revision>
      <id>855363</id>
      <parentid>855217</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T02:53:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>855363</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29452" sha1="apupqjgju3jy92huj0shmnb5h14lnkv" xml:space="preserve">{{short description|Archipelagic country in Southeast Asia}}
{{redirect|Филиппин|Нидерландын сууринг|Филиппин, Нидерланд}}
{{Инфобокс улс
| conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Филиппин Улс
| common_name            = Филиппин
| native_name            = {{native name|fil|Republika ng Pilipinas}}
| image_flag             = Flag of the Philippines.svg
| flag_size              = 130
| flag_type              = [[Филиппиний төрийн далбаа|Төрийн далбаа]]
| image_coat             = Coat of arms of the Philippines.svg
| symbol_type            = [[Филиппиний төрийн сүлд|Сүлд]]
| national_motto         = &lt;br /&gt;{{lang|fil|[[Филиппиний үндэсний уриа|Maka-Diyos, Maka-tao, Makakalikasan at Makabansa]]}}&lt;ref&gt;{{Cite PH act |title=Flag and Heraldic Code of the Philippines |chamber=RA |number=8491 |date=February 12, 1998 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084350/https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=March 8, 2014 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Metro Manila, Philippines}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&quot;Бурхан, Ард Түмэн, Байгаль, Улсынхаа төлөө&quot;
| national_anthem        = &quot;{{lang|fil|[[Филиппиний төрийн дуулал|Lupang Hinirang]]}}&quot;&lt;br /&gt;&quot;Шилмэл нутаг&quot;{{parabr}}{{center|[[File:Lupang Hinirang instrumental.ogg]]}}
| image_map              = {{Switcher|[[File:PHL orthographic.svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Philippines ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}}
| capital                = [[Манила]] (''де-юре'')&lt;br /&gt;[[Нийслэлийн бүс (Филиппин)|Их Манила]]{{efn|name=a|Манила нь улсын нийслэлээр тооцогддог ч [[засгийн газрын суудал]] нь Манила хот нь нэг хэсэг болох &quot;Метро Манила&quot; гэгддэг Үндэсний Нийслэлийн бүс юм.&lt;ref&gt;{{Cite PH act |title=Establishing Manila as the Capital of the Philippines and as the Permanent Seat of the National Government |chamber=PD |number=940, s. 1976 |date=May 29, 1976 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084430/https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=April 4, 2015 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Manila, Philippines}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Quezon City Local Government – Background |url=https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200820074250/https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |archive-date=August 20, 2020 |access-date=August 25, 2020 |publisher=Quezon City Local Government}}&lt;/ref&gt; Олон улсын төрийн байгууллагууд Манилагийн нийслэлд байрладаг [[Малаканянг ордон]] болон бусад байгууллага/агентлагуудаас гадна Метро Манилагийн янз бүрийн хэсэгт байрладаг.}} (''де-факто'')
| largest_city           = [[Кесон хот]]&lt;!--Although [[Davao City]] has the largest land area, the article on [[largest city]] says we should refer to the most populous city, which, {{As of|2006|lc=y}}, is [[Quezon City]]. See the discussion page for more information. Changing this information without citation would be reverted.--&gt;
| official_languages     = [[Филиппин хэл|Филиппин]] ба [[Англи хэлний Филиппин аялга|Англи хэл]]
| recognized_regional_languages = {{collapsible list
  | title = [[Филиппиний хэлнүүд|19 хэлнүүд]]&lt;ref name=&quot;GMA-DepEd-7-Languages&quot; /&gt;
  | [[Акланон хэл]]
  | [[Бикол хэл]]
  | [[Варай хэл]]
  | [[Иватан хэл]]
  | [[Ибанаг хэл]]
  | [[Илокано хэл]]
  | [[Капампанган хэл]]
  | [[Кинарайа хэл]]
  | [[Магинданао хэл]]
  | [[Маранао хэл]]
  | [[Пангасинан хэл]]
  | [[Самбал хэл]]
  | [[Себуана хэл]]
  | [[Суригаонон хэл]]
  | [[Тагалог хэл]]
  | [[Таусуг хэл]]
  | [[Хилигайнон хэл]]
  | [[Чабакано хэл]]
  | [[Якан хэл]]
 | }}
| languages_type         = Үндэсний [[дохионы хэл]]
| languages              = [[Филиппиний дохионы хэл]]
| languages_sub          = yes
| languages2_type        = Бусад зөвшөөрөгдсөн хэл{{efn|name=b|1987 оны Үндсэн хуульд: &quot;Испани, араб хэлийг сайн дурын үндсэн дээр сурталчлах ёстой.&quot; гэж заасан байдаг&lt;ref name=&quot;GovPH-OfficialLanguage&quot; /&gt;}}
| languages2             = [[Испани хэлний Филиппин аялга|Испани]] ба [[Араб хэл]]
 &lt;!--Do not remove Spanish and Arabic from the languages list as it is recognized as an optional language in the 1987 Constitution of the Philippines--&gt;
| languages2_sub         = yes
| ethnic_groups          = {{#invoke:list|unbulleted
  | 33.7% [[Висаяа үндэстэн|Висаяа]]
  | 24.4% [[Тагалог үндэстэн|Тагалон]]
  | 8.4% [[Илокано үндэстэн|Илокано]]
  | 6.8% [[Бикол үндэстэн|Бикол]]
  | 26.2% [[Филиппин дэх угсаатны бүлгүүд|бусад]]
 }}
| ethnic_groups_year     = 2010&lt;ref name=&quot;PSAGovPH-2021-Figures&quot; /&gt;&lt;!-- using figures for 2010 given in the cited source--&gt;&lt;!--parameter ethnic_groups_ref not supported by the infobox--&gt;
| demonym                = [[Филиппинчүүд‎]]&lt;br /&gt;
[[Пиной]]&lt;br /&gt;(''ярианы'')
| government_type        = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[Филиппиний Үндсэн хууль|үндсэн хуульт]] [[бүгд найрамдах улс]]
| leader_title1          = [[Филиппиний Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]
| leader_name1           = [[Бонгбонг Маркос]]&lt;!-- Article is at Bongbong Marcos, do NOT use Ferdinand Marcos Jr. unless the article itself is renamed. --&gt;
| leader_title2          = [[Филиппиний Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]]
| leader_name2           = [[Сара Дутерте]]&lt;!-- Article is at Sara Duterte, do NOT use Sara Duterte-Carpio unless the article itself is renamed. --&gt;
| leader_title3          = [[Филиппиний Сенатын дарга|Сенатын дарга]]
| leader_name3           = [[Мигз Зубири]]&lt;!-- Article is at Migz Zubiri, do NOT use Juan Miguel Zubiri unless the article itself is renamed. --&gt;
| leader_title4          = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхимын дарга|Танхимын дарга]]
| leader_name4           = [[Мартин Ромуалдес]]&lt;!-- Article is at Martin Romualdez, do NOT use Ferdinand Martin Romualdez unless the article itself is renamed. --&gt;
| leader_title5          = [[Филиппиний Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]]
| leader_name5           = [[Александр Гесмундо]]
| legislature            = [[Филиппиний Конгресс|Конгресс]]
| upper_house            = [[Филиппиний Сенат|Сенат]]
| lower_house            = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим|Төлөөлөгчдийн танхим]]
| sovereignty_type       = [[Филиппиний бүрэн эрхт байдал|Тусгаар тогтнол]]
| sovereignty_note       = ([[АНУ]]-аас)
| established_event1     = [[Филиппиний тусгаар тогтнолын тунхаглал|Испанийн эзэнт гүрнээс тусгаар тогтнолоо зарлав]]
| established_date1      = 6 сарын 12, 1898 он
| established_event2     = [[Парисын гэрээ (1898)|Испаниас АНУ-д шилжүүлэв]]
| established_date2      = 12 сарын 10, 1898 он
| established_event3     = [[Филиппиний хамтын нөхөрлөл|АНУ-тай хамтын нөхөрлөлийн статус]]
| established_date3      = 11 сарын 15, 1935 он
| established_event4     = [[Манилагийн гэрээ (1946)|АНУ-аас тусгаар тогтнол олгов]]
| established_date4      = 7 сарын 4, 1946 он
| established_event5     = [[Филиппиний Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]]
| established_date5      = 2 сарын 2, 1987 он
| area_km2               = 300000
| area_footnote          = &lt;ref name=&quot;NAMRIAGovPH-InfoMapper-1991&quot;&gt;{{cite journal|date=December 1991 |title=Land Use and Land Classification of the Philippines |url=http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |journal=Infomapper |publisher=[[National Mapping and Resource Information Authority]] |volume=1 |issue=2 |page=10 |issn=0117-1674 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122012339/http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |archive-date=January 22, 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Boquet-2017&quot;&gt;{{cite book|last=Boquet |first=Yves |url=https://books.google.com/books?id=90C4DgAAQBAJ |title=The Philippine Archipelago |series=Springer Geography |year= 2017 |publisher=[[Springer International Publishing|Springer]] |location=Cham, Switzerland |isbn=978-3-319-51926-5 |access-date=April 25, 2023}}&lt;/ref&gt;{{rp|page=15}}{{efn|name=land-area}}
| area_link              = Филиппиний газарзүй
| area_label             = Нийт
| area_rank              = 72
| area_sq_mi             = {{convert|{{data Philippines|pst2|total area}}|km2|sqmi|0|disp=output number only}} &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| percent_water          = 0.61&lt;ref name=&quot;CIAWorldFactBook&quot;&gt;{{cite web |date=June 7, 2023 |title=Philippines |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |accessdate=June 19, 2023 |website=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |archive-date=Наймдугаар сар 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210820022910/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; (дотоод ус)
| area_label2            = [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|Нийт хуурай газар]]
| area_data2             = 298,170 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
| population_census      = 109,035,343
| population_census_year = 2020
| population_density_km2 = 336
| population_density_sq_mi = {{Data/popdens|Philippines|comma|areaunit=sqmi}}&lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| population_density_rank = 37
| GDP_PPP                = {{increase}} {{currency|1.289 их наяд|USD|passthrough=yes}}&lt;ref name=&quot;IMF-WEO&quot;&gt;{{cite web|title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=566,&amp;s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2022&amp;ey=2028&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 |access-date=April 11, 2023 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year           = 2023
| GDP_PPP_rank           = 29
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} {{currency|11,420|USD|passthrough=no}}&lt;ref name=&quot;IMF-WEO&quot; /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 117
| GDP_nominal            = {{increase}} {{currency|440 тэрбум|USD|passthrough=yes}}&lt;ref name=&quot;IMF-WEO&quot; /&gt;
| GDP_nominal_year       = 2023
| GDP_nominal_rank       = 36
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|3,905|USD|passthrough=no}}&lt;ref name=&quot;IMF-WEO&quot; /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 124
| Gini                   = 41.2 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year              = 2021
| Gini_change            = decrease &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref               = &lt;ref&gt;{{Cite press release |title=Highlights of the Preliminary Results of the 2021 Annual Family Income and Expenditure Survey |url=https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516030556/https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-date=May 16, 2023 |access-date=August 15, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority|PSA]] |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| HDI                    = 0.699 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_year               = 2021 &lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change             = decrease &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;UNDPOrg-HDI&quot;&gt;{{cite report|date=September 8, 2022 |title=Human Development Report 2021/22: Uncertain Times, Unsettled Lives: Shaping our Future in a Transforming World |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908052326/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=September 8, 2022 |access-date=September 8, 2022 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |at=Table 1 |language=en |location=New York |isbn=978-92-1-001640-7}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 116
| currency               = [[Филиппин песо]] ([[Филиппин песогийн тэмдэг|₱]])
| currency_code          = PHP
| time_zone              = [[Филиппины Стандарт Цаг|ФСЦ]]
| utc_offset             = +08:00
| drives_on              = баруун&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ |title=Philippine Yearbook |edition=1978 |date=1978 |publisher=[[National Economic and Development Authority]], [[Philippine Statistics Authority|National Census and Statistics Office]] |location=Manila, Philippines |page=[https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ&amp;pg=PA716 716] |language=en }}&lt;/ref&gt;
| calling_code           = [[Филиппин дэх утасны дугаар|+63]]
| cctld                  = [[.ph]]
| religion               = {{#invoke:list|unbulleted|item_style=white-space:nowrap;
  |
{{Tree list}}
* 90.1% [[Филиппин дэх христийн шашин|Христ]]
** 80.6% [[Филиппин дэх католик сүм|Католик]]
** 9.5% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Христийн шашин|Бусад урсгал]]
{{Tree list/end}}
  |5.6% [[Филиппин дэх ислам|Ислам]]
  |4.3% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Бусад шашин|бусад]] / [[Филиппин дэх шашингүй хүмүүс|шашингүй]]
 }}
| religion_year          = 2015
| religion_ref           = &lt;ref name=&quot;PSAGovPH-2021-Figures&quot;&gt;{{Cite report |type=Booklet |last=Mapa |first=Claire Dennis S. |title=2021 Philippines in Figures |issn=1655-2539 |url=https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20%281%29.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303065148/https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20(1).pdf |archive-date=March 3, 2022 |access-date=July 17, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority]] |pages=23–24}}&lt;/ref&gt;
}}

'''Филиппин''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Philippines'' , &lt;small&gt;[[Филиппин хэл|Филиппинээр]]&lt;/small&gt; ''Pilipinas''), албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Филиппин Улс'''  (англи. ''Republic of the Philippines'' [rɪˈpʌblɪk ɒv ðiː ˈfɪlɪpiːnz], [[тагалог хэл]]. ''Republika ng Pilipinas'' [reˈpublika ŋ ˌpɪlɪˈpinɐs]) нь баруун [[Номхон далай]] дахь Филиппиний [[олтриг]]т орших [[Зүүн Өмнөд Ази|зүүн өмнөд]] [[Ази]]йн арлын [[улс|орон]] юм. Нийслэл нь [[Манила]] хот, хамгийн том нь Бөөн Манилагийн Кесон хот болно. Филиппиний олтриг нь [[Номхон Далай]]н баруун хэсэгт байх 7,641&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|title=More islands, more fun in PH|date=2 сарын 20 2016|language=Англи хэл|access-date=6 сарын 20 2018|archive-date=2018-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20181007074415/http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; арлаас бүрдэх бөгөөд усаар [[Индонез]], [[Малайз]], [[Палау]], [[Тайвань]], [[Вьетнам]]тай хиллэнэ. 

Филиппиний хүн ам 2020 оны байдлаар 114 сая орчим.&lt;ref name=&quot;population&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;IMF2006&quot; /&gt; Эдийн засгийн хэмжээгээр дэлхийд 46-д ордог. Тухайлбал дотоодын нийт бүтээгдхүүн нь [[2008]] онд 154.073 тэрбум ам. доллар хүрч байсан.&lt;ref name=&quot;IMF2006&quot; /&gt; Дэлхий даяар 11 сая гаруй филиппинчүүд тархан суурьшсан нь Филиппиний нийт хүн амын 11% нь болно.

1521 оны 3-р сарын 16-нд [[Фернан Магеллан]] ирэхээс өмнө &lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.asianweek.com/2008/08/26/name-change-for-the-philippines/|wayback=20090129142616|text=&quot;Name Change for the Philippines&quot;|archiv-bot=2023-09-26 20:13:48 InternetArchiveBot}}. [[AsianWeek]]. Retrieved on [[2008]]-[[08-30]].&lt;/ref&gt;, Филиппинд  [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Япон]], [[Малайн олтриг]] зэрэг [[Ази]]йн бусад орны оршин суугчидтай худалдаа наймаа хийдэг байсан австронез угсааны ард түмэн нутагладаг байжээ. Филиппин XVI зуунд [[Испани]]йн колони болсон бөгөөд XX зууны эхээр [[АНУ]]-ын эрхшээлд оржээ. 1896 онд [[Катипунан]]аар удирдуулсан [[Филиппиний хувьсгал]]аар Испаниас тусгаар тогтносон. [[Испани-Америкийн дайн]]ы явцад АНУ-ын цэрэг Филиппинийг эзлэн авснаар [[Филиппин-Америкийн дайн]] дэгдсэн ажээ. 1935 онд [[Филиппиний Хамтын Нөхөрлөл|Хамтын Нөхөрлөл]] маягийн засгийн газар байгуулагдсанаар өөртөө засах эрхтэй болсон ба Филиппиний анхны сонгууль явагджээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] Номхон Далайд дууссаны дараа тус улс 1946 оны 7-р сарын 4-нд АНУ-аас тусгаар тогтножээ. 

[[Фердинанд Маркос]] 1972 онд дайны байдал зарласны улмаас Филиппинд бослого тэмцэл өрнөж, Ардын Шинэ Арми, Моро Үндэсний Чөлөөлөх Фронт зэрэг босогчдын бүлэглэл үүссэн. [[Бага Бенино Акино|Ниной Акино]] алуурчны гарт амь үрэгдсэнээс хойш удалгүй түүний бэлэвсэн эхнэр [[Корасон Акино]], тухайн үед тус улсын оюуны санааны удирдагч байсан Хайме Кардинал Син нар 1986 онд Ардын эрхийн хувьсгал хийж, тус улсыг эргээд ардчилсан засаглалтай болгосон юм. Ардчилал сэргэн тогтсоноос хойш улс төрийн эргэлт, авлигын дуулиан шуугиант хэргүүд гарч, төрийн эрх тайван замаар шилжсээр ирсэн билээ.&lt;ref name=&quot;CIAfactbook&quot; /&gt;

2016 оны 6-р сарын 30-нд [[Родриго Дутерте|Родриго Роа Дутерте]] тус улсын ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. 2022 оны 6-р сарын 30-нд болсон сонгуулиар олонхын санал авсан Ерөнхийлөгч 1965-1986 онд Ерөнхийлөгч байсан [[Фердинанд Маркос|Фердинанд Маркосын]] хүү Фердинанд Ромуалдес Маркос буюу Бонгбонг Маркос Филиппиний Ерөнхийлөгч болсон байна.  

Орчин үеийн Филиппин Өрнөдийн ертөнцийн олон шинжийг агуулсан байдаг нь [[Испани]], [[Латин Америк]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын соёлоос голдуу залгамжлагдсан байдаг. Тус улсын зонхилох шашин нь [[Католик шашин]] бөгөөд Испаничууд ирэхээс өмнө байсан уламжлалт шашны зан үйл хадгалагдан үлдсэн байдаг. Түүнчлэн [[Исламын шашин|Исламын шашныг]] шүтэгчид байдаг.&lt;ref name=&quot;encarta&quot;&gt;{{cite encyclopedia|last=Steinberg|first=David Joel|title=Philippines|url=http://encarta.msn.com/text_761558570___0/Philippines.html|encyclopedia=[[Encarta]]|date=2007}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/text_761558570___0/Philippines.html |wayback=20090820052439 |text=Philippines |archiv-bot=2026-05-03 02:53:59 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; 1973 он хүртэл [[испани хэл]] Филиппиний албан ёсны хэл байсан. Түүнээс хойш [[Филиппин хэл|филиппин]], [[Англи хэл|англи]] хэмээх хоёр албан ёсны хэлтэй болсон.&lt;ref name=CIAfactbook /&gt;

== Нэрийн гарал үүсэл ==
Тус улсын нэр нь XVI зууны сүүл үеийн Испанийн ван [[II Филип]]ийн нэрнээс үүдэлтэй юм.&lt;ref name=&quot;etymology&quot;&gt;{{Citation |author= Gregorio F. Zaide, Sonia M. Zaide|title=Philippine History and Government, Sixth Edition |publisher=All-Nations Publishing Company |year= 2004}}&lt;/ref&gt; Испанийн аялагч Руй Липес де Вияалобос анх ''Las Islas Filipinas'' хэмээх нэрийг тухайн үед угсаа залгамжлах хунтайж байсан Филипийг хүндэтгэн [[Лейт арал]] болон [[Самар арал]]д өгсөн ажээ. Бусад арал нь өөр өөрийн нэртэй байсан боловч энэ нэр нь яваандаа тус олтригийг тэр чигт нь нэрлэх нэр болсон.&lt;ref name=&quot;etymology&quot; /&gt;

[[Файл:Ortigas_Center_Skyline_panoramic.jpg|thumb|center|600px|Бөөн Манила]]

== Улс төрийн тогтолцоо ==
1987 оны Үндсэн хуулийн дагуу Филиппин нь хоёр танхимтай парламент, бие даасан шүүх засаглалтай ерөнхийлөгчийн Бүгд найрамдах улс юм. Төрийн тэргүүн нь бүх нийтийн шууд сонгуулиар 6 жилийн хугацаагаар сунгах, дахин нэр дэвшүүлэх эрхгүйгээр сонгогддог байна. Ерөнхийлөгч нь Сайд нарын танхимыг (Засгийн газар) тэргүүлдэг бөгөөд зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч юм.

Тус улсын хууль тогтоох дээд байгууллага нь Филиппиний Сенат (24 суудал) ба Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим (316 суудал) гэсэн хоёр танхимаас бүрддэг Конгресс юм. Сенаторуудыг 6 жилийн хугацаатай (гурван жил тутамд 12 хүн ээлжлэн, гэхдээ дараалсан хоёроос илүүгүй), Төлөөлөгчдийн танхимын гишүүдийг гурван жилээр (дараалсан гурваас илүүгүй хугацаатай) сонгодог.

== Гадаад харилцаа ==
Филиппиний олон улсын харилцаа нь бусад улс орнуудтай хийх худалдаа, 11 сая Филиппинчүүд өөр улс оронд амьдардаг гэх мэтээр эргэлддэг. Филиппин улс нь НҮБ-ыг үүсгэн байгуулагч, идэвхтэй гишүүн орон бөгөөд НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн Байнгын бус гишүүнээр олон удаа сонгогдсон.

Филиппин улс АНУ-тай тогтоосон харилцаандаа ихээхэн анхаардаг. Тэд [[Хүйтэн дайн|хүйтэн дайны]] үед болон терроризмын эсрэг тэмцэлд АНУ-ыг дэмжиж байсан. Филиппин бол [[НАТО]]-гийн гол холбоотнуудын нэг юм. Филиппин улс өмнө нь Америкийн колони байсан ч АНУ-д өөрийн нутаг дэвсгэрт цэргийн бааз байгуулахыг зөвшөөрсөн. [[Япон]] бол Филиппин улсын хөгжилд бусдаас илүү тусалдаг орны нэг юм.

Филиппин улс бусад оронтой ерөнхийдөө сайн харилцаатай байдаг. Филиппин улс өндөр хөгжилтэй эдийн засагтай орнуудын дэмжлэгийг өндрөөр үнэлдэг ч эдийн засгийн хувьд буурай хөгжилтэй бусад орнуудыг дэмждэг. Түүхэн хэлхээ холбоо, соёлын ижил төстэй байдал нь Испанитай хамтран ажиллах сайн үндэс суурь юм. Хэдийгээр хилийн чанад дахь Филиппинчүүдийн амьдралын нөхцөл тийм ч сайн байдаггүй бөгөөд заримдаа ялгаварлан гадуурхалт, хүчирхийлэлд өртдөг ч олон Филиппинчүүд бусад оронд ажилладаг.

== Тэмдэглэл ==
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot; /&gt;

== Эшлэл ==
{{reflist}}

== Цахим холбоос ==
&lt;!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--&gt;
'''Албан ёсны'''
* [https://web.archive.org/web/20120101105754/http://www.gov.ph/ Official website of the Philippine Government] - Gateway to governmental sites

'''Газрын зураг'''
* [http://www.wikimapia.org/#y=12554564&amp;x=122915039&amp;z=6&amp;l=0&amp;m=a WikiSatellite view of Philippines at WikiMapia]
&lt;!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--&gt;

'''Бусад'''
&lt;!--DO NOT SPAM! THANK YOU!!!--&gt;
* [http://uk.youtube.com/watch?v=1QgTdk6fLAk WOW Philippines Tourism Ad]
* [http://newsweek.washingtonpost.com/postglobal/america/philippines Washington Post's: How the Philippines Sees America]
* [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/country_profiles/1262783.stm BBC Country Profile on the Philippines]
* [https://web.archive.org/web/20061108072347/https://www.cia.gov/cia//publications/factbook/geos/rp.html CIA World Factbook: Philippines]
* [http://countrystudies.us/philippines/ U.S. Country Studies: Philippines]
* [https://web.archive.org/web/20181202025242/http://www.philippinesdailyphotos.com/ Philippines Daily Photos]
* [http://web.kssp.upd.edu.ph/linguistics/plc2006/papers/FullPapers/I-2_Solheim.pdf Origins of the Filipinos and Their Languages by Wilhelm G. Solheim II] ([[Portable Document File|PDF]])
* [http://www.gutenberg.org/browse/authors/b#a2296 History of the Philippine Islands] in many volumes, from [[Project Gutenberg]] (and indexed under [[Emma Helen Blair]], the general editor)
* [http://wiki.answers.com/Q/FAQ/2802 WikiAnswers: Q&amp;A about the Philippines]

{{Ази}}

&lt;!--Categories--&gt;
&lt;!--Interwikis--&gt;

[[Ангилал:Филиппин| ]]
[[Ангилал:Азийн орон]]
[[Ангилал:АСЕАН-ы гишүүн орнууд]]
[[Ангилал:Азийн арлын бүлэг]]
[[Ангилал:Арлын орон]]
[[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]</text>
      <sha1>apupqjgju3jy92huj0shmnb5h14lnkv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Висконсин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9756</id>
    <revision>
      <id>855350</id>
      <parentid>855073</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T00:12:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>855350</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7554" sha1="30bpv0ljnuszvywv3iixv4oh6sm3t41" xml:space="preserve">{{АНУ-ын муж улс
|бүтэн нэр                      =Висконсин Муж Улс
|англи нэр                      =State of Wisconsin
|далбаа                         =Flag of Wisconsin.svg
|нэр                            =Висконсин
|сүлд                           =Seal of Wisconsin.svg
|хуучин нэр                     =
|хоч                            =Badger State (Тэмдэгт муж улс),&lt;/br&gt;America's Dairyland (Америкийн сүүний нутаг)
|уриа                           =Forward (Урагшаа) 
|албан ёсны хэл                 =байхгүй 
|хэлнүүд                        = 
|газрын зураг                   =Map_of_USA_WI.svg
|нийслэл                        =[[Мэдисон, Висконсин|Мэдисон]]
|хамгийн том хот                =[[Милуоки, Висконсин|Милуоки]]
|хамгийн том метрополитан бүс   =Милуокийн метрополитан бүс 
|нутаг дэвсгэрийн байр          =23
|нийт нутаг дэвсгэр             =169,790
|өргөн                          =420
|урт                            =500
|усны эзлэх хувь                =17
|өргөрөг                        =42° 30′ N - 47° 05′ N
|уртраг                         =86° 46′ W - 92° 53′ W
|хүн ам                         =5,601,640 (2007 оны тооцоо)&lt;ref&gt;http://www.census.gov/popest/states/NST-ann-est.html 2007 Population Estimates&lt;/ref&gt;
|нягтшил                        =38.13
|хүн амын байр                  =20
|өрхийн дундаж орлого           =$47,220 
|орлогын байр                   =15 
|нягтшил байр                   =23
|хамгийн өндөр цэг              =[[Тиммс Хилл]]&lt;ref name=&quot;usgs2005&quot;&gt;{{cite web|date=29 April 2005|url=http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest|title=Elevations and Distances in the United States|publisher=U.S Geological Survey|accessdate=2006-11-09|archive-date=2008-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20080601170143/http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|хамгийн өндөр                  =595
|дундаж өндөр                   =320
|хамгийн нам цэг                =[[Мичиган нуур]]&lt;ref name=&quot;usgs2005&quot;/&gt;
|хамгийн нам                    =176
|нэгдсэн өдөр                   =1848 оны тавдугаар сарын 29
|нэгдсэн дараалал               =30
|амбан захирагч                 =[[Жим Дойл]] (АН)
|дэд захирагч                   =[[Барбара Лоотон]] (АН)
|сенатчид                       =[[Хөрб Коль]] (АН)&lt;br /&gt;[[Расс Фейнгөүлд]] (АН)
|төлөөлөгч                      = 
|цагийн бүс                     =[[Төв Стандарт Цагийн Бүс|Төв]]: [[Гринвичийн цаг|UTC]]-6/[[Зуны цагийн тоолол|-5]]
|цагийн бүс 1 хаана             =
|цагийн бүс 2                   =
|цагийн бүс 2 хаана             =
|шуудангийн товчлол             =WI 
|уламжлалт товчлол              =Wis. 
|ISOкод                         =US-WI 
|зип код                        = 
|бүсийн код                     = 
|вэбсайт                        =www.wisconsin.gov 
|тайлбар                        = 
}}
'''Висконсин''' ({{lang-en|Wisconsin}}, {{lang-fr|Ouisconsin}}) нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын төв хойд хэсэгт орших нэгэн муж улс юм. Тус муж улс нь таван Их нуурын хоёроор хүрээлэгдсэн бөгөөд АНУ-ын [[Иллиной]], [[Айова]], [[Мичиган]], [[Миннесота]] муж улсуудтай хиллэдэг. Висконсины нийслэл нь [[Мэдисон, Висконсин|Мэдисон]] хот бөгөөд хамгийн том хот нь [[Милуоки, Висконсин|Милуоки]] юм.

== Тайлбар ==
{{reflist|2}}

== Номзүй ==
* Barone, Michael and Richard E. Cohen. ''The Almanac of American Politics, 2006'' (2005)
* Current, Richard. ''Wisconsin: A History'' (2001)
* Gara, Larry. ''A Short History of Wisconsin'' (1962)
* Holmes, Fred L. ''Wisconsin'' (5 vols., Chicago, 1946), detailed popular history and many biographies
* Nesbit, Robert C. ''Wisconsin: A History'' (rev. ed. 1989)
* Pearce, Neil. ''The Great Lakes States of America'' (1980)
* Quaife, Milo M. ''Wisconsin, Its History and Its People, 1634–1924'' (4 vols., 1924), detailed popular history &amp; biographies
* Raney, William Francis. ''Wisconsin: A Story of Progress'' (1940)
* Robinson, Arthur H. and J. B. Culver, eds., ''The Atlas of Wisconsin'' (1974)
* Sisson, Richard, ed. ''The American Midwest: An Interpretive Encyclopedia'' (2006)
* Vogeler, I. ''Wisconsin: A Geography'' (1986)
* Wisconsin Cartographers' Guild. ''Wisconsin's Past and Present: A Historical Atlas'' (2002)
* Works Progress Administration. ''Wisconsin: A Guide to the Badger State'' (1941) detailed guide to every town and city, and cultural history
''See additional books at [[History of Wisconsin]]''
&lt;/div&gt;

== Гадны холбоос ==
* [https://web.archive.org/web/20121002000516/http://www.nationalatlas.gov/printable/images/pdf/reference/pagegen_wi.pdf Map of Wisconsin at nationalatlas.gov]
* [https://web.archive.org/web/20130313185505/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/55000.html U.S. Census Bureau]
* [http://www.wisconsin.gov/ State of Wisconsin]
* [https://web.archive.org/web/20100112222837/http://www.wisconsin.gov/state/core/wisconsin_state_symbols.html Wisconsin state symbols]
* [http://www.legis.state.wi.us/ Wisconsin State Legislature]
* [http://www.wicourts.gov/ Wisconsin Court System]
* [https://web.archive.org/web/20120109200730/http://ers.usda.gov/StateFacts/WI.htm Wisconsin State Facts]
* [https://web.archive.org/web/20080511063816/http://www.lmhscscorecard.com/sc/brief.cgi?s=1 Wisconsin Health and Demographic Data]
* [https://web.archive.org/web/20101229213558/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=WI Energy Profile for Wisconsin- Economic, environmental, and energy data]
* [http://www.wisconsinhistory.org/ Wisconsin Historical Society]
* [https://web.archive.org/web/20051028075712/http://www.wisconsinhistory.org/topics/wisconsin-name/ Wisconsin's Name: Where It Came From and What It Means]
* [http://digital.library.wisc.edu/1711.dl/WI The State of Wisconsin Collection] from the [http://uwdc.library.wisc.edu/ UW Digital Collections Center]
* [https://web.archive.org/web/20081101154220/http://www.wisconsinhistory.org/whi/ Wisconsin Historical Images]
* [https://web.archive.org/web/20070515184143/http://faculty.uwstout.edu/shiellt/freespeech1/ Wisconsin Free Speech Legacy]
* [http://www.misspronouncer.com/ Misspronouncer], a pronunciation guide for everything Wisconsin.
* [http://www.travelwisconsin.com Wisconsin Department of Tourism]
* [http://wisconsinology.blogspot.com/ Wisconsinology Blog]

{{АНУ-ын засаг захиргааны нэгжүүд}}

[[Ангилал:Висконсин| ]]
[[Ангилал:АНУ-ын холбооны муж улс]]</text>
      <sha1>30bpv0ljnuszvywv3iixv4oh6sm3t41</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11481</id>
    <revision>
      <id>855343</id>
      <parentid>850293</parentid>
      <timestamp>2026-05-02T17:40:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>211</id>
      </contributor>
      <comment>The_National_Anthem_of_Mongolia.ogg файлыг коммонсд [[c:User:Infrogmation|Infrogmation]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:The National Anthem of Mongolia.ogg|]].</comment>
      <origin>855343</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46802" sha1="kq31kb9fgk0kylym6d488ts1etdi8ee" xml:space="preserve">{{Short description|1924-1992 онд Монгол улс}}
{{Инфобокс түүхэн улс
| native_name            = {{small|{{MongolUnicode|ᠪᠦᠭᠦᠳᠡ&lt;br&gt;ᠨᠠᠢᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ}}{{MongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ&lt;br&gt;ᠠᠷᠠᠳ&lt;br&gt;ᠤᠯᠤᠰ}}}} ([[Монгол бичиг|Монгол]])&lt;br/&gt;{{small|{{lang|mn-latn|Bügd Nairamdakh Mongol Ard Uls}}}} {{small|([[Монгол Латин цагаан толгой|Монгол]])}}{{efn|[[Монгол Латин цагаан толгой]]г 1941 оноос өмнө хэрэглэж байсан ба одоо албан бусаар Монгол кирилл болон Уламжлалт бичгийн хамт туслах цагаан толгой болгон ашиглаж байна.}}
| conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс
| common_name            = Монгол
| status                 = [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын [[дагуул улс]]&lt;ref name=&quot;Rao, B. V. 2006&quot;&gt;Рао, Б. В. (2006), ''Орчин үеийн Европын түүх МЭ 1789–2002'', Sterling Publishers Pvt. Ltd.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://foreignpolicy.com/2020/06/26/russia-putin-mnb-wants-to-keep-mongolia-in-its-place/|title=Russia Still Treats Mongolia Like a Soviet Satellite|author=Сергей Радченко|publisher=[[Foreign Policy]]|date=2020-06-26}}&lt;/ref&gt; (1924&lt;ref&gt;{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=-1GRAgAAQBAJ | isbn=978-1-135-78437-9 | title=Socialist Revolutions in Asia: The Social History of Mongolia in the 20th Century | date=2009-01-20 | publisher=Routledge }}&lt;/ref&gt;–1990) ба [[Эдийн Засгийн Харилцан Туслалцах Зөвлөл|ЭЗХТЗ-ийн]] гишүүг
| national_motto         = &lt;br /&gt;{{native phrase|mn|«[[Орон бүрийн пролетари нар нэгдэгтүн!]]»|paren=omit}}&lt;br /&gt;{{small|{{lang|mn-latn|(&quot;Oron büriin prolietari nar negdegtün!&quot;)}}}}
| national_anthem        = {{native name|mn|«[[Монгол Интернационал]]»|paren=omit}}&lt;br&gt;(1924–1950){{parabr}}[[Монгол Улсын Төрийн дуулал|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын төрийн дуулал]]&lt;br&gt;(1950–1992)&lt;ref name=&quot;Sanders&quot; /&gt;{{center| }}
| demonym                = Монголчууд
| era                    = [[Дайны хоорондох үе]]{{·}}[[Дэлхийн 2-р дайн]]{{·}}[[Хүйтэн дайн]]
| event_pre              = [[Ардын хувьсгал]]
| date_pre               = 3 сарын 1, 1921
| year_start             = 1924
| date_start             = 11 сарын 26,
| event_start            = [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Үндсэн Хууль#1924 оны Үндсэн хууль|1924 оны Үндсэн хууль]]
| event_end              = [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Коммунист улсыг татан буулгасан]]
| year_end               = 1992
| date_end               = 2 сарын 12,
| event1                 = [[1945 оны Монголын тусгаар тогтнолын бүх нийтийн санал асуулга|Тусгаар тогтнолын санал асуулга]]
| date_event1            = 10 сарын 20, 1945
| event2                 = [[НҮБ|НҮБ-д]] [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн 166-р тогтоол|элссэн]]
| date_event2            = 10 сарын 27, 1961
| event3                 = [[1990 оны Монголын парламентын сонгууль|Анхны ардчилсан сонгууль]]
| date_event3            = 6 сарын 29, 1990
| p1                     = Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс{{!}}Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс
| flag_p1                = Flag of Bogd Khaanate Mongolia.svg
| s1                     = Монгол
| flag_s1                = Flag of Mongolia (1992–2011).svg
| image_flag             = Flag of the Mongolian People's Republic (1945–1992).svg
| flag_type              = [[Монгол Улсын Төрийн далбаа|Далбаа]]&lt;br /&gt;(1945–1992)
| image_coat             = State emblem of the People's republic of Mongolia (1960–1992).svg
| symbol_type            = [[Монгол Улсын Төрийн сүлд|Сүлд]]&lt;br /&gt;(1960–1992)
| image_map              = Mongolian_People%27s_Republic_Orthographic_projection.svg
| image_map_caption      = Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс 1989 онд
| official_languages     = [[Монгол хэл|Монгол]]
| capital                = [[Улаанбаатар]]
| largest_city           = capital
| government_type        = [[Коммунист улс]] (1924–1990)&lt;br&gt;[[Бүгд Найрамдах Улс]] (1990–1992)
| title_representative   = [[Монгол улсын төрийн тэргүүн|Төрийн тэргүүн]]
| representative1        = [[Пэлжидийн Гэндэн]]
| year_representative1   = 1924–1927 (анхны)
| representative2        = {{nowrap|[[Пунсалмаагийн Очирбат]]}}
| year_representative2   = 1990–1992 (сүүлчийн)
| title_deputy           = {{nowrap|[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Засгийн газрын тэргүүн]]}}
| deputy1                = [[Балингийн Цэрэндорж]]
| year_deputy1           = 1924–1928 (анхны)
| deputy2                = [[Дашийн Бямбасүрэн]]
| year_deputy2           = 1990–1992 (сүүлчийн)
| legislature            = [[Улсын Их Хурал|Ардын Их Хурал]]
| area_km2               = 1,564,116
| population_estimate    = 2,318,000
| population_estimate_year = 1992
| currency               = [[Төгрөг]]
| currency_code          = MNT
| time_zone              = &lt;!-- [[Ази/Ховд|HOVD]] (Ховдын стандарт цаг) / [[Ази/Улаанбаатар||ULAT]] (Улаанбаатарын стандарт цаг) --&gt;
| utc_offset             = +7/+8&lt;ref&gt;{{cite web |title = Mongolia Standard Time is GMT (UTC) +8, some areas of Mongolia use GMT (UTC) +7 |publisher = Time Temperature.com |url = http://www.timetemperature.com/asia/mongolia_time_zone.shtml |access-date = 2007-09-30 |url-status=live |archive-url = https://web.archive.org/web/20071013100212/http://timetemperature.com/asia/mongolia_time_zone.shtml |archive-date = 2007-10-13 |df = mdy-all }}&lt;/ref&gt;
| time_zone_DST          = 
| utc_offset_DST         = +8/+9&lt;ref&gt;{{cite web |title= Clock changes in Ulaanbaatar, Mongolia |publisher= timeanddate.com |url= http://www.timeanddate.com/time/change/mongolia/ulaanbaatar |access-date= 2015-03-27 |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20150325223717/http://www.timeanddate.com/time/change/mongolia/ulaanbaatar |archive-date= 2015-03-25 |df= mdy-all }}&lt;/ref&gt;
| today                  = [[Монгол]]
| religion               = [[Төрийн атеизм]] (албан ёсны)
| HDI                    = 0.560
| HDI_ref                = &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/reports/221/hdr_1992_en_complete_nostats.pdf|title=Human Development Report 1992|website=hdr.undp.org}}&lt;/ref&gt;
| HDI_year               = 1992
}}

'''Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс'''{{efn|{{bulletedlist|{{langx|mn|Bügd Nairamdakh Mongol Ard Uls (BNMAU)}}, {{IPA|mn|puxt nɛ́ːrəmtəχ mɔ́ɴɢəɮ art ʊɮs (pe̝‿e̝ɴ‿e̝m‿a‿ʊ)|pron}}|{{langx|kk|Моңғолия Халық Республикасы (МХР)|Moñğolia Halyq Respublikasy (MHR)}}, {{IPA|kk|moɴʁólʲɪjə χɑɫə́q rʲɪspúblʲɪkəsə (ɛm‿χɑ‿ɛr)|pron}}|{{langx|ru|Монгольская Народная Республика (МНР)|Mongoljskaja Narodnaja Respublika (MNR)}}, {{IPA|ru|mɐnˈɡolʲskəjə nɐˈrodnəjə rʲɪˈspublʲɪkə (ˌɛm‿ˌɛn‿ˈɛr)|pron}}}}}} нь 1924-1992 оны хооронд [[Төв Ази|Төв]] болон [[Зүүн Ази]]д оршин тогтнож байсан [[коммунист улс]] байсан. Анх өөрийгөө [[ардчилсан ард улс]] гэж тодорхойлж байсан бөгөөд хожим [[социалист улс]] гэж зарласан юм. [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]ыг [[Намын тэргүүлэх үүрэг|төр, нийгмийн тэргүүлэх хүчин]] гэж тунхагласан; [[Гадаад Монгол|Гадаад Монголын]] нутгийг хамарч, оршин тогтносон хугацаандаа [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын [[дагуул улс]] байдлаар оршин тогтнож байсан. Газар зүйн хувьд Зөвлөлт Холбоот Улс болон [[Хятад]]ын хооронд байрладаг БНМАУ нь дэлхийн хоёр дахь коммунист улс болсон. Тэрээр өнөөгийн [[Монгол Улс]]ын өмнөх улс төрийн хэлбэр байв.

БНМАУ нь 1921 оны [[Ардын хувьсгал]]ын дараа, Зөвлөлтийн [[Улаан Арми]]йн дэмжлэгтэйгээр 1924 онд байгуулагдсан. [[Хорлоогийн Чойбалсан]]гийн удирдлага дор засгийн газар Зөвлөлтийн бодлоготой нягт уялдаатай ажиллаж, 1937-1939 онуудад [[Их хэлмэгдүүлэлт|Сталины хэлмэгдүүлэлтийг]] явуулж, 20,000 гаруй хүний ​​аминд хүрсэн бөгөөд үүнд [[Монголын буддизм|Буддын шашны]] лам хуврагууд бараг бүрэн устгагдсан.{{Citation needed|date=July 2025}} БНМАУ-ын арми 1939 онд Японы эсрэг [[Халхын голын дайн]]д Зөвлөлтийн армитай хамтран тулалдаж, Монгол Улсын тусгаар тогтнолыг [[1945 оны Монголын тусгаар тогтнолын бүх нийтийн санал асуулга|1945 оны бүх нийтийн санал асуулгын]] дараа Хятад улс албан ёсоор хүлээн зөвшөөрсөн.

Чойбалсан нас барсны дараа [[Юмжаагийн Цэдэнбал]] засгийн эрхэнд гарч, ялангуяа 1960-д оны [[Хятад-Зөвлөлтийн хуваагдал|Хятад-Зөвлөлтийн хуваагдлын]] үеэр Зөвлөлт Холбоот Улстай нягт холбоотон хэвээр үлдсэн. Түүний засаглалын үед Зөвлөлтийн чиг баримжаатай аж үйлдвэржилт эрчимжиж, хөдөө аж ахуйг бүрэн хамтын нийгэмлэгжүүлснээр нүүдэлчин нийгмийг хөгжиж буй хөдөө аж ахуйн аж үйлдвэрийн эдийн засаг болгон хувиргасан. Зөвлөлт Холбоот Улсад [[Михаил Горбачёв]]ын хийсэн шинэчлэлээс санаа авсан [[1990 оны Монголын ардчилсан хувьсгал|1990 оны Ардчилсан хувьсгалын]] үр дүнд МАХН-ын удирдлага огцорж, сөрөг хүчний намуудыг хуульчилж, олон намын тогтолцоог бий болсон. 1992 онд шинэ үндсэн хууль батлагдаж, коммунист төрийг албан ёсоор халж, одоогийн парламентын бүгд найрамдах улсыг байгуулсан.

==Түүх==
{{Гол|Ардын хувьсгал}}

[[Богд хаан]] 1924 онд таалал төгсөж Богд Хаант Монгол Улс буюу хэмжээт эрхт хаант засаглал оршин тогтнохоо больсон билээ. Монголын Тагнуулын Төв Газар сүүлийн үед илэрсэн баримт мэдээн дээр түшиглэн түүнийг Зөвлөлтийн тагнуулуудад  хорлогдсон гэж үзэж байна. Социалист системийн үед Богд хааныг өвчний улмаас өнгөрсөн гэж бичдэг байсан ба Оросын тал Богдыг оросын тагнуул хороосон гэдгийг хүлээн зөвшөөрдөггүй. Оросын судлаач [[Сергей Львович Кузьмин|С. Л. Кузьмин]] ба Монголын судлаач Ж. Оюунчимэг нарын номд түүнийг хорт хавдраар нас барсан гэж бичсэн байдаг. 

[[Богд хаан]]ы хойт дүрийг тодруулахыг Ардын засгийн газраас хориглосон шийдвэр гаргасны үр дүнд Бүгд найрамдах төрийг тунхаглах үндэс бүрдсэн байна. Үүний дараа 1924 оны намар МАН-ын Их хурлыг зарлан хуралдуулж үндсэн хуульт бүгд найрамдах засаглалыг тогтоохооор шийдвэрлэсэн бөгөөд энэ Их хурлын үеэр Хөрөнгөтний бүгд найрамдах засаглалын талыг баримтлагч Ерөнхий сайдын орлогч, Бүх цэргийн жанжин [[Солийн Данзан|С. Данзан]]г Зөвлөлт орос улсын болон [[Коминтерн]]ий төлөөлөгчдийн шууд удирдлагаар баривчлан буудан хороосон байна. 1924 оны 11-р сарын 26-нд Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсыг зарлан тунхаглаж, Анхдугаар үндсэн хуулийг баталсан байна. Ийнхүү БНМАУ тунхагласан 11-р сарын 26-ны өдрийг &quot;Улс тунхагласны баяр&quot; хэмээн нэрлэн тэмдэглэн өнгөрөөх болсон. 

1924-1937 онуудад БНМАУ-ын Төр, Засгийн удирдлагад [[Балингийн Цэрэндорж]], [[Цэрэн-Очирын Дамбадорж]], [[Золбингийн Шижээ]], [[Өлзийтийн Бадрах]], [[Агданбуугийн Амар]], [[Пэлжидийн Гэндэн]], [[Дансранбилэгийн Догсом]], [[Хорлоогийн Чойбалсан]] зэрэг хүмүүс ажиллаж байсан бөгөөд энэ үед ЗХУ-тай маш нарийн харилцаатай байжээ. 1920-д онд БНМАУ-ын удирдагч нар нь төвийг сахисан [[Швейцар]] шиг улс байгуулах, өөрийн тусгаар тогтнолыг ЗХУ, БНХУ төдийгүй европын улсуудаар хүлээн зөвшөөрүүлэх тэд нартай эдийн засаг, худалдааны харилцаа тогтоох оролдлогуудыг уйгагүй хийж байжээ. Үүний үр дүнд Герман, Францад 50 хүртэл тооны залуусыг сургахаар илгээсэн төдийгүй [[Швед]], [[Дани]] зэрэг улсуудтай худалдааны харилцаа тогтоож, мөн мэргэжилтнүүдийг урьж ажиллуулж байсан байна. Гэхдээ гадаад харилцаанд ЗХУ-ыг түшиглэн Хятадын болон Японы түрэмгийллийг эсэргүүцэх бодлого барьж байжээ. БНМАУ нь дотооддоо бүх хүн тэгш эрхтэй болохыг тунхаглан, язгуур угсаа болон шүүхийн харгис аргуудыг устган [[Хамжлагт ёс|хамжлагт ёсыг]] халсан байна. Мөн бүх нийтээр бичигтэн болох нийт ардын боловсролын болон эрүүл мэндийг хамгаалах системийг тогтоох арга хэмжээнүүдийг авч байсны үр дүнд олон арван бага сургууль, Багшийн сургууль байгуулагдсан ба хүн болон мал эмнэлэгүүдийг олноор байгуулж эхэлжээ. Түүнээс гадна үндэсний жижиг үйлдвэрийг байгуулан өөрийн хэрэгцээг хангах үүднээс ноос угаах, хувцас оёх, эсгий эдлэл хийх, гэр ахуйн эдлэл хийх зэрэг жижиг артель, цехүүдийг байгуулах, үндэсний худалдааны байгууллага болох &quot;[[Монгол хоршоо]]&quot; зэргийг байгуулсан төдийгүй Зөвлөлт Оросын тусламжтайгаар Үндэсний Улсын банкийг байгуулан өөрийн [[Мөнгөн тэмдэгт|мөнгөн тэмдэгтийг]] гүйлгээнд гаргасан байна. Түүнээс гадна гааль, худалдааны татварыг чангатгасан ба байгалийн баялгийг хайж илрүүлэн ашиглах зорилгоор ЗХУ-ын мэргэжилтнүүдээс бүрдсэн томоохон экспедицүүдийг монголд урьж ажиллуулж байжээ. БНМАУ-ын бие даасан үйл ажиллагаа явуулж [[Коминтерн|Коментерн]] болон ЗХУ-ын хяналтаас гарах гэсэн бодлогыг мэдэрсэн ЗХУ-ын удирдлага Монголын удирдагч нарын хооронд яс хаясан бодлого явуулсны үр дүнд ЗХУ-д түр хугацаагаар сургасан хөдөөний залуу хэт хувьсгалч нарын гараар  баруунтан, зүүнтэн гэсэн нэр томъёололыг гарган үндэсний удирдагч нарт оноон төрийн удирдлагаас ээлж дараалан хэлмэгдүүлэн зайлуулж байжээ.  1920 ба 30-аад оны үед Зөвлөлтийн нөлөөллийг эсэргүүцэж, илүү тусгаар тогтносон байдлыг дэмжиж байсан [[Догсомын Бодоо]], [[Солийн Данзан]], Цэрэн-Очирын Дамбадорж, Золбингийн Шижээ, Өлзийтийн Бадрах, Пэлжидийн Гэндэн, Агданбуугийн Амар нар хохирогч болж алагджээ. Энэ үед МАХН нь төрийн дээд удирдлага болон гүйцэтгэх засаглалыг бүрэн хянаж, удирдаж байсан байна. 1930-д оноос эхлэн ноёд баян лам нар, баячуудын хөрөнгийг хураан, малчидыг хүчээр хамтралжуулах бодлого баримталсны үр дүнд 1932 онд зэвсэгт бослого гарсан төдийгүй олон тооны хүн хилийн чанадад дүрвэн гарах хөдөлгөөнүүд гарчээ. 1932 оны бослого нь “гадаад түвд хүмүүсийн турхирсан” монголын дээд лам нар, феодалуудын гаргасан үймээн, Түвд улс Банчин Богдоор жуулчлан Монголын хэрэгт өнгөлзөж, мөн босогчдыг япончууд дэмжиж байсан гэх дүгнэлт баталгаагүй байсан. Үнэн хэрэгтээ, босогчид гадаадын заалтаар биш, тэр ч байтугай тэндээс тусламж огт аваагүй бөгөөд ганцхан өөрсдийн хүч дээр тулгуурлахаас өөр аргагүй байсан билээ. ЗХУ-ын шууд дэмжлэгээр 1928 онд [[Хорлоогийн Чойбалсан]] төр, засгийн удирдлагад гарсан бөгөөд 1937 оноос эхэлсэн [[Их Хэлмэгдүүлэлт (Монгол)|Их Хэлмэгдүүлэлтэд]] 30,000 гаруй хүн өртөн амь үрэгджээ.

[[Дамдины Сүхбаатар]], маршал [[Гэлэгдоржийн Дэмид]] зэрэг монголчуудын дунд асар их нэр хүндтэй хүмүүсийг шууд хороож болохгүй байсан тул Зөвлөлт улс энэ хоёрыг нууцаар хороосон гэж үздэг. Монголын Тагнуулын Төв Газар шинээр илэрсэн баримтад тулгуурлан Дамдины Сүхбаатарыг оросууд хороосон гэж үзэж байна.

[[Файл:Khalkhin Gol George Zhukov and Khorloogiin Choibalsan 1939 -1.jpg|thumb|[[Хорлоогийн Чойбалсан]] ба [[Георгий Жуков]]]]
БНМАУ-ын гадаад байдал энэ үед хурцадсан байсан бөгөөд ЗХУ нь 1924 онд Бээжинд БНХУ буюу [[Гоминдан]]ы Засгийн газартай байгуулсан Зөвлөлт-Хятадын гэрээгээр БНМАУ-ыг Хятадын салшгүй нэгэн хэсэг гэж хүлээн зөвшөөрсөн байсан ба үүнийгээ Монголын талд эсрэгээр тайлбарлан хоёр нүүр гаргасан бодлого баримталж байсан байна. Үүний тод жишээ нь 1946 он хүртэл БНМАУ-тай дипломат харилцаа тогтоогүй байсан бөгөөд БНМАУ-д &quot;төлөөлөгч&quot; л суулгаж байсан ба албан ёсны нэг ч гэрээг хоёр улсын хооронд байгуулаагүй байна. Алс дорнодод Японы эзэнт гүрний түрэмгий бодлогын үр дүнд Манжуур Японд эзлэгдэн ЗХУ-ын дорнод хил тайван бус болсонтой холбоотойгоор ЗХУ-ын удирдлага БНМАУ-ыг жийргэвч бамбай улс болгон ашиглах, стратегийн давуу байрлал эзэмших үүднээс 1936 онд харилцан туслалцах Протоколыг л байгуулсан байна. Энэ үед БНМАУ-ын дорнод хилийн дагуу Япон болон тэдний байгуулсан [[Манж-го]] улсын цэргүүд байнгын халдлага довтолгоон өдүүлж байсан төдийгүй Халхын сүмийн хэсгийн цэргийн хүчээр булаан эзэлсэн байна. Хилийн мөргөлдөөнийг зохицуулахын тулд БНМАУ болон Япон-Манж-гогийн талтай хилийн будилааныг зохицуулах [[Манжуурын бага хурал|Манжуурын бага хурлыг]] зохион байгуулсан боловч үр дүнд хүрээгүй байна. Үүнтэй холбогдуулан ЗХУ нь өмнөх Протоколын дагуу 57-р армийн корпусыг Монголын нутагт байршуулжээ. Улмаар хилийн мөргөлдөөн нь 1939 оны [[Халх голын дайн]]д хүргэж, энэ дайнд ЗХУ, Монголын хамтарсан хүчин [[Япон]]ы армийг ялжээ. Энэ байлдааны үр дүнд ЗХУ нь Японтой төвийг сахих гэрээнд гарын үсэг зуржээ. 

===2-р дайны үе===
{{гол|Дэлхийн хоёрдугаар дайн}}
{{гол|Монгол улс дэлхийн хоёрдугаар дайны үед}}
[[Файл:Monumento ruso en Ulan Bator, Mongolia.jpg|thumb|left|Зөвлөлт-Монголын хамтын ажиллагаанд зориулсан [[Зайсан толгой|Зайсан]] дурсгалын цогцолборын мозайк]]
БНМАУ нь [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үед ЗХУ-д бүх талаар дэмжиж тусламж илгээж байсан ба дайны сүүлийн өдрүүдэд БНМАУ ЗХУ-тай хамт Японд дайн зарласан байна. Энэхүү дайнд морь чухал үүрэгтэй байсан бөгөөд Зөвлөлтийн цэргийн 5 морь бүрийн нэг нь монгол морь байв. Зөвлөлтөд Америк 665,000 тонн махан бүтээгдэхүүнийг ленд-лизээр зарсан бол, Монгол 500,000 тонн мах үнэгүй өгчээ. Харин нэхий дээл, шинель өвлийн цагт төдийгүй зун цагт ч окопонд даарахгүй байхад чухал байсан ба АНУ 54,000 тонн хонины ноосыг мөн зарсан байхад, Монгол 64,000 тонныг Зөвлөлтөд бэлэглэсэн байна. 1942-45 онд Зөвлөлтийн цэргийн 5 шинель бүрийн 1-ийг монгол ноосоор хийж байв. [[Вольфрам]] нь Германы &quot;Барс&quot;, &quot;Ирвэс&quot; танкуудын хуягийг нэвтлэхэд шаардлагатай сумыг хийх гол түүхий эд байсан бөгөөд Зөвлөлтөд хамгийн ойр вольфрамын орд Монголд байсан байна. Ийнхүү их хэмжээний тусламж илгээсэн Монгол өөрөө хүнд байдалд орж 1944 оны өвөл Зөвлөлтийн зарим мужийн адил өлсгөлөнд нэрвэгджээ. Квантуны армийн довтолгооноос сэрэмжлэн олон тооны цэрэг Алс Дорнодод байлгаж байсан Зөвлөлт тагнуулын мэдээгээр Япон ойрын үед довтлохгүй гэж мэдсэний дараа зарим цэргээ Германы эсрэг илгээжээ. Монгол улс эрэгтэй, эмэгтэй бүх хүн цэргийн алба хаах хууль гарган цэргийн тоогоо нэмсэн нь Алс Дорнод дахь хүчний харьцааг өөрчлөхөд мөн нөлөөлсөн байж болох юм.

Монгол улс [[1945 оны чөлөөлөх дайн]]ы үеэр Өвөрмонголыг өөртөө нэгтгэхийг зорьж байв. Гэсэн ч энэ бодлого амжилтанд хүрээгүй юм. Дэлхийн хоёрдугаар дайнд японы эсрэг дайнд ЗХУ-ыг оруулах сонирхолын үүднээс АНУ, Англи нь [[Ялта]] болон Подстамын бага хурлуудаар БНМАУ-ын статус квог  хүлээн зөвшөөрч, үүнийг Гоминьданы Хятадаар зөвшөөрүүлэх асуудлыг АНУ-ын ерөнхийлөгч хариуцахаар болсон байна. Үүнийг [[Чан Кайши]] тэргүүтэй Хятадын удирдлага эрс эсэргүүцсэн боловч Их гүрнүүдийн удирдагч нарын шахалтад орсны үр дүнд Бүх ард түмний санал хураалтаар шийдвэрлэх тохиролцоонд хүрчээ. [[Иосиф Сталин]]ы хүчтэй шахалтаар 1945 онд [[Чан Кайши]] дээрхи саналыг гаргасан ба 1945 онд явагдсан санал хураалтын үр дүнд [[Тайвань]] нь Монголын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрчээ. Хятадын иргэний дайны дараа [[Мао Зэдун]] тэргүүтэй коммунистууд засгийн эрхийг авахад БНМАУ нь БНХУ-тай байгуулсан дипломат харилцаагаа тасалж шинээр бий болсон [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]]тай 1949 оны 10 сарын 6-нд дахин бие биеэ хүлээн зөвшөөрч дипломат харилцаа тогтоожээ. 

===Дайны дараах үе===
ЗХУ-ын Наушки өртөөнөс Улаанбаатар хот төмөр зам барьж 1949 оны 11-р сарын 7-нд анхны галт тэрэг нийслэлд орж ирж хөдөлмөрчдийн цуглаан болжээ. 1952 оны 1 сарын 26-нд Хорлоогийн Чойбалсан [[Москва]] хотод нас барахад [[Юмжаагийн Цэдэнбал]]д эрх мэдэл шилжив. Энэ үеэс харьцангуй тайван байдал өрнөж улс оронд &quot;дулаарал&quot; болжээ.

1950 оны 4-р сард Зүүн Европын социалист Герман, Чех, Польш, Унгар, Болгар, Румын зэрэг орнуудтай дипломат харилцаа тогтоосон байна. 

===1960-1990 ===
{{Гол|Соёлын хувьсгал буюу бүх нийтээр бичигтэн болсон нь}}
{{Гол|Нэгдэлжих хөдөлгөөн}}
{{Гол|Атрын аян}}
{{Гол|Монгол ба Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага}}
[[Файл:UB-Zajsan-hill-yurts.jpg|thumb|Зайсан хөлийн газар.  Улаанбаатар хот, 1972.]]
БНМАУ 1946 оноос хойш олон удаа НҮБ-д элсэх өргөдлөө өгсөн боловч дөнгөж 1961 оны 10-р сарын 27-нд  [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагад]] гишүүнээр элсэж, өрнөдийн орнуудтай дипломат харилцаа тогтоох эхлэл тавигдсан байна. Өрнөдийн хөгжингүй орнуудаас хамгийн эхэнд 1963 оны 1-р сард Их Британи БНМАУ-тай дипломат харилцаа тогтоожээ. Харин 1960-аад оны дунд үеэс ЗХУ-БНХАУ хоорондын харилцаа хүйтрэн сөргөлдөх болоход социалист Монгол нь ЗХУ-ын талд оржээ. Энэ үед ЗХУ-ын цэрэг БНМАУ-д дахин байрласан байна. Ингэснээр ЗХУ-ын нөлөө улам бүр ихэсчээ. Монголын эдийн засаг 1960-аад оноос эрчимтэй хөгжиж, 1970 онд бүх нийтээрээ бичиг үсэгт тайлагдсан Азийн анхны улс болжээ. 

БНМАУ 1962 оны 6-р сарын 7-ны өдөр [[Эдийн засгийн харилцан туслалцах зөвлөл|Эдийн Засгийн Харилцан Туслалцах Зөвлөлийн]] /СЭВ/ гишүүнээр элссэн байна. Үүний зэрэгцээ БНМАУ-д хөдөө аж ахуй, үйлдвэрийн салбаруудыг ЗХУ болон бусад социалист улсуудын эдийн засаг болон мэргэжилтний хүчээр эрчимтэй хөгжүүлж эхэлсэн байна. Эдгээрийн үр дүнд Монгол нь социалист улсуудад хөдөө аж ахуйн болон уул уурхайн хямд түүхий эд нийлүүлэгч түүхий эдийн бааз болсон бөгөөд харин гадаад худалдааны хувьд алдагдалтай байсныг зээлийн хөрөнгөөр нөхөж байжээ. ЭЗХТЗ-ийн гишүүн орнууд болох БНБАУ, БНАГУ, БНПАУ, БНСРУ, БНУАУ, БНСЧСУ-ын тусламжтайгаар мах комбинат, нэхий, нэхий эдлэлийн үйлдвэр, шилэн дарлага бүхий хүнсний ногооны газар, жимс, ногооны цогцолбор, биокомбинат, оёдлын үйлдвэр, гүн хэвлэл, хивсний үйлдвэр, мод боловсруулах комбинат, хөнгөн бетоны завод, царууц тоосго, шохойн үйлдвэр, автомашины засварын газар, мебель картон үйлдвэрлэх фабрик, гутал, арьс ширний үйлдвэр, цементийн завод, Улсын клиникийн төв эмнэлэг зэрэг нийгэм соёлын олон газруудыг барьж байгуулсан байна. 

1984 онд ЗХУ-ын удирдлагын бүрэлдэхүүнд [[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачёв]]  орж ирснээр социализмыг шинэчлэх, [[Өөрчлөн байгуулалт (Перестройка)|өөрчлөн байгуулалт]], [[Ил тод байдал|ил тод байдлын]] тухай бодлого түлхүү хэрэгжиж эхэлсэн байна. Ийнхүү аядуу социализмын гол төлөөлөгч болсон 40 жил удирдсан [[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбалыг]] нам, төрийн эрхээс зайлуулах бодлогыг ЗХУ баримтлан, 1984 онд Цэдэнбал Москвад &quot;эмчилгээ&quot;-нд цөлөгдсөн байхад нь Монгол дахь ЗХУ-ын Аюулаас хамгаалах хорооны (КГБ)-ын төлөөлөгч генерал [[Всеволод Радченко]] болон Элчин сайд [[Сергей Павлов]] нар ЗХУКН-ын шууд заавраар тайван эргэлтийг Монголын &quot;эдийн засгийн шинэчлэгч&quot; нарын гараар хийлгэсэн байна. Үүний үр дүнд [[Жамбын Батмөнх]]ийг Монголын удирдагчаар сонгожээ. Өөрчлөн байгуулалтын үр дүнд ЗХУ задран унаж улмаар нийт социалист систем устахад ЗХУ-ын болон ЭЗХТЗ-ийн социалист орнуудын эдийн засаг-санхүүгийн тусламж шууд зогссон нь БНМАУ-ыг улс төр-эдийн засгийн хямралд оруулжээ. Энэхүү хямралын үр дүнд БНМАУ-д ардчилал ялж, чөлөөт зах зээлийн эдийн засгийг байгуулах шийдэлд хүрсэн байна. Түүнчлэн [[Үндсэн хууль|Үндсэн хуулийг]] 1992 онд шинээр дахин боловсруулж Монгол улс гэж нэрлэн Парламентын засаглал бүхий улс болохыг зааж тусгаж БНМАУ оршин тогтнохоо болж Монгол Улс байгуулагдсан түүхтэй. 

==Төрийн байгуулалт==
1924 оны анхны [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хуулиар]] Улсын Их Хурал, Улсын Бага хурлыг байгуулсан. Уг бүтцийг 1949 он хүртэл хадгалсан бөгөөд Улсын Их Хурал 9 удаа, Улсын Бага хурал 30 гаруй удаа хуралдсан. 1940, 1960 онуудад Үндсэн хуулийг дахин баталж, төрийн социалист хэв маягт багтах Бүгд Найрамдах улсын төрийн хэлбэрийг сонгон хөгжиж байв. 1950-иад оны эх хүртэл үйлчилж байсан төр-намын тогтолцоог нам-төрийн тогтолцоонд шилжүүлсэн. 1960 оны Үндсэн хуульд “БНМАУ-ын төр, нийгмийг удирдан чиглүүлэх хүч бол бүхнийг ялагч марксист-ленинист онолыг  удирдлага болгосон Монгол Ардын Хувьсгалт нам мөн” гэж заасан. 1960-1990 оны хооронд Ардын Их хурлын сонгууль 9 удаа явагдаж, Их хурлын чуулган 40 гаруй удаа чуулжээ.

1990 оны 5 дугаар сард БНМАУ-ын Үндсэн хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулж, төрийн эрхийг шинэчлэн, нам төрийн үүргийг зааглан, парламентын нэгдмэл тогтолцоог бүрдүүлэн төлөвшүүлэх, ардчиллыг бүх талаар хөгжүүлэх чиглэлийг баримтласан. БНМАУ-ын Ардын Их хурлын 12 дахь удаагийн сонгуулийн II хуралдаан 1992 оны 1 дүгээр сарын 13-ны өдөр өнөөгийн шинэ [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хуул]]&lt;nowiki/&gt;ийг баталсан. 1992 оны Үндсэн хууль ёсоор төрийн хэлбэрийн хувьд Монгол улс бол парламентын Бүгд Найрамдах Улс юм.&lt;ref&gt;[https://mongoltoli.mn/history/h/705 Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]&lt;/ref&gt;

==Газар нутаг==
Зөвлөлтийн тал вольфрам, ураны ордтой Увс аймгийн Давст уул, Хөвсгөлийн Шишгидийн нурууг 1930-1960-аад онд БНМАУ-аас тасдан авчээ.

[[Халхын сүмийн мөргөлдөөн|Халхын сүм]] орчмын хэсгийг Япончууд гэнэт довтлон эзэлснийг [[Халхын голын дайн]]аар чөлөөлсөн ч [[Буйр нуур]]ын зарим хэсэг болон Халхын сүм орчмын нутаг нь 1960-аад оны Монгол-Хятадын хилийн гэрээгээр  [[Хятад]]ын талд оржээ. 1960-аад оны үед одоогийн Монгол-Хятадын хилийг 2 талын гэрээгээр тогтоожээ.

Мөн [[Байтаг Богдын хилийн мөргөлдөөн|Байтаг Богд]] уул бүхэлдээ БНМАУ-ын нутаг байсан ч хилийн гэрээгээр урд хэсэг нь БНХАУ-ын нутагт оржээ. БНХАУ, Зөвлөлт улсууд Монголын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрсөн ч зарим нутгийг тасдан өгөхийг шаардаж байв. 90-ээд оныг хүртэл урд хилийн хамгаалалтад голчлон анхаардаг байсанаас хойд хилийн хамгаалалт суларсныг ашиглан Зөвлөлтийн тал хилийн шонгуудаа аажим аажимаар урагш зөөдөг байсан гэдэг.

==Зэвсэгт хүчин==
{{гол|Монголын Ардын арми}}

==Нийгэм==
Зөвхөн нэг намын үзэл суртал Монголын ард түмний үзэл санааны үндэс боллоо гэсэн дүгнэлт хийж олон ургальч үзлийг хаан боогдуулсныг ийнхүү баталгаажуулж өгсөн.1960-иад он гэхэд соён гэгээрэл гэхэд, оюун санааны талаар ихээхэн амжилт олсон бөгөөд түүний дээд оргил нь Марксизм-ленинизм гэж үзэж байв.

Нийгмийн бүтцэд ихээхэн өөрчлөлт гарч мөлжигч, дарлагч ангийг хүчээр устлаа. Монголын нийгэм одоо ажилчин анги хоршоолсон ард, ардын сэхээтнүүдээс бүрдэх боллоо гэсэн дүгнэлт хийх болсон байна. Ийнхүү 1921 оноос эхлэн ядуу дорд ардыг дэмжих бодлогын үр дүнд ямар нэг хувийн өмчтөн үгүй болж гагцхүү нийтийн өмч дээр суурилсан өвөрмөц давхаргынхан бүрэлдэн тогтсон байна.&lt;ref&gt;[https://prezi.com/zvs0h408a_5c/1960-/ 1960-аад оны үеэс БНМАУ-ын нийгэм эдийн засгийн амьдрал]&lt;/ref&gt;

1941-1990 оны хоорондох 50 жил бол БНМАУ-д социалист эрүүлийг хамгаалахын зарчмуудыг тууштай хэрэгжүүлсэн он жилүүд бөгөөд төрийн бодлогын хүрээнд авч хэрэгжүүлсэн дэс дараатай арга хэмжээнүүдийн үр дүнд тус улсын хот, аймаг, сум, сангийн аж ахуйн төв зэрэг төвлөрсөн суурин газрын хүн амыг их эмчийн ерөнхий мэргэжлийн тусламжаар үндсэнд нь бүрэн хамарч, анагаах ухааны гол салбаруудаар эмнэлгийн төрөлжсөн нарийн мэргэжлийн тусламжийг хөгжүүлж, үндэстний мэргэжилтгүүд цээжний хөндийн болон тархины мэс засал, сэхээн амьдруулахын тусламжийг үзүүлэх арга барил, ур чадварыг эзэмшиж, дотуур дурандалт, дүрс оношлогоо, хүний генетик, вирус болон дархлал судлалын аргуудыг эмнэлгийн практикт нэвтрүүлж эхэлсэн байлаа.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.mohs.mn/p/5 |title=Түүхэн замнал |access-date=2019-09-25 |archive-date=2019-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190925080733/https://www.mohs.mn/p/5 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==Эдийн засаг==
{{гол|Шинэ эргэлтийн бодлого}}
[[Файл:Socialist Mongolia Coins &amp; Banknotes (34894060173).jpg|thumb|Гүйлгээнд байгаа мөнгөн тэмдэгт, [[Монголын үндэсний түүхийн музей]]]]
Манай орны эдийн засгийн өсөлт өмнөх үеийг бодоход өндөр хурдацтай болж, зөвхөн 1940-1960 онд нийгмийн нийт бүтээгдэхүүн 3.7 дахин, үйлдвэрлэсэн үндэсний орлого 3.8 дахин, хөрөнгө оруулалтын нийт хэмжээ 33.7 дахин өссөн. Аж үйлдвэрийн салбарын эзлэх хувийн жин нэмэгдэж байгаа нь социализмын материал баазыг байгуулах үндсэн нөхцөл гэж үзэж байсан. Иймд 1940 онд аж үйлдвэх үндэсний орлогын 10 хувийг үйлдвэрлэж байсан бол 1960 онд 30 гаруй хувь болж БНМАУ ХАА үйлдвэрийн орон боллоо гэсэн дүгнэлт хийхэд хүрсэн байна. БНМАУ төвлөрсөн 5 жилийн төлөвлөгөөт эдийн засагт тулгуурлаж байв.

==Зураг==
&lt;gallery&gt;
Файл:БНМонгол АУ-ын физик газарзүй, засаг захиргааны хуваарь.jpeg|БНМАУ-ын физик газарзүй, засаг захиргааны хуваарь, орос хэлээр
File:Map of the Far East of the USSR, Northern China (Manchuria) and Mongolia.tif|1930 он
Файл:Mongolia1932.jpg|1932 оны Монгол улсын газрын зураг
&lt;/gallery&gt;

== Мөн үзэх ==
* [[Монгол дахь Их Хэлмэгдүүлэлт]]
* [[Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцлийн түүх|БНМАУ-ын тусгаар тогтнолын түүх]]
* [[Баруун дөрвөн аймагт гарсан 1932 оны зэвсэгт бослого|1932 оны зэвсэгт бослого]]
* [[Монгол Улсын тусгаар тогтнолын төлөө бүх ард түмний санал хураалт|Тусгаар тогтнолын төлөө санал хураалт]]
* [[Халхын голын байлдаан]]
* [[1945 оны чөлөөлөх дайн]]
* [[Бүх нийтээр бичигтэн болсон түүх]]
* [[БНМАУ-ын соёлын довтолгооны түүх]]
* [[БНМАУ-ын нэгдэлжүүлэх хөдөлгөөний түүх| Нэгдэлжих хөдөлгөөн]]
* [[Зөвлөлтийн зэвсэгт хүчний цэргийн ангиуд монголд|Зөвлөлтийн цэрэг Монголд]]
* [[Монголын удирдагч Ю.Цэдэнбалыг зайлуулах ажиллагаа]]

== Тэмдэглэл ==
{{Notelist}}

==Эшлэл==
{{reflist}}

{{s-start}}
{{Залгамжлал
|өмнө=[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Хэмжээт цаазат Богд Хаант Монгол Улс]]
|он=1924-1992
|албан_тушаал=БНМАУ
|дараа=[[Монгол Улс]]
}}
{{end}}

[[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]]
[[Ангилал:БНМАУ| ]]
[[Ангилал:Азийн түүхэн улс]]
[[Ангилал:Далайд гарцгүй орон|Монгол]]
[[Ангилал:Түүхэн улс|Монгол]]
[[Ангилал:Монголын түүхэн улс]]
[[Ангилал:20-р зууны Монголын түүх]]
[[Ангилал:Монголын ардын хувьсгал]]
[[Ангилал:Урьдын Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]]
[[Ангилал:Зүүн блокийн улсууд]]
[[Ангилал:Далайд гарцгүй түүхэн улс|Монгол]]
[[Ангилал:1924 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:1992 онд татан буугдсан]]</text>
      <sha1>kq31kb9fgk0kylym6d488ts1etdi8ee</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1900 он</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12954</id>
    <revision>
      <id>855435</id>
      <parentid>848064</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T11:46:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>855435</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45407" sha1="4eympvlh1lixx57sfah7ff94rucz545" xml:space="preserve">{{Аргын жил дараалал|1900|1900-д он|19-р зуун}}

'''(MCM)''' Аргын тооллоор Нэгэн мянга есөн зуудугаар оны төмөр туулай жил. Анно Домини буюу манай эриний хоёр дахь мянганы 900 дахь жил, 19-р зууны 100 дахь жил, 1900-аад он гэж тоолбол эхний жил.

Энэ он цэрэг улс төрийн байдлын хувьд ихээхэн эгзэгтэй жил байлаа. Нэн тэргүүнд 1900 он бол 19-р зууны төгсгөл 20-р зуунтай угтан мэндчилэх үе байв. Шинэ он гараад удаагүй байтал АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга Жон Хей Хятадтай нээлттэй харилцах &quot;Нээлттэй хаалганы бодлого&quot;-оо зарлаж, дэлхийн улс үндэстнүүдийг Хятадын зах зээлд нэвтрэхийг уриалсан юм. Манж Чин гүрэнд бослогууд хүчээ авч, Европын болон нутгийн иргэнд хоморгонд нь өртөх болов. Францын цэргийн хүч Чад улсад ноёрхлоо улам баталгаажуулав. Их Британид партизаны дайн өрнөлөө. Британид Хөдөлмөрийн нам байгуулагдлаа. Энэ нам Дэлхийн I дайны дараа Британийн улс төрийн голлох хүчин болох болно. Австралийн холбооны улс байгуулагдсан нь Хамтын нөхөрлөлийн системийн эхлэл байх болно. 

Шинжлэх ухааны хувьд дараах чухал дөрвөн нээлт хийв. 

# Нэрт эрдэмтэн Макс Планк хар материйн цацрагийн хуулийг боловсруулсан нь шинжлэх ухаанд Планкийн хууль нэрээр мөнхөрчээ. Энэ нь орчин цагийн квант механик судлалыг үндэслэж, хүн төрөлхтний орчлон ертөнцийн талаарх ойлголтод хувьсгал хийн, технологи, энергийн талаарх олон шинэ нээлтүүд хийх их хүслийг бадраасан юм. 
# Ургамал судлаач Хюго де Вриз нь Менделийн удамшлын хуулиудыг дахин судалж, шинэ шатанд гарган генетикийн салбарын үндэс суурийг тавив. 
# Анагаах ухааны нэрт зүтгэлтэн Карл Ландштайнер цусны бүлгийн системийг боловсруулав. Ингэснээр олон хүний амь насыг аварч, цусны донор гэх нэн шинэ ойлголтыг нээсэн билээ. 
# Францын физикч Поль Виллард уран хэрхэн задардгийг судалж байхдаа гамма туяаг нээлээ. Энэ нь цөмийн физикийн салбарт хувьсгал авчирсан аугаа нээлт байлаа.    
Соёл, урлагийн салбар тэр дундаа сонгодог урлагийн ертөнцөд домог болон дуурссан &quot;Тоска&quot; дуурь тайзнаа тавигдав. Өдгөө хүртэл дэлхий даяар хамгийн олон удаа тоглогддог энэ дуурь нь Наполеоны үеийн Италийн иргэдийн хайр дурлалын тухай өгүүлдэг, Жиакомо Пуччинигийн туурвил зүйн ур маягийг харуулдаг аринууд эгшилэглэдэг юм. 

Мөн Америкийн хүүхдийн уран зохиолын тулгын чулууны нэг гэгдэх &quot;Озын гайхамшигт илбэ шид&quot; ном уншигчдын гарт хүрэв. Америкийн зохиолч Френк Баумын энэ зохиол Озын цувралын эхнийх нь байсан билээ. 

== Онцлох үйл явдал ==
=== Нэгдүгээр сар ===

* Нэгдүгээр сарын 2 &amp;ndash; АНУ-ын төрийн нарийн бичгийн дарга Жон Хей Хятадтай худалдаагаа сэргээх Нээлттэй хаалганы бодлого баримтлах болсоноо зарлалаа.
** АНУ-ын Нью-Йорк хотын Тавдугаар өргөн чөлөөнд дэлхийд анх удаа тусгай замын автобус явж эхлэв. 
* Нэгдүгээр сарын 4 - Гүржийн [[Тифлис]] (одоогийн Тбилиси) хотод газар хөдөлж, 1100 хүн амиа алджээ. Нийт таван тосгон, Ахалкалаки суурин бүрэн сүйдсэн байна. 
* Нэгдүгээр сарын 5 &amp;ndash; АНУ-ын Жонс Хопкинсын их сургуулийн доктор Хенри Роуленд дэлхийн соронзон орны талаарх өөрийн онолоо дэвшүүлжээ.
* Нэгдүгээр сарын 7 - Нэрт эрдэмтэн [[Никола Тесла]] АНУ-ын [[Колорадо]] мужийн Колорадо Спрингс хотод байх өөрийн лабораторио бүрэн хаав. Тэрээр 7 сарын турш тэнд алсын зайнд цахилгаан дамжуулах асуудлыг туршин, судалж байсан юм. 
* Нэгдүгээр сарын 9 &amp;ndash; Италийн мэргэжлийн хөлбөмбөгийн Лацио баг Ром хотноо байгуулагдав.
** АНУ-ын &quot;Нью-Йорк Уорлд&quot; сониныг эрхлэн гаргагч Жозеф Пулитцерийн гэр гал гарав. Галын улмаас асрагч болон гэр бүлийн найз нь амиа алджээ. 
** Боксын хөнгөн жингийн ДАШТ-нд Терри МакГоверн өрсөлдөгчөө буулган авч 10 мянган ам.долларын шагнал хүртжээ. 
* Нэгдүгээр сарын 14 &amp;ndash; Италийн хөгжмийн зохиолч Жиакомо Пуччинигийн Тоска дуурь Италийн нийслэл Ром хотод олны хүртээл болов.
** [[АНУ-ын Сенат]] АНУ-Германы тунхагийг хэлэлцэж, улмаар тунхаг ёсоор Самоагийн арлууд АНУ-ын мэдэлд шилжив.
* Нэгдүгээр сарын 16 - АНУ-ын Кентаки мужийн Франкфорт хотын &quot;Капитол&quot; зочид буудалд АНУ-ын Конгрессын гишүүн асан Девид Г.Колсон зургаан хүнийг буудсанаас, гурав нь амиа алджээ. Түүнийг хэргийн газарт баривчилсан байна. 
* Нэгдүгээр сарын 17 - АНУ-ын Төлөөлөгчдийн танхимд сонгогдсон Бригхем Х.Робертс олон эхнэртэй гэх дуулианы улмаас суудалд суухаас татгалзав. Тэрээр анхны болон хоёр дахь эхнэртэйгээ 1878 онд, гурав дахь эхнэртэйгээ 1897 онд гэрлэжээ. 
* Нэгдүгээр сарын 19 - АНУ-ын спортын ертөнцөд сэтгэл сэртхийлгэсэн аймшигт хэрэг болов. Бейсболын лигийн Бостон Бинейтерс (одоогийн Атланта Брейвс) багийн баригч Марти Берген эхнэр, зургаан настай охин, гурван настай хүүгээ сүхдэж хөнөөн, дараа нь өөрийнхөө хоолойг хэрчиж амиа хорложээ. Тэрээр 1897-1898 онд шилдэг баригчдын нэг байж, ур чадвараа гайхуулж байв. Гэтэл 1899 оны 4-р сард хүү нь нас барсан нь сэтгэл санааны хүнд цохилтод оруулжээ. 
* Нэгдүгээр сарын 22 - [[АНУ-ын Конгрессын номын сан]] тухайн цаг үеийнхээ дэлхийн хамгийн том уншлагын танхимыг нээв. 
* Нэгдүгээр сарын 23 - Австрийн 30 мянган уурхайчин, ажлаасаа халагдсан 40 мянган уурхайчинтай нэгдэн ажил хаялт зарлажээ. Тэд ажлын 8 цагтай болж, амьдралд хүрэлцэхүйц цалин авахыг шаардсан юм. 
* Нэгдүгээр сарын 24 - Манж Чин гүрний нийслэл [[Бээжин]] хотноо Их зөвлөл, их нарийн бичгийн дарга нар хаалттай хөрөлдөж Гуансю эзэн хааныг хаан ширээнээс буулгахаар тохиролцов. Ингэснээр Манжийн хаан ширээг 14 настай Пу Чун залгамжлахаар болжээ. 
* Нэгдүгээр сарын 26 - Манж Чин гүрний хаан Гуансю хаан ширээнээс буух тухай зарласны дараа [[Шанхай]] дахь эзэн хааны цахилгаан мэдээний захиарл 1230 хүний гарын үсэг цуглуулж шийдвэрээ дахин харж үзэхийг хүсэлв. Улмаар Хатан хаан [[Цыши]] цахилгаан мэдээний захиралыг баривчлах тушаал буулгасан боловч [[Макао]] руу зугтсан байна. 
* Нэгдүгээр сарын 27 - Бээжин хотноо Их Британи, АНУ, Франц, Герман, Италийн Элчин сайдууд зөвлөлдөн Манжийн Гадаад хэргийг бүгд захиран шийтгэгч яамнаа ноот бичиг илгээжээ. Уг ноот бичгийн утга нь Шаньдун болон Жили дэх босогчид, &quot;Том сэлэмний нийгэмлэг&quot;-ийг дарах зарлиг буулгахыг хүссэнд оршиж байв. 
* Нэгдүгээр сарын 28 &amp;ndash; Монголын хаан [[Богд хаан|Богд Жавзандамба хутагт]] Хаант Оросоос зээл хүсэв. Оросын хаант улсын Сангийн яамнаас оруулсан Богд гэгээнд олгох 30 000 рублийн зээлийн баримт дээр [[Санкт-Петербург|Санкт Петербург]] хотноо Оросын цагаан хаан өөрийн гараар зөвшөөрсөн цохолт хийж, Монголын шашны тэргүүнд зээл олгохыг зөвшөөрсөн байна. Гэвч маргааш өдөр нь Богд Жавзандамба хаан гэнэт зээлээсээ татгалзжээ.
* Нэгдүгээр сарын 30 - Кентаки мужийн захирагчийн сонгуулийн маргааны улмаас ялалт байгуулах нь бараг тодорхой болсон Уиллиам Геббелийн амь насанд халдав. Түүнийг бие хамгаалагчийн хамтаар мужийн Сенатын танхим руу явж байхдаа буудуулжээ. Түүнийг 38 калибрын винтовоор буудсан байна. Уиллиам Геббел буудуулах үедээ &quot;Намайг тэд барьчихлаа. Би л лав үхэж мэднэ&quot; гэсэн гэдэг. 
* Нэгдүгээр сарын 31 - АНУ-ын Кентаки мужийн захирагчаар сонгогдсон Уиллиам Геббел үхлүүт хэвтэж байхдаа амбан захирагчийн тангараг өргөв. 

=== Хоёрдугаар сар ===

* Хоёрдугаар сарын 1 - &quot;Ийстмен Кодак&quot; компани дэлхий анх удаа &quot;Брауни&quot; зөөврийн зургийн аппаратыг худалдаанд гаргав. Тухайн үедээ 1 ам.долларын үнээр худалдаанд гарсан энэ аппарат жилийн дотор 245 мянган ширхэг борлогджээ. 
* Хоёрдугаар сарын 2 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч Уиллиам МакКинли Засгийн газрын яаралтай хуралдаан зарлав. Уг хурлаар Кентакки мужийн сонгуулийн үр дүнг эсэргүүцсэн эмх замбараагүй байдал, сонгуулийн будлианы асуудлыг хэлэлцжээ. Тухайн үед Кентакки мужийн захирагчийн сонгуульд ялалт байгуулсныг батламжлахыг Уиллиам Тейлор хүсэж, Ерөнхийлөгч захидал хүргүүлсэн ч хуралдаанаар Холбооны засаг захиргаа аливаа мужийн сонгуульд хөндлөнгөөс оролцох шаардлагагүй гэж үзсэн юм.
* Хоёрдугаар сарын 3 - АНУ-ын Төлөөлөгчдийн танхимд [[Юта]] мужаас сонгогдсон Б.Х.Робертсийг хууль бусаар гэр бүл зохиосон хэргээр [[Солт-Лэйк Сити|Солт-Лэйк]] хотод баривчлав. Удалгүй хувийн баталгаагаар суллагдсан. Түүхэнд түүнийг олон эхнэртэй байсан тухай тэмдэглэсэн нь үүнтэй холбоотой. 
** АНУ-ын Кентакки мужийн Амбан захирагчаар сонгогдсон Уиллиам Геббел орон нутгийн цагаар 18:44 цагт Френкфорт хотын &quot;Капитол&quot; зочид буудалд нас барав. Яг нэг цагийн дараа Амбан захирагчийн орлогч Ж.К.В.Тейлор тангараг өргөв. Гэвч энэ хооронд сонгуульд ялагдсан Уиллиам Тейлор өөрийгөө хууль ёсны амбан захирагч гэж мэдэгдсээр байлаа.
* Хоёрдугаар сарын 4 - Аргентин улсын нийслэл [[Буэнос-Айрес]] хотод хоёр дахь өдрөө хэт халав. Тухайн үед хэт халалтын улмаас 219 хүн наранд цохиулж, 124 хүн нас барсан байна. Түүхэнд тэмдэглэснээр тухайн үед наран талдаа л гэхэд 48.8 хэм хүрч халж байсан гэдэг. 
* Хоёрдугаар сарын 5 &amp;ndash; Их Британи, АНУ-ын хооронд Төв Америкийн усан замын суваг байгуулах гэрээнд гарын үсэг зурлаа. Гэрээ ёсоор [[Никарагуа]] улсад суваг байгуулахаар болсон юм. 
** АНУ-ын [[Кентакки]] мужийн амбан захирагчийн сонгуулийг энхийн замаар, хуулийн дагуу шийдвэрлэхээр тохиролцов. 
* Хоёрдугаар сарын 6 &amp;ndash; Нидерландын парламент олон улсын арбитрийн шүүхийг [[Хааг]] хотноо байгуулахыг хэлэлцэн, зөвшөөрчээ. 
* Хоёрдгуаар сарын 7 - [[Чин улс|Манж Чин гүрний]] хатан хаан [[Цыши]] &quot;Барууны сургуулийн завхарсан, алдаатай&quot; хичээлийг сургуулиудад заахыг болиулж, зарлиг зөрчсөн багш нарыг хатуу шийтгэх зарлиг буулгажээ. 
* Хоёрдугаар сарын 11 - Ирээдүйн хувьсгалын удирдагч [[Владимир Ильич Ленин|Владимир Ленин]] Сибирийн Шушенское тосгонд цөлөгдсөнөөс хойш дөрвөн жилийн дараа суллагдав. Тэрээр эхнэр Крупскаягийн хамт [[Уфа]] хотод суурьшхаар зорьсон юм. 
* Хоёрдугаар сарын 16 - АНУ-ын нийслэл Вашингтон хотод Их Британи, АНУ, Герман улсын Элчин сайд нар уулзав. Уг уулзалтаар Самоагийн тунхгийг хэлэлцсэн юм. Ингэснээр Самоагийн арлуудыг АНУ, Герман хоёр улс хуваан захирахаар болсон [[АНУ-ын Конгресс|АНУ-ын Конгрессийн]] баримт бичгийг АНУ-д архивлан хадгалахаар болсон билээ. 
* Хоёрдугаар сарын 19 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч Уиллиам МакКинли зарлиг буулгаж Америкийн Самоа аралд тэнгисийн цэргийн бааз байгуулахаар болов. 
* Хорёдугаар сарын 21 - АНУ-ын Нью-Йорк хотын метроны гэрээг Нью-Йорк хотын захиргаа &quot;Интерборо Рапид Транзит&quot; компанитай байгуулжээ. Гэрээ ёсоор уг метрог дөрвөн жилийн хугацаанд 35 сая ам.долларын өртгөөр барьж, метроны системийг &quot;МакДональдс&quot; компани 50 жил эзэмшин, дахин нэг удаа 25 жилээр сунгах боломжтой байсан юм.
* Хоёрдугаар сарын 27 &amp;ndash; Германы хөлбөмбөгийн хамгийн амжилттай, агуу түүхтэй ФЦ Байерн баг Мюнхен хотноо байгуулагдав.
* Хоёрдугаар сарын 27 &amp;ndash; Их Британийн нийслэл Лондон хотноо [[Лейборист нам (Их Британи)|Британийн Лейборист нам]] албан ёсоор байгуулагдлаа.

=== Гуравдугаар сар ===

* Гуравдугаар сарын 5 &amp;ndash; АНУ-ын тэнгисийн цэргийн хоёр хөлөг онгоц Никарагуа болон Коста Рика улсын хооронд үүссэн маргааныг шийдвэрлэх зорилгоор Никарагуа улсад ирэв.
* Гуравдугаар сарын 15 &amp;ndash; АНУ мөнгөний алтан стандартад шилжихээр болжээ.
* Гуравдугаар сарын 16 &amp;ndash; Их Британийн археологич Сир Артур Эванс Крит арал дээрх Кноссын ордны туурийг илрүүлжээ. Үүнээс гурван хоногийн дараа дэлхийд өмнө нь илэрч байгаагүй олдворууд гарч ирсэн юм. 
* Гуравдугаар сарын 18 &amp;ndash; Нидерландын хөлбөмбөгийн хамгийн агуу түүхтэй АФЦ [[Амстердамын Аякс|Аякс клуб]] нийслэл Амстердам хотноо байгуулагдлаа.
* Гуравдугаар сарын 27 &amp;ndash; Японы эзлэн түрэмгийллээс сэргийлэх зорилгоор Солонгос, ОХУ-ын тэнгисийн цэрэг эвсчээ. 

=== Дөрөвдүгээр сар ===

* Дөрөвдүгээр сарын 9 &amp;ndash; Францын шинжлэх ухааны академи физикч Пол Виллардын гамма туяаг цацаргалтын онолыг нь хүлээн зөвшөөрчээ.
* Дөрөвдүгээр сарын 14 &amp;ndash; Парисын дэлхийн үзэсгэлэн нээгдэв.
* Дөрөвдүгээр сарын 22 &amp;ndash; Кусерригийн тулаан: Францын цэргийн хүч Чадыг эзлэн авав. Энэ үеэр Чадын цэргийн жанжин Рабин аль-Зубайр алагджээ.

=== Тавдугаар сар ===

* Тавдугаар сарын 14 &amp;ndash; Орчин цагийн хоёр дахь удаагийн Олимп Францын нийслэл Парис хотод ёслол төгөлдөр эхлэв.
* Тавдугаар сарын 17 &amp;ndash; Америкийн зохиолч Франк Баумын Озын гайхамшигт илбэ, шид ном хэвлэгджээ.
* Тавдугаар сарын 18 &amp;ndash; Их Британи Тонга аралд эрх мэдлээ тогтоов.
* Тавдугаар сарын 21 &amp;ndash; ОХУ Манжуурыг чөлөөлж эзэмшилдээ авав.
*Тавдугаар сарын 22 - Америкийн алдарт &quot;Ассошейтэд Пресс&quot; агентлаг Нью-Йорк хотноо байгуулагджээ.
* Тавдугаар сарын 29 &amp;ndash; Чадын нийслэл Ндьяменад Францын командлагч Эмиль Жентиль цэргийн бааз байгуулав.

=== Зургаадугаар сар ===

* Зургаадугаар сарын 6 &amp;ndash; АНУ-ын ерөнхийлөгч Уиллиам МакКинли Америкийн Улаан Загалмайн нийгэмлэгийг байгуулах шийдвэрт гарын үсэг зуржээ.
* Зургаадугаар сарын 14 &amp;ndash; Германы парламент болох Рейхстагийн шийдвэрээр Германы эзэнт гүрний тэнгисийн цэргийг өргөтгөх шийдвэр гаргажээ.
* Зургаадугаар сарын 25 &amp;ndash; Хятадын даоист сүмийн ламтан Ван Юаньлю Дунхуаны бичээсийг илрүүлжээ. Энэ нь 11-р зууны эхэн үед Дунхуан хотд байрлах Могаогийн хаданд сийлж үлдээсэн бичээс байсан юм.
* Зургаадугаар сарын 29 &amp;ndash; Шведийн эзэн хаан II Оскар Альфред Нобелийн гэрээслэлийн дагуу шагнал олгож байхаар бодлж, улмаар Нобелийн шагналын хороо, [[Нобелийн сан|Нобелийн санг]] байгуулах зарлиг буулгажээ. Улмаар 1901 оноос эхлэн Нобелийн шагналыг олгож байхаар тогтсон юм.

=== Долоодугаар сар ===

* Долоодугаар сарын 1 &amp;ndash; Австри-Унгарын эзэнт гүрний угсаа залгамжлах хунтайж Франц Фердинанд, Чехийн язгуур угсааны Софи Шотек фон Шотковатай гэрлэв. Тэд дөрвөн хүүхэд төрүүлсэн билээ.
* Долоодугаар сарын 2 &amp;ndash; Германы Фридрихшафен хотын Констанс гол дээгүүр дэлхийн анхны зеппелин хөөрөв.
* Долоодугаар сарын 5 &amp;ndash; Их Британийн зүүн Лондонд байрлах [[Тэмз мөрөн|Тэмз мөрний]] ажилчны дүүргийн хөлбөмбөгийн баг дээр үндэслэн одоогийн Уэст Хем Юнайтед клуб байгуулагджээ.
* Долоодугаар сарын 19 &amp;ndash; Францын нийслэл [[Парис]] хотын зүүн болон баруун хэсгийг холбосон метроны анхны шугам ашиглалтад оржээ.
* Долоодугаар сарын 23-25 &amp;ndash; Их Британийн нийслэл Лондон хотноо Пан-Африкийн зөвлөгөөн анх удаагаа боллоо.
* Долоодугаар сарын 29 &amp;ndash; Италийн эзэн хаан I Умберто тэрс үзэлт Жаетано Брескид хорлогдож, амиа алдав.
* Долоодугаар сарын 31 &amp;ndash; Австралийн 44,800 иргэн Австралийг тусгаар улс болохыг хүлээн зөвшөөрч саналаа өгчээ.

=== Наймдугаар сар ===

* Наймдугаар сарын 6 &amp;ndash; Алдарт хөгжмийн зохиолч Густаф Малер дөрөвдүгээр симфонио бичиж дуусгажээ. 
* Наймдугаар сарын 9 &amp;ndash; АНУ-ын [[Бостон]] хотноо теннисний [[Дэвисийн цом]] анх удаагаа зохион байгуулагдав. Анхны тэмцээнд АНУ-ын шигшээ Британийн шигшээг хожиж түрүүлсэн юм.
* Наймдугаар сарын 21 &amp;ndash; [[Испани-Америкийн дайн]] дууссанаас хойш анх удаагаа АНУ, Испанийн хооронд харилцаагаа сэргээх гэрээ байгуулж, гарын үсэг зуржээ.
* Наймдугаар сарын 29 &amp;ndash; Италийн хаан Умбертод халдаж, амь насыг нь бүрэлгэсэн Жаетана Брескид бүх насаар нь хорих ял оноожээ. Гэвч ердөө жилийн дараа амиа хорлосон юм.

=== Есдүгээр сар ===

* Есдүгээр сарын 1 &amp;ndash; Герман-Америкийн холбооны компани Эмден хотыг Нью-Йорктой холбосон 7,917 км урт кабелийн шугамыг ашиглалтад оруулжээ. Энэ нь дэлхийн түүхэнд анхны тохиолдол болсон юм.
* Есдүгээр сарын 8 &amp;ndash; АНУ-ын [[Техас]] мужийн Галвестон хотод хүчтэй хар салхи дэгдэж, 6000 хүн амиа алдан, 38 мянган хүн орох оронгүй болсон юм. Энэ нь АНУ-д тохиосон хамгийн хөнөөлтэй хар салхины нэгээр нэрлэгдсэн билээ.
* Есдүгээр сарын 12 &amp;ndash; Шведийн тэнгисийн цэргийн адмирал Фредирик фон Оттер Шведийн хаант улсын ерөнхий сайдаар томилогдов.
* Есдүгээр сарын 22 &amp;ndash; Францын түүхэн дэх хамгийн том үдэшлэг зохиогдов. Уг үдэшлэгийг тухайн үеийн ерөнхийлөгч Эмиль Лубе зохион байгуулсан бөгөөд Франц даяарх 22,695 хотын захирагч нэг дор цугларч оройн зоог барьсан байна.
* Еврдүгээр сарын 25 &amp;ndash; Их Британийн парламент бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцорч улмаар 10-р сарын 1-ний өдөр сонгууль зохион байгуулахаар болжээ.

=== Аравдугаар сар ===

* Аравдугаар сарын 1 &amp;ndash; Их Британийн Олдхем хотоос 25 настай [[Уинстон Черчилль]] Ардын танхимд гишүүнээр сонгогдов. Тэрээр 222 хүний саналаар гишүүн болсон билээ.
* Аравдугаар сарын 12 &amp;ndash; АНУ Аугаа америкчуудын алдрын танхимыг байгуулан эхний ээлжийн аугаа нэрсийг тодруулав. 100 хүний бүрэлдэхүүнтэй шүүх бүрэлдэхүүн [[Жорж Вашингтон|Жорж Вашингтоныг]] 97 хүний саналаар, [[Абрахам Линкольн]] болон Даниел Уэбстер нарыг 96 хүний саналаар сонгожээ.
* Аравдугаар сарын 20 &amp;ndash; Японы ерөнхий сайдаар [[Ито Хиробүми]] хоёр дахь удаагаа сонгогдов.

=== Арваннэгдүгээр сар ===

* Арваннэгдүгээр сарын 3 &amp;ndash; Дэлхийн түүхэнд анх удаа АНУ-ын Нью-Йорк хотын Медисон Скүэр Гарденд автомашины шоу зохион байгуулагдав. Анхны шоунд 70 машин орж, 7000 хүн үзэж сонирхжээ. 
* Арваннэгдүгээр сарын 6 &amp;ndash; АНУ-ын ерөнхийлөгчийн сонгуульд Бүгд найрамдах намаас нэр дэвшсэн Уиллиам МакКинли хоёр дахь удаагаа ерөнхийлөгчөөр сонгогдов. Тэрээр сонгогчдын коллегийн 292 хүний саналаар ерөнхийлөгч болсон юм. 
* Арваннэгдүгээр сарын 11 &amp;ndash; [[Пьер де Кубертэн]] 1904 оны Олимпын наадмыг АНУ-д зохион байгуулна гэдгийг зарлав.
* Арваннэгдүгээр сарын 13 &amp;ndash; Данийн зохион бүтээгч Валдемар Поулсен дуу хураах хэрэгсэл зохион бүтээжээ. Тэрээр үүнийг телеграфон гэж нэрлэсэн юм. 
* Арваннэгдүгээр сарын 22 &amp;ndash; [[Мерседес-Бенц|Мерседес компани]] үйлдвэрлэсэн машинаа анх удаа шалгалтад оруулав.

=== Арванхоёрдугаар сар ===

* Арванхоёрдугаар сарын 1 &amp;ndash; АНУ Никарагуа улсын хооронд худалдааны гэрээ байгуулав. 
* Арванхоёрдугаар сарын 5 &amp;ndash; Герман, Австри-Унгар, Итали улсын хооронд хамтын ажиллагаа стратегийн түншлэл болгох шийдвэрт гарын үсэг зуржээ. 
* Арванхоёрдугаар сарын 19 &amp;ndash; ОХУ-ын тэнгисийн цэрэг тусгай загварын хөлөг онгоц бүтээх шийдвэр гаргаж, ажилдаа оров.
* Арванхоёрдугаар сарын 30 &amp;ndash; 19-р зууны сүүлчийн ням гарагт зохиолч [[Марк Твен]] &quot;Нью-Йорк Херальд&quot; сонинд &quot;19-20-р зуун руу&quot; гэх өгүүллээ нийтлүүлж байжээ. 
* Дэлхий даяарх Христийн сүмүүд шинэ зуунтай мэндчилэн хонх цохих ёслол үйлджээ.

== Мэндэлсэн алдартнууд ==

=== Нэгдүгээр сар ===

* Нэгдүгээр сарын 1 &amp;ndash; Италийн нэрт жүжигчин Паола Борбони (1995 онд нас барсан)
* Нэгдүгээр сарын 2 &amp;ndash; Японы кино найруулагч Итами Мансакү (1946 онд нас барсан)
* Нэгдүгээр сарын 3 &amp;ndash; Францын хөгжмийн зохиолч Морис Жобер (1940 онд нас барсан)
* Нэгдүгээр сарын 4 &amp;ndash; Дэлхийн нэгдүгээр дайны ахмад дайчин Уиллиам Янг (2007 онд нас барсан)
* Нэгдүгээр сарын 5 &amp;ndash; Францы зураач Ив Танги (1955 онд нас барсан)
* Нэгдүгээр сарын 6 &amp;ndash; Америкийн жүжигчин Жон Синклер (1945 онд нас барсан)
* Нэгдүгээр сарын 8 &amp;ndash; Францын улстөрч, хуульч Франсуа де Ментон (1984 онд нас барсан)
* Нэгдүгээр сарын 9 &amp;ndash; Америкийн аялагч, зохиолч Ричард Халлибартон (1939 онд нас барсан)
* Нэгдүгээр сарын 10 &amp;ndash; Шведийн жүжигчин, найруулагч Жеан Герет (1956 онд нас барсан)
* Нэгдүгээр сарын 11 &amp;ndash; Америкийн детектив зохиолч Болден Чейз (1971 онд нас барсан)
* Нэгдүгээр сарын 18 &amp;ndash; Хятадын хүүхэлдэй кино бүтээгч Ван Лайминг (1997 онд нас барсан)
* Нэгдүгээр сарын 22 &amp;ndash; Германы дуучин, жүжигчин Эрнст Буш (1980 онд нас барсан)
* Нэгдүгээр сарын 24 &amp;ndash; Украины генетикч Теодосий Добжанскы (1975 онд нас барсан)
* Нэгдүгээр сарын 30 &amp;ndash; Аргентин гаралтай Британийн жүжигчин Мартита Хант (1969 онд нас барсан)

=== Хоёрдугаар сар ===

* Хоёрдугаар сарын 2 &amp;ndash; Польшийн хамгийн урт насалсан хүн [[Юзеф Ковальски]] (2013 онд нас барсан)
* Хоёрдугаар сарын 5 &amp;ndash; Америкийн улстөрч Адлай Стивенсон (1977 онд нас барсан)
* Хоёрдугаар сарын 11 &amp;ndash; Германы философич Ханс-Георг Гадамер (2002 онд нас барсан)
* Хоёрдугаар сарын 12 &amp;ndash; ЗХУ-ын маршал [[Василий Чуйков]] (1982 онд нас барсан)
* Хоёрдугаар сарын 22 &amp;ndash; Испанийн кино найруулагч Луиз Буниель (1983 онд нас барсан)
* Хоёрдугаар сарын 25 &amp;ndash; Машинт театрыг санаачлагч Вольфрам Хирт (1959 онд нас барсан)

=== Гуравдугаар сар ===

* Гуравдугаар сарын 4  &amp;ndash; Америкийн кино найруулагч Херберт Биберман (1971 онд нас барсан)
* Гуравдугаар сарын 12 &amp;ndash; Колумбийн ерөнхийлөгч Густаво Рохас Пинилла (1975 онд нас барсан)
* Гуравдугаар сарын 13 &amp;ndash; Нобелийн шагналт зохиолч, яруу найрагч Гиоргос Сеферис (1971 онд нас барсан)
* Гуравдугаар сарын 19 &amp;ndash; Нобелийн шагналт химич Фредерик Жолио (1958 онд нас барсан)
* Гуравдугаар сарын 23 &amp;ndash; Германы философич Эрих Фромм (1980 онд нас барсан)
* Гуравдугаар сарын 29 &amp;ndash; Австралийн ерөнхий сайд Жон МакИвен (1980 онд нас барсан)

=== Дөрөвдүгээр сар ===

* Дөрөвдүгээр сарын 1  &amp;ndash; Данийн автомашин жолоодогч Стефани Клаусен (1981 онд нас барсан)
* Дөрөвдүгээр сарын 3  &amp;ndash; Английн математикч Альберт Ингам (1967 онд нас барсан)
* Дөрөвдүгээр сарын 16 &amp;ndash; Оросын зохиолч Полли Адлер (1962 онд нас барсан)
* Дөрөвдүгээр сарын 21 &amp;ndash; Нацист Германы улстөрч Ханс Фрицше (1953 онд нас барсан)
* Дөрөвдүгээр сарын 25 &amp;ndash; Нобелийн шагналт физикч Вольфганг Паули (1958 онд нас барсан)
* Дөрөвдүгээр сарын 26 &amp;ndash; Америкийн геофизикч Чарльз Рихтер (1985 онд нас барсан)
* Дөрөвдүгээр сарын 28 &amp;ndash; Францын коммунист хөдөлгөөний удирдагч Морис Торез (1964 онд нас барсан)

=== Тавдугаар сар ===

* Тавдугаар сарын 1 &amp;ndash; Италийн зохиолч Игнасио Силоне (1978 онд нас барсан)
* Тавдугаар сарын 6 &amp;ndash; Хятадын биохимич Женг Ли (2010 онд нас барсан)
* Тавдугаар сарын 27 &amp;ndash; Беларусийн яруу найрагч Уладжимир Жилка (1933 онд нас барсан)

=== Зургаадугаар сар ===

* Зургаадугаар сарын 3 &amp;ndash; Герман гаралтай Израилын геологич Лео Пикард (1997 онд нас барсан)
* Зургаадугаар сарын 5 &amp;ndash; Нобелийн шагналт Унгарын физикч Габор Деннис (1979 онд нас барсан)
* Зургаадугаар сарын 21 &amp;ndash; Хойд Солонгосын генерал, батлан хамгаалахын сайд Чой Ён-Кун (1976 онд нас барсан)
* Зургаадугаар сарын 30 &amp;ndash; Норвегийн аж үйлдвэрч Альф Ихлен (2006 онд нас барсан)

=== Долоодугаар сар ===
* Долоодугаар сарын 6 &amp;ndash; Америкийн зохиолч Фредерика Сагор Маас (2012 онд нас барсан)
* Долоодугаар сарын 29 &amp;ndash; Нобелийн шагналт Шведийн зохиолч Эйвинд Жонсон (1976 онд нас барсан)

=== Наймдугаар сар ===

* Наймдугаар сарын 3 &amp;ndash; Америкийн сэтгүүлч Эрни Пайль (1945 онд нас барсан)
* Наймдугаар сарын 4 &amp;ndash; Их Британийн хатан хаан [[II Элизабет|II Элизабетын]] эх Элизабет Бауэс-Лион (2002 онд нас барсан)
* Наймдугаар сарын 11 &amp;ndash; Оросын хөгжмийн зохиолч Александер Мосолов (1973 онд нас барсан)
* Наймдугаар сарын 25 &amp;ndash; Нобелийн шагналт Германы биохимич Ханс Адольф Кребс (1981 онд нас барсан)

=== Есдүгээр сар ===

* Есдүгээр сарын 3 &amp;ndash; Финландын ерөнхийлөгч Урхо Кекконен (1986 онд нас барсан)
* Есдүгээр сарын 11 &amp;ndash; Английн хөлбөмбөгч Жимми Брайн (1971 онд нас барсан)
* Есдүгээр сарын 22 &amp;ndash; Америкийн химийн инженер Пол Хью Эммет (1985 онд нас барсан)
* Есдүгээр сарын 29 &amp;ndash; Мексикийн ерөнхийлөгч Мигель Алеман Валдес (1983 онд нас барсан)

=== Аравдугаар сар ===

* Аравдугаар сарын 7 &amp;ndash; Нацист Германы генерал, &quot;СС&quot;-ийн тэргүүн Хайнрих Гиммлер (1945 онд нас барсан)
* Аравдугаар сарын 10 &amp;ndash; Америкийн нэрт жүжигчин Хелен Хейс (1993 онд нас барсан)
* Аравдугаар сарын 17 &amp;ndash; Америкийн жүжигчин Жеан Артур (1991 онд нас барсан)
* Аравдугаар сарын 30 &amp;ndash; Нобелийн шагналт Финландын биохимич Рагнар Гранит (1991 онд нас барсан)

=== Арваннэгдүгээр сар ===

* Арваннэгдүгээр сарын 4 &amp;ndash; Румын улсын коммунист тэмцэгч Лукретиу Патрашкану (1954 онд нас барсан)
* Арваннэгдүгээр сарын 5 &amp;ndash; Америкийн улстөрч Мартин Дайс залуу (1972 онд нас барсан)
* Арваннэгдүгээр сарын 8 &amp;ndash; [[Салхинд туугдагсад (роман)|&quot;Салхинд туугдагсад&quot; романаараа]] алдаршсан Америкийн зохиолч [[Маргарет Митчелл]] (1949 онд нас барсан)
* Арваннэгдүгээр сарын 14 &amp;ndash; Америкийн хөгжмийн зохиолч Аарон Копланд (1990 онд нас барсан)
* Арваннэгдүгээр сарын 25 &amp;ndash; Нацист Германы генерал Рудольф Хос (1947 онд нас барсан)

=== Арванхоёрдугаар сар ===

* Арванхоёрдугаар сарын 3 &amp;ndash; Нобелийн шагналт Австрийн химич Ричард Кун (1967 онд нас барсан)
* Арванхоёрдугаар сарын 6 &amp;ndash; Америкийн нэрт жүжигчин Агнес Моорхед (1974 онд нас барсан)
* Арванхоёрдугаар сарын 10 &amp;ndash; Австралийн улс төрч Доминик Коста (1976 онд нас барсан)
* Арванхоёрдугаар сарын 25 &amp;ndash; Польшийн математикч Антоний Зигмунд (1992 онд нас барсан)

== Нас барсан алдартнууд ==

=== Нэгээс Зургаадугаар сар ===

* Нэгдүгээр сарын 5 &amp;ndash; АНУ-ын Армийн генерал Уиллиам А.Хаммонд (1828 онд төрсөн)
* Нэгдүгээр сарын 20 &amp;ndash; Английн зохиолч, шүүмжлэгч Жон Раскин (1819 онд төрсөн)
* Хоёрдугаар сарын 18 &amp;ndash; Америкийн улстөрч Клинтон Мерриам (1824 онд төрсөн)
* Хоёрдугаар сарын 23 &amp;ndash; Британийн архитекторч Уиллиам Баттерфильд (1814 онд төрсөн)
* Гуравдугаар сарын 6 &amp;ndash; Германы зохион бүтээгч Готтлеб Даймлер (1834 онд төрсөн)
* Гуравдугаар сарын 29 &amp;ndash; Техасын төмөр замын сүлжээг үндэслэгч Сайрус К.Холлидей (1826 онд төрсөн)
* Дөрөвдүгээр сарын 5 &amp;ndash; Османы цэргийн жанжин Осман Нури Паша (1832 онд төрсөн)
* Дөрөвдүгээр сарын 19 &amp;ndash; Австралийн эрх чөлөөний төлөө тэмцэгч Жеймс Доусон (1806 онд төрсөн)
* Тавдугаар сарын 1 &amp;ndash; Унгарын зураач Мункаши Михалий (1844 онд төрсөн) 
* Тавдугаар сарын 9 &amp;ndash; Данийн зохиолч Карит Этлар (1816 онд төрсөн)
* Зургаадугаар сарын 3 &amp;ndash; Английн аялагч, зохиолч Мери Кингсли (1862 онд төрсөн)
* Зургаадугаар сарын 19 &amp;ndash; Бадены гүнж Йосефин (1813 онд төрсөн)

=== Долоогоос Арванхоёрдугаар сар ===

* Долоодугаар сарын 8 &amp;ndash; Америкийн нийгмийн зүтгэлтэн Хенри Д.Когсуэль (1820 онд төрсөн)
* Долоодугаар сарын 29 &amp;ndash; Италийн хаан I Умберто (1844 онд төрсөн)
* Наймдугаар сарын 12 &amp;ndash; Австрийн шатарчин, анхны дэлхийн аварга [[Вильхельм Штайниц]] (1836 онд төрсөн)
* Наймдугаар сарын 23 &amp;ndash; Японы ерөнхий сайд Күрода Киотака (1840 онд төрсөн)
* Наймдугаар сарын 25 &amp;ndash; Германы философич, зохиолч Фридрих Ницше (1844 онд төрсөн)
* Есдүгээр сарын 29 &amp;ndash; Америкийн ул стөрч Самуэль Фентон Кери (1814 онд төрсөн)
* Аравдугаар сарын 15 &amp;ndash; Чехийн хөгжмийн зохиолч Жденек Фибич (1850 онд төрсөн)
* Аравдугаар сарын 20 &amp;ndash; Америкийн зохиолч Чарльз Дадли Уорнер (1829 онд төрсөн)
* Арваннэгдүгээр сарын 22 &amp;ndash; Английн хөгжмийн зохиолч Сэр Артур Салливан (1842 онд төрсөн)
* Арваннэгдүгээр сарын 30 &amp;ndash; Ирландын зохиолч [[Оскар Уайльд]] (1854 онд төрсөн)
* Арванхоёрдугаар сарын 4 &amp;ndash; Колумби улсын 11 дэх ерөнхийлөгч Акилео Парра (1825 онд төрсөн)
* Арванхоёрдугаар сарын 21 &amp;ndash; Пруссийн фильдмаршал Леонхард Граф вон Блюментал (1810 онд төрсөн)

== Гадаад холбоос ==
{{commonscat|1900}}

[[Ангилал:Он (19-р зуун)|#]]
[[Ангилал:1900 он| ]]</text>
      <sha1>4eympvlh1lixx57sfah7ff94rucz545</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зүүнгарын Хаант Улс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15849</id>
    <revision>
      <id>855421</id>
      <parentid>855304</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T10:18:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>855421</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="110716" sha1="jo0kwi2tjfff1v24brucfc5hk41awx9" xml:space="preserve">{{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}{{Under construction}}{{Инфобокс улс
| common_name            = Зүүнгарын хаант улс
| native_name            = Зүнһар хаант улс
| image_flag             = Banner of the Dzungar Khanate.png
| flag_caption           = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}}
| image_coat             = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png
| alt_coat               = Галдан Бошигт хааны тамга
| symbol_type            = Галдан Бошигт хааны тамга
| image_map              = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png
| map_caption            = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он.
| capital                = [[Хулж]]
| official_languages     = [[Ойрад аялга]]
| national_languages     = [[Цагадайн хэл]]
| religion               = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]])
| demonym                = Зүүнгар
| government_type        = [[Хаант засаг]]
| leader_title1          = [[Баатар]] [[Хунтайж]]
| leader_name1           = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]]
| leader_title2          = Цэцэн [[Хунтайж]]
| leader_name2           = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]]
| leader_title3          = Бошигт [[Хаан]]
| leader_name3           = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]]
| leader_title4          = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]]
| leader_name4           = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]]
| leader_title5          = [[Хунтайж]], [[Хаан]]
| leader_name5           = [[Галданцэрэн хаан]]
| leader_title6          = [[Хунтайж]]
| leader_name6           = [[Цэвээндоржнамжил]]
| leader_title7          = [[Хунтайж]]
| leader_name7           = [[Ламдаржаа]]
| leader_title8          = [[Хунтайж]]
| leader_name8           = [[Даваач]]
| leader_title9          = [[Хойд]]ын [[Хаан]]
| leader_name9           = [[Амарсанаа]]
| legislature            = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]]
| currency               = Зэс зоос
| date_start             = 1634
| event1                 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав
| event2                 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]
| date_event2            = 1635
| event3                 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
| date_event3            = 1665–1720
| event4                 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь
| date_event4            = 1680–1681
| event5                 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| date_event5            = 1690–1758
| event_end              = [[Зүүнгарын геноцид]]
| date_end               = 1758
| p1                     = Дөрвөн Ойрадын холбоо
| s1                     = Чин улс
| p2                     = Яркендын хант улс
| p3                     = Хошуудын хант улс
}}

'''Зүүнгарын Хаант Улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын Хаант Улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг.

Зүүнгарын хаант улс нь 1634 онд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] удирдлага дор холбоо болон байгуулагдсан.Зүүнгарын хаант улс нь 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайжийн удирдлага дор холбоо болон байгуулагдсан. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгож, Зүүнгарыг албан ёсоор хаант улс болгон байгуулсан. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших Таримын сав газрыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин улс Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан.

16–17-р зуунд дарь технологи нь [[Оросын Хаант Улс]], Чин улс зэрэг улсуудад томоохон шинэчлэлийг авчирсан боловч хожим нь 17-р зуунд тал нутагт хүрч, Зүүнгарын Хаант Улс галт зэвсэг амжилттай нэвтрүүлж, үйлдвэрлэж, нүүдэлчид суурин эзэнт гүрнүүдтэй өрсөлдөж чадна гэдгийг нотолсон. Гэсэн хэдий ч эдгээр дэвшил гарсан ч өвчин, өлсгөлөн, ган гачиг зэрэг гадаад хямралууд эцэстээ тогтворгүй байдлыг бий болгож, тэдний уналтад хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=185}}

== Нэрний гарал үүсэл ==

=== Нэршил ===
&quot;Зүүнгар&quot; гэдэг нь &quot;зүүн&quot; болон &quot;гар&quot; гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}}

Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын &quot;Ойрад&quot; гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад &quot;'''Элеутийн хаант улс'''&quot; гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}

=== &quot;Сүүлчийн нүүдэлчин эзэнт гүрэн&quot;-ий тухай ойлголт ===
18-р зууны эхний хагасын Зүүнгарын Хаант Улсыг зүгээр нэг төвлөрсөн Монголын хаант улс биш, харин Монголоос хол зайд орших олон янзын ард түмэн, бүс нутгийг өөрийн мэдэлд нэгтгэсэн жинхэнэ &quot;тал хээрийн эзэнт гүрэн&quot; гэж үзэх бүрэн үндэслэл бий. Үүний дагуу Цорос овгийн Ойрад хунтайж болон [[хаан]] нар өөрсдөө Ойрадуудын &quot;үндэсний&quot; захирагч төдийгүй хэд хэдэн вассал ард түмэн, улсын ноёд болж байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Зүүн Туркестан]],{{efn|Ярканд, Кашгар, Турпан, Аксу, Курл, Үч-Турпан, Янги-Хисар, Бэй, Куча, Карашар, Хотан, Хами}}{{sfn|Bavarov|Kradin|2019|p=374}} Төв Азийн хот-улсууд,{{efn|Ташкент, Туркестан, Самарканд, Хожент}} Ахмад болон Дунд Жүзийн казах хан, султанууд Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Оросын харьяат байсан, ясак төлдөг Сибирийн зарим ард түмэн хүлээн зөвшөөрсөн: 1713–1714, 1719 онд Зүүнгарт айлчилсан Тара казакийн удирдагч И.Д. Чередовын мэдээлснээр эдгээр &quot;ясак&quot; хүмүүс&quot; Зүүнгарын захирагчдад &quot;алман&quot; төлдөг байжээ. Энэ заншил хэдэн арван жилийн дараа ч үргэлжилсэн: &quot;ясаш төлдөг үл итгэгчид&quot; Зүүнгарын захирагчдад &quot;алман&quot; төлдөг байсан баримтыг 1745 онд Зүүнгарт айлчилсан луу М.Давыдов тэмдэглэжээ.{{sfn|Pochakaev|2019|pp=28–40}}

== Түүх ==
{{Мөн үзэх|Ойрадуудын оролцсон дайны жагсаалт}}
Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын Хаант Улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно.

=== Гарал үүсэл ===
Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}}

1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}}

Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 

1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}}

1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ]]. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}}

1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''&quot;Шашныг дэмжигч Дарма&quot;'', ''&quot;Гүш хаан&quot;'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''&quot;баатар хунтайж&quot;'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}}

=== Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал ===
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1640s.png|left|thumb|1640-өөд оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Burton|1997|pp=219–220}}{{sfn|Moiseev|1991|pp=44–45}}]]
'''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж,{{sfn|Baabar|1999|p=78}} Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарыг]] илгээж, Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}}

=== Залгамжлалын маргаан (1653–1677) ===
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1667.png|thumb|287x287px|1667 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}}]]
1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}}

Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд &quot;''Бошигт хаан&quot;'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}}

=== Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) ===
16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}}

1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}}

=== Галданы Казахын дайн (1681–1684) ===
{{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1686.png|thumb|279x279px|1686 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Baabar|1999|p=80}}]]
1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}}

=== Халхын дайн (1687–1688) ===
{{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}}
[[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын Хаант Улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}}

Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв.

Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын Хаант Улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}}

=== Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) ===
{{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
[[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны Чин Зүүнгарын дайн]]
1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}}
[[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]]
1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}}
[[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]]

=== Цагаадайн бослого (1693–1705) ===
Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}}

=== Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн ===
{{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}}
1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Ахмад Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}

Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}

1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}}

Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}}

1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягуз голын тулалдаан|Аягуз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}}

1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр &quot;армийг хядсан&quot; гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} 

Казакууд Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}}

=== Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) ===
{{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
[[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|&quot;Алсын зайн суурьшлын жанжин&quot; аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]]
1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}}

=== Галданцэрэн хаан (1727–1745) ===
[[Файл:Carta_af_Songarski_%3D_Kalmuckit,_hwar_inunder_Kottonnerne_hörer_(J._G._Renats_kopia_av_kalmuckisk_originalkarta_Renat_1;_A).jpg|thumb|left| 1730-аад оны Зүүнгарын газрын зургийг Швед олзлогдогч Йоханас Густав Ренат хуулбарлан Шведэд хүргэсэн хувилбар]]
Цэвээнравдан хаан 1727 онд гэнэт нас барж, түүний хүү Галданцэрэн өөрийн дүү Лувсансүрийг хөнөөж, Цэвээнравдан хааны залгамжлагч болжээ. Тэрээр казахууд болон Халх Монголчуудын эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг хийсэн довтолгооны хариуд Чин улсын [[Найралт төв|Найрал төв]] 10,000 цэрэгтэй довтлох хүчийг илгээсэн бөгөөд Зүүнгарууд [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] ойролцоо [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуурын тулалдаанд]] ялав. Гэсэн хэдий ч дараа жил нь Зүүнгарууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийн ойролцоо]] Халхуудад ялагдав. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь Чин гүрний талд орж байсан Турфан руу довтлов. Эмин Хожа Турфаны ард түмнийг удирдан Гансу руу ухарч, тэнд Гуажоуд суурьшжээ. 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=149}}

Казахууд [[Алтайн нуруу]] руу довтолсон бөгөөд, энэ нь Зүүнгаруудыг хилээ хамгаалахаар 10,000 орчим цэрэг илгээхэд хүргэсэн. Казахууд Оросын худалдааны цуваа, дипломатчид болон, [[Уйгурууд|Уйгур]] худалдаачдыг дайрч, олзлон авсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Уйгур худалдаачдаас бусад барьцаалагдсан хүмүүсийг удалгүй суллав. Үүний зэрэгцээ Бага Жүз болон Дунд Жүз нар Оросын хатан хаан Аннад захирагджээ. [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрэнээс]] хамгаалалт хүсч, Оросуудад Зүүнгарын [[Сибирь]] руу хийх аливаа довтолгоог няцаахад нь туслана гэж тохиролцсон.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}}

1732 онд Зүүнгарууд 7,000 орчим цэрэгтэй өөр нэг хүчийг Дунд Жүз рүү довтолсон боловч тэд ялагдав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} Казахууд мөн Зүүнгаруудыг довтлон 700 орчим ордыг эзлэн авчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Өөр нэг Зүүнгарын арми Ахлах Жүз рүү довтлон Сайрам, Туркистан болон Ташкент хотуудыг эзлэн авчээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt; Дотор 1734 онд Ахмад Жүз Сайрам, Туркестан, Ташкентийг эргүүлэн авч чаджээ.&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt; Гэсэн хэдий ч Галдан Цэрэн тэднийг эзлэхээр цэрэг илгээж, Ахмад Жүзийг захируулснаар тэднийг удалгүй эзэлжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}

Галданцэрэн хаан 1739 онд Казахын хаант улсыг дахин довтлов.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Галданцэрэн хаан 1741 он хүртэл довтолгооноо үргэлжлүүлсээр байсан тул Дунд Жүз довтолгоог няцааж чадаагүй юм.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Казахууд Зүүнгаруудаас хохирол их амсаж, Бага, Ахмад Жүзүүд Зүүнгарын эсрэг дайнд нэгдэж чадаагүй бөгөөд, Зүүнгарууд [[Сырдарья]] болон Ишим голыг эзэлснээр Зүүнгарууд дээрх казах суурингууд нь Зүүнгаруудаас хөөгдүүлсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}}

=== Уналт (1745–1757) ===
[[Файл:乾隆皇帝朝服像轴.png|left|thumb|228x228px|Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.]]
Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүнийг нас барсны дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан гэж хэлэв:{{sfn|Baabar|1999|p=89}} {{quote|Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй.|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Baabar|1999|p=89}}}}Галданцэрэн хааны дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил]] 1746 онд түүний залгамжилсан [[Хунтайж]] болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах [[Ламдаржаа|Ламдаржаатай]] хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}}
[[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай хаанд]] зориулсан 2000 оны марк.]]
1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, [[Даваач]] болон [[Хойд|Хойдын]] хунтайж, [[Амарсанаа|Амарсанаатай]] эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Казахуудын [[Аблай султан|Аблай хаан]] тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 

1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд  руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}}
[[Файл:Cebdenjab.jpg|left|thumb|202x202px|Халхын цэргийг '''Зүүнгарын Хаант Улс''' руу удирдсан Цэвдэнжав.]]
Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}}{{quote|''&quot;Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй&quot;''|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Walravens|2017|p=82}}}}
[[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|&quot;Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь&quot;]]
Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} 100 хоногийн дотор [[Өрөмч]], Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг [[Тэнгэр Уул]] даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.{{sfn|Adle|2003|p=201}} Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=274}}

==== Амарсанаагийн бослого (1755–1757) ====
{{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Jaohui.jpg|left|thumb|161x161px|Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан  генерал Жаохуй.]]
[[Файл:Dzungar_cavalry_of_Amursana,_in_the_Battle_of_Khorgos_against_Qing_China_(1758).png|thumb|Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.{{Sfn|Chu|Ding|2015|p=129}}]]
Зүүнгарын Хаант Улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, [[Чэндэ]] дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.{{Sfn|Perdue|2005|p=275}}

Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч [[Чингүнжав|Чингүнжавтай]] хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.{{Sfn|Perdue|2005|p=276}} Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт [[салхин цэцэг]] өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр [[Кяхта]] руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.{{sfn|Atwood|2004|p=623}}

Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.{{Sfn|Pirazzoli-T'Serstevens|1969|p=10}}

=== Ак Тагликийн бослого (1757–1759) ===
Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми  Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. [[Хожа|Бурхануддин Хожа, Жахан нар]] [[Бадахшан]] руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=203}}

=== Геноцид ===
{{main|Зүүнгарын геноцид}}

=== Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт ===
[[Файл:Khojis full-length portrait.jpg|thumb|Хожи, Уктурпаны [[Уйгурууд|Уйгур]] захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач [[Игнатий Сихельбарт]]-ын зурсан зураг.{{sfn|Unknown|2019|p=4019}}]]
[[Файл:Xinjiang_regions_simplified.png|left|thumb|{{legend|red|[[Dzungaria]]}}{{legend|blue|[[Tarim Basin]]}}]]
Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, [[Хуушуур|Хуй]], [[Шибэ]], [[Дагуур ястан|Дагуур]], Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.{{sfn|Starr|2004|pp=73–90}}{{sfn|Toops|2004|p=1}}{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.{{sfn|Milward|1998|p=102}}

Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр &quot;Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан&quot;.{{Sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=76}}

1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо &quot;Хятадын нэг хэсэг&quot; гэж тунхагласан.{{sfn|Dunnell|2004|p=77}}{{sfn|Dunnell|2004|p=83}}{{sfn|Elliot|2001|p=503}} Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг &quot;гадаад&quot; Хан бус Хятадуудыг &quot;дотоод&quot; Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн &quot;нэг гэр бүл&quot; гэж дүрсэлсэн. Чин улс &quot;нэгдмэл байдал&quot;-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд &quot;Жон Вай И Жиа&quot; (中外一家) эсвэл &quot;Нэй Вай И Жиа&quot; (內外一家, &quot;дотоод ба гадаад нэг гэр бүл&quot;) гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.{{sfn|Dunnell|2004|pp=76-77}}

=== Зураг ===

==== Зигуан павильон дахь гавьяат албан тушаалтнуудын хөрөг зурагнууд ====
[[Тэнгэр тэтгэгч]] эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг ([[:zh:紫光阁功臣像|Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө]] зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн [[Торгууд]] болон [[Дөрвөд]] холбоотнууд, мөн ялагдсан [[Цорос]] Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман [[Уйгурууд|Уйгур]] холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Орчин үеийн [[Иезуит]] зураач [[Жан-Денис Аттирет]]-ийн хэлснээр: &quot;Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв.&quot;{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа [[Жузеппе Кастильоне (Иезуит зураач)|Жузеппе Кастильоне]]-гийн удирдлаган дор [[Иезуит]]-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;9&quot;&gt;
Файл:Dawachi.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын удирдагч Даваач (达瓦齐). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Dawa.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын Даваа (达瓦). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Tseren.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Цэрэн (车凌). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Buyan_Tegus.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Буян Төгс(布彦特古斯). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Erdeni.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Эрдэнэ (额爾德尼). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Gangdorji.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гандорж (刚多尔济). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг.
Файл:Gendun.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гэндэн (根敦). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг.
Файл:Ayusi_Assailing_The_Rebels_with_a_Lance.jpg|Ойрадын урвагч Аюси (阿玉锡) Чин улсын дүрэмт хувцастайгаа. Жузеппе Кастильонегийн зурсан зураг. 
&lt;/gallery&gt;

==== &lt;u&gt;Хуан Чин Жигун Ту&lt;/u&gt; ====
Хуан Чин Жигун Ту (Хятадаар: 皇清職貢圖; Чин гүрний харьяа ард түмний хөрөг зургийн цуглуулга) нь 18-р зууны Хятадын цутгал улсууд, түүний дотор Чин гүрэнтэй худалдаа хийдэг барууны улсуудын талаарх угсаатны зүйн судалгаа юм. Үүн дээр Зүүнгарын энгийн иргэд гэх мэт янз бүрийн зургийг дүрсэлсэн байв.
&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;5&quot;&gt;
Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч ([[Зайсан]], 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Uyghur from Ili, Taleqi, Chahan and Wusu, with his wife.jpg|Или,Талеки, Чахан, болон Вусу, нутгийн Уйгур иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Kyrgyz (布鲁特) commoner and his wife.jpg|Киргизийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
&lt;/gallery&gt;

== Зохион байгуулалт ==

=== Цэргийн зохион байгуулалт ===
[[Файл:Ойратские_воины.png|left|thumb|Бүрэн цэргийн тоног төхөөрөмжтэй хоёр Зүүнгарын морин цэрэг. Зурагчин Л.А. Бобровын бүтээл]]
Зүүнгарын арми дараах бүрэлдэхүүнтэй байв: морьноос буусан нумчид эсвэл галт зэвсэг, жад баригчид, тэмээн дээр суурилуулсан их бууны ангиуд,{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} мөн Европын аялагчид, адал явдалчдын тэмдэглэлд дурдсанаар [[Польшийн хусарууд|Польшийн хусаруудтай]] дүйцэхүйц морьт цэргүүдээр бүрдсэн.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Эхэндээ Зүүнгарууд тасгуудаар эхний шугамд жагсаж, захирагч бүр туг барин байрладаг байсан.{{sfn|Бобров|2007|p=64}} Үүний дараа тэд бүрээ үлээж, бөмбөр дэлдэн довтолгооны дохио өгдөг байв. Эхний довтолгоог нумчид эхлүүлж, дараа нь жадчид дайрч, улмаар ил задгай тулалдаанд ордог.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} Хэрэв дайсан довтолгоог тогтоон барьж чадвал, галт зэвсэг хэрэглэж буй дайсны эсрэг тэдний тактик үр дүнгүй тул ухардаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}}
[[Файл:Kalmyk_warriors.jpg|thumb|249x249px|Бүрэн цэргийн хэрэгслээр тоноглогдсон Зүүнгарын хоёр морин цэрэг. Зурагчин Л.А.Бобров]]
Харин XVII зууны сүүл үеийн шинэчлэлийн дараа Зүүнгарын арми багана хэлбэрээр урагшилж, Зүүнгарын буутай явган цэргүүд галт зэвсгийн үйлдвэрлэл нэмэгдсэний үр дүнд салваар буудаж морьт цэргийг дэмжих боломжтой болсон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Ингэснээр хөнгөн морьт цэргүүд дайсныг их буу болон морьноос буусан явган цэргүүд уул толгод дээр нуугдан байрласан нээлттэй талбай руу татан оруулж, дараа нь их буу, галт зэвсгээр дайсныг эмх замбараагүй болгосны дараа жад, сэлэм барьсан хүнд морьт цэргүүд үлдсэн хүчийг довтлон устгадаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Spencer|2017|p=181}}

XVII зууны эхэн үед Зүүнгарын Хаант Улсын цэргүүдийн үндсэн хэсгийг хуягласан жадчид бүрдүүлж байв. Тэд ойрын тулалдаанд болон жадаа шидэн алсын довтолгоонд ашиглах зориулалттай{{sfn|Bobrov|2007|p=62}}—хулсан иш, нарийн ир, ган туузаар хийсэн жад барьдаг байсан.{{sfn|Abdibek|2008|p=412}} Мөн тэд дайсны эсрэг холын зайнаас тулалдахад нум хэрэглэдэг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Нум нь мөнгө, гууль чимэглэл эсвэл металл хавтангаар гоёсон бараан арьсан саванд хадгалагддаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Жад, бамбай, хожим нь их буу, дарь, сум зэрэг цэргийн хэрэгслийг уурхайгаас олборлосон төмөр, зэс, мөнгөөр хийдэг байсан нь зэвсгийн үйлдвэрлэлийг хангаж байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}}

Тэд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсаас]] буу худалдан авах боломжгүй байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] буу болон дархны мэргэжилтнүүд авах хүсэлт гаргасан ч татгалзсан хариу авчээ. 1645 онд Эрдэнэбаатар хунтайж буу, их буу, бууны дархчууд авах хүсэлтээ дахин гаргасан байна. Татгалзсан шалтгаан нь улсын дотоод аюулгүй байдалтай холбоотой байсан бөгөөд Зүүнгарууд Оросын Хаант Улсад заналхийлэл учруулж болзошгүй гэж үзжээ. Мөн металл худалдахыг татгалзсан нь түүнийг зэвсэг үйлдвэрлэхэд ашиглаж болзошгүйтэй холбоотой байв.{{sfn|Spencer|p=178}}
[[Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|thumb|'''Зүүнгарын Хаант Улсын''' нийгэм, эдийн засгийн сайжруулалтыг эхлүүлсэн [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хөшөө.]]
[[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] (1676–1697) засаглалын үед тэрээр Оросын царьт улс болон Төв Азийн янз бүрийн улсууд руу элч илгээж, Зүүнгаруудад галт зэвсэг нийлүүлэхийг эрмэлзэж байв. Энэ үед галт зэвсгийн ач холбогдлыг илүү ойлгож эхэлсэн бөгөөд Персийн ган хайлуулах арга технологийг эзэмшсэнээр зэвсэг үйлдвэрлэх боломж бүрджээ. XVII зууны сүүл үед Зүүнгарууд Төв Азийн худалдаачид болон Сибирийн захирагчид, Оросын албан тушаалтнуудаас их хэмжээний галт зэвсэг худалдан авч байв.{{sfn|Bobrov|2007|pp=64-65}}

Үүний үр дүнд Зүүнгарын цэрэгт шинэчлэл хийгдэж, галт зэвсэгтэй анги нэгжүүд бий болсон. Тэд морь ашиглан тээвэрлэлт хийж, харин тулалдааны үед морьноос бууж явганаар байлдан морьт цэргийг дэмжих, дайсны довтолгоог тогтоон барих үүрэгтэй байсан нь Европын аялагчдын тэмдэглэлд “[[Драгүн|драгуун]]” маягийн тактик гэж дурдагдсан байдаг.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Галт зэвсгийн хэрэглээ нь Зүүнгаруудад [[Халх Монголчууд|Халх монголчууд]] болон [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг үр дүнтэй дайн явуулах боломж олгож, Чин улсын цэргүүд тэдэнтэй тулалдахдаа морьноос бууж багана хэлбэрээр жагсах шаардлагатай болдог байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}

Зүүнгарууд [[газрын тос]] олборлох, [[хүхэр]], [[хүхрийн хүчил]], [[калийн нитрат]] ашиглах чадвартай байсан бөгөөд зэс, хар тугалга, өндөр чанарын ган зэрэг металлыг олборлодог байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Мөн их буу үйлдвэрлэл хөгжсөн ба тэмээн дээр жижиг их буу байрлуулан ашигладаг байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Энэ нь [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] ашиглагдаж, Зүүнгарууд тактикийн ухралт хийх боломжийг олгосон байна.

XVII зууны сүүл болон XVIII зууны эхэн үед, [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] засаглалын үед (1697–1727) галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийн төвүүд илүү зохион байгуулалттай, үр ашигтай болжээ. Орос болон Төв Азийн дархчуудын тусламжтайгаар тэд фитиль буу (matchlock) төрлийн гар буу, урт буу үйлдвэрлэж, эдгээрийг нарийн иш, заримдаа модон тулгуур (bipod)-тойгоор хийдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Зэвсгүүдийг яс, арьсаар хийсэн хайрцагт хадгалж, мөрөнд зүүх оосроор авч явдаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}}

Сумны үйлдвэрлэлийн хувьд [[Йохан Густав Ренат|Йохан Ренат]] хэмээх Швед цэрэг—[[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөний]] үеэр, [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедицийн]] явцад олзлогдсон—төмөр хайлуулж сум хийх аргыг зааж өгсөн.{{sfn|Baddeley|6767|pp=180-183}} Зүүнгарууд мөн сум, дарь хадгалах зориулалттай уут, гал асаагч, жижиг савнуудыг бүсэлхийдээ зүүж авч явах боломжтой болгожээ.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Галын хурдыг нэмэгдүүлэхийн тулд дарийг яс эсвэл эвэр саванд хийж, хүзүүндээ зүүдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}}

Мөн Цэвээнравдан хаан зэвсгийн үйлдвэрлэлтэй холбоотой шинэ хөдөлмөрийн зохион байгуулалтыг бий болгосон. “Урат” хэмээх ойролцоогоор 5,000 өрх зэвсэг, зэвсгийн хэрэгсэл үйлдвэрлэхэд томилогдсон; “Буучинар” хэмээх 2,000 орчим өрх үйлдвэрлэлийг хянах, удирдах үүрэгтэй байсан; харин “Буучин” нэртэй 1,000 орчим өрх их бууны үйлдвэрлэлд зориулан нөөцөд байлгагдаж байв.{{sfn|Spencer|2017|p=183}}

1726 онд Иссык-Куль нуурын орчимд их бууны цутгуурын газрууд байгуулагдсан. Энэхүү үйлдвэрийг Йохан Ренат удирдан ажиллуулж байсан бөгөөд түүнд ойролцоогоор 20 бууны дархан, 200 ажилчин туслан их буу үйлдвэрлэж байв. Мөн нэмэлт туслах ажилчид ч ажиллаж байсан. Их бууны үйлдвэрлэл өсөж байсан ч [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа дотоодын иргэний дайн гарч, энэ өсөлт саарсан байна.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Хэдийгээр Зүүнгарууд цэргээ шинэчилж, галт зэвсгийг нэвтрүүлсэн боловч жад, нум сум, сэлэм зэрэг уламжлалт зэвсгүүд нь Зүүнгарын Хаант Улсын армид үргэлжлэн чухал байр суурь эзэлж, өргөн хэрэглэгдсээр байв.{{sfn|Adle|2004|p=422}} Галданцэрэн хаан хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын цэргийг нийт 80 мянгаас 100 мянга хүртэл өргөжүүлж, галт зэвсэг, их буугаар зэвсэглэсэн.{{sfn|Spencer|2017|pp=184-185}}

=== Хууль ===
Ойрадууд анх &quot;''Цаазийн бичиг''&quot; гэгддэг хуулийг ашигладаг байсан. Хуулийн код нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоог]] нэгтгэж, төвлөрүүлэхийн тулд нийтлэг хуулийг ашиглах зорилготой байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 1640 онд Ойрад, [[Халх|Халх Монголын]] 30 орчим язгууртан, Монгол–Ойрадын Их Цаазыг байгуулсан. Энэхүү гэрээний зорилго нь Монгол улсуудыг нэг хуультай нэгтгэх, бие биенээ дэмжих, найрсаг харилцаа тогтоох явдал байв.{{sfn|Gantulga|2019|p=26}} Үүнд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] болон [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]] нар гарын үсэг зурж, монгол хэлээр бичсэн нь онцгой ач холбогдолтой байв.{{sfn|Baabar|1999|pp=78-79}}Хууль нь лам хуврагууд, шашин шүтлэг, шуудан, татвар, гэрлэлт, гэрийн амьдрал, мал аж ахуй, ан агнуур, хувийн өмч, удамшлын эрх, эрүүгийн хууль, шүүхийн тогтолцоо, овог аймаг, овог аймгуудын хоорондын харилцаатай холбоотой нийт 120–151 зүйлд хуваагдсан байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 

Хожим нь Зүүнгарын хаант улсын өсөлт нь төвлөрөл болон засаг захиргааны илүү олон шинэчлэлийг бий болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Зүүнгарын эзэнт гүрнийг өргөжүүлэх үеэр нь захирч байсан Галдан бошигт хаан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} [[Цэвээнравдан хаан]] болон, түүний ахмад хүү, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] үед гэмт хэргийн талаар цуврал дүрэм журам баталсан.

== Удирдагчид ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!№
!Хааны нэр
!Цол
!Угсаа гарал
!Төрсөн он
!Хаанчилсан жил
!Нас нөгчсөн он
!
|-
|1
|[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин баатар]]
|Эрдэнэ[[баатар]] [[хунтайж]]
|[[Цорос|Цоросын]] [[Хархул ноён|Хархул догшин ноёны]] хүү{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|Тодорхойгүй
|1634–1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}
|
|-
|2
|[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]]
|Цэцэн [[хунтайж]]
|Эрдэнэбаатар хунтайжийн 5-р хүү{{sfn|Baabar|1999|p=79}}
|Тодорхойгүй
|1653–1671{{sfn|Adle|2003|p=148}}
|1671
|
|-
|3
|[[Галдан бошигт хаан|Галдан]]
|[[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|Эрдэнэбаатар хунтайжийн 6-р хүү{{sfn|Adle|2003|p=157}}
|1644
|1671–1697{{sfn|Adle|2003|p=149}}
|1697
|
|-
|4
|[[Цэвээнравдан]]
|Зоригт [[хунтайж]],{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} [[хаан]]{{sfn|Baabar|1999|p=87}}
|Сэнгэ хунтайжийн ахмад хүү{{sfn|Adle|2003|p=158}}
|1665
|1694–1727{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1727
|
|-
|5
|[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]]
|[[Хунтайж]], [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|Цэвээнравдангийн ахмад хүү
|1693
|1727–1745{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1745
|
|-
|6
|[[Цэвээндоржнамжил]]
|[[Хунтайж]]
|Галданцэрэнгийн отгон хүү
|1732{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1746–1749{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1750{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|7
|[[Ламдаржаа]]
|[[Хунтайж]]
|Галданцэрэнгийн ахмад хүү
|1726{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1749–1753{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1752{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|8
|[[Даваач]]
|[[Хунтайж]]
|[[Их Цэрэндондов]] жанжны гуч хүү
|Тодорхойгүй
|1752–1755{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1759{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|9
|[[Амарсанаа]]
|[[Хойд|Хойдын]] [[Хаан]]
|Хойдын Үйзэн хошуучийн хүү{{Sfn|Atwood|2004|p=13}}
|1723{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1755–1757{{sfn|Adle|2003|p=160}}
|1757{{sfn|Adle|2003|p=160}}
|
|}

==Газрын зурагууд==
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;200&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд
File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн &quot;Carte de Tartarie&quot; (1675–1726)).
File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг)
File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын Хаант Улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана.
&lt;/gallery&gt;

== Мөн үзэх ==
*[[Зүүнгар нутаг]]
*[[Зүүнгарын ард түмэн]]
*[[Халимагийн хант улс]]
*[[Хошуудын хант улс]]
*[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]]
*[[Цорос]]
*[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]]

== Эх сурвалж ==

=== Ишлэл ===
{{Reflist}}
===Тэмдэглэл===
{{Notelist}}

=== Ном зүй ===
{{s-start}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}}
* {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}}
* {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}}
* {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}}
* {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}}
* {{cite book |last=Remileva |first=E. |title= |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&amp;q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}}
* {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}}

* {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}}

* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}}

* {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}}
* {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}}
* Хойт С.К. [https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157.
* Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.]
* Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289.
* {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}}
* {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}}
* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}}
* {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}}
* {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}}
* {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}}
* {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}}
* {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |journal= |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}}
* {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}}
* {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&amp;pg=PA165 165]}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}}
* {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}}
* {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}}
* {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&amp;pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}}
* {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}}
* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}}
* {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}}
* {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}}
* {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}}
* {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&amp;pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}}
* {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}}
* {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}}
* {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}}
* {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}}
* {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983 |language=ru |place=Novosibirsk |publisher=Nauka |pages=18, 128}}
* {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title=&quot;Tibet and its History&quot; |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston &amp; London}}
*{{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}}
*{{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}}
* {{cite journal |last1=Pochakaev |first1=P.Yu |date=2019 |title=Российские путешественники о правовых отношениях в Джунгарском ханстве XVIII веке |journal=Oriental Studies |publisher=Oriental Studies |volume=41}}
*{{Cite book |last1=Bazarov |first1=B.V |last2=Kradin |first2=N.N |title=Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики |date=2019 |publisher=Nauka |year=2019 |publication-date=1999 |pages=503}}
*{{cite journal |last1=Bobrov |first1=L.A |date=20 Jan 2007 |title=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |url=https://scfh.ru/journal/2007/chingis-khan-vzglyad-iz-tretego-tysyacheletiya/ |journal=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |volume=13 |issue=1}}
* {{Cite book |last=Abdibek |first=Sh. B |title=Большой атлас истории и культуры Казахстана |publisher=Abdi |year=2008 |isbn=9965-832-08-0}}
* {{Cite book |last=Baddeley |first=J. F |title=Russia, Mongolia, China: Being Some Record of the Relations Between Them from the Beginning of the XVIIth Century to the Death of the Tsar Alexei Mikhailovich, A.D. 1602-1676. |year=6767 |volume=1 |location=New York}}
*{{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VII |publisher=Offset |year=219 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar |pages=151 |language=mn}}
{{s-end}}
{{s-start}}
{{Залгамжлал
|өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]&lt;br/&gt;[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]&lt;br/&gt;[[Яркендын хант улс]]
|дараа={{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]]
|он= 1634–1758
|албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
}}
{{s-end}}
[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]]
[[Ангилал:Монголын түүхэн улс]]
[[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]]
[[Ангилал:Ойрадын түүх]]
[[Ангилал:Хаант Улс]]</text>
      <sha1>jo0kwi2tjfff1v24brucfc5hk41awx9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855422</id>
      <parentid>855421</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T10:22:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>855422</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="110739" sha1="mbrx5f1xgvefxm70xgajt5sx6lfsere" xml:space="preserve">{{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}{{Under construction}}{{Инфобокс улс
| common_name            = Зүүнгарын хаант улс
| native_name            = Зүнһар хаант улс
| image_flag             = Banner of the Dzungar Khanate.png
| flag_caption           = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}}
| image_coat             = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png
| alt_coat               = Галдан Бошигт хааны тамга
| symbol_type            = Галдан Бошигт хааны тамга
| image_map              = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png
| map_caption            = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он.
| capital                = [[Хулж]]
| official_languages     = [[Ойрад аялга]]
| national_languages     = [[Цагадайн хэл]]
| religion               = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]])
| demonym                = Зүүнгар
| government_type        = [[Хаант засаг]]
| leader_title1          = [[Баатар]] [[Хунтайж]]
| leader_name1           = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]]
| leader_title2          = Цэцэн [[Хунтайж]]
| leader_name2           = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]]
| leader_title3          = Бошигт [[Хаан]]
| leader_name3           = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]]
| leader_title4          = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]]
| leader_name4           = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]]
| leader_title5          = [[Хунтайж]], [[Хаан]]
| leader_name5           = [[Галданцэрэн хаан]]
| leader_title6          = [[Хунтайж]]
| leader_name6           = [[Цэвээндоржнамжил]]
| leader_title7          = [[Хунтайж]]
| leader_name7           = [[Ламдаржаа]]
| leader_title8          = [[Хунтайж]]
| leader_name8           = [[Даваач]]
| leader_title9          = [[Хойд]]ын [[Хаан]]
| leader_name9           = [[Амарсанаа]]
| legislature            = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]]
| currency               = Зэс зоос
| date_start             = 1634
| event1                 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав
| event2                 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]
| date_event2            = 1635
| event3                 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
| date_event3            = 1665–1720
| event4                 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь
| date_event4            = 1680–1681
| event5                 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| date_event5            = 1690–1758
| event_end              = [[Зүүнгарын геноцид]]
| date_end               = 1758
| p1                     = Дөрвөн Ойрадын холбоо
| s1                     = Чин улс
| p2                     = Яркендын хант улс
| p3                     = Хошуудын хант улс
}}

'''Зүүнгарын Хаант Улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын Хаант Улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг.

Зүүнгарын хаант улс нь 1634 онд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] удирдлага дор холбоо болон байгуулагдсан.Зүүнгарын хаант улс нь 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайжийн удирдлага дор холбоо болон байгуулагдсан. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгож, Зүүнгарыг албан ёсоор хаант улс болгон байгуулсан. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших Таримын сав газрыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин улс Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан.

16–17-р зуунд дарь технологи нь [[Оросын Хаант Улс]], Чин улс зэрэг улсуудад томоохон шинэчлэлийг авчирсан боловч хожим нь 17-р зуунд тал нутагт хүрч, Зүүнгарын Хаант Улс галт зэвсэг амжилттай нэвтрүүлж, үйлдвэрлэж, нүүдэлчид суурин эзэнт гүрнүүдтэй өрсөлдөж чадна гэдгийг нотолсон. Гэсэн хэдий ч эдгээр дэвшил гарсан ч өвчин, өлсгөлөн, ган гачиг зэрэг гадаад хямралууд эцэстээ тогтворгүй байдлыг бий болгож, тэдний уналтад хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=185}}

== Нэрний гарал үүсэл ==

=== Нэршил ===
&quot;Зүүнгар&quot; гэдэг нь &quot;зүүн&quot; болон &quot;гар&quot; гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}}

Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын &quot;Ойрад&quot; гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад &quot;'''Элеутийн хаант улс'''&quot; гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}

=== &quot;Сүүлчийн нүүдэлчин эзэнт гүрэн&quot;-ий тухай ойлголт ===
18-р зууны эхний хагасын Зүүнгарын Хаант Улсыг зүгээр нэг төвлөрсөн Монголын хаант улс биш, харин Монголоос хол зайд орших олон янзын ард түмэн, бүс нутгийг өөрийн мэдэлд нэгтгэсэн жинхэнэ &quot;тал хээрийн эзэнт гүрэн&quot; гэж үзэх бүрэн үндэслэл бий. Үүний дагуу Цорос овгийн Ойрад хунтайж болон [[хаан]] нар өөрсдөө Ойрадуудын &quot;үндэсний&quot; захирагч төдийгүй хэд хэдэн вассал ард түмэн, улсын ноёд болж байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Зүүн Туркестан]],{{efn|Ярканд, Кашгар, Турпан, Аксу, Курл, Үч-Турпан, Янги-Хисар, Бэй, Куча, Карашар, Хотан, Хами}}{{sfn|Bavarov|Kradin|2019|p=374}} Төв Азийн хот-улсууд,{{efn|Ташкент, Туркестан, Самарканд, Хожент}} Ахмад болон Дунд Жүзийн казах хан, султанууд Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Оросын харьяат байсан, ясак төлдөг Сибирийн зарим ард түмэн хүлээн зөвшөөрсөн: 1713–1714, 1719 онд Зүүнгарт айлчилсан Тара казакийн удирдагч И.Д. Чередовын мэдээлснээр эдгээр &quot;ясак&quot; хүмүүс&quot; Зүүнгарын захирагчдад &quot;алман&quot; төлдөг байжээ. Энэ заншил хэдэн арван жилийн дараа ч үргэлжилсэн: &quot;ясаш төлдөг үл итгэгчид&quot; Зүүнгарын захирагчдад &quot;алман&quot; төлдөг байсан баримтыг 1745 онд Зүүнгарт айлчилсан луу М.Давыдов тэмдэглэжээ.{{sfn|Pochakaev|2019|pp=28–40}}

== Түүх ==
{{Мөн үзэх|Ойрадуудын оролцсон дайны жагсаалт}}
Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын Хаант Улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно.

=== Гарал үүсэл ===
Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}}

1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}}

Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 

1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}}

1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ]]. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}}

1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''&quot;Шашныг дэмжигч Дарма&quot;'', ''&quot;Гүш хаан&quot;'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''&quot;баатар хунтайж&quot;'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}}

=== Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал ===
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1640s.png|left|thumb|1640-өөд оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Burton|1997|pp=219–220}}{{sfn|Moiseev|1991|pp=44–45}}]]
'''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж,{{sfn|Baabar|1999|p=78}} Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарыг]] илгээж, Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}}

=== Залгамжлалын маргаан (1653–1677) ===
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1667.png|thumb|287x287px|1667 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}}]]
1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}}

Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд &quot;''Бошигт хаан&quot;'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}}

=== Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) ===
16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}}

1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}}

=== Галданы Казахын дайн (1681–1684) ===
{{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1686.png|thumb|279x279px|1686 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Baabar|1999|p=80}}]]
1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}}

=== Халхын дайн (1687–1688) ===
{{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}}
[[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын Хаант Улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}}

Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв.

Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын Хаант Улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}}

=== Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) ===
{{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
[[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны Чин Зүүнгарын дайн]]
1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}}
[[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]]
1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}}
[[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]]

=== Цагаадайн бослого (1693–1705) ===
Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}}

=== Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн ===
{{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}}
1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Ахмад Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}

Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}

1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}}

Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}}

1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягуз голын тулалдаан|Аягуз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}}

1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр &quot;армийг хядсан&quot; гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} 

Казакууд Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}}

=== Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) ===
{{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
[[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|&quot;Алсын зайн суурьшлын жанжин&quot; аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]]
1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}}

=== Галданцэрэн хаан (1727–1745) ===
[[Файл:Carta_af_Songarski_%3D_Kalmuckit,_hwar_inunder_Kottonnerne_hörer_(J._G._Renats_kopia_av_kalmuckisk_originalkarta_Renat_1;_A).jpg|thumb|left| 1730-аад оны Зүүнгарын газрын зургийг Швед олзлогдогч Йоханас Густав Ренат хуулбарлан Шведэд хүргэсэн хувилбар]]
Цэвээнравдан хаан 1727 онд гэнэт нас барж, түүний хүү Галданцэрэн өөрийн дүү Лувсансүрийг хөнөөж, Цэвээнравдан хааны залгамжлагч болжээ. Тэрээр казахууд болон Халх Монголчуудын эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг хийсэн довтолгооны хариуд Чин улсын [[Найралт төв|Найрал төв]] 10,000 цэрэгтэй довтлох хүчийг илгээсэн бөгөөд Зүүнгарууд [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] ойролцоо [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуурын тулалдаанд]] ялав. Гэсэн хэдий ч дараа жил нь Зүүнгарууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийн ойролцоо]] Халхуудад ялагдав. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь Чин гүрний талд орж байсан Турфан руу довтлов. Эмин Хожа Турфаны ард түмнийг удирдан Гансу руу ухарч, тэнд Гуажоуд суурьшжээ. 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=149}}

Казахууд [[Алтайн нуруу]] руу довтолсон бөгөөд, энэ нь Зүүнгаруудыг хилээ хамгаалахаар 10,000 орчим цэрэг илгээхэд хүргэсэн. Казахууд Оросын худалдааны цуваа, дипломатчид болон, [[Уйгурууд|Уйгур]] худалдаачдыг дайрч, олзлон авсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Уйгур худалдаачдаас бусад барьцаалагдсан хүмүүсийг удалгүй суллав. Үүний зэрэгцээ Бага Жүз болон Дунд Жүз нар Оросын хатан хаан Аннад захирагджээ. [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрэнээс]] хамгаалалт хүсч, Оросуудад Зүүнгарын [[Сибирь]] руу хийх аливаа довтолгоог няцаахад нь туслана гэж тохиролцсон.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}}

1732 онд Зүүнгарууд 7,000 орчим цэрэгтэй өөр нэг хүчийг Дунд Жүз рүү довтолсон боловч тэд ялагдав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} Казахууд мөн Зүүнгаруудыг довтлон 700 орчим ордыг эзлэн авчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Өөр нэг Зүүнгарын арми Ахлах Жүз рүү довтлон Сайрам, Туркистан болон Ташкент хотуудыг эзлэн авчээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt; Дотор 1734 онд Ахмад Жүз Сайрам, Туркестан, Ташкентийг эргүүлэн авч чаджээ.&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt; Гэсэн хэдий ч Галдан Цэрэн тэднийг эзлэхээр цэрэг илгээж, Ахмад Жүзийг захируулснаар тэднийг удалгүй эзэлжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}

Галданцэрэн хаан 1739 онд Казахын хаант улсыг дахин довтлов.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Галданцэрэн хаан 1741 он хүртэл довтолгооноо үргэлжлүүлсээр байсан тул Дунд Жүз довтолгоог няцааж чадаагүй юм.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Казахууд Зүүнгаруудаас хохирол их амсаж, Бага, Ахмад Жүзүүд Зүүнгарын эсрэг дайнд нэгдэж чадаагүй бөгөөд, Зүүнгарууд [[Сырдарья]] болон Ишим голыг эзэлснээр Зүүнгарууд дээрх казах суурингууд нь Зүүнгаруудаас хөөгдүүлсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}}

=== Уналт (1745–1757) ===
[[Файл:乾隆皇帝朝服像轴.png|left|thumb|228x228px|Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.]]
Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүнийг нас барсны дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан гэж хэлэв:{{sfn|Baabar|1999|p=89}} {{quote|Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй.|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Baabar|1999|p=89}}}}Галданцэрэн хааны дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил]] 1746 онд түүний залгамжилсан [[Хунтайж]] болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах [[Ламдаржаа|Ламдаржаатай]] хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}}
[[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай хаанд]] зориулсан 2000 оны марк.]]
1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, [[Даваач]] болон [[Хойд|Хойдын]] хунтайж, [[Амарсанаа|Амарсанаатай]] эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Казахуудын [[Аблай султан|Аблай хаан]] тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 

1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд  руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}}
[[Файл:Cebdenjab.jpg|left|thumb|202x202px|Халхын цэргийг '''Зүүнгарын Хаант Улс''' руу удирдсан Цэвдэнжав.]]
Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}}{{quote|''&quot;Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй&quot;''|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Walravens|2017|p=82}}}}
[[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|&quot;Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь&quot;]]
Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} 100 хоногийн дотор [[Өрөмч]], Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг [[Тэнгэр Уул]] даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.{{sfn|Adle|2003|p=201}} Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=274}}

==== Амарсанаагийн бослого (1755–1757) ====
{{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Jaohui.jpg|left|thumb|161x161px|Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан  генерал Жаохуй.]]
[[Файл:Dzungar_cavalry_of_Amursana,_in_the_Battle_of_Khorgos_against_Qing_China_(1758).png|thumb|Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.{{Sfn|Chu|Ding|2015|p=129}}]]
Зүүнгарын Хаант Улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, [[Чэндэ]] дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.{{Sfn|Perdue|2005|p=275}}

Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч [[Чингүнжав|Чингүнжавтай]] хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.{{Sfn|Perdue|2005|p=276}} Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт [[салхин цэцэг]] өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр [[Кяхта]] руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.{{sfn|Atwood|2004|p=623}}

Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.{{Sfn|Pirazzoli-T'Serstevens|1969|p=10}}

=== Ак Тагликийн бослого (1757–1759) ===
Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми  Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. [[Хожа|Бурхануддин Хожа, Жахан нар]] [[Бадахшан]] руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=203}}

=== Геноцид ===
{{main|Зүүнгарын геноцид}}

=== Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт ===
[[Файл:Khojis full-length portrait.jpg|thumb|Хожи, Уктурпаны [[Уйгурууд|Уйгур]] захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач [[Игнатий Сихельбарт]]-ын зурсан зураг.{{sfn|Unknown|2019|p=4019}}]]
[[Файл:Xinjiang_regions_simplified.png|left|thumb|{{legend|red|[[Dzungaria]]}}{{legend|blue|[[Tarim Basin]]}}]]
Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, [[Хуушуур|Хуй]], [[Шибэ]], [[Дагуур ястан|Дагуур]], Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.{{sfn|Starr|2004|pp=73–90}}{{sfn|Toops|2004|p=1}}{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.{{sfn|Milward|1998|p=102}}

Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр &quot;Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан&quot;.{{Sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=76}}

1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо &quot;Хятадын нэг хэсэг&quot; гэж тунхагласан.{{sfn|Dunnell|2004|p=77}}{{sfn|Dunnell|2004|p=83}}{{sfn|Elliot|2001|p=503}} Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг &quot;гадаад&quot; Хан бус Хятадуудыг &quot;дотоод&quot; Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн &quot;нэг гэр бүл&quot; гэж дүрсэлсэн. Чин улс &quot;нэгдмэл байдал&quot;-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд &quot;Жон Вай И Жиа&quot; (中外一家) эсвэл &quot;Нэй Вай И Жиа&quot; (內外一家, &quot;дотоод ба гадаад нэг гэр бүл&quot;) гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.{{sfn|Dunnell|2004|pp=76-77}}

=== Зураг ===

==== Зигуан павильон дахь гавьяат албан тушаалтнуудын хөрөг зурагнууд ====
[[Тэнгэр тэтгэгч]] эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг ([[:zh:紫光阁功臣像|Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө]] зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн [[Торгууд]] болон [[Дөрвөд]] холбоотнууд, мөн ялагдсан [[Цорос]] Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман [[Уйгурууд|Уйгур]] холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Орчин үеийн [[Иезуит]] зураач [[Жан-Денис Аттирет]]-ийн хэлснээр: &quot;Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв.&quot;{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа [[Жузеппе Кастильоне (Иезуит зураач)|Жузеппе Кастильоне]]-гийн удирдлаган дор [[Иезуит]]-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;9&quot;&gt;
Файл:Dawachi.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын удирдагч Даваач (达瓦齐). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Dawa.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын Даваа (达瓦). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Tseren.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Цэрэн (车凌). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Buyan_Tegus.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Буян Төгс(布彦特古斯). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Erdeni.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Эрдэнэ (额爾德尼). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Gangdorji.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гандорж (刚多尔济). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг.
Файл:Gendun.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гэндэн (根敦). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг.
Файл:Ayusi_Assailing_The_Rebels_with_a_Lance.jpg|Ойрадын урвагч Аюси (阿玉锡) Чин улсын дүрэмт хувцастайгаа. Жузеппе Кастильонегийн зурсан зураг. 
&lt;/gallery&gt;

==== &lt;u&gt;Хуан Чин Жигун Ту&lt;/u&gt; ====
Хуан Чин Жигун Ту (Хятадаар: 皇清職貢圖; Чин гүрний харьяа ард түмний хөрөг зургийн цуглуулга) нь 18-р зууны Хятадын цутгал улсууд, түүний дотор Чин гүрэнтэй худалдаа хийдэг барууны улсуудын талаарх угсаатны зүйн судалгаа юм. Үүн дээр Зүүнгарын энгийн иргэд гэх мэт янз бүрийн зургийг дүрсэлсэн байв.
&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;5&quot;&gt;
Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч ([[Зайсан]], 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Uyghur from Ili, Taleqi, Chahan and Wusu, with his wife.jpg|Или,Талеки, Чахан, болон Вусу, нутгийн Уйгур иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Kyrgyz (布鲁特) commoner and his wife.jpg|Киргизийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
&lt;/gallery&gt;

== Зохион байгуулалт ==

=== Цэргийн зохион байгуулалт ===
[[Файл:Ойратские_воины.png|left|thumb|Бүрэн цэргийн тоног төхөөрөмжтэй хоёр Зүүнгарын морин цэрэг. Зурагчин Л.А. Бобровын бүтээл]]
Зүүнгарын арми дараах бүрэлдэхүүнтэй байв: морьноос буусан нумчид эсвэл галт зэвсэг, жад баригчид, тэмээн дээр суурилуулсан их бууны ангиуд,{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} мөн Европын аялагчид, адал явдалчдын тэмдэглэлд дурдсанаар [[Польшийн хусарууд|Польшийн хусаруудтай]] дүйцэхүйц морьт цэргүүдээр бүрдсэн.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Эхэндээ Зүүнгарууд тасгуудаар эхний шугамд жагсаж, захирагч бүр туг барин байрладаг байсан.{{sfn|Бобров|2007|p=64}} Үүний дараа тэд бүрээ үлээж, бөмбөр дэлдэн довтолгооны дохио өгдөг байв. Эхний довтолгоог нумчид эхлүүлж, дараа нь жадчид дайрч, улмаар ил задгай тулалдаанд ордог.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} Хэрэв дайсан довтолгоог тогтоон барьж чадвал, галт зэвсэг хэрэглэж буй дайсны эсрэг тэдний тактик үр дүнгүй тул ухардаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}}
[[Файл:Kalmyk_warriors.jpg|thumb|249x249px|Бүрэн цэргийн хэрэгслээр тоноглогдсон Зүүнгарын хоёр морин цэрэг. Зурагчин Л.А.Бобров]]
Харин XVII зууны сүүл үеийн шинэчлэлийн дараа Зүүнгарын арми багана хэлбэрээр урагшилж, Зүүнгарын буутай явган цэргүүд галт зэвсгийн үйлдвэрлэл нэмэгдсэний үр дүнд салваар буудаж морьт цэргийг дэмжих боломжтой болсон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Ингэснээр хөнгөн морьт цэргүүд дайсныг их буу болон морьноос буусан явган цэргүүд уул толгод дээр нуугдан байрласан нээлттэй талбай руу татан оруулж, дараа нь их буу, галт зэвсгээр дайсныг эмх замбараагүй болгосны дараа жад, сэлэм барьсан хүнд морьт цэргүүд үлдсэн хүчийг довтлон устгадаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Spencer|2017|p=181}}

XVII зууны эхэн үед Зүүнгарын Хаант Улсын цэргүүдийн үндсэн хэсгийг хуягласан жадчид бүрдүүлж байв. Тэд ойрын тулалдаанд болон жадаа шидэн алсын довтолгоонд ашиглах зориулалттай{{sfn|Bobrov|2007|p=62}}—хулсан иш, нарийн ир, ган туузаар хийсэн жад барьдаг байсан.{{sfn|Abdibek|2008|p=412}} Мөн тэд дайсны эсрэг холын зайнаас тулалдахад нум хэрэглэдэг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Нум нь мөнгө, гууль чимэглэл эсвэл металл хавтангаар гоёсон бараан арьсан саванд хадгалагддаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Жад, бамбай, хожим нь их буу, дарь, сум зэрэг цэргийн хэрэгслийг уурхайгаас олборлосон төмөр, зэс, мөнгөөр хийдэг байсан нь зэвсгийн үйлдвэрлэлийг хангаж байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}}

Тэд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсаас]] буу худалдан авах боломжгүй байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] буу болон дархны мэргэжилтнүүд авах хүсэлт гаргасан ч татгалзсан хариу авчээ. 1645 онд Эрдэнэбаатар хунтайж буу, их буу, бууны дархчууд авах хүсэлтээ дахин гаргасан байна. Татгалзсан шалтгаан нь улсын дотоод аюулгүй байдалтай холбоотой байсан бөгөөд Зүүнгарууд Оросын Хаант Улсад заналхийлэл учруулж болзошгүй гэж үзжээ. Мөн металл худалдахыг татгалзсан нь түүнийг зэвсэг үйлдвэрлэхэд ашиглаж болзошгүйтэй холбоотой байв.{{sfn|Spencer|p=178}}
[[Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|thumb|'''Зүүнгарын Хаант Улсын''' нийгэм, эдийн засгийн сайжруулалтыг эхлүүлсэн [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хөшөө.]]
[[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] (1676–1697) засаглалын үед тэрээр Оросын царьт улс болон Төв Азийн янз бүрийн улсууд руу элч илгээж, Зүүнгаруудад галт зэвсэг нийлүүлэхийг эрмэлзэж байв. Энэ үед галт зэвсгийн ач холбогдлыг илүү ойлгож эхэлсэн бөгөөд Персийн ган хайлуулах арга технологийг эзэмшсэнээр зэвсэг үйлдвэрлэх боломж бүрджээ. XVII зууны сүүл үед Зүүнгарууд Төв Азийн худалдаачид болон Сибирийн захирагчид, Оросын албан тушаалтнуудаас их хэмжээний галт зэвсэг худалдан авч байв.{{sfn|Bobrov|2007|pp=64-65}}

Үүний үр дүнд Зүүнгарын цэрэгт шинэчлэл хийгдэж, галт зэвсэгтэй анги нэгжүүд бий болсон. Тэд морь ашиглан тээвэрлэлт хийж, харин тулалдааны үед морьноос бууж явганаар байлдан морьт цэргийг дэмжих, дайсны довтолгоог тогтоон барих үүрэгтэй байсан нь Европын аялагчдын тэмдэглэлд “[[Драгүн|драгуун]]” маягийн тактик гэж дурдагдсан байдаг.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Галт зэвсгийн хэрэглээ нь Зүүнгаруудад [[Халх Монголчууд|Халх монголчууд]] болон [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг үр дүнтэй дайн явуулах боломж олгож, Чин улсын цэргүүд тэдэнтэй тулалдахдаа морьноос бууж багана хэлбэрээр жагсах шаардлагатай болдог байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}

Зүүнгарууд [[газрын тос]] олборлох, [[хүхэр]], [[хүхрийн хүчил]], [[калийн нитрат]] ашиглах чадвартай байсан бөгөөд зэс, хар тугалга, өндөр чанарын ган зэрэг металлыг олборлодог байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Мөн их буу үйлдвэрлэл хөгжсөн ба тэмээн дээр жижиг их буу байрлуулан ашигладаг байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Энэ нь [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] ашиглагдаж, Зүүнгарууд тактикийн ухралт хийх боломжийг олгосон байна.

XVII зууны сүүл болон XVIII зууны эхэн үед, [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] засаглалын үед (1697–1727) галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийн төвүүд илүү зохион байгуулалттай, үр ашигтай болжээ. Орос болон Төв Азийн дархчуудын тусламжтайгаар тэд фитиль буу (matchlock) төрлийн гар буу, урт буу үйлдвэрлэж, эдгээрийг нарийн иш, заримдаа модон тулгуур (bipod)-тойгоор хийдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Зэвсгүүдийг яс, арьсаар хийсэн хайрцагт хадгалж, мөрөнд зүүх оосроор авч явдаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}}

Сумны үйлдвэрлэлийн хувьд [[Йохан Густав Ренат|Йохан Ренат]] хэмээх Швед цэрэг—[[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөний]] үеэр, [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедицийн]] явцад олзлогдсон—төмөр хайлуулж сум хийх аргыг зааж өгсөн.{{sfn|Baddeley|6767|pp=180-183}} Зүүнгарууд мөн сум, дарь хадгалах зориулалттай уут, гал асаагч, жижиг савнуудыг бүсэлхийдээ зүүж авч явах боломжтой болгожээ.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Галын хурдыг нэмэгдүүлэхийн тулд дарийг яс эсвэл эвэр саванд хийж, хүзүүндээ зүүдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}}

Мөн Цэвээнравдан хаан зэвсгийн үйлдвэрлэлтэй холбоотой шинэ хөдөлмөрийн зохион байгуулалтыг бий болгосон. “Урат” хэмээх ойролцоогоор 5,000 өрх зэвсэг, зэвсгийн хэрэгсэл үйлдвэрлэхэд томилогдсон; “Буучинар” хэмээх 2,000 орчим өрх үйлдвэрлэлийг хянах, удирдах үүрэгтэй байсан; харин “Буучин” нэртэй 1,000 орчим өрх их бууны үйлдвэрлэлд зориулан нөөцөд байлгагдаж байв.{{sfn|Spencer|2017|p=183}}

1726 онд Иссык-Куль нуурын орчимд их бууны цутгуурын газрууд байгуулагдсан. Энэхүү үйлдвэрийг Йохан Ренат удирдан ажиллуулж байсан бөгөөд түүнд ойролцоогоор 20 бууны дархан, 200 ажилчин туслан их буу үйлдвэрлэж байв. Мөн нэмэлт туслах ажилчид ч ажиллаж байсан. Их бууны үйлдвэрлэл өсөж байсан ч [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа дотоодын иргэний дайн гарч, энэ өсөлт саарсан байна.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Хэдийгээр Зүүнгарууд цэргээ шинэчилж, галт зэвсгийг нэвтрүүлсэн боловч жад, нум сум, сэлэм зэрэг уламжлалт зэвсгүүд нь Зүүнгарын Хаант Улсын армид үргэлжлэн чухал байр суурь эзэлж, өргөн хэрэглэгдсээр байв.{{sfn|Adle|2004|p=422}} Галданцэрэн хаан хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын цэргийг нийт 80 мянгаас 100 мянга хүртэл өргөжүүлж, галт зэвсэг, их буугаар зэвсэглэсэн.{{sfn|Spencer|2017|pp=184-185}}

=== Хууль ===
Ойрадууд анх &quot;''Цаазийн бичиг''&quot; гэгддэг хуулийг ашигладаг байсан. Хуулийн код нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоог]] нэгтгэж, төвлөрүүлэхийн тулд нийтлэг хуулийг ашиглах зорилготой байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 1640 онд Ойрад, [[Халх|Халх Монголын]] 30 орчим язгууртан, Монгол–Ойрадын Их Цаазыг байгуулсан. Энэхүү гэрээний зорилго нь Монгол улсуудыг нэг хуультай нэгтгэх, бие биенээ дэмжих, найрсаг харилцаа тогтоох явдал байв.{{sfn|Gantulga|2019|p=26}} Үүнд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] болон [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]] нар гарын үсэг зурж, монгол хэлээр бичсэн нь онцгой ач холбогдолтой байв.{{sfn|Baabar|1999|pp=78-79}}Хууль нь лам хуврагууд, шашин шүтлэг, шуудан, татвар, гэрлэлт, гэрийн амьдрал, мал аж ахуй, ан агнуур, хувийн өмч, удамшлын эрх, эрүүгийн хууль, шүүхийн тогтолцоо, овог аймаг, овог аймгуудын хоорондын харилцаатай холбоотой нийт 120–151 зүйлд хуваагдсан байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 

Хожим нь Зүүнгарын хаант улсын өсөлт нь төвлөрөл болон засаг захиргааны илүү олон шинэчлэлийг бий болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Зүүнгарын эзэнт гүрнийг өргөжүүлэх үеэр нь захирч байсан Галдан бошигт хаан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} [[Цэвээнравдан хаан]] болон, түүний ахмад хүү, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] үед гэмт хэргийн талаар цуврал дүрэм журам баталсан.{{sfn|Adle|2003|p=173}}

== Удирдагчид ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!№
!Хааны нэр
!Цол
!Угсаа гарал
!Төрсөн он
!Хаанчилсан жил
!Нас нөгчсөн он
!
|-
|1
|[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин баатар]]
|Эрдэнэ[[баатар]] [[хунтайж]]
|[[Цорос|Цоросын]] [[Хархул ноён|Хархул догшин ноёны]] хүү{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|Тодорхойгүй
|1634–1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}
|
|-
|2
|[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]]
|Цэцэн [[хунтайж]]
|Эрдэнэбаатар хунтайжийн 5-р хүү{{sfn|Baabar|1999|p=79}}
|Тодорхойгүй
|1653–1671{{sfn|Adle|2003|p=148}}
|1671
|
|-
|3
|[[Галдан бошигт хаан|Галдан]]
|[[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|Эрдэнэбаатар хунтайжийн 6-р хүү{{sfn|Adle|2003|p=157}}
|1644
|1671–1697{{sfn|Adle|2003|p=149}}
|1697
|
|-
|4
|[[Цэвээнравдан]]
|Зоригт [[хунтайж]],{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} [[хаан]]{{sfn|Baabar|1999|p=87}}
|Сэнгэ хунтайжийн ахмад хүү{{sfn|Adle|2003|p=158}}
|1665
|1694–1727{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1727
|
|-
|5
|[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]]
|[[Хунтайж]], [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|Цэвээнравдангийн ахмад хүү
|1693
|1727–1745{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1745
|
|-
|6
|[[Цэвээндоржнамжил]]
|[[Хунтайж]]
|Галданцэрэнгийн отгон хүү
|1732{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1746–1749{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1750{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|7
|[[Ламдаржаа]]
|[[Хунтайж]]
|Галданцэрэнгийн ахмад хүү
|1726{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1749–1753{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1752{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|8
|[[Даваач]]
|[[Хунтайж]]
|[[Их Цэрэндондов]] жанжны гуч хүү
|Тодорхойгүй
|1752–1755{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1759{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|9
|[[Амарсанаа]]
|[[Хойд|Хойдын]] [[Хаан]]
|Хойдын Үйзэн хошуучийн хүү{{Sfn|Atwood|2004|p=13}}
|1723{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1755–1757{{sfn|Adle|2003|p=160}}
|1757{{sfn|Adle|2003|p=160}}
|
|}

==Газрын зурагууд==
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;200&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд
File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн &quot;Carte de Tartarie&quot; (1675–1726)).
File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг)
File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын Хаант Улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана.
&lt;/gallery&gt;

== Мөн үзэх ==
*[[Зүүнгар нутаг]]
*[[Зүүнгарын ард түмэн]]
*[[Халимагийн хант улс]]
*[[Хошуудын хант улс]]
*[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]]
*[[Цорос]]
*[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]]

== Эх сурвалж ==

=== Ишлэл ===
{{Reflist}}
===Тэмдэглэл===
{{Notelist}}

=== Ном зүй ===
{{s-start}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}}
* {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}}
* {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}}
* {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}}
* {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}}
* {{cite book |last=Remileva |first=E. |title= |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&amp;q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}}
* {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}}

* {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}}

* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}}

* {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}}
* {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}}
* Хойт С.К. [https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157.
* Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.]
* Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289.
* {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}}
* {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}}
* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}}
* {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}}
* {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}}
* {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}}
* {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}}
* {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |journal= |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}}
* {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}}
* {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&amp;pg=PA165 165]}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}}
* {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}}
* {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}}
* {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&amp;pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}}
* {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}}
* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}}
* {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}}
* {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}}
* {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}}
* {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&amp;pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}}
* {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}}
* {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}}
* {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}}
* {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}}
* {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983 |language=ru |place=Novosibirsk |publisher=Nauka |pages=18, 128}}
* {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title=&quot;Tibet and its History&quot; |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston &amp; London}}
*{{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}}
*{{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}}
* {{cite journal |last1=Pochakaev |first1=P.Yu |date=2019 |title=Российские путешественники о правовых отношениях в Джунгарском ханстве XVIII веке |journal=Oriental Studies |publisher=Oriental Studies |volume=41}}
*{{Cite book |last1=Bazarov |first1=B.V |last2=Kradin |first2=N.N |title=Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики |date=2019 |publisher=Nauka |year=2019 |publication-date=1999 |pages=503}}
*{{cite journal |last1=Bobrov |first1=L.A |date=20 Jan 2007 |title=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |url=https://scfh.ru/journal/2007/chingis-khan-vzglyad-iz-tretego-tysyacheletiya/ |journal=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |volume=13 |issue=1}}
* {{Cite book |last=Abdibek |first=Sh. B |title=Большой атлас истории и культуры Казахстана |publisher=Abdi |year=2008 |isbn=9965-832-08-0}}
* {{Cite book |last=Baddeley |first=J. F |title=Russia, Mongolia, China: Being Some Record of the Relations Between Them from the Beginning of the XVIIth Century to the Death of the Tsar Alexei Mikhailovich, A.D. 1602-1676. |year=6767 |volume=1 |location=New York}}
*{{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VII |publisher=Offset |year=219 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar |pages=151 |language=mn}}
{{s-end}}
{{s-start}}
{{Залгамжлал
|өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]&lt;br/&gt;[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]&lt;br/&gt;[[Яркендын хант улс]]
|дараа={{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]]
|он= 1634–1758
|албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
}}
{{s-end}}
[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]]
[[Ангилал:Монголын түүхэн улс]]
[[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]]
[[Ангилал:Ойрадын түүх]]
[[Ангилал:Хаант Улс]]</text>
      <sha1>mbrx5f1xgvefxm70xgajt5sx6lfsere</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855429</id>
      <parentid>855422</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T11:03:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>855429</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="112581" sha1="8s4tmxhx55zk5n81208uvjf5kc68ile" xml:space="preserve">{{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}{{Under construction}}{{Инфобокс улс
| common_name            = Зүүнгарын хаант улс
| native_name            = Зүнһар хаант улс
| image_flag             = Banner of the Dzungar Khanate.png
| flag_caption           = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}}
| image_coat             = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png
| alt_coat               = Галдан Бошигт хааны тамга
| symbol_type            = Галдан Бошигт хааны тамга
| image_map              = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png
| map_caption            = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он.
| capital                = [[Хулж]]
| official_languages     = [[Ойрад аялга]]
| national_languages     = [[Цагадайн хэл]]
| religion               = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]])
| demonym                = Зүүнгар
| government_type        = [[Хаант засаг]]
| leader_title1          = [[Баатар]] [[Хунтайж]]
| leader_name1           = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]]
| leader_title2          = Цэцэн [[Хунтайж]]
| leader_name2           = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]]
| leader_title3          = Бошигт [[Хаан]]
| leader_name3           = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]]
| leader_title4          = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]]
| leader_name4           = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]]
| leader_title5          = [[Хунтайж]], [[Хаан]]
| leader_name5           = [[Галданцэрэн хаан]]
| leader_title6          = [[Хунтайж]]
| leader_name6           = [[Цэвээндоржнамжил]]
| leader_title7          = [[Хунтайж]]
| leader_name7           = [[Ламдаржаа]]
| leader_title8          = [[Хунтайж]]
| leader_name8           = [[Даваач]]
| leader_title9          = [[Хойд]]ын [[Хаан]]
| leader_name9           = [[Амарсанаа]]
| legislature            = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]]
| currency               = Зэс зоос
| date_start             = 1634
| event1                 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав
| event2                 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]
| date_event2            = 1635
| event3                 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
| date_event3            = 1665–1720
| event4                 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь
| date_event4            = 1680–1681
| event5                 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| date_event5            = 1690–1758
| event_end              = [[Зүүнгарын геноцид]]
| date_end               = 1758
| p1                     = Дөрвөн Ойрадын холбоо
| s1                     = Чин улс
| p2                     = Яркендын хант улс
| p3                     = Хошуудын хант улс
}}

'''Зүүнгарын Хаант Улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын Хаант Улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг.

Зүүнгарын хаант улс нь 1634 онд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] удирдлага дор холбоо болон байгуулагдсан.Зүүнгарын хаант улс нь 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайжийн удирдлага дор холбоо болон байгуулагдсан. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгож, Зүүнгарыг албан ёсоор хаант улс болгон байгуулсан. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших Таримын сав газрыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин улс Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан.

16–17-р зуунд дарь технологи нь [[Оросын Хаант Улс]], Чин улс зэрэг улсуудад томоохон шинэчлэлийг авчирсан боловч хожим нь 17-р зуунд тал нутагт хүрч, Зүүнгарын Хаант Улс галт зэвсэг амжилттай нэвтрүүлж, үйлдвэрлэж, нүүдэлчид суурин эзэнт гүрнүүдтэй өрсөлдөж чадна гэдгийг нотолсон. Гэсэн хэдий ч эдгээр дэвшил гарсан ч өвчин, өлсгөлөн, ган гачиг зэрэг гадаад хямралууд эцэстээ тогтворгүй байдлыг бий болгож, тэдний уналтад хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=185}}

== Нэрний гарал үүсэл ==

=== Нэршил ===
&quot;Зүүнгар&quot; гэдэг нь &quot;зүүн&quot; болон &quot;гар&quot; гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}}

Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын &quot;Ойрад&quot; гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад &quot;'''Элеутийн хаант улс'''&quot; гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}

=== &quot;Сүүлчийн нүүдэлчин эзэнт гүрэн&quot;-ий тухай ойлголт ===
18-р зууны эхний хагасын Зүүнгарын Хаант Улсыг зүгээр нэг төвлөрсөн Монголын хаант улс биш, харин Монголоос хол зайд орших олон янзын ард түмэн, бүс нутгийг өөрийн мэдэлд нэгтгэсэн жинхэнэ &quot;тал хээрийн эзэнт гүрэн&quot; гэж үзэх бүрэн үндэслэл бий. Үүний дагуу Цорос овгийн Ойрад хунтайж болон [[хаан]] нар өөрсдөө Ойрадуудын &quot;үндэсний&quot; захирагч төдийгүй хэд хэдэн вассал ард түмэн, улсын ноёд болж байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Зүүн Туркестан]],{{efn|Ярканд, Кашгар, Турпан, Аксу, Курл, Үч-Турпан, Янги-Хисар, Бэй, Куча, Карашар, Хотан, Хами}}{{sfn|Bavarov|Kradin|2019|p=374}} Төв Азийн хот-улсууд,{{efn|Ташкент, Туркестан, Самарканд, Хожент}} Ахмад болон Дунд Жүзийн казах хан, султанууд Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Оросын харьяат байсан, ясак төлдөг Сибирийн зарим ард түмэн хүлээн зөвшөөрсөн: 1713–1714, 1719 онд Зүүнгарт айлчилсан Тара казакийн удирдагч И.Д. Чередовын мэдээлснээр эдгээр &quot;ясак&quot; хүмүүс&quot; Зүүнгарын захирагчдад &quot;алман&quot; төлдөг байжээ. Энэ заншил хэдэн арван жилийн дараа ч үргэлжилсэн: &quot;ясаш төлдөг үл итгэгчид&quot; Зүүнгарын захирагчдад &quot;алман&quot; төлдөг байсан баримтыг 1745 онд Зүүнгарт айлчилсан луу М.Давыдов тэмдэглэжээ.{{sfn|Pochakaev|2019|pp=28–40}}

== Түүх ==
{{Мөн үзэх|Ойрадуудын оролцсон дайны жагсаалт}}
Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын Хаант Улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно.

=== Гарал үүсэл ===
Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}}

1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}}

Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 

1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}}

1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ]]. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}}

1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''&quot;Шашныг дэмжигч Дарма&quot;'', ''&quot;Гүш хаан&quot;'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''&quot;баатар хунтайж&quot;'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}}

=== Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал ===
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1640s.png|left|thumb|1640-өөд оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Burton|1997|pp=219–220}}{{sfn|Moiseev|1991|pp=44–45}}]]
'''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж,{{sfn|Baabar|1999|p=78}} Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарыг]] илгээж, Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}}

=== Залгамжлалын маргаан (1653–1677) ===
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1667.png|thumb|287x287px|1667 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}}]]
1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}}

Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд &quot;''Бошигт хаан&quot;'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}}

=== Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) ===
16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}}

1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}}

=== Галданы Казахын дайн (1681–1684) ===
{{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1686.png|thumb|279x279px|1686 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Baabar|1999|p=80}}]]
1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}}

=== Халхын дайн (1687–1688) ===
{{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}}
[[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын Хаант Улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}}

Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв.

Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын Хаант Улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}}

=== Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) ===
{{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
[[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны Чин Зүүнгарын дайн]]
1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}}
[[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]]
1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}}
[[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]]

=== Цагаадайн бослого (1693–1705) ===
Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}}

=== Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн ===
{{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}}
1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Ахмад Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}

Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}

1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}}

Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}}

1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягуз голын тулалдаан|Аягуз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}}

1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр &quot;армийг хядсан&quot; гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} 

Казакууд Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}}

=== Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) ===
{{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
[[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|&quot;Алсын зайн суурьшлын жанжин&quot; аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]]
1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}}

=== Галданцэрэн хаан (1727–1745) ===
[[Файл:Carta_af_Songarski_%3D_Kalmuckit,_hwar_inunder_Kottonnerne_hörer_(J._G._Renats_kopia_av_kalmuckisk_originalkarta_Renat_1;_A).jpg|thumb|left| 1730-аад оны Зүүнгарын газрын зургийг Швед олзлогдогч Йоханас Густав Ренат хуулбарлан Шведэд хүргэсэн хувилбар]]
Цэвээнравдан хаан 1727 онд гэнэт нас барж, түүний хүү Галданцэрэн өөрийн дүү Лувсансүрийг хөнөөж, Цэвээнравдан хааны залгамжлагч болжээ. Тэрээр казахууд болон Халх Монголчуудын эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг хийсэн довтолгооны хариуд Чин улсын [[Найралт төв|Найрал төв]] 10,000 цэрэгтэй довтлох хүчийг илгээсэн бөгөөд Зүүнгарууд [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] ойролцоо [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуурын тулалдаанд]] ялав. Гэсэн хэдий ч дараа жил нь Зүүнгарууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийн ойролцоо]] Халхуудад ялагдав. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь Чин гүрний талд орж байсан Турфан руу довтлов. Эмин Хожа Турфаны ард түмнийг удирдан Гансу руу ухарч, тэнд Гуажоуд суурьшжээ. 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=149}}

Казахууд [[Алтайн нуруу]] руу довтолсон бөгөөд, энэ нь Зүүнгаруудыг хилээ хамгаалахаар 10,000 орчим цэрэг илгээхэд хүргэсэн. Казахууд Оросын худалдааны цуваа, дипломатчид болон, [[Уйгурууд|Уйгур]] худалдаачдыг дайрч, олзлон авсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Уйгур худалдаачдаас бусад барьцаалагдсан хүмүүсийг удалгүй суллав. Үүний зэрэгцээ Бага Жүз болон Дунд Жүз нар Оросын хатан хаан Аннад захирагджээ. [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрэнээс]] хамгаалалт хүсч, Оросуудад Зүүнгарын [[Сибирь]] руу хийх аливаа довтолгоог няцаахад нь туслана гэж тохиролцсон.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}}

1732 онд Зүүнгарууд 7,000 орчим цэрэгтэй өөр нэг хүчийг Дунд Жүз рүү довтолсон боловч тэд ялагдав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} Казахууд мөн Зүүнгаруудыг довтлон 700 орчим ордыг эзлэн авчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Өөр нэг Зүүнгарын арми Ахлах Жүз рүү довтлон Сайрам, Туркистан болон Ташкент хотуудыг эзлэн авчээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt; Дотор 1734 онд Ахмад Жүз Сайрам, Туркестан, Ташкентийг эргүүлэн авч чаджээ.&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt; Гэсэн хэдий ч Галдан Цэрэн тэднийг эзлэхээр цэрэг илгээж, Ахмад Жүзийг захируулснаар тэднийг удалгүй эзэлжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}

Галданцэрэн хаан 1739 онд Казахын хаант улсыг дахин довтлов.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Галданцэрэн хаан 1741 он хүртэл довтолгооноо үргэлжлүүлсээр байсан тул Дунд Жүз довтолгоог няцааж чадаагүй юм.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Казахууд Зүүнгаруудаас хохирол их амсаж, Бага, Ахмад Жүзүүд Зүүнгарын эсрэг дайнд нэгдэж чадаагүй бөгөөд, Зүүнгарууд [[Сырдарья]] болон Ишим голыг эзэлснээр Зүүнгарууд дээрх казах суурингууд нь Зүүнгаруудаас хөөгдүүлсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}}

=== Уналт (1745–1757) ===
[[Файл:乾隆皇帝朝服像轴.png|left|thumb|228x228px|Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.]]
Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүнийг нас барсны дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан гэж хэлэв:{{sfn|Baabar|1999|p=89}} {{quote|Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй.|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Baabar|1999|p=89}}}}Галданцэрэн хааны дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил]] 1746 онд түүний залгамжилсан [[Хунтайж]] болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах [[Ламдаржаа|Ламдаржаатай]] хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}}
[[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай хаанд]] зориулсан 2000 оны марк.]]
1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, [[Даваач]] болон [[Хойд|Хойдын]] хунтайж, [[Амарсанаа|Амарсанаатай]] эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Казахуудын [[Аблай султан|Аблай хаан]] тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 

1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд  руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}}
[[Файл:Cebdenjab.jpg|left|thumb|202x202px|Халхын цэргийг '''Зүүнгарын Хаант Улс''' руу удирдсан Цэвдэнжав.]]
Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}}{{quote|''&quot;Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй&quot;''|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Walravens|2017|p=82}}}}
[[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|&quot;Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь&quot;]]
Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} 100 хоногийн дотор [[Өрөмч]], Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг [[Тэнгэр Уул]] даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.{{sfn|Adle|2003|p=201}} Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=274}}

==== Амарсанаагийн бослого (1755–1757) ====
{{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Jaohui.jpg|left|thumb|161x161px|Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан  генерал Жаохуй.]]
[[Файл:Dzungar_cavalry_of_Amursana,_in_the_Battle_of_Khorgos_against_Qing_China_(1758).png|thumb|Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.{{Sfn|Chu|Ding|2015|p=129}}]]
Зүүнгарын Хаант Улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, [[Чэндэ]] дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.{{Sfn|Perdue|2005|p=275}}

Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч [[Чингүнжав|Чингүнжавтай]] хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.{{Sfn|Perdue|2005|p=276}} Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт [[салхин цэцэг]] өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр [[Кяхта]] руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.{{sfn|Atwood|2004|p=623}}

Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.{{Sfn|Pirazzoli-T'Serstevens|1969|p=10}}

=== Ак Тагликийн бослого (1757–1759) ===
Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми  Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. [[Хожа|Бурхануддин Хожа, Жахан нар]] [[Бадахшан]] руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=203}}

=== Геноцид ===
{{main|Зүүнгарын геноцид}}

=== Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт ===
[[Файл:Khojis full-length portrait.jpg|thumb|Хожи, Уктурпаны [[Уйгурууд|Уйгур]] захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач [[Игнатий Сихельбарт]]-ын зурсан зураг.{{sfn|Unknown|2019|p=4019}}]]
[[Файл:Xinjiang_regions_simplified.png|left|thumb|{{legend|red|[[Dzungaria]]}}{{legend|blue|[[Tarim Basin]]}}]]
Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, [[Хуушуур|Хуй]], [[Шибэ]], [[Дагуур ястан|Дагуур]], Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.{{sfn|Starr|2004|pp=73–90}}{{sfn|Toops|2004|p=1}}{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.{{sfn|Milward|1998|p=102}}

Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр &quot;Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан&quot;.{{Sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=76}}

1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо &quot;Хятадын нэг хэсэг&quot; гэж тунхагласан.{{sfn|Dunnell|2004|p=77}}{{sfn|Dunnell|2004|p=83}}{{sfn|Elliot|2001|p=503}} Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг &quot;гадаад&quot; Хан бус Хятадуудыг &quot;дотоод&quot; Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн &quot;нэг гэр бүл&quot; гэж дүрсэлсэн. Чин улс &quot;нэгдмэл байдал&quot;-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд &quot;Жон Вай И Жиа&quot; (中外一家) эсвэл &quot;Нэй Вай И Жиа&quot; (內外一家, &quot;дотоод ба гадаад нэг гэр бүл&quot;) гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.{{sfn|Dunnell|2004|pp=76-77}}

=== Зураг ===

==== Зигуан павильон дахь гавьяат албан тушаалтнуудын хөрөг зурагнууд ====
[[Тэнгэр тэтгэгч]] эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг ([[:zh:紫光阁功臣像|Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө]] зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн [[Торгууд]] болон [[Дөрвөд]] холбоотнууд, мөн ялагдсан [[Цорос]] Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман [[Уйгурууд|Уйгур]] холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Орчин үеийн [[Иезуит]] зураач [[Жан-Денис Аттирет]]-ийн хэлснээр: &quot;Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв.&quot;{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа [[Жузеппе Кастильоне (Иезуит зураач)|Жузеппе Кастильоне]]-гийн удирдлаган дор [[Иезуит]]-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;9&quot;&gt;
Файл:Dawachi.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын удирдагч Даваач (达瓦齐). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Dawa.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын Даваа (达瓦). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Tseren.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Цэрэн (车凌). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Buyan_Tegus.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Буян Төгс(布彦特古斯). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Erdeni.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Эрдэнэ (额爾德尼). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Gangdorji.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гандорж (刚多尔济). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг.
Файл:Gendun.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гэндэн (根敦). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг.
Файл:Ayusi_Assailing_The_Rebels_with_a_Lance.jpg|Ойрадын урвагч Аюси (阿玉锡) Чин улсын дүрэмт хувцастайгаа. Жузеппе Кастильонегийн зурсан зураг. 
&lt;/gallery&gt;

==== &lt;u&gt;Хуан Чин Жигун Ту&lt;/u&gt; ====
Хуан Чин Жигун Ту (Хятадаар: 皇清職貢圖; Чин гүрний харьяа ард түмний хөрөг зургийн цуглуулга) нь 18-р зууны Хятадын цутгал улсууд, түүний дотор Чин гүрэнтэй худалдаа хийдэг барууны улсуудын талаарх угсаатны зүйн судалгаа юм. Үүн дээр Зүүнгарын энгийн иргэд гэх мэт янз бүрийн зургийг дүрсэлсэн байв.
&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;5&quot;&gt;
Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч ([[Зайсан]], 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Uyghur from Ili, Taleqi, Chahan and Wusu, with his wife.jpg|Или,Талеки, Чахан, болон Вусу, нутгийн Уйгур иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Kyrgyz (布鲁特) commoner and his wife.jpg|Киргизийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
&lt;/gallery&gt;

== Зохион байгуулалт ==

=== Цэргийн зохион байгуулалт ===
[[Файл:Ойратские_воины.png|left|thumb|Бүрэн цэргийн тоног төхөөрөмжтэй хоёр Зүүнгарын морин цэрэг. Зурагчин Л.А. Бобровын бүтээл]]
Зүүнгарын арми дараах бүрэлдэхүүнтэй байв: морьноос буусан нумчид эсвэл галт зэвсэг, жад баригчид, тэмээн дээр суурилуулсан их бууны ангиуд,{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} мөн Европын аялагчид, адал явдалчдын тэмдэглэлд дурдсанаар [[Польшийн хусарууд|Польшийн хусаруудтай]] дүйцэхүйц морьт цэргүүдээр бүрдсэн.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Эхэндээ Зүүнгарууд тасгуудаар эхний шугамд жагсаж, захирагч бүр туг барин байрладаг байсан.{{sfn|Бобров|2007|p=64}} Үүний дараа тэд бүрээ үлээж, бөмбөр дэлдэн довтолгооны дохио өгдөг байв. Эхний довтолгоог нумчид эхлүүлж, дараа нь жадчид дайрч, улмаар ил задгай тулалдаанд ордог.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} Хэрэв дайсан довтолгоог тогтоон барьж чадвал, галт зэвсэг хэрэглэж буй дайсны эсрэг тэдний тактик үр дүнгүй тул ухардаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}}
[[Файл:Kalmyk_warriors.jpg|thumb|249x249px|Бүрэн цэргийн хэрэгслээр тоноглогдсон Зүүнгарын хоёр морин цэрэг. Зурагчин Л.А.Бобров]]
Харин XVII зууны сүүл үеийн шинэчлэлийн дараа Зүүнгарын арми багана хэлбэрээр урагшилж, Зүүнгарын буутай явган цэргүүд галт зэвсгийн үйлдвэрлэл нэмэгдсэний үр дүнд салваар буудаж морьт цэргийг дэмжих боломжтой болсон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Ингэснээр хөнгөн морьт цэргүүд дайсныг их буу болон морьноос буусан явган цэргүүд уул толгод дээр нуугдан байрласан нээлттэй талбай руу татан оруулж, дараа нь их буу, галт зэвсгээр дайсныг эмх замбараагүй болгосны дараа жад, сэлэм барьсан хүнд морьт цэргүүд үлдсэн хүчийг довтлон устгадаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Spencer|2017|p=181}}

XVII зууны эхэн үед Зүүнгарын Хаант Улсын цэргүүдийн үндсэн хэсгийг хуягласан жадчид бүрдүүлж байв. Тэд ойрын тулалдаанд болон жадаа шидэн алсын довтолгоонд ашиглах зориулалттай{{sfn|Bobrov|2007|p=62}}—хулсан иш, нарийн ир, ган туузаар хийсэн жад барьдаг байсан.{{sfn|Abdibek|2008|p=412}} Мөн тэд дайсны эсрэг холын зайнаас тулалдахад нум хэрэглэдэг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Нум нь мөнгө, гууль чимэглэл эсвэл металл хавтангаар гоёсон бараан арьсан саванд хадгалагддаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Жад, бамбай, хожим нь их буу, дарь, сум зэрэг цэргийн хэрэгслийг уурхайгаас олборлосон төмөр, зэс, мөнгөөр хийдэг байсан нь зэвсгийн үйлдвэрлэлийг хангаж байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}}

Тэд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсаас]] буу худалдан авах боломжгүй байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] буу болон дархны мэргэжилтнүүд авах хүсэлт гаргасан ч татгалзсан хариу авчээ. 1645 онд Эрдэнэбаатар хунтайж буу, их буу, бууны дархчууд авах хүсэлтээ дахин гаргасан байна. Татгалзсан шалтгаан нь улсын дотоод аюулгүй байдалтай холбоотой байсан бөгөөд Зүүнгарууд Оросын Хаант Улсад заналхийлэл учруулж болзошгүй гэж үзжээ. Мөн металл худалдахыг татгалзсан нь түүнийг зэвсэг үйлдвэрлэхэд ашиглаж болзошгүйтэй холбоотой байв.{{sfn|Spencer|p=178}}
[[Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|thumb|'''Зүүнгарын Хаант Улсын''' нийгэм, эдийн засгийн сайжруулалтыг эхлүүлсэн [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хөшөө.]]
[[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] (1676–1697) засаглалын үед тэрээр Оросын царьт улс болон Төв Азийн янз бүрийн улсууд руу элч илгээж, Зүүнгаруудад галт зэвсэг нийлүүлэхийг эрмэлзэж байв. Энэ үед галт зэвсгийн ач холбогдлыг илүү ойлгож эхэлсэн бөгөөд Персийн ган хайлуулах арга технологийг эзэмшсэнээр зэвсэг үйлдвэрлэх боломж бүрджээ. XVII зууны сүүл үед Зүүнгарууд Төв Азийн худалдаачид болон Сибирийн захирагчид, Оросын албан тушаалтнуудаас их хэмжээний галт зэвсэг худалдан авч байв.{{sfn|Bobrov|2007|pp=64-65}}

Үүний үр дүнд Зүүнгарын цэрэгт шинэчлэл хийгдэж, галт зэвсэгтэй анги нэгжүүд бий болсон. Тэд морь ашиглан тээвэрлэлт хийж, харин тулалдааны үед морьноос бууж явганаар байлдан морьт цэргийг дэмжих, дайсны довтолгоог тогтоон барих үүрэгтэй байсан нь Европын аялагчдын тэмдэглэлд “[[Драгүн|драгуун]]” маягийн тактик гэж дурдагдсан байдаг.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Галт зэвсгийн хэрэглээ нь Зүүнгаруудад [[Халх Монголчууд|Халх монголчууд]] болон [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг үр дүнтэй дайн явуулах боломж олгож, Чин улсын цэргүүд тэдэнтэй тулалдахдаа морьноос бууж багана хэлбэрээр жагсах шаардлагатай болдог байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}

Зүүнгарууд [[газрын тос]] олборлох, [[хүхэр]], [[хүхрийн хүчил]], [[калийн нитрат]] ашиглах чадвартай байсан бөгөөд зэс, хар тугалга, өндөр чанарын ган зэрэг металлыг олборлодог байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Мөн их буу үйлдвэрлэл хөгжсөн ба тэмээн дээр жижиг их буу байрлуулан ашигладаг байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Энэ нь [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] ашиглагдаж, Зүүнгарууд тактикийн ухралт хийх боломжийг олгосон байна.

XVII зууны сүүл болон XVIII зууны эхэн үед, [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] засаглалын үед (1697–1727) галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийн төвүүд илүү зохион байгуулалттай, үр ашигтай болжээ. Орос болон Төв Азийн дархчуудын тусламжтайгаар тэд фитиль буу (matchlock) төрлийн гар буу, урт буу үйлдвэрлэж, эдгээрийг нарийн иш, заримдаа модон тулгуур (bipod)-тойгоор хийдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Зэвсгүүдийг яс, арьсаар хийсэн хайрцагт хадгалж, мөрөнд зүүх оосроор авч явдаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}}

Сумны үйлдвэрлэлийн хувьд [[Йохан Густав Ренат|Йохан Ренат]] хэмээх Швед цэрэг—[[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөний]] үеэр, [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедицийн]] явцад олзлогдсон—төмөр хайлуулж сум хийх аргыг зааж өгсөн.{{sfn|Baddeley|6767|pp=180-183}} Зүүнгарууд мөн сум, дарь хадгалах зориулалттай уут, гал асаагч, жижиг савнуудыг бүсэлхийдээ зүүж авч явах боломжтой болгожээ.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Галын хурдыг нэмэгдүүлэхийн тулд дарийг яс эсвэл эвэр саванд хийж, хүзүүндээ зүүдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}}

Мөн Цэвээнравдан хаан зэвсгийн үйлдвэрлэлтэй холбоотой шинэ хөдөлмөрийн зохион байгуулалтыг бий болгосон. “Урат” хэмээх ойролцоогоор 5,000 өрх зэвсэг, зэвсгийн хэрэгсэл үйлдвэрлэхэд томилогдсон; “Буучинар” хэмээх 2,000 орчим өрх үйлдвэрлэлийг хянах, удирдах үүрэгтэй байсан; харин “Буучин” нэртэй 1,000 орчим өрх их бууны үйлдвэрлэлд зориулан нөөцөд байлгагдаж байв.{{sfn|Spencer|2017|p=183}}

1726 онд Иссык-Куль нуурын орчимд их бууны цутгуурын газрууд байгуулагдсан. Энэхүү үйлдвэрийг Йохан Ренат удирдан ажиллуулж байсан бөгөөд түүнд ойролцоогоор 20 бууны дархан, 200 ажилчин туслан их буу үйлдвэрлэж байв. Мөн нэмэлт туслах ажилчид ч ажиллаж байсан. Их бууны үйлдвэрлэл өсөж байсан ч [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа дотоодын иргэний дайн гарч, энэ өсөлт саарсан байна.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Хэдийгээр Зүүнгарууд цэргээ шинэчилж, галт зэвсгийг нэвтрүүлсэн боловч жад, нум сум, сэлэм зэрэг уламжлалт зэвсгүүд нь Зүүнгарын Хаант Улсын армид үргэлжлэн чухал байр суурь эзэлж, өргөн хэрэглэгдсээр байв.{{sfn|Adle|2004|p=422}} Галданцэрэн хаан хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын цэргийг нийт 80 мянгаас 100 мянга хүртэл өргөжүүлж, галт зэвсэг, их буугаар зэвсэглэсэн.{{sfn|Spencer|2017|pp=184-185}}

=== Хууль ===
Ойрадууд анх &quot;''Цаазийн бичиг''&quot; гэгддэг хуулийг ашигладаг байсан. Хуулийн код нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоог]] нэгтгэж, төвлөрүүлэхийн тулд нийтлэг хуулийг ашиглах зорилготой байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 1640 онд Ойрад, [[Халх|Халх Монголын]] 30 орчим язгууртан, Монгол–Ойрадын Их Цаазыг байгуулсан. Энэхүү гэрээний зорилго нь Монгол улсуудыг нэг хуультай нэгтгэх, бие биенээ дэмжих, найрсаг харилцаа тогтоох явдал байв.{{sfn|Gantulga|2019|p=26}} Үүнд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] болон [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]] нар гарын үсэг зурж, монгол хэлээр бичсэн нь онцгой ач холбогдолтой байв.{{sfn|Baabar|1999|pp=78-79}}Хууль нь лам хуврагууд, шашин шүтлэг, шуудан, татвар, гэрлэлт, гэрийн амьдрал, мал аж ахуй, ан агнуур, хувийн өмч, удамшлын эрх, эрүүгийн хууль, шүүхийн тогтолцоо, овог аймаг, овог аймгуудын хоорондын харилцаатай холбоотой нийт 120–151 зүйлд хуваагдсан байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 

Хожим нь Зүүнгарын хаант улсын өсөлт нь төвлөрөл болон засаг захиргааны илүү олон шинэчлэлийг бий болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Зүүнгарын эзэнт гүрнийг өргөжүүлэх үеэр нь захирч байсан Галдан бошигт хаан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} [[Цэвээнравдан хаан]] болон, түүний ахмад хүү, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] үед гэмт хэргийн талаар цуврал дүрэм журам баталсан.{{sfn|Adle|2003|p=173}}

=== Засаг захиргааны хуваарь, төрийн байгуулал ===
ats ats zail lalar pisda gichii nohion boov

Зүүнгарын эхэн үеийн 16 отогууд:{{sfn|Enkhsaruul|2021|pp=160-162}}{{div col|colwidth=20em}}
# Урууд, 
# Хэрээд, 
# Харчин, 
# Цоохор, 
# Доголод, 
# Холбос, 
# Зуутраг, 
# Олодай, 
# Галзад, 
# Бартамууд, 
# Абагас, 
# Хадан, 
# Эрхтэн, 
# Хөтөчнар, 
# Бөхөнүүд, 
# Бөхөс
{{div col end}}
== Удирдагчид ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!№
!Хааны нэр
!Цол
!Угсаа гарал
!Төрсөн он
!Хаанчилсан жил
!Нас нөгчсөн он
!
|-
|1
|[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин баатар]]
|Эрдэнэ[[баатар]] [[хунтайж]]
|[[Цорос|Цоросын]] [[Хархул ноён|Хархул догшин ноёны]] хүү{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|Тодорхойгүй
|1634–1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}
|
|-
|2
|[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]]
|Цэцэн [[хунтайж]]
|Эрдэнэбаатар хунтайжийн 5-р хүү{{sfn|Baabar|1999|p=79}}
|Тодорхойгүй
|1653–1671{{sfn|Adle|2003|p=148}}
|1671
|
|-
|3
|[[Галдан бошигт хаан|Галдан]]
|[[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|Эрдэнэбаатар хунтайжийн 6-р хүү{{sfn|Adle|2003|p=157}}
|1644
|1671–1697{{sfn|Adle|2003|p=149}}
|1697
|
|-
|4
|[[Цэвээнравдан]]
|Зоригт [[хунтайж]],{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} [[хаан]]{{sfn|Baabar|1999|p=87}}
|Сэнгэ хунтайжийн ахмад хүү{{sfn|Adle|2003|p=158}}
|1665
|1694–1727{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1727
|
|-
|5
|[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]]
|[[Хунтайж]], [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|Цэвээнравдангийн ахмад хүү
|1693
|1727–1745{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1745
|
|-
|6
|[[Цэвээндоржнамжил]]
|[[Хунтайж]]
|Галданцэрэнгийн отгон хүү
|1732{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1746–1749{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1750{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|7
|[[Ламдаржаа]]
|[[Хунтайж]]
|Галданцэрэнгийн ахмад хүү
|1726{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1749–1753{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1752{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|8
|[[Даваач]]
|[[Хунтайж]]
|[[Их Цэрэндондов]] жанжны гуч хүү
|Тодорхойгүй
|1752–1755{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1759{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|9
|[[Амарсанаа]]
|[[Хойд|Хойдын]] [[Хаан]]
|Хойдын Үйзэн хошуучийн хүү{{Sfn|Atwood|2004|p=13}}
|1723{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1755–1757{{sfn|Adle|2003|p=160}}
|1757{{sfn|Adle|2003|p=160}}
|
|}

==Газрын зурагууд==
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;200&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд
File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн &quot;Carte de Tartarie&quot; (1675–1726)).
File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг)
File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын Хаант Улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана.
&lt;/gallery&gt;

== Мөн үзэх ==
*[[Зүүнгар нутаг]]
*[[Зүүнгарын ард түмэн]]
*[[Халимагийн хант улс]]
*[[Хошуудын хант улс]]
*[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]]
*[[Цорос]]
*[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]]

== Эх сурвалж ==

=== Ишлэл ===
{{Reflist}}
===Тэмдэглэл===
{{Notelist}}

=== Ном зүй ===
{{s-start}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}}
* {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}}
* {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}}
* {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}}
* {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}}
* {{cite book |last=Remileva |first=E. |title= |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&amp;q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}}
* {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}}

* {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}}

* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}}

* {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}}
* {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}}
* Хойт С.К. [https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157.
* Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.]
* Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289.
* {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}}
* {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}}
* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}}
* {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}}
* {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}}
* {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}}
* {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}}
* {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |journal= |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}}
* {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}}
* {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&amp;pg=PA165 165]}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}}
* {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}}
* {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}}
* {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&amp;pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}}
* {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}}
* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}}
* {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}}
* {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}}
* {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}}
* {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&amp;pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}}
* {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}}
* {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}}
* {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}}
* {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}}
* {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983 |language=ru |place=Novosibirsk |publisher=Nauka |pages=18, 128}}
* {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title=&quot;Tibet and its History&quot; |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston &amp; London}}
*{{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}}
*{{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}}
* {{cite journal |last1=Pochakaev |first1=P.Yu |date=2019 |title=Российские путешественники о правовых отношениях в Джунгарском ханстве XVIII веке |journal=Oriental Studies |publisher=Oriental Studies |volume=41}}
*{{Cite book |last1=Bazarov |first1=B.V |last2=Kradin |first2=N.N |title=Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики |date=2019 |publisher=Nauka |year=2019 |publication-date=1999 |pages=503}}
*{{cite journal |last1=Bobrov |first1=L.A |date=20 Jan 2007 |title=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |url=https://scfh.ru/journal/2007/chingis-khan-vzglyad-iz-tretego-tysyacheletiya/ |journal=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |volume=13 |issue=1}}
* {{Cite book |last=Abdibek |first=Sh. B |title=Большой атлас истории и культуры Казахстана |publisher=Abdi |year=2008 |isbn=9965-832-08-0}}
* {{Cite book |last=Baddeley |first=J. F |title=Russia, Mongolia, China: Being Some Record of the Relations Between Them from the Beginning of the XVIIth Century to the Death of the Tsar Alexei Mikhailovich, A.D. 1602-1676. |year=6767 |volume=1 |location=New York}}
*{{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VII |publisher=Offset |year=219 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar |pages=151 |language=mn}}
* {{Cite journal |last=Enkhsaruul |first=Lkhagvasuren |title=Кичэнгэ. XVIII зууны Зүүнгарын 16 их отог (нэгэн манж айлтгалаар гол болгох нь). // -107. Уб., |date=2021 |url=https://www.academia.edu/87884008/%D0%9A%D0%B8%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D1%8D_XVIII_%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_16_%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D1%8D%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%85_%D0%BD%D1%8C_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4_II_%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B4_%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%87%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0_%D1%85%D3%A9%D1%80%D0%B2%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3_Bibliotheca_Oiratica_107_%D0%A3%D0%B1_2021 |journal=Ойрад судлалын өгүүллүүд II (Гадаадад хэвлэгдсэн өгүүллүүдийн орчуулга, хөрвүүлэг) Bibliotheca Oiratica |pages=160-162}}
{{s-end}}
{{s-start}}
{{Залгамжлал
|өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]&lt;br/&gt;[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]&lt;br/&gt;[[Яркендын хант улс]]
|дараа={{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]]
|он= 1634–1758
|албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
}}
{{s-end}}
[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]]
[[Ангилал:Монголын түүхэн улс]]
[[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]]
[[Ангилал:Ойрадын түүх]]
[[Ангилал:Хаант Улс]]</text>
      <sha1>8s4tmxhx55zk5n81208uvjf5kc68ile</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855430</id>
      <parentid>855429</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T11:04:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>855430</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="112538" sha1="tn6a6ire7us31zegmozxxxqongae4wf" xml:space="preserve">{{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}{{Under construction}}{{Инфобокс улс
| common_name            = Зүүнгарын хаант улс
| native_name            = Зүнһар хаант улс
| image_flag             = Banner of the Dzungar Khanate.png
| flag_caption           = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}}
| image_coat             = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png
| alt_coat               = Галдан Бошигт хааны тамга
| symbol_type            = Галдан Бошигт хааны тамга
| image_map              = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png
| map_caption            = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он.
| capital                = [[Хулж]]
| official_languages     = [[Ойрад аялга]]
| national_languages     = [[Цагадайн хэл]]
| religion               = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]])
| demonym                = Зүүнгар
| government_type        = [[Хаант засаг]]
| leader_title1          = [[Баатар]] [[Хунтайж]]
| leader_name1           = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]]
| leader_title2          = Цэцэн [[Хунтайж]]
| leader_name2           = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]]
| leader_title3          = Бошигт [[Хаан]]
| leader_name3           = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]]
| leader_title4          = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]]
| leader_name4           = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]]
| leader_title5          = [[Хунтайж]], [[Хаан]]
| leader_name5           = [[Галданцэрэн хаан]]
| leader_title6          = [[Хунтайж]]
| leader_name6           = [[Цэвээндоржнамжил]]
| leader_title7          = [[Хунтайж]]
| leader_name7           = [[Ламдаржаа]]
| leader_title8          = [[Хунтайж]]
| leader_name8           = [[Даваач]]
| leader_title9          = [[Хойд]]ын [[Хаан]]
| leader_name9           = [[Амарсанаа]]
| legislature            = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]]
| currency               = Зэс зоос
| date_start             = 1634
| event1                 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав
| event2                 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]
| date_event2            = 1635
| event3                 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
| date_event3            = 1665–1720
| event4                 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь
| date_event4            = 1680–1681
| event5                 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| date_event5            = 1690–1758
| event_end              = [[Зүүнгарын геноцид]]
| date_end               = 1758
| p1                     = Дөрвөн Ойрадын холбоо
| s1                     = Чин улс
| p2                     = Яркендын хант улс
| p3                     = Хошуудын хант улс
}}

'''Зүүнгарын Хаант Улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын Хаант Улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг.

Зүүнгарын хаант улс нь 1634 онд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] удирдлага дор холбоо болон байгуулагдсан.Зүүнгарын хаант улс нь 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайжийн удирдлага дор холбоо болон байгуулагдсан. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгож, Зүүнгарыг албан ёсоор хаант улс болгон байгуулсан. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших Таримын сав газрыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин улс Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан.

16–17-р зуунд дарь технологи нь [[Оросын Хаант Улс]], Чин улс зэрэг улсуудад томоохон шинэчлэлийг авчирсан боловч хожим нь 17-р зуунд тал нутагт хүрч, Зүүнгарын Хаант Улс галт зэвсэг амжилттай нэвтрүүлж, үйлдвэрлэж, нүүдэлчид суурин эзэнт гүрнүүдтэй өрсөлдөж чадна гэдгийг нотолсон. Гэсэн хэдий ч эдгээр дэвшил гарсан ч өвчин, өлсгөлөн, ган гачиг зэрэг гадаад хямралууд эцэстээ тогтворгүй байдлыг бий болгож, тэдний уналтад хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=185}}

== Нэрний гарал үүсэл ==

=== Нэршил ===
&quot;Зүүнгар&quot; гэдэг нь &quot;зүүн&quot; болон &quot;гар&quot; гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}}

Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын &quot;Ойрад&quot; гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад &quot;'''Элеутийн хаант улс'''&quot; гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}

=== &quot;Сүүлчийн нүүдэлчин эзэнт гүрэн&quot;-ий тухай ойлголт ===
18-р зууны эхний хагасын Зүүнгарын Хаант Улсыг зүгээр нэг төвлөрсөн Монголын хаант улс биш, харин Монголоос хол зайд орших олон янзын ард түмэн, бүс нутгийг өөрийн мэдэлд нэгтгэсэн жинхэнэ &quot;тал хээрийн эзэнт гүрэн&quot; гэж үзэх бүрэн үндэслэл бий. Үүний дагуу Цорос овгийн Ойрад хунтайж болон [[хаан]] нар өөрсдөө Ойрадуудын &quot;үндэсний&quot; захирагч төдийгүй хэд хэдэн вассал ард түмэн, улсын ноёд болж байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Зүүн Туркестан]],{{efn|Ярканд, Кашгар, Турпан, Аксу, Курл, Үч-Турпан, Янги-Хисар, Бэй, Куча, Карашар, Хотан, Хами}}{{sfn|Bavarov|Kradin|2019|p=374}} Төв Азийн хот-улсууд,{{efn|Ташкент, Туркестан, Самарканд, Хожент}} Ахмад болон Дунд Жүзийн казах хан, султанууд Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Оросын харьяат байсан, ясак төлдөг Сибирийн зарим ард түмэн хүлээн зөвшөөрсөн: 1713–1714, 1719 онд Зүүнгарт айлчилсан Тара казакийн удирдагч И.Д. Чередовын мэдээлснээр эдгээр &quot;ясак&quot; хүмүүс&quot; Зүүнгарын захирагчдад &quot;алман&quot; төлдөг байжээ. Энэ заншил хэдэн арван жилийн дараа ч үргэлжилсэн: &quot;ясаш төлдөг үл итгэгчид&quot; Зүүнгарын захирагчдад &quot;алман&quot; төлдөг байсан баримтыг 1745 онд Зүүнгарт айлчилсан луу М.Давыдов тэмдэглэжээ.{{sfn|Pochakaev|2019|pp=28–40}}

== Түүх ==
{{Мөн үзэх|Ойрадуудын оролцсон дайны жагсаалт}}
Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын Хаант Улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно.

=== Гарал үүсэл ===
Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}}

1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}}

Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 

1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}}

1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ]]. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}}

1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''&quot;Шашныг дэмжигч Дарма&quot;'', ''&quot;Гүш хаан&quot;'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''&quot;баатар хунтайж&quot;'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}}

=== Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал ===
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1640s.png|left|thumb|1640-өөд оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Burton|1997|pp=219–220}}{{sfn|Moiseev|1991|pp=44–45}}]]
'''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж,{{sfn|Baabar|1999|p=78}} Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарыг]] илгээж, Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}}

=== Залгамжлалын маргаан (1653–1677) ===
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1667.png|thumb|287x287px|1667 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}}]]
1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}}

Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд &quot;''Бошигт хаан&quot;'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}}

=== Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) ===
16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}}

1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}}

=== Галданы Казахын дайн (1681–1684) ===
{{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1686.png|thumb|279x279px|1686 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Baabar|1999|p=80}}]]
1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}}

=== Халхын дайн (1687–1688) ===
{{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}}
[[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын Хаант Улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}}

Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв.

Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын Хаант Улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}}

=== Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) ===
{{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
[[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны Чин Зүүнгарын дайн]]
1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}}
[[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]]
1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}}
[[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]]

=== Цагаадайн бослого (1693–1705) ===
Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}}

=== Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн ===
{{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}}
1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Ахмад Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}

Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}

1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}}

Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}}

1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягуз голын тулалдаан|Аягуз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}}

1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр &quot;армийг хядсан&quot; гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} 

Казакууд Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}}

=== Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) ===
{{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
[[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|&quot;Алсын зайн суурьшлын жанжин&quot; аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]]
1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}}

=== Галданцэрэн хаан (1727–1745) ===
[[Файл:Carta_af_Songarski_%3D_Kalmuckit,_hwar_inunder_Kottonnerne_hörer_(J._G._Renats_kopia_av_kalmuckisk_originalkarta_Renat_1;_A).jpg|thumb|left| 1730-аад оны Зүүнгарын газрын зургийг Швед олзлогдогч Йоханас Густав Ренат хуулбарлан Шведэд хүргэсэн хувилбар]]
Цэвээнравдан хаан 1727 онд гэнэт нас барж, түүний хүү Галданцэрэн өөрийн дүү Лувсансүрийг хөнөөж, Цэвээнравдан хааны залгамжлагч болжээ. Тэрээр казахууд болон Халх Монголчуудын эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг хийсэн довтолгооны хариуд Чин улсын [[Найралт төв|Найрал төв]] 10,000 цэрэгтэй довтлох хүчийг илгээсэн бөгөөд Зүүнгарууд [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] ойролцоо [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуурын тулалдаанд]] ялав. Гэсэн хэдий ч дараа жил нь Зүүнгарууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийн ойролцоо]] Халхуудад ялагдав. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь Чин гүрний талд орж байсан Турфан руу довтлов. Эмин Хожа Турфаны ард түмнийг удирдан Гансу руу ухарч, тэнд Гуажоуд суурьшжээ. 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=149}}

Казахууд [[Алтайн нуруу]] руу довтолсон бөгөөд, энэ нь Зүүнгаруудыг хилээ хамгаалахаар 10,000 орчим цэрэг илгээхэд хүргэсэн. Казахууд Оросын худалдааны цуваа, дипломатчид болон, [[Уйгурууд|Уйгур]] худалдаачдыг дайрч, олзлон авсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Уйгур худалдаачдаас бусад барьцаалагдсан хүмүүсийг удалгүй суллав. Үүний зэрэгцээ Бага Жүз болон Дунд Жүз нар Оросын хатан хаан Аннад захирагджээ. [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрэнээс]] хамгаалалт хүсч, Оросуудад Зүүнгарын [[Сибирь]] руу хийх аливаа довтолгоог няцаахад нь туслана гэж тохиролцсон.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}}

1732 онд Зүүнгарууд 7,000 орчим цэрэгтэй өөр нэг хүчийг Дунд Жүз рүү довтолсон боловч тэд ялагдав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} Казахууд мөн Зүүнгаруудыг довтлон 700 орчим ордыг эзлэн авчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Өөр нэг Зүүнгарын арми Ахлах Жүз рүү довтлон Сайрам, Туркистан болон Ташкент хотуудыг эзлэн авчээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt; Дотор 1734 онд Ахмад Жүз Сайрам, Туркестан, Ташкентийг эргүүлэн авч чаджээ.&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt; Гэсэн хэдий ч Галдан Цэрэн тэднийг эзлэхээр цэрэг илгээж, Ахмад Жүзийг захируулснаар тэднийг удалгүй эзэлжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}

Галданцэрэн хаан 1739 онд Казахын хаант улсыг дахин довтлов.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Галданцэрэн хаан 1741 он хүртэл довтолгооноо үргэлжлүүлсээр байсан тул Дунд Жүз довтолгоог няцааж чадаагүй юм.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Казахууд Зүүнгаруудаас хохирол их амсаж, Бага, Ахмад Жүзүүд Зүүнгарын эсрэг дайнд нэгдэж чадаагүй бөгөөд, Зүүнгарууд [[Сырдарья]] болон Ишим голыг эзэлснээр Зүүнгарууд дээрх казах суурингууд нь Зүүнгаруудаас хөөгдүүлсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}}

=== Уналт (1745–1757) ===
[[Файл:乾隆皇帝朝服像轴.png|left|thumb|228x228px|Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.]]
Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүнийг нас барсны дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан гэж хэлэв:{{sfn|Baabar|1999|p=89}} {{quote|Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй.|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Baabar|1999|p=89}}}}Галданцэрэн хааны дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил]] 1746 онд түүний залгамжилсан [[Хунтайж]] болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах [[Ламдаржаа|Ламдаржаатай]] хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}}
[[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай хаанд]] зориулсан 2000 оны марк.]]
1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, [[Даваач]] болон [[Хойд|Хойдын]] хунтайж, [[Амарсанаа|Амарсанаатай]] эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Казахуудын [[Аблай султан|Аблай хаан]] тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 

1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд  руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}}
[[Файл:Cebdenjab.jpg|left|thumb|202x202px|Халхын цэргийг '''Зүүнгарын Хаант Улс''' руу удирдсан Цэвдэнжав.]]
Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}}{{quote|''&quot;Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй&quot;''|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Walravens|2017|p=82}}}}
[[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|&quot;Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь&quot;]]
Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} 100 хоногийн дотор [[Өрөмч]], Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг [[Тэнгэр Уул]] даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.{{sfn|Adle|2003|p=201}} Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=274}}

==== Амарсанаагийн бослого (1755–1757) ====
{{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Jaohui.jpg|left|thumb|161x161px|Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан  генерал Жаохуй.]]
[[Файл:Dzungar_cavalry_of_Amursana,_in_the_Battle_of_Khorgos_against_Qing_China_(1758).png|thumb|Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.{{Sfn|Chu|Ding|2015|p=129}}]]
Зүүнгарын Хаант Улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, [[Чэндэ]] дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.{{Sfn|Perdue|2005|p=275}}

Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч [[Чингүнжав|Чингүнжавтай]] хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.{{Sfn|Perdue|2005|p=276}} Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт [[салхин цэцэг]] өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр [[Кяхта]] руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.{{sfn|Atwood|2004|p=623}}

Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.{{Sfn|Pirazzoli-T'Serstevens|1969|p=10}}

=== Ак Тагликийн бослого (1757–1759) ===
Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми  Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. [[Хожа|Бурхануддин Хожа, Жахан нар]] [[Бадахшан]] руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=203}}

=== Геноцид ===
{{main|Зүүнгарын геноцид}}

=== Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт ===
[[Файл:Khojis full-length portrait.jpg|thumb|Хожи, Уктурпаны [[Уйгурууд|Уйгур]] захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач [[Игнатий Сихельбарт]]-ын зурсан зураг.{{sfn|Unknown|2019|p=4019}}]]
[[Файл:Xinjiang_regions_simplified.png|left|thumb|{{legend|red|[[Dzungaria]]}}{{legend|blue|[[Tarim Basin]]}}]]
Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, [[Хуушуур|Хуй]], [[Шибэ]], [[Дагуур ястан|Дагуур]], Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.{{sfn|Starr|2004|pp=73–90}}{{sfn|Toops|2004|p=1}}{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.{{sfn|Milward|1998|p=102}}

Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр &quot;Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан&quot;.{{Sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=76}}

1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо &quot;Хятадын нэг хэсэг&quot; гэж тунхагласан.{{sfn|Dunnell|2004|p=77}}{{sfn|Dunnell|2004|p=83}}{{sfn|Elliot|2001|p=503}} Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг &quot;гадаад&quot; Хан бус Хятадуудыг &quot;дотоод&quot; Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн &quot;нэг гэр бүл&quot; гэж дүрсэлсэн. Чин улс &quot;нэгдмэл байдал&quot;-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд &quot;Жон Вай И Жиа&quot; (中外一家) эсвэл &quot;Нэй Вай И Жиа&quot; (內外一家, &quot;дотоод ба гадаад нэг гэр бүл&quot;) гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.{{sfn|Dunnell|2004|pp=76-77}}

=== Зураг ===

==== Зигуан павильон дахь гавьяат албан тушаалтнуудын хөрөг зурагнууд ====
[[Тэнгэр тэтгэгч]] эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг ([[:zh:紫光阁功臣像|Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө]] зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн [[Торгууд]] болон [[Дөрвөд]] холбоотнууд, мөн ялагдсан [[Цорос]] Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман [[Уйгурууд|Уйгур]] холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Орчин үеийн [[Иезуит]] зураач [[Жан-Денис Аттирет]]-ийн хэлснээр: &quot;Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв.&quot;{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа [[Жузеппе Кастильоне (Иезуит зураач)|Жузеппе Кастильоне]]-гийн удирдлаган дор [[Иезуит]]-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;9&quot;&gt;
Файл:Dawachi.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын удирдагч Даваач (达瓦齐). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Dawa.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын Даваа (达瓦). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Tseren.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Цэрэн (车凌). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Buyan_Tegus.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Буян Төгс(布彦特古斯). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Erdeni.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Эрдэнэ (额爾德尼). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Gangdorji.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гандорж (刚多尔济). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг.
Файл:Gendun.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гэндэн (根敦). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг.
Файл:Ayusi_Assailing_The_Rebels_with_a_Lance.jpg|Ойрадын урвагч Аюси (阿玉锡) Чин улсын дүрэмт хувцастайгаа. Жузеппе Кастильонегийн зурсан зураг. 
&lt;/gallery&gt;

==== &lt;u&gt;Хуан Чин Жигун Ту&lt;/u&gt; ====
Хуан Чин Жигун Ту (Хятадаар: 皇清職貢圖; Чин гүрний харьяа ард түмний хөрөг зургийн цуглуулга) нь 18-р зууны Хятадын цутгал улсууд, түүний дотор Чин гүрэнтэй худалдаа хийдэг барууны улсуудын талаарх угсаатны зүйн судалгаа юм. Үүн дээр Зүүнгарын энгийн иргэд гэх мэт янз бүрийн зургийг дүрсэлсэн байв.
&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;5&quot;&gt;
Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч ([[Зайсан]], 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Uyghur from Ili, Taleqi, Chahan and Wusu, with his wife.jpg|Или,Талеки, Чахан, болон Вусу, нутгийн Уйгур иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Kyrgyz (布鲁特) commoner and his wife.jpg|Киргизийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
&lt;/gallery&gt;

== Зохион байгуулалт ==

=== Цэргийн зохион байгуулалт ===
[[Файл:Ойратские_воины.png|left|thumb|Бүрэн цэргийн тоног төхөөрөмжтэй хоёр Зүүнгарын морин цэрэг. Зурагчин Л.А. Бобровын бүтээл]]
Зүүнгарын арми дараах бүрэлдэхүүнтэй байв: морьноос буусан нумчид эсвэл галт зэвсэг, жад баригчид, тэмээн дээр суурилуулсан их бууны ангиуд,{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} мөн Европын аялагчид, адал явдалчдын тэмдэглэлд дурдсанаар [[Польшийн хусарууд|Польшийн хусаруудтай]] дүйцэхүйц морьт цэргүүдээр бүрдсэн.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Эхэндээ Зүүнгарууд тасгуудаар эхний шугамд жагсаж, захирагч бүр туг барин байрладаг байсан.{{sfn|Бобров|2007|p=64}} Үүний дараа тэд бүрээ үлээж, бөмбөр дэлдэн довтолгооны дохио өгдөг байв. Эхний довтолгоог нумчид эхлүүлж, дараа нь жадчид дайрч, улмаар ил задгай тулалдаанд ордог.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} Хэрэв дайсан довтолгоог тогтоон барьж чадвал, галт зэвсэг хэрэглэж буй дайсны эсрэг тэдний тактик үр дүнгүй тул ухардаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}}
[[Файл:Kalmyk_warriors.jpg|thumb|249x249px|Бүрэн цэргийн хэрэгслээр тоноглогдсон Зүүнгарын хоёр морин цэрэг. Зурагчин Л.А.Бобров]]
Харин XVII зууны сүүл үеийн шинэчлэлийн дараа Зүүнгарын арми багана хэлбэрээр урагшилж, Зүүнгарын буутай явган цэргүүд галт зэвсгийн үйлдвэрлэл нэмэгдсэний үр дүнд салваар буудаж морьт цэргийг дэмжих боломжтой болсон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Ингэснээр хөнгөн морьт цэргүүд дайсныг их буу болон морьноос буусан явган цэргүүд уул толгод дээр нуугдан байрласан нээлттэй талбай руу татан оруулж, дараа нь их буу, галт зэвсгээр дайсныг эмх замбараагүй болгосны дараа жад, сэлэм барьсан хүнд морьт цэргүүд үлдсэн хүчийг довтлон устгадаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Spencer|2017|p=181}}

XVII зууны эхэн үед Зүүнгарын Хаант Улсын цэргүүдийн үндсэн хэсгийг хуягласан жадчид бүрдүүлж байв. Тэд ойрын тулалдаанд болон жадаа шидэн алсын довтолгоонд ашиглах зориулалттай{{sfn|Bobrov|2007|p=62}}—хулсан иш, нарийн ир, ган туузаар хийсэн жад барьдаг байсан.{{sfn|Abdibek|2008|p=412}} Мөн тэд дайсны эсрэг холын зайнаас тулалдахад нум хэрэглэдэг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Нум нь мөнгө, гууль чимэглэл эсвэл металл хавтангаар гоёсон бараан арьсан саванд хадгалагддаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Жад, бамбай, хожим нь их буу, дарь, сум зэрэг цэргийн хэрэгслийг уурхайгаас олборлосон төмөр, зэс, мөнгөөр хийдэг байсан нь зэвсгийн үйлдвэрлэлийг хангаж байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}}

Тэд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсаас]] буу худалдан авах боломжгүй байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] буу болон дархны мэргэжилтнүүд авах хүсэлт гаргасан ч татгалзсан хариу авчээ. 1645 онд Эрдэнэбаатар хунтайж буу, их буу, бууны дархчууд авах хүсэлтээ дахин гаргасан байна. Татгалзсан шалтгаан нь улсын дотоод аюулгүй байдалтай холбоотой байсан бөгөөд Зүүнгарууд Оросын Хаант Улсад заналхийлэл учруулж болзошгүй гэж үзжээ. Мөн металл худалдахыг татгалзсан нь түүнийг зэвсэг үйлдвэрлэхэд ашиглаж болзошгүйтэй холбоотой байв.{{sfn|Spencer|p=178}}
[[Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|thumb|'''Зүүнгарын Хаант Улсын''' нийгэм, эдийн засгийн сайжруулалтыг эхлүүлсэн [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хөшөө.]]
[[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] (1676–1697) засаглалын үед тэрээр Оросын царьт улс болон Төв Азийн янз бүрийн улсууд руу элч илгээж, Зүүнгаруудад галт зэвсэг нийлүүлэхийг эрмэлзэж байв. Энэ үед галт зэвсгийн ач холбогдлыг илүү ойлгож эхэлсэн бөгөөд Персийн ган хайлуулах арга технологийг эзэмшсэнээр зэвсэг үйлдвэрлэх боломж бүрджээ. XVII зууны сүүл үед Зүүнгарууд Төв Азийн худалдаачид болон Сибирийн захирагчид, Оросын албан тушаалтнуудаас их хэмжээний галт зэвсэг худалдан авч байв.{{sfn|Bobrov|2007|pp=64-65}}

Үүний үр дүнд Зүүнгарын цэрэгт шинэчлэл хийгдэж, галт зэвсэгтэй анги нэгжүүд бий болсон. Тэд морь ашиглан тээвэрлэлт хийж, харин тулалдааны үед морьноос бууж явганаар байлдан морьт цэргийг дэмжих, дайсны довтолгоог тогтоон барих үүрэгтэй байсан нь Европын аялагчдын тэмдэглэлд “[[Драгүн|драгуун]]” маягийн тактик гэж дурдагдсан байдаг.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Галт зэвсгийн хэрэглээ нь Зүүнгаруудад [[Халх Монголчууд|Халх монголчууд]] болон [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг үр дүнтэй дайн явуулах боломж олгож, Чин улсын цэргүүд тэдэнтэй тулалдахдаа морьноос бууж багана хэлбэрээр жагсах шаардлагатай болдог байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}

Зүүнгарууд [[газрын тос]] олборлох, [[хүхэр]], [[хүхрийн хүчил]], [[калийн нитрат]] ашиглах чадвартай байсан бөгөөд зэс, хар тугалга, өндөр чанарын ган зэрэг металлыг олборлодог байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Мөн их буу үйлдвэрлэл хөгжсөн ба тэмээн дээр жижиг их буу байрлуулан ашигладаг байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Энэ нь [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] ашиглагдаж, Зүүнгарууд тактикийн ухралт хийх боломжийг олгосон байна.

XVII зууны сүүл болон XVIII зууны эхэн үед, [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] засаглалын үед (1697–1727) галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийн төвүүд илүү зохион байгуулалттай, үр ашигтай болжээ. Орос болон Төв Азийн дархчуудын тусламжтайгаар тэд фитиль буу (matchlock) төрлийн гар буу, урт буу үйлдвэрлэж, эдгээрийг нарийн иш, заримдаа модон тулгуур (bipod)-тойгоор хийдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Зэвсгүүдийг яс, арьсаар хийсэн хайрцагт хадгалж, мөрөнд зүүх оосроор авч явдаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}}

Сумны үйлдвэрлэлийн хувьд [[Йохан Густав Ренат|Йохан Ренат]] хэмээх Швед цэрэг—[[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөний]] үеэр, [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедицийн]] явцад олзлогдсон—төмөр хайлуулж сум хийх аргыг зааж өгсөн.{{sfn|Baddeley|6767|pp=180-183}} Зүүнгарууд мөн сум, дарь хадгалах зориулалттай уут, гал асаагч, жижиг савнуудыг бүсэлхийдээ зүүж авч явах боломжтой болгожээ.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Галын хурдыг нэмэгдүүлэхийн тулд дарийг яс эсвэл эвэр саванд хийж, хүзүүндээ зүүдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}}

Мөн Цэвээнравдан хаан зэвсгийн үйлдвэрлэлтэй холбоотой шинэ хөдөлмөрийн зохион байгуулалтыг бий болгосон. “Урат” хэмээх ойролцоогоор 5,000 өрх зэвсэг, зэвсгийн хэрэгсэл үйлдвэрлэхэд томилогдсон; “Буучинар” хэмээх 2,000 орчим өрх үйлдвэрлэлийг хянах, удирдах үүрэгтэй байсан; харин “Буучин” нэртэй 1,000 орчим өрх их бууны үйлдвэрлэлд зориулан нөөцөд байлгагдаж байв.{{sfn|Spencer|2017|p=183}}

1726 онд Иссык-Куль нуурын орчимд их бууны цутгуурын газрууд байгуулагдсан. Энэхүү үйлдвэрийг Йохан Ренат удирдан ажиллуулж байсан бөгөөд түүнд ойролцоогоор 20 бууны дархан, 200 ажилчин туслан их буу үйлдвэрлэж байв. Мөн нэмэлт туслах ажилчид ч ажиллаж байсан. Их бууны үйлдвэрлэл өсөж байсан ч [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа дотоодын иргэний дайн гарч, энэ өсөлт саарсан байна.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Хэдийгээр Зүүнгарууд цэргээ шинэчилж, галт зэвсгийг нэвтрүүлсэн боловч жад, нум сум, сэлэм зэрэг уламжлалт зэвсгүүд нь Зүүнгарын Хаант Улсын армид үргэлжлэн чухал байр суурь эзэлж, өргөн хэрэглэгдсээр байв.{{sfn|Adle|2004|p=422}} Галданцэрэн хаан хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын цэргийг нийт 80 мянгаас 100 мянга хүртэл өргөжүүлж, галт зэвсэг, их буугаар зэвсэглэсэн.{{sfn|Spencer|2017|pp=184-185}}

=== Хууль ===
Ойрадууд анх &quot;''Цаазийн бичиг''&quot; гэгддэг хуулийг ашигладаг байсан. Хуулийн код нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоог]] нэгтгэж, төвлөрүүлэхийн тулд нийтлэг хуулийг ашиглах зорилготой байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 1640 онд Ойрад, [[Халх|Халх Монголын]] 30 орчим язгууртан, Монгол–Ойрадын Их Цаазыг байгуулсан. Энэхүү гэрээний зорилго нь Монгол улсуудыг нэг хуультай нэгтгэх, бие биенээ дэмжих, найрсаг харилцаа тогтоох явдал байв.{{sfn|Gantulga|2019|p=26}} Үүнд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] болон [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]] нар гарын үсэг зурж, монгол хэлээр бичсэн нь онцгой ач холбогдолтой байв.{{sfn|Baabar|1999|pp=78-79}}Хууль нь лам хуврагууд, шашин шүтлэг, шуудан, татвар, гэрлэлт, гэрийн амьдрал, мал аж ахуй, ан агнуур, хувийн өмч, удамшлын эрх, эрүүгийн хууль, шүүхийн тогтолцоо, овог аймаг, овог аймгуудын хоорондын харилцаатай холбоотой нийт 120–151 зүйлд хуваагдсан байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 

Хожим нь Зүүнгарын хаант улсын өсөлт нь төвлөрөл болон засаг захиргааны илүү олон шинэчлэлийг бий болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Зүүнгарын эзэнт гүрнийг өргөжүүлэх үеэр нь захирч байсан Галдан бошигт хаан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} [[Цэвээнравдан хаан]] болон, түүний ахмад хүү, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] үед гэмт хэргийн талаар цуврал дүрэм журам баталсан.{{sfn|Adle|2003|p=173}}

=== Засаг захиргааны хуваарь, төрийн байгуулал ===


Зүүнгарын эхэн үеийн 16 отогууд:{{sfn|Enkhsaruul|2021|pp=160-162}}{{div col|colwidth=20em}}
# Урууд, 
# Хэрээд, 
# Харчин, 
# Цоохор, 
# Доголод, 
# Холбос, 
# Зуутраг, 
# Олодай, 
# Галзад, 
# Бартамууд, 
# Абагас, 
# Хадан, 
# Эрхтэн, 
# Хөтөчнар, 
# Бөхөнүүд, 
# Бөхөс
{{div col end}}
== Удирдагчид ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!№
!Хааны нэр
!Цол
!Угсаа гарал
!Төрсөн он
!Хаанчилсан жил
!Нас нөгчсөн он
!
|-
|1
|[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин баатар]]
|Эрдэнэ[[баатар]] [[хунтайж]]
|[[Цорос|Цоросын]] [[Хархул ноён|Хархул догшин ноёны]] хүү{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|Тодорхойгүй
|1634–1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}
|
|-
|2
|[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]]
|Цэцэн [[хунтайж]]
|Эрдэнэбаатар хунтайжийн 5-р хүү{{sfn|Baabar|1999|p=79}}
|Тодорхойгүй
|1653–1671{{sfn|Adle|2003|p=148}}
|1671
|
|-
|3
|[[Галдан бошигт хаан|Галдан]]
|[[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|Эрдэнэбаатар хунтайжийн 6-р хүү{{sfn|Adle|2003|p=157}}
|1644
|1671–1697{{sfn|Adle|2003|p=149}}
|1697
|
|-
|4
|[[Цэвээнравдан]]
|Зоригт [[хунтайж]],{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} [[хаан]]{{sfn|Baabar|1999|p=87}}
|Сэнгэ хунтайжийн ахмад хүү{{sfn|Adle|2003|p=158}}
|1665
|1694–1727{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1727
|
|-
|5
|[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]]
|[[Хунтайж]], [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|Цэвээнравдангийн ахмад хүү
|1693
|1727–1745{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1745
|
|-
|6
|[[Цэвээндоржнамжил]]
|[[Хунтайж]]
|Галданцэрэнгийн отгон хүү
|1732{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1746–1749{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1750{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|7
|[[Ламдаржаа]]
|[[Хунтайж]]
|Галданцэрэнгийн ахмад хүү
|1726{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1749–1753{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1752{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|8
|[[Даваач]]
|[[Хунтайж]]
|[[Их Цэрэндондов]] жанжны гуч хүү
|Тодорхойгүй
|1752–1755{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1759{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|9
|[[Амарсанаа]]
|[[Хойд|Хойдын]] [[Хаан]]
|Хойдын Үйзэн хошуучийн хүү{{Sfn|Atwood|2004|p=13}}
|1723{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1755–1757{{sfn|Adle|2003|p=160}}
|1757{{sfn|Adle|2003|p=160}}
|
|}

==Газрын зурагууд==
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;200&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд
File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн &quot;Carte de Tartarie&quot; (1675–1726)).
File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг)
File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын Хаант Улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана.
&lt;/gallery&gt;

== Мөн үзэх ==
*[[Зүүнгар нутаг]]
*[[Зүүнгарын ард түмэн]]
*[[Халимагийн хант улс]]
*[[Хошуудын хант улс]]
*[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]]
*[[Цорос]]
*[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]]

== Эх сурвалж ==

=== Ишлэл ===
{{Reflist}}
===Тэмдэглэл===
{{Notelist}}

=== Ном зүй ===
{{s-start}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}}
* {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}}
* {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}}
* {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}}
* {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}}
* {{cite book |last=Remileva |first=E. |title= |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&amp;q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}}
* {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}}

* {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}}

* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}}

* {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}}
* {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}}
* Хойт С.К. [https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157.
* Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.]
* Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289.
* {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}}
* {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}}
* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}}
* {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}}
* {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}}
* {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}}
* {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}}
* {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |journal= |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}}
* {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}}
* {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&amp;pg=PA165 165]}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}}
* {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}}
* {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}}
* {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&amp;pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}}
* {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}}
* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}}
* {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}}
* {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}}
* {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}}
* {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&amp;pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}}
* {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}}
* {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}}
* {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}}
* {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}}
* {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983 |language=ru |place=Novosibirsk |publisher=Nauka |pages=18, 128}}
* {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title=&quot;Tibet and its History&quot; |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston &amp; London}}
*{{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}}
*{{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}}
* {{cite journal |last1=Pochakaev |first1=P.Yu |date=2019 |title=Российские путешественники о правовых отношениях в Джунгарском ханстве XVIII веке |journal=Oriental Studies |publisher=Oriental Studies |volume=41}}
*{{Cite book |last1=Bazarov |first1=B.V |last2=Kradin |first2=N.N |title=Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики |date=2019 |publisher=Nauka |year=2019 |publication-date=1999 |pages=503}}
*{{cite journal |last1=Bobrov |first1=L.A |date=20 Jan 2007 |title=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |url=https://scfh.ru/journal/2007/chingis-khan-vzglyad-iz-tretego-tysyacheletiya/ |journal=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |volume=13 |issue=1}}
* {{Cite book |last=Abdibek |first=Sh. B |title=Большой атлас истории и культуры Казахстана |publisher=Abdi |year=2008 |isbn=9965-832-08-0}}
* {{Cite book |last=Baddeley |first=J. F |title=Russia, Mongolia, China: Being Some Record of the Relations Between Them from the Beginning of the XVIIth Century to the Death of the Tsar Alexei Mikhailovich, A.D. 1602-1676. |year=6767 |volume=1 |location=New York}}
*{{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VII |publisher=Offset |year=219 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar |pages=151 |language=mn}}
* {{Cite journal |last=Enkhsaruul |first=Lkhagvasuren |title=Кичэнгэ. XVIII зууны Зүүнгарын 16 их отог (нэгэн манж айлтгалаар гол болгох нь). // -107. Уб., |date=2021 |url=https://www.academia.edu/87884008/%D0%9A%D0%B8%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D1%8D_XVIII_%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_16_%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D1%8D%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%85_%D0%BD%D1%8C_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4_II_%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B4_%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%87%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0_%D1%85%D3%A9%D1%80%D0%B2%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3_Bibliotheca_Oiratica_107_%D0%A3%D0%B1_2021 |journal=Ойрад судлалын өгүүллүүд II (Гадаадад хэвлэгдсэн өгүүллүүдийн орчуулга, хөрвүүлэг) Bibliotheca Oiratica |pages=160-162}}
{{s-end}}
{{s-start}}
{{Залгамжлал
|өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]&lt;br/&gt;[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]&lt;br/&gt;[[Яркендын хант улс]]
|дараа={{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]]
|он= 1634–1758
|албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
}}
{{s-end}}
[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]]
[[Ангилал:Монголын түүхэн улс]]
[[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]]
[[Ангилал:Ойрадын түүх]]
[[Ангилал:Хаант Улс]]</text>
      <sha1>tn6a6ire7us31zegmozxxxqongae4wf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855433</id>
      <parentid>855430</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T11:37:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>855433</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="114275" sha1="0lp3hk10a1nidqn8z1f6ri1g2zr6jzj" xml:space="preserve">{{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}{{Under construction}}{{Инфобокс улс
| common_name            = Зүүнгарын хаант улс
| native_name            = Зүнһар хаант улс
| image_flag             = Banner of the Dzungar Khanate.png
| flag_caption           = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}}
| image_coat             = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png
| alt_coat               = Галдан Бошигт хааны тамга
| symbol_type            = Галдан Бошигт хааны тамга
| image_map              = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png
| map_caption            = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он.
| capital                = [[Хулж]]
| official_languages     = [[Ойрад аялга]]
| national_languages     = [[Цагадайн хэл]]
| religion               = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]])
| demonym                = Зүүнгар
| government_type        = [[Хаант засаг]]
| leader_title1          = [[Баатар]] [[Хунтайж]]
| leader_name1           = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]]
| leader_title2          = Цэцэн [[Хунтайж]]
| leader_name2           = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]]
| leader_title3          = Бошигт [[Хаан]]
| leader_name3           = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]]
| leader_title4          = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]]
| leader_name4           = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]]
| leader_title5          = [[Хунтайж]], [[Хаан]]
| leader_name5           = [[Галданцэрэн хаан]]
| leader_title6          = [[Хунтайж]]
| leader_name6           = [[Цэвээндоржнамжил]]
| leader_title7          = [[Хунтайж]]
| leader_name7           = [[Ламдаржаа]]
| leader_title8          = [[Хунтайж]]
| leader_name8           = [[Даваач]]
| leader_title9          = [[Хойд]]ын [[Хаан]]
| leader_name9           = [[Амарсанаа]]
| legislature            = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]]
| currency               = Зэс зоос
| date_start             = 1634
| event1                 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав
| event2                 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]
| date_event2            = 1635
| event3                 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
| date_event3            = 1665–1720
| event4                 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь
| date_event4            = 1680–1681
| event5                 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| date_event5            = 1690–1758
| event_end              = [[Зүүнгарын геноцид]]
| date_end               = 1758
| p1                     = Дөрвөн Ойрадын холбоо
| s1                     = Чин улс
| p2                     = Яркендын хант улс
| p3                     = Хошуудын хант улс
}}

'''Зүүнгарын Хаант Улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын Хаант Улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг.

Зүүнгарын хаант улс нь 1634 онд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] удирдлага дор холбоо болон байгуулагдсан.Зүүнгарын хаант улс нь 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайжийн удирдлага дор холбоо болон байгуулагдсан. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгож, Зүүнгарыг албан ёсоор хаант улс болгон байгуулсан. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших Таримын сав газрыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин улс Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан.

16–17-р зуунд дарь технологи нь [[Оросын Хаант Улс]], Чин улс зэрэг улсуудад томоохон шинэчлэлийг авчирсан боловч хожим нь 17-р зуунд тал нутагт хүрч, Зүүнгарын Хаант Улс галт зэвсэг амжилттай нэвтрүүлж, үйлдвэрлэж, нүүдэлчид суурин эзэнт гүрнүүдтэй өрсөлдөж чадна гэдгийг нотолсон. Гэсэн хэдий ч эдгээр дэвшил гарсан ч өвчин, өлсгөлөн, ган гачиг зэрэг гадаад хямралууд эцэстээ тогтворгүй байдлыг бий болгож, тэдний уналтад хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=185}}

== Нэрний гарал үүсэл ==

=== Нэршил ===
&quot;Зүүнгар&quot; гэдэг нь &quot;зүүн&quot; болон &quot;гар&quot; гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}}

Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын &quot;Ойрад&quot; гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад &quot;'''Элеутийн хаант улс'''&quot; гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}

=== &quot;Сүүлчийн нүүдэлчин эзэнт гүрэн&quot;-ий тухай ойлголт ===
18-р зууны эхний хагасын Зүүнгарын Хаант Улсыг зүгээр нэг төвлөрсөн Монголын хаант улс биш, харин Монголоос хол зайд орших олон янзын ард түмэн, бүс нутгийг өөрийн мэдэлд нэгтгэсэн жинхэнэ &quot;тал хээрийн эзэнт гүрэн&quot; гэж үзэх бүрэн үндэслэл бий. Үүний дагуу Цорос овгийн Ойрад хунтайж болон [[хаан]] нар өөрсдөө Ойрадуудын &quot;үндэсний&quot; захирагч төдийгүй хэд хэдэн вассал ард түмэн, улсын ноёд болж байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Зүүн Туркестан]],{{efn|Ярканд, Кашгар, Турпан, Аксу, Курл, Үч-Турпан, Янги-Хисар, Бэй, Куча, Карашар, Хотан, Хами}}{{sfn|Bavarov|Kradin|2019|p=374}} Төв Азийн хот-улсууд,{{efn|Ташкент, Туркестан, Самарканд, Хожент}} Ахмад болон Дунд Жүзийн казах хан, султанууд Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Оросын харьяат байсан, ясак төлдөг Сибирийн зарим ард түмэн хүлээн зөвшөөрсөн: 1713–1714, 1719 онд Зүүнгарт айлчилсан Тара казакийн удирдагч И.Д. Чередовын мэдээлснээр эдгээр &quot;ясак&quot; хүмүүс&quot; Зүүнгарын захирагчдад &quot;алман&quot; төлдөг байжээ. Энэ заншил хэдэн арван жилийн дараа ч үргэлжилсэн: &quot;ясаш төлдөг үл итгэгчид&quot; Зүүнгарын захирагчдад &quot;алман&quot; төлдөг байсан баримтыг 1745 онд Зүүнгарт айлчилсан луу М.Давыдов тэмдэглэжээ.{{sfn|Pochakaev|2019|pp=28–40}}

== Түүх ==
{{Мөн үзэх|Ойрадуудын оролцсон дайны жагсаалт}}
Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын Хаант Улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно.

=== Гарал үүсэл ===
Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}}

1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}}

Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 

1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}}

1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ]]. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}}

1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''&quot;Шашныг дэмжигч Дарма&quot;'', ''&quot;Гүш хаан&quot;'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''&quot;баатар хунтайж&quot;'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}}

=== Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал ===
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1640s.png|left|thumb|1640-өөд оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Burton|1997|pp=219–220}}{{sfn|Moiseev|1991|pp=44–45}}]]
'''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж,{{sfn|Baabar|1999|p=78}} Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарыг]] илгээж, Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}}

=== Залгамжлалын маргаан (1653–1677) ===
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1667.png|thumb|287x287px|1667 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}}]]
1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}}

Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд &quot;''Бошигт хаан&quot;'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}}

=== Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) ===
16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}}

1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}}

=== Галданы Казахын дайн (1681–1684) ===
{{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1686.png|thumb|279x279px|1686 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Baabar|1999|p=80}}]]
1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}}

=== Халхын дайн (1687–1688) ===
{{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}}
[[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын Хаант Улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}}

Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв.

Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын Хаант Улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}}

=== Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) ===
{{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
[[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны Чин Зүүнгарын дайн]]
1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}}
[[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]]
1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}}
[[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]]

=== Цагаадайн бослого (1693–1705) ===
Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}}

=== Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн ===
{{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}}
1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Ахмад Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}

Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}

1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}}

Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}}

1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягуз голын тулалдаан|Аягуз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}}

1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр &quot;армийг хядсан&quot; гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} 

Казакууд Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}}

=== Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) ===
{{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
[[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|&quot;Алсын зайн суурьшлын жанжин&quot; аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]]
1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}}

=== Галданцэрэн хаан (1727–1745) ===
[[Файл:Carta_af_Songarski_%3D_Kalmuckit,_hwar_inunder_Kottonnerne_hörer_(J._G._Renats_kopia_av_kalmuckisk_originalkarta_Renat_1;_A).jpg|thumb|left| 1730-аад оны Зүүнгарын газрын зургийг Швед олзлогдогч Йоханас Густав Ренат хуулбарлан Шведэд хүргэсэн хувилбар]]
Цэвээнравдан хаан 1727 онд гэнэт нас барж, түүний хүү Галданцэрэн өөрийн дүү Лувсансүрийг хөнөөж, Цэвээнравдан хааны залгамжлагч болжээ. Тэрээр казахууд болон Халх Монголчуудын эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг хийсэн довтолгооны хариуд Чин улсын [[Найралт төв|Найрал төв]] 10,000 цэрэгтэй довтлох хүчийг илгээсэн бөгөөд Зүүнгарууд [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] ойролцоо [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуурын тулалдаанд]] ялав. Гэсэн хэдий ч дараа жил нь Зүүнгарууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийн ойролцоо]] Халхуудад ялагдав. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь Чин гүрний талд орж байсан Турфан руу довтлов. Эмин Хожа Турфаны ард түмнийг удирдан Гансу руу ухарч, тэнд Гуажоуд суурьшжээ. 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=149}}

Казахууд [[Алтайн нуруу]] руу довтолсон бөгөөд, энэ нь Зүүнгаруудыг хилээ хамгаалахаар 10,000 орчим цэрэг илгээхэд хүргэсэн. Казахууд Оросын худалдааны цуваа, дипломатчид болон, [[Уйгурууд|Уйгур]] худалдаачдыг дайрч, олзлон авсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Уйгур худалдаачдаас бусад барьцаалагдсан хүмүүсийг удалгүй суллав. Үүний зэрэгцээ Бага Жүз болон Дунд Жүз нар Оросын хатан хаан Аннад захирагджээ. [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрэнээс]] хамгаалалт хүсч, Оросуудад Зүүнгарын [[Сибирь]] руу хийх аливаа довтолгоог няцаахад нь туслана гэж тохиролцсон.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}}

1732 онд Зүүнгарууд 7,000 орчим цэрэгтэй өөр нэг хүчийг Дунд Жүз рүү довтолсон боловч тэд ялагдав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} Казахууд мөн Зүүнгаруудыг довтлон 700 орчим ордыг эзлэн авчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Өөр нэг Зүүнгарын арми Ахлах Жүз рүү довтлон Сайрам, Туркистан болон Ташкент хотуудыг эзлэн авчээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt; Дотор 1734 онд Ахмад Жүз Сайрам, Туркестан, Ташкентийг эргүүлэн авч чаджээ.&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt; Гэсэн хэдий ч Галдан Цэрэн тэднийг эзлэхээр цэрэг илгээж, Ахмад Жүзийг захируулснаар тэднийг удалгүй эзэлжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}

Галданцэрэн хаан 1739 онд Казахын хаант улсыг дахин довтлов.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Галданцэрэн хаан 1741 он хүртэл довтолгооноо үргэлжлүүлсээр байсан тул Дунд Жүз довтолгоог няцааж чадаагүй юм.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Казахууд Зүүнгаруудаас хохирол их амсаж, Бага, Ахмад Жүзүүд Зүүнгарын эсрэг дайнд нэгдэж чадаагүй бөгөөд, Зүүнгарууд [[Сырдарья]] болон Ишим голыг эзэлснээр Зүүнгарууд дээрх казах суурингууд нь Зүүнгаруудаас хөөгдүүлсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}}

=== Уналт (1745–1757) ===
[[Файл:乾隆皇帝朝服像轴.png|left|thumb|228x228px|Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.]]
Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүнийг нас барсны дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан гэж хэлэв:{{sfn|Baabar|1999|p=89}} {{quote|Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй.|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Baabar|1999|p=89}}}}Галданцэрэн хааны дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил]] 1746 онд түүний залгамжилсан [[Хунтайж]] болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах [[Ламдаржаа|Ламдаржаатай]] хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}}
[[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай хаанд]] зориулсан 2000 оны марк.]]
1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, [[Даваач]] болон [[Хойд|Хойдын]] хунтайж, [[Амарсанаа|Амарсанаатай]] эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Казахуудын [[Аблай султан|Аблай хаан]] тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 

1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд  руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}}
[[Файл:Cebdenjab.jpg|left|thumb|202x202px|Халхын цэргийг '''Зүүнгарын Хаант Улс''' руу удирдсан Цэвдэнжав.]]
Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}}{{quote|''&quot;Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй&quot;''|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Walravens|2017|p=82}}}}
[[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|&quot;Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь&quot;]]
Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} 100 хоногийн дотор [[Өрөмч]], Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг [[Тэнгэр Уул]] даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.{{sfn|Adle|2003|p=201}} Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=274}}

==== Амарсанаагийн бослого (1755–1757) ====
{{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Jaohui.jpg|left|thumb|161x161px|Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан  генерал Жаохуй.]]
[[Файл:Dzungar_cavalry_of_Amursana,_in_the_Battle_of_Khorgos_against_Qing_China_(1758).png|thumb|Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.{{Sfn|Chu|Ding|2015|p=129}}]]
Зүүнгарын Хаант Улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, [[Чэндэ]] дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.{{Sfn|Perdue|2005|p=275}}

Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч [[Чингүнжав|Чингүнжавтай]] хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.{{Sfn|Perdue|2005|p=276}} Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт [[салхин цэцэг]] өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр [[Кяхта]] руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.{{sfn|Atwood|2004|p=623}}

Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.{{Sfn|Pirazzoli-T'Serstevens|1969|p=10}}

=== Ак Тагликийн бослого (1757–1759) ===
Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми  Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. [[Хожа|Бурхануддин Хожа, Жахан нар]] [[Бадахшан]] руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=203}}

=== Геноцид ===
{{main|Зүүнгарын геноцид}}

=== Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт ===
[[Файл:Khojis full-length portrait.jpg|thumb|Хожи, Уктурпаны [[Уйгурууд|Уйгур]] захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач [[Игнатий Сихельбарт]]-ын зурсан зураг.{{sfn|Unknown|2019|p=4019}}]]
[[Файл:Xinjiang_regions_simplified.png|left|thumb|{{legend|red|[[Dzungaria]]}}{{legend|blue|[[Tarim Basin]]}}]]
Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, [[Хуушуур|Хуй]], [[Шибэ]], [[Дагуур ястан|Дагуур]], Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.{{sfn|Starr|2004|pp=73–90}}{{sfn|Toops|2004|p=1}}{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.{{sfn|Milward|1998|p=102}}

Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр &quot;Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан&quot;.{{Sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=76}}

1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо &quot;Хятадын нэг хэсэг&quot; гэж тунхагласан.{{sfn|Dunnell|2004|p=77}}{{sfn|Dunnell|2004|p=83}}{{sfn|Elliot|2001|p=503}} Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг &quot;гадаад&quot; Хан бус Хятадуудыг &quot;дотоод&quot; Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн &quot;нэг гэр бүл&quot; гэж дүрсэлсэн. Чин улс &quot;нэгдмэл байдал&quot;-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд &quot;Жон Вай И Жиа&quot; (中外一家) эсвэл &quot;Нэй Вай И Жиа&quot; (內外一家, &quot;дотоод ба гадаад нэг гэр бүл&quot;) гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.{{sfn|Dunnell|2004|pp=76-77}}

=== Зураг ===

==== Зигуан павильон дахь гавьяат албан тушаалтнуудын хөрөг зурагнууд ====
[[Тэнгэр тэтгэгч]] эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг ([[:zh:紫光阁功臣像|Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө]] зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн [[Торгууд]] болон [[Дөрвөд]] холбоотнууд, мөн ялагдсан [[Цорос]] Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман [[Уйгурууд|Уйгур]] холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Орчин үеийн [[Иезуит]] зураач [[Жан-Денис Аттирет]]-ийн хэлснээр: &quot;Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв.&quot;{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа [[Жузеппе Кастильоне (Иезуит зураач)|Жузеппе Кастильоне]]-гийн удирдлаган дор [[Иезуит]]-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;9&quot;&gt;
Файл:Dawachi.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын удирдагч Даваач (达瓦齐). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Dawa.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын Даваа (达瓦). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Tseren.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Цэрэн (车凌). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Buyan_Tegus.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Буян Төгс(布彦特古斯). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Erdeni.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Эрдэнэ (额爾德尼). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Gangdorji.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гандорж (刚多尔济). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг.
Файл:Gendun.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гэндэн (根敦). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг.
Файл:Ayusi_Assailing_The_Rebels_with_a_Lance.jpg|Ойрадын урвагч Аюси (阿玉锡) Чин улсын дүрэмт хувцастайгаа. Жузеппе Кастильонегийн зурсан зураг. 
&lt;/gallery&gt;

==== &lt;u&gt;Хуан Чин Жигун Ту&lt;/u&gt; ====
Хуан Чин Жигун Ту (Хятадаар: 皇清職貢圖; Чин гүрний харьяа ард түмний хөрөг зургийн цуглуулга) нь 18-р зууны Хятадын цутгал улсууд, түүний дотор Чин гүрэнтэй худалдаа хийдэг барууны улсуудын талаарх угсаатны зүйн судалгаа юм. Үүн дээр Зүүнгарын энгийн иргэд гэх мэт янз бүрийн зургийг дүрсэлсэн байв.
&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;5&quot;&gt;
Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч ([[Зайсан]], 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Uyghur from Ili, Taleqi, Chahan and Wusu, with his wife.jpg|Или,Талеки, Чахан, болон Вусу, нутгийн Уйгур иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Kyrgyz (布鲁特) commoner and his wife.jpg|Киргизийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
&lt;/gallery&gt;

== Зохион байгуулалт ==

=== Цэргийн зохион байгуулалт ===
[[Файл:Ойратские_воины.png|left|thumb|Бүрэн цэргийн тоног төхөөрөмжтэй хоёр Зүүнгарын морин цэрэг. Зурагчин Л.А. Бобровын бүтээл]]
Зүүнгарын арми дараах бүрэлдэхүүнтэй байв: морьноос буусан нумчид эсвэл галт зэвсэг, жад баригчид, тэмээн дээр суурилуулсан их бууны ангиуд,{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} мөн Европын аялагчид, адал явдалчдын тэмдэглэлд дурдсанаар [[Польшийн хусарууд|Польшийн хусаруудтай]] дүйцэхүйц морьт цэргүүдээр бүрдсэн.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Эхэндээ Зүүнгарууд тасгуудаар эхний шугамд жагсаж, захирагч бүр туг барин байрладаг байсан.{{sfn|Бобров|2007|p=64}} Үүний дараа тэд бүрээ үлээж, бөмбөр дэлдэн довтолгооны дохио өгдөг байв. Эхний довтолгоог нумчид эхлүүлж, дараа нь жадчид дайрч, улмаар ил задгай тулалдаанд ордог.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} Хэрэв дайсан довтолгоог тогтоон барьж чадвал, галт зэвсэг хэрэглэж буй дайсны эсрэг тэдний тактик үр дүнгүй тул ухардаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}}
[[Файл:Kalmyk_warriors.jpg|thumb|249x249px|Бүрэн цэргийн хэрэгслээр тоноглогдсон Зүүнгарын хоёр морин цэрэг. Зурагчин Л.А.Бобров]]
Харин XVII зууны сүүл үеийн шинэчлэлийн дараа Зүүнгарын арми багана хэлбэрээр урагшилж, Зүүнгарын буутай явган цэргүүд галт зэвсгийн үйлдвэрлэл нэмэгдсэний үр дүнд салваар буудаж морьт цэргийг дэмжих боломжтой болсон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Ингэснээр хөнгөн морьт цэргүүд дайсныг их буу болон морьноос буусан явган цэргүүд уул толгод дээр нуугдан байрласан нээлттэй талбай руу татан оруулж, дараа нь их буу, галт зэвсгээр дайсныг эмх замбараагүй болгосны дараа жад, сэлэм барьсан хүнд морьт цэргүүд үлдсэн хүчийг довтлон устгадаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Spencer|2017|p=181}}

XVII зууны эхэн үед Зүүнгарын Хаант Улсын цэргүүдийн үндсэн хэсгийг хуягласан жадчид бүрдүүлж байв. Тэд ойрын тулалдаанд болон жадаа шидэн алсын довтолгоонд ашиглах зориулалттай{{sfn|Bobrov|2007|p=62}}—хулсан иш, нарийн ир, ган туузаар хийсэн жад барьдаг байсан.{{sfn|Abdibek|2008|p=412}} Мөн тэд дайсны эсрэг холын зайнаас тулалдахад нум хэрэглэдэг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Нум нь мөнгө, гууль чимэглэл эсвэл металл хавтангаар гоёсон бараан арьсан саванд хадгалагддаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Жад, бамбай, хожим нь их буу, дарь, сум зэрэг цэргийн хэрэгслийг уурхайгаас олборлосон төмөр, зэс, мөнгөөр хийдэг байсан нь зэвсгийн үйлдвэрлэлийг хангаж байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}}

Тэд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсаас]] буу худалдан авах боломжгүй байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] буу болон дархны мэргэжилтнүүд авах хүсэлт гаргасан ч татгалзсан хариу авчээ. 1645 онд Эрдэнэбаатар хунтайж буу, их буу, бууны дархчууд авах хүсэлтээ дахин гаргасан байна. Татгалзсан шалтгаан нь улсын дотоод аюулгүй байдалтай холбоотой байсан бөгөөд Зүүнгарууд Оросын Хаант Улсад заналхийлэл учруулж болзошгүй гэж үзжээ. Мөн металл худалдахыг татгалзсан нь түүнийг зэвсэг үйлдвэрлэхэд ашиглаж болзошгүйтэй холбоотой байв.{{sfn|Spencer|p=178}}
[[Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|thumb|'''Зүүнгарын Хаант Улсын''' нийгэм, эдийн засгийн сайжруулалтыг эхлүүлсэн [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хөшөө.]]
[[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] (1676–1697) засаглалын үед тэрээр Оросын царьт улс болон Төв Азийн янз бүрийн улсууд руу элч илгээж, Зүүнгаруудад галт зэвсэг нийлүүлэхийг эрмэлзэж байв. Энэ үед галт зэвсгийн ач холбогдлыг илүү ойлгож эхэлсэн бөгөөд Персийн ган хайлуулах арга технологийг эзэмшсэнээр зэвсэг үйлдвэрлэх боломж бүрджээ. XVII зууны сүүл үед Зүүнгарууд Төв Азийн худалдаачид болон Сибирийн захирагчид, Оросын албан тушаалтнуудаас их хэмжээний галт зэвсэг худалдан авч байв.{{sfn|Bobrov|2007|pp=64-65}}

Үүний үр дүнд Зүүнгарын цэрэгт шинэчлэл хийгдэж, галт зэвсэгтэй анги нэгжүүд бий болсон. Тэд морь ашиглан тээвэрлэлт хийж, харин тулалдааны үед морьноос бууж явганаар байлдан морьт цэргийг дэмжих, дайсны довтолгоог тогтоон барих үүрэгтэй байсан нь Европын аялагчдын тэмдэглэлд “[[Драгүн|драгуун]]” маягийн тактик гэж дурдагдсан байдаг.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Галт зэвсгийн хэрэглээ нь Зүүнгаруудад [[Халх Монголчууд|Халх монголчууд]] болон [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг үр дүнтэй дайн явуулах боломж олгож, Чин улсын цэргүүд тэдэнтэй тулалдахдаа морьноос бууж багана хэлбэрээр жагсах шаардлагатай болдог байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}

Зүүнгарууд [[газрын тос]] олборлох, [[хүхэр]], [[хүхрийн хүчил]], [[калийн нитрат]] ашиглах чадвартай байсан бөгөөд зэс, хар тугалга, өндөр чанарын ган зэрэг металлыг олборлодог байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Мөн их буу үйлдвэрлэл хөгжсөн ба тэмээн дээр жижиг их буу байрлуулан ашигладаг байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Энэ нь [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] ашиглагдаж, Зүүнгарууд тактикийн ухралт хийх боломжийг олгосон байна.

XVII зууны сүүл болон XVIII зууны эхэн үед, [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] засаглалын үед (1697–1727) галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийн төвүүд илүү зохион байгуулалттай, үр ашигтай болжээ. Орос болон Төв Азийн дархчуудын тусламжтайгаар тэд фитиль буу (matchlock) төрлийн гар буу, урт буу үйлдвэрлэж, эдгээрийг нарийн иш, заримдаа модон тулгуур (bipod)-тойгоор хийдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Зэвсгүүдийг яс, арьсаар хийсэн хайрцагт хадгалж, мөрөнд зүүх оосроор авч явдаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}}

Сумны үйлдвэрлэлийн хувьд [[Йохан Густав Ренат|Йохан Ренат]] хэмээх Швед цэрэг—[[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөний]] үеэр, [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедицийн]] явцад олзлогдсон—төмөр хайлуулж сум хийх аргыг зааж өгсөн.{{sfn|Baddeley|6767|pp=180-183}} Зүүнгарууд мөн сум, дарь хадгалах зориулалттай уут, гал асаагч, жижиг савнуудыг бүсэлхийдээ зүүж авч явах боломжтой болгожээ.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Галын хурдыг нэмэгдүүлэхийн тулд дарийг яс эсвэл эвэр саванд хийж, хүзүүндээ зүүдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}}

Мөн Цэвээнравдан хаан зэвсгийн үйлдвэрлэлтэй холбоотой шинэ хөдөлмөрийн зохион байгуулалтыг бий болгосон. “Урат” хэмээх ойролцоогоор 5,000 өрх зэвсэг, зэвсгийн хэрэгсэл үйлдвэрлэхэд томилогдсон; “Буучинар” хэмээх 2,000 орчим өрх үйлдвэрлэлийг хянах, удирдах үүрэгтэй байсан; харин “Буучин” нэртэй 1,000 орчим өрх их бууны үйлдвэрлэлд зориулан нөөцөд байлгагдаж байв.{{sfn|Spencer|2017|p=183}}

1726 онд Иссык-Куль нуурын орчимд их бууны цутгуурын газрууд байгуулагдсан. Энэхүү үйлдвэрийг Йохан Ренат удирдан ажиллуулж байсан бөгөөд түүнд ойролцоогоор 20 бууны дархан, 200 ажилчин туслан их буу үйлдвэрлэж байв. Мөн нэмэлт туслах ажилчид ч ажиллаж байсан. Их бууны үйлдвэрлэл өсөж байсан ч [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа дотоодын иргэний дайн гарч, энэ өсөлт саарсан байна.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Хэдийгээр Зүүнгарууд цэргээ шинэчилж, галт зэвсгийг нэвтрүүлсэн боловч жад, нум сум, сэлэм зэрэг уламжлалт зэвсгүүд нь Зүүнгарын Хаант Улсын армид үргэлжлэн чухал байр суурь эзэлж, өргөн хэрэглэгдсээр байв.{{sfn|Adle|2004|p=422}} Галданцэрэн хаан хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын цэргийг нийт 80 мянгаас 100 мянга хүртэл өргөжүүлж, галт зэвсэг, их буугаар зэвсэглэсэн.{{sfn|Spencer|2017|pp=184-185}}

=== Хууль ===
Ойрадууд анх &quot;''Цаазийн бичиг''&quot; гэгддэг хуулийг ашигладаг байсан. Хуулийн код нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоог]] нэгтгэж, төвлөрүүлэхийн тулд нийтлэг хуулийг ашиглах зорилготой байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 1640 онд Ойрад, [[Халх|Халх Монголын]] 30 орчим язгууртан, Монгол–Ойрадын Их Цаазыг байгуулсан. Энэхүү гэрээний зорилго нь Монгол улсуудыг нэг хуультай нэгтгэх, бие биенээ дэмжих, найрсаг харилцаа тогтоох явдал байв.{{sfn|Gantulga|2019|p=26}} Үүнд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] болон [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]] нар гарын үсэг зурж, монгол хэлээр бичсэн нь онцгой ач холбогдолтой байв.{{sfn|Baabar|1999|pp=78-79}}Хууль нь лам хуврагууд, шашин шүтлэг, шуудан, татвар, гэрлэлт, гэрийн амьдрал, мал аж ахуй, ан агнуур, хувийн өмч, удамшлын эрх, эрүүгийн хууль, шүүхийн тогтолцоо, овог аймаг, овог аймгуудын хоорондын харилцаатай холбоотой нийт 120–151 зүйлд хуваагдсан байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 

Хожим нь Зүүнгарын хаант улсын өсөлт нь төвлөрөл болон засаг захиргааны илүү олон шинэчлэлийг бий болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Зүүнгарын эзэнт гүрнийг өргөжүүлэх үеэр нь захирч байсан Галдан бошигт хаан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} [[Цэвээнравдан хаан]] болон, түүний ахмад хүү, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] үед гэмт хэргийн талаар цуврал дүрэм журам баталсан.{{sfn|Adle|2003|p=173}}

=== Засаг захиргааны хуваарь, төрийн байгуулал ===

Зүүнгарууд аймагт хуваагдсан бөгөөд тэнд хүмүүсийг улс буюу ангид томилдог байв. Үүнийг ноён хянадаг байсан бөгөөд тэдний доор ноёнуудын хүргэн болох табунангууд, тэд түшмэд буюу шүүгчдийн албан тушаалд хязгаарлагдаж, дараа нь туг баригч, бүрээчин, туслах гэх мэт жижиг албан тушаалтнууд байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Тэдгээр аймгийн анги буюу улуудыг цааш нь отог гэж хуваасан бөгөөд энэ нь нийт 3,000–6,000 өрхөөс бүрддэг байв. Отог бүрийг зайсан, дэмч, шүлэн хариуцдаг тул 40 өрхөд хуваасан бол албан тушаалгүй энгийн иргэдийг сайд, дунд, суурь гэж хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} 

Айл өрх бүрийг өөрийн тогтоосон нэгжид хуваарилж, нэгжийг нутаг дэвсгэрт хуваарилдаг байв. Орон нутгийн албан тушаалтнуудыг улс орныг тогтворжуулж, гадаад болон дотоод аливаа асуудлыг мэдээлэх үүрэгтэй байв. Энгийн албан тушаалтнууд ноёныхоо оргоог цуглуулах ёстой байсан бол отог ахмадууд ард түмнийг цуглуулах ёстой байв. Албан тушаалтнууд ирээгүй тохиолдолд торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}}

Зүүнгарын отогуудыг 14 хуучин болон 16 шинэ отог гэж хуваасан бөгөөд эдгээр нь 500–6,000 өрх, дунджаар 3,600 өрх байв. Тэдгээрийг овог аймаг болон/эсвэл үндэс угсаа, эсвэл ажил мэргэжлээр нь хуваарилсан.{{sfn|Atwood|2004|p=431}}

== Удирдагчид ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!№
!Хааны нэр
!Цол
!Угсаа гарал
!Төрсөн он
!Хаанчилсан жил
!Нас нөгчсөн он
!
|-
|1
|[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин баатар]]
|Эрдэнэ[[баатар]] [[хунтайж]]
|[[Цорос|Цоросын]] [[Хархул ноён|Хархул догшин ноёны]] хүү{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|Тодорхойгүй
|1634–1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}
|
|-
|2
|[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]]
|Цэцэн [[хунтайж]]
|Эрдэнэбаатар хунтайжийн 5-р хүү{{sfn|Baabar|1999|p=79}}
|Тодорхойгүй
|1653–1671{{sfn|Adle|2003|p=148}}
|1671
|
|-
|3
|[[Галдан бошигт хаан|Галдан]]
|[[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|Эрдэнэбаатар хунтайжийн 6-р хүү{{sfn|Adle|2003|p=157}}
|1644
|1671–1697{{sfn|Adle|2003|p=149}}
|1697
|
|-
|4
|[[Цэвээнравдан]]
|Зоригт [[хунтайж]],{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} [[хаан]]{{sfn|Baabar|1999|p=87}}
|Сэнгэ хунтайжийн ахмад хүү{{sfn|Adle|2003|p=158}}
|1665
|1694–1727{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1727
|
|-
|5
|[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]]
|[[Хунтайж]], [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|Цэвээнравдангийн ахмад хүү
|1693
|1727–1745{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1745
|
|-
|6
|[[Цэвээндоржнамжил]]
|[[Хунтайж]]
|Галданцэрэнгийн отгон хүү
|1732{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1746–1749{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1750{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|7
|[[Ламдаржаа]]
|[[Хунтайж]]
|Галданцэрэнгийн ахмад хүү
|1726{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1749–1753{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1752{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|8
|[[Даваач]]
|[[Хунтайж]]
|[[Их Цэрэндондов]] жанжны гуч хүү
|Тодорхойгүй
|1752–1755{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1759{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|9
|[[Амарсанаа]]
|[[Хойд|Хойдын]] [[Хаан]]
|Хойдын Үйзэн хошуучийн хүү{{Sfn|Atwood|2004|p=13}}
|1723{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1755–1757{{sfn|Adle|2003|p=160}}
|1757{{sfn|Adle|2003|p=160}}
|
|}

==Газрын зурагууд==
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;200&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд
File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн &quot;Carte de Tartarie&quot; (1675–1726)).
File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг)
File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын Хаант Улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана.
&lt;/gallery&gt;

== Мөн үзэх ==
*[[Зүүнгар нутаг]]
*[[Зүүнгарын ард түмэн]]
*[[Халимагийн хант улс]]
*[[Хошуудын хант улс]]
*[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]]
*[[Цорос]]
*[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]]

== Эх сурвалж ==

=== Ишлэл ===
{{Reflist}}
===Тэмдэглэл===
{{Notelist}}

=== Ном зүй ===
{{s-start}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}}
* {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}}
* {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}}
* {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}}
* {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}}
* {{cite book |last=Remileva |first=E. |title= |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&amp;q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}}
* {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}}

* {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}}

* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}}

* {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}}
* {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}}
* Хойт С.К. [https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157.
* Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.]
* Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289.
* {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}}
* {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}}
* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}}
* {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}}
* {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}}
* {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}}
* {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}}
* {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |journal= |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}}
* {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}}
* {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&amp;pg=PA165 165]}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}}
* {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}}
* {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}}
* {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&amp;pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}}
* {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}}
* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}}
* {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}}
* {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}}
* {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}}
* {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&amp;pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}}
* {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}}
* {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}}
* {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}}
* {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}}
* {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983 |language=ru |place=Novosibirsk |publisher=Nauka |pages=18, 128}}
* {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title=&quot;Tibet and its History&quot; |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston &amp; London}}
*{{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}}
*{{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}}
* {{cite journal |last1=Pochakaev |first1=P.Yu |date=2019 |title=Российские путешественники о правовых отношениях в Джунгарском ханстве XVIII веке |journal=Oriental Studies |publisher=Oriental Studies |volume=41}}
*{{Cite book |last1=Bazarov |first1=B.V |last2=Kradin |first2=N.N |title=Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики |date=2019 |publisher=Nauka |year=2019 |publication-date=1999 |pages=503}}
*{{cite journal |last1=Bobrov |first1=L.A |date=20 Jan 2007 |title=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |url=https://scfh.ru/journal/2007/chingis-khan-vzglyad-iz-tretego-tysyacheletiya/ |journal=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |volume=13 |issue=1}}
* {{Cite book |last=Abdibek |first=Sh. B |title=Большой атлас истории и культуры Казахстана |publisher=Abdi |year=2008 |isbn=9965-832-08-0}}
* {{Cite book |last=Baddeley |first=J. F |title=Russia, Mongolia, China: Being Some Record of the Relations Between Them from the Beginning of the XVIIth Century to the Death of the Tsar Alexei Mikhailovich, A.D. 1602-1676. |year=6767 |volume=1 |location=New York}}
*{{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VII |publisher=Offset |year=219 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar |pages=151 |language=mn}}
* {{Cite journal |last=Enkhsaruul |first=Lkhagvasuren |title=Кичэнгэ. XVIII зууны Зүүнгарын 16 их отог (нэгэн манж айлтгалаар гол болгох нь). // -107. Уб., |date=2021 |url=https://www.academia.edu/87884008/%D0%9A%D0%B8%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D1%8D_XVIII_%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_16_%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D1%8D%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%85_%D0%BD%D1%8C_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4_II_%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B4_%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%87%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0_%D1%85%D3%A9%D1%80%D0%B2%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3_Bibliotheca_Oiratica_107_%D0%A3%D0%B1_2021 |journal=Ойрад судлалын өгүүллүүд II (Гадаадад хэвлэгдсэн өгүүллүүдийн орчуулга, хөрвүүлэг) Bibliotheca Oiratica |pages=160-162}}
{{s-end}}
{{s-start}}
{{Залгамжлал
|өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]&lt;br/&gt;[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]&lt;br/&gt;[[Яркендын хант улс]]
|дараа={{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]]
|он= 1634–1758
|албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
}}
{{s-end}}
[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]]
[[Ангилал:Монголын түүхэн улс]]
[[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]]
[[Ангилал:Ойрадын түүх]]
[[Ангилал:Хаант Улс]]</text>
      <sha1>0lp3hk10a1nidqn8z1f6ri1g2zr6jzj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>5 сарын 3</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16295</id>
    <revision>
      <id>855377</id>
      <parentid>838361</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T03:26:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>855377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13103" sha1="8jntwjoqv87tsiy2rcvzzoz0k8n4rj1" xml:space="preserve">{{Жилийн өдрүүд|5 сарын}}
'''5 сарын 3''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 123 дахь ([[өндөр жил]] бол 124 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 242 өдөр үлдэж байна.

== Онцлох үйл явдал ==
* МЭӨ 334 - &quot;Аугаа&quot; [[Македоны Александр|Македоны Александраар]] удирдуулсан Македонийн арми Граникийн тулаанд III Дарий хаанаар удирдуулсан Персийн армийг буулган авав.
* 1481 - Родос арал дээр газар хөдөөлж, 30 мянган хүний амь нас үрэгдэв. 
* 1491 - Конгын хаан Нкуву Нзинга Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчдийн дунд байсан санваартнуудад шавь орж, I Хоау гэх сахилын нэртэй болжээ. 
* 1616 - Лүдуны гэрээнд гарын үсэг зурснаар Францын иргэний дайн эцэслэв. 
* 1715 - Умард Европ болон Умард Азийн зарим орнуудад сарны бүтэн хиртэлт тохиов. 
* 1791 - Варшав хотноо Польш-Литвийн хамтын нөхөрлөлийг тунхагласан Үндсэн хууль батлагдав. Энэ үйл явдал нь Америзкийн дараа бөгөөд Европын орчин цагийн улс төрийн түүхэнд хамгийн анхны Үндсэн хууль болсон юм.
* 1802 - АНУ-ын нийслэл [[Вашингтон (хот)|Вашингтон хот]] албан ёсоор байгуулагджээ. 
* 1808 - Финландын дайн: Шведүүд Свиборгын тулаанд Оросуудад ялагдав. 
** Хойгийн дайн: Мадридын бослогыг толгойлсон хэсэг хүмүүсийг Пио толгод дээр цаазлажээ. 
* 1815 - Неаполийн тулаан: Наплийн хаан Йохим Мурат Австрийн армид ялагдав. Австричууд уг тулаанд чухалд тооцогдох ялалтаа байгуулсан юм. 
** 1815 — Венийн конгрессын шийдвэрийн дагуу Оросын хаант улсын бүрэлдэхүүн дотор Польшийн хант улс байгуулагдав. 
* 1830 - Кантербюри болн Уитстаблын төмөр замын компани дэлхийд анх удаа арилжааны зорилгоор төмөр замын үйлчилгээг нэвтрүүлжээ. 
* 1837 - Грекийн нийслэл Афин хотод [[Афины их сургууль]] байгуулагдав. 
* 1849 - Германы [[Дресден]] хотод &quot;Тавдугаар сарын хувьсгал&quot; эхэлжээ. Энэ нь бүтэн жил үргэлжилсэн хувьсгалт нөхцөл байдлын сүүлийнх нь байсан юм.
* 1855 - Америкийн адал явдал хайгч, аялагч Уиллиам Уолкер 60 эрийн хамтаар Никарагуа улсыг зорив. 
* 1860 - Швед-Норвегийн хаан ширээнд XV Чарльз суужээ.
* [[1901]] - АНУ-ын [[Флорида]] мужийн Жексонвилл хотод их түймэр дэгдэв. Гал түймрийн улмаас 2 368 барилга, байгууламж сүйдсэн юм. 
* [[1913]] - Энэтхэгийн хамгийн анхны бүрэн хэмжээний кино болох &quot;Ража Харишандра&quot; кино дэлгэцэнд гарав. 
* 1920 - Бүгд найрамдах ардчилсан [[Гүрж]] улсад большевик хувьсгал бүтэлгүйтэв.
* 1921 - Ирландын засаг захиргааны тухай хуулиар Ирландыг Өмнөд болон Умард Ирланд гэж хоёр хуваажээ. 
* 1937 - Америкийн нэрт зохиолч Маргарет Митчелийн &quot;Салхинд туугдагсад&quot; зохиол [[Пулитцерын шагнал|Пулитцерын]] шилдэг зохиолын шагнал хүртэв. 
* 1939 - Энэтхэгийн үндэсний үзэлт Субхам Чандра Бозе &quot;Бүх Энэхэгийн давших хүч&quot;-ийг байгуулав. 
* 1942 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Японы тэнгисийн цэргийн хүч &quot;Мо&quot; ажиллагааны анхны оролдлогоороо [[Соломоны арлууд]] улсын Тулаги арлыг эзлэн авав. Улмаар &quot;Сувдан тэнгис&quot;-т АНУ, Австралийн хамтарсан хүч Японы эсрэг тулахаар болсон юм. 
* 1947 - Дайны дараа [[Японы Үндсэн Хууль|Япон улсад шинэ Үндсэн хууль]] мөрдөгдөж эхлэв. 
* 1948 - [[АНУ-ын Дээд шүүх]] хар болон бусад үндэсний цөөнхүүдийн үл хөдлөх хөрөнгө өмчлөх эрхийг хуульчлах шийдвэр гаргажээ. 
* 1952 - АНУ-ын Нисэх хүчний дэд түрүүч Жозеф О.Флетчер, Уиллиам П.Бенедикт нар цэргийн нисэх онгоцоор &quot;Хойд Туйл&quot;-д газардав. 
** Морин спортын алдарт &quot;Кентаки&quot; уралдааныг анх удаагаа телевизээр шууд дамжуулжээ. 
* 1960 - Нидерландын нийслэл [[Амстердам]] хотод Анна Франкын гэр музей байгуулагдав. 
* 1973 - АНУ-ын [[Чикаго]] хотноо сүндэрлэсэн  108 давхар &quot;Сийрс&quot; цамхаг дэлхийн хамгийн өндөр барилга болжээ. 
* 1978 - АНУ-ын [[Калифорни]] мужид төвтэй &quot;Digital Equipment&quot; корпораци дэлхийд анх удаагаа цахим шууданг зүүн эргээс баруун эргийн хооронд илгээв. 
* 1979 - Их Британийн парламентын сонгуульд [[Маргарет Тэтчер|Маргарет Тэтчерийн]] нам ялалт байгуулав. Дараа өдөр нь тэрээр Ерөнхий сайд болж, Британийн түүхэнд энэ суудалд суусан анхны [[Эмэгтэй хүн|эмэгтэй]] болсон билээ. 
* 1986 - Шри-Ланка улсын нийслэл [[Коломбо]] хотод UL512 нислэгийн онгоц осолдож 21 хүн амиа алдан, 41 хүн гэмтэж, бэртжээ. 
* 1999 - АНУ-ын [[Оклахома]] мужийн Оклахома хотын баруун өмнөд хэсэгт F5 ангиллын хүчтэй шуурга дэгдэж 45 хүн амиа алдан, 665 хүн гэмтэж, бэртжээ. [[Хар салхи|Хар салхины]] улмаас нэг тэрбум ам.долларын хохирол учирсан байна. Салхины хурд тухайн үед 484 км/ц-г зааж байсан гэдэг. 
* 2001 - НҮБ-ын Хүний эрхийн зөвлөлд АНУ суудлаа алдав. Энэ нь тус зөвлөл байгуулагдсан 1947 оноос хйш анхны тохиолдол болсон юм. 
* 2002 - Энэтхэгийн нисэх хүчний [[Миг-21|МИГ-21]] онгоц Пунжаб мужийн Жаландхар хотын баруун хэсэгт осолдож найман цэрэг амиа алдан, 17 цэрэг шархаджээ. 
* 2007 - Португалийн Парайа да Луз хотоос дөрвөн настай британи охин Мадлейн МакКанн алга болов. Түүнийг хайх ажиллагаа олныг хамарсан ч одоог хүртэл олдоогүй байна. Түүнийг 2010 онд сураггүй бологсдын жагсаалтад оруулжээ. 
* 2016 - Канад улсын Альберта мужийн Форт МакМарри хотод их хэмжээний түймэр дэгдэж 88 мянган хүн орох оронгүй болжээ. Гамшгийн улмаас ойролцоогоор 2 400 барилга, байгууламж сүйдсэн байна.
* 2021 - Мексикийн нийслэл хотын метро нурж, 26 хүн амиа алдан, 98 хүн шархаджээ. 
* 2023 - Орчин цагийн Сербийн түүхэнд анхны зэвсэгт халдлага гарав. Белград хотын бага сургуульд зэвсэгт халдлага гарч 9 сурагч, нэг харуул амиа алдаж, зургаан хүүхэд шархаджээ. 
** Энэтхэгийн баруун хойд нутагт орших Манипур мужид ястан хоорондын мөргөлдөөн дэгдэв. 

== Мэндэлсэн алдартнууд ==
* 1469 - Италийн нэрт түүхч, философич [[Никколо Макиавелли]] (1527 онд нас барсан)
* 1695 - Салхины чиг баригчийг зохион бүтээсэн Анри Пито (1771 онд нас барсан)
* 1764 - Францын гүнж Элизабет (1794 онд нас барсан)
* 1826 - Шведийн хаан XV Чарльз (1872 онд нас барсан)
* 1849 - Германы канцелор Бернхард фон Бюлоу (1929 онд нас барсан)
* 1879 - Австралийн агаарын тээврийн [[Qantas Airways|&quot;Qantas Airways&quot; компанийг]] үүсгэн байгуулагч Фергус МакМастер (1950 онд нас барсан)
* 1892 - Нобелийн шагналт Английн физикч Жорж Пажет Томсон (1975 онд нас барсан)
* 1898 - Израилийн 5 дахь Ерөнхий сайд [[Голда Меир]] (1978 онд нас барсан)
* [[1902]] - Нобелийн шагналт Францын физикч Альфред Кастлер (1984 онд нас барсан)
* [[1905]] - Олимпын хүрэл медальт Америкийн дүүгүүрч Эдмунд Блек (1996 онд нас барсан)
* 1931 - Олимпын аварга ЗХУ-ын дүүгүүрч Василий Руденков (1982 онд нас барсан)
* 1933 - Америкийн нэрт дуучин Жеймс Браун (2006 онд нас барсан)
** Нобелийн шагналт Америкийн физикч Стивен Вайнберг 
* 1946 - Олимпын мөнгөн медальт, Европын аварга Германы гурвын харайгч Йорг Дремел 
* 1973 - Олимпын мөнгөн медальт, Дэлхийн аварга Британийн гүйгч Жеймс Болх 
* 1985 - Аргентинийн хөлбөмбөгч Эзекил Лавецци 
* 1989 - Олимпын гурав, Дэлхийн 20 удаагийн алтан медальт Унгарын усанд сэлэгч Катинка Хошшцү 
* 1996 - Нигерийн хөлбөмбөгч Алекс Ивоби
** Литвын сагсанбөмбөгч Домантас Сабонис

== Энэ өдөр нас барагсад ==
* 1270 - Унгарын хаан [[IV Бела]] (1206 онд төрсөн)
* 1758 - Ромын пап XIV Бенедикт (1675 онд төрсөн)
* 1942 - Данийн 24 дэх Ерөнхий сайд Торвальд Стаунинг (1873 онд төрсөн)
* 1969 - Энэтхэгийн гурав дахь Ерөнхийлөгч Закир Хусайн (1897 онд төрсөн)
* 1989 - Хүйсээ солиулсан дэлхийн анхны хүн Кристин Йоргенсен (1926 онд төрсөн)
* 1992 - Академийн наадмын хүндэтгэлийн шагналт жүжигчин, сенатор Жорж Мөрфи ([[1902]] онд төрсөн)
* 2008 - Испанийн Ерөнхий сайд Леопольдо Кальво-Сотело (1926 онд төрсөн)
* 2012 - Панамын 30 дахь Ерөнхийлөгч Хорхе Иллуека (1918 онд төрсөн)
* 2014 - Нобелийн шагналт Америкийн эдийн засагч Гари Бекер (1930 онд төрсөн)

== Тэмдэглэлт өдөр ==
* {{JPN}} Үндсэн хуулийн дурсгалын өдөр
* {{POL}} Үндсэн хуулийн өдөр
* Дэлхийн хэвлэлийн эрх чөлөөний өдөр

----
{{Commonscat|3 May|5 сарын 3}}

[[Ангилал:Өдөр|0503]]
[[Ангилал:Тавдугаар сарын өдөр|03]]</text>
      <sha1>8jntwjoqv87tsiy2rcvzzoz0k8n4rj1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855432</id>
      <parentid>855377</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T11:17:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>855432</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13192" sha1="a4godwp6l03r4vzvqggngt6cu5ux5u3" xml:space="preserve">{{Жилийн өдрүүд|5 сарын}}
'''5 сарын 3''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 123 дахь ([[өндөр жил]] бол 124 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 242 өдөр үлдэж байна.

== Онцлох үйл явдал ==
* МЭӨ 334 - &quot;Аугаа&quot; [[Македоны Александр|Македоны Александраар]] удирдуулсан Македонийн арми Граникийн тулаанд III Дарий хаанаар удирдуулсан Персийн армийг буулган авав.
* 1481 - Родос арал дээр газар хөдөөлж, 30 мянган хүний амь нас үрэгдэв. 
* 1491 - Конгын хаан Нкуву Нзинга Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчдийн дунд байсан санваартнуудад шавь орж, I Хоау гэх сахилын нэртэй болжээ. 
* 1616 - Лүдуны гэрээнд гарын үсэг зурснаар Францын иргэний дайн эцэслэв. 
* 1715 - Умард Европ болон Умард Азийн зарим орнуудад сарны бүтэн хиртэлт тохиов. 
* 1791 - Варшав хотноо Польш-Литвийн хамтын нөхөрлөлийг тунхагласан Үндсэн хууль батлагдав. Энэ үйл явдал нь Америзкийн дараа бөгөөд Европын орчин цагийн улс төрийн түүхэнд хамгийн анхны Үндсэн хууль болсон юм.
* 1802 - АНУ-ын нийслэл [[Вашингтон (хот)|Вашингтон хот]] албан ёсоор байгуулагджээ. 
* 1808 - Финландын дайн: Шведүүд Свиборгын тулаанд Оросуудад ялагдав. 
** Хойгийн дайн: Мадридын бослогыг толгойлсон хэсэг хүмүүсийг Пио толгод дээр цаазлажээ. 
* 1815 - Неаполийн тулаан: Наплийн хаан Йохим Мурат Австрийн армид ялагдав. Австричууд уг тулаанд чухалд тооцогдох ялалтаа байгуулсан юм. 
** 1815 — Венийн конгрессын шийдвэрийн дагуу Оросын хаант улсын бүрэлдэхүүн дотор Польшийн хант улс байгуулагдав. 
* 1830 - Кантербюри болн Уитстаблын төмөр замын компани дэлхийд анх удаа арилжааны зорилгоор төмөр замын үйлчилгээг нэвтрүүлжээ. 
* 1837 - Грекийн нийслэл Афин хотод [[Афины их сургууль]] байгуулагдав. 
* 1849 - Германы [[Дресден]] хотод &quot;Тавдугаар сарын хувьсгал&quot; эхэлжээ. Энэ нь бүтэн жил үргэлжилсэн хувьсгалт нөхцөл байдлын сүүлийнх нь байсан юм.
* 1855 - Америкийн адал явдал хайгч, аялагч Уиллиам Уолкер 60 эрийн хамтаар Никарагуа улсыг зорив. 
* 1860 - Швед-Норвегийн хаан ширээнд XV Чарльз суужээ.
* [[1901]] - АНУ-ын [[Флорида]] мужийн Жексонвилл хотод их түймэр дэгдэв. Гал түймрийн улмаас 2 368 барилга, байгууламж сүйдсэн юм. 
* [[1913]] - Энэтхэгийн хамгийн анхны бүрэн хэмжээний кино болох &quot;Ража Харишандра&quot; кино дэлгэцэнд гарав. 
* 1920 - Бүгд найрамдах ардчилсан [[Гүрж]] улсад большевик хувьсгал бүтэлгүйтэв.
* 1921 - Ирландын засаг захиргааны тухай хуулиар Ирландыг Өмнөд болон Умард Ирланд гэж хоёр хуваажээ. 
* 1937 - Америкийн нэрт зохиолч [[Маргарет Митчелл|Маргарет Митчеллийн]] [[Салхинд туугдагсад (роман)|&quot;Салхинд туугдагсад&quot; роман]] [[Пулитцерын шагнал|Пулитцерын]] шилдэг зохиолын шагнал хүртэв. 
* 1939 - Энэтхэгийн үндэсний үзэлт Субхам Чандра Бозе &quot;Бүх Энэхэгийн давших хүч&quot;-ийг байгуулав. 
* 1942 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Японы тэнгисийн цэргийн хүч &quot;Мо&quot; ажиллагааны анхны оролдлогоороо [[Соломоны арлууд]] улсын Тулаги арлыг эзлэн авав. Улмаар &quot;Сувдан тэнгис&quot;-т АНУ, Австралийн хамтарсан хүч Японы эсрэг тулахаар болсон юм. 
* 1947 - Дайны дараа [[Японы Үндсэн Хууль|Япон улсад шинэ Үндсэн хууль]] мөрдөгдөж эхлэв. 
* 1948 - [[АНУ-ын Дээд шүүх]] хар болон бусад үндэсний цөөнхүүдийн үл хөдлөх хөрөнгө өмчлөх эрхийг хуульчлах шийдвэр гаргажээ. 
* 1952 - АНУ-ын Нисэх хүчний дэд түрүүч Жозеф О.Флетчер, Уиллиам П.Бенедикт нар цэргийн нисэх онгоцоор &quot;Хойд Туйл&quot;-д газардав. 
** Морин спортын алдарт &quot;Кентаки&quot; уралдааныг анх удаагаа телевизээр шууд дамжуулжээ. 
* 1960 - Нидерландын нийслэл [[Амстердам]] хотод Анна Франкын гэр музей байгуулагдав. 
* 1973 - АНУ-ын [[Чикаго]] хотноо сүндэрлэсэн  108 давхар &quot;Сийрс&quot; цамхаг дэлхийн хамгийн өндөр барилга болжээ. 
* 1978 - АНУ-ын [[Калифорни]] мужид төвтэй &quot;Digital Equipment&quot; корпораци дэлхийд анх удаагаа цахим шууданг зүүн эргээс баруун эргийн хооронд илгээв. 
* 1979 - Их Британийн парламентын сонгуульд [[Маргарет Тэтчер|Маргарет Тэтчерийн]] нам ялалт байгуулав. Дараа өдөр нь тэрээр Ерөнхий сайд болж, Британийн түүхэнд энэ суудалд суусан анхны [[Эмэгтэй хүн|эмэгтэй]] болсон билээ. 
* 1986 - Шри-Ланка улсын нийслэл [[Коломбо]] хотод UL512 нислэгийн онгоц осолдож 21 хүн амиа алдан, 41 хүн гэмтэж, бэртжээ. 
* 1999 - АНУ-ын [[Оклахома]] мужийн Оклахома хотын баруун өмнөд хэсэгт F5 ангиллын хүчтэй шуурга дэгдэж 45 хүн амиа алдан, 665 хүн гэмтэж, бэртжээ. [[Хар салхи|Хар салхины]] улмаас нэг тэрбум ам.долларын хохирол учирсан байна. Салхины хурд тухайн үед 484 км/ц-г зааж байсан гэдэг. 
* 2001 - НҮБ-ын Хүний эрхийн зөвлөлд АНУ суудлаа алдав. Энэ нь тус зөвлөл байгуулагдсан 1947 оноос хйш анхны тохиолдол болсон юм. 
* 2002 - Энэтхэгийн нисэх хүчний [[Миг-21|МИГ-21]] онгоц Пунжаб мужийн Жаландхар хотын баруун хэсэгт осолдож найман цэрэг амиа алдан, 17 цэрэг шархаджээ. 
* 2007 - Португалийн Парайа да Луз хотоос дөрвөн настай британи охин Мадлейн МакКанн алга болов. Түүнийг хайх ажиллагаа олныг хамарсан ч одоог хүртэл олдоогүй байна. Түүнийг 2010 онд сураггүй бологсдын жагсаалтад оруулжээ. 
* 2016 - Канад улсын Альберта мужийн Форт МакМарри хотод их хэмжээний түймэр дэгдэж 88 мянган хүн орох оронгүй болжээ. Гамшгийн улмаас ойролцоогоор 2 400 барилга, байгууламж сүйдсэн байна.
* 2021 - Мексикийн нийслэл хотын метро нурж, 26 хүн амиа алдан, 98 хүн шархаджээ. 
* 2023 - Орчин цагийн Сербийн түүхэнд анхны зэвсэгт халдлага гарав. Белград хотын бага сургуульд зэвсэгт халдлага гарч 9 сурагч, нэг харуул амиа алдаж, зургаан хүүхэд шархаджээ. 
** Энэтхэгийн баруун хойд нутагт орших Манипур мужид ястан хоорондын мөргөлдөөн дэгдэв. 

== Мэндэлсэн алдартнууд ==
* 1469 - Италийн нэрт түүхч, философич [[Никколо Макиавелли]] (1527 онд нас барсан)
* 1695 - Салхины чиг баригчийг зохион бүтээсэн Анри Пито (1771 онд нас барсан)
* 1764 - Францын гүнж Элизабет (1794 онд нас барсан)
* 1826 - Шведийн хаан XV Чарльз (1872 онд нас барсан)
* 1849 - Германы канцелор Бернхард фон Бюлоу (1929 онд нас барсан)
* 1879 - Австралийн агаарын тээврийн [[Qantas Airways|&quot;Qantas Airways&quot; компанийг]] үүсгэн байгуулагч Фергус МакМастер (1950 онд нас барсан)
* 1892 - Нобелийн шагналт Английн физикч Жорж Пажет Томсон (1975 онд нас барсан)
* 1898 - Израилийн 5 дахь Ерөнхий сайд [[Голда Меир]] (1978 онд нас барсан)
* [[1902]] - Нобелийн шагналт Францын физикч Альфред Кастлер (1984 онд нас барсан)
* [[1905]] - Олимпын хүрэл медальт Америкийн дүүгүүрч Эдмунд Блек (1996 онд нас барсан)
* 1931 - Олимпын аварга ЗХУ-ын дүүгүүрч Василий Руденков (1982 онд нас барсан)
* 1933 - Америкийн нэрт дуучин Жеймс Браун (2006 онд нас барсан)
** Нобелийн шагналт Америкийн физикч Стивен Вайнберг 
* 1946 - Олимпын мөнгөн медальт, Европын аварга Германы гурвын харайгч Йорг Дремел 
* 1973 - Олимпын мөнгөн медальт, Дэлхийн аварга Британийн гүйгч Жеймс Болх 
* 1985 - Аргентинийн хөлбөмбөгч Эзекил Лавецци 
* 1989 - Олимпын гурав, Дэлхийн 20 удаагийн алтан медальт Унгарын усанд сэлэгч Катинка Хошшцү 
* 1996 - Нигерийн хөлбөмбөгч Алекс Ивоби
** Литвын сагсанбөмбөгч Домантас Сабонис

== Энэ өдөр нас барагсад ==
* 1270 - Унгарын хаан [[IV Бела]] (1206 онд төрсөн)
* 1758 - Ромын пап XIV Бенедикт (1675 онд төрсөн)
* 1942 - Данийн 24 дэх Ерөнхий сайд Торвальд Стаунинг (1873 онд төрсөн)
* 1969 - Энэтхэгийн гурав дахь Ерөнхийлөгч Закир Хусайн (1897 онд төрсөн)
* 1989 - Хүйсээ солиулсан дэлхийн анхны хүн Кристин Йоргенсен (1926 онд төрсөн)
* 1992 - Академийн наадмын хүндэтгэлийн шагналт жүжигчин, сенатор Жорж Мөрфи ([[1902]] онд төрсөн)
* 2008 - Испанийн Ерөнхий сайд Леопольдо Кальво-Сотело (1926 онд төрсөн)
* 2012 - Панамын 30 дахь Ерөнхийлөгч Хорхе Иллуека (1918 онд төрсөн)
* 2014 - Нобелийн шагналт Америкийн эдийн засагч Гари Бекер (1930 онд төрсөн)

== Тэмдэглэлт өдөр ==
* {{JPN}} Үндсэн хуулийн дурсгалын өдөр
* {{POL}} Үндсэн хуулийн өдөр
* Дэлхийн хэвлэлийн эрх чөлөөний өдөр

----
{{Commonscat|3 May|5 сарын 3}}

[[Ангилал:Өдөр|0503]]
[[Ангилал:Тавдугаар сарын өдөр|03]]</text>
      <sha1>a4godwp6l03r4vzvqggngt6cu5ux5u3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төмөрийн улс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19373</id>
    <revision>
      <id>855361</id>
      <parentid>855212</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T02:46:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>855361</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23522" sha1="8yh6kmdhd2ltv6sumyf8oatj3pamv1l" xml:space="preserve">{{Short description|Central Asian Turco-Mongol empire (1370–1507)}}
{{Инфобокс түүхэн улс
| native_name            = {{lang|fa|{{Nastaliq|گورکانیان}}}}&lt;br /&gt;''Гүрканиян''
| national_motto         = &lt;br /&gt;[[Persian language|Persian]]:{{lang|fa|{{Nastaliq|راستى رستى}}}}&lt;br /&gt;''Rāstī rustī''&lt;br /&gt;&quot;In rectitude lies salvation&quot;
&quot;зөвт байдалд аврал оршдог&quot;
| conventional_long_name = Төмөрийн эзэнт гүрэн
| common_name            = Төмөрийн
| era                    = [[Дундад зууны сүүл үе]]
| status                 = [[Эмират]]
| government_type        = [[Хэмжээгүй эрхт хаант засаг]]
| area_km2               = 
| year_start             = 1370
| date_start             = 
| year_end               = 1507
| event_pre              = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] [[Төмөрийн байлдан дагуулалт, довтолгоо|байлдан дагуулалтаа]] эхлүүлэв
| date_pre               = 1363
| event_start            = Төмөрийн эзэнт гүрэн байгуулагдав
| event1                 = Баруун зүгийн тэлэлт эхлэв
| date_event1            = 1380
| event2                 = [[Анкарагийн тулалдаан]]
| date_event2            = 7 сарын 20, 1402
| event3                 = [[Самарканд]]ын уналт
| date_event3            = 1505
| event_end              = [[Херат]]ын уналт
| event_post             = [[Их Могол Улс|Моголын эзэнт гүрэн байгуулагдав]]
| date_post              = 1526
| image_coat             = &lt;!-- DO NOT REPLACE this documented &quot;Three annulets&quot; symbol with false, conjectural or original research flags of the Timurids, such as this one: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/archive/6/6c/20230329042531%21Timurid.svg , which is falsely claimed to be from the Catalan Atlas. See paragraph &quot;Symbols of the state&quot; hereunder for details --&gt;Three annulets symbol of the Timurid Empire.png
| coa_size               = 100
| coat_alt               = Гурван цагираг сүлд
| symbol_type            = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн &quot;Гурван цагираг&quot; [[тамга]] тэмдэг.&lt;ref&gt;Coinage of Timur with &quot;Three annulets&quot; symbol (1393-1405): [[File:Coinage of Timur with 3 annulets symbol. Shaykh abu-Ishaq (Kazirun) mint. Undated, circa AH 795-807 AD 1393-1405.jpg|70px]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Bloom |first1=Jonathan |last2=Blair |first2=Sheila S. |title=Grove Encyclopedia of Islamic Art &amp; Architecture: Three-Volume Set |date=14 May 2009 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-530991-1 |page=426 |url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&amp;pg=PA426 |language=en| quote=&quot;Coinage issued by the Timurid dynasty (r. 1370-1506) comprised various silver coins and several coppers, most often anonymous, although some coppers struck in the name of Timur 1370–1405; here called amīr) have a tamghā of three annulets prominently on the reverse.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kadoi |first1=Yuka |title=On the Timurid flag |journal=Beiträge zur islamischen Kunst und Archäologie |date=2010 |volume=2 |pages=144, 149, 159 Fig.5 |url=https://www.academia.edu/17410816}}&lt;/ref&gt;
| flag_border            = no
| image_map              = Timurid Empire (greatest extent).svg
| image_map_caption      = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн үеийн газар нутаг
| image_map_size         = 300
| demonym                = 
| p1                     = Цагаадайн Улс
| p2                     = Суфи гүрэн
| p3                     = Жалайрын улс
| p4                     = Курт улс
| p5                     = Музаффарид
| p6                     = Сарбадар
| p7                     = Марашичууд
| p8                     = Афрасияб
| p9                     = Кара-Коюнлу
| p10                    = Гүржийн хаант улс
| s1                     = Бухарын хант улс
| s2                     = Сефевийн улс
| s3                     = Хивын ханлиг
| s4                     = Кара-Коюнлу
| s5                     = Ак-Коюнлу
| s6                     = Их Могол Улс
| s7                     = Гүржийн хаант улс
| capital                = {{plainlist|
*[[Самарканд]] (1370–1405)
*[[Херат]] (1405–1507)}}
| common_languages       = {{plainlist|
*[[Перс хэл]] (албан ёсны, шүүх, дээд утга зохиол, лингва франка, засаг захиргаа)&lt;ref&gt;
* Manz, Beatrice Forbes (1999). ''The Rise and Rule of Tamerlane''. [[Cambridge University Press]], p.109. {{ISBN|0-521-63384-2}}. {{google books|2xDm2DCPRKMC|Limited preview}}. [https://books.google.com/books?id=2xDm2DCPRKMC&amp;pg=PA109 p.109]. &quot;In almost all the territories which Temür incorporated into his realm Persian was the primary language of administration and literary culture. Thus the language of the settled '[[divan]]' was Persian.&quot;
* B.F. Manz, W.M. Thackston, D.J. Roxburgh, L. Golombek, L. Komaroff, R.E. Darley-Doran. &quot;Timurids&quot; [[Encyclopaedia of Islam]] [[Brill Publishers]] 2007; &quot;During the Timurid period, three languages, Persian, Turkish, and Arabic were in use. The major language of the period was Persian, the native language of the Tajik (Persian) component of society and the language of learning acquired by all literate and/or urban Turks. Persian served as the language of administration, history, belles lettres, and poetry.&quot;
* {{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/central-asia-v|title=CENTRAL ASIA v. In the Mongol and Timurid Periodse|author=Bertold Spuler|publisher=[[Encyclopaedia Iranica]]|access-date=2017-09-14}} &quot;Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917&amp;nbsp;... Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible&amp;nbsp;...
* Robert Devereux (ed.) &quot;Muhakamat Al-Lughatain (Judgment of Two Languages)&quot; Mir 'Ali Shir Nawāi;  Leiden, [[E.J. Brill]] 1966: &quot;Nawa'i also employs the curious argument that most Turks also spoke Persian but only a few Persians ever achieved fluency in Turkic. It is difficult to understand why he was impressed by this phenomenon, since the most obvious explanation is that Turks found it necessary, or at least advisable, to learn Persian – it was, after all, the official state language – while Persians saw no reason to bother learning  which was, in their eyes, merely the uncivilized tongue of uncivilized nomadic tribesmen.
* David J. Roxburgh. ''The Persian Album, 1400–1600: From Dispersal to Collection''. Yale University Press, 2005. pg 130: &quot;Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama.&quot;&lt;/ref&gt;
*[[Цагаадайн хэл]] (угсаатны, утга зохиол)&lt;ref name=&quot;homelanguage&quot; /&gt;
* [[Араб хэл]] (шашин)&lt;ref name=&quot;EI - Manz2&quot; /&gt;}}
| religion               = ;{{nobold|Төрийн шашин}}
:{{hlist|[[Суннит Ислам]]}}
;{{nobold|Бусад шашин}}
:{{hlist|[[Арван хоёр шиизм]]|[[Исмаилизм]]|[[Зороастризм]]|[[Хиндү шашин|Хиндүизм]]|[[Хуруфизм]]|[[Дорнодын сүм|Несторианизм]]}}
| currency               = [[Танка (зоос)|Танка]]
| title_leader           = [[Төмөрийн династи|Эмир]]
| leader1                = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] (анхны)
| leader2                = [[Бади аз-Заман Мирза|Бади аз-Заман]] (сүүлчийн)
| year_leader1           = 1370–1405
| year_leader2           = 1506–1507
| stat_year1             = 1405 тоо.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D | title = East-West Orientation of Historical Empires | journal = Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=222 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=2016-09-14 |issn= 1076-156X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|date=September 1997|title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia|journal=[[International Studies Quarterly]]|volume=41|issue=3|at=p. 500|doi=10.1111/0020-8833.00053|author=Rein Taagepera|author-link=Rein Taagepera|jstor=2600793|url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807}}&lt;/ref&gt;
| stat_area1             = 4,400,000
}}

[[Файл:Timurid Dynasty 821 - 873 (AH).png|thumb|250px|Төмөрийн эзэнт гүрэн хамгийн том нутагтай байх үеийн газрын зураг]]
'''Төмөрийн эзэнт гүрэн''' бол XIV-XVI зууны үед Мавереннахр, [[Иран]], [[Өмнөд Кавказ|Өмнөд Кавказын]] бүс нутагт оршин тогтнож байсан улс юм. Энэ улсыг [[Монгол|Монголын]] [[Барулас]] овгийн эмир [[Доголон Төмөр|Төмөр]] байгуулжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний хаад нь [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] угсааны Сюрьгатмишь, Махмуд нар байв. Эдгээр хаадыг [[Доголон Төмөр]] өргөмжилсөн бөгөөд ямар ч эрх мэдэлгүй бэлгэ тэмдгийн шинжтэй хаад байсан юм. Улсын бүх эрхийг Төмөр атгах бөгөөд эмир цолтойгоор улсаа удирдаж байлаа. Доголон Төмөрийн нас барсны дараа Төмөрийн эзэнт гүрэн эзлэгдсэн орнуудын ард түмний бослого, дотоодын тэмцлээс болж задран бутарчээ. XVI зууны эхэн үед [[Алтан Орд|Алтан ордны улсаас]] нүүж ирсэн узбекүүд Төмөрийн угсааныхныг бут цохисноор Төмөрийн эзэнт гүрэн бүрмөсөн мөхсөн болой.

== Гарал үүсэл, угсаатны хамаарал ==
Төмөрийн эзэнт гүрний үүсэл нь [[Монгол үндэстэн|Монголын]] нүүдэлчин аймаг [[Барлас]]аас улбаатай бөгөөд тэд [[Чингис хаан]]ы армийн бүрэлдэхүүнд багтан тулалдаж явжээ.&lt;ref&gt;''&quot;Timur&quot;'', The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition, 2001-05 Columbia University Press, ([http://www.bartleby.com/65/ti/Timur.html LINK])&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Consolidation &amp; expansion of the Indo-Timurids&quot;, Encyclopedia Britannica, ([http://www.britannica.com/eb/article-26937/Islamic-world LINK])&lt;/ref&gt; Монголчууд Төв Азийг эзэлсний дараа Барлас аймгийнхан одоогийн [[Узбекистан]]д суурьшиж нутгийн [[түрэг]]үүдтэй холилдсон тул Төмөрийн үед барласууд зарим талаар түрэгжсэн байв. Түүнчлэн Цагадайн улсын баруун хэсгийн [[Ислам]]ын шашинд орсон түрэг, монгол угсаатнууд Исламын шашин дэлгэрэхээс өмнө Төв Азид ноёрхож байсан [[Персийн нийгэм|Персийн соёлын]] нөлөөнд орсон байжээ.&lt;ref name=&quot;Iranica2&quot;&gt;B. Spuler, &quot;Central Asia in the Mongol and Timurid periods&quot;, published in [[Encyclopædia Iranica]], Online Edition, 2006/7, ({{Webarchiv|url=http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v5_articles/central_asia/mongol_and_timurid_periods&amp;OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html|wayback=20090224083111|text=LINK|archiv-bot=2024-02-08 23:20:46 InternetArchiveBot}}): ''&quot;...&amp;nbsp;Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917 [...] Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible ...&quot;''&lt;/ref&gt;. Персийн утга зохиол нь Төмөрийн эзэнт гүрний элит хэсгийнхнийг Перс-Исламын соёлд ороход нь нөлөөлж байв.&lt;ref&gt;David J. Roxburgh. The Persian Album, 1400-1600: From Dispersal to Collection. Yale University Press, 2005. pg 130: &quot;Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama&lt;/ref&gt;

Төмөрийн улсын ордны эмэгтэйчүүд монгол ёс заншилтай байсан ба Төмөр хааны үед албан хэрэгцээнд монгол, түрэг аль аль хэлийг ашигладаг, монгол бичгээр захиа бичин илгээдэг байв.&lt;ref name=&quot;Майдар&quot;&gt;Д.Майдар, &quot;Чингис хаан ба Монголын их гүрэн&quot; 1969&lt;/ref&gt; Мавереннахрын монголчууд өөр угсаатны ёс заншилд орон монгол соёлоо гээж эхэлсэн боловч бүрмөсөн уусаагүй байв. Дундад зууны монгол эрчүүд гэзэг тавьдаг заншилтай байсан ба Төмөр хаан хүүгээ шийтгэхдээ гэзгийг нь тайрсан нь хүүгээ монголд үнэнч бус байсан гэж үзэж байсныг нь илэрхийлж байжээ.&lt;ref name=&quot;Майдар&quot;/&gt; Төмөр хаан Чингис хааныг ихэд хүндлэн биширдэг байсан төдийгүй өөрийн бүх амьдрал, үйл хэргээ Чингисийн улсийн сүр хүчийг дахин сэргээн тогтоохын төлөө зориулжээ. Энэ нь саяхан байгуулагдаад бутарсан ИМУ-н сүр хүчийг хүмүүс хараахан мартаагүй мөн Төмөр өөрөө монголын барлас овгийн хүн байсантай холбоотой юм. Тэр Чингисийн зарлиг, ИМУ-н хууль цаазыг дээдлэн хүндэтгэж өөрийн улсад хэрэгжүүлж байв. Хожим Төмөрийн улсаас тасран байгуулагдсан  [[Их Могол Улс]]ад монгол ёс заншлаа даган мөрдөхөө больсон бол Төмөр хааны хувьд лалын шашинд орсон ч монгол ёс заншлаа даган мөрдөж монгол гарлаараа бахархдаг байв. Бутралын үеийн Монгол улс, Төмөрийн улс хоёр найрсаг харилцаатай байжээ. [[Өлзийтөмөр хаан|Буняшир]] хаан болохоосоо өмнө Төмөр хааны ордонд  байсан байдаг. Төмөрийн улсыг заримдаа монгол улс гэж бичсэн байдаг бол зарим тохиолдолд түрэг улс гэж бичсэн байдаг. [[Моголистан]], Төмөрийн зарим монголчуудыг 16-р зууны сүүл хүртэл монгол хэлээрээ ярьсан хэвээр байсан байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд таамагладаг.

Эрдэмтэд Төмөрийн улсыг монголчуудын эсвэл түрэгүүдийн улс гэсэн зөрүүтэй байр суурь баримталдаг. Төмөрийн улс хэдийгээр монгол гаралтай улс ч 14-р зууны дунд үед [[Баруун Цагаадайн улс]]ын монголчууд буюу Мавереннахр дахь монголчууд нилээд түрэгжсэн байсан учир зарим эрдэмтэд энэ улсыг түрэгүүдийн улсад хамааруулдаг байна.

== Байгуулагдсан нь ==
{{Гол|Доголон Төмөр}}
Төмөр [[Мавереннахр]] буюу Трансоксиан (одоогийн Узбекистан, [[Тажикистан]], [[Туркменистан]]ы ихэнх хэсэг) болон [[Хорасан]]ы (одоогийн [[Иран]], [[Афганистан]]) ихэнх хэсгийг 1363 оноос эхлэн бусад ноёдтой хүч хавсран ([[Самарканд]]ийг 1366 онд, [[Балх]]ийг 1369 онд) мэдэлдээ оруулж, 1370 он гэхэд захирагчаар нь өргөмжлөгджээ. Албан ёсоор бол Монголын [[Цагадайн улс]]ын нэрээр үйл ажиллагаа явуулж байсан Төмөр Мавереннахр, [[Хорезм]]ыг дагаар оруулж, 1380 онд баруун тийш аян дайн хийв. 1389 онд Картидуудыг [[Херат]]аас үлдэн хөөж, 1382 оноос [[Персийн эзэнт гүрэн|Персийн]] нутаг руу түрж эхэлжээ ([[Исфахан]]ыг 1387 онд эзэлж, 1393 онд [[Музаффарид]]уудыг [[Шираз]]аас зайлуулж, [[Жалайрид]]уудаас [[Багдад]]ыг авсан). 1394/95 онд тэр [[Алтан Орд]] руу довтолж, [[Кавказ]]ад өөрийн засаглалыг тогтоон, улмаар 1398 онд одоогийн Пакистан, Энэтхэгийн нутаг дахь [[Мултан]], [[Дипалпур]]ыг дагаар оруулжээ.

1400/01 онд [[Алеппо]], [[Дамаск]], зүүн [[Анатолиа]]г эзлэн авч, 1401 онд Багдадыг сүйтгэж, [[Анкарагийн тулалдаан|1402 онд Османуудаас Анкараг булаан авав]]. Тэр Самаркандыг гол нийслэлээ болгосон бөгөөд түүний аян дайнаар ойролцоогоор 17 сая хүн үрэгдсэн гэдэг.&lt;ref&gt;[http://users.erols.com/mwhite28/warstat0.htm#Timur Selected Death Tolls: Timur Lenk (1369–1405)]&lt;/ref&gt;

1506 онд Төмөрийн эзэнт гүрэн унасны дараа аавын талаасаа [[Доголон Төмөр|Төмөрийн]], эхийн талаасаа [[Чингис хаан]]ы удмын [[Бабур]] 1526 онд Афганистан, Энэтхэгт [[Их Монгол Улс|Моголын эзэнт гүрэн]]г байгуулсан түүхтэй. 17-р зуун гэхэд Моголын эзэнт гүрэн Энэтхэгийн ихэнх нутгийг хяналтдаа байлгаж байсан боловч 18-р зуунд хүч нь суларч Английн нөлөөнд орж эхэлжээ. 1857 онд [[II Бахадур Шах]] Энэтхэгийн бүх хүчийг нэгтгэж англичуудын эсрэг тулалдсан ч ялагдаж  [[Бирм]] рүү цөлөгдсөнөөр Энэтхэгийн хойг бүхэлдээ [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрн]]ий мэдэлд орж Их Могол Улс бүрмөсөн мөхжээ.

Төмөрийн эзэнт гүрний явуулсан дайн тулаануудын үр дүнд Персийн соёлын төв нь Самарканд, Херат болон хувирч, Төмөрийн эзэнт гүрний хүч чадлын билэг тэмдэг болон мандаж байв.&lt;ref name=&quot;Columbia&quot;&gt;{{cite encyclopedia | encyclopedia = The Columbia Encyclopedia | title = Timurids | url = http://www.bartleby.com/65/ti/Timurids.html | edition = Sixth | publisher = [[Columbia University]] | location = New York City |accessdate=2006-11-08}}&lt;/ref&gt;

== Соёл ==
Төмөрийн эзэнт гүрэн нь хэдийгээр Монголын&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;M.S. Asimov &amp; [[Clifford Edmund Bosworth|C. E. Bosworth]], ''History of Civilizations of Central Asia'', [[UNESCO]] Regional Office, 1998, ISBN 92-3-103467-7, p. 320: ''&quot;...&amp;nbsp;One of his followers was [...] Timur of the Barlas tribe. This Mongol tribe had settled [...] in the valley of Kashka Darya, intermingling with the Turkish population, adopting their religion (Islam) and gradually giving up its own nomadic ways, like a number of other Mongol tribes in Transoxania ...&quot;''&lt;/ref&gt; Барлас овгоос гаралтай ч Туркестан, Хорасанд төвлөрсөн, түрэг, [[Персийн соёл]]ын нөлөөнд орсон&lt;ref&gt;[[:en:Muhakamat al-Lughatayn|Muhakamat al-Lughatayn]]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Iranica2 /&gt;&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;&gt;{{cite encyclopedia | last = Lehmann | first = F. | encyclopedia = [[Encyclopædia Iranica]] | title = Zaher ud-Din Babor&amp;nbsp;— Founder of Mughal empire | url = http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v3_articles/babor_zahir-al-din_mohammad&amp;OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html | accessdate = 2006-11-07 | edition = Online | publisher = [[Columbia University]] Center for Iranian (Persian) Studies | location = New York City | pages = 320–323 | quote = &quot;...&amp;nbsp;''His origin, milieu, training, and culture were steeped in Persian culture and so Babor was largely responsible for the fostering of this culture by his descendants, the Mughals of India, and for the expansion of Persian cultural influence in the Indian subcontinent, with brilliant literary, artistic, and historiographical results'' ...&quot; }} {{Webarchiv|url=http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v3_articles/babor_zahir-al-din_mohammad&amp;OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html |wayback=20071013213643 |text=Zaher ud-Din Babor — Founder of Mughal empire |archiv-bot=2026-05-03 02:46:02 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;, [[Ислам]]ын шашинтай улс байжээ. 

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

== Гадаад холбоос ==
*[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/596414/Timurid-dynasty#md-media-strip-tab-lists-content britannica.com]

[[Ангилал:Афганистаны түүх]]
[[Ангилал:Узбекистаны түүх]]
[[Ангилал:Төмөрийн улс| ]]
[[Ангилал:Исламын хант улс]]
[[Ангилал:Төв Азийн түүх]]
[[Ангилал:Перс]]
[[Ангилал:1370 он]]</text>
      <sha1>8yh6kmdhd2ltv6sumyf8oatj3pamv1l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Форест Уитакер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19582</id>
    <revision>
      <id>855364</id>
      <parentid>855218</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T02:54:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>855364</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12855" sha1="t0cd2tw4yyjjqsxs3lecd1c5ynvo5oj" xml:space="preserve">{{Инфобокс жүжигчин
| нэр                  = Форест Уитакер
| зураг                = Forest Whitaker.jpg
| зурагныхэмжээ        = 
| alt                  = 
| тайлбар              = Форест Уитакер, 2007 оны гуравдугаар сар.
| төрсөн нэр            = Форест Стивен Уитакер
| төрсөн огноо         = {{Birth date and age|mf=yes|1961|7|15}}
| төрсөн газар          = [[Лонгвью]], [[Техас]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]
| мэргэжил             = Жүжигчин, продюсер, найруулагч
| идэвхтэй жил         = 1982–одоо
| нөхөр                = ([[Жим Триплтон]] (1998-2001)&lt;br /&gt;Сэм Мендес (2003-одоо) (тусдаа амьдарч буй)
| дотнотүнш            = 
| website              = 
}}
'''Форест Стивен Уитакер''' ({{lang-en|Forest Steven Whitaker}}, ''1961 оны долоодугаар сарын 15-нд төрсөн'') нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн]] [[жүжиг]]чин, [[кино]] продюсер, найруулагч юм. [[Шувуу (1988 оны кино)|Шувуу]] киногоороо жүжигчиний гараагаа эхлүүлж&lt;ref name=&quot;Boston Globe&quot;&gt;[http://www.boston.com/ae/movies/articles/2006/10/01/in_general_he_rules/?page=1 &quot;In general, he rules.&quot;] ''[[The Boston Globe]]''. October 1, 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CBS&quot;&gt;[http://www.cbsnews.com/stories/2007/01/31/sunday/main2418981.shtml &quot;Forest Whitaker: The King Of The Oscars?&quot;] ''CBS News''. February 4, 2007.&lt;/ref&gt; байсан Уитакер [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] (2006) киноны [[Уганда]] улсын Ерөнхийлөгч, цэргийн эрхт генерал [[Иди Амин]]ы дүрээрээ 2007 оны [[Оскарын шагнал]], [[Алтан бөмбөрцөг]], [[Британийн Кино болон телевизийн урлагийн дээд шагнал|BAFTA]] болон [[Эммигийн шагнал]]ыг &quot;Шилдэг эрэгтэй дүрийн&quot; номинацаар тус тус хүртэж байв.

[[Оскарын шагнал|Оскарын]] &quot;Шилдэг эрэгтэй дүрийн&quot; шагналыг өмнө нь [[Африк-америк]] гаралтай жүжигчидээс [[Сидни Пуатье]], [[Дензел Вашингтон]] болон [[Жейми Фокс]] нар хүртэж байсан бол дараагийнх нь Уитакер юм.&lt;ref&gt;[http://www.abc.net.au/news/newsitems/200702/s1857461.htm &quot;Forest Whitaker wins Best Actor Oscar for Idi Amin role.&quot;] ''ABCNewsOnline''. February 26, 2007.&lt;/ref&gt;
== Намтар ==
Уитакер [[Техас]] мужийн [[Лонгвью]] хотод төрсөн&lt;ref name=&quot;Patterson&quot;&gt;Patterson, John. [http://www.guardian.co.uk/film/2002/apr/20/patterson.features &quot;The bigger picture.&quot;] ''[[The Guardian]]. dildo 20, 2002.&lt;/ref&gt; бөгөөд эцэг Форест Уитакер нь даатгалын компаний ажилтан, эх Лаура Фрэнсис багш хүн байсан бөгөөд Кен, Дэймон, Дэбора, Уитакер нарын хүүхдүүдээ боловсролтой хүмүүс болгохын тулд ихээхэн зүйлийг хийжээ.&lt;ref&gt;[http://www.filmreference.com/film/74/Forest-Whitaker.html &quot;Forest Whitaker Biography (1961–).&quot;] ''FilmReference.com''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IAS&quot;&gt;{{cite episode |title=Forest Whitaker |url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |series=Inside the Actors Studio |airdate=2006-12-11 |season=13 |number=1 }}&lt;/ref&gt;

Уитакер [[Помона]] хот дахь Калифорнийн Политехникийн дээд сургуулийг&lt;ref&gt;{{cite web| title=Cal Poly Pomona| url=http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| work=CSU Mentor| accessdate=2008-09-12| archive-date=2017-05-28| archive-url=https://web.archive.org/web/20170528104136/http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| url-status=dead}}&lt;/ref&gt; дүүргээд Өмнөд Калифорнийн хөгжмийн сургуульд суралцаж дуурийн урлагийн тенороор төгсчээ. Дараа нь Лондоны жүжигчиний мэргэшил олгох сургалтад хамрагдсан гэдэг.

== Кино ертөнцөд хөл тавьсан нь ==
Форестийн кинонд тоглох гараа нь ихээхэн азтай эхэлсэн гэдэг. Онцолбол, «[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]]» кинонд 1982 онд [[Николас Кейж]], [[Поеэб Кэтис]] болон [[Шон Пенн]] нарын хожмоо алдаршсан жүжигчидтэй тоглож байв. Түүний дараа 1986 онд [[Мартин Скорсезе]]гийн найруулсан [[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] кинонд [[Том Круз]], [[Пол Ньюман]] нарын жүжигчидтэй тогложээ. 1987 онд жүжигчин [[Робин Уильямс]]ийн хамт [[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] кинонд тоглож байлаа. Форест 1988 онд хоёр кинонд тогложээ. Эхнийх нь [[Жан-Клод Ван Дамм]]ын хамт [[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] кинонд тоглосон бол [[Клинт Иствуд]]ийн найруулсан [[Шувуу (кино)|Шувуу]] кинонд алдарт хөгжимчин [[Чарльз Паркер]]ын дүрийг чадварлаг бүтээн&lt;ref name=&quot;Longino&quot;&gt;Longino, Bob. {{Webarchiv|url=http://www.accessatlanta.com/services/content/movies/stories/2006/10/12/1013MMwhitaker.html |wayback=20071013143511 |text=&quot;The power of Forest Whitaker.&quot; |archiv-bot=2023-09-26 20:18:32 InternetArchiveBot }} ''The Atlanta Journal-Constitution''. October 12, 2006.&lt;/ref&gt; [[Каннын Кино наадам]]д «Шилдэг эрэгтэй жүжигчиний» шагналыг хүртэж&lt;ref name=&quot;festival-cannes.com&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.festival-cannes.com/en/archives/ficheFilm/id/316/year/1988.html |title=Festival de Cannes: Bird |accessdate=2009-07-25|work=festival-cannes.com}}&lt;/ref&gt;, [[Алтан бөмбөрцөг]]т нэр дэвшиж Холливудын замналаа эхлүүлсэн юм.

Уитакер Жима Жармуша найруулсан [[Сүнс нохой:Самурайн замнал]] кинонд бүлэг дээрэмчдийн гишүүн &quot;Сүнст нохой&quot; хочитын дүрд тогложээ.&quot;&lt;ref&gt;Scott, A.O. [http://www.nytimes.com/library/film/030300ghost-film-review.html &quot;'Ghost Dog': Passions of Emptiness in an Essay on Brutality.&quot;] ''[[New York Times]]''. March 3, 2000.&lt;/ref&gt;

Уитакер 2002 онд [[Түгшүүрт өрөө]], [[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] гэх аймшгийн төрлийн хоёр кинонд тогложээ.

2006 онд [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] кинонд [[Уганда]]гийн Ерөнхийлөгч асан дарангуйлагч [[Иди Амин]]ы дүрийг Уитакер бүтээж тухайн оныхоо бүхий л кино урлагийн томоохон бүхий л шагналыг хүртсэн билээ.&lt;ref name=&quot;PositiveKing&quot;&gt;{{cite news|last=Hirshon|first=Nicholas|work=[[New York Daily News]]|title=Reel Study of a Tyrant|url=http://www.nydailynews.com/archives/ny_local/2006/09/17/2006-09-17_reel_study__of_a_tyrant__ami.html|date=September 17, 2006|accessdate=January 14, 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SydneyKing&quot;&gt;{{cite news|last=Hall|first=Sandra|work=[[The Sydney Morning Herald]]|title=The Last King of Scotland|url=http://www.smh.com.au/news/film-reviews/the-last-king-of-scotland/2007/02/02/1169919520376.html|date=February 2, 2007|accessdate=January 14, 2010}}&lt;/ref&gt;

== Кино бүтээлүүд ==
{| border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;&quot;
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot; align=&quot;center&quot;
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background: LightSteelBlue;&quot; | Жүжигчин
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot; align=&quot;center&quot;
! Он
! Монгол хэлээр
! Англи хэлээр
! Бүтээсэн дүр
|-
|[[1982]]
|[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]]
|Fast Times at Ridgemont High
|Чарльз Жефферсон
|-
|rowspan=3|[[1986]]
|[[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]]
|The Color of Money
|Амос
|-
|[[Хойд ба Өмнөд 2]]
|North and South, Book II
|Каффи
|-
|[[Цэргийн салаа (кино)|Цэргийн салаа]]
|Platoon
|Үлэмж биет Харольд
|-
|[[1987]]
|[[Өглөөний мэнд, Вьетнам]]
|Good Morning, Vietnam
|Эдвард Гэрлик
|-
|rowspan=2|[[1988]]
|[[Шувуу (кино)|Шувуу]]
|Bird
|[[Чарльз Паркер]]
|-
|[[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]]
|Bloodsport
|Роулинс
|-
|[[1990]]
|[[Ширэнгэн ой (кино)|Ширэнгэн ой]]
|Downtown
|Деннис Куррен
|-
|rowspan=2|[[1991]]
|
|Diary of a Hitman
|Деккер
|-
|
|A Rage in Harlem
|Жексон
|-
|rowspan=2|[[1992]]
|
|The Crying Game
|Жоди
|-
|
|Last Light
|Фред Уитмор
|-
|[[1993]]
|
|Body Snatchers
|хошууч Коллинз
|-
|rowspan=3|[[1994]]
|
|Blown Away
|Энтони Франклин
|-
|
|Prкt-а-Porter
|Си Бьянко
|-
|
|The Enemy Within
|хурандаа Маккензи Кейси
|-
|rowspan=2|[[1995]]
|
|Species
|Дэн Смитсон
|-
|
|Smoke
|Сайрус Кол
|-
|[[1996]]
|
|Phenomenon
|Нэйт Поуп
|-
|[[1999]]
|[[Сүнст нохой: Самурайн замнал (кино)|Сүнст нохой: Самурайн замнал]]
|Ghost Dog: The Way of the Samurai
|Сүнст нохой
|-
|[[2000]]
|
|Battlefield Earth
|Кер
|-
|rowspan=2|[[2002]]
|[[Түгшүүрт өрөө (кино)|Түгшүүрт өрөө]]
|Panic Room
|Бёрнхэм
|-
|[[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]]
|Phone Booth
|ахмад Эд Рейми
|-
|rowspan=3|[[2005]]
|
|A Little Trip to Heaven
|Эбе Холт
|-
|
|American Gun
|Картер
|-
|
|Mary
|Тэд Янгер
|-
|rowspan=2|[[2006]]
|[[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]]
|The Last King of Scotland
|[[Иди Амин]]
|-
|
|The Marsh
|Жеффри Хант
|-
|rowspan=2|[[2007]]
|
|The Air I Breathe
|
|-
|
|The Great Debaters
|Доктор Жеймс Фармер
|-
|rowspan=2|[[2008]]
|
|Vantage Point
|Ховард Льюис
|-
|
|Street Kings
|Ахмад Жек Уандер
|-
|[[2009]]
|
|Powder Blue
|Чарли
|-
|[[2010]]
|
|''Repo Men''
|Жейк
|-
|[[2010]]
|
|''The Experiment''
|Бэррис
|}

== Эшлэл ==

{{Reflist
| colwidth = 30em
| refs =
}}

== Холбоос ==
* {{Commonscat|Forest Whitaker|Форест Уитакер}}
* [[Зураг:Wikiquote-logo.svg|link=https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker|24x24px]] &lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20151030154156/https://mn.wikipedia.org/wiki/Biligt/%D0%9D%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B3/%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80:%D0%91%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B4_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4 Wikiquote] ([[Англи хэл|en]])&lt;/span&gt; — &lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker?uselang=mn '''Форест Уитакер''']&lt;/span&gt;
* {{imdb|0001845}}
* {{tvtome person|61686}}
* [https://web.archive.org/web/20090412181131/http://www.candlesforrwanda.org/view/28/forest-whitaker.html Forest Whitaker lighting a candle for Rwanda]

{{DEFAULTSORT:Уитакер, Форест}}
[[Ангилал:АНУ-ын жүжигчин]]
[[Ангилал:АНУ-ын кино найруулагч]]
[[Ангилал:Киноны продюсер]]
[[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]]
[[Ангилал:БАФТА шагналтан]]
[[Ангилал:Оскарын шагналтан]]
[[Ангилал:Эмми шагналтан]]
[[Ангилал:Техасын хүн]]
[[Ангилал:Америкчууд]]
[[Ангилал:1961 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>t0cd2tw4yyjjqsxs3lecd1c5ynvo5oj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гэрэл зураг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22326</id>
    <revision>
      <id>855351</id>
      <parentid>855107</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T00:21:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>855351</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24545" sha1="5pyj00q6814qpoxzn4g7h56x53rq6j2" xml:space="preserve">[[Файл:Large format camera lens.jpg|thumb|right|Том форматтай камерын линз.]]
'''Гэрэл зураг-'''гэрэл зургийн хальс эсвэл электрон зураг-мэдрэгч зэрэг [[цацаргалт]] мэдрэмтгий зүйлс дээрх цацаргалтыг буулгаж авах замаар зураг үүсгэх практик, шинжлэх ухаан бөгөөд урлаг юм. Линз нь ямар нэг обьектоос ялгарах эсвэл тухайн обьект дээр тусаад хугарсан гэрлийн цацрагийн фокусыг тааруулан, камерын дотор байрлах гэрэл мэдрэмтгий гадарга дээр бодит дүрс болгон буулгахад ашиглагддаг. Улмаар электрон дүрс мэдрэгч нь дүрсийг пикселийн (нягтрал) нарийвчлалаар буулган, боловсруулж дижитал файл хэлбэрээр хадгалдаг. Зураг, видео хэлбэрээр хадгалагдсан дижитал файлыг зургийн аппаратнаас шууд үзэх, компьютер лүү хуулах, дэлгэцээр харуулах буюу студид угааж, принтерээр хэвлэн ашиглаж болдог. Гэрэл зургийг шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэл, бизнест өргөнөөр ашиглахын зэрэгцээ урлаг, уран бүтээл, харилцаа холбооны зорилгоор түгээмэл ашигладаг.

Гэрэл зургийн ач холбогдол бол түүхэн баримт болдог гол онцлогтой юм.

== Үгийн гарал зүй ==
Фотограф гэдэг үг нь Грекийн  φωτός (''phōtos'') буюу гэрэл&lt;ref&gt;[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dfa%2Fos φάος], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus&lt;/ref&gt; болон γραφή (''graphé'')  буюу зураг&lt;ref&gt;[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dgrafh%2F γραφή], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus&lt;/ref&gt; гэсэн хоёр үгний нийлбэр юм.&lt;ref&gt;Harper, Douglas. [http://www.etymonline.com/index.php?term=photograph &quot;photograph&quot;]. ''[[Online Etymology Dictionary]]''.&lt;/ref&gt;

== Түүх ==
=== Анхны технологи ===
[[File:Camera obscura box.jpg|thumb|Зураг зурахад ашиглагддаг хайрцган аппарат]]
Гэрэл зураг нь хэд хэдэн технологийн нийлбэр юм. Анхны гэрэл зураг гарахаас өмнө Хятадын философич Мо Ди болон Грекийн математикч [[Аристотель]], [[Евклид]] нар МЭӨ 4, 5-р зуунд хайрганы нүхээр гэрэл тусган зураг зурах камерны талаар дүрсэлсэн байдаг.&lt;ref&gt;Campbell, Jan (2005) ''[http://books.google.com/books?id=lOEqvkmSxhsC&amp;pg=PA114 Film and cinema spectatorship: melodrama and mimesis]''. Polity. p. 114. [[:en:Special:BookSources/074562930X|ISBN 0-7456-2930-X]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.com/?id=MTXdplfiz-cC&amp;pg=PA20&lt;/ref&gt; Хүн төрөлхтний хөгжил дэвшлийн гайхамшгийн нэг болох гэрэл зургийн түүх эртний Арабын физикч, математикч, эмч, филисофич [[Ибн-Аль-Хайсам|Ибн-Аль-Хайсамын]] нэртэй салшгүй холбоотой. Дундад зууны Европт Альхазен хэмээн алдаршсан тэрээр 965 онд төрж 1039 онд өөд болсон ба тухайн үеийнхээ хамгийн өндөр боловсролыг эзэмшиж, гэрэл, гэрлийн туяаны тухай тодорхой бүх л мэдэгдэхүүнийг тусгасан оптикийн тухай шинжлэх ухааны өгүүллээ бичжээ. Тэр үед гэрэл зургийн талаар ямар ч ойлголт байхгүй байсан боловч чухам энэ эрдэмтэн гэрэл зургийн аппарат маягийн зүйл хийсэн нь өнөөгийн бидний сонирхлыг ихэд татдаг. Үүний тулд тэрээр жирийн 1 хайрцаг авч 1 талд нь цоолж нүх гаргаад түүнийхээ өмнө хэд хэдэн лаа асаажээ. Нүхний эсрэг талд цулгай дэлгэц буюу самбар байрлуулахад уг дэлгэц буюу самбар дээр лаануудын доош харсан дүрс гардаг болохыг нээжээ. Ийнхүү Ибн-Аль-Хайсам 200 жилийн дараа харанхуй каамер хэмээх нэр хүртсэн зүйлийг нээсэн хийгээд энэ нь түүний хийдэг ердийн туршилтуудын 1 байсан тул өөрийн нээлтэндээ төдийлөн ач холбогдол өгөлгүй орхисон бөгөөд Европ тив үүнийг 200 жилийн дараа олж мэджээ.

=== Дундад зуун&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;http://jagaa.blogmn.net/21813/gerel-zurgiin-tuuhees.html&lt;/ref&gt; ===
1519 онд алдарт [[Леонардо да Винчи]] харанхуй камерийг шинжлэх ухааны ажиглалт хийхэд чухал төхөөрөмж гэж нэрлэсэн тэмдэглэл бичжээ. 1544 онд [[Нидерланд|Нидерландын]] математикч Хээма Фрийзиус түүний тусламжтайгаар нарны хиртэлтэнд анх ажиглалт хийж байсан түүхтэй. 16-р зууны дунд үед Италийн иргэн Жамбаттиссаделла Поорте харанхуй камерийн нүхэнд линз суулгах санаа төрсөн бөгөөд ингэснээр дүрсний чанарыг эрс сайжруулж, улам боловсронгуй болсон тул тэр дорхноо л аялагчид, зураачдын байнгын дагуул болжээ. Цаасан дээр гарсан оптик дүрсийг тэд үзэг харандаагаар дагуулан тодруулдаг байв. Шинжлэх ухааны лабораторит энэ нь өнөөдрийн гэрэл зургийн аппарат буюу туршлагыг бүртгэгч дуран байлаа. 

Астрономич Иохами Кээплэр суурин дээрээ эргэж, тал бүр тийш харах боломжтой, салхин тээрэмний хэмжээтэй харанхуй камерийг зохион бүтээв. Оросын эрдэмтэн [[Михаил Васильевич Ломоносов|Михаил Ломоносов]] лаборантууддаа, машинуудыг зурахад харанхуй камерийг байнга ашиглах шаардлага тавьдаг байв. Германы эрдэмтэн, физикч Крийстоф Шлайнэр харанхуй камерыг нар руу чиглүүлэв. Түүний дуран Кээплэрийн зөвлөснөөр 2 хэсэг цуглуулагч линзээс бүрдэж байснаараа [[Галилео Галилей|Галилео Галилейн]] дурангаас ялгарч байсан бөгөөд алсад буй зүйлүүдийн бодит дүрсийг дамжуулах боломжийг хангасан байна. Эрдэмтэд энэ камерийн тусламжтайгаар Галилейн нээсэн толбоноос гадна, гадаргуу дээр гарсан хаягдлууд тод ажиглагдаж буйг тогтоожээ. 

Үүнээс дахин 2 зууны дараа Францын одон орон судлаач, физикч [[Доминик Франсуа Жан Араго]] тэднийг дахин нээж “протуберац” ([[Герман хэл|герман]]. ''Protuberanzen'', лат. ''protubero'') хэмээн нэрлэжээ. Энэ үед эрдэмтэд бийр хэрэглэлгүй, зөвхөн гэрлээр зурах боломжийг шургуу судалж байлаа. Өөрөөр хэлбэл, дурангийн цуглуулж өгсөн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох хэрэгтэй байв. Харанхуй камерийг гэрэл зургийн аппарат болгон хувиргах шаардлагатай байлаа. 

=== 19-р зуун&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ===
19-р зууны хамгийн гайхамшигтай бөгөөд ач холбогдолтой нээлтүүдийн нэг болох гэрэл зургийг Нийсэфор Ньепс (1765-1833) анхны харанхуй камерийг хийсэн. Тэр гэрлийн тусламжтайгаар сийлбэр хэвлэх хэв хийхийг мөрөөдөж, чулуун бараар хэвлэх аргатай нилээд нарийн танилцаж өөрийнхээ хийж буй зүйлээ гелиографи гэж нэрлэжээ.

Мөн 1822 онд Парисын Маре гудамжинд Луи Жак Дагэр ([[Франц хэл|франц]]. ''Louis Jacques Mandé Daguerre'', 1787 —1851) “Диорама” хэмээх үзвэрийн газраа нээжээ. Тэрээр зургууд нь солигддог үзмэр хийсэн байна. Нимгэн, хагас тунгалаг даавуун дээр зурсан зургуудыг бүгдийг нь зэрэгцүүлэн сараалжуудаас зүүж байрлуулаад араас нь ээлжлэн гэрэлтүүлдэг байжээ. Үзэгчид гэгээн цагаан өдөр гэнэт шөнө болж хөгжмийн аялгуунд гоёмсог зураг харж байгаагаа гайхаж, шагшран магтаж байхад Дагэрт гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох санаа эргэлдсээр байв. Тэрээр тухайн үеийн бусад зураачдын адил харанхуй камер ашиглан зурдаг байсан бөгөөд оптикийг ч муугүй мэддэг байв. Ж.Дагэр францын зохион бүтээгч [[Жозеф Ньепс|Жозеф Нийсэфор Ньепс]] ([[Франц хэл|франц]]. ''Joseph Nicéphore Niépce''; 1765 —1833) тухай сонсоод түүнд захидал бичиж 1827 онд танилцаад 1829 онд хамтран ажиллаж, шинэчлэл хийхээр “Ноён Ньепсийн нээж ноён Дагэрийн боловсронгуй болгосон гелиографи” гэдэг нэртэй гэрээ байгуулжээ.

Дагэр Ньепсийн олж харж чадаагүй хэв-барнаас хуулбарлах, байгаа байдлаар нь зураг авах 2-ын ялгааг ойлгож хөрөг зураг нь өнгөнүүдийн хувьд зөв, тод дамжуулахыг хамгаас илүү шаарддаг учир зураг авах хугацаа 5 хоромоос хэтрэх ёсгүй хэмээн үзэж йодоор боловсруулсан мөнгөөр бүрхсэн ялтас ашиглахыг санал болгожээ. Йодот мөнгө ашигласнаар орчин үеийн гэрэл зургийн аргад тун дөхөж ирсэн хэдий ч бүр 1818 онд Английн астрономч Жон Хээршэл йодот мөнгөний харлах процессыг тиосульфит зогсоодог болохыг нээснийг тэд мэдэж чадаагүй юм.

Ньепсийг нас барсны дараа Даагэр йодот мөнгөөр богино хугацаанд позитив дүрс гаргаж бэхжүүлэх аргыг олж даагэреотип хэмээн нэрлэжээ. Энэ арга нь Ньепсийнхээс огт өөр арга байсан ч хамтын ажиллагааны гэрээ хүчин төгөлдөр хэвээр байсан тул дундынх болжээ. Даагэрийн нээсэн энэ арга маш энгийн бөгөөд түгээмэл байсан тул тэр дороо л нийтэд хүртээл болсон байна. Өөрийн дүрс-Даагэреотипийг харахыг хүсэгчид маш олон байсан ба тэдний хэрэгцээний хирээр харанхуй каамер, химийн бодисууд, дуран, мөнгөжүүлсэн ялтсуудыг үйлдвэрлэж эхлэв.Мөнгөн усны уураар дүрс тодруулах болон тиосульфитаар бэхжүүлэх аргыг ч Даагэр /Жооно Хээршэлийн нээснийг мэдэлгүйгээр/ нээжээ. Гэвч энэ бүгдийг Даагэр өөрөө санаачилсангүй, зөвхөн Ньепсийн санааг үргэлжлүүлж байж олж нээжээ.

Гелиограф анх гарснаас хойш 13 жилийн дараа буюу 1839 оны 1-р сард Парисын ШУА-ийн хурал дээр нэрт эрдэмтэн, улс төрийн зүтгэлтэн Доминик-Франсуа Араго анх Луи Дагэр, Нийсэфор Ньепс нар хавтгай метал гадаргуу дээр объектуудын гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэн авах боломжийг нээснийг илтгэжээ. Энэ үед Английн эрдэмтэн [[Уильям Тальбот|Уильям Фокс Тальбот]] ([[Англи хэл|англи]]. ''William Henry Fox Talbot''; 1800 —1877) харанхуй камер ашиглан дүрс буулгах процессыг сонирхож 1835 онд буюу ажиллаж эхэлснээсээ хойш 2 жилийн дараа, өөрийн байшин болон Лакокийн сүмийн зургийг авч чаджээ. Эдгээр зургийг 2 цагийн хугацаатай барил өгч авсан хэдий ч анхны, жинхэнэ гэрэл зургийн  негативууд /энэ нэрийг Таальбот өгчээ/ байжээ. Гэвч Тальбот туршилтаа төдхөн орхисон байна.

1839 оны 1-р сарын сүүлчээр Уильям Тальбот Лондоны Эзэн хааны нийгэмлэгийн хурал дээр өөрийн нээсэн калотайпийн аргын тухай илтгэл тавьж гэрэл зургийг боловсронгуй болгох талаар ажиллаж эхэлсэн байна. Ингээд хэдхэн сарын дараа азот хүчлийн мөнгө бүхий хальсан дээр авдаг болсноор дүрсийг ердөө л 3 хоромд буулгах боломжтой болжээ. Таальбот өөрийн аргаа шууд гаргаж тавьсан бол дагэреотипийг гаргалгүйгээр мөхөөж чадах байсан ба нэгэнт их хүч хөрөнгө зарж бүтээсэн Даагэротипийг 10 жилийн дараа калотайп шахан гаргажээ. Хожим нь энэ арга эхлээд хуурай, дараа нь нойтон желатин ялтсуудад шахагдан өөрчлөгдсөн билээ. Ийнхүү хүн төрөлхтний олон чухал нээлтийн нэг болох гэрэл зураг урлагийн болон аж үйлдвэрийн шинэ салбар болон үүсэж хөгсөн байна. Хожим бромт мөнгө, хлорт мөнгө, йодот мөнгө зэрэг бодисуудаар гэрэл мэдрүүлэн, метол, эсвэл гидрохиноноор тодруулаад тиосульфат натригаар зогсоож төрөл бүрийн гадаргууд буулгадаг болсныг өнөөгийн бид хэрэглэж байна.  

Шинжлэх ухаан техникийн дэвшлийн эрин - өнөө үед тоон програмт зураг үүсэн хөгжиж байгаа нь зарим талаараа гэрэл зургийн ач холбогдлыг бууруулсан нь гэмт хэрэгтэн этгээдүүдийн бүртгэлээр ХIХ зууны сүүл үед баруун Европыг дагуулан шуугиулж байсан Бертильонаж буюу антропометрийн хэмжил зүйн арга ХХ зууны эхэнд дактилоскопихэмээх гарын мөрний ухаанд зайгаа тавин өгсөнтэй төстэй ч бодит байдлыг дүрслэх чадал, засвар хийх, хуурамчаар үйлдсэнийг тогтоох боломж өндрөөрөө урлаг, криминалистик зэрэг салбарт үнэлж баршгүй хэвээрээ байна.

=== Хар цагаан зураг ===
Бүх гэрэл зураг эхэндээ зөвхөн хар, цагаан өнгөтэй. Хар, цагаан зураг нь саарал болон цэнхэр, бор шаргал туяатай гардаг байсан. Одоо хэр нь камераар хар, цагаан зураг дарж болохоос гадна зөвхөн хар, цагаан зураг дардаг камер ч байдаг. Мөн зураг засварлах програмуудад хар, цагаан болгох үйлдлүүд байдаг. 

=== Өнгөт зураг ===
1903 онд авсан өнгөт зураг байдаг. Тухайн үед тусгай төхөөрөмж ашиглан, маш удаан хугацааны туршид зургийг бүтээж, хэвлэдэг байсан. Өнгөтөөр зураг авах боломжийг 1840 оны үеэс судалж эхэлсэн. Эхэн үед өнгөт зураг гэрэлд цохигдох, их хугацаа шаардах гэх мэт сул талтай байсан. 1855 онд физикч [[Жеймс Клерк Максвелл]] ([[Англи хэл|англи]]. ''James Clerk Maxwell''; 1831—1879)  гурван үндсэн өнгийг тусгаарлах зарчмын талаар судалгаа гаргасан бөгөөд '''''1861''''' онд энэ зарчмын дагуу анхны өнгөт зургийг авсан. Максвелл улаан, ногоон, цэнхэр шүүлтүүр ашиглан 3 ширхэг хар, цагаан зураг авч, дараа нь нийлүүлэх замаар өнгөт зураг гаргаж авах санаа гаргажээ. 1860-аад оны сүүлээр Луйс Дукос ду Хаурон өнгөт зураг хэвлэх аргийг нээсэн. 

Улмаар хальс хийж зураг дарах камер бүтээгдэх болж 1935 он гэхэд Кодак өнгөт хальсыг нэвтрүүлсэн. Үүнтэй төстэй  &quot;''Agfacolor Neu&quot;'' хальсыг Agfa компани 1936 онд бүтээжээ. 1963 онд Поларойд компани зураг дарсны дараа 1-2 минутын дотор хэвлэн гаргах камер гаргасан байна. 1995-2005 оны хооронд дижитал камер хэрэглээнд хүчтэй нэвтрэх болсон. 

=== Дижитал гэрэл зураг  ===
1981 онд Японы [[Sony|&quot;Sony&quot;]] компани энгийн хүмүүс ашиглаж болох анхны хагас дижитал камерыг худалдаанд гаргасан. Мавика хэмээх энэхүү камер нь дүрсийг дискэнд хадгалдаг байсан бөгөөд дискэн дээр хадгалагдсан дүрсийг дэлгэцээр харах боломжтой байсан. 1991 онд Кодак анхны дижитал камер болох DCS 100-г гаргасан. Энэ камер өндөр үнэтэй байсан хэдий ч сэтгүүлч, мэргэжлийн гэрэл зурагчид өргөнөөр ашиглаж эхэлсэн байна. 

Дижитал камер нь электрон дүрс мэдрэгч ашиглан дүрсийг электрон дата болгон хадгалдаг бөгөөд өмнөх үеийн камеруудаас ялгаатай нь зураг угаах гэх мэт химийн процесс ашигладаггүй юм. Дижитал зургийг төрөл бүрийн янзалж, өөрчлөх боломжтой. Өнөөдөр дэлхий даяар дижитал камер болон ухаалаг гар утас ашиглан зураг авах болсон билээ. 

=== Нийлэг гэрэл зураг ===
Нийлэг гэрэл зураг нь компьютер орчинд авах зураг бөгөөд зураг авалт нь бодитоор зураг авч байгаа мэт загварчлагдсан байдаг. Дижитал ертөнцөд дижитал зураг авалт хийх нь бодит ертөнцөд зураг авах хэмжээ, хязгаарыг давах боломжийг бий болгосон.&lt;ref&gt;{{cite conference|url = http://www.zhongart.com/marcol/premier/photoA_files/synthesis%20photography%20and%20architecture.html|title = Synthesis photography and architecture|last1 = Paux|first1 = Marc-Olivier|date = 1 February 2011|conference = [[Imagina]]|location = Monaco}}&lt;/ref&gt;

== Камерны түүхэн хөгжил ==
&lt;!-- Images showing cameras typical for their time or cameras that were first of their kind (other suggestions for criterias?)--&gt;
&lt;gallery widths=&quot;220&quot; heights=&quot;180&quot; perrow=&quot;5&quot;&gt;
File:Studijskifotoaparat.JPG|19-р зууны 3 хөлтэй, студийн камер
File:Box Camera.jpg|Чиглүүлээд зураг дарах [[хайрцган камер]], кино зураг авалтад ашиглагддаг анхны камер, c. 1910
File:No1-A Autographic Kodak Jr.jpg|Kodak-ийн хураадаг камер 1922
File:Leica-II-Camera-1932 cropped.jpg|[[Leica Camera|Leica-II]], [[135 мм]] кино зураг авалтын анхны камеруудын нэг, 1932
File:Contax-s.jpg|[[Contax]] S 1949&amp;nbsp;– анхны [[олон талт призмт камер]] [[Single-lens reflex camera|SLR]]
File:Polaroid Colorpack 80.jpg|Polaroid Colorpack 80 зураг хэвлэдэг камер, c 1975
File:Photography using Canon Digital IXUS 850 IS.jpg|[[Дижитал камер]], [[Canon Ixus]] загвар, c. 2000.
File:Capas-d1.jpg|Nikon D1, анхны [[digital single-lens reflex camera|digital SLR]] сурвалжлага, спортын зураг авалтад ашиглагддаг, c. 2000
File:Phone photography.jpg|[[Ухаалаг утас]], c. 2010
&lt;/gallery&gt;

== Техникийн шинж чанар ==
Камер бол зураг авах хэрэгсэл бөгөөд дуу бичлэг хураах төхөөрөмж суулгаснаар видео бичлэг хийх буюу кино зураг авалт хийх боломжтой болсон. Дижитал сорон болон электрон соронзон бүхий санах ойтой.&lt;ref&gt;http://www.dpreview.com/learn/?/glossary/&lt;/ref&gt;

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

[[Ангилал:Гэрэл зураг| ]]
[[Ангилал:Дүрслэх урлагийн төрөл]]
[[Ангилал:Уран сайхны арга техник]]
[[Ангилал:Хуулбарлах техник]]</text>
      <sha1>5pyj00q6814qpoxzn4g7h56x53rq6j2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Атеизм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24173</id>
    <revision>
      <id>855348</id>
      <parentid>855035</parentid>
      <timestamp>2026-05-02T23:51:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>855348</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24258" sha1="q9rghfsb83rcgvk5jvw53459u6xo2vm" xml:space="preserve">[[Файл:Ephesians 2,12 - Greek atheos.jpg|thumb|right|250px| ''atheoi'' буюу αθεοι гэсэн &quot;бурхангүй хүмүүс&quot; хэмээх Грек үг]]
'''Атеизм''' буюу '''Шашингүйн үзэл''' гэж бурхан орших явдалд итгэхгүй байх үзэл.&lt;ref name=Nielsen-EB/&gt; Илүү давчуу байдлаар тайлбарлавал атеизм гэдэг нь [[бурхан]] тэнгэр байхгүй хэмээх үзэл юм.&lt;ref name=RoweRoutledge/&gt;&lt;ref name=oxdicphil/&gt; Өргөнөөр тайлбарлавал атеизм бол ямар нэгэн бурхан тэнгэр байдаг эсэхэд үл итгэх явдал билээ.&lt;ref name=oxdicphil/&gt;&lt;ref name=religioustolerance/&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://oxforddictionaries.com/definition/atheism |encyclopedia=Oxford Dictionaries |title=atheism |publisher=Oxford University Press |accessdate=2012-04-09 }}&lt;/ref&gt; Атеизмийн эсрэг&lt;ref name=reldef/&gt;&lt;ref name=OED-theism /&gt; болох [[Тейзм]] гэдэг нь ядаж нэг бурхан оршдогт итгэх явдал.&lt;ref name=OED-theism&gt;{{cite book |title=Oxford English Dictionary |edition=2nd |year=1989 |quote=Belief in a deity, or deities, as opposed to atheism}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/theism |title=Merriam-Webster Online Dictionary |quote=belief in the existence of a god or gods | accessdate=2011-04-09}}&lt;/ref&gt; Атеизмийн үзэлтэй хүнийг Атеист гэнэ.

Атеизм хэмээх үг нь Грек хэлний ἄθεος (''atheos'') буюу &quot;бурхангүй&quot; хэмээх үгнээс гаралтай бөгөөд үүнийг бүхэл нийгмээрээ бурхан тэнгэрт тахин шүтэх үзлийг эсэргүүцдэг хүмүүсийг тодорхойлдог, доош нь хийсэн утгатай үг байжээ. Чөлөөт үзэл баримтлал, эргэлзээт лавлагаа дэлгэрч, шашны шүүмжлэл ихэссэнээр тус үгийг хэрэглэх тохиолдол багасаж эхэлжээ. &lt;ref name=KArmstrong&gt;{{cite book |last=Armstrong |first=Karen |authorlink=Karen Armstrong |title=A History of God |year=1999 |publisher=London: Vintage |isbn=0-09-927367-5}}
&lt;/ref&gt;

Атеистууд нь ер бусын зүйлтэй холбоотойгоор тайлбарладаг зүйлд эргэлзээтэй ханддаг бөгөөд баттай бодит үзэл баримтлалыг энэ тэргүүнд тавьдаг хүмүүс байдаг. Атеизм нь олонход ямар нэгэн бурхан тэнгэрт итгэхгүй байхыг зөвлөдөг. Атеизмийг дэмжигч маргаанууд нь гүн ухаан, нийгэм, түүх зэрэг олон олон шинжлэх ухаанаас гаралтай. Зарим атеистууд нь төрийг шашнаас тусгаарлах үзэлтэй&lt;ref name=honderich/&gt;&lt;ref&gt;
Fales, Evan. &quot;Naturalism and Physicalism&quot;, in {{harvnb|Martin|2007|pp=122–131}}.
&lt;/ref&gt; байдаг ч хүмүүсийн дунд баримталдаг үзэл, философиуд нь ялгарах жишээтэй. Атеизм нь шашинг бодвол дэлхий ертөнцийг илүү хялбараар тайлбарладаг хэмээн олонх атеистууд хэлдэг бөгөөд ийм учраас атеизм нь бурхан байхгүйг батлах бус, эсрэгээр нь шашин нь бурхан байгаа гэдгийг тайлбарлах үүрэгтэй хэмээн үздэг.&lt;ref&gt;{{harvnb|Stenger|2007|pp=17–18}}, citing {{cite book|last=Parsons|first=Keith M.|title=God and the Burden of Proof: Plantinga, Swinburne, and the Analytical Defense of Theism|year=1989|location=Amherst, New York|publisher=Prometheus Books|isbn=978-0879755515}}&lt;/ref&gt;

Зарим шашин шүтлэгт атеизмийн дүр төрхүүд илэрдэг. Үүнд, [[Жайнизм]], [[Буддизм]], [[Хиндүизм]], [[Паган]] хөдөлгөөнүүд&lt;ref name=&quot;Neopaganism&quot;&gt;{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=RfGhUW8RdUIC&amp;pg=PA194&amp;dq=neopaganism+atheism#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=A New Vision A New Heart A Renewed Call - Volume Two|publisher=William Carey Library|quote=Although Neo-Pagans share common commitments to nature and spirit there is a diversity of beliefs and practices. Some are atheists, others are polytheists (several gods exists), some are pantheists (all is God) and others are panentheists (all is in God).|date=19 October 2009|isbn=9780878083640}}
&lt;/ref&gt; (Викка гэх мэт&lt;ref name=&quot;Wicca&quot;&gt;{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=stQQJlV9FT8C&amp;pg=PA115&amp;dq=neopaganism+atheism#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=New Religions|publisher=Chelsea House Publishers|quote=There is no universal worldview that all Neo-Pagans/Wiccans hold. One online information source indicates that depending on how the term ''God'' is defined, Neo-Pagans might be classified as monotheists, duotheists (two gods), polytheists, pantheists, or atheists.|date=19 October 2009|isbn=9780791080962}}
&lt;/ref&gt;), бурхангүй шашнууд хамаарагдана. Жайнизм болоод Буддизмийн зарим хэлбэрүүд нь бурханд итгэхийг санал болгодоггүй&lt;ref&gt;{{cite book |url=http://books.google.com.vc/books?id=Jb0rCQD9NcoC&amp;printsec=frontcover#v=onepage&amp;q=atheism&amp;f=false |last=Kedar |first=Nath Tiwari |year=1997 |title=Comparative Religion |publisher=[[Motilal Banarsidass]] |isbn=81-208-0293-4 |page=50}}
&lt;/ref&gt; байхад Хиндүизм нь атеизмийг хүчинтэйд тооцдог ч дагаж мөрдөхөд хэцүү гэдэг.&lt;ref&gt;{{Cite book | last = Chakravarti| first = Sitansu| title = Hinduism, a way of life| publisher = Motilal Banarsidass Publ.| year = 1991| page = 71| url = http://books.google.com/?id=J_-rASTgw8wC&amp;pg=PA71| isbn = 978-81-208-0899-7|quote = According to Hinduism, the path of the atheist is very difficult to follow in matters of spirituality, though it is a valid one. |accessdate=2011-04-09}}
&lt;/ref&gt;

Атейзмийг тодорхойлогч шалгуурууд нь хоорондоо зөрчилддөг тул өнөө үед дэлхий дээрх Атейстуудын тоог тогтоох нь тийм ч амар биш юм.&lt;ref name=&quot;Martin2007&quot;&gt;{{cite book|last=Zuckerman|first=Phil|editor=Martin, Michael T|title=The Cambridge companion to atheism|year=2007|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, England|isbn=0-521-84270-0|page=56|url=http://books.google.com/books?id=tAeFipOVx4MC&amp;pg=PA56|accessdate=2011-04-09}}
&lt;/ref&gt; Нэгэн тооцоогоор дэлхийн хүн амын 2.3% нь атеистууд, 11.9% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.&lt;ref name=&quot;Britannica demographics&quot;&gt;{{cite web
|url=http://search.eb.com/eb/article-9432620
|title=Worldwide Adherents of All Religions by Six Continental Areas, Mid-2005
|publisher=Encyclopædia Britannica
|year=2005
|accessdate=2007-04-15}}
* 2.3% Atheists: Persons professing atheism, skepticism, disbelief, or irreligion, including the militantly antireligious (opposed to all religion).
* 11.9% Nonreligious: Persons professing no religion, nonbelievers, agnostics, freethinkers, uninterested, or dereligionized secularists indifferent to all religion but not militantly so.
&lt;/ref&gt; Өөр нэг судалгаанаас харахад өөрсдийгөө атейст хэмээн тодорхойлсон хүмүүс нь барууныхны дунд хамгийн өндөр хувийг эзэлдэг, тухайлбал: [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-4 %, [[Итали]]-7%, [[Испани]]-11%, [[Их Британи]]-17%, [[Герман]]-20%, [[Франц]]-32% байдаг байна.&lt;ref name=&quot;Harris&quot;&gt;{{cite web
|url=http://www.harrisinteractive.com/news/allnewsbydate.asp?NewsID=1131
|title=Religious Views and Beliefs Vary Greatly by Country, According to the Latest Financial Times/Harris Poll
|publisher=Financial Times/Harris Interactive
|date=2006-12-20
| accessdate=2011-04-09}}
&lt;/ref&gt; Харин [[Монгол улс]]ад 2010 онд хийсэн хүн амын тооллогоор нийт хүн амын 38.6% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.&lt;ref&gt;[http://toollogo2010.mn/doc/Statistic_undsen_ur_dun.pdf 2010 оны Хүн амын тооллого, Үндсэн дүн]&lt;/ref&gt;

== Үгний гарал болоод хэрэглээ ==
Эртний Грек хэлэнд ''atheos'' (ἄθεος) нь &quot;бурхангүй&quot; хэмээх утгатай тэмдэг нэр байв. Энэ үгийг анх бурханы эсрэг, сүсэггүй хэмээх шүүмжлэлийн байдлаар хэрэглэж байжээ. МЭӨ 5-р зуунд энэ үг нь илүү утга төгөлдөршиж бурхантай харилцаа холбоог тасалсан, бурхныг үгүйсгэсэн хэмээх утгатай болов. ἀσεβής (''asebēs'') хэмээх үгийг өөрийн бурхныг үл шүтэж эсэргүүцдэг ч бусад бурхныг шүтдэг хүмүүст оноох болов. Сонгодог бичвэрүүдийн орчин үеийн хөрвүүлгээр ''atheos''-ийг &quot;atheistic&quot; буюу &quot;атеист тал руугаа&quot; гэж орчуулах нь бий. [[Цицеро]] нь тус үгийг латин хэлнээ ''atheos'' гэж хөрвүүлжээ. Анхны [[Христийн шашин]]тнууд, [[Эртний Грекийн шашин]]д итгэгчид нар тус үгийг нөгөөдөө оноож доромжилдог байжээ.

Атеист (atheist) хэмээх үг нь англи хэлнээ Атеизм хэмээх үгнээс өмнө гарч ирсэн бөгөөд анх 1566, 1571 онд хэрэглэгдэж байв. Бурхан шашин үл шүтэх хэмээх утгаар Атеист хэмээх нэршлийг хамгийн эртний үедээ 1577 оны үед хэрэглэж байжээ. Түүнтэй холбоотой үгс, нэршлүүд нь хожим бий болжээ: деист - 1621 онд, теист - 1662 онд, [[деизм]] - 1675 онд, [[теизм]] - 1678 онд. Тухайн үедээ деизм, деист хэмээх үгс нь одоогийнхоо тодорхойлолтоор явж байсан бол теизм хэмээх үг нь сүүлдээ деизмээс ялгарах болжээ.

Карен Армстронг бичихдээ 16 болон 17-р зууны үед атеист хэмээх үг нь зөвхөн доромжлол байдлаар хэрэглэгддэг байсан - хэн ч өөрийгөө атеист хэмээхгүй байх байсан гэжээ. 17-р зууны дунд үед бурханд итгэхгүй байх нь боломжгүй зүйл хэмээн үздэг байв.

18-р зууны сүүл үед Европт ''Атеизм''-г анх өөртөө олгогч үзэл хэмээн үзэх болов - үүнд, монотеист Авраамийн бурханд (Христ, Лал, Жүдизмийн бурхан) итгэхгүй байх явдлыг. 20-р зуунд даяаршил бий болсноор тус үгийг бүхий л бурханд итгэхгүй байх явдалд хэрэглэх болсон. 

Зарим Атеистууд &quot;Атеизм&quot; хэмээх үг нь хэрэгцээгүй хэмээн тайлбарладаг. Сэм Харис ''Letter to a Christian Nation'' номондоо:

&lt;blockquote&gt;''Атеизм'' хэмээх үг нь угтаа оршин тогтнох ёсгүй. Атеизм нь ердөө л ямар нэг учир шалтгаангүй шашны үзлийн эсрэг гаргадаг ухаалаг хүмүүсийн дуу авиа юм.&lt;/blockquote&gt;

=== Эерэг, сөрөг гэх ===
Философчид тухайлахад Антони Флю болон Майкл Мартин нар эерэг Атеизм-ийг сөрөг Атеизм-тай (сул дорой зөөлөн) анх эерэгцүүлэн гаргаж иржээ. Эерэг Атеизм гэдэг бол бурхан гэж байдаггүй гэх үзлийг хүлээн зөвшөөрсөн үзэл баримтлал юм. Сөрөг Атеизм нь non-theism-ийн бүхий л хэлбэрүүдийг өөртөө багтаадаг. Энэ ангиллийн дагуу хэн ч эерэг ба сөрөг Атеист биш юм. Сул дорой ба хүчтэй Атеизм нь харьцангуй сүүлийн үеийнх ба эерэг ба сөрөг Атеизм нь өмнө нь үүссэн ба тэдгээрийг философи, уран зохиол болон католик өршөөлд хэрэглэгдэж байв. Энэхүү нэршлийн доор ихэнх үл мэдэгчдийг сөрөг Атейзмууд хэмээн нэрлэж байлаа. Мартины үед тухайлахад үл мэдэгчид нь сөрөг Атеизмыг баталдаг ихэнх үл мэдэгчид нь Атеизмын талаас үзэл бодлоо илэрхийлдэг ба энэ нь theism(физм)-ээс илүү харьцуулж үздэг байна. Бурхан байхгүй хэмээх үзэл нь заримдаа итгэл үнэмшилээ хаяхад хүргэдэг. 

=== Практик атейзм ===
Практик буюу прагматик атеизмд бас анатизм ч гэж нэрлэгддэг хувь үзэл санаатнууд /хүмүүс/ нь хэрвээ бурхан гэж байгаагүй бол мөн байгалийн хуулийг ангилахгүйгээр тайлбарлах байсан гэдэг. Бурхан байгаа эсэх нь тодорхойгүй гэвч шаардлаггүй болон огт хэрэгцээгүй мэтээр төсөөлөгддөг гэвч бурхад хүний амьдралын зорилгыг тодорхойлохгүй бидэнд өдөр тутмын амьдралд нөлөөлөхгүй юм. Практик атеизмын хэлбэр нь шинжлэх ухааны харилцаа хамааралтай далд хамааралтай, энэхүү шинжлэх ухааны утга хамаарал нь байгалын ухаан юм. Натурал философийн шинжлэх ухааны аргад үндэслэн батлах /нотлох/ эсвэл шууд хүлээн зөвшөөрч түүнд бүрэн итгэж үнэмших явдал байлаа.

Практик атеизм нь дараах хэлбэртэй байна.
*Шашны оновчгүй байдал – бурханд итгэх нь хүний зан, ёс суртахуун, шашны зан үйл болон бусад ямар нэгэн үйл явдалд нөлөөлөхгүй. 
*Бурхан шашны аливаа зан үйлүүд нь оюун ухааны бөгөөд практик үйл хэргүүдээс ангид байх.
*Ялгаагүй байх- бурхан шашны асуудлуудын сонирхолд нөлөөлөхгүй байх.
*Бурхан шашин үл шүтэх үзэл санаанаас ангид байх. 

=== Онолын атеизм ===
Онолын атейзм нь бурхан байдаг гэх үзэлтэй зарчмын хувьд гарч ирсэн Үүнд:Паскалийн Вагерийн маргааны хариулт нь байдаг. Үнэндээ Онолын атеизм бол үндсэндээ онтологик болон физик онотологик юм. 

== Ишлэл ==
{{Reflist|3
|refs=
&lt;ref name=Nielsen-EB&gt;
*{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=Instead of saying that an atheist is someone who believes that it is false or probably false that there is a God, a more adequate characterization of atheism consists in the more complex claim that to be an atheist is to be someone who rejects belief in God for the following reasons...: for an anthropomorphic God, the atheist rejects belief in God because it is false or probably false that there is a God; for a nonanthropomorphic God... because the concept of such a God is either meaningless, unintelligible, contradictory, incomprehensible, or incoherent; for the God portrayed by some modern or contemporary theologians or philosophers... because the concept of God in question is such that it merely masks an atheistic substance—e.g., &quot;God&quot; is just another name for love, or ... a symbolic term for moral ideals.
|accessdate=2011-12-06 |ref=harv}}
*{{Cite encyclopedia |title=Atheism |first=Paul |last=Edwards |authorlink=Paul Edwards (philosopher) |publisher=MacMillan Reference USA (Gale)|editor=Donald M. Borchert |origyear=1967 |year=2005 |edition=2nd |encyclopedia=[[Encyclopedia of Philosophy|The Encyclopedia of Philosophy]] |volume=Vol. 1 |page=359 |isbn=9780028657806 |quote=On our definition, an 'atheist' is a person who rejects belief in God, regardless of whether or not his reason for the rejection is the claim that 'God exists' expresses a false proposition. People frequently adopt an attitude of rejection toward a position for reasons other than that it is a false proposition. It is common among contemporary philosophers, and indeed it was not uncommon in earlier centuries, to reject positions on the ground that they are meaningless. Sometimes, too, a theory is rejected on such grounds as that it is sterile or redundant or capricious, and there are many other considerations which in certain contexts are generally agreed to constitute good grounds for rejecting an assertion. |ref=harv}}(page 175 in 1967 edition)
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=RoweRoutledge&gt;
{{cite encyclopedia
|url=http://books.google.com/?id=lnuwFH_M5o0C&amp;pg=PA530&amp;lpg=PA530&amp;dq=atheism+routledge#v=onepage&amp;q=atheism%20routledge&amp;f=false |first=William L. |last=Rowe |authorlink=William L. Rowe |encyclopedia=[[Routledge Encyclopedia of Philosophy]] |title=Atheism |year=1998 |editor=Edward Craig |isbn=9780415073103 |publisher=Taylor &amp; Francis
|quote=As commonly understood, atheism is the position that affirms the nonexistence of God. So an atheist is someone who disbelieves in God, whereas a theist is someone who believes in God. Another meaning of &quot;atheism&quot; is simply nonbelief in the existence of God, rather than positive belief in the nonexistence of God. ...an atheist, in the broader sense of the term, is someone who disbelieves in every form of deity, not just the God of traditional Western theology.
|accessdate=2011-04-09
|ref=harv}}
&lt;/ref&gt;
&lt;!-- ТҮР ЗУУР ТАВЬСАН!!!!!!
&lt;ref name=agnosticism-contrast&gt;
*{{cite web|title = Atheism | url=http://www.merriam-webster.com/concise/atheism?show=0&amp;t=1323944845|work=Encyclopædia Britannica Concise|publisher=Merriam Webster|accessdate=2011-12-15 | quote = Critique and denial of metaphysical beliefs in God or divine beings. Unlike agnosticism, which leaves open the question of whether there is a God, atheism is a positive denial. It is rooted in an array of philosophical systems.}}
*{{cite book|last=Zuckerman|first=edited by Phil|title=Atheism and secularity|year=2010|publisher=Praeger|location=Santa Barbara, Calif. [u.a.]|isbn=9780313351839 | quote = A major source of these biases is the lack of clear definitions. Atheism and secularity are defined in opposition to religion, with atheism (the rejection of theism) often perceived as an extreme form of secularism (the decline of religious influence over society). But atheism is a narrow term referring to a specific belief (that there is no god), whereas secularism has various meanings, including a range of attitudes (such as religious indifference, doubt, agnosticism, and atheism) as as behaviors (such as lack of regular church attendance or disregard for traditional religious morality). }}
*{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=atheism, in general, the critique and denial of metaphysical beliefs in God or spiritual beings. As such, it is usually distinguished from theism, which affirms the reality of the divine and often seeks to demonstrate its existence. Atheism is also distinguished from agnosticism, which leaves open the question whether there is a god or not, professing to find the questions unanswered or unanswerable.
|accessdate=2011-12-06 |ref=harv}}

*{{cite web |year=1911 |url=http://www.1911encyclopedia.org/Atheism |title=Atheism |work=Encyclopædia Britannica | accessdate=2011-04-09 | quote = But dogmatic atheism is rare compared with the sceptical type, which is identical with agnosticism in so far as it denies the capacity of the mind of man to form any conception of God, but is different from it in so far as the agnostic merely holds his judgment in suspense, though, in practice, agnosticism is apt to result in an attitude towards religion which is hardly distinguishable from a passive and unaggressive atheism.}}

&lt;/ref&gt;
--&gt;
&lt;ref name=honderich&gt;
Honderich, Ted (Ed.) (1995). &quot;Humanism&quot;. ''The Oxford Companion to Philosophy''. Oxford University Press. p 376. ISBN 0-19-866132-0.
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=religioustolerance&gt;
[[Religioustolerance.org]]'s short article on [http://www.religioustolerance.org/atheist4.htm Definitions of the term &quot;Atheism&quot;] suggests that there is no consensus on the definition of the term. Most dictionaries (see the OneLook query for [http://www.onelook.com/?w=atheism&amp;ls=a &quot;atheism&quot;]) first list one of the more narrow definitions.
* {{Cite book |url=http://www.ditext.com/runes/a.html |title=Dictionary of Philosophy |first=Dagobert D.(editor) |last=Runes |authorlink=Dagobert D. Runes |year=1942 edition |publisher=Littlefield, Adams &amp; Co. Philosophical Library |location=New Jersey |isbn=0-06-463461-2 |quote=(a) the belief that there is no God; (b) Some philosophers have been called &quot;atheistic&quot; because they have not held to a belief in a personal God. Atheism in this sense means &quot;not theistic&quot;. The former meaning of the term is a literal rendering. The latter meaning is a less rigorous use of the term though widely current in the history of thought |accessdate=2011-04-09}} – entry by [[Vergilius Ferm]]
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=oxdicphil&gt;
{{cite encyclopedia |editor=Simon Blackburn |encyclopedia=The Oxford Dictionary of Philosophy |title=atheism |url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&amp;entry=t98.e278 |accessdate=2011-12-05 |edition=2008 |year=2008 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |quote= Either the lack of belief that there exists a god, or the belief that there exists none. Sometimes thought itself to be more dogmatic than mere agnosticism, although atheists retort that everyone is an atheist about most gods, so they merely advance one step further.}}&lt;!--Same in 2005 edition: http://books.google.com/books?id=WHILCw0hDA4C&amp;pg=PA27&amp;dq=%22atheism%22#v=onepage&amp;q=%22atheism%22&amp;f=false --&gt;
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=reldef&gt;{{cite web |url=http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |title=Definitions: Atheism |publisher=Department of Religious Studies, University of Alabama |accessdate=2011-04-09 |archive-date=2011-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607093325/http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
}}

[[Ангилал:Атеизм| ]]</text>
      <sha1>q9rghfsb83rcgvk5jvw53459u6xo2vm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жонон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25664</id>
    <revision>
      <id>855388</id>
      <parentid>784377</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T06:31:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-21144-89</username>
        <id>103741</id>
      </contributor>
      <origin>855388</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12765" sha1="b7s42gvwgx6y08x97yybi41psts3f8m" xml:space="preserve">'''Жонон''' ([[монголоор]]:{{MongolUnicode|ᠵᠢᠨᠤᠩ}}; [[хятадаар]]: 濟農, [[пиньинь]]: Jì nóng) нь [[Монгол үндэстэн|Монголын]] [[Юань улс|Юань улсын]] үеэс уламжлан ирсэн алтан ургийн язгууртны цолны нэг бөгөөд сүүлдээ энэ цол нь '''Чингис хааны найман цагаан гэрийн''' ёслолын хэргийг эрхэлсэн түшмэдийн цол болжээ. Анх [[Хубилай хаан]] 1292 онд ач хүү [[Гамала|Гамалад]] [[Хархорум]] хотоор төвлөрсөн уугуул Монгол нутгийг захируулахаар илгээхдээ [[Жинь ван]] цол олгож илгээсэн. Утга нь Жинь ван буюу '''Язгуурын ван''' гэсэн утгатай бүхий цолыг хүртээсэн нь сунжирсаар Жинон, Жонон хэмээгдэх болсон. Эзэнт гүрний өвөг голомтыг сахигч, хааны гол залгамжлагч ийнхүү Жонон гэгдэж явав. [[Умард Юань|Батмөнх даян хааны үеэс уг ёсыг баримтлан улсын баруун жигүүрийн удирдагч нь алтан ургийн жонон байхаар болгожээ. Х]]&lt;nowiki/&gt;ан хөвүүд дотроос зөвхөн ганц хүнд л уг цолыг хүртэж баруун гурван түмний [[Ордос түмэн|Ордос түмэнд]] сууж захирах болсон. Улсын жигүүрийг захирах Жинон цолыг Агбаржин жинон эхлэн хүртсэн тухай сурвалжид үлдэж үүнээс эхлэн жинонгуудын нэрс тодорч эхэлсэн гэж үзэх явдал бий. Угтаа бол хамгийн хүндэт бүс нутгийг захирагч бөгөөд хааны гол залгамжлагчийг жинон болгодог байв. Жонон цол нь дээр дурьсанаар Гамалаас эхэлж явсаар Юань унасны дараа Зүүн түмний доторхи баруун жигүүрийг захирагч нь Агваржин болжээ.

==Судалсан байдал==
Хятадын эрдэмтэн [[Лю Жинсо]] нь хонжинг ''&quot;ёслолын явдлыг эрхэлсэн сайд түшмэлийн хэргэм байсан&quot;'', хятадын судлаач '''Ринчингаваа''' нь ''&quot;Их Юань улсын үеийн ёслолын хэрэг эрхлэх түшмэлийг хонжмн түшмэл гэдэг&quot;''. Харин [[Сайшаал |Сайшаал]] абугай хонжинг ''&quot;хятад хэлний ноёнтой буюу ноён гэсэн утгатай гуанжин гэсэн үг&quot;'' гэж үзжээ.&lt;ref&gt;Ж.Гэрэлбадрах &quot;Дөчин, Дөрвөн хоёрын Монгол улсын язгууртны цол зэрэг&quot; УБ., 2010.  тал 62. ISBN 99929-78-82-1&lt;/ref&gt; Хубилай хааны үед зохиосон [[Цагаан түүх|Цагаан түүхд]] ''&quot;түшмэлийн тэргүүн хонжин tüsimel-ün terigün qonjin&quot;'' хэмээн үзэж байжээ.&lt;ref&gt;Ж.Гэрэлбадрах &quot;Дөчин, Дөрвөн хоёрын Монгол улсын язгууртны цол зэрэг&quot; УБ., 2010.  тал 62. ISBN 99929-78-82-1&lt;/ref&gt;
=Цолны түүхэн хөгжил=
[[Цагаан түүх|Цагаан түүхд]] ''&quot;...Гурван их үйлийг 3 хонжин мэд, хоёр үйлэнд эндүүрэлгүйеэ аварваас амьтныг удирдагч биеийн шүтээн хонжин хэмээюү... энх төрөөр гар газар хөл хөсөр амируулваас улсыг засагч зарлигийн шүтээн хонжин хэмээюү... харь дайсныг арга хүчнээр доройтуулан чадваас иргэн ургуныг сахигч шүтээн хонжин хэмээюү...&quot;''&lt;ref&gt;Ж.Гэрэлбадрах &quot;Дөчин, Дөрвөн хоёрын Монгол улсын язгууртны цол зэрэг&quot; УБ., 2010.  тал 62-63. ISBN 99929-78-82-1&lt;/ref&gt; гэж заасан байдаг. 1295 оноос [[Юань улс|Юань улсад]] уг цолыг '''Чингис хааны найман цагаан гэр'''ийн дотор байх [[тайши]], [[дайбу]], [[зайсан]] тэргүүт найман их ямутаны дотор оруулж өгсөн. XIV-XVII зууны үед ноёдын тэргүүн цолны нэг байсан. 1570-аад онд [[Ордос түмэн|Ордосын]] [[Хутагтай сэцэн хунтайж]] нэгэн удаад '''Очир түмэй'''д ''Уханчу чандан хэмээгдэх гэргийг , гүй он хонжин,цол өгч түшмэдийн тэргүүн болгосон''&lt;ref&gt;Ж.Гэрэлбадрах &quot;Дөчин, Дөрвөн хоёрын Монгол улсын язгууртны цол зэрэг&quot; УБ., 2010.  тал 62. ISBN 99929-78-82-1&lt;/ref&gt; тохиолдол гарч байжээ. 1578 оноос шарын шашинд Сога хонжин (bsoga qonjin) гэх нэртэйгээр хэрэглэж эхэлсэн. Харин XVII зууны эхэн үеэс эхлээд доод дэв зиндааны түшмэлийн цол болж&lt;ref&gt;Ж.Гэрэлбадрах &quot;Дөчин, Дөрвөн хоёрын Монгол улсын язгууртны цол зэрэг&quot; УБ., 2010.  тал 64. ISBN 99929-78-82-1&lt;/ref&gt; эхэлсэн. [[Чин улс|Чин улсын]] үеэс түшмэлийн цолд хэрэглэхээ больж, гагцхүү Ордосын Чингис хааны онгоны 8 ямутанд хэрэглэх сул тушаал болоод үе уламжлах болж ирсэн.
==Манжийн үеийн жинон цол==
[[Манж Чин улс|Чин улсад]] дагаар орох хүртэл 10 язгууртан залгамжлан хүртээд Ордос түмэнд төвлөрөн сууж, Монголын баруун гарын гурван түмэн улс ардыг ерөнхийлөн захирч, Чингис хааны тахилын найман цагаан ордын тахилга, зан үйлийг удирдаж байсан. Харин сүүлийн [[Ринчин жонон|Ринчин жинонгийн]] үед их хаан [[Лигдэн хаан|Лигдэнд]] захирагдахаа больж салан одсон. Манжийн цэрэг 1635 онд эзлэн авсны дараа дагаар орсны дараа, уг цолыг сул тушаал болгож, зөвхөн Чингис хааны онгоныг тахих 500 өрх дархадыг даргалах хэмжээнд хүрч очоод, Ордос түмнийг 7 хошуунд хуваан Хатан голын Бор тохойд суулгасан. Дархан жюнь вангийн хошууны засаг ноёнд хааны зарлигаар хүртээх болгосон байдаг. 1636-1959 он хүртэл нийт 30 гаруй алтан ургийн язгууртад жонон цолыг хүртээд 1959 онд сүүлийн жинон нас барснаар дахин хэрэглэхээ больжээ.
  
==Ар Халхын жинон цолтон==
Ар халхад жонон цолтон XVI зууны сүүл үе, XVII зууны эхэн үеэс гарч ирсэн байдаг. Чухамдаа Халхад үлдсэн Чингис хааны цагаан сүлдийг сахин хамгаалагчид тусгай хэргэм олгох хэрэгцээ байсан ч, эрх мэдэл, албан тушаалд дуртай ноёд, тайж нар жонон цолыг хавтгайруулахад хүргэжээ. Тухайн цагт Халх долоон хошуу даяар 2-3 жинон цолтон байсан. Нэг нь, '''Элжигин халхын Цагаан сүлдийг''' хамгаалан тахигч [[Сэцэн жинон]] Пунцагравдан, Хоёр дахь нь, '''Хэрлэн голд Чингисийн сүлдийг тахигч''' Далай жинон Гэгээн [[Сэцэн хан Шолой]], Ойрадын '''Хошуудад''' '''Сэцэн жинон''' хэмээх цолтон нар байжээ. 1630-иад оны үеэс эдгээр жонон цолтонгуудаас гадна зарим хунтайж нар бас жонон болох үзэгдэл гарч байжээ. Сэцэн хан Шолой өөрийн хан цолоо V хүү Бабуд, отгон хөвүүн Анандад Далай жинон цолоо шагнасан. Харин зарим сурвалжид Шолойн зарим хөвүүд, тухайлбал Цэвдэн хунтайжийг Цэвдэн жинон гэх мэтээр бичсэн байна. Ар Халх 1911 онд Манж Чин гүрний захиргаанаас гарч, тусгаар тогтнолоо зарласны дараа хошууны ноёдод цол чимэг шагнахад Сэцэн ханы аймагт Жонон вангийн хошуу, Түшээт ханы аймагт Жонон гүний хошуу, Засагт ханы аймагт Жонон вангийн хошуу нийт 3 хошуу бий болжээ.
  
==Өв дурсгал==
[[Жамсрангийн Цэвээн|Ж.Цэвээн]] гуай [[Ордос|Ордост]] [[Чингис хааны онгоны]] талаар судалгааны ажил хийж явах үедээ &quot;Хонжин дэвтэр оршивой&quot; гэдэг хурим ёслолын холбоотой нэгэн сурвалж олсныг [[Цэндийн Дамдинсүрэн|Ц.Дамдинсүрэн]] гуай '''Монгол уран зохиолын зуун билиг оршивой''' гэх бүтээлдээ оруулжээ. Хонжин нь сүүл үе хүртэл [[Ордос|Ордосын]] [[Чингисийн онгон|Чингисийн онгоны]] тайлгын ерөөлийг дуудах үүрэгтэй хүнийг хэлж байжээ. Сүүлдээ энэ нь хавтгайраад Ордос нутгийн хурим найрыг удирдан зохион байгуулах хүнийг хэлдэг болжээ.  [[Монгол Улс|Монгол улсын]] [[Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгчийн]] 1994 оны 67-р хавсралт дахь '''Төрийн тугийг хүндэтгэн залах журамд''' зааснаар Үндэсний их баяр наадмаар есөн хөлт цагаан тугийг залах торгон цэргийг залах захирагчыг хонжин гэж нэрлэж, '''Төрийн тугийг хүндэтгэн залах үед Төрийн хонжин ...  оролцож байгаа төрийн ёслолын торгон цэргийг захирна'''&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.legalinfo.mn/annex/details/76?lawid=776 |title=Archive copy |access-date=2020-01-30 |archive-date=2020-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200130022701/https://www.legalinfo.mn/annex/details/76%3Flawid%3D776 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==Жонон цолтод (1434-1634)==
# [[Агваржин хаан]]: 1434-1451, Ажай тайжийн хүү, Баянмөнх жононгийн өвөө
# [[Баянмөнх жонон]]: 1467-1470, Хархуцаг тайжийн хүү
# [[Улсболд]]: 1512, Даян хааны хүү
# [[Барсболд хаан]]: 1512-1521, Даян хааны хүү 
# [[Гүнбилэг жонон]]: 1531-1550, Барсболдын хүү  
# [[Ноёндарь жонон]]: 1551-1573, Гүнбилэг жононгийн хүү 
# [[Буянбаатар хунтайж]]: 1573-1575, Ноёндарийн хүү 
# [[Бошигт жонон]]: 1575-1624, Буянбаатарын хүү
# [[Ринчин жонон]]: 1626-1630, Бошигт жононгийн хүү
# [[Туба жонон]]: 1630-1634, Бошигт жононгийн хүү

=Холбоотой өгүүлэл=
* [[Монгол ноёдын цол хэргэм]]
* Чингис хааны [[Эзэн хороо]]

= Эшлэл =
[[Ангилал:Жонон| ]]
[[Ангилал:Цол]]
[[Ангилал:Монголын цол]]</text>
      <sha1>b7s42gvwgx6y08x97yybi41psts3f8m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855389</id>
      <parentid>855388</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T06:32:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-21144-89</username>
        <id>103741</id>
      </contributor>
      <origin>855389</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12784" sha1="2llydgr6zzrf9xwycwaske0givibzpo" xml:space="preserve">'''Жонон''' ([[монголоор]]:{{MongolUnicode|ᠵᠢᠨᠤᠩ}}; [[хятадаар]]: 濟農, [[пиньинь]]: Jì nóng) нь [[Монгол үндэстэн|Монголын]] [[Юань улс|Юань улсын]] үеэс уламжлан ирсэн алтан ургийн язгууртны цолны нэг бөгөөд сүүлдээ энэ цол нь хувирсаар '''Чингис хааны найман цагаан гэрийн''' ёслолын хэргийг эрхэлсэн түшмэдийн цол болжээ. Анх [[Хубилай хаан]] 1292 онд ач хүү [[Гамала|Гамалад]] [[Хархорум]] хотоор төвлөрсөн уугуул Монгол нутгийг захируулахаар илгээхдээ [[Жинь ван]] цол олгож илгээсэн. Утга нь Жинь ван буюу '''Язгуурын ван''' гэсэн утгатай бүхий цолыг хүртээсэн нь сунжирсаар Жинон, Жонон хэмээгдэх болсон. Эзэнт гүрний өвөг голомтыг сахигч, хааны гол залгамжлагч ийнхүү Жонон гэгдэж явав. [[Умард Юань|Батмөнх даян хааны үеэс уг ёсыг баримтлан улсын баруун жигүүрийн удирдагч нь алтан ургийн жонон байхаар болгожээ. Х]]&lt;nowiki/&gt;ан хөвүүд дотроос зөвхөн ганц хүнд л уг цолыг хүртэж баруун гурван түмний [[Ордос түмэн|Ордос түмэнд]] сууж захирах болсон. Улсын жигүүрийг захирах Жинон цолыг Агбаржин жинон эхлэн хүртсэн тухай сурвалжид үлдэж үүнээс эхлэн жинонгуудын нэрс тодорч эхэлсэн гэж үзэх явдал бий. Угтаа бол хамгийн хүндэт бүс нутгийг захирагч бөгөөд хааны гол залгамжлагчийг жинон болгодог байв. Жонон цол нь дээр дурьсанаар Гамалаас эхэлж явсаар Юань унасны дараа Зүүн түмний доторхи баруун жигүүрийг захирагч нь Агваржин болжээ.

==Судалсан байдал==
Хятадын эрдэмтэн [[Лю Жинсо]] нь хонжинг ''&quot;ёслолын явдлыг эрхэлсэн сайд түшмэлийн хэргэм байсан&quot;'', хятадын судлаач '''Ринчингаваа''' нь ''&quot;Их Юань улсын үеийн ёслолын хэрэг эрхлэх түшмэлийг хонжмн түшмэл гэдэг&quot;''. Харин [[Сайшаал |Сайшаал]] абугай хонжинг ''&quot;хятад хэлний ноёнтой буюу ноён гэсэн утгатай гуанжин гэсэн үг&quot;'' гэж үзжээ.&lt;ref&gt;Ж.Гэрэлбадрах &quot;Дөчин, Дөрвөн хоёрын Монгол улсын язгууртны цол зэрэг&quot; УБ., 2010.  тал 62. ISBN 99929-78-82-1&lt;/ref&gt; Хубилай хааны үед зохиосон [[Цагаан түүх|Цагаан түүхд]] ''&quot;түшмэлийн тэргүүн хонжин tüsimel-ün terigün qonjin&quot;'' хэмээн үзэж байжээ.&lt;ref&gt;Ж.Гэрэлбадрах &quot;Дөчин, Дөрвөн хоёрын Монгол улсын язгууртны цол зэрэг&quot; УБ., 2010.  тал 62. ISBN 99929-78-82-1&lt;/ref&gt;
=Цолны түүхэн хөгжил=
[[Цагаан түүх|Цагаан түүхд]] ''&quot;...Гурван их үйлийг 3 хонжин мэд, хоёр үйлэнд эндүүрэлгүйеэ аварваас амьтныг удирдагч биеийн шүтээн хонжин хэмээюү... энх төрөөр гар газар хөл хөсөр амируулваас улсыг засагч зарлигийн шүтээн хонжин хэмээюү... харь дайсныг арга хүчнээр доройтуулан чадваас иргэн ургуныг сахигч шүтээн хонжин хэмээюү...&quot;''&lt;ref&gt;Ж.Гэрэлбадрах &quot;Дөчин, Дөрвөн хоёрын Монгол улсын язгууртны цол зэрэг&quot; УБ., 2010.  тал 62-63. ISBN 99929-78-82-1&lt;/ref&gt; гэж заасан байдаг. 1295 оноос [[Юань улс|Юань улсад]] уг цолыг '''Чингис хааны найман цагаан гэр'''ийн дотор байх [[тайши]], [[дайбу]], [[зайсан]] тэргүүт найман их ямутаны дотор оруулж өгсөн. XIV-XVII зууны үед ноёдын тэргүүн цолны нэг байсан. 1570-аад онд [[Ордос түмэн|Ордосын]] [[Хутагтай сэцэн хунтайж]] нэгэн удаад '''Очир түмэй'''д ''Уханчу чандан хэмээгдэх гэргийг , гүй он хонжин,цол өгч түшмэдийн тэргүүн болгосон''&lt;ref&gt;Ж.Гэрэлбадрах &quot;Дөчин, Дөрвөн хоёрын Монгол улсын язгууртны цол зэрэг&quot; УБ., 2010.  тал 62. ISBN 99929-78-82-1&lt;/ref&gt; тохиолдол гарч байжээ. 1578 оноос шарын шашинд Сога хонжин (bsoga qonjin) гэх нэртэйгээр хэрэглэж эхэлсэн. Харин XVII зууны эхэн үеэс эхлээд доод дэв зиндааны түшмэлийн цол болж&lt;ref&gt;Ж.Гэрэлбадрах &quot;Дөчин, Дөрвөн хоёрын Монгол улсын язгууртны цол зэрэг&quot; УБ., 2010.  тал 64. ISBN 99929-78-82-1&lt;/ref&gt; эхэлсэн. [[Чин улс|Чин улсын]] үеэс түшмэлийн цолд хэрэглэхээ больж, гагцхүү Ордосын Чингис хааны онгоны 8 ямутанд хэрэглэх сул тушаал болоод үе уламжлах болж ирсэн.
==Манжийн үеийн жинон цол==
[[Манж Чин улс|Чин улсад]] дагаар орох хүртэл 10 язгууртан залгамжлан хүртээд Ордос түмэнд төвлөрөн сууж, Монголын баруун гарын гурван түмэн улс ардыг ерөнхийлөн захирч, Чингис хааны тахилын найман цагаан ордын тахилга, зан үйлийг удирдаж байсан. Харин сүүлийн [[Ринчин жонон|Ринчин жинонгийн]] үед их хаан [[Лигдэн хаан|Лигдэнд]] захирагдахаа больж салан одсон. Манжийн цэрэг 1635 онд эзлэн авсны дараа дагаар орсны дараа, уг цолыг сул тушаал болгож, зөвхөн Чингис хааны онгоныг тахих 500 өрх дархадыг даргалах хэмжээнд хүрч очоод, Ордос түмнийг 7 хошуунд хуваан Хатан голын Бор тохойд суулгасан. Дархан жюнь вангийн хошууны засаг ноёнд хааны зарлигаар хүртээх болгосон байдаг. 1636-1959 он хүртэл нийт 30 гаруй алтан ургийн язгууртад жонон цолыг хүртээд 1959 онд сүүлийн жинон нас барснаар дахин хэрэглэхээ больжээ.
  
==Ар Халхын жинон цолтон==
Ар халхад жонон цолтон XVI зууны сүүл үе, XVII зууны эхэн үеэс гарч ирсэн байдаг. Чухамдаа Халхад үлдсэн Чингис хааны цагаан сүлдийг сахин хамгаалагчид тусгай хэргэм олгох хэрэгцээ байсан ч, эрх мэдэл, албан тушаалд дуртай ноёд, тайж нар жонон цолыг хавтгайруулахад хүргэжээ. Тухайн цагт Халх долоон хошуу даяар 2-3 жинон цолтон байсан. Нэг нь, '''Элжигин халхын Цагаан сүлдийг''' хамгаалан тахигч [[Сэцэн жинон]] Пунцагравдан, Хоёр дахь нь, '''Хэрлэн голд Чингисийн сүлдийг тахигч''' Далай жинон Гэгээн [[Сэцэн хан Шолой]], Ойрадын '''Хошуудад''' '''Сэцэн жинон''' хэмээх цолтон нар байжээ. 1630-иад оны үеэс эдгээр жонон цолтонгуудаас гадна зарим хунтайж нар бас жонон болох үзэгдэл гарч байжээ. Сэцэн хан Шолой өөрийн хан цолоо V хүү Бабуд, отгон хөвүүн Анандад Далай жинон цолоо шагнасан. Харин зарим сурвалжид Шолойн зарим хөвүүд, тухайлбал Цэвдэн хунтайжийг Цэвдэн жинон гэх мэтээр бичсэн байна. Ар Халх 1911 онд Манж Чин гүрний захиргаанаас гарч, тусгаар тогтнолоо зарласны дараа хошууны ноёдод цол чимэг шагнахад Сэцэн ханы аймагт Жонон вангийн хошуу, Түшээт ханы аймагт Жонон гүний хошуу, Засагт ханы аймагт Жонон вангийн хошуу нийт 3 хошуу бий болжээ.
  
==Өв дурсгал==
[[Жамсрангийн Цэвээн|Ж.Цэвээн]] гуай [[Ордос|Ордост]] [[Чингис хааны онгоны]] талаар судалгааны ажил хийж явах үедээ &quot;Хонжин дэвтэр оршивой&quot; гэдэг хурим ёслолын холбоотой нэгэн сурвалж олсныг [[Цэндийн Дамдинсүрэн|Ц.Дамдинсүрэн]] гуай '''Монгол уран зохиолын зуун билиг оршивой''' гэх бүтээлдээ оруулжээ. Хонжин нь сүүл үе хүртэл [[Ордос|Ордосын]] [[Чингисийн онгон|Чингисийн онгоны]] тайлгын ерөөлийг дуудах үүрэгтэй хүнийг хэлж байжээ. Сүүлдээ энэ нь хавтгайраад Ордос нутгийн хурим найрыг удирдан зохион байгуулах хүнийг хэлдэг болжээ.  [[Монгол Улс|Монгол улсын]] [[Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгчийн]] 1994 оны 67-р хавсралт дахь '''Төрийн тугийг хүндэтгэн залах журамд''' зааснаар Үндэсний их баяр наадмаар есөн хөлт цагаан тугийг залах торгон цэргийг залах захирагчыг хонжин гэж нэрлэж, '''Төрийн тугийг хүндэтгэн залах үед Төрийн хонжин ...  оролцож байгаа төрийн ёслолын торгон цэргийг захирна'''&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.legalinfo.mn/annex/details/76?lawid=776 |title=Archive copy |access-date=2020-01-30 |archive-date=2020-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200130022701/https://www.legalinfo.mn/annex/details/76%3Flawid%3D776 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==Жонон цолтод (1434-1634)==
# [[Агваржин хаан]]: 1434-1451, Ажай тайжийн хүү, Баянмөнх жононгийн өвөө
# [[Баянмөнх жонон]]: 1467-1470, Хархуцаг тайжийн хүү
# [[Улсболд]]: 1512, Даян хааны хүү
# [[Барсболд хаан]]: 1512-1521, Даян хааны хүү 
# [[Гүнбилэг жонон]]: 1531-1550, Барсболдын хүү  
# [[Ноёндарь жонон]]: 1551-1573, Гүнбилэг жононгийн хүү 
# [[Буянбаатар хунтайж]]: 1573-1575, Ноёндарийн хүү 
# [[Бошигт жонон]]: 1575-1624, Буянбаатарын хүү
# [[Ринчин жонон]]: 1626-1630, Бошигт жононгийн хүү
# [[Туба жонон]]: 1630-1634, Бошигт жононгийн хүү

=Холбоотой өгүүлэл=
* [[Монгол ноёдын цол хэргэм]]
* Чингис хааны [[Эзэн хороо]]

= Эшлэл =
[[Ангилал:Жонон| ]]
[[Ангилал:Цол]]
[[Ангилал:Монголын цол]]</text>
      <sha1>2llydgr6zzrf9xwycwaske0givibzpo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855393</id>
      <parentid>855389</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T06:53:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-21144-89</username>
        <id>103741</id>
      </contributor>
      <origin>855393</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13050" sha1="etvxmzlbusks3ouz7x9kgjffgb1o0qg" xml:space="preserve">'''Жонон''' ([[монголоор]]:{{MongolUnicode|ᠵᠢᠨᠤᠩ}}; [[хятадаар]]: 濟農, [[пиньинь]]: Jì nóng) нь [[Монгол үндэстэн|Монголын]] [[Юань улс|Юань улсын]] үеэс уламжлан ирсэн алтан ургийн язгууртны цолны нэг бөгөөд сүүлдээ энэ цол нь хувирсаар '''Чингис хааны найман цагаан гэрийн''' ёслолын хэргийг эрхэлсэн түшмэдийн цол болжээ. Анх [[Хубилай хаан]] 1292 онд ач хүү [[Гамала|Гамалад]] [[Хархорум]] хотоор төвлөрсөн уугуул Монгол нутгийг захируулахаар илгээхдээ [[Жинь ван]] цол олгож илгээсэн. Утга нь Жинь ван буюу '''Язгуурын ван''' гэсэн утгатай бүхий цолыг хүртээсэн нь сунжирсаар Жинон, Жонон хэмээгдэх болсон. Эзэнт гүрний өвөг голомтыг сахигч, хааны гол залгамжлагч ийнхүү Жонон гэгдэж явав. [[Умард Юань|Батмөнх даян хааны үеэс уг ёсыг баримтлан улсын баруун жигүүрийн удирдагч нь алтан ургийн жонон байхаар болгожээ. Х]]&lt;nowiki/&gt;ан хөвүүд дотроос зөвхөн ганц хүнд л уг цолыг хүртэж баруун гурван түмний [[Ордос түмэн|Ордос түмэнд]] сууж захирах болсон. Улсын жигүүрийг захирах Жинон цолыг Агбаржин жинон эхлэн хүртсэн тухай сурвалжид үлдэж үүнээс эхлэн жинонгуудын нэрс тодорч эхэлсэн гэж үзэх явдал бий. Угтаа бол хамгийн хүндэт бүс нутгийг захирагч бөгөөд хааны гол залгамжлагчийг жинон болгодог байв. Жонон цол нь дээр дурьсанаар Гамалаас эхэлж явсаар Юань унасны дараа Зүүн түмний доторхи баруун жигүүрийг захирагч нь Агваржин болжээ.

==Судалсан байдал==
Хятадын эрдэмтэн [[Лю Жинсо]] нь хонжинг ''&quot;ёслолын явдлыг эрхэлсэн сайд түшмэлийн хэргэм байсан&quot;'', хятадын судлаач '''Ринчингаваа''' нь ''&quot;Их Юань улсын үеийн ёслолын хэрэг эрхлэх түшмэлийг хонжмн түшмэл гэдэг&quot;''. Харин [[Сайшаал |Сайшаал]] абугай хонжинг ''&quot;хятад хэлний ноёнтой буюу ноён гэсэн утгатай гуанжин гэсэн үг&quot;'' гэж үзжээ.&lt;ref&gt;Ж.Гэрэлбадрах &quot;Дөчин, Дөрвөн хоёрын Монгол улсын язгууртны цол зэрэг&quot; УБ., 2010.  тал 62. ISBN 99929-78-82-1&lt;/ref&gt; Хубилай хааны үед зохиосон [[Цагаан түүх|Цагаан түүхд]] ''&quot;түшмэлийн тэргүүн хонжин tüsimel-ün terigün qonjin&quot;'' хэмээн үзэж байжээ.&lt;ref&gt;Ж.Гэрэлбадрах &quot;Дөчин, Дөрвөн хоёрын Монгол улсын язгууртны цол зэрэг&quot; УБ., 2010.  тал 62. ISBN 99929-78-82-1&lt;/ref&gt;
=Цолны түүхэн хөгжил=
[[Цагаан түүх|Цагаан түүхд]] ''&quot;...Гурван их үйлийг 3 хонжин мэд, хоёр үйлэнд эндүүрэлгүйеэ аварваас амьтныг удирдагч биеийн шүтээн хонжин хэмээюү... энх төрөөр гар газар хөл хөсөр амируулваас улсыг засагч зарлигийн шүтээн хонжин хэмээюү... харь дайсныг арга хүчнээр доройтуулан чадваас иргэн ургуныг сахигч шүтээн хонжин хэмээюү...&quot;''&lt;ref&gt;Ж.Гэрэлбадрах &quot;Дөчин, Дөрвөн хоёрын Монгол улсын язгууртны цол зэрэг&quot; УБ., 2010.  тал 62-63. ISBN 99929-78-82-1&lt;/ref&gt; гэж заасан байдаг. 1295 оноос [[Юань улс|Юань улсад]] уг цолыг '''Чингис хааны найман цагаан гэр'''ийн дотор байх [[тайши]], [[дайбу]], [[зайсан]] тэргүүт найман их ямутаны дотор оруулж өгсөн. XIV-XVII зууны үед ноёдын тэргүүн цолны нэг байсан. 1570-аад онд [[Ордос түмэн|Ордосын]] [[Хутагтай сэцэн хунтайж]] нэгэн удаад '''Очир түмэй'''д ''Уханчу чандан хэмээгдэх гэргийг , гүй он хонжин,цол өгч түшмэдийн тэргүүн болгосон''&lt;ref&gt;Ж.Гэрэлбадрах &quot;Дөчин, Дөрвөн хоёрын Монгол улсын язгууртны цол зэрэг&quot; УБ., 2010.  тал 62. ISBN 99929-78-82-1&lt;/ref&gt; тохиолдол гарч байжээ. 1578 оноос шарын шашинд Сога хонжин (bsoga qonjin) гэх нэртэйгээр хэрэглэж эхэлсэн. Харин XVII зууны эхэн үеэс эхлээд доод дэв зиндааны түшмэлийн цол болж&lt;ref&gt;Ж.Гэрэлбадрах &quot;Дөчин, Дөрвөн хоёрын Монгол улсын язгууртны цол зэрэг&quot; УБ., 2010.  тал 64. ISBN 99929-78-82-1&lt;/ref&gt; эхэлсэн. [[Чин улс|Чин улсын]] үеэс түшмэлийн цолд хэрэглэхээ больж, гагцхүү Ордосын Чингис хааны онгоны 8 ямутанд хэрэглэх сул тушаал болоод үе уламжлах болж ирсэн.
==Манжийн үеийн жинон цол==
[[Манж Чин улс|Чин улсад]] дагаар орох хүртэл 10 язгууртан залгамжлан хүртээд Ордос түмэнд төвлөрөн сууж, Монголын баруун гарын гурван түмэн улс ардыг ерөнхийлөн захирч, Чингис хааны тахилын найман цагаан ордын тахилга, зан үйлийг удирдаж байсан. Харин сүүлийн [[Ринчин жонон|Ринчин жинонгийн]] үед их хаан [[Лигдэн хаан|Лигдэнд]] захирагдахаа больж салан одсон. Манжийн цэрэг 1635 онд эзлэн авсны дараа дагаар орсны дараа, уг цолыг сул тушаал болгож, зөвхөн Чингис хааны онгоныг тахих 500 өрх дархадыг даргалах хэмжээнд хүрч очоод, Ордос түмнийг 7 хошуунд хуваан Хатан голын Бор тохойд суулгасан. Дархан жюнь вангийн хошууны засаг ноёнд хааны зарлигаар хүртээх болгосон байдаг. 1636-1959 он хүртэл нийт 30 гаруй алтан ургийн язгууртад жонон цолыг хүртээд 1959 онд сүүлийн жинон нас барснаар дахин хэрэглэхээ больжээ.
  
==Ар Халхын жинон цолтон==
Ар халхад жонон цолтон XVI зууны сүүл үе, XVII зууны эхэн үеэс гарч ирсэн байдаг. Чухамдаа Халхад үлдсэн Чингис хааны цагаан сүлдийг сахин хамгаалагчид тусгай хэргэм олгох хэрэгцээ байсан ч, эрх мэдэл, албан тушаалд дуртай ноёд, тайж нар жонон цолыг хавтгайруулахад хүргэжээ. Тухайн цагт Халх долоон хошуу даяар 2-3 жинон цолтон байсан. Нэг нь, '''Элжигин халхын Цагаан сүлдийг''' хамгаалан тахигч [[Сэцэн жинон]] Пунцагравдан, Хоёр дахь нь, '''Хэрлэн голд Чингисийн сүлдийг тахигч''' Далай жинон Гэгээн [[Сэцэн хан Шолой]], Ойрадын '''Хошуудад''' '''Сэцэн жинон''' хэмээх цолтон нар байжээ. 1630-иад оны үеэс эдгээр жонон цолтонгуудаас гадна зарим хунтайж нар бас жонон болох үзэгдэл гарч байжээ. Сэцэн хан Шолой өөрийн хан цолоо V хүү Бабуд, отгон хөвүүн Анандад Далай жинон цолоо шагнасан. Харин зарим сурвалжид Шолойн зарим хөвүүд, тухайлбал Цэвдэн хунтайжийг Цэвдэн жинон гэх мэтээр бичсэн байна. Ар Халх 1911 онд Манж Чин гүрний захиргаанаас гарч, тусгаар тогтнолоо зарласны дараа хошууны ноёдод цол чимэг шагнахад Сэцэн ханы аймагт Жонон вангийн хошуу, Түшээт ханы аймагт Жонон гүний хошуу, Засагт ханы аймагт Жонон вангийн хошуу нийт 3 хошуу бий болжээ.
  
==Өв дурсгал==
[[Жамсрангийн Цэвээн|Ж.Цэвээн]] гуай [[Ордос|Ордост]] [[Чингис хааны онгоны]] талаар судалгааны ажил хийж явах үедээ &quot;Хонжин дэвтэр оршивой&quot; гэдэг хурим ёслолын холбоотой нэгэн сурвалж олсныг [[Цэндийн Дамдинсүрэн|Ц.Дамдинсүрэн]] гуай '''Монгол уран зохиолын зуун билиг оршивой''' гэх бүтээлдээ оруулжээ. Хонжин нь сүүл үе хүртэл [[Ордос|Ордосын]] [[Чингисийн онгон|Чингисийн онгоны]] тайлгын ерөөлийг дуудах үүрэгтэй хүнийг хэлж байжээ. Сүүлдээ энэ нь хавтгайраад Ордос нутгийн хурим найрыг удирдан зохион байгуулах хүнийг хэлдэг болжээ.  [[Монгол Улс|Монгол улсын]] [[Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгчийн]] 1994 оны 67-р хавсралт дахь '''Төрийн тугийг хүндэтгэн залах журамд''' зааснаар Үндэсний их баяр наадмаар есөн хөлт цагаан тугийг залах торгон цэргийг залах захирагчыг хонжин гэж нэрлэж, '''Төрийн тугийг хүндэтгэн залах үед Төрийн хонжин ...  оролцож байгаа төрийн ёслолын торгон цэргийг захирна'''&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.legalinfo.mn/annex/details/76?lawid=776 |title=Archive copy |access-date=2020-01-30 |archive-date=2020-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200130022701/https://www.legalinfo.mn/annex/details/76%3Flawid%3D776 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==Жонон цолтод (1392 оноос)==
# [[Гамала жонон]]: 1292-1302, Хубилай хааны ач хүү, Есөнтөмөр хааны эцэг
# [[Есөнтөмөр жонон]]: 1302-1323, Гамала жонон хунтайжийн хүү
==Жонон цолтод (1434-1634)==
# [[Агваржин хаан]]: 1434-1451, Ажай тайжийн хүү, Баянмөнх жононгийн өвөө
# [[Баянмөнх жонон]]: 1467-1470, Хархуцаг тайжийн хүү
# [[Улсболд]]: 1512, Даян хааны хүү
# [[Барсболд хаан]]: 1512-1521, Даян хааны хүү 
# [[Гүнбилэг жонон]]: 1531-1550, Барсболдын хүү  
# [[Ноёндарь жонон]]: 1551-1573, Гүнбилэг жононгийн хүү 
# [[Буянбаатар хунтайж]]: 1573-1575, Ноёндарийн хүү 
# [[Бошигт жонон]]: 1575-1624, Буянбаатарын хүү
# [[Ринчин жонон]]: 1626-1630, Бошигт жононгийн хүү
# [[Туба жонон]]: 1630-1634, Бошигт жононгийн хүү

=Холбоотой өгүүлэл=
* [[Монгол ноёдын цол хэргэм]]
* Чингис хааны [[Эзэн хороо]]

= Эшлэл =
[[Ангилал:Жонон| ]]
[[Ангилал:Цол]]
[[Ангилал:Монголын цол]]</text>
      <sha1>etvxmzlbusks3ouz7x9kgjffgb1o0qg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855394</id>
      <parentid>855393</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T06:54:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-21144-89</username>
        <id>103741</id>
      </contributor>
      <origin>855394</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13050" sha1="9zgjntdnxbgog2y2w7uini2xbtgnlik" xml:space="preserve">'''Жонон''' ([[монголоор]]:{{MongolUnicode|ᠵᠢᠨᠤᠩ}}; [[хятадаар]]: 濟農, [[пиньинь]]: Jì nóng) нь [[Монгол үндэстэн|Монголын]] [[Юань улс|Юань улсын]] үеэс уламжлан ирсэн алтан ургийн язгууртны цолны нэг бөгөөд сүүлдээ энэ цол нь хувирсаар '''Чингис хааны найман цагаан гэрийн''' ёслолын хэргийг эрхэлсэн түшмэдийн цол болжээ. Анх [[Хубилай хаан]] 1292 онд ач хүү [[Гамала|Гамалад]] [[Хархорум]] хотоор төвлөрсөн уугуул Монгол нутгийг захируулахаар илгээхдээ [[Жинь ван]] цол олгож илгээсэн. Утга нь Жинь ван буюу '''Язгуурын ван''' гэсэн утгатай бүхий цолыг хүртээсэн нь сунжирсаар Жинон, Жонон хэмээгдэх болсон. Эзэнт гүрний өвөг голомтыг сахигч, хааны гол залгамжлагч ийнхүү Жонон гэгдэж явав. [[Умард Юань|Батмөнх даян хааны үеэс уг ёсыг баримтлан улсын баруун жигүүрийн удирдагч нь алтан ургийн жонон байхаар болгожээ. Х]]&lt;nowiki/&gt;ан хөвүүд дотроос зөвхөн ганц хүнд л уг цолыг хүртэж баруун гурван түмний [[Ордос түмэн|Ордос түмэнд]] сууж захирах болсон. Улсын жигүүрийг захирах Жинон цолыг Агбаржин жинон эхлэн хүртсэн тухай сурвалжид үлдэж үүнээс эхлэн жинонгуудын нэрс тодорч эхэлсэн гэж үзэх явдал бий. Угтаа бол хамгийн хүндэт бүс нутгийг захирагч бөгөөд хааны гол залгамжлагчийг жинон болгодог байв. Жонон цол нь дээр дурьсанаар Гамалаас эхэлж явсаар Юань унасны дараа Зүүн түмний доторхи баруун жигүүрийг захирагч нь Агваржин болжээ.

==Судалсан байдал==
Хятадын эрдэмтэн [[Лю Жинсо]] нь хонжинг ''&quot;ёслолын явдлыг эрхэлсэн сайд түшмэлийн хэргэм байсан&quot;'', хятадын судлаач '''Ринчингаваа''' нь ''&quot;Их Юань улсын үеийн ёслолын хэрэг эрхлэх түшмэлийг хонжмн түшмэл гэдэг&quot;''. Харин [[Сайшаал |Сайшаал]] абугай хонжинг ''&quot;хятад хэлний ноёнтой буюу ноён гэсэн утгатай гуанжин гэсэн үг&quot;'' гэж үзжээ.&lt;ref&gt;Ж.Гэрэлбадрах &quot;Дөчин, Дөрвөн хоёрын Монгол улсын язгууртны цол зэрэг&quot; УБ., 2010.  тал 62. ISBN 99929-78-82-1&lt;/ref&gt; Хубилай хааны үед зохиосон [[Цагаан түүх|Цагаан түүхд]] ''&quot;түшмэлийн тэргүүн хонжин tüsimel-ün terigün qonjin&quot;'' хэмээн үзэж байжээ.&lt;ref&gt;Ж.Гэрэлбадрах &quot;Дөчин, Дөрвөн хоёрын Монгол улсын язгууртны цол зэрэг&quot; УБ., 2010.  тал 62. ISBN 99929-78-82-1&lt;/ref&gt;
=Цолны түүхэн хөгжил=
[[Цагаан түүх|Цагаан түүхд]] ''&quot;...Гурван их үйлийг 3 хонжин мэд, хоёр үйлэнд эндүүрэлгүйеэ аварваас амьтныг удирдагч биеийн шүтээн хонжин хэмээюү... энх төрөөр гар газар хөл хөсөр амируулваас улсыг засагч зарлигийн шүтээн хонжин хэмээюү... харь дайсныг арга хүчнээр доройтуулан чадваас иргэн ургуныг сахигч шүтээн хонжин хэмээюү...&quot;''&lt;ref&gt;Ж.Гэрэлбадрах &quot;Дөчин, Дөрвөн хоёрын Монгол улсын язгууртны цол зэрэг&quot; УБ., 2010.  тал 62-63. ISBN 99929-78-82-1&lt;/ref&gt; гэж заасан байдаг. 1295 оноос [[Юань улс|Юань улсад]] уг цолыг '''Чингис хааны найман цагаан гэр'''ийн дотор байх [[тайши]], [[дайбу]], [[зайсан]] тэргүүт найман их ямутаны дотор оруулж өгсөн. XIV-XVII зууны үед ноёдын тэргүүн цолны нэг байсан. 1570-аад онд [[Ордос түмэн|Ордосын]] [[Хутагтай сэцэн хунтайж]] нэгэн удаад '''Очир түмэй'''д ''Уханчу чандан хэмээгдэх гэргийг , гүй он хонжин,цол өгч түшмэдийн тэргүүн болгосон''&lt;ref&gt;Ж.Гэрэлбадрах &quot;Дөчин, Дөрвөн хоёрын Монгол улсын язгууртны цол зэрэг&quot; УБ., 2010.  тал 62. ISBN 99929-78-82-1&lt;/ref&gt; тохиолдол гарч байжээ. 1578 оноос шарын шашинд Сога хонжин (bsoga qonjin) гэх нэртэйгээр хэрэглэж эхэлсэн. Харин XVII зууны эхэн үеэс эхлээд доод дэв зиндааны түшмэлийн цол болж&lt;ref&gt;Ж.Гэрэлбадрах &quot;Дөчин, Дөрвөн хоёрын Монгол улсын язгууртны цол зэрэг&quot; УБ., 2010.  тал 64. ISBN 99929-78-82-1&lt;/ref&gt; эхэлсэн. [[Чин улс|Чин улсын]] үеэс түшмэлийн цолд хэрэглэхээ больж, гагцхүү Ордосын Чингис хааны онгоны 8 ямутанд хэрэглэх сул тушаал болоод үе уламжлах болж ирсэн.
==Манжийн үеийн жинон цол==
[[Манж Чин улс|Чин улсад]] дагаар орох хүртэл 10 язгууртан залгамжлан хүртээд Ордос түмэнд төвлөрөн сууж, Монголын баруун гарын гурван түмэн улс ардыг ерөнхийлөн захирч, Чингис хааны тахилын найман цагаан ордын тахилга, зан үйлийг удирдаж байсан. Харин сүүлийн [[Ринчин жонон|Ринчин жинонгийн]] үед их хаан [[Лигдэн хаан|Лигдэнд]] захирагдахаа больж салан одсон. Манжийн цэрэг 1635 онд эзлэн авсны дараа дагаар орсны дараа, уг цолыг сул тушаал болгож, зөвхөн Чингис хааны онгоныг тахих 500 өрх дархадыг даргалах хэмжээнд хүрч очоод, Ордос түмнийг 7 хошуунд хуваан Хатан голын Бор тохойд суулгасан. Дархан жюнь вангийн хошууны засаг ноёнд хааны зарлигаар хүртээх болгосон байдаг. 1636-1959 он хүртэл нийт 30 гаруй алтан ургийн язгууртад жонон цолыг хүртээд 1959 онд сүүлийн жинон нас барснаар дахин хэрэглэхээ больжээ.
  
==Ар Халхын жинон цолтон==
Ар халхад жонон цолтон XVI зууны сүүл үе, XVII зууны эхэн үеэс гарч ирсэн байдаг. Чухамдаа Халхад үлдсэн Чингис хааны цагаан сүлдийг сахин хамгаалагчид тусгай хэргэм олгох хэрэгцээ байсан ч, эрх мэдэл, албан тушаалд дуртай ноёд, тайж нар жонон цолыг хавтгайруулахад хүргэжээ. Тухайн цагт Халх долоон хошуу даяар 2-3 жинон цолтон байсан. Нэг нь, '''Элжигин халхын Цагаан сүлдийг''' хамгаалан тахигч [[Сэцэн жинон]] Пунцагравдан, Хоёр дахь нь, '''Хэрлэн голд Чингисийн сүлдийг тахигч''' Далай жинон Гэгээн [[Сэцэн хан Шолой]], Ойрадын '''Хошуудад''' '''Сэцэн жинон''' хэмээх цолтон нар байжээ. 1630-иад оны үеэс эдгээр жонон цолтонгуудаас гадна зарим хунтайж нар бас жонон болох үзэгдэл гарч байжээ. Сэцэн хан Шолой өөрийн хан цолоо V хүү Бабуд, отгон хөвүүн Анандад Далай жинон цолоо шагнасан. Харин зарим сурвалжид Шолойн зарим хөвүүд, тухайлбал Цэвдэн хунтайжийг Цэвдэн жинон гэх мэтээр бичсэн байна. Ар Халх 1911 онд Манж Чин гүрний захиргаанаас гарч, тусгаар тогтнолоо зарласны дараа хошууны ноёдод цол чимэг шагнахад Сэцэн ханы аймагт Жонон вангийн хошуу, Түшээт ханы аймагт Жонон гүний хошуу, Засагт ханы аймагт Жонон вангийн хошуу нийт 3 хошуу бий болжээ.
  
==Өв дурсгал==
[[Жамсрангийн Цэвээн|Ж.Цэвээн]] гуай [[Ордос|Ордост]] [[Чингис хааны онгоны]] талаар судалгааны ажил хийж явах үедээ &quot;Хонжин дэвтэр оршивой&quot; гэдэг хурим ёслолын холбоотой нэгэн сурвалж олсныг [[Цэндийн Дамдинсүрэн|Ц.Дамдинсүрэн]] гуай '''Монгол уран зохиолын зуун билиг оршивой''' гэх бүтээлдээ оруулжээ. Хонжин нь сүүл үе хүртэл [[Ордос|Ордосын]] [[Чингисийн онгон|Чингисийн онгоны]] тайлгын ерөөлийг дуудах үүрэгтэй хүнийг хэлж байжээ. Сүүлдээ энэ нь хавтгайраад Ордос нутгийн хурим найрыг удирдан зохион байгуулах хүнийг хэлдэг болжээ.  [[Монгол Улс|Монгол улсын]] [[Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгчийн]] 1994 оны 67-р хавсралт дахь '''Төрийн тугийг хүндэтгэн залах журамд''' зааснаар Үндэсний их баяр наадмаар есөн хөлт цагаан тугийг залах торгон цэргийг залах захирагчыг хонжин гэж нэрлэж, '''Төрийн тугийг хүндэтгэн залах үед Төрийн хонжин ...  оролцож байгаа төрийн ёслолын торгон цэргийг захирна'''&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.legalinfo.mn/annex/details/76?lawid=776 |title=Archive copy |access-date=2020-01-30 |archive-date=2020-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200130022701/https://www.legalinfo.mn/annex/details/76%3Flawid%3D776 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==Жонон цолтод (1292 оноос)==
# [[Гамала жонон]]: 1292-1302, Хубилай хааны ач хүү, Есөнтөмөр хааны эцэг
# [[Есөнтөмөр жонон]]: 1302-1323, Гамала жонон хунтайжийн хүү
==Жонон цолтод (1434-1634)==
# [[Агваржин хаан]]: 1434-1451, Ажай тайжийн хүү, Баянмөнх жононгийн өвөө
# [[Баянмөнх жонон]]: 1467-1470, Хархуцаг тайжийн хүү
# [[Улсболд]]: 1512, Даян хааны хүү
# [[Барсболд хаан]]: 1512-1521, Даян хааны хүү 
# [[Гүнбилэг жонон]]: 1531-1550, Барсболдын хүү  
# [[Ноёндарь жонон]]: 1551-1573, Гүнбилэг жононгийн хүү 
# [[Буянбаатар хунтайж]]: 1573-1575, Ноёндарийн хүү 
# [[Бошигт жонон]]: 1575-1624, Буянбаатарын хүү
# [[Ринчин жонон]]: 1626-1630, Бошигт жононгийн хүү
# [[Туба жонон]]: 1630-1634, Бошигт жононгийн хүү

=Холбоотой өгүүлэл=
* [[Монгол ноёдын цол хэргэм]]
* Чингис хааны [[Эзэн хороо]]

= Эшлэл =
[[Ангилал:Жонон| ]]
[[Ангилал:Цол]]
[[Ангилал:Монголын цол]]</text>
      <sha1>9zgjntdnxbgog2y2w7uini2xbtgnlik</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855395</id>
      <parentid>855394</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T06:59:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-21144-89</username>
        <id>103741</id>
      </contributor>
      <origin>855395</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13409" sha1="qqkjcp5t080i5ow9z5ci0lyp6pzbisx" xml:space="preserve">'''Жонон''' ([[монголоор]]:{{MongolUnicode|ᠵᠢᠨᠤᠩ}}; [[хятадаар]]: 濟農, [[пиньинь]]: Jì nóng) нь [[Монгол үндэстэн|Монголын]] [[Юань улс|Юань улсын]] үеэс уламжлан ирсэн алтан ургийн язгууртны цолны нэг бөгөөд сүүлдээ энэ цол нь хувирсаар '''Чингис хааны найман цагаан гэрийн''' ёслолын хэргийг эрхэлсэн түшмэдийн цол болжээ. Анх [[Хубилай хаан]] 1292 онд ач хүү [[Гамала|Гамалад]] [[Хархорум]] хотоор төвлөрсөн уугуул Монгол нутгийг захируулахаар илгээхдээ [[Жинь ван]] цол олгож илгээсэн. Утга нь Жинь ван буюу '''Язгуурын ван''' гэсэн утгатай бүхий цолыг хүртээсэн нь сунжирсаар Жинон, Жонон хэмээгдэх болсон. Эзэнт гүрний өвөг голомтыг сахигч, хааны гол залгамжлагч ийнхүү Жонон гэгдэж явав. [[Умард Юань|Батмөнх даян хааны үеэс уг ёсыг баримтлан улсын баруун жигүүрийн удирдагч нь алтан ургийн жонон байхаар болгожээ. Х]]&lt;nowiki/&gt;ан хөвүүд дотроос зөвхөн ганц хүнд л уг цолыг хүртэж баруун гурван түмний [[Ордос түмэн|Ордос түмэнд]] сууж захирах болсон. Улсын жигүүрийг захирах Жинон цолыг Агбаржин жинон эхлэн хүртсэн тухай сурвалжид үлдэж үүнээс эхлэн жинонгуудын нэрс тодорч эхэлсэн гэж үзэх явдал бий. Угтаа бол хамгийн хүндэт бүс нутгийг захирагч бөгөөд хааны гол залгамжлагчийг жинон болгодог байв. Жонон цол нь дээр дурьсанаар Гамалаас эхэлж Есөн төмөр залгаж явжээ. Тогоон төмөр хааныг дэвших хүртэлх хямралаар Жононгийн талаархи мэдээлэл  тодорхойгүй. Тогоон төмөр хааны жонон хэн байсан нь бүдэг. Юань унаснаас түүх бичлэг тасарсаар, Зүүн түмний доторхи баруун жигүүрийг захирагч нь Агваржин жонон гэгчийг хожим тэмдэглэжээ.

==Судалсан байдал==
Хятадын эрдэмтэн [[Лю Жинсо]] нь хонжинг ''&quot;ёслолын явдлыг эрхэлсэн сайд түшмэлийн хэргэм байсан&quot;'', хятадын судлаач '''Ринчингаваа''' нь ''&quot;Их Юань улсын үеийн ёслолын хэрэг эрхлэх түшмэлийг хонжмн түшмэл гэдэг&quot;''. Харин [[Сайшаал |Сайшаал]] абугай хонжинг ''&quot;хятад хэлний ноёнтой буюу ноён гэсэн утгатай гуанжин гэсэн үг&quot;'' гэж үзжээ.&lt;ref&gt;Ж.Гэрэлбадрах &quot;Дөчин, Дөрвөн хоёрын Монгол улсын язгууртны цол зэрэг&quot; УБ., 2010.  тал 62. ISBN 99929-78-82-1&lt;/ref&gt; Хубилай хааны үед зохиосон [[Цагаан түүх|Цагаан түүхд]] ''&quot;түшмэлийн тэргүүн хонжин tüsimel-ün terigün qonjin&quot;'' хэмээн үзэж байжээ.&lt;ref&gt;Ж.Гэрэлбадрах &quot;Дөчин, Дөрвөн хоёрын Монгол улсын язгууртны цол зэрэг&quot; УБ., 2010.  тал 62. ISBN 99929-78-82-1&lt;/ref&gt;
=Цолны түүхэн хөгжил=
[[Цагаан түүх|Цагаан түүхд]] ''&quot;...Гурван их үйлийг 3 хонжин мэд, хоёр үйлэнд эндүүрэлгүйеэ аварваас амьтныг удирдагч биеийн шүтээн хонжин хэмээюү... энх төрөөр гар газар хөл хөсөр амируулваас улсыг засагч зарлигийн шүтээн хонжин хэмээюү... харь дайсныг арга хүчнээр доройтуулан чадваас иргэн ургуныг сахигч шүтээн хонжин хэмээюү...&quot;''&lt;ref&gt;Ж.Гэрэлбадрах &quot;Дөчин, Дөрвөн хоёрын Монгол улсын язгууртны цол зэрэг&quot; УБ., 2010.  тал 62-63. ISBN 99929-78-82-1&lt;/ref&gt; гэж заасан байдаг. 1295 оноос [[Юань улс|Юань улсад]] уг цолыг '''Чингис хааны найман цагаан гэр'''ийн дотор байх [[тайши]], [[дайбу]], [[зайсан]] тэргүүт найман их ямутаны дотор оруулж өгсөн. XIV-XVII зууны үед ноёдын тэргүүн цолны нэг байсан. 1570-аад онд [[Ордос түмэн|Ордосын]] [[Хутагтай сэцэн хунтайж]] нэгэн удаад '''Очир түмэй'''д ''Уханчу чандан хэмээгдэх гэргийг , гүй он хонжин,цол өгч түшмэдийн тэргүүн болгосон''&lt;ref&gt;Ж.Гэрэлбадрах &quot;Дөчин, Дөрвөн хоёрын Монгол улсын язгууртны цол зэрэг&quot; УБ., 2010.  тал 62. ISBN 99929-78-82-1&lt;/ref&gt; тохиолдол гарч байжээ. 1578 оноос шарын шашинд Сога хонжин (bsoga qonjin) гэх нэртэйгээр хэрэглэж эхэлсэн. Харин XVII зууны эхэн үеэс эхлээд доод дэв зиндааны түшмэлийн цол болж&lt;ref&gt;Ж.Гэрэлбадрах &quot;Дөчин, Дөрвөн хоёрын Монгол улсын язгууртны цол зэрэг&quot; УБ., 2010.  тал 64. ISBN 99929-78-82-1&lt;/ref&gt; эхэлсэн. [[Чин улс|Чин улсын]] үеэс түшмэлийн цолд хэрэглэхээ больж, гагцхүү Ордосын Чингис хааны онгоны 8 ямутанд хэрэглэх сул тушаал болоод үе уламжлах болж ирсэн.
==Манжийн үеийн жинон цол==
[[Манж Чин улс|Чин улсад]] дагаар орох хүртэл 10 язгууртан залгамжлан хүртээд Ордос түмэнд төвлөрөн сууж, Монголын баруун гарын гурван түмэн улс ардыг ерөнхийлөн захирч, Чингис хааны тахилын найман цагаан ордын тахилга, зан үйлийг удирдаж байсан. Харин сүүлийн [[Ринчин жонон|Ринчин жинонгийн]] үед их хаан [[Лигдэн хаан|Лигдэнд]] захирагдахаа больж салан одсон. Манжийн цэрэг 1635 онд эзлэн авсны дараа дагаар орсны дараа, уг цолыг сул тушаал болгож, зөвхөн Чингис хааны онгоныг тахих 500 өрх дархадыг даргалах хэмжээнд хүрч очоод, Ордос түмнийг 7 хошуунд хуваан Хатан голын Бор тохойд суулгасан. Дархан жюнь вангийн хошууны засаг ноёнд хааны зарлигаар хүртээх болгосон байдаг. 1636-1959 он хүртэл нийт 30 гаруй алтан ургийн язгууртад жонон цолыг хүртээд 1959 онд сүүлийн жинон нас барснаар дахин хэрэглэхээ больжээ.
  
==Ар Халхын жинон цолтон==
Ар халхад жонон цолтон XVI зууны сүүл үе, XVII зууны эхэн үеэс гарч ирсэн байдаг. Чухамдаа Халхад үлдсэн Чингис хааны цагаан сүлдийг сахин хамгаалагчид тусгай хэргэм олгох хэрэгцээ байсан ч, эрх мэдэл, албан тушаалд дуртай ноёд, тайж нар жонон цолыг хавтгайруулахад хүргэжээ. Тухайн цагт Халх долоон хошуу даяар 2-3 жинон цолтон байсан. Нэг нь, '''Элжигин халхын Цагаан сүлдийг''' хамгаалан тахигч [[Сэцэн жинон]] Пунцагравдан, Хоёр дахь нь, '''Хэрлэн голд Чингисийн сүлдийг тахигч''' Далай жинон Гэгээн [[Сэцэн хан Шолой]], Ойрадын '''Хошуудад''' '''Сэцэн жинон''' хэмээх цолтон нар байжээ. 1630-иад оны үеэс эдгээр жонон цолтонгуудаас гадна зарим хунтайж нар бас жонон болох үзэгдэл гарч байжээ. Сэцэн хан Шолой өөрийн хан цолоо V хүү Бабуд, отгон хөвүүн Анандад Далай жинон цолоо шагнасан. Харин зарим сурвалжид Шолойн зарим хөвүүд, тухайлбал Цэвдэн хунтайжийг Цэвдэн жинон гэх мэтээр бичсэн байна. Ар Халх 1911 онд Манж Чин гүрний захиргаанаас гарч, тусгаар тогтнолоо зарласны дараа хошууны ноёдод цол чимэг шагнахад Сэцэн ханы аймагт Жонон вангийн хошуу, Түшээт ханы аймагт Жонон гүний хошуу, Засагт ханы аймагт Жонон вангийн хошуу нийт 3 хошуу бий болжээ.
  
==Өв дурсгал==
[[Жамсрангийн Цэвээн|Ж.Цэвээн]] гуай [[Ордос|Ордост]] [[Чингис хааны онгоны]] талаар судалгааны ажил хийж явах үедээ &quot;Хонжин дэвтэр оршивой&quot; гэдэг хурим ёслолын холбоотой нэгэн сурвалж олсныг [[Цэндийн Дамдинсүрэн|Ц.Дамдинсүрэн]] гуай '''Монгол уран зохиолын зуун билиг оршивой''' гэх бүтээлдээ оруулжээ. Хонжин нь сүүл үе хүртэл [[Ордос|Ордосын]] [[Чингисийн онгон|Чингисийн онгоны]] тайлгын ерөөлийг дуудах үүрэгтэй хүнийг хэлж байжээ. Сүүлдээ энэ нь хавтгайраад Ордос нутгийн хурим найрыг удирдан зохион байгуулах хүнийг хэлдэг болжээ.  [[Монгол Улс|Монгол улсын]] [[Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгчийн]] 1994 оны 67-р хавсралт дахь '''Төрийн тугийг хүндэтгэн залах журамд''' зааснаар Үндэсний их баяр наадмаар есөн хөлт цагаан тугийг залах торгон цэргийг залах захирагчыг хонжин гэж нэрлэж, '''Төрийн тугийг хүндэтгэн залах үед Төрийн хонжин ...  оролцож байгаа төрийн ёслолын торгон цэргийг захирна'''&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.legalinfo.mn/annex/details/76?lawid=776 |title=Archive copy |access-date=2020-01-30 |archive-date=2020-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200130022701/https://www.legalinfo.mn/annex/details/76%3Flawid%3D776 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==Жонон цолтод (1292 оноос)==
# [[Гамала жонон]]: 1292-1302, Хубилай хааны ач хүү, Есөнтөмөр хааны эцэг
# [[Есөнтөмөр жонон]]: 1302-1323, Гамала жонон хунтайжийн хүү
==Жонон цолтод (1434-1634)==
# [[Агваржин хаан]]: 1434-1451, Ажай тайжийн хүү, Баянмөнх жононгийн өвөө
# [[Баянмөнх жонон]]: 1467-1470, Хархуцаг тайжийн хүү
# [[Улсболд]]: 1512, Даян хааны хүү
# [[Барсболд хаан]]: 1512-1521, Даян хааны хүү 
# [[Гүнбилэг жонон]]: 1531-1550, Барсболдын хүү  
# [[Ноёндарь жонон]]: 1551-1573, Гүнбилэг жононгийн хүү 
# [[Буянбаатар хунтайж]]: 1573-1575, Ноёндарийн хүү 
# [[Бошигт жонон]]: 1575-1624, Буянбаатарын хүү
# [[Ринчин жонон]]: 1626-1630, Бошигт жононгийн хүү
# [[Туба жонон]]: 1630-1634, Бошигт жононгийн хүү

=Холбоотой өгүүлэл=
* [[Монгол ноёдын цол хэргэм]]
* Чингис хааны [[Эзэн хороо]]

= Эшлэл =
[[Ангилал:Жонон| ]]
[[Ангилал:Цол]]
[[Ангилал:Монголын цол]]</text>
      <sha1>qqkjcp5t080i5ow9z5ci0lyp6pzbisx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855396</id>
      <parentid>855395</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T07:12:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-21144-89</username>
        <id>103741</id>
      </contributor>
      <origin>855396</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13785" sha1="2qa5la9ukb2tq9ahnmfrj2i8q78k86r" xml:space="preserve">'''Жонон''' ([[монголоор]]:{{MongolUnicode|ᠵᠢᠨᠤᠩ}}; [[хятадаар]]: 濟農, [[пиньинь]]: Jì nóng) нь [[Монгол үндэстэн|Монголын]] [[Юань улс|Юань улсын]] үеэс уламжлан ирсэн алтан ургийн язгууртны цолны нэг бөгөөд сүүлдээ энэ цол нь хувирсаар '''Чингис хааны найман цагаан гэрийн''' ёслолын хэргийг эрхэлсэн түшмэдийн цол болжээ. Анх [[Хубилай хаан]] 1263 онд хүү Чингимд янь ван (燕王) цол олгож төвлөн засах яамны ерөнхий захирагчаар томилж мэдлээ хувааж байсан нь жинон цолны адил дээд төлөөлөл байв. Хувилай хаан 1292 онд Чингимийн хүү [[Гамала|Гамалад]] [[Хархорум]] хотоор төвлөрсөн уугуул Монгол нутгийг захируулахаар илгээхдээ [[Жинь ван]] цол олгож илгээсэн. Утга нь Жинь ван буюу '''Язгуурын ван''' гэсэн утгатай бүхий цолыг хүртээсэн нь сунжирсаар Жинон, Жонон хэмээгдэх болсон. Эзэнт гүрний өвөг голомтыг сахигч, хааны гол залгамжлагч ийнхүү Жонон гэгдэж явав. [[Умард Юань|Батмөнх даян хааны үеэс уг ёсыг баримтлан улсын баруун жигүүрийн удирдагч нь алтан ургийн жонон байхаар болгожээ. Х]]&lt;nowiki/&gt;ан хөвүүд дотроос зөвхөн ганц хүнд л уг цолыг хүртэж баруун гурван түмний [[Ордос түмэн|Ордос түмэнд]] сууж захирах болсон. Улсын жигүүрийг захирах Жинон цолыг Агбаржин жинон эхлэн хүртсэн тухай сурвалжид үлдэж үүнээс эхлэн жинонгуудын нэрс тодорч эхэлсэн гэж үзэх явдал бий. Угтаа бол хамгийн хүндэт бүс нутгийг захирагч бөгөөд хааны гол залгамжлагчийг жинон болгодог байв. Жонон цол нь дээр дурьсанаар Гамалаас эхэлж Есөн төмөр залгаж явжээ. Тогоон төмөр хааныг дэвших хүртэлх хямралаар Жононгийн талаархи мэдээлэл  тодорхойгүй. Тогоон төмөр хааны жонон хэн байсан нь бүдэг. Юань унаснаас түүх бичлэг тасарсаар, Зүүн түмний доторхи баруун жигүүрийг захирагч нь Агваржин жонон гэгчийг хожим тэмдэглэжээ.

==Судалсан байдал==
Хятадын эрдэмтэн [[Лю Жинсо]] нь хонжинг ''&quot;ёслолын явдлыг эрхэлсэн сайд түшмэлийн хэргэм байсан&quot;'', хятадын судлаач '''Ринчингаваа''' нь ''&quot;Их Юань улсын үеийн ёслолын хэрэг эрхлэх түшмэлийг хонжмн түшмэл гэдэг&quot;''. Харин [[Сайшаал |Сайшаал]] абугай хонжинг ''&quot;хятад хэлний ноёнтой буюу ноён гэсэн утгатай гуанжин гэсэн үг&quot;'' гэж үзжээ.&lt;ref&gt;Ж.Гэрэлбадрах &quot;Дөчин, Дөрвөн хоёрын Монгол улсын язгууртны цол зэрэг&quot; УБ., 2010.  тал 62. ISBN 99929-78-82-1&lt;/ref&gt; Хубилай хааны үед зохиосон [[Цагаан түүх|Цагаан түүхд]] ''&quot;түшмэлийн тэргүүн хонжин tüsimel-ün terigün qonjin&quot;'' хэмээн үзэж байжээ.&lt;ref&gt;Ж.Гэрэлбадрах &quot;Дөчин, Дөрвөн хоёрын Монгол улсын язгууртны цол зэрэг&quot; УБ., 2010.  тал 62. ISBN 99929-78-82-1&lt;/ref&gt;
=Цолны түүхэн хөгжил=
[[Цагаан түүх|Цагаан түүхд]] ''&quot;...Гурван их үйлийг 3 хонжин мэд, хоёр үйлэнд эндүүрэлгүйеэ аварваас амьтныг удирдагч биеийн шүтээн хонжин хэмээюү... энх төрөөр гар газар хөл хөсөр амируулваас улсыг засагч зарлигийн шүтээн хонжин хэмээюү... харь дайсныг арга хүчнээр доройтуулан чадваас иргэн ургуныг сахигч шүтээн хонжин хэмээюү...&quot;''&lt;ref&gt;Ж.Гэрэлбадрах &quot;Дөчин, Дөрвөн хоёрын Монгол улсын язгууртны цол зэрэг&quot; УБ., 2010.  тал 62-63. ISBN 99929-78-82-1&lt;/ref&gt; гэж заасан байдаг. 1295 оноос [[Юань улс|Юань улсад]] уг цолыг '''Чингис хааны найман цагаан гэр'''ийн дотор байх [[тайши]], [[дайбу]], [[зайсан]] тэргүүт найман их ямутаны дотор оруулж өгсөн. XIV-XVII зууны үед ноёдын тэргүүн цолны нэг байсан. 1570-аад онд [[Ордос түмэн|Ордосын]] [[Хутагтай сэцэн хунтайж]] нэгэн удаад '''Очир түмэй'''д ''Уханчу чандан хэмээгдэх гэргийг , гүй он хонжин,цол өгч түшмэдийн тэргүүн болгосон''&lt;ref&gt;Ж.Гэрэлбадрах &quot;Дөчин, Дөрвөн хоёрын Монгол улсын язгууртны цол зэрэг&quot; УБ., 2010.  тал 62. ISBN 99929-78-82-1&lt;/ref&gt; тохиолдол гарч байжээ. 1578 оноос шарын шашинд Сога хонжин (bsoga qonjin) гэх нэртэйгээр хэрэглэж эхэлсэн. Харин XVII зууны эхэн үеэс эхлээд доод дэв зиндааны түшмэлийн цол болж&lt;ref&gt;Ж.Гэрэлбадрах &quot;Дөчин, Дөрвөн хоёрын Монгол улсын язгууртны цол зэрэг&quot; УБ., 2010.  тал 64. ISBN 99929-78-82-1&lt;/ref&gt; эхэлсэн. [[Чин улс|Чин улсын]] үеэс түшмэлийн цолд хэрэглэхээ больж, гагцхүү Ордосын Чингис хааны онгоны 8 ямутанд хэрэглэх сул тушаал болоод үе уламжлах болж ирсэн.
==Манжийн үеийн жинон цол==
[[Манж Чин улс|Чин улсад]] дагаар орох хүртэл 10 язгууртан залгамжлан хүртээд Ордос түмэнд төвлөрөн сууж, Монголын баруун гарын гурван түмэн улс ардыг ерөнхийлөн захирч, Чингис хааны тахилын найман цагаан ордын тахилга, зан үйлийг удирдаж байсан. Харин сүүлийн [[Ринчин жонон|Ринчин жинонгийн]] үед их хаан [[Лигдэн хаан|Лигдэнд]] захирагдахаа больж салан одсон. Манжийн цэрэг 1635 онд эзлэн авсны дараа дагаар орсны дараа, уг цолыг сул тушаал болгож, зөвхөн Чингис хааны онгоныг тахих 500 өрх дархадыг даргалах хэмжээнд хүрч очоод, Ордос түмнийг 7 хошуунд хуваан Хатан голын Бор тохойд суулгасан. Дархан жюнь вангийн хошууны засаг ноёнд хааны зарлигаар хүртээх болгосон байдаг. 1636-1959 он хүртэл нийт 30 гаруй алтан ургийн язгууртад жонон цолыг хүртээд 1959 онд сүүлийн жинон нас барснаар дахин хэрэглэхээ больжээ.
  
==Ар Халхын жинон цолтон==
Ар халхад жонон цолтон XVI зууны сүүл үе, XVII зууны эхэн үеэс гарч ирсэн байдаг. Чухамдаа Халхад үлдсэн Чингис хааны цагаан сүлдийг сахин хамгаалагчид тусгай хэргэм олгох хэрэгцээ байсан ч, эрх мэдэл, албан тушаалд дуртай ноёд, тайж нар жонон цолыг хавтгайруулахад хүргэжээ. Тухайн цагт Халх долоон хошуу даяар 2-3 жинон цолтон байсан. Нэг нь, '''Элжигин халхын Цагаан сүлдийг''' хамгаалан тахигч [[Сэцэн жинон]] Пунцагравдан, Хоёр дахь нь, '''Хэрлэн голд Чингисийн сүлдийг тахигч''' Далай жинон Гэгээн [[Сэцэн хан Шолой]], Ойрадын '''Хошуудад''' '''Сэцэн жинон''' хэмээх цолтон нар байжээ. 1630-иад оны үеэс эдгээр жонон цолтонгуудаас гадна зарим хунтайж нар бас жонон болох үзэгдэл гарч байжээ. Сэцэн хан Шолой өөрийн хан цолоо V хүү Бабуд, отгон хөвүүн Анандад Далай жинон цолоо шагнасан. Харин зарим сурвалжид Шолойн зарим хөвүүд, тухайлбал Цэвдэн хунтайжийг Цэвдэн жинон гэх мэтээр бичсэн байна. Ар Халх 1911 онд Манж Чин гүрний захиргаанаас гарч, тусгаар тогтнолоо зарласны дараа хошууны ноёдод цол чимэг шагнахад Сэцэн ханы аймагт Жонон вангийн хошуу, Түшээт ханы аймагт Жонон гүний хошуу, Засагт ханы аймагт Жонон вангийн хошуу нийт 3 хошуу бий болжээ.
  
==Өв дурсгал==
[[Жамсрангийн Цэвээн|Ж.Цэвээн]] гуай [[Ордос|Ордост]] [[Чингис хааны онгоны]] талаар судалгааны ажил хийж явах үедээ &quot;Хонжин дэвтэр оршивой&quot; гэдэг хурим ёслолын холбоотой нэгэн сурвалж олсныг [[Цэндийн Дамдинсүрэн|Ц.Дамдинсүрэн]] гуай '''Монгол уран зохиолын зуун билиг оршивой''' гэх бүтээлдээ оруулжээ. Хонжин нь сүүл үе хүртэл [[Ордос|Ордосын]] [[Чингисийн онгон|Чингисийн онгоны]] тайлгын ерөөлийг дуудах үүрэгтэй хүнийг хэлж байжээ. Сүүлдээ энэ нь хавтгайраад Ордос нутгийн хурим найрыг удирдан зохион байгуулах хүнийг хэлдэг болжээ.  [[Монгол Улс|Монгол улсын]] [[Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгчийн]] 1994 оны 67-р хавсралт дахь '''Төрийн тугийг хүндэтгэн залах журамд''' зааснаар Үндэсний их баяр наадмаар есөн хөлт цагаан тугийг залах торгон цэргийг залах захирагчыг хонжин гэж нэрлэж, '''Төрийн тугийг хүндэтгэн залах үед Төрийн хонжин ...  оролцож байгаа төрийн ёслолын торгон цэргийг захирна'''&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.legalinfo.mn/annex/details/76?lawid=776 |title=Archive copy |access-date=2020-01-30 |archive-date=2020-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200130022701/https://www.legalinfo.mn/annex/details/76%3Flawid%3D776 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==Жонон цолтод (1263 оноос)==
# Чингим янь ван: 1263-1292, Хубилай хааны хүү
# Гамала жонон: 1292-1302, Хубилай хааны ач хүү, Есөнтөмөр хааны эцэг
# Есөнтөмөр жонон: 1302-1323, Гамала жонон хунтайжийн хүү
==Жонон цолтод (1434-1634)==
# [[Агваржин хаан]]: 1434-1451, Ажай тайжийн хүү, Баянмөнх жононгийн өвөө
# [[Баянмөнх жонон]]: 1467-1470, Хархуцаг тайжийн хүү
# [[Улсболд]]: 1512, Даян хааны хүү
# [[Барсболд хаан]]: 1512-1521, Даян хааны хүү 
# [[Гүнбилэг жонон]]: 1531-1550, Барсболдын хүү  
# [[Ноёндарь жонон]]: 1551-1573, Гүнбилэг жононгийн хүү 
# [[Буянбаатар хунтайж]]: 1573-1575, Ноёндарийн хүү 
# [[Бошигт жонон]]: 1575-1624, Буянбаатарын хүү
# [[Ринчин жонон]]: 1626-1630, Бошигт жононгийн хүү
# [[Туба жонон]]: 1630-1634, Бошигт жононгийн хүү

=Холбоотой өгүүлэл=
* [[Монгол ноёдын цол хэргэм]]
* Чингис хааны [[Эзэн хороо]]

= Эшлэл =
[[Ангилал:Жонон| ]]
[[Ангилал:Цол]]
[[Ангилал:Монголын цол]]</text>
      <sha1>2qa5la9ukb2tq9ahnmfrj2i8q78k86r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855407</id>
      <parentid>855396</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T08:58:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-21144-89</username>
        <id>103741</id>
      </contributor>
      <origin>855407</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13831" sha1="k6ldeskhjbi13ls7p67v5n40jck3ez0" xml:space="preserve">'''Жонон''' ([[монголоор]]:{{MongolUnicode|ᠵᠢᠨᠤᠩ}}; [[хятадаар]]: 濟農, [[пиньинь]]: Jì nóng) нь [[Монгол үндэстэн|Монголын]] [[Юань улс|Юань улсын]] үеэс уламжлан ирсэн алтан ургийн язгууртны цолны нэг бөгөөд сүүлдээ энэ цол нь хувирсаар '''Чингис хааны найман цагаан гэрийн''' ёслолын хэргийг эрхэлсэн түшмэдийн цол болжээ. Анх [[Хубилай хаан]] 1263 онд хүү Чингимд янь ван (燕王) цол олгож төвлөн засах яамны ерөнхий захирагчаар томилж мэдлээ хувааж байсан нь жинон цолны адил дээд төлөөлөл байв. Хувилай хаан 1292 онд Чингимийн хүү [[Гамала|Гамалад]] [[Хархорум]] хотоор төвлөрсөн уугуул Монгол нутгийг захируулахаар илгээхдээ [[Жинь ван]] цол олгож илгээсэн. Утга нь Жинь ван буюу '''Язгуурын ван''' гэсэн утгатай бүхий цолыг хүртээсэн нь сунжирсаар Жинон, Жонон хэмээгдэх болсон. Эзэнт гүрний өвөг голомтыг сахигч, хааны гол залгамжлагч ийнхүү Жонон гэгдэж явав. [[Умард Юань|Батмөнх даян хааны үеэс уг ёсыг баримтлан улсын баруун жигүүрийн удирдагч нь алтан ургийн жонон байхаар болгожээ. Х]]&lt;nowiki/&gt;ан хөвүүд дотроос зөвхөн ганц хүнд л уг цолыг хүртэж баруун гурван түмний [[Ордос түмэн|Ордос түмэнд]] сууж захирах болсон. Улсын жигүүрийг захирах Жинон цолыг Агбаржин жинон эхлэн хүртсэн тухай сурвалжид үлдэж үүнээс эхлэн жинонгуудын нэрс тодорч эхэлсэн гэж үзэх явдал бий. Угтаа бол хамгийн хүндэт бүс нутгийг захирагч бөгөөд хааны гол залгамжлагчийг жинон болгодог байв. Жонон цол нь дээр дурьсанаар Чингим, түүний хүү Гамал нараас эхэлж үр Есөн төмөр залгаж явжээ. Тогоон төмөр хааныг дэвших хүртэлх хямралаар Жононгийн талаархи мэдээлэл  тодорхойгүй. Тогоон төмөр хааны жонон хэн байсан нь бүдэг. Юань унаснаас түүх бичлэг тасарсаар, Зүүн түмний доторхи баруун жигүүрийг захирагч нь Агваржин жонон гэгчийг хожим тэмдэглэжээ.

==Судалсан байдал==
Хятадын эрдэмтэн [[Лю Жинсо]] нь хонжинг ''&quot;ёслолын явдлыг эрхэлсэн сайд түшмэлийн хэргэм байсан&quot;'', хятадын судлаач '''Ринчингаваа''' нь ''&quot;Их Юань улсын үеийн ёслолын хэрэг эрхлэх түшмэлийг хонжмн түшмэл гэдэг&quot;''. Харин [[Сайшаал |Сайшаал]] абугай хонжинг ''&quot;хятад хэлний ноёнтой буюу ноён гэсэн утгатай гуанжин гэсэн үг&quot;'' гэж үзжээ.&lt;ref&gt;Ж.Гэрэлбадрах &quot;Дөчин, Дөрвөн хоёрын Монгол улсын язгууртны цол зэрэг&quot; УБ., 2010.  тал 62. ISBN 99929-78-82-1&lt;/ref&gt; Хубилай хааны үед зохиосон [[Цагаан түүх|Цагаан түүхд]] ''&quot;түшмэлийн тэргүүн хонжин tüsimel-ün terigün qonjin&quot;'' хэмээн үзэж байжээ.&lt;ref&gt;Ж.Гэрэлбадрах &quot;Дөчин, Дөрвөн хоёрын Монгол улсын язгууртны цол зэрэг&quot; УБ., 2010.  тал 62. ISBN 99929-78-82-1&lt;/ref&gt;
=Цолны түүхэн хөгжил=
[[Цагаан түүх|Цагаан түүхд]] ''&quot;...Гурван их үйлийг 3 хонжин мэд, хоёр үйлэнд эндүүрэлгүйеэ аварваас амьтныг удирдагч биеийн шүтээн хонжин хэмээюү... энх төрөөр гар газар хөл хөсөр амируулваас улсыг засагч зарлигийн шүтээн хонжин хэмээюү... харь дайсныг арга хүчнээр доройтуулан чадваас иргэн ургуныг сахигч шүтээн хонжин хэмээюү...&quot;''&lt;ref&gt;Ж.Гэрэлбадрах &quot;Дөчин, Дөрвөн хоёрын Монгол улсын язгууртны цол зэрэг&quot; УБ., 2010.  тал 62-63. ISBN 99929-78-82-1&lt;/ref&gt; гэж заасан байдаг. 1295 оноос [[Юань улс|Юань улсад]] уг цолыг '''Чингис хааны найман цагаан гэр'''ийн дотор байх [[тайши]], [[дайбу]], [[зайсан]] тэргүүт найман их ямутаны дотор оруулж өгсөн. XIV-XVII зууны үед ноёдын тэргүүн цолны нэг байсан. 1570-аад онд [[Ордос түмэн|Ордосын]] [[Хутагтай сэцэн хунтайж]] нэгэн удаад '''Очир түмэй'''д ''Уханчу чандан хэмээгдэх гэргийг , гүй он хонжин,цол өгч түшмэдийн тэргүүн болгосон''&lt;ref&gt;Ж.Гэрэлбадрах &quot;Дөчин, Дөрвөн хоёрын Монгол улсын язгууртны цол зэрэг&quot; УБ., 2010.  тал 62. ISBN 99929-78-82-1&lt;/ref&gt; тохиолдол гарч байжээ. 1578 оноос шарын шашинд Сога хонжин (bsoga qonjin) гэх нэртэйгээр хэрэглэж эхэлсэн. Харин XVII зууны эхэн үеэс эхлээд доод дэв зиндааны түшмэлийн цол болж&lt;ref&gt;Ж.Гэрэлбадрах &quot;Дөчин, Дөрвөн хоёрын Монгол улсын язгууртны цол зэрэг&quot; УБ., 2010.  тал 64. ISBN 99929-78-82-1&lt;/ref&gt; эхэлсэн. [[Чин улс|Чин улсын]] үеэс түшмэлийн цолд хэрэглэхээ больж, гагцхүү Ордосын Чингис хааны онгоны 8 ямутанд хэрэглэх сул тушаал болоод үе уламжлах болж ирсэн.
==Манжийн үеийн жинон цол==
[[Манж Чин улс|Чин улсад]] дагаар орох хүртэл 10 язгууртан залгамжлан хүртээд Ордос түмэнд төвлөрөн сууж, Монголын баруун гарын гурван түмэн улс ардыг ерөнхийлөн захирч, Чингис хааны тахилын найман цагаан ордын тахилга, зан үйлийг удирдаж байсан. Харин сүүлийн [[Ринчин жонон|Ринчин жинонгийн]] үед их хаан [[Лигдэн хаан|Лигдэнд]] захирагдахаа больж салан одсон. Манжийн цэрэг 1635 онд эзлэн авсны дараа дагаар орсны дараа, уг цолыг сул тушаал болгож, зөвхөн Чингис хааны онгоныг тахих 500 өрх дархадыг даргалах хэмжээнд хүрч очоод, Ордос түмнийг 7 хошуунд хуваан Хатан голын Бор тохойд суулгасан. Дархан жюнь вангийн хошууны засаг ноёнд хааны зарлигаар хүртээх болгосон байдаг. 1636-1959 он хүртэл нийт 30 гаруй алтан ургийн язгууртад жонон цолыг хүртээд 1959 онд сүүлийн жинон нас барснаар дахин хэрэглэхээ больжээ.
  
==Ар Халхын жинон цолтон==
Ар халхад жонон цолтон XVI зууны сүүл үе, XVII зууны эхэн үеэс гарч ирсэн байдаг. Чухамдаа Халхад үлдсэн Чингис хааны цагаан сүлдийг сахин хамгаалагчид тусгай хэргэм олгох хэрэгцээ байсан ч, эрх мэдэл, албан тушаалд дуртай ноёд, тайж нар жонон цолыг хавтгайруулахад хүргэжээ. Тухайн цагт Халх долоон хошуу даяар 2-3 жинон цолтон байсан. Нэг нь, '''Элжигин халхын Цагаан сүлдийг''' хамгаалан тахигч [[Сэцэн жинон]] Пунцагравдан, Хоёр дахь нь, '''Хэрлэн голд Чингисийн сүлдийг тахигч''' Далай жинон Гэгээн [[Сэцэн хан Шолой]], Ойрадын '''Хошуудад''' '''Сэцэн жинон''' хэмээх цолтон нар байжээ. 1630-иад оны үеэс эдгээр жонон цолтонгуудаас гадна зарим хунтайж нар бас жонон болох үзэгдэл гарч байжээ. Сэцэн хан Шолой өөрийн хан цолоо V хүү Бабуд, отгон хөвүүн Анандад Далай жинон цолоо шагнасан. Харин зарим сурвалжид Шолойн зарим хөвүүд, тухайлбал Цэвдэн хунтайжийг Цэвдэн жинон гэх мэтээр бичсэн байна. Ар Халх 1911 онд Манж Чин гүрний захиргаанаас гарч, тусгаар тогтнолоо зарласны дараа хошууны ноёдод цол чимэг шагнахад Сэцэн ханы аймагт Жонон вангийн хошуу, Түшээт ханы аймагт Жонон гүний хошуу, Засагт ханы аймагт Жонон вангийн хошуу нийт 3 хошуу бий болжээ.
  
==Өв дурсгал==
[[Жамсрангийн Цэвээн|Ж.Цэвээн]] гуай [[Ордос|Ордост]] [[Чингис хааны онгоны]] талаар судалгааны ажил хийж явах үедээ &quot;Хонжин дэвтэр оршивой&quot; гэдэг хурим ёслолын холбоотой нэгэн сурвалж олсныг [[Цэндийн Дамдинсүрэн|Ц.Дамдинсүрэн]] гуай '''Монгол уран зохиолын зуун билиг оршивой''' гэх бүтээлдээ оруулжээ. Хонжин нь сүүл үе хүртэл [[Ордос|Ордосын]] [[Чингисийн онгон|Чингисийн онгоны]] тайлгын ерөөлийг дуудах үүрэгтэй хүнийг хэлж байжээ. Сүүлдээ энэ нь хавтгайраад Ордос нутгийн хурим найрыг удирдан зохион байгуулах хүнийг хэлдэг болжээ.  [[Монгол Улс|Монгол улсын]] [[Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгчийн]] 1994 оны 67-р хавсралт дахь '''Төрийн тугийг хүндэтгэн залах журамд''' зааснаар Үндэсний их баяр наадмаар есөн хөлт цагаан тугийг залах торгон цэргийг залах захирагчыг хонжин гэж нэрлэж, '''Төрийн тугийг хүндэтгэн залах үед Төрийн хонжин ...  оролцож байгаа төрийн ёслолын торгон цэргийг захирна'''&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.legalinfo.mn/annex/details/76?lawid=776 |title=Archive copy |access-date=2020-01-30 |archive-date=2020-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200130022701/https://www.legalinfo.mn/annex/details/76%3Flawid%3D776 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==Жонон цолтод (1263 оноос)==
# Чингим янь ван: 1263-1292, Хубилай хааны хүү
# Гамала жонон: 1292-1302, Хубилай хааны ач хүү, Есөнтөмөр хааны эцэг
# Есөнтөмөр жонон: 1302-1323, Гамала жонон хунтайжийн хүү
==Жонон цолтод (1434-1634)==
# [[Агваржин хаан]]: 1434-1451, Ажай тайжийн хүү, Баянмөнх жононгийн өвөө
# [[Баянмөнх жонон]]: 1467-1470, Хархуцаг тайжийн хүү
# [[Улсболд]]: 1512, Даян хааны хүү
# [[Барсболд хаан]]: 1512-1521, Даян хааны хүү 
# [[Гүнбилэг жонон]]: 1531-1550, Барсболдын хүү  
# [[Ноёндарь жонон]]: 1551-1573, Гүнбилэг жононгийн хүү 
# [[Буянбаатар хунтайж]]: 1573-1575, Ноёндарийн хүү 
# [[Бошигт жонон]]: 1575-1624, Буянбаатарын хүү
# [[Ринчин жонон]]: 1626-1630, Бошигт жононгийн хүү
# [[Туба жонон]]: 1630-1634, Бошигт жононгийн хүү

=Холбоотой өгүүлэл=
* [[Монгол ноёдын цол хэргэм]]
* Чингис хааны [[Эзэн хороо]]

= Эшлэл =
[[Ангилал:Жонон| ]]
[[Ангилал:Цол]]
[[Ангилал:Монголын цол]]</text>
      <sha1>k6ldeskhjbi13ls7p67v5n40jck3ez0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855424</id>
      <parentid>855407</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T10:30:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>855424</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13827" sha1="2b1dizscqnmm8cocd6bw6fmxa5hrtis" xml:space="preserve">'''Жонон''' ([[монголоор]]:{{MongolUnicode|ᠵᠢᠨᠤᠩ}}; [[хятадаар]]: 濟農, [[пиньинь]]: Jì nóng) нь [[Монгол үндэстэн|Монголын]] [[Юань улс|Юань улсын]] үеэс уламжлан ирсэн алтан ургийн язгууртны цолны нэг бөгөөд сүүлдээ энэ цол нь хувирсаар '''Чингис хааны найман цагаан гэрийн''' ёслолын хэргийг эрхэлсэн түшмэдийн цол болжээ. Анх [[Хубилай хаан]] 1263 онд хүү Чингимд янь ван (燕王) цол олгож төвлөн засах яамны ерөнхий захирагчаар томилж мэдлээ хувааж байсан нь жинон цолны адил дээд төлөөлөл байв. Хубилай хаан 1292 онд Чингимийн хүү [[Гамала|Гамалад]] [[Хархорум]] хотоор төвлөрсөн уугуул Монгол нутгийг захируулахаар илгээхдээ [[Жинь ван]] цол олгож байсан. Утга нь Жинь ван буюу '''Язгуурын ван''' гэсэн утгатай бүхий цолыг хүртээсэн нь сунжирсаар Жинон, Жонон хэмээгдэх болсон. Эзэнт гүрний өвөг голомтыг сахигч, хааны гол залгамжлагч ийнхүү Жонон гэгдэж явав. [[Умард Юань|Батмөнх даян хааны үеэс уг ёсыг баримтлан улсын баруун жигүүрийн удирдагч нь алтан ургийн жонон байхаар болгожээ. Х]]&lt;nowiki/&gt;ан хөвүүд дотроос зөвхөн ганц хүнд л уг цолыг хүртэж баруун гурван түмний [[Ордос түмэн|Ордос түмэнд]] сууж захирах болсон. Улсын жигүүрийг захирах Жинон цолыг Агбаржин жинон эхлэн хүртсэн тухай сурвалжид үлдэж үүнээс эхлэн жинонгуудын нэрс тодорч эхэлсэн гэж үзэх явдал бий. Угтаа бол хамгийн хүндэт бүс нутгийг захирагч бөгөөд хааны гол залгамжлагчийг жинон болгодог байв. Жонон цол нь дээр дурьсанаар Чингим, түүний хүү Гамал нараас эхэлж үр Есөн төмөр залгаж явжээ. Тогоон төмөр хааныг дэвших хүртэлх хямралаар Жононгийн талаархи мэдээлэл  тодорхойгүй. Тогоон төмөр хааны жонон хэн байсан нь бүдэг. Юань унаснаас түүх бичлэг тасарсаар, Зүүн түмний доторхи баруун жигүүрийг захирагч нь Агваржин жонон гэгчийг хожим тэмдэглэжээ.

==Судалсан байдал==
Хятадын эрдэмтэн [[Лю Жинсо]] нь хонжинг ''&quot;ёслолын явдлыг эрхэлсэн сайд түшмэлийн хэргэм байсан&quot;'', хятадын судлаач '''Ринчингаваа''' нь ''&quot;Их Юань улсын үеийн ёслолын хэрэг эрхлэх түшмэлийг хонжмн түшмэл гэдэг&quot;''. Харин [[Сайшаал |Сайшаал]] абугай хонжинг ''&quot;хятад хэлний ноёнтой буюу ноён гэсэн утгатай гуанжин гэсэн үг&quot;'' гэж үзжээ.&lt;ref&gt;Ж.Гэрэлбадрах &quot;Дөчин, Дөрвөн хоёрын Монгол улсын язгууртны цол зэрэг&quot; УБ., 2010.  тал 62. ISBN 99929-78-82-1&lt;/ref&gt; Хубилай хааны үед зохиосон [[Цагаан түүх|Цагаан түүхд]] ''&quot;түшмэлийн тэргүүн хонжин tüsimel-ün terigün qonjin&quot;'' хэмээн үзэж байжээ.&lt;ref&gt;Ж.Гэрэлбадрах &quot;Дөчин, Дөрвөн хоёрын Монгол улсын язгууртны цол зэрэг&quot; УБ., 2010.  тал 62. ISBN 99929-78-82-1&lt;/ref&gt;
=Цолны түүхэн хөгжил=
[[Цагаан түүх|Цагаан түүхд]] ''&quot;...Гурван их үйлийг 3 хонжин мэд, хоёр үйлэнд эндүүрэлгүйеэ аварваас амьтныг удирдагч биеийн шүтээн хонжин хэмээюү... энх төрөөр гар газар хөл хөсөр амируулваас улсыг засагч зарлигийн шүтээн хонжин хэмээюү... харь дайсныг арга хүчнээр доройтуулан чадваас иргэн ургуныг сахигч шүтээн хонжин хэмээюү...&quot;''&lt;ref&gt;Ж.Гэрэлбадрах &quot;Дөчин, Дөрвөн хоёрын Монгол улсын язгууртны цол зэрэг&quot; УБ., 2010.  тал 62-63. ISBN 99929-78-82-1&lt;/ref&gt; гэж заасан байдаг. 1295 оноос [[Юань улс|Юань улсад]] уг цолыг '''Чингис хааны найман цагаан гэр'''ийн дотор байх [[тайши]], [[дайбу]], [[зайсан]] тэргүүт найман их ямутаны дотор оруулж өгсөн. XIV-XVII зууны үед ноёдын тэргүүн цолны нэг байсан. 1570-аад онд [[Ордос түмэн|Ордосын]] [[Хутагтай сэцэн хунтайж]] нэгэн удаад '''Очир түмэй'''д ''Уханчу чандан хэмээгдэх гэргийг , гүй он хонжин,цол өгч түшмэдийн тэргүүн болгосон''&lt;ref&gt;Ж.Гэрэлбадрах &quot;Дөчин, Дөрвөн хоёрын Монгол улсын язгууртны цол зэрэг&quot; УБ., 2010.  тал 62. ISBN 99929-78-82-1&lt;/ref&gt; тохиолдол гарч байжээ. 1578 оноос шарын шашинд Сога хонжин (bsoga qonjin) гэх нэртэйгээр хэрэглэж эхэлсэн. Харин XVII зууны эхэн үеэс эхлээд доод дэв зиндааны түшмэлийн цол болж&lt;ref&gt;Ж.Гэрэлбадрах &quot;Дөчин, Дөрвөн хоёрын Монгол улсын язгууртны цол зэрэг&quot; УБ., 2010.  тал 64. ISBN 99929-78-82-1&lt;/ref&gt; эхэлсэн. [[Чин улс|Чин улсын]] үеэс түшмэлийн цолд хэрэглэхээ больж, гагцхүү Ордосын Чингис хааны онгоны 8 ямутанд хэрэглэх сул тушаал болоод үе уламжлах болж ирсэн.
==Манжийн үеийн жинон цол==
[[Манж Чин улс|Чин улсад]] дагаар орох хүртэл 10 язгууртан залгамжлан хүртээд Ордос түмэнд төвлөрөн сууж, Монголын баруун гарын гурван түмэн улс ардыг ерөнхийлөн захирч, Чингис хааны тахилын найман цагаан ордын тахилга, зан үйлийг удирдаж байсан. Харин сүүлийн [[Ринчин жонон|Ринчин жинонгийн]] үед их хаан [[Лигдэн хаан|Лигдэнд]] захирагдахаа больж салан одсон. Манжийн цэрэг 1635 онд эзлэн авсны дараа дагаар орсны дараа, уг цолыг сул тушаал болгож, зөвхөн Чингис хааны онгоныг тахих 500 өрх дархадыг даргалах хэмжээнд хүрч очоод, Ордос түмнийг 7 хошуунд хуваан Хатан голын Бор тохойд суулгасан. Дархан жюнь вангийн хошууны засаг ноёнд хааны зарлигаар хүртээх болгосон байдаг. 1636-1959 он хүртэл нийт 30 гаруй алтан ургийн язгууртад жонон цолыг хүртээд 1959 онд сүүлийн жинон нас барснаар дахин хэрэглэхээ больжээ.
  
==Ар Халхын жинон цолтон==
Ар халхад жонон цолтон XVI зууны сүүл үе, XVII зууны эхэн үеэс гарч ирсэн байдаг. Чухамдаа Халхад үлдсэн Чингис хааны цагаан сүлдийг сахин хамгаалагчид тусгай хэргэм олгох хэрэгцээ байсан ч, эрх мэдэл, албан тушаалд дуртай ноёд, тайж нар жонон цолыг хавтгайруулахад хүргэжээ. Тухайн цагт Халх долоон хошуу даяар 2-3 жинон цолтон байсан. Нэг нь, '''Элжигин халхын Цагаан сүлдийг''' хамгаалан тахигч [[Сэцэн жинон]] Пунцагравдан, Хоёр дахь нь, '''Хэрлэн голд Чингисийн сүлдийг тахигч''' Далай жинон Гэгээн [[Сэцэн хан Шолой]], Ойрадын '''Хошуудад''' '''Сэцэн жинон''' хэмээх цолтон нар байжээ. 1630-иад оны үеэс эдгээр жонон цолтонгуудаас гадна зарим хунтайж нар бас жонон болох үзэгдэл гарч байжээ. Сэцэн хан Шолой өөрийн хан цолоо V хүү Бабуд, отгон хөвүүн Анандад Далай жинон цолоо шагнасан. Харин зарим сурвалжид Шолойн зарим хөвүүд, тухайлбал Цэвдэн хунтайжийг Цэвдэн жинон гэх мэтээр бичсэн байна. Ар Халх 1911 онд Манж Чин гүрний захиргаанаас гарч, тусгаар тогтнолоо зарласны дараа хошууны ноёдод цол чимэг шагнахад Сэцэн ханы аймагт Жонон вангийн хошуу, Түшээт ханы аймагт Жонон гүний хошуу, Засагт ханы аймагт Жонон вангийн хошуу нийт 3 хошуу бий болжээ.
  
==Өв дурсгал==
[[Жамсрангийн Цэвээн|Ж.Цэвээн]] гуай [[Ордос|Ордост]] [[Чингис хааны онгоны]] талаар судалгааны ажил хийж явах үедээ &quot;Хонжин дэвтэр оршивой&quot; гэдэг хурим ёслолын холбоотой нэгэн сурвалж олсныг [[Цэндийн Дамдинсүрэн|Ц.Дамдинсүрэн]] гуай '''Монгол уран зохиолын зуун билиг оршивой''' гэх бүтээлдээ оруулжээ. Хонжин нь сүүл үе хүртэл [[Ордос|Ордосын]] [[Чингисийн онгон|Чингисийн онгоны]] тайлгын ерөөлийг дуудах үүрэгтэй хүнийг хэлж байжээ. Сүүлдээ энэ нь хавтгайраад Ордос нутгийн хурим найрыг удирдан зохион байгуулах хүнийг хэлдэг болжээ.  [[Монгол Улс|Монгол улсын]] [[Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгчийн]] 1994 оны 67-р хавсралт дахь '''Төрийн тугийг хүндэтгэн залах журамд''' зааснаар Үндэсний их баяр наадмаар есөн хөлт цагаан тугийг залах торгон цэргийг залах захирагчыг хонжин гэж нэрлэж, '''Төрийн тугийг хүндэтгэн залах үед Төрийн хонжин ...  оролцож байгаа төрийн ёслолын торгон цэргийг захирна'''&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.legalinfo.mn/annex/details/76?lawid=776 |title=Archive copy |access-date=2020-01-30 |archive-date=2020-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200130022701/https://www.legalinfo.mn/annex/details/76%3Flawid%3D776 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==Жонон цолтод (1263 оноос)==
# Чингим янь ван: 1263-1292, Хубилай хааны хүү
# Гамала жонон: 1292-1302, Хубилай хааны ач хүү, Есөнтөмөр хааны эцэг
# Есөнтөмөр жонон: 1302-1323, Гамала жонон хунтайжийн хүү
==Жонон цолтод (1434-1634)==
# [[Агваржин хаан]]: 1434-1451, Ажай тайжийн хүү, Баянмөнх жононгийн өвөө
# [[Баянмөнх жонон]]: 1467-1470, Хархуцаг тайжийн хүү
# [[Улсболд]]: 1512, Даян хааны хүү
# [[Барсболд хаан]]: 1512-1521, Даян хааны хүү 
# [[Гүнбилэг жонон]]: 1531-1550, Барсболдын хүү  
# [[Ноёндарь жонон]]: 1551-1573, Гүнбилэг жононгийн хүү 
# [[Буянбаатар хунтайж]]: 1573-1575, Ноёндарийн хүү 
# [[Бошигт жонон]]: 1575-1624, Буянбаатарын хүү
# [[Ринчин жонон]]: 1626-1630, Бошигт жононгийн хүү
# [[Туба жонон]]: 1630-1634, Бошигт жононгийн хүү

=Холбоотой өгүүлэл=
* [[Монгол ноёдын цол хэргэм]]
* Чингис хааны [[Эзэн хороо]]

= Эшлэл =
[[Ангилал:Жонон| ]]
[[Ангилал:Цол]]
[[Ангилал:Монголын цол]]</text>
      <sha1>2b1dizscqnmm8cocd6bw6fmxa5hrtis</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Хууль тогтоох байгууллага</title>
    <ns>10</ns>
    <id>27608</id>
    <revision>
      <id>855384</id>
      <parentid>467499</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T05:55:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <origin>855384</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7652" sha1="qkws14lmidnto1kyjh36z16h226yf30" xml:space="preserve">{{инфобокс
| bodyclass   = vcard
| above       = &lt;includeonly&gt;&lt;span class=&quot;fn org&quot;&gt;{{{нэр}}}&lt;/span&gt; {{#if:{{{уг_нутгийн_нэр|}}}|&lt;br /&gt;''&lt;span class=&quot;nickname&quot;{{#if:{{{native_name_lang|}}}| lang=&quot;{{{native_name_lang}}}&quot; xml:lang=&quot;{{{native_name_lang}}}&quot;}}&gt;{{{уг_нутгийн_нэр}}}&lt;/span&gt;''{{#if:{{{transcription_name|}}}|&lt;br /&gt;&lt;span class=&quot;nickname&quot;&gt;{{{transcription_name}}}&lt;/span&gt;}}}}&lt;/includeonly&gt;
| abovestyle  = background-color: {{{background_color|#efefef}}}; {{#if:{{{text_color|}}}|color: {{{text_color}}} }}

| headerstyle = background-color: {{{background_color|#efefef}}}; {{#if:{{{text_color|}}}|color: {{{text_color}}} }}

| data1       = {{{одоогийн_бүрэн_эрх|}}}

| data2       = {{#if:{{{сүлд_зураг|{{{сүлд_зураг|}}}}}}|[[file:{{{сүлд_зураг}}}|{{px|{{{сүлд_зургийн_хэмжээ|{{{сүлд_зургийн_хэмжээ|}}}}}}|frameless}}|upright|alt={{{coa-alt|{{{coa-alt|Coat of arms or logo}}}}}}]]}}

| header3     = {{#if:{{{хэдэн_танхимтай|}}}|Төрөл}}
| label4      = Танхим
| data4       = {{#if:{{{хэдэн_танхимтай|}}}|&lt;span class=&quot;category&quot;&gt;[[{{{хэдэн_танхимтай}}}]]&lt;/span&gt;}} {{#if:{{{body|}}}|of [[{{{body}}}]]}}

| header5     = {{#if:{{{foundation|}}}{{{preceding|}}}{{{succeeding|}}}{{{new_session|}}}|Түүх}}
| label6      = Байгуулагдсан
| data6       = {{{foundation|}}}
| label7      = Өмнөх
| data7       = {{{preceding|}}}
| label8      = Дараах
| data8       = {{{succeeding|}}}
| label8      = Шинэ бүрэлдэхүүн
| data8       = {{{new_session|}}}

| header9     = {{#if:{{{дарга_эсвэл1|}}}{{{дарга1|}}}|Дарга удирдлага}}
| label10     = {{{дарга_эсвэл1|}}}
| data10      = {{#if:{{{нам1|}}}| {{{нам1|}}} {{#if:{{{дарга1|}}}| &lt;br&gt;{{{дарга1|}}}}} {{#if:{{{сонгууль1|}}}| &lt;br&gt;({{{сонгууль1|}}}-аас&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;)}}}}
| label11     = {{{дарга_эсвэл2|}}}
| data11      = {{#if:{{{нам2|}}}| {{{нам2|}}} {{#if:{{{дарга2|}}}| &lt;br&gt;{{{дарга2|}}}}} {{#if:{{{сонгууль2|}}}| &lt;br&gt;({{{сонгууль2|}}}-аас&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;)}}}}
| label12     = {{{дарга_эсвэл3|}}}
| data12      = {{#if:{{{нам3|}}}| {{{нам3|}}} {{#if:{{{дарга3|}}}| &lt;br&gt;{{{дарга3|}}}}} {{#if:{{{сонгууль3|}}}| &lt;br&gt;({{{сонгууль3|}}}-аас&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;)}}}}
| label13     = {{{дарга_эсвэл|}}}
| data13      = {{#if:{{{дарга4|}}}| {{{дарга4|}}}{{#if:{{{нам4|}}}|, {{{нам4|}}}}} {{#if:{{{сонгууль4|}}}| &lt;br&gt;{{{сонгууль4|}}}}}}}
| label14     = {{{дарга_эсвэл|}}}
| data14      = {{#if:{{{дарга5|}}}| {{{дарга5|}}}{{#if:{{{нам5|}}}|, {{{нам5|}}}}} {{#if:{{{сонгууль5|}}}| &lt;br&gt;{{{сонгууль5|}}}}}}}
| label15     = {{{дарга_эсвэл|}}}
| data15     = {{#if:{{{дарга6|}}}| {{{дарга6|}}}{{#if:{{{нам6|}}}|, {{{нам6|}}}}} {{#if:{{{сонгууль6|}}}| &lt;br&gt;{{{сонгууль6|}}}}}}}

| header16    = {{#if:{{{бүтэц_бүрэлдэхүүн1|}}}{{{танхим1|}}}{{{committees1|}}}{{{joint_committees|}}}{{{term_length|}}}{{{authority|}}}{{{salary|}}}|Бүтэц бүрэлдэхүүн}}

| label17     = Гишүүдийн тоо
| data17      = {{{гишүүний_тоо|}}}
| data18      = {{#if:{{{бүтэц_бүрэлдэхүүн1|}}}|[[file:{{{бүтэц_бүрэлдэхүүн1}}}|{{#if:{{{бүтэц_бүрэлдэхүүн1_зургийн_хэмжээ|}}}|{{{бүтэц_бүрэлдэхүүн1_зургийн_хэмжээ}}}|120px}}|alt={{{structure1_alt|{{{structure1}}}}}}]]}}
| label19     = {{#if:{{{танхим1|}}}|{{{танхим1|}}} Бүлэг|Бүлэг}}
| data19      = {{{бүлэг1|}}}
| data20      = {{#if:{{{бүтэц_бүрэлдэхүүн2|}}}|[[file:{{{бүтэц_бүрэлдэхүүн2}}}|{{#if:{{{бүтэц_бүрэлдэхүүн2_зургийн_хэмжээ|}}}|{{{бүтэц_бүрэлдэхүүн2_зургийн_хэмжээ}}}|120px}}|alt={{{structure2_alt|{{{structure2}}}}}}]]}}
| label21     = {{#if:{{{танхим2}}}|{{{танхим2|}}} Бүлэг|Бүлэг}}
| data21     = {{{бүлэг2|}}}
| label22     = {{#if:{{{танхим1}}}|{{{танхим1|}}} Committees|Committees}}
| data22      = {{{committees1|}}}
| label23     = {{#if:{{{танхим2}}}|{{{танхим2|}}} committees|Committees}}
| data23      = {{{committees2|}}}
| label24     = Joint committees
| data24      = {{{joint_committees|}}}
| label25     = Бүрэн эрх
| data25      = {{{term_length|}}}
| label26     = Authority
| data26      = {{{authority|}}}
| label27     = Цалин
| data27      = {{{salary|}}}

| label28     = {{{seats1_title|}}}
| data28      = {{{seats1|}}}
| label29     = {{{seats2_title|}}}
| data29      = {{{seats2|}}}
| label30     = {{{seats3_title|}}}
| data30      = {{{seats3|}}}
| label31     = {{{seats4_title|}}}
| data31      = {{{seats4|}}}
| label32     = {{{seats5_title|}}}
| data32      = {{{seats5|}}}
| label33     = {{{seats6_title|}}}
| data33      = {{{seats6|}}}
| label34     = {{{seats7_title|}}}
| data34      = {{{seats7|}}}

| header35    = {{#if:{{{танхим1|}}}{{{өнгөрсөн_сонгууль1|}}}{{{ирэх_сонгууль1|}}}{{{redistricting|}}}|Сонгууль}}
| label36     = {{#if:{{{танхим1|}}}|{{{танхим1}}} [[Voting system]]|[[Сонгууль|Сонгуулийн тогтолцоо]]}}
| data36      = {{{voting_system1|}}}
| label37     = {{{house2|}}} [[Voting system]]
| data37      = {{{voting_system2|}}}
| label38     = {{#if:{{{танхим1|}}}|{{{танхим1}}} Өнгөрсөн сонгууль|Өнгөрсөн сонгууль}}
| data38      = {{{өнгөрсөн_сонгууль1|}}}
| label39     = {{{house2|}}} Өнгөрсөн сонгууль
| data39      = {{{өнгөрсөн_сонгууль2|}}}
| label40     = Last general election
| data40      = {{{өнгөрсөн_сонгууль3|}}}
| label41     = {{#if:{{{танхим1|}}}|{{{танхим1}}} Ирэх сонгууль|Ирэх сонгууль}}
| data41      = {{{ирэх_сонгууль1|}}}
| label42     = {{{house2|}}} Ирэх сонгууль
| data42      = {{{ирэх_сонгууль2|}}}
| label43     = Next general election
| data43      = {{{ирэх_сонгууль3|}}}
| label44     = Redistricting
| data44      = {{{redistricting|}}}

| header45    = {{#if:{{{motto|}}}|Motto}}
| data46      = {{{motto|}}}

| header47    = {{#if:{{{session_room|}}}{{{хуран_чуулах_газар|}}}|Хуралдааны танхим}}

| data48      = {{#if:{{{session_room|}}}|[[file:{{{session_room}}}|{{#if:{{{session_res|}}}|{{{session_res}}}|frameless}}|alt={{{session_alt|{{{session_room}}}}}}]]}}
| data49      = {{{хуран_чуулах_газар|}}}
| class49     = label

| header50    = {{#if:{{{session_room2|}}}{{{хуран_чуулах_газар2|}}}|Хуран чуулах газар}}

| data51      = {{#if:{{{session_room2|}}}|[[file:{{{session_room2}}}|{{#if:{{{session_res2|}}}|{{{session_res2}}}|frameless}}|alt={{{session_alt2|{{{session_room2}}}}}}]]}}
| data52      = {{{хуран_чуулах_газар2|}}}
| class52     = label

| header53    = {{#if:{{{цахим_хаяг|}}}|Цахим хуудас}}
| data54      = {{{цахим_хаяг|}}}

| header55    = {{#if:{{{footnotes|}}}|Нэмэлт мэдээлэл}}
| data56      = {{{footnotes|}}}

}}&lt;noinclude&gt;{{documentation}}&lt;!-- place category and language links on the /doc sub-page, not here --&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qkws14lmidnto1kyjh36z16h226yf30</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855386</id>
      <parentid>855384</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T06:06:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <origin>855386</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7672" sha1="rd18ecvdl4hyng3ohsh3eu82o03py8s" xml:space="preserve">{{инфобокс
| bodyclass   = vcard
| above       = &lt;includeonly&gt;&lt;span class=&quot;fn org&quot;&gt;{{{нэр}}}&lt;/span&gt; {{#if:{{{уг_нутгийн_нэр|}}}|&lt;br /&gt;''&lt;span class=&quot;nickname&quot;{{#if:{{{native_name_lang|}}}| lang=&quot;{{{native_name_lang}}}&quot; xml:lang=&quot;{{{native_name_lang}}}&quot;}}&gt;{{{уг_нутгийн_нэр}}}&lt;/span&gt;''{{#if:{{{transcription_name|}}}|&lt;br /&gt;&lt;span class=&quot;nickname&quot;&gt;{{{transcription_name}}}&lt;/span&gt;}}}}&lt;/includeonly&gt;
| abovestyle  = background-color: {{{background_color|#efefef}}}; {{#if:{{{text_color|}}}|color: {{{text_color}}} }}

| headerstyle = background-color: {{{background_color|#efefef}}}; {{#if:{{{text_color|}}}|color: {{{text_color}}} }}

| data1       = {{{одоогийн_бүрэн_эрх|}}}

| data2       = {{#if:{{{сүлд_зураг|{{{сүлд_зураг|}}}}}}|[[file:{{{сүлд_зураг}}}|{{px|{{{сүлд_зургийн_хэмжээ|{{{сүлд_зургийн_хэмжээ|}}}}}}|frameless}}|upright|alt={{{coa-alt|{{{coa-alt|Coat of arms or logo}}}}}}]]}}

| header3     = {{#if:{{{хэдэн_танхимтай|}}}|Төрөл}}
| label4      = Танхим
| data4       = {{#if:{{{хэдэн_танхимтай|}}}|{{{хэдэн_танхимтай}}}&lt;/span&gt;}} {{#if:{{{body|}}}|of [[{{{body}}}]]}}

| header5     = {{#if:{{{foundation|}}}{{{dissolution|}}}{{{preceding|}}}{{{succeeding|}}}|Түүх}}
| label6      = Байгуулагдсан
| data6       = {{{foundation|}}}
| label7      = Өмнөх
| data7       = {{{preceding|}}}
| label8      = Дараах
| data8       = {{{succeeding|}}}
| label8      = Татан буугдсан
| data8       = {{{dissolution|}}}

| header9     = {{#if:{{{дарга_эсвэл1|}}}{{{дарга1|}}}|Дарга удирдлага}}
| label10     = {{{дарга_эсвэл1|}}}
| data10      = {{#if:{{{нам1|}}}| {{{нам1|}}} {{#if:{{{дарга1|}}}| &lt;br&gt;{{{дарга1|}}}}} {{#if:{{{сонгууль1|}}}| &lt;br&gt;({{{сонгууль1|}}}-аас&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;)}}}}
| label11     = {{{дарга_эсвэл2|}}}
| data11      = {{#if:{{{нам2|}}}| {{{нам2|}}} {{#if:{{{дарга2|}}}| &lt;br&gt;{{{дарга2|}}}}} {{#if:{{{сонгууль2|}}}| &lt;br&gt;({{{сонгууль2|}}}-аас&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;)}}}}
| label12     = {{{дарга_эсвэл3|}}}
| data12      = {{#if:{{{нам3|}}}| {{{нам3|}}} {{#if:{{{дарга3|}}}| &lt;br&gt;{{{дарга3|}}}}} {{#if:{{{сонгууль3|}}}| &lt;br&gt;({{{сонгууль3|}}}-аас&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;)}}}}
| label13     = {{{дарга_эсвэл|}}}
| data13      = {{#if:{{{дарга4|}}}| {{{дарга4|}}}{{#if:{{{нам4|}}}|, {{{нам4|}}}}} {{#if:{{{сонгууль4|}}}| &lt;br&gt;{{{сонгууль4|}}}}}}}
| label14     = {{{дарга_эсвэл|}}}
| data14      = {{#if:{{{дарга5|}}}| {{{дарга5|}}}{{#if:{{{нам5|}}}|, {{{нам5|}}}}} {{#if:{{{сонгууль5|}}}| &lt;br&gt;{{{сонгууль5|}}}}}}}
| label15     = {{{дарга_эсвэл|}}}
| data15     = {{#if:{{{дарга6|}}}| {{{дарга6|}}}{{#if:{{{нам6|}}}|, {{{нам6|}}}}} {{#if:{{{сонгууль6|}}}| &lt;br&gt;{{{сонгууль6|}}}}}}}

| header16    = {{#if:{{{гишүүний_тоо|}}}{{{бүтэц_бүрэлдэхүүн1|}}}{{{танхим1|}}}{{{committees1|}}}{{{committees2|}}}{{{нам_эвсэл|}}}{{{term_length|}}}{{{authority|}}}{{{salary|}}}|Бүтэц бүрэлдэхүүн}}

| label17     = Гишүүдийн тоо
| data17      = {{{гишүүний_тоо|}}}
| data18      = {{#if:{{{бүтэц_бүрэлдэхүүн1|}}}|[[file:{{{бүтэц_бүрэлдэхүүн1}}}|{{#if:{{{бүтэц_бүрэлдэхүүн1_зургийн_хэмжээ|}}}|{{{бүтэц_бүрэлдэхүүн1_зургийн_хэмжээ}}}|120px}}|alt={{{structure1_alt|{{{structure1}}}}}}]]}}
| label19     = {{#if:{{{танхим1|}}}|{{{танхим1|}}} Бүлэг|Бүлэг}}
| data19      = {{{бүлэг1|}}}
| data20      = {{#if:{{{бүтэц_бүрэлдэхүүн2|}}}|[[file:{{{бүтэц_бүрэлдэхүүн2}}}|{{#if:{{{бүтэц_бүрэлдэхүүн2_зургийн_хэмжээ|}}}|{{{бүтэц_бүрэлдэхүүн2_зургийн_хэмжээ}}}|120px}}|alt={{{structure2_alt|{{{structure2}}}}}}]]}}
| label21     = {{#if:{{{танхим2}}}|{{{танхим2|}}} Бүлэг|Бүлэг}}
| data21     = {{{бүлэг2|}}}
| label22     = {{#if:{{{танхим1}}}|{{{танхим1|}}} Committees|Committees}}
| data22      = {{{committees1|}}}
| label23     = {{#if:{{{танхим2}}}|{{{танхим2|}}} committees|Committees}}
| data23      = {{{committees2|}}}
| label24     = Нам эвсэл
| data24      = {{{нам_эвсэл|}}}
| label25     = Бүрэн эрх
| data25      = {{{term_length|}}}
| label26     = Authority
| data26      = {{{authority|}}}
| label27     = Цалин
| data27      = {{{salary|}}}

| label28     = {{{seats1_title|}}}
| data28      = {{{seats1|}}}
| label29     = {{{seats2_title|}}}
| data29      = {{{seats2|}}}
| label30     = {{{seats3_title|}}}
| data30      = {{{seats3|}}}
| label31     = {{{seats4_title|}}}
| data31      = {{{seats4|}}}
| label32     = {{{seats5_title|}}}
| data32      = {{{seats5|}}}
| label33     = {{{seats6_title|}}}
| data33      = {{{seats6|}}}
| label34     = {{{seats7_title|}}}
| data34      = {{{seats7|}}}

| header35    = {{#if:{{{танхим1|}}}{{{өнгөрсөн_сонгууль1|}}}{{{ирэх_сонгууль1|}}}{{{redistricting|}}}|Сонгууль}}
| label36     = {{#if:{{{танхим1|}}}|{{{танхим1}}} [[Voting system]]|[[Сонгууль|Сонгуулийн тогтолцоо]]}}
| data36      = {{{voting_system1|}}}
| label37     = {{{house2|}}} [[Voting system]]
| data37      = {{{voting_system2|}}}
| label38     = {{#if:{{{танхим1|}}}|{{{танхим1}}} Өнгөрсөн сонгууль|Өнгөрсөн сонгууль}}
| data38      = {{{өнгөрсөн_сонгууль1|}}}
| label39     = {{{house2|}}} Өнгөрсөн сонгууль
| data39      = {{{өнгөрсөн_сонгууль2|}}}
| label40     = Last general election
| data40      = {{{өнгөрсөн_сонгууль3|}}}
| label41     = {{#if:{{{танхим1|}}}|{{{танхим1}}} Ирэх сонгууль|Ирэх сонгууль}}
| data41      = {{{ирэх_сонгууль1|}}}
| label42     = {{{house2|}}} Ирэх сонгууль
| data42      = {{{ирэх_сонгууль2|}}}
| label43     = Next general election
| data43      = {{{ирэх_сонгууль3|}}}
| label44     = Redistricting
| data44      = {{{redistricting|}}}

| header45    = {{#if:{{{motto|}}}|Motto}}
| data46      = {{{motto|}}}

| header47    = {{#if:{{{session_room|}}}{{{хуран_чуулах_газар|}}}|Хуралдааны танхим}}

| data48      = {{#if:{{{session_room|}}}|[[file:{{{session_room}}}|{{#if:{{{session_res|}}}|{{{session_res}}}|frameless}}|alt={{{session_alt|{{{session_room}}}}}}]]}}
| data49      = {{{хуран_чуулах_газар|}}}
| class49     = label

| header50    = {{#if:{{{session_room2|}}}{{{хуран_чуулах_газар2|}}}|Хуран чуулах газар}}

| data51      = {{#if:{{{session_room2|}}}|[[file:{{{session_room2}}}|{{#if:{{{session_res2|}}}|{{{session_res2}}}|frameless}}|alt={{{session_alt2|{{{session_room2}}}}}}]]}}
| data52      = {{{хуран_чуулах_газар2|}}}
| class52     = label

| header53    = {{#if:{{{цахим_хаяг|}}}|Цахим хуудас}}
| data54      = {{{цахим_хаяг|}}}

| header55    = {{#if:{{{footnotes|}}}|Нэмэлт мэдээлэл}}
| data56      = {{{footnotes|}}}

}}&lt;noinclude&gt;{{documentation}}&lt;!-- place category and language links on the /doc sub-page, not here --&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rd18ecvdl4hyng3ohsh3eu82o03py8s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сөнөд зүүн хошуу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29494</id>
    <revision>
      <id>855405</id>
      <parentid>853409</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T08:46:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>855405</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8560" sha1="5oe3hepj1s7x19ns3jcewnacrc56kxi" xml:space="preserve">{{Инфобокс суурин
|name                   =Сөнөд зүүн хошуу
|official_name          =
|other_name             =
|native_name            ={{nobold|{{lang|zh-hans|苏尼特左旗}} • {{MongolUnicode|ᠰᠥᠨᠡᠳ ᠵᠡᠭᠦᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ|style=max-height:2em;word-wrap:normal}}}}
|nickname               = 
|settlement_type        = [[Өвөр Монголын хошуу|Хошуу]]
|total_type             = &lt;!-- to set a non-standard label for total area and population rows --&gt;
|motto                  =
&lt;!-- images and maps  -----------&gt;
|image_skyline          = 
|imagesize              =
|image_caption          =
|image_map              = ChinaXilingolSuniteZuoqi.png
|mapsize                = 
|map_caption            = Шилийнгол аймаг дахь Сөнөд зүүн хошуу
|image_map1             = 
|mapsize1               = 
|map_caption1           = 
|image_dot_map          =
|dot_mapsize            =
|dot_map_caption        =
|dot_x =  |dot_y =
|pushpin_map            = Өвөр Монгол#Хятад
| pushpin_label          = Сөнөд зүүн
|pushpin_label_position = right
|pushpin_map_caption    = Өвөр Монгол дахь хошууны төв
|pushpin_mapsize        =
&lt;!-- Location ------------------&gt;
|subdivision_type       = Улс
|subdivision_name       = {{flag|Хятад}}
|subdivision_type1      = [[БНХАУ-ын өөртөө засах орон|Өөртөө засах орон]]
|subdivision_name1      = [[Өвөр Монгол]]
|subdivision_type2      = [[Хятадын аймаг|Аймаг]]
|subdivision_name2      = [[Шилийн Гол аймаг|Шилийн Гол]]
|seat_type              = Хошууны төв
|seat                   = [[Мандалт]]
|parts_type             =
|parts_style            = &lt;!-- =list (for list), coll (for collapsed list), para (for paragraph format)
                               Default is list if up to 5 items, coll if more than 5--&gt;
|parts                  = &lt;!-- parts text, or header for parts list --&gt;
|p1                     =
|p2                     = &lt;!-- etc. up to p50: for separate parts to be listed--&gt; 
&lt;!-- Politics -----------------&gt;
|government_footnotes   =
|government_type        =
|leader_title           =
|leader_name            =
|leader_title1          =  &lt;!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --&gt;
|leader_name1           =
|leader_title2          =
|leader_name2           =
|leader_title3          =
|leader_name3           =
|leader_title4          =
|leader_name4           =
|established_title      =  &lt;!-- Settled --&gt;
|established_date       = 
|established_title1     =  &lt;!-- Incorporated (town) --&gt;
|established_date1      = 
|founder                =
|named_for              =
&lt;!-- Area    ---------------------&gt;
|area_magnitude         = &lt;!-- use only to set a special wikilink --&gt; 
|unit_pref                = &lt;!--Enter: Imperial, to display imperial before metric--&gt;
|area_footnotes           =
|area_total_km2           = 34,250
|area_land_km2            = &lt;!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on unit conversion--&gt;
|area_water_km2           =
|area_water_percent       =
|area_urban_km2           =
|area_metro_km2           =
|area_blank1_title        =
|area_blank1_km2          =
&lt;!-- Elevation --------------------------&gt;
|elevation_footnotes        =  &lt;!--for references: use &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; tags--&gt;
|elevation_m                = 
|elevation_max_m            = 
|elevation_min_m            = 
&lt;!-- Population   -----------------------&gt;
|population_as_of                = 2020
|population_footnotes            = &lt;ref&gt;[http://www.citypopulation.de/en/china/neimenggu/admin/ Inner Mongolia: Prefectures, Cities, Districts and Counties]&lt;/ref&gt;
|population_note                 =
|population_total                = 33,643
|population_density_km2          = auto 
|population_metro                =
|population_density_metro_km2    =
|population_urban                =
|population_density_urban_km2    =
|population_blank1_title         =
|population_blank1               =
|population_density_blank1_km2   =   
&lt;!-- General information  ---------------&gt;
|timezone               = [[Хятадын Стандарт цаг|Хятадын Стандарт]]
|utc_offset             = +8
|coordinates            = {{coord|43.860|N|113.667|E|type:adm3rd_region:CN-15_source:Gaode|format=dms|display=it}}
&lt;!-- Area/postal codes &amp; others --------&gt;
|postal_code_type = [[Хятад дахь шуудангийн код|Шуудангийн код]]
|postal_code            = 
|area_code              =
|website                = {{URL|http://www.sntzq.gov.cn/}}
|footnotes              =  
}} 
{{Инфобокс Хятад хэл
| mong= {{MongolUnicode|ᠰᠥᠨᠡᠳ ᠵᠡᠭᠦᠨ ᠬᠣᠰᠢᠭᠤ|style=max-height:2em;word-wrap:normal}}
| mon= Сөнөд зүүн хошуу
| monr= Söned Jegün qosiɣu
|order=st|s=苏尼特左旗 |t=蘇尼特左旗 |p=Sūnítè Zuǒqí }}

'''Сөнөд зүүн хошуу''' ([[Монгол бичиг|монгол бичгээр]]:{{MongolUnicode|ᠰᠥᠨᠢᠳ ᠵᠡᠬᠦᠨ ᠬᠤᠰᠢᠭᠤ}}; [[Хятад хэл|хятадаар]] 苏尼特左旗 - ''sūnítè zuǒ qí'') — [[БНХАУ]]-ын [[Өвөр Монгол|ӨМӨЗО]]-ы [[Шилийнгол]] аймгийн харьяа [[хошуу]]. Араараа [[Монгол Улс]]тай 316 км зурвасаар хиллэж, бусад талдаа аймгийнхаа [[Авга хошуу]], [[Шулуун хөх хошуу]], [[Шулуун хөвөөт цагаан хошуу]], [[Сөнөд баруун хошуу]], [[Эрээн хот]]ын нутагтай хаяалдаг. Хошууны 33,469 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; нутагт 2007 онд 30,000 хүн амьдарч байсан.

==Түүх==
Сөнөд зүүн хошууг 1641 онд байгуулж, [[Шилийн Голын чуулган]]д харьяалуулжээ. Чин гүрний үед энэ хошууны нэр нь '''Сөнөд зүүн гарын хошуу''' байв.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Засаг ноёдын үе залгамжлал&lt;ref name=&quot;qingshigao&quot;&gt;[[:zh:s:清史稿/卷209|清史稿/卷209]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | title =清代蒙古各旗札萨克和王公世袭集| editor=阿拉善盟档案史志局| publisher=宁夏人民出版社|year=2015|isbn=978-7-227-06076-5 |pages=62-63 | language=zh}}&lt;/ref&gt;
|-
! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар
|-
| [[Тэнгис мэргэн ван|Тэнгис]] || Засаг, төрийн мэргэн жүн ван || 1641-1648 || 
|-
| Тэнгидэй || Засаг, төрийн жүн ван || 1648-1663 || 
|-
| Самжа || Засаг, төрийн жүн ван || 1664-1698 || 
|-
| Чойжигонсрон || Засаг, төрийн жүн ван || 1698-1731 || 
|-
| Ванчин || Засаг, төрийн жүн ван || 1731-1763 || 
|-
| Цэрэнгомбо || Засаг, төрийн жүн ван || 1763-1767 || 
|-
| Арташиди || Засаг, төрийн жүн ван || 1767-1781 || 
|-
| Эрэгэзэн || Засаг, төрийн жүн ван || 1781-1785 || 
|-
| Балжиряримпил || Засаг, төрийн жүн ван || 1785-1820 || 
|-
| Цэвээнжав || Засаг, төрийн жүн ван || 1820-1858 || 
|-
| Тотьбум || Засаг, төрийн жүн ван || 1858-1879 || 
|-
| Цогсүрэн || Засаг, төрийн жүн ван || 1879-1888 || 
|-
| Гомбоцэрэн || Засаг, төрийн жүн ван || 1888-1892 || 
|-
| Магсаржав || Засаг, төрийн жүн ван || 1892-1912 || 
|-
| Ринчинвандуй || Засаг, төрийн жүн ван || 1912-1938 || 
|-
| Горжоржав || Засаг, төрийн жүн ван || 1941-? || 
|-
|}

== Засаг захиргааны хуваарь ==
2 [[балгас]] (Мандалт, Баяннуур), 3 [[сум]] (Баян-Уул, Сайханговь, Цагаан-Овоо)-тай.

== Эх сурвалж ==
{{reflist}}
*[http://www.xzqh.org/html/index.html www.xzqh.org] {{in lang|zh}}

== Гадаад холбоос ==
* [http://www.sntzq.gov.cn/ sntzq.gov.cn] — [http://www.sntzq.gov.cn/ Сөнөд зүүн хошууны засгийн явдлын сүлжээ]

{{Өвөр Монгол}}

[[Ангилал:Өвөр Монголын хошуу]]
[[Ангилал:Шилийн гол]]
[[Ангилал:Сөнөд]]</text>
      <sha1>5oe3hepj1s7x19ns3jcewnacrc56kxi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кёнжун ван</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30153</id>
    <revision>
      <id>855417</id>
      <parentid>812192</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T10:03:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-26818-13</username>
        <id>104326</id>
      </contributor>
      <origin>855417</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="727" sha1="iak8p7bscxc4hjx5x7f530rbjh607wv" xml:space="preserve">'''Кёнжун''' ([[солонгосоор]] 경종, төрсөн нэр нь 이윤 буюу '''И Юнь'''; 1688–1724) — [[Чусонь улс]]ын 20-р эзэн [[ван]]. Тэрээр эцэг [[Сүгжун ван]]гийн хаан өвийг залган авч, 4 жил (1720-1724) хаанчлаад дүү [[Ёнин ван]]д залгуулжээ. Түүний үед ордны тэмцэлтэй байв. Түүний ээж нь Жан Хуй-Бин юм. Монголын Мөнх хаанд дагаар орсон.

{{Солонгос оронд хамаарах}}
[[Ангилал:1688 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1724 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Чусоний ван]]</text>
      <sha1>iak8p7bscxc4hjx5x7f530rbjh607wv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855419</id>
      <parentid>855417</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T10:05:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-26818-13</username>
        <id>104326</id>
      </contributor>
      <origin>855419</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="665" sha1="fqiut0jv44b5001n71s91fh671yk68p" xml:space="preserve">'''Кёнжун''' ([[солонгосоор]] 경종, төрсөн нэр нь 이윤 буюу '''И Юнь'''; 1688–1724) — [[Чусонь улс]]ын 20-р эзэн [[ван]]. Тэрээр эцэг [[Сүгжун ван]]гийн хаан өвийг залган авч, 4 жил (1720-1724) хаанчлаад дүү [[Ёнин ван]]д залгуулжээ. Түүний үед ордны тэмцэлтэй байв. Түүний ээж нь Жан Хуй-Бин юм.

{{Солонгос оронд хамаарах}}
[[Ангилал:1688 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1724 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Чусоний ван]]</text>
      <sha1>fqiut0jv44b5001n71s91fh671yk68p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пүи</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33608</id>
    <revision>
      <id>855378</id>
      <parentid>840859</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T03:41:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>855378</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15474" sha1="d63buenk8th9uihazqzprzvx45n6ywl" xml:space="preserve">{{Short description|1908-1912 онуудад Хятадын эзэн хаан}}
{{Инфобокс хаан
| name         = Пүи&lt;br /&gt;{{langn|zh|溥儀}}
| image        = Puyi, Manchukuo period (cropped).jpg
| caption      = Пүи Манж-гогийн үед
| succession   = [[Чин улсын эзэн хаан]]
| reign        = 1908 оны 12 сарын 2 – 1912 оны 2 сарын 12
| reign-type   = Анхны хаанчлал
| predecessor  = [[Бадаргуулт төр]]
| successor    = ''Хаант засгийн халсан''
| reg-type     = Төр баригч
| regent       = {{plainlist|
* [[Зайфэн]] (1908–1911)
* [[Шяодинжин|Лунъю хатан эх]] (1911–1912)
}}
| reg-type1    = Ерөнхий сайд
| regent1      = {{plainlist|
* [[Икуан]]
* [[Юань Шикай]]
}}
| reign2       = 1917 оны 7 сарын 1–12{{efn|1917 оны 7 сарын 1-нээс 1917 оны 7 сарын 12-ны хооронд [[Манжийн сэргээн босголт]]ын үеэр Пүи хаан ширээгээ эргүүлэн авч, өөрийгөө [[Чин улс]]ын  сэргээгдсэн эзэн хаан гэж тунхагласан. Өөрийгөө Эзэн хааны Засгийн газрын ерөнхий сайд гэж зарласан [[Жан Шюнь]] хааныг дэмжжээ. Гэсэн хэдий ч Пүи болон Жан Шюний 1917 оны 7 сард гаргасан тунхаглалыг [[Дундад Иргэн Улс|Бүгд Найрамдах Хятад Улс]] (тухайн үед Хятадын цорын ганц хууль ёсны засгийн газар), ард түмэн эсвэл гадаад улс орнууд хэзээ ч хүлээн зөвшөөрөөгүй.}}
| reign-type2  = Хоёр дахь хаанчлал
| reg-type2    = Ерөнхий сайд
| regent2      = [[Жан Шюнь]]
| succession3  = [[Манж-гогийн эзэн хаан]]
| reign3       = 1934 оны 3 сарын 1 – 1945 оны 8 сарын 17
| reg-type3    = Ерөнхий сайд
| regent3      = {{plainlist|
* [[Жэн Шяошю]]
* [[Жан Жинхүэй]]
}}
| predecessor3 = Өөрөө
| successor3   = ''Албан тушаалыг халсан''
| succession4  = [[Манr-Гогийн гүйцэтгэх захирал]]
{{Инфобокс албан тушаалтан/алба
| termstart    = 1932 оны 2 сарын 18
| termend      = 1934 оны 3 сарын 1
| primeminister = ''Байхгүй''&lt;br /&gt;[[Жэн Шяошю]]
| predecessor  = [[Жан Жинхүэй]] ([[Зүүн хойд Захиргааны дээд зөвлөл]]ийн даргаар)
| successor    = Өөрөө ([[Манж-го#Төрийн тэргүүн|Эзэн хаан]])
}}
| birth_date   = {{birth date|1906|02|07}}
| birth_place  = [[Чунь чин вангийн харш]], Бээжин, Хятад
| death_date   = {{death date and age|1967|10|17|1906|02|07}}
| death_place  = Бээжин, Хятад
| burial_place = [[Бабаошань хувьсгалт оршуулгын газар]], хожуу Хуалунгийн эзэн хааны оршуулгын газарт дахин оршуулсан
| spouse       = {{plainlist|
* {{marriage|[[Ваньрун]]|1922|1946|end=н}}
* {{marriage|[[Вэньшюй]]|1922|1931|reason=с}}
* {{marriage|[[Тан Юйлин]]|1937|1942|end=н}}
* {{marriage|[[Ли Юйчинь]]|1943|1957|reason=с}}
* {{marriage|[[Ли Шүшянь]]|1962}}
}}
| spouse-type  = Хатан
| full name    = {{plainlist|
* Айсингиоро Пүи ({{lang|zh|愛新覺羅·溥儀}})
* [[Манж хэл|Манж]]: Пү И ({{ManchuSibeUnicode|lang=mnc|ᡦᡠ ᡳ|style=height:1.8em;word-wrap:not normal}})
}}
| era dates    = {{udl|wrap=
; Чин улс:
: Шюаньтун ({{zhi|c=宣統}}) 1909–1912, 1917
::[[Манж хэл|Манж]]: Гэхүнгэ ёсо ({{ManchuSibeUnicode|lang=mnc|ᡤᡝᡥᡠᠩᡤᡝ ᠶᠣᠰᠣ|style=height:2em;word-wrap:normal}})
::[[Монгол хэл|Монгол]]: Хэвт ёс ({{MongolUnicode|ᠬᠡᠪᠲᠦ ᠶᠣᠰᠣ|style=height:2.1em;word-wrap:normal}})
----
; Манж-го:
: Датун ({{zhi|c=大同}}): 1932–1934
::[[Япон хэл|Япон]]: Дайдоо ({{lang|ja|大同}})
::[[Манж хэл|Манж]]: Амба үхэтүн ({{ManchuSibeUnicode|lang=mnc|ᠠᠮᠪᠠ ᡠᡥᡝᡨᡠᠨ|style=height:2.1em;word-wrap:normal}}&lt;ref&gt;Michael Weiers, Giovanni Stary, Martin Gimm&quot;Miscellanea di studi sulla lingua, letteratura e storia mancese del 17. e 20. secolo&quot;1978.&lt;/ref&gt;)
----
; Манж-го:
: Кандө ({{zhi|c=康德}}): 1934–1945
::[[Япон хэл|Япон]]: Коотоку ({{lang|ja|康徳}})
::[[Манж хэл|Манж]]: Элхэ эрдэмүнгэ ({{ManchuSibeUnicode|lang=mnc|ᡝᠯᡥᡝ ᡝᡵᡩᡝᠮᡠᠩᡤᡝ|style=height:2.1em;word-wrap:normal}}&lt;ref&gt;Erich Hauer,Oliver Corff&quot;Handwörterbuch der Mandschusprache&quot;2007.&lt;/ref&gt;)
}}
| house        = [[Айсингиоро]]
| dynasty      = {{plainlist|
* [[Чин улс|Чин]] (1908–1912, 1917)
* [[Манж-го]] (1932–1945)
}}
| father       = [[Зайфөн]], [[Чунь чин ван (1872 онд үүссэн)|Чунь чин ван]]
| mother       = [[Юлань]]
| signature    = {{CSS image crop
|Image = 溥仪写给斯大林的信.jpg
|bSize = 1020
|cWidth = 37
|cHeight = 75
|oTop = 230
|oLeft = 80
}}
| module       = {{Инфобокс Хятад хэл|child=yes
| s = 溥仪
| t = 溥儀
| p = Pǔyí
| tp = Pǔ-yí
| j = {{kCantonese|溥儀}}
| w = {{tone superscript|Pʻu3-i2}}
| mi = {{IPAc-cmn|p|u|3|.|yi|2}}
| bpmf = ㄆㄨˇ ㄧˊ
| altname = Шюаньтун эзэн хаан
| t2 = 宣統帝
| s2 = 宣统帝
| p2 = Xuāntǒng Dì
| w2 = {{tone superscript|Hsüan1-tʻung3 Ti4}}
| mi2 = {{IPAc-cmn|xuan|1|.|t|ong|3|-|d|i|4}}
| tp2 = Syuan-tǒng Dì
| bpmf2 = ㄒㄩㄢ ㄊㄨㄥˇ ㄉㄧˋ
| j2 = {{kCantonese|宣統帝}}
| ci2 = {{IPAc-yue|s|yun|1|-|t|ung|2|-|d|ai|3}}
}}
}}

'''Пүи''' ([[1906]]–[[1967]]; 61 насалсан) — 1908-1912 онд заларсан [[манж үндэстэн|манж]] [[Чин улс]]ын арван хоёрдугаар эзэн хаан, [[Хятад|Хятад орны]] түүхэн дэх сүүлчийн  '''эзэн [[хаан]]''' байв. 1932 оноос Японы тоглоомын улс болох [[Манж-го]]г тэргүүлж 1934-1945 онд '''Кандэ''' хэмээх оны цолыг хэрэглэж байсан. 1945-1959 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт]], Хятадын шоронд хоригдоод суллагдаж, Бээжин хотын ойролцоо цэцэгчин хийж байжээ. Мөхсөн улсын хаадад бага зэргийн албан тушаал олгодог эртний хятад ёсоор түүнийг [[БНХАУ]]-ын улсын хурлын гишүүнээр томилж байсан. 

== Балчир хаан ==
Айсингиоро Пүи 1906 онд [[Бадаргуулт төр]] хааны дүү Чунь чин ван Зайфөнгийн ахмад хүү болон төржээ. Өвөг нь Чунь чин ван Ишюань бөгөөд элэнц нь [[Төр гэрэлт]] хаан юм. Пүигийн эх нь манжийн гувалгия овогт Юлань (1884–1921) байв.

Бадаргуулт төр хаан, [[Цыши]] хатан эх нар өөд болсны дараа 3 настай Пүиг шинэ хаан өргөмжилсөн бөгөөд оны цолыг монголоор ''Хэвт ёс'', манжаар ''Гэхүнгэ ёсо'', хятадаар ''Шюаньтон (Xuantong)'' гэж нэрийдэв. Төрийн хэргийг хааны эцэг Чунь ван шийдэж байв. Пүи ордонд Вэн Чаован гэдэг асрагчтай байсан бөгөөд төрсөн эхтэйгээ долоо жилийн турш уулзаагүй. 

[[Цагаагчин гахай жилийн хувьсгал]]аар Хятад орон Чингийн хаанд захирагдахгүй болж, [[Юань Шикай]]н боловсруулсан хааныг татан буулгах нөхцөлд хааныг төлөөлөн бэлэвсэн их хатан Лунъюй 1912 оны 2 сарын 12-нд гарын үсэг зуржээ.

== Хориотой хот ==
[[Зураг:Puyi_(1922).jpg|150px|left|thumb|1922 он. 16 настай]]
Пүи 18 нас буюу 1924 он хүртэл [[Бээжин]] дэх хааны ордон [[Бор хот]]од амьдарсан. 

1917 оны 7 сард Жан Шюнь гэх генерал Пүиг хаан ширээнд дахин залсан ч [[Дуань Чируй|Дуань Чируйд]] ялагдсанаар хэдхэн хоног болоод цуцлагдсан. 1919 онд Регинальд Жонстон хаанд англи хэл заах болсон бөгөөд хааныг манж хэл мэддэггүй, харин хятадаар ярьдгыг дурссан.
1922 онд дөрвөн бэлэвсэн хатан Пүид зураг үзүүлснээр Ваньрун, Вэньшюй хоёр хатан буулгав.
Жонстон 1924 онд Мингийн хааны удмын Жү Юйшюнийг Пүитэй уулзуулсан нь хоёр улсын хаан ургийн уулзсан анхны тохиол байв. Мөн онд Фөн Юйшян гэх жанжин Пүиг Бор хотоос хөөжээ.

== Тяньжинь ==
[[File:Jing yuan mansion tianjin.jpg|thumb|right|Тяньжин дахь ордон]]
Эцэг Чунь вангийн өргөөнд хэдэн өдрийг өнгөрөөгөөд Пүигийн гэр бүл [[Тяньжинь]] дахь Японы мэдлийн газар луу нүүжээ. Пүи Чэнь Баочэнь, Жөн Шяошюй, Луо Жэньюй нартай хаант ёсыг сэргээхийг зөвлөлдөж байсан бөгөөд 1931 онд Японы цэргийн сайд Жиро Минамид захидал бичсэн.

== Манж-го ==
[[Зураг:溥仪.jpg|thumb|150px|left|Манж-гогийн хаан]]
Пүи 1932 оны 3 сарын 1-нээс [[Япон]]ы хүүхэлдэй улс байсан [[Манж-го]] (манж улс)-г удирдах болж, оны цолыг ''Датун'' хэмээсэн бол 1934 онд хаан болж '''Кандэ''' гэх оны цол хэрэглэв. Хааны ордон [[Чанчүнь]]д байсан (одоо музей) бөгөөд Пүи манж, япон, өрнийн хийцтэй цэргийн хувцас өмсдөг байлаа. 

Пүигийн дүү [[Пүже]] Японы эзэн хаан [[Эзэн Хаан Шоова|Хирохито]]гийн үеэл Хиро Сагатай гэрлэсэн ба Манж-гогийн ор залгах ханхүүгээр нэр заагджээ. 1935-1945 онд [[Квантуны Арми|Квантунгийн армийн]] [[Ясүнори Ёшиока]] Пүид туслаж, мөн хянаж хамт байдаг байсан.

== Дайны дараа == 
[[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы төгсгөл үе 1945 оны 8 сарын 16-нд Пүи [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] улаан армид олзлогдож, эхлээд [[Чита]], дараа нь [[Хабаровск]] хүргэгдсэн. Хятадад коммунист хүчин ялж [[БНХАУ]] байгуулагдсаны дараа Зөвлөлт Пүиг Хятадад шилжүүлсэн. 

Хятадад ирээд Ляонин мужийн [[Фүшүнь]] дэх шоронд 10 жил хоригдсоны эцэст 1959 онд [[Мао Зэдун]]гийн өршөөлөөр суллагджээ. Дараа нь Бээжин дэх ургамлын хүрээлэнд ажиллаж, улсын номын санд бичгийн хэргийн ажилтан болсон. 1962 онд [[Жоу Энлай]]н тохируулснаар Ли Шүшянь сувилагчтай гэрлэжээ. 1964 оноос 1967 онд нас барах хүртлээ Хятад улсын хурлын гишүүн гэсэн өндөр албан тушаал эрхэлсэн. 

1966 оны [[Соёлын хувьсгал]] эхэлсний дараа Пүигийн бие муудаж, зүрхний өвчнөөр 1967 оны 10 сарын 17-нд 61 насандаа таалал төгчээ. Цогцсыг чандарлаж Бабаошань хувьсгалын оршуулгын газарт аваачсан ба 1995 онд бэлэвсэн эхнэр нь хувиасаа мөнгө гаргаж Манжийн хааны гэр бүлийн оршуулгын газар болох [[Чингийн баруун бунхан]]д авчирчээ.

== Гэр бүл ==
[[Зураг:PuYi_1909.jpg|thumb|130px|left|3 настай Пүи эцэг ван, дүүгийн хамт]]
* Эцэг — Чунь ван Зайфөн — айсингиоро овогт
* Эх — Юулань — гувалгия овогт
=== Дүү === 
[[Зураг:溥仪和婉容.jpg|thumb|200px|Пүи Ваньрун хоёр Тяньжиньд]]
3 эрэгтэй, 7 эмэгтэй дүүтэй. Үүнд:
* [[Пүже]]  (1907–1994) — эх нэг эрэгтэй дүү, 87 насалсан
* Пүчи  (1915–1918) — 3 насандаа өөд болсон
* [[Пүрэн]]  (1918–2015) — 97 насалсан
* [[Юньхэ]]  (1911–2001) — 90 насалсан

=== Эхнэр === 
* [[Ваньрун]] (1906–1946) — гобула овогт дагуур, 1922 онд гэрлэсэн, Шяокөминь их хатан
* [[Вэньшюй]] (1909–1953) — эрдэт овогт монгол, 1922 онд гэрлэсэн, 1931 онд салсан, Шюй хатан
* [[Тан Юйлин]] (1920–1942) — татара овогт манж, 1937 онд гэрлэсэн, Шян татвар
* [[Ли Юйчинь]] (1928–2001) — хятад, 1943 онд гэрлэсэн, 1957 онд салсан, Лю татвар
* [[Ли Шүшянь]] (1928–2001) — хятад, 1962 онд гэрлэсэн, эхнэр

== Урлагт дүрслэгдсэн нь == 
{{Commonscat|Pu Yi}}
* «[[Сүүлчийн эзэн хаан]]» (1987) — Бернардо Бертолуччи найруулсан Америкийн УСК. Оскарын шагналт.
== Эшлэл ==
{{notelist}}
{{reflist}}

{{s-start}}
{{залгамжлал
|албан_тушаал=[[Чин улс]]ын [[хаан]]
|он=1908–1912 он
|өмнө=[[Бадаргуулт төр]]
|дараа= — 
}}
{{залгамжлал
|албан_тушаал=[[Манж-го]]гийн [[хаан]]
|он    =1934–1945 он
|өмнө  = —
|дараа = —
}}
{{Залгамжлал
|өмнө=[[Бадаргуулт төр]]
|дараа=[[Пүже]]
|он=1908-1967
|албан_тушаал=[[Айсингиоро]] овгийн тэргүүн
}}
{{end}}

[[Ангилал:1906 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1967 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Чин улсын хаан]]
[[Ангилал:Манж үндэстэн]]
[[Ангилал:Айсингиоро]]</text>
      <sha1>d63buenk8th9uihazqzprzvx45n6ywl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855379</id>
      <parentid>855378</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T03:45:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>855379</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15474" sha1="fb7qbr3uofhu2c3fs9ahyuc1mwmvfoc" xml:space="preserve">{{Short description|1908-1912 онуудад Хятадын эзэн хаан}}
{{Инфобокс хаан
| name         = Пүи&lt;br /&gt;{{langn|zh|溥儀}}
| image        = Puyi, Manchukuo period (cropped).jpg
| caption      = Пүи Манж-гогийн үед
| succession   = [[Чин улсын эзэн хаан]]
| reign        = 1908 оны 12 сарын 2 – 1912 оны 2 сарын 12
| reign-type   = Анхны хаанчлал
| predecessor  = [[Бадаргуулт төр]]
| successor    = ''Хаант засгийн халсан''
| reg-type     = Төр баригч
| regent       = {{plainlist|
* [[Зайфэн]] (1908–1911)
* [[Шяодинжин|Лунъю хатан эх]] (1911–1912)
}}
| reg-type1    = Ерөнхий сайд
| regent1      = {{plainlist|
* [[Икуан]]
* [[Юань Шикай]]
}}
| reign2       = 1917 оны 7 сарын 1–12{{efn|1917 оны 7 сарын 1-нээс 1917 оны 7 сарын 12-ны хооронд [[Манжийн сэргээн босголт]]ын үеэр Пүи хаан ширээгээ эргүүлэн авч, өөрийгөө [[Чин улс]]ын  сэргээгдсэн эзэн хаан гэж тунхагласан. Өөрийгөө Эзэн хааны Засгийн газрын ерөнхий сайд гэж зарласан [[Жан Шюнь]] хааныг дэмжжээ. Гэсэн хэдий ч Пүи болон Жан Шюний 1917 оны 7 сард гаргасан тунхаглалыг [[Дундад Иргэн Улс|Бүгд Найрамдах Хятад Улс]] (тухайн үед Хятадын цорын ганц хууль ёсны засгийн газар), ард түмэн эсвэл гадаад улс орнууд хэзээ ч хүлээн зөвшөөрөөгүй.}}
| reign-type2  = Хоёр дахь хаанчлал
| reg-type2    = Ерөнхий сайд
| regent2      = [[Жан Шюнь]]
| succession3  = [[Манж-гогийн эзэн хаан]]
| reign3       = 1934 оны 3 сарын 1 – 1945 оны 8 сарын 17
| reg-type3    = Ерөнхий сайд
| regent3      = {{plainlist|
* [[Жэн Шяошю]]
* [[Жан Жинхүэй]]
}}
| predecessor3 = Өөрөө
| successor3   = ''Албан тушаалыг халсан''
| succession4  = [[Манr-Гогийн гүйцэтгэх захирал]]
{{Инфобокс албан тушаалтан/алба
| termstart    = 1932 оны 2 сарын 18
| termend      = 1934 оны 3 сарын 1
| primeminister = ''Байхгүй''&lt;br /&gt;[[Жэн Шяошю]]
| predecessor  = [[Жан Жинхүэй]] ([[Зүүн хойд Захиргааны дээд зөвлөл]]ийн даргаар)
| successor    = Өөрөө ([[Манж-го#Төрийн тэргүүн|Эзэн хаан]])
}}
| birth_date   = {{birth date|1906|02|07}}
| birth_place  = [[Чунь чин вангийн харш]], Бээжин, Хятад
| death_date   = {{death date and age|1967|10|17|1906|02|07}}
| death_place  = Бээжин, Хятад
| burial_place = [[Бабаошань хувьсгалт оршуулгын газар]], хожуу Хуалунгийн эзэн хааны оршуулгын газарт дахин оршуулсан
| spouse       = {{plainlist|
* {{marriage|[[Ваньрун]]|1922|1946|end=н}}
* {{marriage|[[Вэньшюй]]|1922|1931|reason=с}}
* {{marriage|[[Тан Юйлин]]|1937|1942|end=н}}
* {{marriage|[[Ли Юйчинь]]|1943|1957|reason=с}}
* {{marriage|[[Ли Шүшянь]]|1962}}
}}
| spouse-type  = Хатан
| full name    = {{plainlist|
* Айсингиоро Пүи ({{lang|zh|愛新覺羅·溥儀}})
* [[Манж хэл|Манж]]: Пү И ({{ManchuSibeUnicode|lang=mnc|ᡦᡠ ᡳ|style=height:1.8em;word-wrap:not normal}})
}}
| era dates    = {{udl|wrap=
; Чин улс:
: Шюаньтун ({{zhi|c=宣統}}) 1909–1912, 1917
::[[Манж хэл|Манж]]: Гэхүнгэ ёсо ({{ManchuSibeUnicode|lang=mnc|ᡤᡝᡥᡠᠩᡤᡝ ᠶᠣᠰᠣ|style=height:2em;word-wrap:normal}})
::[[Монгол хэл|Монгол]]: Хэвт ёс ({{MongolUnicode|ᠬᠡᠪᠲᠦ ᠶᠣᠰᠣ|style=height:2.1em;word-wrap:normal}})
----
; Манж-го:
: Датун ({{zhi|c=大同}}): 1932–1934
::[[Япон хэл|Япон]]: Дайдоо ({{lang|ja|大同}})
::[[Манж хэл|Манж]]: Амба үхэтүн ({{ManchuSibeUnicode|lang=mnc|ᠠᠮᠪᠠ ᡠᡥᡝᡨᡠᠨ|style=height:2.1em;word-wrap:normal}}&lt;ref&gt;Michael Weiers, Giovanni Stary, Martin Gimm&quot;Miscellanea di studi sulla lingua, letteratura e storia mancese del 17. e 20. secolo&quot;1978.&lt;/ref&gt;)
----
; Манж-го:
: Кандэ ({{zhi|c=康德}}): 1934–1945
::[[Япон хэл|Япон]]: Коотоку ({{lang|ja|康徳}})
::[[Манж хэл|Манж]]: Элхэ эрдэмүнгэ ({{ManchuSibeUnicode|lang=mnc|ᡝᠯᡥᡝ ᡝᡵᡩᡝᠮᡠᠩᡤᡝ|style=height:2.1em;word-wrap:normal}}&lt;ref&gt;Erich Hauer,Oliver Corff&quot;Handwörterbuch der Mandschusprache&quot;2007.&lt;/ref&gt;)
}}
| house        = [[Айсингиоро]]
| dynasty      = {{plainlist|
* [[Чин улс|Чин]] (1908–1912, 1917)
* [[Манж-го]] (1932–1945)
}}
| father       = [[Зайфөн]], [[Чунь чин ван (1872 онд үүссэн)|Чунь чин ван]]
| mother       = [[Юлань]]
| signature    = {{CSS image crop
|Image = 溥仪写给斯大林的信.jpg
|bSize = 1020
|cWidth = 37
|cHeight = 75
|oTop = 230
|oLeft = 80
}}
| module       = {{Инфобокс Хятад хэл|child=yes
| s = 溥仪
| t = 溥儀
| p = Pǔyí
| tp = Pǔ-yí
| j = {{kCantonese|溥儀}}
| w = {{tone superscript|Pʻu3-i2}}
| mi = {{IPAc-cmn|p|u|3|.|yi|2}}
| bpmf = ㄆㄨˇ ㄧˊ
| altname = Шюаньтун эзэн хаан
| t2 = 宣統帝
| s2 = 宣统帝
| p2 = Xuāntǒng Dì
| w2 = {{tone superscript|Hsüan1-tʻung3 Ti4}}
| mi2 = {{IPAc-cmn|xuan|1|.|t|ong|3|-|d|i|4}}
| tp2 = Syuan-tǒng Dì
| bpmf2 = ㄒㄩㄢ ㄊㄨㄥˇ ㄉㄧˋ
| j2 = {{kCantonese|宣統帝}}
| ci2 = {{IPAc-yue|s|yun|1|-|t|ung|2|-|d|ai|3}}
}}
}}

'''Пүи''' ([[1906]]–[[1967]]; 61 насалсан) — 1908-1912 онд заларсан [[манж үндэстэн|манж]] [[Чин улс]]ын арван хоёрдугаар эзэн хаан, [[Хятад|Хятад орны]] түүхэн дэх сүүлчийн  '''эзэн [[хаан]]''' байв. 1932 оноос Японы тоглоомын улс болох [[Манж-го]]г тэргүүлж 1934-1945 онд '''Кандэ''' хэмээх оны цолыг хэрэглэж байсан. 1945-1959 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт]], Хятадын шоронд хоригдоод суллагдаж, Бээжин хотын ойролцоо цэцэгчин хийж байжээ. Мөхсөн улсын хаадад бага зэргийн албан тушаал олгодог эртний хятад ёсоор түүнийг [[БНХАУ]]-ын улсын хурлын гишүүнээр томилж байсан. 

== Балчир хаан ==
Айсингиоро Пүи 1906 онд [[Бадаргуулт төр]] хааны дүү Чунь чин ван Зайфөнгийн ахмад хүү болон төржээ. Өвөг нь Чунь чин ван Ишюань бөгөөд элэнц нь [[Төр гэрэлт]] хаан юм. Пүигийн эх нь манжийн гувалгия овогт Юлань (1884–1921) байв.

Бадаргуулт төр хаан, [[Цыши]] хатан эх нар өөд болсны дараа 3 настай Пүиг шинэ хаан өргөмжилсөн бөгөөд оны цолыг монголоор ''Хэвт ёс'', манжаар ''Гэхүнгэ ёсо'', хятадаар ''Шюаньтон (Xuantong)'' гэж нэрийдэв. Төрийн хэргийг хааны эцэг Чунь ван шийдэж байв. Пүи ордонд Вэн Чаован гэдэг асрагчтай байсан бөгөөд төрсөн эхтэйгээ долоо жилийн турш уулзаагүй. 

[[Цагаагчин гахай жилийн хувьсгал]]аар Хятад орон Чингийн хаанд захирагдахгүй болж, [[Юань Шикай]]н боловсруулсан хааныг татан буулгах нөхцөлд хааныг төлөөлөн бэлэвсэн их хатан Лунъюй 1912 оны 2 сарын 12-нд гарын үсэг зуржээ.

== Хориотой хот ==
[[Зураг:Puyi_(1922).jpg|150px|left|thumb|1922 он. 16 настай]]
Пүи 18 нас буюу 1924 он хүртэл [[Бээжин]] дэх хааны ордон [[Бор хот]]од амьдарсан. 

1917 оны 7 сард Жан Шюнь гэх генерал Пүиг хаан ширээнд дахин залсан ч [[Дуань Чируй|Дуань Чируйд]] ялагдсанаар хэдхэн хоног болоод цуцлагдсан. 1919 онд Регинальд Жонстон хаанд англи хэл заах болсон бөгөөд хааныг манж хэл мэддэггүй, харин хятадаар ярьдгыг дурссан.
1922 онд дөрвөн бэлэвсэн хатан Пүид зураг үзүүлснээр Ваньрун, Вэньшюй хоёр хатан буулгав.
Жонстон 1924 онд Мингийн хааны удмын Жү Юйшюнийг Пүитэй уулзуулсан нь хоёр улсын хаан ургийн уулзсан анхны тохиол байв. Мөн онд Фөн Юйшян гэх жанжин Пүиг Бор хотоос хөөжээ.

== Тяньжинь ==
[[File:Jing yuan mansion tianjin.jpg|thumb|right|Тяньжин дахь ордон]]
Эцэг Чунь вангийн өргөөнд хэдэн өдрийг өнгөрөөгөөд Пүигийн гэр бүл [[Тяньжинь]] дахь Японы мэдлийн газар луу нүүжээ. Пүи Чэнь Баочэнь, Жөн Шяошюй, Луо Жэньюй нартай хаант ёсыг сэргээхийг зөвлөлдөж байсан бөгөөд 1931 онд Японы цэргийн сайд Жиро Минамид захидал бичсэн.

== Манж-го ==
[[Зураг:溥仪.jpg|thumb|150px|left|Манж-гогийн хаан]]
Пүи 1932 оны 3 сарын 1-нээс [[Япон]]ы хүүхэлдэй улс байсан [[Манж-го]] (манж улс)-г удирдах болж, оны цолыг ''Датун'' хэмээсэн бол 1934 онд хаан болж '''Кандэ''' гэх оны цол хэрэглэв. Хааны ордон [[Чанчүнь]]д байсан (одоо музей) бөгөөд Пүи манж, япон, өрнийн хийцтэй цэргийн хувцас өмсдөг байлаа. 

Пүигийн дүү [[Пүже]] Японы эзэн хаан [[Эзэн Хаан Шоова|Хирохито]]гийн үеэл Хиро Сагатай гэрлэсэн ба Манж-гогийн ор залгах ханхүүгээр нэр заагджээ. 1935-1945 онд [[Квантуны Арми|Квантунгийн армийн]] [[Ясүнори Ёшиока]] Пүид туслаж, мөн хянаж хамт байдаг байсан.

== Дайны дараа == 
[[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы төгсгөл үе 1945 оны 8 сарын 16-нд Пүи [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] улаан армид олзлогдож, эхлээд [[Чита]], дараа нь [[Хабаровск]] хүргэгдсэн. Хятадад коммунист хүчин ялж [[БНХАУ]] байгуулагдсаны дараа Зөвлөлт Пүиг Хятадад шилжүүлсэн. 

Хятадад ирээд Ляонин мужийн [[Фүшүнь]] дэх шоронд 10 жил хоригдсоны эцэст 1959 онд [[Мао Зэдун]]гийн өршөөлөөр суллагджээ. Дараа нь Бээжин дэх ургамлын хүрээлэнд ажиллаж, улсын номын санд бичгийн хэргийн ажилтан болсон. 1962 онд [[Жоу Энлай]]н тохируулснаар Ли Шүшянь сувилагчтай гэрлэжээ. 1964 оноос 1967 онд нас барах хүртлээ Хятад улсын хурлын гишүүн гэсэн өндөр албан тушаал эрхэлсэн. 

1966 оны [[Соёлын хувьсгал]] эхэлсний дараа Пүигийн бие муудаж, зүрхний өвчнөөр 1967 оны 10 сарын 17-нд 61 насандаа таалал төгчээ. Цогцсыг чандарлаж Бабаошань хувьсгалын оршуулгын газарт аваачсан ба 1995 онд бэлэвсэн эхнэр нь хувиасаа мөнгө гаргаж Манжийн хааны гэр бүлийн оршуулгын газар болох [[Чингийн баруун бунхан]]д авчирчээ.

== Гэр бүл ==
[[Зураг:PuYi_1909.jpg|thumb|130px|left|3 настай Пүи эцэг ван, дүүгийн хамт]]
* Эцэг — Чунь ван Зайфөн — айсингиоро овогт
* Эх — Юулань — гувалгия овогт
=== Дүү === 
[[Зураг:溥仪和婉容.jpg|thumb|200px|Пүи Ваньрун хоёр Тяньжиньд]]
3 эрэгтэй, 7 эмэгтэй дүүтэй. Үүнд:
* [[Пүже]]  (1907–1994) — эх нэг эрэгтэй дүү, 87 насалсан
* Пүчи  (1915–1918) — 3 насандаа өөд болсон
* [[Пүрэн]]  (1918–2015) — 97 насалсан
* [[Юньхэ]]  (1911–2001) — 90 насалсан

=== Эхнэр === 
* [[Ваньрун]] (1906–1946) — гобула овогт дагуур, 1922 онд гэрлэсэн, Шяокөминь их хатан
* [[Вэньшюй]] (1909–1953) — эрдэт овогт монгол, 1922 онд гэрлэсэн, 1931 онд салсан, Шюй хатан
* [[Тан Юйлин]] (1920–1942) — татара овогт манж, 1937 онд гэрлэсэн, Шян татвар
* [[Ли Юйчинь]] (1928–2001) — хятад, 1943 онд гэрлэсэн, 1957 онд салсан, Лю татвар
* [[Ли Шүшянь]] (1928–2001) — хятад, 1962 онд гэрлэсэн, эхнэр

== Урлагт дүрслэгдсэн нь == 
{{Commonscat|Pu Yi}}
* «[[Сүүлчийн эзэн хаан]]» (1987) — Бернардо Бертолуччи найруулсан Америкийн УСК. Оскарын шагналт.
== Эшлэл ==
{{notelist}}
{{reflist}}

{{s-start}}
{{залгамжлал
|албан_тушаал=[[Чин улс]]ын [[хаан]]
|он=1908–1912 он
|өмнө=[[Бадаргуулт төр]]
|дараа= — 
}}
{{залгамжлал
|албан_тушаал=[[Манж-го]]гийн [[хаан]]
|он    =1934–1945 он
|өмнө  = —
|дараа = —
}}
{{Залгамжлал
|өмнө=[[Бадаргуулт төр]]
|дараа=[[Пүже]]
|он=1908-1967
|албан_тушаал=[[Айсингиоро]] овгийн тэргүүн
}}
{{end}}

[[Ангилал:1906 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1967 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Чин улсын хаан]]
[[Ангилал:Манж үндэстэн]]
[[Ангилал:Айсингиоро]]</text>
      <sha1>fb7qbr3uofhu2c3fs9ahyuc1mwmvfoc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855380</id>
      <parentid>855379</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T03:47:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>855380</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15485" sha1="6kf7hja192ojoup7abr1oje8bnjahco" xml:space="preserve">{{Short description|1908-1912 онуудад Хятадын эзэн хаан}}
{{Инфобокс хаан
| name         = Пүи&lt;br /&gt;{{langn|zh|溥儀}}
| image        = Puyi, Manchukuo period (cropped).jpg
| caption      = Пүи Манж-гогийн үед
| succession   = [[Чин улсын эзэн хаан]]
| reign        = 1908 оны 12 сарын 2 – 1912 оны 2 сарын 12
| reign-type   = Анхны хаанчлал
| predecessor  = [[Бадаргуулт төр]]
| successor    = ''Хаант засгийн халсан''
| reg-type     = Төр баригч
| regent       = {{plainlist|
* [[Зайфэн]] (1908–1911)
* [[Шяодинжин|Лунъю хатан эх]] (1911–1912)
}}
| reg-type1    = Ерөнхий сайд
| regent1      = {{plainlist|
* [[Икуан]]
* [[Юань Шикай]]
}}
| reign2       = 1917 оны 7 сарын 1–12{{efn|1917 оны 7 сарын 1-нээс 1917 оны 7 сарын 12-ны хооронд [[Манжийн сэргээн босголт]]ын үеэр Пүи хаан ширээгээ эргүүлэн авч, өөрийгөө [[Чин улс]]ын  сэргээгдсэн эзэн хаан гэж тунхагласан. Өөрийгөө Эзэн хааны Засгийн газрын ерөнхий сайд гэж зарласан [[Жан Шюнь]] хааныг дэмжжээ. Гэсэн хэдий ч Пүи болон Жан Шюний 1917 оны 7 сард гаргасан тунхаглалыг [[Дундад Иргэн Улс|Бүгд Найрамдах Хятад Улс]] (тухайн үед Хятадын цорын ганц хууль ёсны засгийн газар), ард түмэн эсвэл гадаад улс орнууд хэзээ ч хүлээн зөвшөөрөөгүй.}}
| reign-type2  = Хоёр дахь хаанчлал
| reg-type2    = Ерөнхий сайд
| regent2      = [[Жан Шюнь]]
| succession3  = [[Манж-гогийн эзэн хаан]]
| reign3       = 1934 оны 3 сарын 1 – 1945 оны 8 сарын 17
| reg-type3    = Ерөнхий сайд
| regent3      = {{plainlist|
* [[Жэн Шяошю]]
* [[Жан Жинхүэй]]
}}
| predecessor3 = Өөрөө
| successor3   = ''Албан тушаалыг халсан''
| succession4  = [[Манr-Гогийн гүйцэтгэх захирал]]
{{Инфобокс албан тушаалтан/алба
| termstart    = 1932 оны 2 сарын 18
| termend      = 1934 оны 3 сарын 1
| primeminister = ''Байхгүй''&lt;br /&gt;[[Жэн Шяошю]]
| predecessor  = [[Жан Жинхүэй]] ([[Зүүн хойд Захиргааны дээд зөвлөл]]ийн даргаар)
| successor    = Өөрөө ([[Манж-го#Төрийн тэргүүн|Эзэн хаан]])
}}
| birth_date   = {{birth date|1906|02|07}}
| birth_place  = [[Чунь чин вангийн харш]], Бээжин, Хятад
| death_date   = {{death date and age|1967|10|17|1906|02|07}}
| death_place  = Бээжин, Хятад
| burial_place = [[Бабаошань хувьсгалт оршуулгын газар]], хожуу Хуалунгийн эзэн хааны оршуулгын газарт дахин оршуулсан
| spouse       = {{plainlist|
* {{marriage|[[Ваньрун]]|1922|1946|end=н}}
* {{marriage|[[Вэньшюй]]|1922|1931|reason=с}}
* {{marriage|[[Тан Юйлин]]|1937|1942|end=н}}
* {{marriage|[[Ли Юйчинь]]|1943|1957|reason=с}}
* {{marriage|[[Ли Шүшянь]]|1962}}
}}
| spouse-type  = Хатан
| full name    = {{plainlist|
* Айсингиоро Пүи ({{lang|zh|愛新覺羅·溥儀}})
* [[Манж хэл|Манж]]: Пү И ({{ManchuSibeUnicode|lang=mnc|ᡦᡠ ᡳ|style=height:1.8em;word-wrap:not normal}})
}}
| era dates    = {{udl|wrap=
; Чин улс:
: Шюаньтун ({{zhi|c=宣統}}) 1909–1912, 1917
::[[Манж хэл|Манж]]: Гэхүнгэ ёсо ({{ManchuSibeUnicode|lang=mnc|ᡤᡝᡥᡠᠩᡤᡝ ᠶᠣᠰᠣ|style=height:2em;word-wrap:normal}})
::[[Монгол хэл|Монгол]]: Хэвт ёс ({{MongolUnicode|ᠬᠡᠪᠲᠦ ᠶᠣᠰᠣ|style=height:2.1em;word-wrap:normal}})
----
; Манж-го:
: Датун ({{zhi|c=大同}}): 1932–1934
::[[Япон хэл|Япон]]: Дайдоо ({{lang|ja|大同}})
::[[Манж хэл|Манж]]: Амба үхэтүн ({{ManchuSibeUnicode|lang=mnc|ᠠᠮᠪᠠ ᡠᡥᡝᡨᡠᠨ|style=height:2.1em;word-wrap:normal}}&lt;ref&gt;Michael Weiers, Giovanni Stary, Martin Gimm&quot;Miscellanea di studi sulla lingua, letteratura e storia mancese del 17. e 20. secolo&quot;1978.&lt;/ref&gt;)
----
; Манж-го:
: Кандэ ({{zhi|c=康德}}): 1934–1945
::[[Япон хэл|Япон]]: Коотоку ({{lang|ja|康徳}})
::[[Манж хэл|Манж]]: Элхэ эрдэмүнгэ ({{ManchuSibeUnicode|lang=mnc|ᡝᠯᡥᡝ ᡝᡵᡩᡝᠮᡠᠩᡤᡝ|style=height:2.1em;word-wrap:normal}}&lt;ref&gt;Erich Hauer,Oliver Corff&quot;Handwörterbuch der Mandschusprache&quot;2007.&lt;/ref&gt;)
}}
| house        = [[Айсингиоро]]
| dynasty      = {{plainlist|
* [[Чин улс|Чин]] (1908–1912, 1917)
* [[Манж-го]] (1932–1945)
}}
| father       = [[Зайфэн]], [[Чунь чин ван (1872 онд үүссэн)|Чунь чин ван]]
| mother       = [[Юлань]]
| signature    = {{CSS image crop
|Image = 溥仪写给斯大林的信.jpg
|bSize = 1020
|cWidth = 37
|cHeight = 75
|oTop = 230
|oLeft = 80
}}
| module       = {{Инфобокс Хятад хэл|child=yes
| s = 溥仪
| t = 溥儀
| p = Pǔyí
| tp = Pǔ-yí
| j = {{kCantonese|溥儀}}
| w = {{tone superscript|Pʻu3-i2}}
| mi = {{IPAc-cmn|p|u|3|.|yi|2}}
| bpmf = ㄆㄨˇ ㄧˊ
| altname = Шюаньтун эзэн хаан
| t2 = 宣統帝
| s2 = 宣统帝
| p2 = Xuāntǒng Dì
| w2 = {{tone superscript|Hsüan1-tʻung3 Ti4}}
| mi2 = {{IPAc-cmn|xuan|1|.|t|ong|3|-|d|i|4}}
| tp2 = Syuan-tǒng Dì
| bpmf2 = ㄒㄩㄢ ㄊㄨㄥˇ ㄉㄧˋ
| j2 = {{kCantonese|宣統帝}}
| ci2 = {{IPAc-yue|s|yun|1|-|t|ung|2|-|d|ai|3}}
}}
}}

'''Пүи''' ([[1906]]–[[1967]]; 61 насалсан) — 1908-1912 онд заларсан [[манж үндэстэн|манж]] [[Чин улс]]ын арван хоёрдугаар эзэн хаан, [[Хятад|Хятад орны]] түүхэн дэх сүүлчийн  '''эзэн [[хаан]]''' байв. 1932 оноос Японы тоглоомын улс болох [[Манж-го]]г тэргүүлж 1934-1945 онд '''Кандэ''' хэмээх оны цолыг хэрэглэж байсан. 1945-1959 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт]], Хятадын шоронд хоригдоод суллагдаж, Бээжин хотын ойролцоо цэцэгчин хийж байжээ. Мөхсөн улсын хаадад бага зэргийн албан тушаал олгодог эртний хятад ёсоор түүнийг [[БНХАУ]]-ын улсын хурлын гишүүнээр томилж байсан. 

== Балчир хаан ==
Айсингиоро Пүи 1906 онд [[Бадаргуулт төр]] хааны дүү Чунь чин ван Зайфэнгийн ахмад хүү болон төржээ. Өвөг нь Чунь чин ван Ишюань бөгөөд элэнц нь [[Төр гэрэлт]] хаан юм. Пүигийн эх нь манжийн гувалгия овогт Юлань (1884–1921) байв.

Бадаргуулт төр хаан, [[Цыши]] хатан эх нар өөд болсны дараа 3 настай Пүиг шинэ хаан өргөмжилсөн бөгөөд оны цолыг монголоор ''Хэвт ёс'', манжаар ''Гэхүнгэ ёсо'', хятадаар ''Шюаньтон (Xuantong)'' гэж нэрийдэв. Төрийн хэргийг хааны эцэг Чунь ван шийдэж байв. Пүи ордонд Вэн Чаован гэдэг асрагчтай байсан бөгөөд төрсөн эхтэйгээ долоо жилийн турш уулзаагүй. 

[[Цагаагчин гахай жилийн хувьсгал]]аар Хятад орон Чингийн хаанд захирагдахгүй болж, [[Юань Шикай]]н боловсруулсан хааныг татан буулгах нөхцөлд хааныг төлөөлөн бэлэвсэн их хатан Лунъюй 1912 оны 2 сарын 12-нд гарын үсэг зуржээ.

== Хориотой хот ==
[[Зураг:Puyi_(1922).jpg|150px|left|thumb|1922 он. 16 настай]]
Пүи 18 нас буюу 1924 он хүртэл [[Бээжин]] дэх хааны ордон [[Бор хот]]од амьдарсан. 

1917 оны 7 сард Жан Шюнь гэх генерал Пүиг хаан ширээнд дахин залсан ч [[Дуань Чируй|Дуань Чируйд]] ялагдсанаар хэдхэн хоног болоод цуцлагдсан. 1919 онд Регинальд Жонстон хаанд англи хэл заах болсон бөгөөд хааныг манж хэл мэддэггүй, харин хятадаар ярьдгыг дурссан.
1922 онд дөрвөн бэлэвсэн хатан Пүид зураг үзүүлснээр Ваньрун, Вэньшюй хоёр хатан буулгав.
Жонстон 1924 онд Мингийн хааны удмын Жү Юйшюнийг Пүитэй уулзуулсан нь хоёр улсын хаан ургийн уулзсан анхны тохиол байв. Мөн онд Фөн Юйшян гэх жанжин Пүиг Бор хотоос хөөжээ.

== Тяньжинь ==
[[File:Jing yuan mansion tianjin.jpg|thumb|right|Тяньжин дахь ордон]]
Эцэг Чунь вангийн өргөөнд хэдэн өдрийг өнгөрөөгөөд Пүигийн гэр бүл [[Тяньжинь]] дахь Японы мэдлийн газар луу нүүжээ. Пүи Чэнь Баочэнь, Жөн Шяошюй, Луо Жэньюй нартай хаант ёсыг сэргээхийг зөвлөлдөж байсан бөгөөд 1931 онд Японы цэргийн сайд Жиро Минамид захидал бичсэн.

== Манж-го ==
[[Зураг:溥仪.jpg|thumb|150px|left|Манж-гогийн хаан]]
Пүи 1932 оны 3 сарын 1-нээс [[Япон]]ы хүүхэлдэй улс байсан [[Манж-го]] (манж улс)-г удирдах болж, оны цолыг ''Датун'' хэмээсэн бол 1934 онд хаан болж '''Кандэ''' гэх оны цол хэрэглэв. Хааны ордон [[Чанчүнь]]д байсан (одоо музей) бөгөөд Пүи манж, япон, өрнийн хийцтэй цэргийн хувцас өмсдөг байлаа. 

Пүигийн дүү [[Пүже]] Японы эзэн хаан [[Эзэн Хаан Шоова|Хирохито]]гийн үеэл Хиро Сагатай гэрлэсэн ба Манж-гогийн ор залгах ханхүүгээр нэр заагджээ. 1935-1945 онд [[Квантуны Арми|Квантунгийн армийн]] [[Ясүнори Ёшиока]] Пүид туслаж, мөн хянаж хамт байдаг байсан.

== Дайны дараа == 
[[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы төгсгөл үе 1945 оны 8 сарын 16-нд Пүи [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] улаан армид олзлогдож, эхлээд [[Чита]], дараа нь [[Хабаровск]] хүргэгдсэн. Хятадад коммунист хүчин ялж [[БНХАУ]] байгуулагдсаны дараа Зөвлөлт Пүиг Хятадад шилжүүлсэн. 

Хятадад ирээд Ляонин мужийн [[Фүшүнь]] дэх шоронд 10 жил хоригдсоны эцэст 1959 онд [[Мао Зэдун]]гийн өршөөлөөр суллагджээ. Дараа нь Бээжин дэх ургамлын хүрээлэнд ажиллаж, улсын номын санд бичгийн хэргийн ажилтан болсон. 1962 онд [[Жоу Энлай]]н тохируулснаар Ли Шүшянь сувилагчтай гэрлэжээ. 1964 оноос 1967 онд нас барах хүртлээ Хятад улсын хурлын гишүүн гэсэн өндөр албан тушаал эрхэлсэн. 

1966 оны [[Соёлын хувьсгал]] эхэлсний дараа Пүигийн бие муудаж, зүрхний өвчнөөр 1967 оны 10 сарын 17-нд 61 насандаа таалал төгчээ. Цогцсыг чандарлаж Бабаошань хувьсгалын оршуулгын газарт аваачсан ба 1995 онд бэлэвсэн эхнэр нь хувиасаа мөнгө гаргаж Манжийн хааны гэр бүлийн оршуулгын газар болох [[Чингийн баруун бунхан]]д авчирчээ.

== Гэр бүл ==
[[Зураг:PuYi_1909.jpg|thumb|130px|left|3 настай Пүи эцэг ван, дүүгийн хамт]]
* Эцэг — Чунь чин ван [[Зайфэн]] — айсингиоро овогт
* Эх — Юулань — гувалгия овогт
=== Дүү === 
[[Зураг:溥仪和婉容.jpg|thumb|200px|Пүи Ваньрун хоёр Тяньжиньд]]
3 эрэгтэй, 7 эмэгтэй дүүтэй. Үүнд:
* [[Пүже]]  (1907–1994) — эх нэг эрэгтэй дүү, 87 насалсан
* Пүчи  (1915–1918) — 3 насандаа өөд болсон
* [[Пүрэн]]  (1918–2015) — 97 насалсан
* [[Юньхэ]]  (1911–2001) — 90 насалсан

=== Эхнэр === 
* [[Ваньрун]] (1906–1946) — гобула овогт дагуур, 1922 онд гэрлэсэн, Шяокөминь их хатан
* [[Вэньшюй]] (1909–1953) — эрдэт овогт монгол, 1922 онд гэрлэсэн, 1931 онд салсан, Шюй хатан
* [[Тан Юйлин]] (1920–1942) — татара овогт манж, 1937 онд гэрлэсэн, Шян татвар
* [[Ли Юйчинь]] (1928–2001) — хятад, 1943 онд гэрлэсэн, 1957 онд салсан, Лю татвар
* [[Ли Шүшянь]] (1928–2001) — хятад, 1962 онд гэрлэсэн, эхнэр

== Урлагт дүрслэгдсэн нь == 
{{Commonscat|Pu Yi}}
* «[[Сүүлчийн эзэн хаан]]» (1987) — Бернардо Бертолуччи найруулсан Америкийн УСК. Оскарын шагналт.
== Эшлэл ==
{{notelist}}
{{reflist}}

{{s-start}}
{{залгамжлал
|албан_тушаал=[[Чин улс]]ын [[хаан]]
|он=1908–1912 он
|өмнө=[[Бадаргуулт төр]]
|дараа= — 
}}
{{залгамжлал
|албан_тушаал=[[Манж-го]]гийн [[хаан]]
|он    =1934–1945 он
|өмнө  = —
|дараа = —
}}
{{Залгамжлал
|өмнө=[[Бадаргуулт төр]]
|дараа=[[Пүже]]
|он=1908-1967
|албан_тушаал=[[Айсингиоро]] овгийн тэргүүн
}}
{{end}}

[[Ангилал:1906 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1967 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Чин улсын хаан]]
[[Ангилал:Манж үндэстэн]]
[[Ангилал:Айсингиоро]]</text>
      <sha1>6kf7hja192ojoup7abr1oje8bnjahco</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ямагата муж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34360</id>
    <revision>
      <id>855400</id>
      <parentid>853263</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T08:26:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>弥生はるるん</username>
        <id>104315</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the section &quot;地理・地域&quot; from the page &quot;[[:ja:Special:Redirect/revision/109035966|山形県]]&quot;</comment>
      <origin>855400</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4148" sha1="qo25f2i7x7jnshc0c8j35t6clo5fl18" xml:space="preserve">{{Short description|Японы муж}}
{{Distinguish|Яманаши|Ямагүчи}}
{{Инфобокс суурин
&lt;!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --&gt;| name                     = Ямагата муж
| native_name              = {{nobold|{{lang|ja|山形県}}}}
| settlement_type          = [[Японы мужууд|Муж]]
| translit_lang1           = Япон
| translit_lang1_type      = [[Япон хэл|Япон]]
| translit_lang1_info      = {{lang|ja|山形県}}
| translit_lang1_type1     = [[Япон хэлний латинчлал|Ромажи]]
| translit_lang1_info1     = {{lang|ja-Latn|Yamagata-ken}}
| image_skyline            = {{Multiple image
 | border = infobox
 | total_width = 290
 | image_style = border:1;
 | perrow = 1/2/2
 | caption_align = center
 | image1 = Evening twilight in Ginzan Onsen town January 2022 A.jpg
 | caption1 = [[Гинзаны халуун рашаан]]
 | image2 = 蔵王の樹氷 (Snow Monsters (Soft rime) at Zao) 08 Feb, 2011 - panoramio.jpg
 | caption2 = [[Зао уул]]ын цасан чөтгөр
 | image3 = Risshaku-ji Kaisan-do 201706b.jpg
 | caption3 = [[Яма-дэра]]
 | image4 = Five tier pagoda at Mt. Haguro 2006-10-29.jpg
 | caption4 = [[Дэва сүм|Хагүро уул]]
 | image5 = Kamo Aquarium Water tank.jpg
 | caption5 = [[Камо аквариум]]
}}
| image_flag               = Flag of Yamagata Prefecture.svg
| flag_size                = 100px
| image_blank_emblem       = Emblem of Yamagata Prefecture.svg
| blank_emblem_size        = 80px
| blank_emblem_type        = Бэлгэдэл
| image_map                = Map of Japan with highlight on 06 Yamagata_prefecture.svg
| coordinates              = 
| subdivision_type         = Улс
| subdivision_name         = {{flag|Япон}}
| subdivision_type1        = [[Японы бүсийн жагсаалт|Бүс нутаг]]
| subdivision_name1        = [[Тохоку муж|Тохоку]]
| subdivision_type2        = [[Японы арлын жагсаалт|Арал]]
| subdivision_name2        = [[Хоншүү]]
| seat_type                = [[Япон дахь нийслэлийн жагсаалт|Нийслэл]]
| seat                     = [[Ямагата]]
| parts_type               = Хуваалт
| parts_style              = para
| p1                       = [[Японы дүүргүүд|Дүүрэг]]: 8
| p2                       = [[Японы хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]]: 35
| leader_title             = [[Япон дахь мужийн амбан захирагчдын жагсаалт|Захирагч]]
| leader_name              = [[Ёшимура Миеко]]
| area_total_km2           = 9325.15
| area_water_percent       = 0.02
| area_rank                = [[Японы мужийн жагсаалт (газар нутгийн хэмжээгээр)|9-р байр]]
| population_footnotes     = 
| population_total         = 1028055
| population_as_of         = 8 сарын 1, 2023
| population_rank          = [[Японы мужийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|35-р байр]]
| population_density_km2   = auto
| iso_code                 = JP-06
| website                  = {{URL|http://www.pref.yamagata.jp/}}
| module                   = 
| population_blank1_title  = Аялга
| population_blank1        = [[Наирику аялга|Наирику]]・Шонай
| anthem                   = [[:ja:最上川 (曲)|Могами гава]]
}}

'''Ямагата''' ({{lang-ja|山形県}} ''Yamagata-ken'') бол [[Япон]] улсын [[Японы засаг захиргааны хуваарь|нэгдүгээр зэргийн]] дөчин долоон нутгийн нэг болсон нэгэн [[Японы засаг захиргааны хуваарь|муж]] (кэн) нь юм.

== Цахим холбоос ==
{{commonscat|Yamagata prefecture|Ямагата муж}}
{{Япон улсад хамаарах}}
{{stub}}

[[Ангилал:Ямагата муж]]
[[Ангилал:Японы муж]]

== 地理・地域 ==

=== хэлбэр ===</text>
      <sha1>qo25f2i7x7jnshc0c8j35t6clo5fl18</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855401</id>
      <parentid>855400</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T08:31:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>弥生はるるん</username>
        <id>104315</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the section &quot;地理・地域&quot; from the page &quot;[[:ja:Special:Redirect/revision/109035966|山形県]]&quot;</comment>
      <origin>855401</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4193" sha1="c99xhc0lhcwh9b9f3wujnp82d1rzne9" xml:space="preserve">{{Short description|Японы муж}}
{{Distinguish|Яманаши|Ямагүчи}}
{{Инфобокс суурин
&lt;!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --&gt;| name                     = Ямагата муж
| native_name              = {{nobold|{{lang|ja|山形県}}}}
| settlement_type          = [[Японы мужууд|Муж]]
| translit_lang1           = Япон
| translit_lang1_type      = [[Япон хэл|Япон]]
| translit_lang1_info      = {{lang|ja|山形県}}
| translit_lang1_type1     = [[Япон хэлний латинчлал|Ромажи]]
| translit_lang1_info1     = {{lang|ja-Latn|Yamagata-ken}}
| image_skyline            = {{Multiple image
 | border = infobox
 | total_width = 290
 | image_style = border:1;
 | perrow = 1/2/2
 | caption_align = center
 | image1 = Evening twilight in Ginzan Onsen town January 2022 A.jpg
 | caption1 = [[Гинзаны халуун рашаан]]
 | image2 = 蔵王の樹氷 (Snow Monsters (Soft rime) at Zao) 08 Feb, 2011 - panoramio.jpg
 | caption2 = [[Зао уул]]ын цасан чөтгөр
 | image3 = Risshaku-ji Kaisan-do 201706b.jpg
 | caption3 = [[Яма-дэра]]
 | image4 = Five tier pagoda at Mt. Haguro 2006-10-29.jpg
 | caption4 = [[Дэва сүм|Хагүро уул]]
 | image5 = Kamo Aquarium Water tank.jpg
 | caption5 = [[Камо аквариум]]
}}
| image_flag               = Flag of Yamagata Prefecture.svg
| flag_size                = 100px
| image_blank_emblem       = Emblem of Yamagata Prefecture.svg
| blank_emblem_size        = 80px
| blank_emblem_type        = Бэлгэдэл
| image_map                = Map of Japan with highlight on 06 Yamagata_prefecture.svg
| coordinates              = 
| subdivision_type         = Улс
| subdivision_name         = {{flag|Япон}}
| subdivision_type1        = [[Японы бүсийн жагсаалт|Бүс нутаг]]
| subdivision_name1        = [[Тохоку муж|Тохоку]]
| subdivision_type2        = [[Японы арлын жагсаалт|Арал]]
| subdivision_name2        = [[Хоншүү]]
| seat_type                = [[Япон дахь нийслэлийн жагсаалт|Нийслэл]]
| seat                     = [[Ямагата]]
| parts_type               = Хуваалт
| parts_style              = para
| p1                       = [[Японы дүүргүүд|Дүүрэг]]: 8
| p2                       = [[Японы хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]]: 35
| leader_title             = [[Япон дахь мужийн амбан захирагчдын жагсаалт|Захирагч]]
| leader_name              = [[Ёшимура Миеко]]
| area_total_km2           = 9325.15
| area_water_percent       = 0.02
| area_rank                = [[Японы мужийн жагсаалт (газар нутгийн хэмжээгээр)|9-р байр]]
| population_footnotes     = 
| population_total         = 1028055
| population_as_of         = 8 сарын 1, 2023
| population_rank          = [[Японы мужийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|35-р байр]]
| population_density_km2   = auto
| iso_code                 = JP-06
| website                  = {{URL|http://www.pref.yamagata.jp/}}
| module                   = 
| population_blank1_title  = Аялга
| population_blank1        = [[Наирику аялга|Наирику]]・Шонай
| anthem                   = [[:ja:最上川 (曲)|Могами гава]]
}}

'''Ямагата''' ({{lang-ja|山形県}} ''Yamagata-ken'') бол [[Япон]] улсын [[Японы засаг захиргааны хуваарь|нэгдүгээр зэргийн]] дөчин долоон нутгийн нэг болсон нэгэн [[Японы засаг захиргааны хуваарь|муж]] (кэн) нь юм.

== Цахим холбоос ==
{{commonscat|Yamagata prefecture|Ямагата муж}}
{{Япон улсад хамаарах}}
{{stub}}

[[Ангилал:Ямагата муж]]
[[Ангилал:Японы муж]]

== 地理・地域 ==

=== хэлбэр ===

== 地理・地域 ==

=== хэлбэр ===</text>
      <sha1>c99xhc0lhcwh9b9f3wujnp82d1rzne9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855406</id>
      <parentid>855401</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T08:57:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>弥生はるるん</username>
        <id>104315</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the section &quot;地理・地域&quot; from the page &quot;[[:ja:Special:Redirect/revision/109035966|山形県]]&quot;</comment>
      <origin>855406</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10308" sha1="grrq7o01fi7xdftgq1k7inywi8mp84q" xml:space="preserve">{{Short description|Японы муж}}
{{Distinguish|Яманаши|Ямагүчи}}
{{Инфобокс суурин
&lt;!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --&gt;| name                     = Ямагата муж
| native_name              = {{nobold|{{lang|ja|山形県}}}}
| settlement_type          = [[Японы мужууд|Муж]]
| translit_lang1           = Япон
| translit_lang1_type      = [[Япон хэл|Япон]]
| translit_lang1_info      = {{lang|ja|山形県}}
| translit_lang1_type1     = [[Япон хэлний латинчлал|Ромажи]]
| translit_lang1_info1     = {{lang|ja-Latn|Yamagata-ken}}
| image_skyline            = {{Multiple image
 | border = infobox
 | total_width = 290
 | image_style = border:1;
 | perrow = 1/2/2
 | caption_align = center
 | image1 = Evening twilight in Ginzan Onsen town January 2022 A.jpg
 | caption1 = [[Гинзаны халуун рашаан]]
 | image2 = 蔵王の樹氷 (Snow Monsters (Soft rime) at Zao) 08 Feb, 2011 - panoramio.jpg
 | caption2 = [[Зао уул]]ын цасан чөтгөр
 | image3 = Risshaku-ji Kaisan-do 201706b.jpg
 | caption3 = [[Яма-дэра]]
 | image4 = Five tier pagoda at Mt. Haguro 2006-10-29.jpg
 | caption4 = [[Дэва сүм|Хагүро уул]]
 | image5 = Kamo Aquarium Water tank.jpg
 | caption5 = [[Камо аквариум]]
}}
| image_flag               = Flag of Yamagata Prefecture.svg
| flag_size                = 100px
| image_blank_emblem       = Emblem of Yamagata Prefecture.svg
| blank_emblem_size        = 80px
| blank_emblem_type        = Бэлгэдэл
| image_map                = Map of Japan with highlight on 06 Yamagata_prefecture.svg
| coordinates              = 
| subdivision_type         = Улс
| subdivision_name         = {{flag|Япон}}
| subdivision_type1        = [[Японы бүсийн жагсаалт|Бүс нутаг]]
| subdivision_name1        = [[Тохоку муж|Тохоку]]
| subdivision_type2        = [[Японы арлын жагсаалт|Арал]]
| subdivision_name2        = [[Хоншүү]]
| seat_type                = [[Япон дахь нийслэлийн жагсаалт|Нийслэл]]
| seat                     = [[Ямагата]]
| parts_type               = Хуваалт
| parts_style              = para
| p1                       = [[Японы дүүргүүд|Дүүрэг]]: 8
| p2                       = [[Японы хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]]: 35
| leader_title             = [[Япон дахь мужийн амбан захирагчдын жагсаалт|Захирагч]]
| leader_name              = [[Ёшимура Миеко]]
| area_total_km2           = 9325.15
| area_water_percent       = 0.02
| area_rank                = [[Японы мужийн жагсаалт (газар нутгийн хэмжээгээр)|9-р байр]]
| population_footnotes     = 
| population_total         = 1028055
| population_as_of         = 8 сарын 1, 2023
| population_rank          = [[Японы мужийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|35-р байр]]
| population_density_km2   = auto
| iso_code                 = JP-06
| website                  = {{URL|http://www.pref.yamagata.jp/}}
| module                   = 
| population_blank1_title  = Аялга
| population_blank1        = [[Наирику аялга|Наирику]]・Шонай
| anthem                   = [[:ja:最上川 (曲)|Могами гава]]
}}

'''Ямагата''' ({{lang-ja|山形県}} ''Yamagata-ken'') бол [[Япон]] улсын [[Японы засаг захиргааны хуваарь|нэгдүгээр зэргийн]] дөчин долоон нутгийн нэг болсон нэгэн [[Японы засаг захиргааны хуваарь|муж]] (кэн) нь юм.

== Цахим холбоос ==
{{commonscat|Yamagata prefecture|Ямагата муж}}
{{Япон улсад хамаарах}}
{{stub}}

[[Ангилал:Ямагата муж]]
[[Ангилал:Японы муж]]

== 地理・地域 ==

=== хэлбэр ===

== 地理・地域 ==

=== хэлбэр ===

== 地理・地域 ==

=== хэлбэр ===
{{All Coordinates}}Японы Японы Гео орон зайн мэдээллийн алба муж, хот, суурин, тосгодыг газар нутгаар нь улс орон даяар хийсэн судалгаагаар Ямагата муж нь {{自治体面積/山形県|山形県}} хавтгай дөрвөлжин километр талбайтай. Японы [http://www.gsi.go.jp/KOKUJYOHO/CENTER/kendata/yamagata_heso.htm Газарзүйн Мэдээллийн Газрын газарзүйн мэдээллийн] дагуу Ямагата мужийн зүүн, баруун, хойд болон өмнөд захууд дараах байдлаар байрладаг:Хамгийн зүүн цэг нь Сакайда , Могами чо ,Могами гун юм.Хамгийн баруун цэг нь Мисумижима арал,[[酒田市|Саката]].Хамгийн өмнөд цэг нь Секи юм Ёнезава.Хамгийн хойд цэг нь Саката Тобишима арал дээрх Яватазаки юм.Үүнээс гадна, мужийн хил хязгаарыг хараахан тогтоогоогүй газруудад түр хилийн шугам нэмж тооцсон төвийн цэгийг мөн оруулсан болно.Цаашилбал, Статистикийн товчооны [https://www.stat.go.jp/data/kokusei/topics/topi61.html 2010 оны Үндэсний хүн амын тооллогын] мэдээгээр хүн амын төв нь Ёшикава хотын Нишикава хотын ойролцоо байрладаг.хойд төгсгөл  Баруун төгсгөл  Хамгийн төгсгөл  өмнөд төгсгөл  хүндийн төв  хүн амын хүндийн төв  Ямагата мужийн засгийн газрын байршил 

=== газар нутаг ===
[[ファイル:Yamagata-ken_géolocalisation_relief.svg|thumb|Ямагата мужийн топографийн зураг]]
[[ファイル:Shonai_Sand_Dunes.jpg|thumb|Шонай элсэн манхан]]
[[ファイル:Mogami_river_(2597310238).jpg|alt=最上川|right|thumb|Могами гол]]
[[Мияги муж]] хиллэдэг Ооү нуруу мужийн зүүн хэсэгт оршдог бөгөөд баруун хэсэгт Асахи уулсын нуруу оршдог. Мужийн нутаг дэвсгэрийн дийлэнх хэсгийг (85%) уулс эзэлдэг бөгөөд нийт нутаг дэвсгэрийн 75%-ийг ой мод, 15%-ийг хөдөө аж ахуйн газар эзэлдэг.Могами гол нь тус мужийн төв хэсгээр урсдаг.Тус мужийн оршин суугчдын олонх нь голын сав газарт амьдардаг тул үүнийг &quot;Эх гол&quot; гэж нэрлэдэг.Японы тэнгисийн баруун хойд хэсэгт тус мужийн цорын ганц алслагдсан арал болох Тобишима(Ямагата) оршдог.

* уулс
** Ооү нуруу: Азума нуруу, Зао нуруу
** Эчиго уулс : Асахи уул нуруу, Ийде уул нуруу
** Дева уулс : Чокай уул, Гассан уул
** Ялангуяа Хагуро уул, Гассан уул, Юдоно уулсыг хамтад нь Дева Санзан (Девагийн гурван уул) гэж нэрлэдэг.
** [[神室連峰|Камуро нуруу]]
* сав газар
** [[米沢盆地|Йонезавагийн сав газар]]
** [[山形盆地|Ямагата сав газар]]
** [[新庄盆地|Шинжо сав газар]]
* Хирано
** [[庄内平野|Шонай тэгш тал]]
* элсэн манхан
** [[庄内砂丘|Шонай элсэн манхан]]

=== уур амьсгал ===
Ямагата мужийг бүхэлд нь цас их ордог бүс гэж тодорхойлсон бөгөөд нийт нутгийн 75 орчим хувь буюу нийт нутгийн дөрөвний гурвыг нь цас их ордог онцгой бүс гэж тодорхойлсон.

[[Зун|Зуны саруудад]] заримдаа 40°C-аас дээш температур [[Ажиглалт|ажиглагддаг]] . 1933 оны 7-р сарын 25-нд Ямагата хотод бүртгэгдсэн 40.8°C нь 2007 оны 8-р сарын 16-нд [[Сайтама муж|Сайтама мужийн]] [[Күмагая|Кумагаяа хот]] болон Гифу мужийн Тажими хотуудад 40.9°C бүртгэгдэх хүртэл Японы сүүлийн 74 жилийн хамгийн өндөр температурын дээд амжилт хэвээр байв.[[Өвөл|Өвлийн улиралд]] Сибирийн өндөр даралтын систем бэхжих үед Окитама, Мураяма, Могами мужуудад -15°C-аас доош температур ажиглагддаг.

Японы Цаг Уурын Агентлагийн дундаж үзүүлэлтээр тус бүс нутгийн төвийн хотуудын жилийн дундаж температур Окитама мужийн Йонезава хотод 11.4°C, Мураяма мужийн Ямагата хотод 12.1°C, Могами мужийн Шинжо хотод 11.0°C, Шонай мужийн Саката хотод 13.0°C байгаа нь [[Япон тэнгис|Японы]] тэнгисийн эрэг дагуух Шонай мужид температур өндөр байх хандлагатай байгааг харуулж байна.Түүнчлэн, Окитама мужийн Йонезава хотод жилийн дундаж цасны зузаан 711 см, Мураяма мужийн Ямагата хотод 285 см, Могами мужийн Шинжо хотод 637 см, Шонай мужийн Саката хотод 211 см байна.</text>
      <sha1>grrq7o01fi7xdftgq1k7inywi8mp84q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34774</id>
    <revision>
      <id>855349</id>
      <parentid>855067</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T00:09:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>855349</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10532" sha1="4c53ikprluxoy2i00uuvlpys2fi04k8" xml:space="preserve">{{Short description|1918-1933 онуудад Герман улс}}
{{Инфобокс улс
| native_name            = {{lang|de|Deutsches Reich}}&lt;!-- Do not replace with Weimar Republic as this parameter is for the OFFICIAL name. --&gt;
| conventional_long_name = Германы Эзэнт Гүрэн&lt;!-- Do not replace with Weimar Republic as that is the COMMON NAME whereas this parameter is for the official name. --&gt;
| common_name            = Ваймарын Бүгд Найрамдах
| p1                     = Германы эзэнт гүрэн
| flag_p1                = Flag of Germany (1867–1918).svg
| s1                     = Нацист Герман
| flag_s1                = Flag of Germany (1933–1935).svg
| image_flag             = Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg
| flag_type              = [[Германы далбаа#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1918–1933)|Далбаа]]&lt;br&gt;(1919–1933)
| image_coat             = Wappen Deutsches Reich (Weimarer Republik).svg
| coa_size               = 80
| symbol_type            = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын сүлд|Сүлд]]&lt;br&gt;(1919–1928)
| national_anthem        = {{lang|de|[[Das Lied der Deutschen]]}}&lt;br /&gt;&quot;Германчуудын дуу&quot;&lt;br /&gt; (1922 оноос)&lt;ref name=&quot;faz-20120904&quot;&gt;{{cite news |access-date=2022-08-04 |first=Винфрид |last=Клайн |date=2012-09-14 |publisher=Frankfurter Allgemeine Zeitung |title=Wer sind wir, und was wollen wir dazu singen? |url=https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/geisteswissenschaften/vom-deutschlandlied-zur-nationalhymne-wer-sind-wir-und-was-wollen-wir-dazu-singen-11878854.html |website=FAZ.NET}}&lt;!-- auto-translated from German by Module:CS1 translator --&gt;&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;{{center|[[File:Deutschlandlied (old recording).oga]]}}&lt;/div&gt;
| image_map              = Weimar Republic 1930.svg
| map_width              = 250px
| image_map_caption      = Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс 1930 онд
| image_map2             = Karte des Deutschen Reiches, Weimarer Republik-Drittes Reich 1919–1937.svg
| image_map2_caption     = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын засаг захиргааны хуваарь|Герман улсууд]] 1925 онд
| population_density_km2 = 133.129
| capital                = [[Берлин]]
| coordinates            = {{Coord|52|31|N|13|23|E|type:city}}
| largest_city           = capital
| official_languages     = [[Стандарт Герман хэл|Герман]]
| common_languages       = {{hidden|'''Албан бус:'''|[[Доод Герман хэл|Доод Герман]], [[Польш хэл|Польш]], [[Лимбург хэл|Лимбург]], [[Фриз хэлнүүд|Фриз]], [[Идиш хэл|Идиш]], [[Дани хэл|Дани]], [[Сорб хэл|Сорб]], [[Синти Цыган хэл|Синти]], [[Литва хэл]]|style=font-size:100%;padding:0.25em 0 0; |headerstyle=text-align:left;font-weight:normal;}}
| religion               = 1925 оны тоолого:&lt;ref&gt;[http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf Volume 6. Weimar Germany, 1918/19–1933 Population by Religious Denomination (1910–1939)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809154418/http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |date=9 August 2016 }} Sozialgeschichtliches Arbeitsbuch, Volume III, Materialien zur Statistik des Deutschen Reiches 1914–1945, edited by Dietmar Petzina, Werner Abelshauser and Anselm Faust. Munich: Verlag C. H. Beck, 1978, p. 31. Translation: Fred Reuss.&lt;/ref&gt;{{plainlist|
* 64.1% [[Протестант]] ([[Лютеран]], [[Кальвинизм]], [[Нэгдсэн сүм|Нэгдсэн]])
* 32.4% [[Ромын Католик]]
* 0.9% [[Герман дахь еврейчүүдийн түүх|Еврей]]
* 2.6% Бусад}}
| demonym                = Германчууд
| government_type        = Холбооны [[Холимог засаглалын систем|хагас-ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]]
* [[Ардын Төлөөлөгчдийн зөвлөл|түр засгийн газар]] {{small|(1918 оны 11 сарын 10-наас 1919 оны 2 сарын 13 хүртэл)}}
* ерөнхийлөгчийн [[зарлигаар засаглал]] {{small|(1930–1933)}}
| title_leader           = [[Германы ерөнхийлөгч (1919–1945)|Ерөнхийлөгч]]
| year_leader1           = 1919–1925
| leader1                = [[Фридрих Эберт]]
| year_leader2           = 1925–1933
| leader2                = [[Паул фон Хинденбург]]
| title_deputy           = [[Германы канцлер#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1919–1933)|Канцлер]]
| year_deputy1           = 1918 (анхны)
| deputy1                = [[Friedrich Ebert]]
| year_deputy2           = 1933 (сүүлийн)
| deputy2                = [[Адольф Хитлер]]
| era                    = [[Дайны хоорондын үе]]
| event_start            = [[Германд бүгд найрамдах улсын тунхаглал|Тунхаглав]]
| date_start             = 11 сарын 9,
| year_start             = 1918
| event1                 = [[Ваймарын Үндсэн хууль|Үндсэн хууль]]
| date_event1            = 8 сарын 11, 1919
| event2                 = [[Үндэстнүүдийн Лиг]]т элссэн
| date_event2            = 9 сарын 8, 1926
| event3                 = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын Ерөнхийлөгчийн засгийн газрууд|Зарлигаар засаглаж]] эхлэв
| date_event3            = 3 сарын 29, 1930&lt;ref name=&quot;Adam-2005&quot;/&gt;
| event4                 = [[Адольф Хитлер|Хитлер]] [[Адольф Хитлерийн эрх мэдэлд хүрэлт#Хяналтыг булаан авсан (1931–1933)|тангараг өргөв]]
| date_event4            = 1 сарын 30, 1933
| event5                 = [[Рейхстагийн галын зарлиг]]
| date_event5            = 2 сарын 28, 1933
| event_end              = [[1933 оны Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль|Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль]]
| date_end               = 3 сарын 23,
| year_end               = 1933&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |title=The Reichstag Fire and the Enabling Act of March 23, 1933 |first=Уильям Л. |last=Хош |date=2007-03-23 |encyclopedia=[[Britannica.com|Britannica]] Blog |language=en-US |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190311083054/http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |url-status=dead }} {{Webarchiv|url=http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |wayback=20190311083054 |text=The Reichstag Fire and the Enabling Act of March 23, 1933 |archiv-bot=2026-05-03 00:09:20 InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |title=The law that 'enabled' Hitler's dictatorship |date=2013-03-23 |website=[[DW.com]] |language=en |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907195649/https://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Republic to Reich: A History of Germany 1918–1945 |last=Мэйсон |first=К. Ж. |publisher=McGraw-Hill}}&lt;/ref&gt;
| legislature            = [[Хоёр танхимт]]
| house1                 = [[Рейхсрат (Герман)|Рейхсрат]] ''(де-факто)''
| type_house1            = [[Дээд танхим]]
| house2                 = [[Рейхстаг (Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс)|Рейхстаг]]
| type_house2            = [[Доод танхим]]
| stat_year1             = 1925
| stat_area1             = 468787
| ref_area1              = &lt;ref name=&quot;Wahlen in der Weimarer Republik&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |title=Das Deutsche Reich im Überblick |work=Wahlen in der Weimarer Republik |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121115812/http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| stat_pop1              = 62,411,000
| ref_pop1               = &lt;ref name=&quot;Wahlen in der Weimarer Republik&quot; /&gt;
| currency               = {{Unbulleted list|1919–23 [[Цаасан марк|&quot;Цаасан марк&quot; (ℳ)]] |1923–24 [[Рентенмарк]] (RM) |1924–33 [[Райхсмарк|Райхсмарк (ℛℳ)]]}}
| today                  = {{plainlist|
* [[Герман]]
* [[Польш]]
* [[Орос]]{{efn|[[Калининград муж]]}}
* [[Литва]]{{efn|[[Клайпеда хошуу|Клайпеда]] ба [[Таураге хошуу]]ны хэсэг}}
*[[Нидерланд]]{{efn|[[Дуйвелсберг]]}}}}
}}

'''Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс''' ({{lang-de|Weimarer Republik}}) бол 1919 онд [[Германы Хаант Улс]]ын дараа байгуулагдсан  [[парламентын ардчилсан]] засаглалтай [[холбооны бүгд найрамдах]] улс юм. Энэ улс 1933 онд [[Адольф Хитлер]] засгийн эрхэнд гарч Райхсканцлер болсоноор дуусгавар болсон байна. [[Ваймар]] нь энэхүү бүгд найрамдах улсыг байгуулах Үндсэн хуулийн чуулган болсон хотын нэр юм.

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Weimar Republic|Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс}}
* {{DNB-Portal|4065109-5|TEXT=Ном зүй:}}
* Arnulf Scriba: [http://www.dhm.de/lemo/html/weimar/ Die Weimarer Republik] 

== Эх сурвалж ==
=== Тэмдэглэл ===
{{Notelist}}

=== Эшлэл ===
{{reflist}}

[[Ангилал:Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс| ]]
[[Ангилал:20-р зууны Германы түүx]]
[[Ангилал:1919 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>4c53ikprluxoy2i00uuvlpys2fi04k8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бид дөрвийн хайр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36809</id>
    <revision>
      <id>855434</id>
      <parentid>760196</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T11:38:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-26772-64</username>
        <id>104327</id>
      </contributor>
      <comment>Kinosan.mn</comment>
      <origin>855434</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2518" sha1="rd7tv5h3w65d1wqif9zja93ks7hlvel" xml:space="preserve">«'''Бид дөрвийн хайр'''» — [[2009 он|2009]] онд [[Монгол улс|Монгол]] улсын &quot;[[NTV (телевиз)|NTV]]&quot; телевиз [[монгол хэл|монгол]] хэлээр бүтээсэн [[олон ангит кино|олон ангит (20) кино]].

NTV телевизийн олон ангит кино бүхий тухайн үед теле жүжиг зохиомжлол гаргадаг уран сайхны болон олон ангит кино хийдэг Orange Theatre хамтын бүтээл үндэсний цуврал юм.[[Kinosan.mn]]

Найруулагч нь Д.Цогт бүтээсэн бөгөөд кино телевизийн найруулагч мэргэжилтэй өөрөө санаачлан найруулан бүтээсэн болно.

Найруулагч Д.Цогт

Үргэлжлэх Хугацаа: 30 минут

Тоглосон жүжигчид

Гол Дүрд

Ч.Болд

Б.Нарангэрэл

О.Долгор

Б.Баярмаа

Дүрүүдэд

Г.Равдан 

Ж.Жамьянсүрэн

С.Дамдин

Б.Батсүх

Киноны агуулга

1-Р АНГИ

Улаанбаатар хотын шөнийн гэрэлтэй зураглал гардаг ба тэрээр

Нэгэн хос Монгол улсын Нийслэл Улаанбаатар хотод амьдарч байсан хуучин орон сууцанд давхар гэрчилгээний маргаан гардаг хэсэгтэй ба тэрээр бас нэг 2 хос орж ирж нөгөө нөхрийг цохиж унагаана хэсэг хугацааны дараа сууцны жинхэнэ эзэн олох хүртэлх нэг нөхөр танилцаж эхэлдэг дараа цагдаа дуудаж орон сууцны жинхэнэ эзэн нь Настай өвгөн байдаг жинхэнэ байрны эзэн байдаг орон сууцны маргаан шийдэлтэл 4 хүн эндээ цуг амьдрахаар болов шөнө болтол хосууд нь алаг хуруугаар үзэж эхэлдэг 3 удаа тоглосны дараа нь сонгосон өрөөнд унтахаар 2 2 хүн тус тусдаа унтахаар болсон ба энэхүү төгсгөл дуусдаг.


[[Ангилал:2000-д оны цуврал нэвтрүүлэг]]
[[Ангилал:Монголын телевизийн цуврал]]</text>
      <sha1>rd7tv5h3w65d1wqif9zja93ks7hlvel</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дижикстрагийн алгоритм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38026</id>
    <revision>
      <id>855352</id>
      <parentid>855115</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T00:26:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>855352</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15203" sha1="8u2xmrywnnsofhif8kd0yjvwa7coe0g" xml:space="preserve">[[Файл:Dijkstra Animation.gif|thumb|right]]
'''Дижикстрагийн алгоритм''', Dijkstra –ийн алгоритмыг 1956 онд Нидерландын компьютерын эрдэмтэн судлаач Edsger Dijkstra үүсгэн томъёолсон ба 1959 онд нийтлүүлсэн. Графийн хайлтийн алгоритм бөгөөд нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдвэрлэдэг. Графийн ирмэгүүд нь сөрөг биш утгатай нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдсэн бөгөөд хамгийн богино замын модыг гаргаж өгдөг. Энэ алгоритм нь хамгийн бага замыг олохдоо эхний цэгээс  графын зангилаа бүрээр дайрдаг. Алгоритм нь нэг зангилаанаас өөр нэг зангилаа очих хамгийн  богино замыг олохоор ажиллах ба хамгийн дөт замыг олмогц програм зогсоно. Жишээлбэл: Дижикстрагийн алгоритм нь  нэг хотоос  өөр нэг хотруу холбосон  эхлэлийн цэг болон төгсгөлийн цэгийн хоорондох зай  хамгийн богино  байхаар тооцон олдог. Улмаар , хамгийн эхний богино зам бол сүлжээний шугамын протоколуудад өргөн ашигладаг, тухайлбал IS-IS ба OSPF(нээлттэй хамгийн эхний богино зам) юм. 
Дижикстрагийн  анхны алгоритмийн бага эрэмбийг олох дараалалд  O(|V2|) –ийг хэрэглэдэггүй.  V нь координатын босоо тэнхлэг дэх тоо. Энэ алгоритмын санааг Leyzorek  бас дэвшүүлж байсан. Бага эрэмбэтэй дараалал дээр суурилсан Fibonacci-ийн овоолго байдлаар  O(|E|+|V|log|V|) томёонд хэрэгжүүлсэн.  E- эрмэгийн тоо  Энэ нь  шинж тэмдэггүй ,сөрөг биш утгагай, нэг эхтэй ,богино замаа хамгийн хурдан мэдэх алгоритм юм.  

== 1.Алгоритм ==
[[Image:Dijkstras progress animation.gif|thumb|Illustration of Dijkstra's algorithm search for finding path from a start node (lower left, red) to a goal node (upper right, green) in a [[robotics|robot]] [[motion planning]] problem. Open nodes represent the &quot;tentative&quot; set. Filled nodes are visited ones, with color representing the distance: the greener, the farther. Nodes in all the different directions are explored uniformly, appearing as a more-or-less circular [[wavefront]] as Dijkstra's algorithm uses a [[consistent heuristic|heuristic]] identically equal to 0.]]

Бид одоо анхны гэж нэрлэгдсэн зангилаанаас эхэлнэ.  Заннгилааны зайг Y үсгээр тэмдэглэнэ. Анхны зангилаанаас Y хүртэлхийг зай гэдэг. Дижикстрагийн алгоритмаар зарим анхдагч зайн утгуудыг оноож өгдөг, алхам алхмаар сайжруулдаг. 
1.	Эхлээд бүх зангилаандаа анхны утгыг олгоно:
Тэр нь манай анхны зангилаанаас бусад зангилаанд тодорхойгүй буюу  тэг гэдэг утга өгнө. 
2.	Анхдагч зангилааг тухайн зангилаа болгож авна. Бүх зангилааг агуулсан зочлоогүй зангилаануудын олонлогыг үүсгэнэ. 
3.	Тухайн зангилааны хувьд хөрш зангилаануудад анхааран тэдрээрийг урьдчилан бодож тооцоолно. Одоогийн а зангилаа 6-ийн урттай гэж тэмдэглэгдсэн, түүний b хөрш  зангилаатай холбогдсон ирмэгийн урт нь 2 бол b хүртэлх урт нь (6+2=8) болно. Хэрэв энэ зай нь өмнө b хүртэлх урьдчилсан зайнаас бага бол түүнийг дарж бичнэ. Шалгаж үзсэн ч гэсэн (зочилсон ) гэж тэмдэглээгүй бол тэр зангилаа зочлоогүй олонлогт байсаар байна. 
4.	Тухайн зангилааны бүх хөршүүдийг авч үзсэний дараа тухайн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглээд зочлоогүй олонлогоос хасна. Зочилсон зангилааг дахин хэзээ ч шалгахгүй. 
5.	Хэрвээ очих ёстой эцсийн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглэсэн бол (2 зангилааны хоорондох зам) тодорхойлогдсон, хэрэв зочлоогүй олонлог дахь зангилаануудын урьдчилсан хамгийн бага зай нь тодорхойгүй бол (төлөвлөгдсөн нэвтрэлт дууссан эсвэл анхны зангилаа болон үндсэн зочлоогүй зангилааны хооронд холбоо байхгүй байна). Тэгээд алгоритм дуусна. 
6.	Хамгийн бага урьдчилсан зайтай зочлоогүй зангилааг шинэ тухайн зангилаа болгоод 3-р алхам руу буцаана.
 
== Тайлбар/description/ ==
:Та хотын газрын зургаас нэг газарт хүрэх хамгийн богино замыг олохын тулд анх эхлэх газар болон  явах замаа тодорхойлох хэрэгтэй. Явах замаа тодорхойлохдоо: эхлэх цэгээс очих газар хүртлээ шулуунаар холбоно.  Үүнийг хязгааргүй орон зайд ашиглах боломжгүй гэхдээ очоогүй газруудаа хаяглалгүй үлдээдэг....

== Ажиллах, гүйцэтгэх хугацаа ==
Дижикстрагын алгоритмын дээд хугацааг тооцоолохдоо төгсгөлийн тоо/E/ ба оройн тоо/V/ дүрсэлж болох ба функцээр илэрхийлэхэд |E|, |V| гэж тэмдэглэдэг. Ямарч oройн Q олонлогийн явах хугацаа О(|E|*dkq + |V|*emq) dkq ба emq нь хамгийн цөөн үйлдэл ба бага хугацаа зарах үйлдлүүд юм.
Хамгиин хялбар Дижикстрагын алгоритмын хэрэглээ бол Q-г жирийн хэлхээтэй жагсаалт эсвэл цуваанд хадгалж, хамгийн бага хугацааг гаргах бол Q дэх оройнуудаас шугаман хайлт хийх юм. Энэ тохиолдолд явах хугацаа О(|E|+|V|^2)=O(|V|^2).
Сийрэг граф-д Дижисктрагын алгоритмыг холбоост листэнд хийж хоёртын модны хайлт, хоёртын овоолго эсвэл фибонакын овоолгын анхдагч дарааллаар ашиглаж хамгийн бага хугацаа олохыг хурдан болгож алгоритмаа үр дүнтэйгээр шийдвэрлэсэн. Хоёртын модны хайлт эсвэл , хоёртын овоолго хэрэглэж хугацааг О((|E|+|V|)log|V|) олно. Энэ нь O(|E|log|V|)-ээр граф холбоостой үед дийлэгддэг.
Энгийн хоёртын овоолго дээр О(|V|)хугацааг хэмнэхийн тулд oрой болгоны заагчийг овоолгын заагчтай хамт санах хэрэгтэй (бас анхны дараалал Q өөрчлөгдөхөд хугацаа хоцрогдолгүй  байх ).
Тэгэхлээр зөвхөн O(lov|V|)цаг авна. Фибонакын овоолго үүнийг O(|E|+|V|log|V|) болгож сайжруулна.  Чиглэл нь тодорхой бус график зурган дээр хамгийн богино замыг шугаман хугацаанд олох боломжтой, оройнуудыг хамгийн богино хугацаанд бага зам туулхаар тооцоолон бодохдоо математикийн дүрмийн боловсруулалтыг ашигладаг.  

==Тэмдэглэл==
{{reflist}}

== Эшлэл ==
* {{cite journal | authorlink = Edsger W. Dijkstra | first1 = E. W. | last1 = Dijkstra | url = http://www-m3.ma.tum.de/twiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | title = A note on two problems in connexion with graphs | journal = Numerische Mathematik | volume = 1 | year = 1959 | pages = 269–271 | ref = harv | doi = 10.1007/BF01386390 | access-date = 2013-12-06 | archive-date = 2020-01-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200123110037/http://www-m3.ma.tum.de/foswiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | url-status = dead }}
* {{cite book | author1-link = Thomas H. Cormen | first1 = Thomas H. | last1 = Cormen | author2-link = Charles E. Leiserson | first2 = Charles E. | last2 = Leiserson | author3-link = Ronald L. Rivest | first3 = Ronald L. | last3 = Rivest | author4-link = Clifford Stein | first4 = Clifford | last4 = Stein | title = [[Introduction to Algorithms]] | edition = Second | publisher = [[MIT Press]] and [[McGraw–Hill]] | year = 2001 | isbn = 0-262-03293-7 | chapter = Section 24.3: Dijkstra's algorithm | pages = 595–601}}
* {{cite conference|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|conference=25th Annual Symposium on Foundations of Computer Science|year=1984|publisher=[[IEEE]]|pages=338&amp;ndash;346|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934|ref=harv|doi=10.1109/SFCS.1984.715934}} {{Webarchiv|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934 |wayback=20121011090757 |text=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms |archiv-bot=2026-05-03 00:26:18 InternetArchiveBot }}
* {{cite journal|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|journal=Journal of the Association for Computing Machinery|volume=34|year=1987|pages=596&amp;ndash;615|url=http://portal.acm.org/citation.cfm?id=28874|ref=harv|doi=10.1145/28869.28874|issue=3}}
* {{cite journal | first1 = F. Benjamin | last1 = Zhan | first2 = Charles E. | last2 = Noon | month =February | year = 1998 | title = Shortest Path Algorithms: An Evaluation Using Real Road Networks | journal = [[Transportation Science]] | volume = 32 | issue = 1 | pages = 65–73 | doi = 10.1287/trsc.32.1.65}}
* {{cite book|first1=M.|last1=Leyzorek|first2=R. S.|last2=Gray|first3=A. A.|last3=Johnson|first4=W. C.|last4=Ladew|first5=S. R.|last5=Meaker, Jr.|first6=R. M.|last6=Petry|first7=R. N.|last7=Seitz|title=Investigation of Model Techniques &amp;mdash; First Annual Report &amp;mdash; 6 June 1956 &amp;mdash; 1 July 1957 &amp;mdash; A Study of Model Techniques for Communication Systems|publisher=Case Institute of Technology|location=Cleveland, Ohio|year=1957|ref=harv}}
* {{cite journal|first1=D.E.|last1=[[Donald_Knuth|Knuth]]|title=A Generalization of Dijkstra's Algorithm|journal=[[Information Processing Letters]]|volume=6|number=1|pages=1–5|year=1977}}

== Холбоос ==
{{linkfarm|date=September 2012}}
{{Commons category|Dijkstra's algorithm}}
* C/C++
** [https://github.com/xtaci/algorithms/blob/master/include/dijkstra.h Dijkstra's Algorithm in C++]
** [http://www.boost.org/doc/libs/1_43_0/libs/graph/doc/dijkstra_shortest_paths.html Implementation in Boost C++ library]
** [https://web.archive.org/web/20141231054104/http://www.rawbytes.com/dijkstras-algorithm-in-c/ Dijkstra's Algorithm in C Programming Language]
* Java
** [http://www.dgp.toronto.edu/people/JamesStewart/270/9798s/Laffra/DijkstraApplet.html Applet by Carla Laffra of Pace University]
** [https://web.archive.org/web/20200217212029/http://students.ceid.upatras.gr/~papagel/english/java_docs/minDijk.htm Visualization of Dijkstra's Algorithm]
** [https://web.archive.org/web/20070927234553/http://www-b2.is.tokushima-u.ac.jp/~ikeda/suuri/dijkstra/Dijkstra.shtml Shortest Path Problem: Dijkstra's Algorithm]
** [http://www.unf.edu/~wkloster/foundations/DijkstraApplet/DijkstraApplet.htm Dijkstra's Algorithm Applet]
** [http://code.google.com/p/annas/ Open Source Java Graph package with implementation of Dijkstra's Algorithm]
** [https://web.archive.org/web/20150307205448/http://www.stackframe.com/software/PathFinder A Java library for path finding with Dijkstra's Algorithm and example Applet]
** [https://github.com/graphhopper/graphhopper/tree/90879ad05c4dfedf0390d44525065f727b043357/core/src/main/java/com/graphhopper/routing Dijkstra's algorithm as bidirectional version in Java]
* C#/.Net
** [https://web.archive.org/web/20081202152613/http://www.codeproject.com/KB/recipes/ShortestPathCalculation.aspx Dijkstra's Algorithm in C#]
** [https://web.archive.org/web/20111229201146/http://www.codeproject.com/KB/recipes/FastHeapDijkstra.aspx Fast Priority Queue Implementation of Dijkstra's Algorithm in C#]
** [https://web.archive.org/web/20180121140629/http://quickgraph.codeplex.com/ QuickGraph, Graph Data Structures and Algorithms for .NET]
* [https://web.archive.org/web/20141220002741/http://optlab-server.sce.carleton.ca/POAnimations2007/DijkstrasAlgo.html Dijkstra's Algorithm Simulation]
* [http://purl.umn.edu/107247 Oral history interview with Edsger W. Dijkstra],  [[Charles Babbage Institute]] University of Minnesota, Minneapolis.
* [http://www.cs.sunysb.edu/~skiena/combinatorica/animations/dijkstra.html Animation of Dijkstra's algorithm]
* [http://bonsaicode.wordpress.com/2011/01/04/programming-praxis-dijkstra’s-algorithm/ Haskell implementation of Dijkstra's Algorithm] on Bonsai code
* [http://hansolav.net/sql/graphs.html Implementation in T-SQL]
* [https://web.archive.org/web/20121218050306/http://www.mathworks.com/matlabcentral/fileexchange/20025-advanced-dijkstras-minimum-path-algorithm A MATLAB program for Dijkstra's algorithm]
* [https://web.archive.org/web/20140116200833/http://www.turb0js.com/a/Dijkstra%27s_Algorithm Step through Dijkstra's Algorithm in an online JavaScript Debugger]

[[Ангилал:Оновчлолын алгоритм]]
[[Ангилал:Граф хайлтын алгоритм]]
[[Ангилал:Routing]]
[[Ангилал:Аялал ба маршрутын төлөвлөлт]]</text>
      <sha1>8u2xmrywnnsofhif8kd0yjvwa7coe0g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хэрэглэгч:唐吉訶德的侍從</title>
    <ns>2</ns>
    <id>41624</id>
    <revision>
      <id>855397</id>
      <parentid>406449</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T07:32:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>855397</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1611" sha1="31inojc6zx8sd284lsicnb7p2xxjb2l" xml:space="preserve">&lt;span style=&quot;font-size:200%&quot;&gt;{{CURRENTDAY}}/{{CURRENTMONTH}}/{{CURRENTYEAR}}, {{CURRENTTIME}}, {{CURRENTDAYNAME}}.&lt;/span&gt;

&lt;!-- calendar --&gt;
&lt;div style=&quot;position:fixed; bottom:0px; right:0px; z-index:999; width:90px; font-family: Verdana, sans-serif;border:1px solid #ccc; background: #fff; border-right:3px solid #ccc; border-bottom:3px solid #ccc; text-align: center; padding:3px; font-size: smaller; line-height: 1.3; margin-right: 4px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;width:100%; background:#aabbaa&quot;&gt;My Local Time:&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;width: 100%;&quot;&gt;{{#time:Y F|+8 hours}}&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: x-large; width: 100%;&quot;&gt;&lt;span class=&quot;plainlinks&quot; id=&quot;purgelink&quot;&gt;[{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|action=purge}} &lt;font color=&quot;black&quot;&gt;{{#time:j|+8 hours}}&lt;/font&gt;]&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;width:100%&quot;&gt;{{#time:l|+8 hours}}&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;background: #aabbaa; color: #000;&quot;&gt;'''{{#time:H|+8 hours}}&lt;span style=&quot;text-decoration:blink&quot;&gt;:&lt;/span&gt;{{#time:i|+8 hours}}'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;background: #aaa; color: #000;&quot;&gt;'''{{CURRENTTIME}}''' UTC&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;!-- /calendar --&gt;

I am very intresting in Mongolian history, but it's a pity that i cannot understand Mongolian language.

[[bo:User:唐吉訶德的侍從]]
[[cdo:User:唐吉訶德的侍從]]
[[de:Benutzer:唐吉訶德的侍從]]
[[en:User:唐吉訶德的侍從]]
[[fr:Utilisateur:唐吉訶德的侍從]]
[[hak:User:唐吉訶德的侍從]]
[[ja:利用者:唐吉訶德的侍從]]
[[ko:사용자:唐吉訶德的侍從]]
[[zh-classical:User:唐吉訶德的侍從]]
[[zh-min-nan:User:唐吉訶德的侍從]]
[[vi:Thành viên:唐吉訶德的侍從]]
[[zh:User:唐吉訶德的侍從]]</text>
      <sha1>31inojc6zx8sd284lsicnb7p2xxjb2l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855398</id>
      <parentid>855397</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T07:33:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>855398</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1506" sha1="es3fytpze1wsltz62h2o8avify1mnde" xml:space="preserve">&lt;span style=&quot;font-size:200%&quot;&gt;{{CURRENTDAY}}/{{CURRENTMONTH}}/{{CURRENTYEAR}}, {{CURRENTTIME}}, {{CURRENTDAYNAME}}.&lt;/span&gt;

&lt;!-- calendar --&gt;
&lt;div style=&quot;position:fixed; bottom:0px; right:0px; z-index:999; width:90px; font-family: Verdana, sans-serif;border:1px solid #ccc; background: #fff; border-right:3px solid #ccc; border-bottom:3px solid #ccc; text-align: center; padding:3px; font-size: smaller; line-height: 1.3; margin-right: 4px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;width:100%; background:#aabbaa&quot;&gt;My Local Time:&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;width: 100%;&quot;&gt;{{#time:Y F|+8 hours}}&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: x-large; width: 100%;&quot;&gt;&lt;span class=&quot;plainlinks&quot; id=&quot;purgelink&quot;&gt;[{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|action=purge}} &lt;font color=&quot;black&quot;&gt;{{#time:j|+8 hours}}&lt;/font&gt;]&lt;/span&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;width:100%&quot;&gt;{{#time:l|+8 hours}}&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;background: #aabbaa; color: #000;&quot;&gt;'''{{#time:H|+8 hours}}&lt;span style=&quot;text-decoration:blink&quot;&gt;:&lt;/span&gt;{{#time:i|+8 hours}}'''&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;background: #aaa; color: #000;&quot;&gt;'''{{CURRENTTIME}}''' UTC&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;!-- /calendar --&gt;

[[bo:User:唐吉訶德的侍從]]
[[cdo:User:唐吉訶德的侍從]]
[[de:Benutzer:唐吉訶德的侍從]]
[[en:User:唐吉訶德的侍從]]
[[fr:Utilisateur:唐吉訶德的侍從]]
[[hak:User:唐吉訶德的侍從]]
[[ja:利用者:唐吉訶德的侍從]]
[[ko:사용자:唐吉訶德的侍從]]
[[zh-classical:User:唐吉訶德的侍從]]
[[zh-min-nan:User:唐吉訶德的侍從]]
[[vi:Thành viên:唐吉訶德的侍從]]
[[zh:User:唐吉訶德的侍從]]</text>
      <sha1>es3fytpze1wsltz62h2o8avify1mnde</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Манжуур</title>
    <ns>0</ns>
    <id>42984</id>
    <revision>
      <id>855366</id>
      <parentid>839722</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T03:07:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>855366</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1372" sha1="sdwfddzpxeu28y7reiwhexp6yg432kp" xml:space="preserve">'''Манжуур''' ({{lang-mnc|{{MongolUnicode|ᠮᠠᠨᠵᡠ}}}}) — [[Ази]]йн дорно умард хэсгийн тодорхой түүхт нутаг. Одоо үндсэндээ [[Хятад|Хятадын]] '''зүүн хойд орон''' (бүс) болно.

Энэ нутаг эртнээс [[сяньби]], [[Киданчууд|кидан]], [[монголчууд|монгол]], [[зүрчид]], [[манж]]ийн нутаг байсан бол өдгөө [[хятадууд]] давамгай сууж байна.

== Зураг== 
&lt;gallery widths=&quot;210px&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Зураг:Northeast_China.svg|Манжуур = Зүүн хойд орон (улаан) + Өвөр Монголын хэсэг (бүдэг улаан)
Зураг:Manchuria.png|дотоод Манжуур (тод улаан), &lt;br&gt; гадаад Манжуур (бүдэг улаан)
Зураг:John-Tallis-1851-Tibet-Mongolia-and-Manchuria-NE.jpg|19-р зууны англи газрын зураг
Зураг:Manchukuo_map.png|[[Манж-го]] (1932-1945)
&lt;/gallery&gt;

== Мөн үзэх ==
* [[Манжуурыг Хятадын колоничлол]]

{{commonscat}}
{{Азийн бүс нутгууд}}

[[Ангилал:Манжуур| ]]
[[Ангилал:Хятадын газар зүй]]
[[Ангилал:Өвөр Монголын газар зүй]]


{{geo-stub}}</text>
      <sha1>sdwfddzpxeu28y7reiwhexp6yg432kp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абулхайр хан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44036</id>
    <revision>
      <id>855412</id>
      <parentid>592317</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T09:46:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>855412</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2655" sha1="doy8idhabgtwtd9g7uafn9zrsekkzd5" xml:space="preserve">'''Абулхайр''' '''хан''' (1413−1468) —  [[узбек үндэстэн|узбекийн]] төрийг үндэслэгч, 1428–1468 оны [[Узбекийн хант улс|Узбекийн хант улсын]] [[хан]] байв. Зучи ханы 5 дахь хүү [[Шибан]]ы удмын Даулат-Шайх-огланы хүү байсан юм. 

1420-иод оны сүүлч, 1430-аад оны эхээр Абулхайрын хант улс Баруун Сибирийн өмнөд хэсэгт байгуулагдаж эхэлсэн бөгөөд Шибанидын угсааны ихэнх хамаатан садныг түр хугацаанд захирчээ. Энэ улсын оршин тогтнох эхний үе шат маш бага судлагдсан байдаг. 

15-р зуунд Алтан Ордын бүх нутаг дэвсгэр болох Цагаан Орд, Хөх Ордыг задлан бутаргасан нь [[Зүчийн улс|Зүчийн Улусын]] зүүн жигүүрийн нутаг дэвсгэр дээр [[Узбекийн хант улс]], [[Казахын Хант Улс|Казахын хант улс]], [[Ногайн ордны улс|Ногайн орд улсууд]] бий болжээ. 

Түүхч Питер Голденийн үзэж буйгаар, [[Ногай ястан|Ногайчуудын]] дэмжлэгтэйгээр 1451 он гэхэд Шибан угсааны Абулхайр хан Баруун Сибирийн тал нутагт ноёрхогч хүч болж, Узбекүүдийн удирдагч Абулхайр хааны улс [[Урал гол|Урал]], Сырдарь голоос [[Балхаш нуур]], [[Эрчис мөрөн]] хүртэл үргэлжилсэн. 

=== Абулхайр ханы эрх мэдлийн үе  ===

* 1428 онд тэрээр Тура хот нийслэлтэй Сибирийн хант улсыг эзэлжээ. Абулхайр хан нас барсны дараа Ибак хан хант улсыг эзэлжээ.
* 1430 онд тэрээр Хорезмыг түр хугацаагаар эзэлсэн.
* 1446 онд тэрээр Сыгнак, Сузак хотуудыг эзэлж байв.
* 1446 онд Абулхайр хаан улсынхаа нийслэлийг Турагаас Сыгнак руу нүүлгэсэн.

[[Ангилал:15-р зууны ноёрхогч]]
[[Ангилал:Узбекистаны түүх]]
[[Ангилал:Шибаны удам]]
[[Ангилал:1412 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1468 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>doy8idhabgtwtd9g7uafn9zrsekkzd5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Coldplay хамтлагийн дууны борлуулалт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53024</id>
    <revision>
      <id>855356</id>
      <parentid>853774</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T01:19:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Esambuu</username>
        <id>42335</id>
      </contributor>
      <origin>855356</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49844" sha1="68yo5o4w1002ag4xro2a6ub40un95bx" xml:space="preserve">[[Coldplay]] хамтлаг нь дэлхий хамгийн их борлуулалттай уран бүтээлчдийн нэг бөгөөд дэлхий даяар 75 гаруй сая цомогоо борлуулаад байна.Түүнээс 13 сая гаруйг АНУ-д,12 сая гаруйг Их Британид борлуулжээ.

==Синглүүдийн борлуулалт==

=== Их Британи {{flagicon|GBR}}===
Гэрчилгээний тайлбар :
Platinum - 600,000-с дээш 
Gold - 400,000-с дээш 
Silver - 200,000-с дээш

{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
|-
!rowspan=&quot;2&quot;|{{Abbr|No.|Number}}
!rowspan=&quot;2&quot;|Дууны нэр 
!rowspan=&quot;2&quot; | Уран бүтээлч 
!rowspan=&quot;2&quot; | Багтсан цомог
!rowspan=&quot;2&quot; | Оргил&lt;br /&gt;амжилт
!rowspan=&quot;2&quot; | Худалдаанд гарсан он
!colspan=&quot;3&quot; | Борлуулалт (Sales)
!rowspan=&quot;2&quot; | Гэрчилгээ
!rowspan=&quot;2&quot; | Гэрчилгээ авсан огноо
!rowspan=&quot;2&quot; ! scope=&quot;col&quot;| Нийт&lt;br/&gt;(Total Units)
|-
!|Физик&lt;br/&gt;(Physical)
!|Дижитал&lt;br/&gt;(Digital)
!|Стрим&lt;br/&gt;(Streaming)
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 1
| ''[[Viva la Vida]]''
| Coldplay
| [[Viva la Vida or Death and All His Friends]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 1
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2008
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 911,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 304
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 7× Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2026/01/30
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 4,200,000&lt;ref name=&quot;2025AugustSales&quot;&gt;{{Cite web |date=29 August 2025 |title=Charts Analysis: Record-Breaking K-Pop Chart Takeover Led by K-Pop Demon Hunters |url=https://www.musicweek.com/analysis/read/charts-analysis-record-breaking-k-pop-chart-takeover-led-by-k-pop-demon-hunters/092556 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20250829184728/https://www.musicweek.com/analysis/read/charts-analysis-record-breaking-k-pop-chart-takeover-led-by-k-pop-demon-hunters/092556 |archive-date=29 August 2025 |access-date=29 August 2025 |website=Music Week}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 2
| ''[[Yellow]]''
| Coldplay
| [[Parachutes]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 4
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 170,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 447,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 294
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 6× Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2025/08/29
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 3,612,965&lt;ref name=&quot;2025AugustSales&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 3
| ''[[Something Just Like This]]''
| The Chainsmokers &amp; [[Coldplay]]
| [[Kaleidoscope (EP)|Kaleidoscope]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2017
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 320,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 320
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 5× Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2024/09/13
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 3,000,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 4
| ''[[Fix You]]''
| Coldplay
| [[X&amp;Y]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 4
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2005
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 727,508
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 215
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 4× Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2024/03/08
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2,600,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 5
| ''[[Paradise]]''
| Coldplay
| [[Mylo Xyloto]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 1
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2011
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 1,000,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 81.8
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 4× Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2024/09/27
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2,400,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 6
| ''[[A Sky Full of Stars]]''
| Coldplay
| [[Ghost Stories]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 9
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2014
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 352,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 4× Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2024/11/08
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2,400,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 7
| ''[[The Scientist]]''
| Coldplay
| [[A Rush of Blood to the Head]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 10
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2002
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 373,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 4× Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2025/03/07
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2,400,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 8
| ''[[Hymn for the Weekend]]''
| Coldplay
| [[A Head Full of Dreams]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 6
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2016
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 302,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 150.6
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 4× Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2025/05/23
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2,400,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 9
| ''[[Adventure of a Lifetime]]''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 7
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 358,763&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.officialcharts.com/chart-news/the-uks-official-chart-millionaires-revealed__20459/|title=The UK's Official Chart 'millionaires' revealed||last=Copsey|first=Rob|date=19 September 2017|work=[[Official Charts Company]]|publisher=Official Charts Company|accessdate=19 September 2017}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 4× Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2025/10/03
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2,400,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 10
| ''[[Clocks]]''
| Coldplay
| A Rush of Blood to the Head
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 9
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2002
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 290,000+
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2× Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2024/05/17
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 1,200,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 11
| ''[[Princess of China]]''
| Coldplay ft. Rihanna
| Mylo Xyloto
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 4
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2012
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 565,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2× Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2024/08/16
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 1,200,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 12
| ''[[Christmas Lights]]''
| Coldplay
| Christmas Lights
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 13
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2010
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 30.6&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.officialcharts.com/chart-news/the-biggest-new-christmas-songs-how-do-they-compare-to-the-classics__21166/|title=The biggest new Christmas songs: How do they compare to the classics?|last=Copsey|first=Rob|work=[[Official Charts Company]]|date=4 December 2018|accessdate=6 December 2019}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2× Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2024/12/06
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 1,200,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 13
| ''[[Sparks]]''
| Coldplay
| Parachutes
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 18
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2× Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2025/12/12
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 1,200,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 14
| ''[[Magic]]''
| Coldplay
| Ghost Stories
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 10
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2014
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 250,000+
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2017/04/07
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 709,000&lt;ref name=&quot;2018SalesArchive&quot;/&gt;
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 15
| ''[[Everglow]]''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 52
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2020/11/13
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 600,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 16
| ''[[My Universe]]''
| Coldplay x [[BTS]]
| Music of the Spheres
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 3
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2021
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2023/01/06
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 600,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 17
| ''[[Every Teardrop Is a Waterfall]]''
| Coldplay
| Mylo Xyloto
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 6
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2011
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 326,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2021/04/02
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 600,000&lt;ref name=&quot;2018SalesArchive&quot;/&gt;
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 18
| ''[[Higher Power]]''
| Coldplay
| [[Music of the Spheres]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 12
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2021
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2023/06/23
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 600,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 19
| ''[[Charlie Brown]]''
| Coldplay
| Mylo Xyloto
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 22
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2012
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 400,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2024/09/13
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 600,000&lt;ref name=&quot;BPI&quot;/&gt;
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 20
| ''[[Speed of Sound]]''
| Coldplay
| X&amp;Y
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2005
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 260,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2024/12/13
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 600,000&lt;ref name=&quot;BPI&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.bpi.co.uk/brit-certified/|title=BRIT Certified|work=[[British Phonographic Industry]]|date=13 December 2024|accessdate=16 December 2024|archive-date=21 Аравдугаар сар 2018|archive-url=https://archive.today/20181021092428/https://www.bpi.co.uk/brit-certified/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 21
| ''[[Trouble]]''
| Coldplay
| Parachutes
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 10
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 200,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2025/01/09
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 600,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 22
| ''[[In My Place]]''
| Coldplay
| A Rush of Blood to the Head
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2002
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 101,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 99,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 19.5
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2025/08/29
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 600,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 23
| ''[[Feels Like I'm Falling in Love]]''
| Coldplay
| [[Moon Music]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 16
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2024
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2026/01/30
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 600,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 24
| ''[[Up&amp;Up]]''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 71
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2024/02/16
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 400,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 25
| ''[[Orphans]]''
| Coldplay
| [[Everyday Life]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 27
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2019
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2025/03/07
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 400,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 26
| ''[[Violet Hill]]''
| Coldplay
| Viva la Vida or Death and All His Friends
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 8
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2008
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 230,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2025/04/11
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 400,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 27
| ''[[A Head Full of Dreams (дуу)|A Head Full of Dreams]]''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 173
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2016
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2026/04/17
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 400,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 28
| ''[[We Pray]]''
| Coldplay ft. Little Simz, Burna Boy, Elyanna, Tini
| Moon Music
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 20
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2024
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2026/05/01
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 400,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 29
| ''[[Talk]]''
| Coldplay
| X&amp;Y
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 10
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2005
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Silver
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2020/01/24
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 200,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 30
| ''[[Don't Panic]]''
| Coldplay
| Parachutes
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 130
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Silver
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2022/09/16
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 200,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 31
| ''[[Midnight (Coldplay song)|Midnight]]''
| Coldplay
| Ghost Stories
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 48
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2014
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Silver
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2021/04/09
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 200,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 32
| ''[[Shiver]]''
| Coldplay
| Parachutes
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 35
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Silver
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2023/05/26
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 200,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 33
| ''[[Let Somebody Go]]''
| Coldplay X Selena Gomez
| Music of the Spheres
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 24
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2021
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Silver
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2024/02/23
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 200,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 34
| ''[[God Put A Smile Upon Your Face]]''
| Coldplay
| A Rush of Blood to The Head
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 100
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2003
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Silver
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2024/06/07
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 200,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 35
| ''[[Birds]]''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 156
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Silver
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2024/06/21
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 200,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 36
| ''Green Eyes''
| Coldplay
| A Rush of Blood to The Head
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2002
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;|
| style=&quot;text-align:center;&quot;|  
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Silver
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2025/05/02
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 200,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 37
| ''[[Lost!]]''
| Coldplay
| Viva la Vida or Death and All His Friends
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 54
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2008
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Silver
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2025/07/25
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 200,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 38
| ''[[All My Love]]''
| Coldplay
| Moon Music
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 43
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2024
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Silver
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2026/02/06
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 200,000
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 39
| ''Fun''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 164
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 40
| [[Hurts Like Heaven]]
| Coldplay
| Mylo Xyloto
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 157
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2011
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 41
| ''Army of One''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 198
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 42
| [[Miracles (Someone Special)]]
| Coldplay &amp; Big Sean
| Kaleidoscope EP
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 54
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2017
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 43
| ''[[Life in Technicolor II]]''
| Coldplay
| [[Prospekt's March]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 28
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2008
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 44
| ''[[Atlas]]''
| Coldplay
| The Hunger Games Soundtrack
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 13
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2013
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 45
| ''[[The Hardest Part]]''
| Coldplay
| X&amp;Y
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2006
| style=&quot;text-align:center;&quot;|
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
|}

===АНУ {{flagicon|USA}}===
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
! scope=&quot;col&quot;| {{Abbr|No.|Number}}
! scope=&quot;col&quot;| Дууны нэр 
! scope=&quot;col&quot;| Уран бүтээлч 
! scope=&quot;col&quot;| Багтсан цомог
! scope=&quot;col&quot;| Оргил&lt;br /&gt;амжилт
! scope=&quot;col&quot;| Худалдаанд гарсан&lt;br /&gt;он
! scope=&quot;col&quot;| Борлуулагдсан тоо&lt;br/&gt;
! scope=&quot;col&quot;| Гэрчилгээ
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 1
| ''[[Something Just Like This]]''
| The Chainsmokers &amp; [[Coldplay]]
| [[Kaleidoscope (EP)|Kaleidoscope]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2017
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 10,000,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Diamond
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 2
| ''[[Viva la Vida]]''
| [[Coldplay]]
| [[Viva la Vida or Death and All His Friends]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 1
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2008
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 5,000,000&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://riaa.com/goldandplatinumdata.php?content_selector=gold-platinum-searchable-database|title=Coldplay RIAA Platinum &amp; Gold Certifications |last=Copsey|first=Rob|date=9 June 2015|publisher=[[RIAA]]|accessdate=9 June 2015}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 5x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 3
| ''[[A Sky Full of Stars]]''
| [[Coldplay]]
| [[Ghost Stories]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 10
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2014
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 4,000,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 4x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 4
| ''[[Hymn for the Weekend]]''
| [[Coldplay]]
| [[A Head Full of Dreams]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 25
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2016
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 5,000,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 5x Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 5
| ''[[Yellow]]''
| [[Coldplay]]
| [[Parachutes]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 48
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 4,000,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 4x Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 6
| ''[[The Scientist]]''
| [[Coldplay]]
| [[A Rush of Blood to the Head]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | -
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2002
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 4,000,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 4x Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 7
| ''[[Adventure of a Lifetime]]''
| [[Coldplay]]
| [[A Head Full of Dreams]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 13
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 3,000,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 3x Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 8
| ''[[Paradise]]''
| [[Coldplay]]
| [[Mylo Xyloto]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 15
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2011
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 3,000,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 3x Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 9
| ''[[Fix You]]''
| [[Coldplay]]
| [[X&amp;Y]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 59
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2005
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 3,000,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 3x Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 10
| ''[[Clocks]]''
| [[Coldplay]]
| [[A Rush of Blood to the Head]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 29
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2002
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2,000,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2x Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 11
| ''[[Magic]]''
| [[Coldplay]]
| [[Ghost Stories]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 14
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2014
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 1,000,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Platinum
|-
!12
|[[My Universe]]
|[[Колдплей]] X BTS
|[[Music of the Spheres]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 1
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2021
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 1,000,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 13
| ''[[Speed of Sound]]''
| [[Coldplay]]
| [[X&amp;Y]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 8
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2005
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 500,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Gold
|}

===Австрали {{flagicon|AUS}}===
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
! scope=&quot;col&quot;| {{Abbr|No.|Number}}
! scope=&quot;col&quot;| Дууны нэр 
! scope=&quot;col&quot;| Уран бүтээлч 
! scope=&quot;col&quot;| Багтсан цомог
! scope=&quot;col&quot;| Оргил&lt;br /&gt;амжилт
! scope=&quot;col&quot;| Худалдаанд гарсан&lt;br /&gt;он
! scope=&quot;col&quot;| Борлуулагдсан тоо&lt;br/&gt;(мэдэгдэж байгаагаар)
! scope=&quot;col&quot;| Гэрчилгээ
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 1
| ''[[Something Just Like This]]''
| [[Coldplay]]
| [[Kaleidoscope (EP)]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2017
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 1,190,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 17x Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 2
| ''[[Viva la Vida]]''
| [[Coldplay]]
| [[Viva la Vida or Death and All His Friends]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2008
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 630,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 9x Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 3
| ''[[Yellow]]''
| [[Coldplay]]
| [[Parachutes]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 5
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 630,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 9x Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 4
| ''[[Hymn for the Weekend]]''
| [[Coldplay]]
| [[A Head Full of Dreams]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 24
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2016
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 560,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 8x Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 5
| ''[[A Sky Full of Stars]]''
| [[Coldplay]]
| [[Ghost Stories]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2014
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 560,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 8x Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 6
| ''[[Paradise]]''
| [[Coldplay]]
| [[Mylo Xyloto]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 3
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2011
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 420,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 6x Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 7
| ''[[Fix You]]''
| [[Coldplay]]
| [[X&amp;Y]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 25
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2005
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 420,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 6x Platinum
|-
!8
|[[The Scientist]]
|[[Coldplay]]
|[[A Rush of Blood to the Head]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |40
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2002
| style=&quot;text-align:center;&quot; |420,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; |6x Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 9
| ''[[Magic]]''
| [[Coldplay]]
| [[Ghost Stories]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 5
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2014
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 280,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 4x Platinum
|-
!10
|[[Clocks]]
|[[Coldplay]]
|[[A Rush of Blood to the Head]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |28
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2002
| style=&quot;text-align:center;&quot; |280,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; |4x Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 11
| ''[[Adventure of a Lifetime]]''
| [[Coldplay]]
| [[A Head Full of Dreams]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 20
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 210,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 3x Platinum
|-
!12
|[[Sparks]]
|Coldplay
|[[Parachutes]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2000
| style=&quot;text-align:center;&quot; |140,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2x Platinum
|-
!13
|[[Higher Power]]
|Coldplay
|[[Music of the Spheres]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |44
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2021
| style=&quot;text-align:center;&quot; |70,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Platinum
|-
!14
|[[Orphans]]
|Coldplay
|[[Everyday Life]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2019
| style=&quot;text-align:center;&quot; |70,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; |Platinum
|-
!15
|[[Everglow]]
|Coldplay
|[[A Head Full of Dreams]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 70,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Platinum
|-
!16
|[[Up&amp;Up]]
|Coldplay
|[[A Head Full of Dreams]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 70,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 17
| ''[[Every Teardrop Is a Waterfall]]''
| [[Coldplay]]
| [[Mylo Xyloto]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 14
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2011
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 70,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Platinum
|-
!18
|My Universe
|Coldplay
|[[Music of the Spheres]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 7
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2021
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 70,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Platinum
|-
!19
|[[Christmas Lights]]
|Coldplay
| style=&quot;text-align:center;&quot; |
| style=&quot;text-align:center;&quot; |
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2010
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 70,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 20
| ''[[Speed of Sound]]''
| [[Coldplay]]
| [[X&amp;Y]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 9
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2005
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 70,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 21
| ''[[Princess of China]]''
| [[Coldplay]] ft. [[Рианна|Rihanna]]
| [[Mylo Xyloto]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 16
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2012
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 70,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 22
| ''Feels Like I'm Falling in Love''
| [[Coldplay]]
| Moon Music
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 54
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2024
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 70,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 23
| ''[[Violet Hill]]''
| [[Coldplay]]
| [[Viva la Vida or Death and All His Friends]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 9
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2008
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 35,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Gold
|}

===Итали {{flagicon|ITA}}===
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
! scope=&quot;col&quot;| {{Abbr|No.|Number}}
! scope=&quot;col&quot;| Дууны нэр 
! scope=&quot;col&quot;| Уран бүтээлч 
! scope=&quot;col&quot;| Багтсан цомог
! scope=&quot;col&quot;| Оргил&lt;br /&gt;амжилт
! scope=&quot;col&quot;| Худалдаанд гарсан&lt;br /&gt;он
! scope=&quot;col&quot;| Борлуулагдсан тоо
! scope=&quot;col&quot;| Гэрчилгээ
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 1
| ''[[Viva la Vida]]''
| Coldplay
| Viva la Vida or Death and All His Friends
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2008
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 500,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 5x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 2
| ''[[Hymn for the Weekend]]''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2016
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 400,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 8x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 3
| ''[[Something Just Like This]]'' 
| Coldplay &amp; The Chainsmokers
| Kaleidoscope EP
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 3
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2017
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 350,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 7x Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 4
| ''[[Fix You]]''
| Coldplay
| X&amp;Y
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 13
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2005
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 300,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 3x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 5
| ''[[Yellow]]''
| Coldplay
| Parachutes
| style=&quot;text-align:center;&quot;| -
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 300,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 3x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 6
| ''[[Adventure of a Lifetime]]''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 3
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 200,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 4x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 7
| ''[[My Universe]]''
| Coldplay x BTS
| [[Music of the Spheres]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 29
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2021
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 200,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 8
| ''[[A Sky Full of Stars]]''
| Coldplay
| Ghost Stories
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 1
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2014
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 150,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 5x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 9
| ''[[The Scientist]]''
| Coldplay
| A Rush of Blood to the Head
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 23
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2002
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 150,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 3x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 10
| ''[[Up&amp;Up]]''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 32
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 100,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 11
| ''[[Higher Power]]''
| Coldplay
| Music of the Spheres
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 52
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2021
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 100,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 12
| ''[[Paradise]]''
| Coldplay
| Mylo Xyloto
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2011
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 90,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 3x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 13
| ''[[Magic]]''
| Coldplay
| Ghost Stories
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2014
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 90,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 3x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 14
| ''[[Christmas Lights]]''
| Coldplay
| N/A
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2010
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 70,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 15
| ''[[A Head Full of Dreams (дуу)|A Head Full of Dreams]]''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 58
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 50,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 16
| ''[[Ink]]''
| Coldplay
| Ghost Stories
| style=&quot;text-align:center;&quot;| -
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2014
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 50,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 17
| ''[[Clocks]]''
| Coldplay
| A Rush of Blood to The Head
| style=&quot;text-align:center;&quot;| -
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2003
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 50,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 18
| ''[[Everglow]]''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| -
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2016
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 50,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 19
| ''[[Speed of Sound]]''
| Coldplay
| X&amp;Y
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2005
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 50,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 20
| Sparks
| Coldplay
| Parachutes
| style=&quot;text-align:center;&quot;| -
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 50,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 21
| [[Let Somebody Go]]
| [[Coldplay]] X [[Selena Gomez]]
| [[Music of the Spheres]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| -
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2021
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 50,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 22
| ''[[In My Place]]''
| Coldplay
| A Rush of Blood to The Head
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 4
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2002
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 35,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Gold
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 23
| ''[[Every Teardrop Is a Waterfall]]''
| Coldplay
| Mylo Xyloto
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 3
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2011
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 30,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 24
| ''[[Princess of China]]''
| Coldplay ft. Rihanna
| Mylo Xyloto
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 16
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2012
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 30,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Platinum
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 25
| ''[[Birds]]''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot; | -
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 25,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Gold
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 26
| ''[[Fun]]''
| Coldplay ft. Tove Lo
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot; | -
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 25,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Gold
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 27
| ''[[Trouble]]''
| Coldplay
| Parachutes
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 16
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 25,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Gold
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 28
| ''[[Miracles (Someone Special)]]''
| Coldplay ft. Big Sean
| Kaleidoscope EP
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 76
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2017
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 25,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Gold
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 29
| ''[[Orphans]]''
| Coldplay
| [[Everyday Life]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 55
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2019
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 25,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Gold
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 30
| ''[[Midnight (Coldplay song)| Midnight]]''
| Coldplay
| Ghost Stories
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2014
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 15,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Gold
|-
! scope=&quot;row&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | 31
| ''[[Charlie Brown]]''
| Coldplay
| Mylo Xyloto
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 31
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2012
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 15,000
| style=&quot;text-align:center;&quot; | Gold
|}

===Герман {{flagicon|GER}}===
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
! scope=&quot;col&quot;| {{Abbr|No.|Number}}
! scope=&quot;col&quot;| Дууны нэр 
! scope=&quot;col&quot;| Уран бүтээлч 
! scope=&quot;col&quot;| Багтсан цомог
! scope=&quot;col&quot;| Оргил&lt;br /&gt;амжилт
! scope=&quot;col&quot;| Худалдаанд гарсан&lt;br /&gt;он
! scope=&quot;col&quot;| Борлуулагдсан тоо
! scope=&quot;col&quot;| Гэрчилгээ
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 1
| ''Something Just Like This''
| Coldplay &amp; The Chainsmokers
| Kaleidoscope EP
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 4
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2017
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 1,200,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 3x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 2
| ''Viva la Vida''
| Coldplay
| Viva la Vida or Death And All His Friends
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 5
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2008
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 900,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 3x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 3
| ''Hymn for the Weekend''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 11
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 800,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 4
| ''A Sky Full of Stars''
| Coldplay
| Ghost Stories
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 6
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2014
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 600,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 4
| ''Fix You''
| Coldplay
| Ghost Stories
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 6
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2014
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 600,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 5
| ''Yellow''
| Coldplay
| Parachutes
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 99
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 600,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 6
| ''The Scientist''
| Coldplay
| A Rush of Blood to The Head
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 26
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2002
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 600,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 7
| ''Fix You''
| Coldplay
| Parachutes
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 65
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2005
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 600,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 8
| ''Adventure of A Lifetime''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 5
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 400,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 9
| ''Paradise''
| Coldplay
| Mylo Xyloto
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 12
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2011
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 600,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 10
| ''Christmas Lights''
| Coldplay
| Christmas Lights - Single
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 24
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2010
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 300,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 11
| ''My Universe''
| Coldplay
| Music of the Spheres
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 13
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2021
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 200,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 12
| ''Higher Power''
| Coldplay
| Music of the Spheres
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 35
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2021
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 200,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|}

===Шинэ Зеланд {{flagicon|NZL}}===
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
! scope=&quot;col&quot;| {{Abbr|No.|Number}}
! scope=&quot;col&quot;| Дууны нэр 
! scope=&quot;col&quot;| Уран бүтээлч 
! scope=&quot;col&quot;| Багтсан цомог
! scope=&quot;col&quot;| Оргил&lt;br /&gt;амжилт
! scope=&quot;col&quot;| Худалдаанд гарсан&lt;br /&gt;он
! scope=&quot;col&quot;| Борлуулагдсан тоо
! scope=&quot;col&quot;| Гэрчилгээ
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 1
| ''Something Just Like This''
| Coldplay &amp; The Chainsmokers
| Kaleidoscope EP
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 5
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2017
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 270,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 9x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 2
| ''Yellow''
| Coldplay 
| Parachutes
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 23
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 240,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 8x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 3
| ''Viva la Vida''
| Coldplay
| Viva la Vida or Death And All His Friends
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 16
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2008
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 210,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 7x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 4
| ''Fix You''
| Coldplay
| X&amp;Y
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 17
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2005
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 180,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 6x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 5
| ''Paradise''
| Coldplay
| Mylo Xyloto
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 3
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2011
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 150,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 5x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 6
| ''The Scientist''
| Coldplay
| A Rush of Blood to The Head
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2002
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 150,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 5x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 7
| ''A Sky Full of Stars''
| Coldplay
| Ghost Stories
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2014
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 150,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 5x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 8
| ''Hymn for the Weekend''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 120,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 4x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 9
| ''Adventure of A Lifetime''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 12
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 120,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 4x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 10
| ''Clocks''
| Coldplay
| A Rush of Blood to The Head
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 13
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2002
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 90,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 3x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 11
| ''Sparks''
| Coldplay
| Parachutes
| style=&quot;text-align:center;&quot;| -
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 90,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 3x Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 12
| ''Magic''
| Coldplay
| Ghost Stories
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 10
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2014
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 30,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 13
| ''My Universe''
| Coldplay
| Music of the Spheres
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 17
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2021
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 30,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 14
| ''Everglow''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| -
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 30,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 15
| ''Every Teardrop is a Waterfall''
| Coldplay
| Mylo Xyloto
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 13
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2011
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 30,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 16
| ''Trouble''
| Coldplay
| Parachutes
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 36
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 30,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 17
| ''Christmas Lights''
| Coldplay
| -
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 34
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2010
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 30,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 18
| ''Speed of Sound''
| Coldplay
| X&amp;Y
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 13
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 30,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 19
| ''feelslikeimfallinginlove''
| Coldplay
| Moon Music
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 17
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2024
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 30,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 20
| ''In My Place''
| Coldplay
| A Rush of Blood to The Head
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 24
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2002
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 30,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Platinum
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 21
| ''Violet Hill''
| Coldplay
| Viva la Vida or Death and All His Friends
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 5
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2008
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 15,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 22
| ''Up&amp;Up''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| -
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 15,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 23
| ''Midnight''
| Coldplay
| Ghost Stories
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 11
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2014
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 15,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 24
| ''Orphans''
| Coldplay
| Everyday Life
| style=&quot;text-align:center;&quot;| -
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2019
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 15,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 25
| ''Don't Panic''
| Coldplay
| Parachutes
| style=&quot;text-align:center;&quot;| -
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 15,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 26
| ''Higher Power''
| Coldplay
| Music of the Spheres
| style=&quot;text-align:center;&quot;| -
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2021
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 15,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 27
| ''Charlie Brown''
| Coldplay
| Mylo Xyloto
| style=&quot;text-align:center;&quot;| -
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2011
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 15,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 28
| ''Let Somebody Go''
| Coldplay X Selena Gomez
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 4
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2021
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 15,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 29
| ''A Head Full of Dreams''
| Coldplay
| A Head Full of Dreams
| style=&quot;text-align:center;&quot;| -
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2015
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 15,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 30
| ''Green Eyes''
| Coldplay
| A Rush of Blood to The Head
| style=&quot;text-align:center;&quot;| -
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2002
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 15,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|-
! scope=row style=&quot;text-align:center;&quot;| 31
| ''We Pray''
| Coldplay
| Moon Music
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 21
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 2024
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 15,000
| style=&quot;text-align:center;&quot;| Gold
|}

==Холбоосууд==
{{Reflist}}
{{Coldplay}}
[[Ангилал:Coldplay]]</text>
      <sha1>68yo5o4w1002ag4xro2a6ub40un95bx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>R (программчлалын хэл)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66085</id>
    <revision>
      <id>855347</id>
      <parentid>855023</parentid>
      <timestamp>2026-05-02T23:33:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>855347</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="112700" sha1="kvoq3l5seb84rdtqs1m8vulqyrr2oq1" xml:space="preserve">{{Infobox programming language
| name                   = R хэл
| logo                   = [[File:R logo.svg|200px|Лого]]
| released               = {{Start date and age|1993|08}}&lt;ref name=&quot;Interface98&quot;&gt;{{cite techreport |url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Interface98.pdf |title=R : Past and Future History |first=Ross |last=Ihaka |institution=Statistics Department, The University of Auckland, Auckland, New Zealand |conference=Interface '98 |year=1998}}&lt;/ref&gt;
| designer               = [[wikisource:en:Ross Ihaka|Ross Ihaka]] and [[wikisource:en:Robert Gentleman (statistician)|Robert Gentleman]]
| developer              = R Core Team&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ |at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}}&lt;/ref&gt;
| typing                 = [[wikisource:en:dynamic typing|Dynamic]]
| implementations        =
| dialects               =
| influenced             = 
| license                = [[GNU GPL#Version 2|GNU GPL v2]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.r-project.org/COPYING |title=R license |publisher=r-project |access-date=6 June 2016}}&lt;/ref&gt;
| website                = [https://www.r-project.org/ www.r-project.org]
| wikibooks              = 
| paradigms              = [[Multi-paradigm programming language|Multi-paradigm]]: [[Array programming|Array]], [[Object-oriented programming|object-oriented]], [[Imperative programming|imperative]], [[Functional programming|functional]], [[Procedural programming|procedural]], [[Reflective programming|reflective]]
| latest_release_version = 3.4.0 (You Stupid Darkness)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-devel/NEWS.html|title=R News|website=CRAN|access-date=22 April 2017}}&lt;/ref&gt;
| latest_release_date    = {{Start date and age|2017|04|21}}
| latest_test_version    =
| latest_test_date       =
| influenced_by          = 
| file_ext               = .r, .R, .RData, .rds, .rda
}}

R нь статистик тооцоолол, график дүрслэлд зоиулагдсан нээлттэй эх бүхий [[программчлалын хэл]] болон програм хангамж бөгөөд Статистик Тооцооллын R Сан дээр түшиглэдэг.{{refn| R language and environment
* {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ| at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}}
R Foundation
* {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-the-R-Foundation_003f |title=R FAQ |at=2.13 What is the R Foundation? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}}
The R Core Team [https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Citing-R asks authors who use R in their data analysis] to cite the software using:
* R Core Team (2016). R: A language and environment for statistical computing. R Foundation for Statistical Computing, Vienna, Austria. URL http://www.R-project.org/.
}} R хэлийг статистикчид, [[Data mining|өгөгдлийн уурхайчид]] статистикийн програм хангамж{{refn| widely used
* {{cite journal | author1 = Fox, John | author2 = Andersen, Robert | lastauthoramp = yes | title = Using the R Statistical Computing Environment to Teach Social Statistics Courses | publisher = Department of Sociology, McMaster University | date = January 2005 | url = http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | format = PDF | accessdate = 2006-08-03 | archive-date = 2016-06-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160611085820/http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | url-status = dead }}
* {{cite news | url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html |title=Data Analysts Captivated by R's Power | date=2009-01-06 | accessdate=2009-04-28|last=Vance| first=Ashlee |work=[[New York Times]]| quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}}
}} зохиох, мэдээлэлд дүн шинжилгээ хийх&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html|title=Data Analysts Captivated by R's Power|date=2009-01-06|accessdate=2009-04-28|last=Vance|first=Ashlee|work=[[New York Times]]|quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}}&lt;/ref&gt; зэрэгт өргөн хэрэглэхийн зэрэгцээ сүүлийн жилүүдэд түүний хэрэглээ бусад чиглэлд ч хурдацтай өсөн нэмэгдэж байна.{{refn| R's popularity
* David Smith (2012); [http://java.sys-con.com/node/2288420 ''R Tops Data Mining Software Poll''], Java Developers Journal, May 31, 2012.
* Karl Rexer, Heather Allen, &amp; Paul Gearan (2011); [http://www.rexeranalytics.com/Data-Miner-Survey-Results-2011.html ''2011 Data Miner Survey Summary''], presented at Predictive Analytics World, Oct. 2011.
* {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}}
* {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi =  10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}}
}}

R бол GNU програм хангамж юм.{{refn| GNU project
* {{cite web | url=http://directory.fsf.org/project/gnur/ | publisher=Free Software Foundation (FSF) Free Software Directory|title=GNU R |date=19 July 2010|accessdate=13 November 2012}}
* {{cite web | author=R Project|date=n.d.|url=https://www.r-project.org/about.html | title=What is R? | accessdate=2009-04-28}}
}} R програмын эх код [[Си хэл|C]], [[Фортран|Fortran]], R хэл дээр бичигдсэн.&lt;ref&gt;{{cite web|author=&quot;Wrathematics&quot;|url=http://librestats.com/2011/08/27/how-much-of-r-is-written-in-r/|title=How Much of R Is Written in R|date=27 August 2011|accessdate=2011-12-01|publisher=librestats}}&lt;/ref&gt; R програмыг [[GNU General Public License|GNU GPL Олон Нийтийн Лиценз]]-ээр голлох [[Үйлдлийн систем|үйлдлийн системүүд]] дээр үнэ төлбөргүй ашиглах боломжтой. Мөн R нь командын мөрнөөс ажилладаг тул зориулалтын [[Хэрэглэгчийн график интерфейс|график интерфейс]] бүхий програмаар дамжуулан ашиглах нь зүйтэй.&lt;ref name=&quot;R_gui&quot;&gt;{{cite web|title=7 of the Best Free Graphical User Interfaces for R|url=http://www.linuxlinks.com/article/20110306113701179/GUIsforR.html|website=linuxlinks.com|accessdate=9 February 2016}}&lt;/ref&gt;

== Түүх ==
R нь John Chambers гэдэг хүний Bell Labs-д ажиллаж байх үедээ зохиосон [[wikisource:en:S (programming language)|програмчлалын S хэл]] дээр тулгуурласан. Эдгээрийн хооронд хэдэн чухал ялгаа байдаг ч S хэлээр бичигдсэн кодын ихэнх нь R дээр шууд ажилладаг.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.r-project.org/about.html|title=R: What is R?|website=R-Project|accessdate=7 February 2016}}&lt;/ref&gt;

R програмыг Росс Ihaka , Роберт Gentleman&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://myprofile.cos.com/rgentleman|title=Individual Expertise profile of Robert Gentleman|last=Gentleman|first=Robert|date=9 December 2006|accessdate=2009-07-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723215206/http://myprofile.cos.com/rgentleman|archivedate=23 July 2011}}&lt;/ref&gt; нар Шинэ Зеландын Веллингтон Их Сургууль-д байх үедээ зохиосон бөгөөд одоогоор ''R Development Core Team'' хөгжүүлж байна. S хэлний зохиогч Chambers уг багийн нэг гишүүн юм. R гэх нэр нь түүнийг анхлан зохиогчдын нэр болон гол суурь нь болсон S хэлний нэртэй холбоотой.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Why-is-R-named-R_003f|title=The R FAQ: Why is R named R?|isbn=3-900051-08-9|author=Kurt Hornik|accessdate=2008-01-29}}&lt;/ref&gt; Төсөл 1992 онд санаачлагдсан бол анхны хувилбар нь 1995 онд гарсан. Харин тогтвортой beta хувилбар нь 2000 онд гарсан.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/html/interface98-paper/paper_2.html|title=R : Past and Future History -- A Free Software Project|website=cran.r-project.org|access-date=2016-05-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://blog.revolutionanalytics.com/2016/03/16-years-of-r-history.html|title=Over 16 years of R Project history|website=Revolutions|access-date=2016-05-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Massey.pdf|title=The R Project: A Brief History and Thoughts About the Future|last=Ihaka|first=Ross|date=|website=stat.auckland.ac.nz|publisher=|access-date=}}&lt;/ref&gt;

== R програм Монгол улсад ==
R програмыг хэрэглэх, R хэлийг судлах явдал [[Монгол улс]]ад улам бүр дэлгэрч буй бөгөөд үүнийг гэрчлэх мэдээ материал&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://news.num.edu.mn/?p=38344|title=Судалгаанд статистикийн аргыг хэрэглэх нь сэдэвт сургалт амжилттай болж өндөрлөлөө|website=news.num.edu.mn|access-date=2016-11-29}}&lt;/ref&gt;, нийгмийн сүлжээний бүлгэмүүд&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.facebook.com/groups/238749916309897/|title=Монголын R хэрэглэгчдийн групп|website=facebook.com|access-date=2017-05-19}}&lt;/ref&gt; цөөнгүй байна. Зарим их, дээд сургууль сургалтын хөтөлбөртөө R програмыг нэвтрүүлснээс тухайлан [[Монгол Улсын Их Сургууль]] дээр хэрэгжиж буй Статистик хөтөлбөрийг дурдаж болно.{{citation needed|date=May 2017}} Монгол хэл дээрх ном, сурах бичиг, гарын авлагын хувьд [https://web.archive.org/web/20171129163653/http://galaa.mn/ Г.Махгал], Ш.Мөнгөнсүх нар бичиж Б.Магсаржав хянан тохиолдуулсан [https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html Статистик програмчлалын R хэл] сурах бичиг хэвлэгдэн гарчээ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|title=МУИС Пресс хэвлэлийн газар|website=mongolbooks.com|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20170519163835/http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://magadlal.mn/books/id-2.html|title=www.magadlal.mn|website=magadlal.mn|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Статистикийн зүгээс онцлох зүйлс ==
R, түүний сангууд олон янзын статистик болон график хэрэгсэл агуулдаг. Тухайлбал шугаман болон шугаман бус загвар, статистик шинжүүрүүд, хугацаан цувааны шинжилгээ, бүлэглэх, ангилах болон бусад олон шинжилгээ дурдаж болно. Мөн R програмын нэмэлт багцууд олон янзын функц болон бусад зүйлс агуулдаг. R хэлний стандарт функцүүдийн олонх нь R хэл дээрээ бичигдсэн бөгөөд нэмэлтээр [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээрх код оруулан ажиллуулж болдог. Өндөр мэдлэг чадвартай хэрэглэгчид C, C++,&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://www.jstatsoft.org/v40/i08|title=Rcpp: Seamless R and C++ Integration|first1=Dirk|last1=Eddelbuettel|first2=Romain|last2=Francois|journal=[[Journal of Statistical Software]]|volume=40|issue=8|year=2011|doi=10.18637/jss.v040.i08}}&lt;/ref&gt; [[Java]],&lt;ref&gt;{{cite web|title=Calling R from Java|first=Duncan|last=Temple Lang|url=http://www.nuiton.org/attachments/168/RFromJava.pdf|date=6 November 2010|accessdate=18 September 2013|publisher=Nuiton}}&lt;/ref&gt; [[.NET Фрэймворк|.NET]]{{refn| .NET Framework
* {{cite web  |title=Making GUIs using C# and R with the help of R.NET |url = http://psychwire.wordpress.com/2011/06/19/making-guis-using-c-and-r-with-the-help-of-r-net/}}
* {{cite web |title=R.NET homepage |url=http://rdotnet.codeplex.com/ |access-date=2017-05-18 |archive-date=2015-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151013020201/http://rdotnet.codeplex.com/ |url-status=dead }}
* {{cite conference |url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |title=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |last1=Haynold |first1=Oliver M. |date=April 2011 |conference=R/Finance 2011 |conference-url=http://www.rinfinance.com/RinFinance2011/agenda/ |publisher= |book-title= |pages= |location=Chicago, IL, USA |id= }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-02 23:33:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-30 00:54:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-26 23:38:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-24 00:34:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-23 18:36:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-20 20:14:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-04 03:21:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-31 23:46:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-29 01:12:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 23:40:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 15:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-20 22:50:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-17 23:46:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-14 22:54:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-11 23:57:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-08 23:22:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-05 23:40:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-02 22:48:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-27 23:49:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-24 22:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-21 23:32:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-18 23:02:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-15 23:30:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-12 22:45:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-09 23:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-06 23:31:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-03 22:53:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-31 23:53:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-28 22:54:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-25 23:32:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-22 23:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-19 23:35:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-16 22:55:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 23:22:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 03:16:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-10 04:04:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-05 22:44:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-02 21:42:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-31 00:40:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-27 22:10:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-24 22:29:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-21 21:38:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-18 22:42:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-15 21:36:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-12 22:21:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 22:02:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 03:45:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-05 21:09:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-02 19:51:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-25 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-21 23:47:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-15 18:28:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-12 17:33:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-09 18:20:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-06 17:56:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-03 18:15:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-31 17:30:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-28 18:41:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-25 18:26:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-22 19:11:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 17:21:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 11:24:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 02:49:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-14 21:41:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 20:40:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 14:14:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 07:33:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-07 22:30:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-04 21:50:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-01 21:57:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-28 22:26:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-25 21:31:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-22 22:20:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-19 21:38:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-17 02:50:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-13 22:36:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-10 22:11:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-07 23:03:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 22:07:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 15:38:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-01 16:55:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-29 15:32:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 16:17:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 05:15:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-23 08:15:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-20 00:58:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-16 23:37:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-14 01:18:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-10 23:56:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-08 00:11:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-05 00:39:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-01 23:58:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-30 00:38:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 23:52:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 09:26:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-23 08:56:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-20 08:08:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-17 09:00:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-13 02:17:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 12:20:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 07:54:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 03:51:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-11 22:54:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-09 17:17:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 22:40:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 15:10:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 05:45:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 21:39:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 08:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-23 17:13:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 20:09:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 00:21:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-19 00:48:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-17 00:06:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 12:49:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 04:39:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 09:35:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 00:55:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-12 01:56:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-09 01:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-06 02:10:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-04 21:26:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-29 00:04:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-26 00:51:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-23 00:06:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-20 02:24:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-17 00:55:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-14 00:10:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-11 00:45:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-08 00:19:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-05 00:52:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-01 23:56:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-29 01:00:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-26 00:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-23 00:44:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 23:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 21:44:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 19:51:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 17:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 16:01:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 14:02:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 12:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 10:14:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 08:24:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 06:31:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 04:38:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 02:34:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-17 22:09:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-07 21:38:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-04 20:50:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-01 22:11:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-29 20:49:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-26 21:49:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-23 21:06:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-20 21:41:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-17 20:54:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-14 21:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-11 20:48:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-08 21:41:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 20:55:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 14:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 07:26:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 01:27:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-01 22:19:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-26 23:16:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-23 22:32:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-20 22:59:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-17 22:13:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-14 23:11:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-11 22:21:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-08 22:50:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-05 22:25:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-02 23:03:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-30 22:09:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-29 19:19:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-24 22:21:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 22:54:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 17:03:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-18 17:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 17:33:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 11:02:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-11 21:07:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-08 21:55:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-05 21:02:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-02 21:53:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-30 21:14:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-27 21:46:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-24 20:59:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-21 22:01:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-18 21:06:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-15 21:41:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-12 21:15:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-09 22:36:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-06 21:06:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-03 21:52:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-30 20:59:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-27 21:53:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-24 21:25:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 21:36:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 15:16:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-18 15:56:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-15 15:31:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-12 16:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-09 17:02:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-06 18:17:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-20 23:39:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-18 22:35:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-08 00:12:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-05 00:41:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-01 23:54:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-29 01:10:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-26 00:54:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-23 00:42:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-20 00:16:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-17 00:39:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-13 23:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-11 01:00:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-07 23:55:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-05 00:50:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-02 00:13:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-30 00:43:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-27 00:02:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-24 00:51:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-20 23:52:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-18 00:48:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 23:48:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 19:34:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 14:52:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 12:21:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 09:07:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-10 16:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-07 15:01:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-04 16:35:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-31 09:33:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-28 12:22:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-25 09:51:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-22 09:58:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-17 13:54:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-14 14:33:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-11 13:16:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-08 15:15:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-05 13:29:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-02 14:31:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-29 14:02:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-26 13:52:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-24 18:03:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-20 11:07:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-17 11:47:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-14 11:19:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-11 11:45:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-08 10:54:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-05 11:53:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-02 10:48:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-30 11:46:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-27 11:12:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-24 11:42:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-21 11:41:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-18 12:34:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-15 11:55:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-12 10:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-09 11:53:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-08 10:54:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-07 08:13:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-06 00:38:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-04 23:27:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-02 01:42:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-29 00:14:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-26 01:43:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-23 00:59:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-20 00:07:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-17 00:48:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-14 00:20:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-11 00:57:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-07 20:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-04 18:23:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-01 20:05:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-29 19:22:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-27 03:09:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 17:56:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 05:41:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-22 02:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-21 08:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 14:08:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 01:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-19 12:23:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-18 12:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-17 20:04:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-14 21:51:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-11 21:02:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-08 21:37:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-05 20:47:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-02 21:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-28 21:02:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-25 21:36:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-22 21:10:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-19 21:40:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-16 21:01:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-13 21:44:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-10 20:53:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-07 21:24:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-04 20:40:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-01 21:47:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 19:37:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 03:10:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-28 03:40:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-27 08:11:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-26 15:41:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-25 23:48:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 23:22:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 03:04:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-23 10:42:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-22 16:16:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-21 15:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 20:27:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 05:13:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-19 13:05:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-18 13:06:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 16:34:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 00:43:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-16 09:14:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-13 01:25:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-10 07:39:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-07 00:41:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-04 00:02:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-01 00:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-28 23:55:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-26 00:48:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-22 23:59:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-20 00:42:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-16 23:59:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-14 00:46:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-10 23:47:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-08 01:13:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-05 00:45:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-01 23:52:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-29 01:02:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-25 23:51:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-23 00:47:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-20 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-17 00:36:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-13 23:55:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-11 00:55:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-07 23:50:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-05 19:50:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-02 00:06:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-30 01:23:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-26 23:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-24 01:20:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-20 23:50:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-18 00:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-15 00:08:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-12 00:39:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-08 23:53:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-06 01:17:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-02 23:50:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-30 01:05:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 23:46:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 05:10:10 InternetArchiveBot }}
}} болон [[Python]] зэрэг хэл дээр R хэлний объект уруу шууд хандаж ажиллах код бичдэг.&lt;ref name=&quot;SASvsR&quot;&gt;{{cite web|url=https://intellipaat.com/blog/choosing-between-sas-r-and-python-for-big-data-solution/|title=Choosing between SAS, R and Python for Big Data Solution - Intellipaat Blog|first=|last=Intellipaat|work=intellipaat.com|accessdate=2 December 2016}}&lt;/ref&gt; Статистик тооцооллын бусад хэлнүүдээс ялгарах гол давуу тал бол R хэлний [[Объект хандалтат програмчлал|объект-хандалтат]] чанар бөгөөд энэ нь S хэлнээс түүнд дамжсэн билээ. R хэлний бас нэг онцлог lexical scoping зарчмыг хэрэгжүүлсэн явдал юм.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Jackman|first=Simon|title=R For the Political Methodologist|journal=The Political Methodologist|volume=11|issue=1|pages=20–22|date=Spring 2003|publisher=Political Methodology Section, [[American Political Science Association]]|url=http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|format=PDF|accessdate=2006-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060721143309/http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|archivedate=2006-07-21}}&lt;/ref&gt;

Түүний өөр нэг давуу тал бол математикийн тэмдэгт агуулсан, хэвлэлийн шаардлагад нийцэх график диаграм байгуулдаг явдал юм. Мөн нэмэлт багцуудын тусламжтай динамик болон интерактив график диаграм ч байгуулах боломжтой.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|title=CRAN Task View: Graphic Displays &amp; Dynamic Graphics &amp; Graphic Devices &amp; Visualization|publisher=The Comprehensive R Archive Network|accessdate=2011-08-01|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926233106/https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

R програм өөрийн баримт бичиг боловсруулалтын [[LaTeX]] төст Rd гэх форматтай.&lt;ref name=&quot;R_Rd&quot;&gt;{{cite web|title=Rd format|url=http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|website=hep.by|accessdate=9 February 2016|archive-date=13 Есдүгээр сар 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180913185536/http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Програмчлалын зүгээс онцлох зүйлс ==
R нь шууд хөрвүүлэгдэн ажилладаг хэл бөгөөд хэрэглэгчид түүнийг командын мөрний хөрвүүлэгчээр дамжуулж ашигладаг. Хэрэв хэрэглэгч R хэлний командын мөрөнд &lt;code&gt;2+2&lt;/code&gt; гэж бичээд enter дарвал компьютер доор үзүүлсэн шиг 4 гэсэн хариу өгнө:&lt;source lang=&quot;rout&quot;&gt;
&gt; 2+2
[1] 4
&lt;/source&gt;R програм энэ тооцоог тус бүр нэг элементтэй хоёр векторын нийлбэр гэж ойлгох тул үр дүн нь нэг элементтэй вектор байна. &lt;code&gt;[1]&lt;/code&gt; угтвар векторын эхний элемент хэвлэгдсэнийг илтгэнэ (энэ нь тооцооны үр дүн олон мөр дамнан хэвлэгдэх үед илүү ашиг тустай байдаг).

APL , MATLAB зэрэгтэй адил R хэл матриц дээрх арифметик үйлдлүүдийг дэмждэг. R-ын [[Өгөгдлийн бүтэц|өгөгдлийн бүтцэд]] вектор, матриц, массив, датафрейм (өгөгдлийн сангийн хүснэгттэй төстэй), лист зэрэг багтдаг.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Dalgaard|first=Peter|title=Introductory Statistics with R|year=2002|publisher=Springer-Verlag|location=New York, Berlin, Heidelberg|isbn=0387954759|pages=10–18, 34}}&lt;/ref&gt; Эдгээр объектуудаас гадна регрессийн загвар, хугацаан цуваа болон гео-орон зайн координат зэрэг өөр бусад төрлийн объектууд байдаг. Мөн хэрэглэгч өөрөө шинээр объектын класс тодорхойлж ашиглах боломжтой. Скаляр төрлийн өгөгдлийн хувьд энэ нь бие даасан өгөгдлийн бүтэц болдоггүй.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Ihaka|first=Ross|last2=Gentlman|first2=Robert|date=Sep 1996|title=R: A Language for Data Analysis and Graphics|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/R-paper.pdf|journal=Journal of Computational and Graphical Statistics|publisher=American Statistical Association|volume=5|issue=3|pages=299–314|doi=10.2307/1390807|accessdate=2014-05-12}}&lt;/ref&gt; Үүний оронд скаляр утгыг нэг урттай вектор гэж үздэг.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://adv-r.had.co.nz/Data-structures.html|title=Data structures · Advanced R.|website=adv-r.had.co.nz|access-date=2016-09-26}}&lt;/ref&gt;

R нь зарим функцийн хувьд функц бүхий [[процедур хандалтат програмчлал]] болон ерөнхий функц бүхий [[объект хандалтат програмчлал]]&lt;nowiki/&gt;ын аль алийг дэмждэг. Ерөнхий функц нь түүний аргументаар дамжин ирсэн объектын классаас хамааран ажилладаг. Өөрөөр хэлбэл ерөнхий функц объектын классыг ялгаад улмаар харгалзах функц уруу замчилж өгдөг. Жишээлбэл &lt;code&gt;print&lt;/code&gt; нэртэй ерөнхий функц ашиглан бараг бүх төрлийн объектын утгыг хэвлэх тушаалыг  &lt;code&gt;print(objectname)&lt;/code&gt;  хэлбэрээр өгч болдог.&lt;ref name=&quot;help_print&quot;&gt;{{cite web|last1=R Core Team|title=Print Values|url=https://stat.ethz.ch/R-manual/R-devel/library/base/html/print.html|website=R Documentation|publisher=R Foundation for Statistical Computing|accessdate=30 May 2016}}&lt;/ref&gt;

== Багц ==
R програмын боломж бололцоог хэрэглэгчдийн үүсгэсэн ''багц'' нэмж суулгах замаар жишээлбэл мэргэжлийн статистикийн арга техник, график төхөөрөмж (тухайлбал ggplot2 багц, зохиогч нь Hadley Wickham), импорт/экспортын боломжууд, тайлан гаргах хэрэгсэл (knitr, Sweave) гэх мэтээр өргөтгөх боломжтой. Тэдгээр багцууд голдуу R заримдаа [[Java]], [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээр бичигдсэн байдаг.{{citation needed|date=January 2016}}

R програмын суулгацад агуулагдах үндсэн багцуудаас гадна Comprehensive R Archive Network (CRAN),&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cran.r-project.org/|title=The Comprehensive R Archive Network|publisher=}}&lt;/ref&gt; Bioconductor, Omegahat,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.omegahat.net/|title=Omegahat.net|publisher=Omegahat.net|date=|accessdate=2016-09-09}}&lt;/ref&gt; GitHub болон бусад агуулахуудад (2017 оны 4 сарын байдлаар) 10500 нэмэлт багц байна.{{refn| packages available from repositories
* {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}}
* {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi =  10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}}
* {{Cite web|url = http://www.rdocumentation.org/|title = &lt;nowiki&gt;Search all R packages and function manuals | Rdocumentation&lt;/nowiki&gt;|date = 2014-06-16|accessdate = 2014-06-16|website = Rdocumentation|publisher = }}
}}

== Гол үе шатууд ==
R програмын өөрчлөлтийн түүхчилсэн жагсаалт CRAN дээр хадгалагдаж байдаг.&lt;ref name=&quot;RNews&quot;&gt;Changes in versions 3.0.0 onward:
&lt;/ref&gt; Тэдгээрээс заримыг онцлон дор жагсаав.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Release
! Date
! Description
|-
! 0.16
|
|This is the last [[Alpha test|alpha]] version developed primarily by Ihaka and Gentleman. Much of the basic functionality from the &quot;White Book&quot; (see [[S (programming language)#History|S history]]) was implemented. The mailing lists commenced on April 1, 1997.
|-
! 0.49
| style=&quot;white-space:nowrap;&quot;|1997-04-23
| This is the oldest [[Source code|source]] release which is currently available on CRAN.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cran.r-project.org/src/base/R-0/|title=Index of /src/base/R-0|publisher=}}&lt;/ref&gt; CRAN is started on this date, with 3 mirrors that initially hosted 12 packages.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/1997/000001.html|title=ANNOUNCE:  CRAN|publisher=}}&lt;/ref&gt; Alpha versions of R for Microsoft Windows and the [[classic Mac OS]] are made available shortly after this version.{{citation needed|reason=the CRAN announcement does not specifically mention Windows or Mac OS|date=October 2015}}
|-
! 0.60
| 1997-12-05
| R becomes an official part of the [[GNU Project]]. The code is hosted and maintained on [[Concurrent Versions System|CVS]].
|-
! 0.65.1
| style=&quot;white-space:nowrap;&quot;|1999-10-07
| First versions of update.packages and install.packages functions for downloading and installing packages from CRAN.&lt;ref&gt;https://cran.r-project.org/src/base/NEWS.0&lt;/ref&gt;
|-
! 1.0
| 2000-02-29
| Considered by its developers stable enough for production use.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/2000/000127.html|title=R-1.0.0 is released|author=Peter Dalgaard|accessdate=2009-06-06}}&lt;/ref&gt;
|-
! 1.4
| 2001-12-19
| S4 methods are introduced and the first version for [[macOS|Mac OS X]] is made available soon after.
|-
! 2.0
| 2004-10-04
| Introduced [[lazy loading]], which enables fast loading of data with minimal expense of system memory.
|-
! 2.1
| 2005-04-18
| Support for [[UTF-8]] encoding, and the beginnings of [[internationalization and localization]] for different languages.
|-
! 2.11
| 2010-04-22
| Support for Windows 64 bit systems.
|-
! 2.13
| 2011-04-14
| Adding a new compiler function that allows speeding up functions by converting them to byte-code.
|-
! 2.14
| 2011-10-31
| Added mandatory namespaces for packages. Added a new parallel package.
|-
! 2.15
| 2012-03-30
| New load balancing functions. Improved serialization speed for long vectors.
|-
! 3.0
| 2013-04-03
| Support for numeric index values 2&lt;sup&gt;31&lt;/sup&gt; and larger on 64 bit systems.
|}

== Интерфейсүүд ==
Хамгийн өргөн хэрэглэгддэг R хэлний график интерфэйс бүхий хөгжүүлэлтийн цогц орчин бол RStudio юм. Үүнтэй ижил төстэй интерфэйс гэвэл R Tools for Visual Studio програмыг нэрлэж болно.

R хэлэнд зориулагдсан интерфейст мөн Crackle GUI, R Commander, RKWard багтана.

Өргөн хэрэглэгддэг зарим редактор R хэлийг дэмждэг. Тухайлбал Eclipse,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.walware.de/goto/statet|title=StatET for R|author=Unknown|access-date=2017-05-18|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926134541/http://www.walware.de/goto/statet|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
Emacs,
Кейт,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|title=Syntax Highlighting|publisher=Kate Development Team|accessdate=2008-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080707062903/http://www.kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|archivedate=2008-07-07|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
LyX.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://wiki.lyx.org/LyX/LyxWithRThroughSweave|title=LyX with R through Sweave|author=Paul E. Johnson and Gregor Gorjanc|accessdate=2017-04-04}}&lt;/ref&gt;
Notepad++,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://sourceforge.net/projects/npptor/|title=NppToR: R in Notepad++|publisher=sourceforge.net|accessdate=2013-09-18|date=8 May 2013}}&lt;/ref&gt;
WinEdt,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/packages/RWinEdt/index.html|title=RWinEdt: R Interface to 'WinEdt'|author=Uwe Ligges|accessdate=2017-04-04}}&lt;/ref&gt;
Tinn-Р.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|title=Tinn-R|accessdate=2017-04-04|archive-date=2015-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20150713103753/http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

R хэлийг [[Python]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://rpy.sourceforge.net|title=A simple and efficient access to R from Python|accessdate=18 September 2013|date=21 October 2012|first=Laurent|last=Gautier}}&lt;/ref&gt; Perl,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://metacpan.org/module/Statistics::R|title=Statistics::R - Perl interface with the R statistical program - metacpan.org|author=Florent Angly|publisher=}}&lt;/ref&gt; Ruby,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://github.com/alexgutteridge/rsruby|title=GitHub - alexgutteridge/rsruby: Ruby - R bridge.|author=alexgutteridge|work=GitHub}}&lt;/ref&gt; F#&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://bluemountaincapital.github.io/FSharpRProvider/|title=F# R Type Provider|author=BlueMountain Capital|publisher=}}&lt;/ref&gt; , Julia&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://github.com/JuliaInterop/RCall.jl}}&lt;/ref&gt; зэрэг хэд хэдэн скрипт хэлнээс хандаж ашиглах боломжтой байдаг.

== useR! хурал ==
R хэрэглэгчдийн албан ёсны жил тутмын цугларалт бол  &quot;[https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html useR!]&quot; юм.&lt;ref name=&quot;user&quot;&gt;&quot;useR!&quot;&lt;/ref&gt;

Үүний анхны арга хэмжээ [https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/ useR! 2004] 2004 оны тав дугаар сард Австри улсын [[Вена]] хотноо зохион байгуулагдсан.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|title=useR! 2004 - The R User Conference|accessdate=2013-09-18|date=27 May 2004|archive-date=2013-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Уг арга хэмжээ 2005 онд өнжсөнөөс хойш жил бүр Европ болон Хойд Америкт ээлжлэн зохион байгуулагдаж байна.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.r-project.org/conferences.html|title=R-related Conferences|author=R Project|date=9 August 2013|accessdate=2013-09-18|archive-date=2015-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Дараагийн хурлуудыг дор жагсаав:
* [https://www.r-project.org/conferences/useR-2006/ useR! 2006, Vienna, Austria]
* [https://web.archive.org/web/20161031082351/http://user2007.org/ useR! 2007, Ames, Iowa, USA]
* [https://web.archive.org/web/20170603005926/http://www.statistik.uni-dortmund.de/useR-2008/ useR! 2008, Dortmund, Germany]
* [https://web.archive.org/web/20161206224014/http://math.agrocampus-ouest.fr/infoglueDeliverLive/evenements/useR2009 useR! 2009, Rennes, France]
* [https://www.r-project.org/conferences/useR-2010/ useR! 2010, Gaithersburg, Maryland, USA]
* [https://web.archive.org/web/20170421113054/http://web.warwick.ac.uk/statsdept/useR-2011/ useR! 2011, Coventry, United Kingdom]
* [https://web.archive.org/web/20161103201807/http://biostat.mc.vanderbilt.edu/wiki/Main/UseR-2012 useR! 2012, Nashville, Tennessee, USA]
* [https://web.archive.org/web/20161103062642/http://www.edii.uclm.es/~useR-2013// useR! 2013, Albacete, Spain]
* [https://web.archive.org/web/20190107054408/http://user2014.stat.ucla.edu/ useR! 2014, Los Angeles, California, USA]
* [http://user2015.math.aau.dk// useR! 2015, Aalborg, Denmark]
*[https://user2016.r-project.org// useR! 2016, Stanford, California, USA]
* [http://user2017.brussels/ useR! 2017, Brussels, Belgium]
*[https://user2018.r-project.org/ useR! 2018, Brisbane, Australia]
*[https://web.archive.org/web/20191202142748/http://www.user2019.fr/ useR! 2019, Toulouse, France]
*[https://user2020.r-project.org/ useR! 2020, St. Louis, Missouri, USA]

== R сэтгүүл ==
''R сэтгүүл'' нь R төслийн нээлттэй хандалттай, хөндлөнгийн хяналттай сэтгүүл юм. Энд R програмын хэрэглээ болон хөгжүүлэлт тухайлбал R хэлний багц, програмчлалын зөвлөмж, мэдээ зэрэг зүйлс хэвлэгддэг.

== SAS, SPSS болон Stata програмуудтай харьцуулахад ==
R програмыг SAS, SPSS, Stata зэрэг өргөн тархсан статистикийн програмуудтай нарийвчлан харьцуулах нь зүйтэй.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.burns-stat.com/pages/Tutor/R_relative_statpack.pdf|title= Comparison of R to SAS, Stata and SPSS|first=Patrick|last=Burns|date=27 February 2007|accessdate=2013-09-18}}&lt;/ref&gt; R нь статистикийн програмуудын харьцуулалт дээр статистикийн шилдэг програмуудтай хамт тэргүүн эгнээнд жагсдаг.

''New York Times'' сонины 2009 оны 1 дүгээр сарын дугаарт өгөгдөл шинжээчдийн дунд R програм хүлээн зөвшөөрөгдөхийн зэрэгцээ SAS зэрэг арилжааны чанартай статистикийн програмын зах зээлд болзошгүй аюул учруулж буй талаар нийтлэл хэвлэгдсэн байдаг.{{refn | R as competition for commercial statistical packages
* {{cite news| url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=Data Analysts Are Mesmerized by the Power of Program R: [Business/Financial Desk] | date=2009-01-07}}
* {{cite news| url=http://bits.blogs.nytimes.com/2009/01/08/r-you-ready-for-r/ | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=R You Ready for R? | date=2009-01-08}}
}}

== Жишээ ==

=== Бичигдэх хэлбэр ===
Дараах жишээнд уг [[Синтакс|хэлний бичигдэх хэлбэр]] болон командын мөрнөөс ажиллах байдлыг харууллаа.{{citation needed|date=January 2016}}

R хэлэнд утга оноох оператор болох = тэмдэгтийн оронд &lt;- хоёр тэмдэгтээс тогтох сумыг өргөн хэрэглэдэг.&lt;ref&gt;{{cite web|author=R Development Core Team|title=Assignments with the = Operator|url=https://developer.r-project.org/equalAssign.html|accessdate=14 June 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;source lang=&quot;rout&quot;&gt;
&gt; x &lt;- c(1,2,3,4,5,6)   # Create ordered collection (vector)
&gt; y &lt;- x^2              # Square the elements of x
&gt; print(y)              # print (vector) y
[1]  1  4  9 16 25 36
&gt; mean(y)               # Calculate average (arithmetic mean) of (vector) y; result is scalar
[1] 15.16667
&gt; var(y)                # Calculate sample variance
[1] 178.9667
&gt; lm_1 &lt;- lm(y ~ x)     # Fit a linear regression model &quot;y = f(x)&quot; or &quot;y = B0 + (B1 * x)&quot;
                        # store the results as lm_1
&gt; print(lm_1)           # Print the model from the (linear model object) lm_1

Call:
lm(formula = y ~ x)

Coefficients:
(Intercept)            x
     -9.333        7.000

&gt; summary(lm_1)          # Compute and print statistics for the fit
                         # of the (linear model object) lm_1

Call:
lm(formula = y ~ x)

Residuals:
1       2       3       4       5       6
3.3333 -0.6667 -2.6667 -2.6667 -0.6667  3.3333

Coefficients:
            Estimate Std. Error t value Pr(&gt;|t|)
(Intercept)  -9.3333     2.8441  -3.282 0.030453 *
x             7.0000     0.7303   9.585 0.000662 ***
---
Signif. codes:  0 ‘***’ 0.001 ‘**’ 0.01 ‘*’ 0.05 ‘.’ 0.1 ‘ ’ 1

Residual standard error: 3.055 on 4 degrees of freedom
Multiple R-squared: 0.9583,	Adjusted R-squared: 0.9478
F-statistic: 91.88 on 1 and 4 DF,  p-value: 0.000662

&gt; par(mfrow=c(2, 2))     # Request 2x2 plot layout
&gt; plot(lm_1)             # Diagnostic plot of regression model
&lt;/source&gt;[[Файл:Plots_from_lm_example.svg]]

=== Функцийн бүтэц ===
Хэрэглэгчийн функц зохиоход хялбар байдал нь R хэлний нэг давуу тал юм. Функцийн бие доторх объект функцийн дотоод хувьсагч болохын зэрэгцээ функцийн буцаах утга өгөгдлийн аль ч төрөл хэлбэрт байж болдог.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.statmethods.net/management/userfunctions.html|title=Quick-R: User-Defined Functions|first=Robert|last=Kabacoff|year=2012|accessdate=2013-10-28|website=statmethods.net}}&lt;/ref&gt; Функцийн бүтцийг харуулсан жишээг дор өгөв:&lt;source lang=&quot;r&quot;&gt;
functionname &lt;- function(arg1, arg2, ... ){ # функцийн нэр болон аргументуудыг зарлаж байна
  statements                                # тушаалууд
  return(object)                            # object объектыг функцийн утга болгон буцааж байна
}

sumofsquares &lt;- function(x){ # хэрэглэгчийн үүсгэсэн функц
  return(sum(x^2))           # x векторын элементүүдийн квадратуудын нийлбэрийг буцааж байна
}
&lt;/source&gt;&lt;source lang=&quot;rout&quot;&gt;

&gt; sumofsquares(1:3)
[1] 14
&lt;/source&gt;

=== Mandelbrot олонлог ===
R хэл дээрх дараах богинохон код ''c'' комплекс тогтмолын янз бүрийн утганд харгалзах ''z'' = ''z''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; + ''c'' тэгшитгэлийн эхний 20 итерацаар Mandelbrot олонлогийг дүрслэн үзүүлнэ. Мөн энэ жишээ дараах зүйлсийг харуулна:
* энд caTools багцын хэрэглээ
* [[комплекс тоо]]&lt;nowiki/&gt;н дээрх үйлдэл
* тоон элементүүдээс тогтох олон хэмжээст массивын хэрэглээ (&lt;code&gt;C&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;Z&lt;/code&gt; , &lt;code&gt;X&lt;/code&gt;).&lt;source lang=&quot;r&quot;&gt;
install.packages(&quot;caTools&quot;)  # багц суулгах тушаал
library(caTools)             # write.gif функц ашиглахаар харгалзах багцыг дуудаж байна
jet.colors &lt;- colorRampPalette(c(&quot;#00007F&quot;, &quot;blue&quot;, &quot;#007FFF&quot;, &quot;cyan&quot;, &quot;#7FFF7F&quot;,
                                 &quot;yellow&quot;, &quot;#FF7F00&quot;, &quot;red&quot;, &quot;#7F0000&quot;))
dx &lt;- 400                    # урт
dy &lt;- 400                    # өргөн
C &lt;- complex( real=rep(seq(-2.2, 1.0, length.out=dx), each=dy ),
              imag=rep(seq(-1.2, 1.2, length.out=dy), dx ) )
C &lt;- matrix(C,dy,dx)         # комплекс тоонуудыг матриц хэлбэрт шилжүүлэх
Z &lt;- 0                       # Z хувьсагчид 0 утга оноох
X &lt;- array(0, c(dy,dx,20))   # гаралтанд ашиглах 3 хэмжээст массивыг үүсгэж байна
for (k in 1:20) {            # 20 итерац бүхий давталт
  Z &lt;- Z^2+C                 # итерац
  X[,,k] &lt;- exp(-abs(Z))     # үр дүнг хадгалах
}
write.gif(X, &quot;Mandelbrot.gif&quot;, col=jet.colors, delay=900)
&lt;/source&gt;[[Файл:Mandelbrot_Creation_Animation.gif|400x400px]]

== Санал болгох бусад мэдээлэл ==

* [[wikisource:en:Comparison of numerical analysis software|Comparison of numerical analysis software]]
* [[wikisource:en:Comparison of statistical packages|Comparison of statistical packages]]
* [[wikisource:en:List of numerical analysis software|List of numerical analysis software]]
* [[wikisource:en:List of statistical packages|List of statistical packages]]
* [[wikisource:en:Programming with Big Data in R|Programming with Big Data in R]] (pbdR)&lt;ref&gt;{{cite web|author=Ostrouchov, G., Chen, W.-C., Schmidt, D., Patel, P.|title=Programming with Big Data in R|year=2012|url=http://r-pbd.org/}}&lt;/ref&gt;
* [[wikisource:en:Rmetrics|Rmetrics]]

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|GNU R|R}}
* [https://www.r-project.org/ R төслийн албан ёсны веб сайт]
* [https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-release/R-intro.html An Introduction to R]
* [https://www.r-project.org/doc/bib/R-books.html R books], has extensive list (with brief comments) of R-related books
* [http://www.r-bloggers.com/ R-bloggers], a daily news site about R, with 10,000+ articles, tutorials and case-studies, contributed by over 450 R bloggers.
* [https://web.archive.org/web/20121206104812/http://rgm3.lab.nig.ac.jp/RGM/ The R Graphical Manual], a collection of R graphics from all R packages, and an index to all functions in all R packages
* [http://rseek.org R seek], a custom frontend to Google search engine, to assist in finding results related to the R language
* [https://web.archive.org/web/20061004131509/http://addictedtor.free.fr/graphiques/index.php R Graph Gallery]

== Ашигласан материал ==
{{Reflist|3}}

[[Ангилал:Статистикийн программчлалын хэл]]
[[Ангилал:Чөлөөт статистикийн программ хангамж]]
[[Ангилал:Чөлөөт тоон программ хангамж]]
[[Ангилал:GNU багц]]</text>
      <sha1>kvoq3l5seb84rdtqs1m8vulqyrr2oq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Улс орнуудын нэрийн утга учир</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66614</id>
    <revision>
      <id>855362</id>
      <parentid>855213</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T02:47:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>855362</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="134185" sha1="7taepyciwch4f0hmzlhmqgq6w0lqnjr" xml:space="preserve">Улс орнуудын нэрийг монгол хэлний цагаан толгойн үсгийн дарааллаар байршуулж, нэрийн утга учрыг тайлбарласан болно.

==А==

=== {{AUS}} ===
Эртний Ромын &quot;Үл мэдэгдэх өмнөдийн газар нутаг&quot; номонд дурдсан нэршилээр буюу Шинэ Латин хэлээр &quot;Өмнөдийн газар нутаг&quot; гэсэн утгатай нэршил. Анх уг нэршлийг 1625 онд Испани хэлээр хэрэглэж байсан &lt;ref&gt;[[Purchas, Samuel]]. &quot;[http://memory.loc.gov/service/rbc/rbdk/d0404/02951422.jpg A note of Australia del Espíritu Santo, written by Master Hakluyt]&quot;, in ''Hakluytus Posthumus'', Vol. IV, pp. 1422–1432. 1625.&lt;/ref&gt; бөгөөд одоогийн Австрали гэх нэрийг Британийн нэрт Аялагч Меттью Флиндерс 1814 онд байр зүйн нэрээр хэрэглэж, олонд түгээжээ.&lt;ref name=&quot;Flind&quot;&gt;Flinders, Matthew. ''[http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm A Voyage to Terra Australis] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121111005442/http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm |date=11 November 2012 }}''. 1814.&lt;/ref&gt; Шинэ Өмнөд Уэльсийн амбан захирагч Лаклан Магуэр 1817 оны орчимд Их Британийн колониудын зөвлөлд хүргэсэн тайлан мэдээлэлдээ &quot;Австрали&quot; гэх нэрийг албан ёсны баримт бичигт анхлан ашиглажээ.&lt;ref&gt;Letter of 12 December 1817. Op. cit. ''Weekend Australian'', 30–31 December 2000, p. 16.&lt;/ref&gt; Энэ явдлаас хойш долоон жилийн дараа буюу 1824 онд уг тивийг олон улсад &quot;Австрали&quot; хэмээн нэрлэж хэвшсэн юм.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Department of Immigration and Citizenship|title=Life in Australia|publisher=Commonwealth of Australia|year=2007|page=11|isbn=978-1-921446-30-6|format=PDF|url=http://www.immi.gov.au/living-in-australia/values/book/english/lia_english_part1.pdf|accessdate=30 March 2010}}&lt;/ref&gt;   

=== {{AUT}} ===
Герман хэлний &quot;Өстеррайх&quot; гэх үгийг 1147 оноос эхлэн Латин хэлэнд оруулан &quot;Австри&quot; гэж хэрэглэж иржээ. Энэ нь &quot;Дорнын газар нутаг&quot; гэсэн утга бүхий Герман үг юм.&lt;ref&gt;Online Etymology Dictionary. &quot;[http://www.etymonline.com/index.php?search=Austria Austria]&quot;.&lt;/ref&gt;  Ийнхүү нэрлэх болсон нь 976 оны орчимд Баварын вант улсын зүүн хэсэг одоогийн Австри улсын нутаг дэвсгэрийг хамтатган захирдаг байсантай холбоотой. Зарим үндсэрхэг үзэлтнүүд &quot;Дорны эзэнт гүрэн&quot; гэсэн утгатай гэж ч мэтгэдэг. Нэршлийн тухайтад Австралитай тунчиг төстэй нэршил. 

=== {{AZE}} ===
Элленистикийн эрин үед хамаарах Ахеменидийн хаанчлалын цаг мөчид хамаарах үеэс эхлэн &quot;Азербайжан&quot; буюу &quot;Атропатуудын газар нутаг&quot; гэх нэршил үүсчээ. Атропат гэдэг нь эртний Грек хэлээр &quot;Галнаас аврагдагсад&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг.&lt;ref&gt;{{Citation|title=Ancient Egypt's warfare: a survey of armed conflict in the chronology of ancient Egypt, 1600 BC-30 BC|last=Benson|first=Douglas S.|year=1995|publisher=D. S. Benson|url=https://books.google.com/?id=OMRyAAAAMAAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Originally, Media Atropatene was the northern part of greater Media. To the north, it was separated from [[Kingdom of Armenia (antiquity)|Armenia]] by the [[Aras River|R. Araxes]]. To the east, it extended as far as the mountains along the [[Caspian Sea]], and to the west as far as [[Lake Urmia]] (ancient [[Matiane]] Limne) and the mountains of present-day Kurdistan. The [[Sefīd-Rūd|R. Amardos]] may have been the southern border.&quot; from Kroll, S.E. &quot;Media Atropatene&quot;. 1994. in Talbert, J.A. ''[https://books.google.com/books?id=x_FHmc_E2uQC Barrington Atlas of the Greek and Roman World: Map-by-map Directory]''. Princeton University Press, 2000.&lt;/ref&gt; Одоогийн тогтсон нэршил болох Азербайжаныг 1918 онд Орос хэлэнд хувирган бий болгожээ. &quot;Галнаас аврагдагсад&quot; гэх үг хэрхэн бий болсоныг тайлбарлавал, Аугаа их Александрыг насан өөд болсоны дараа Урарти, Саспиричуудын хоорон цус асгаруулсан мөргөлдөн болж улмаар Зүүн Арменийг захирч байсан XVIII Ахеменаны Сатрапы Диадочи Селесиусын дарлалаас чөлөөлж &quot;Атропат&quot; буюу &quot;Галнаас чөлөөлөгсөд&quot; гэх нэр үүссэн домогтой.&lt;ref&gt;[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.524{{spaced ndash}}526.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Pliny the Elder|Pliny]]. VI.13.&lt;/ref&gt; ''Atropátios Mēdía'' ({{lang|grc|Ἀτροπάτιος Μηδία}}),&lt;ref&gt;[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.523{{spaced ndash}}529.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Herodotus. ''History''. III.94. Op. cit. Rennell, James. ''[https://books.google.com/books?id=Poc9AAAAYAAJ&amp;pg=PA366 The Geography System of Herodotus Examined and Explained, by a Comparison with Those of Other Ancient Authors, and with Modern Geography]'', Vol. 1. C.J.G. &amp; F. Rivington, 1830. Retrieved 17 September 2011.&lt;/ref&gt; 
::'''''Транскавказ''''', ЗХУ-ын үед албан ёсны баримт бичигт хэрэглэж байсан нэршил. Оросоор &quot;Закавказе&quot; гэсэн үг. Энэ нь Кавказын нуруу сунан тогтсонтой холбогдуулан газар зүйн байршлаар нь нэрлэсэн цэвэр Орос нэршил юм. 

=== {{ALB}} ===
&quot;Албани&quot; гэх нэрний тухайд хоёр хувилбар бий. Эхнийх нь &quot;Альба&quot; буюу Латин хэлний &quot;цагаан&quot; гэх өнгө заасан нэршил. Удаах нь Прото-Индо-Европ хэлний &quot;альб&quot; буюу &quot;толгод&quot; гэх утгатай байр зүйн нэршил. Аль нь ч бай &quot;Албаничуудын газар нутаг&quot; гэсэн утга бүхий нэршил нь өнөө цаг үед иржээ.&lt;ref name=&quot;OEtDalb&quot;&gt;Online Etymology Dictionary. &quot;[http://www.etymonline.com/index.php?search=albania&amp;searchmode=none Albania]&quot;.&lt;/ref&gt; Анх уг нэршлийг манай эриний 1080 онд Мишель Атталейтын номонд Албаной гэх босогчдын газар нутгийг нэрлэсэн хэсэгт дурдсан байдаг.&lt;ref name=&quot;MAhist&quot;&gt;[[Attaliates, Michael]]. ''History''. Op. cit. in Elsei, Robert. ''The Albanian Lexicon of Dion Von Kirkman'', pp. 113–122.&lt;/ref&gt; Анна Комненагын &quot;Алексиад&quot; зохиолд &quot;Албанон&quot; эсвэл &quot;Арбанон&quot; гэж уг нутгийг нэрлэсэн байдаг.&lt;ref&gt;Op. cit. in Wilkes, J.J. ''The Illyrians'', p. 279. 1992. ISBN 978-0-631-19807-9.&lt;/ref&gt;  Дээр дурдсан зохиолуудаас бүр өмнө буюу манай эриний 150 онд Иллирийн эзэрхийллийн эхэн үед буюу Птоломейн үед &quot;Альбани&quot; гэх үгийг ашиглаж байсан баримт бий.   
::'''''Шкипери''''' Албаничууд өөрийн хэлээр улсаа &quot;Шкипери&quot; хэмээн нэрлэж байна. Албани хэлээр &quot;шкип&quot; гэдэг нь &quot;Бүгдийг ойлгож ухаарах&quot; гэсэн утга агуулдаг.&lt;ref&gt;Kristo Frasheri. ''History of Albania (A Brief Overview)''. Tirana, 1964.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mirror.undp.org/albania/download/pdf/albanian.pdf|title=The Albanian Language|last=Lloshi|first=Xhevat|format=PDF|publisher=United Nations Development Programme|accessdate=9 November 2010}}&lt;/ref&gt; Сүүлийн үед &quot;Шкипонье&quot; буюу &quot;Бүргэд&quot; гэсэн утгатай буюу &quot;Бүргэдүүдийн газар нутаг&quot; гэсэн утгатай гэх тайлбар олон нийтийн дунд түгээмэл тархжээ.

=== {{ALG}} ===
Алжир гэдэг нь Османы Турк хэлээр &quot;Чезайр&quot; буюу &quot;арлууд&quot; гэсэн утгыг агуулдаг. Улмаар Франц хэлэнд &quot;Альжер&quot;, Каталон хэлэнд &quot;Алджер&quot; гэж нэвтрэн орсон байдаг.&lt;ref name=&quot;leschi&quot;&gt;[[Louis Leschi|Leschi, Louis]]. ''Origins of Algiers''. 1941. Op. cit. in ''El Djezair Sheets''. July 1941. Op. cit. in &quot;[http://alger-roi.fr/Alger/alger_son_histoire/textes/3_origines_alger_1941_feuillets.htm History of Algeria]&quot;. {{fr icon}}&lt;/ref&gt; Анх &quot;Алжир&quot; гэх нэршлийг 1839 онд Францчууд тус нутгийг эзлэн захирах үед албан ёсоор ашигласан байдаг. Ингэж нэрлэх болсон нь ихээхэн учиртай. Тодруулбал, тус улсын нийслэл хотыг хуучнаар &quot;Жазаир Бани Мазганна&quot; буюу Мазганнагын үр садын арлууд&quot; гэж нэрлэдэг байжээ. Мазганна гэдэг нь тус улсад анхлан үүссэн төрт улс байсан гэдэг. Тус улсын нийслэл хотын эргээс дөрвөн арал цуварч харагддаг. Улсын нэршилтэй холбоотой өөр нэгэн домог бий. Энэ нь Зиридийн хаант улсыг үндэслэгч Зири Ибн Манад гэх хааны нэрнээс үүсэлтэй гэх домог. Зири гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр &quot;Сарны туяа&quot; гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна.&lt;ref&gt;Yver., G. &quot;[https://books.google.com/books?id=zJU3AAAAIAAJ&amp;pg=PA257 Alger]&quot;. ''E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam 1913–1936'', Vol. I. E.J. Brill (Leiden), 1987.&lt;/ref&gt; 2011}}


=== {{USA}} ===
Их Британийн эзлэн түрэмгийллээс мултрах &quot;Тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт&quot; анхлан дурдсанаар &quot;Америкийн нэгдсэн улс&quot; гэх нэр бий болжээ. Улмаар АНУ-ын Үндсэн хуулинд албан ёсны болон дипломат ёс, олон улсын тэмцээн наадам, соёл урлагын арга хэмжээ, олон улсын хурал, цуглаанд &quot;Америкийн нэгдсэн улс&quot;, олон нийт, ард нийтийн дунд &quot;Нэгдсэн улс&quot; гэсэн нэршлийг ашиглаж байхаар хуульчилсан байдаг. &quot;Америк&quot; гэх нэрийг анх Германы газрын зураг зохион бүтээгч Мартин Вальдсимюллер 1507 онд дэлхийн бөмбөрцгийн баруун талд байрлах газар нутгийг &quot;Америка&quot; гэж нэрлэсэн байдаг. Энэ нь тус газар нутгийг анхлан нээсэн хэмээн номондоо дурдсан аялагч Америго Веспуччигийн дурсгалыг хүндэтгэсэн нэршил байсан гэдэг.

=== {{ANG}} ===
Ангол гэх нэрийг тус улсыг колоничлон захирч байсан Португальчууд бий болгожээ.&lt;ref&gt;Heywood, Linda M. &amp; Thornton, John K. ''[https://books.google.com/books?id=S42CypbRTlQC&amp;pg=PA82 Central Africans, Atlantic Creoles, and the foundation of the Americas, 1585–1660],'' p. 82. Cambridge University Press, 2007.&lt;/ref&gt; Угтаа &quot;Ндонгочуудын газар нутаг&quot; гэсэн утгатай уугуул оршин суугчдын нэрийг Португаль хэл рүү хөрвүүлэн хэрэглэсэн нь энэ. Мбундун хэлээр &quot;Нгола а килуанже&quot; буюу &quot;төмрийн дархадын ахлагч&quot; гэсэн утгыг энэ үг илтгэнэ.&lt;ref&gt;Fage, J.D. ''The Cambridge History of Africa,'' Vol. 3: ''[https://books.google.com/books?id=V7qpKqM2Ji8C&amp;pg=PA536 The Cambridge History of Africa: From c. 1050 to c. 1600].'' Cambridge University Press, 1977. ISBN 0-521-20981-1. Retrieved 23 September 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Collins, Robert O. &amp; Burns, James M. ''[https://books.google.com/books?id=PZcX2jQFTRcC&amp;pg=PA153 A History of Sub-Saharan Africa]'', p. 153. Cambridge University Press, 2007. ISBN 0-521-86746-0. Retrieved 23 September 2011.&lt;/ref&gt;

=== {{AND}} ===
Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Шарльмайнын &quot;Марка Хиспаника&quot; номонд дурдсанаар &quot;Ад-Дарра&quot; буюу &quot;Ой мод&quot; гэх Араб үгнээс &lt;ref&gt;{{cite book|title=Andorra, the Hidden Republic: Its Origin and Institutions, and the Record of a Journey Thither|year=1912|pages=9|last=Gaston|first=L. L.|publisher=McBridge, Nast &amp; Co|location=New York, USA}}&lt;/ref&gt; эсвэл Наварро-Арагон хэлний &quot;Андурриал&quot; буюу &quot;Бэлчирийн нутаг&quot; гэх утгатай байх боломжтой гэж бичсэн байдаг.&lt;ref&gt;Online Etymology Dictionary. &quot;[http://www.etymonline.com/index.php?term=Andorra Andorra].&quot; Accessed 16 September 2011.&lt;/ref&gt; 

=== {{ATG}} ===
Антигуа: Испани хэлний &quot;Антежо&quot; &lt;ref name=&quot;HistAnti&quot;&gt;Oliver, Vere Langford.&lt;!--sic--&gt; [https://archive.org/details/historyofislando01oliv The History of the Island of Antigua, One of the Leeward Caribbees in the West Indies, from the First Settlement in 1635 to the Present Time]''. Mitchell and Hughes (London), 1894.&lt;/ref&gt; буюу &quot;Эртний&quot; гэх утгатай үг. Анхлан уг нэрийг 1493 онд алдарт аялагч Кристофер Колумб &quot;Санта Мариа ла Антигуа&quot; хэмээн ашигласан байдаг.&lt;ref&gt;Murphy, A. Reg. ''Archaeology Antigua''. &quot;{{Webarchiv|url=http://www.archaeologyantigua.org/background_timeline.htm |wayback=20110904065919 |text=Timeline |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }}.&quot; Accessed 23 September 2011&lt;/ref&gt;  
:'''Барбуда''' Испаний хэлний &quot;Барбодо&quot; буюу &quot;Сахалтай&quot; гэсэн утгатай үг. Тус нутгийн саглагар моднууд, уугуул оршин суугчдын сахал, үс ургуулах ёсыг харсан нэрт аялагч анлан ийн улга алдаж байсан гэдэг.

=== {{UAE}} ===
Арабын нэгдсэн эмират нь тус улсын бүрэлдэхүүнд багтах долоон эмирт улс нэгдсэнийг илтгэх бөгөөд олон улсад болон Араб хэлээрээ өөрөөр нэршээгүй. 

=== {{ARG}} ===
Испани хэлний &quot;Аргенто&quot; буюу &quot;Мөнгөлөг&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Анхлан энэ нэршлийг Испанийн нэрт яруу найрагч Рио де ла Плата &quot;Мөнгөн гол&quot; гэх шүлгэн дурдсан байдаг. Энэхүү шүлэгнээс санаа аван Аргентиний нутагт хөл тавьсан Себастиан Кабо &quot;Ла Аргентина&quot; буюу &quot;Мөнгөн уст нутаг&quot; хэмээн уулга алдаж, улмаар ийн нэрийдэх болжээ.&lt;ref name=&quot;BritRdlP&quot;&gt;{{cite web|title=Río de la Plata|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/463804/Rio-de-la-Plata|accessdate=11 August 2010}}&lt;/ref&gt; 

=== {{ARM}} ===
Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Эртний Грекийн судар бичгүүдэд &quot;Арменой&quot; гэж тэмдэглэснийг одоогийн Арменичуудыг нэрлэсэн байх хэмээн олон эрдэмтэд таамагладаг. &quot;Арменой&quot; эсвэл &quot;Армина&quot; гэх үг ямар утга агуулж байгааг одоо болтол эрдэмтэд тогтоогоогүй байгаа юм. Зарим түүхчид үүнийг МЭӨ 2200 онд хүчээ авч байсан Ассирийн Арманумчуудаас гаралтай хэмээн үздэг. Өөр нэг таамаг байдаг нь Прото-Индо-Европ хэлээр &quot;Ар&quot; буюу &quot;Байгуулсан, үүссэн&quot; гэх утгатай үгнээс гаралтай гэх домог. Тус улсад байх олон уул нуруу, толгод, тосгод &quot;ар&quot; гэх үгнээс үүссэн &quot;Арарат, Арян, Арта&quot; зэргээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг таамаг ч бий.&lt;ref&gt;[[Gamkrelidze, Tamaz]] &amp; [[Vyacheslav Ivanov (philologist)|Ivanov, Vyacheslav]]. &quot;The Early History of Indo-European (aka Aryan) Languages&quot;.{{Page needed|date=September 2010}} ''Scientific American''. March 1990.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mallory, James P. &quot;Kuro-Araxes Culture&quot;. ''Encyclopedia of Indo-European Culture''.{{Page needed|date=September 2010}} Fitzroy Dearborn, 1997.&lt;/ref&gt;  

=== {{AFG}} === 
16-р зуунд бүтээгдсэн &quot;Бабурнама&quot; сударт Афгени буюу &quot;Афганичуудын газар нутаг&quot; гэх үг бий. Үүнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://persian.packhum.org/persian//pf?file=03501051&amp;ct=92 |title=Events of the Year 910 (p.5)|author=[[Babur]]|work=[[Baburnama|Memoirs]]|publisher=[[Packard Humanities Institute]]|year=1525|accessdate=22 August 2010}}&lt;/ref&gt;  Түүнчлэн 10-р зууны үед бүтээгдсэн Худуд аль-Алам номонд &quot;Афгани&quot; гэх үг хэрэглэгдсэн байдаг. Паштун хэлэнд &quot;Афгани&quot; нь &quot;байрлах, байрших&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Паштун болон Дари хэлэнд &quot;Афгани&quot; гэх нэг л утгаар тус улсын нэр бичигддэг.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Afghans |last1=Vogelsang |first1=Willem |authorlink=|volume=|year=2002|publisher=Wiley Blackwell|location=|isbn=0-631-19841-5|page=18|url=https://books.google.com/books?id=9kfJ6MlMsJQC&amp;lpg=PP1&amp;pg=PA18#v=onepage&amp;q&amp;f=false|accessdate=2010-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;khyber&quot;&gt;Anonymous. ''[[Ḥudūd al-ʿĀlam]]''. Op. cit. in &quot;{{Webarchiv|url=http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|wayback=20110613145756|text=The Khalaj West of the Oxus: excerpts from ''The Turkish Dialect of the Khalaj''|archiv-bot=2023-11-06 07:37:05 InternetArchiveBot}} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613145756/http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|date=13 June 2011}}&quot; ''Bulletin of the School of Oriental Studies'', Vol 10, No 2, pp. 417–437. University of London. Retrieved 10 January 2007.&lt;/ref&gt;  1801 оноос эхлэн өнөөгийн бидний мэдэх &quot;Афганистан&quot; гэх нэрийг ашиглаж эхэлжээ.

==Б==

=== {{BHS}} ===
Испани хэлээр &quot;бүү де лас Бахамас&quot; буюу &quot;Гүехэн тэнгис&quot; гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.&lt;ref name=&quot;DicCarib&quot;&gt;Allsopp, Jeannette. ''[https://books.google.com/books?id=PmvSk13sIc0C&amp;pg=PA70&amp;lpg=PA70 Dictionary of Caribbean English Usage]'', p. 70. University of the West Indies Press, 2003. ISBN 976-640-145-4. Retrieved 24 September 2011.&lt;/ref&gt; Анхлан уг нэршлийг 1523 оны орчимд Италийн нэгэн газрын зурагт тэмдэглэсэн байдаг.&lt;ref&gt;Anonymous. &quot;{{Webarchiv|url=http://scholar.library.miami.edu/floridamaps/view_image.php?image_name=dlp00020000520001001&amp;group=spanish |wayback=20151117014054 |text=Turin Map |archiv-bot=2024-09-11 11:21:55 InternetArchiveBot }}.&quot; c. 1523. Retrieved 24 September 2011.&lt;/ref&gt;  Харин англи хэлэнд 1670-аад оны үед &quot;Гранд Бахама&quot; номонд дурдсанаар нэвтэрчээ. Үүнээс гадна өөр нэг домог байдгыг Испанийн эрдэмтэн Лукаян Тайно тайлбарласан байдаг. Энэ нь нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр &quot;Ба Ха Ма&quot; буюу &quot;Дундадын дээр орших газар нутаг&quot; гэсэн утгатай нэршлээс дээрх улсын нэр үүсчээ.

=== {{NEP}} ===
Бидний мэдэх Балба буюу Непал улсын нэр нь Санскритаар &quot;нипалаяа&quot; буюу &quot;Уулын бэлд орших нутаг&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Мөн үүнээс гадна &quot;Непа&quot; буюу &quot;Сүм дуганы нутаг&quot; гэсэн Бирм үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг. Буддын шашинтай улсууд ихэвчлэн төвд хэлний &quot;Нямбал&quot; буюу &quot;Ариун нутаг&quot; гэсэн утгатай гэж үздэг ажээ.

=== {{BAN}} === 
Бенгал хэлний &quot;Бенгал улс&quot; гэх утгатай үг. Бенгал хэлээр &quot;Бангла&quot; гэж Бенгалчуудыг нэрлэдэг бөгөөд &quot;Деш&quot; гэдэг нь &quot;улс, орон&quot; гэх утгатай юм. Анх уг нэрийг 1971 онд Пакистанаас тусгаар тогтноход Шейх Мужибур Рахман тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт ашигласан байдаг. Бангла буюу Бенгалчуудыг 9-р зууны эхэн үеэс ном сударт тэмдэглэж байсан баримт бий.&lt;ref&gt;M.A. Amitabha Bhattacharyya, ''Historical Geography of Ancient and Early Mediaeval Bengal'', Sanskrit Pustak Bhandar, 1977, pp. 61–62.&lt;/ref&gt;  

=== {{BRB}} === 
Португаль хэлний &quot;Барбадас&quot; буюу &quot;Сахалтнууд&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.&lt;ref name=&quot;OxJurn&quot;&gt;Reece, Robert. Oxford Journals: ''Notes and queries''. &quot;[https://books.google.com/books?id=PeCIn2CrgYEC&amp;pg=PA346 Barbados v. Barbadoes]&quot;. Oxford University Press, 1861. Retrieved 27 September 2011.&lt;/ref&gt;  Италийн Генуяа мужийн газрын зурагч Висконте Мажжиоло 1519 онд бүтээсэн газрын зурагт анхлан уг нэршлийг ашигласан байдаг.&lt;ref&gt;Maggiolo, Vesconte. {{Webarchiv|url=http://bsb-mdz12-spiegel.bsb.lrz.de/~mdz/index.html?c=autoren_index&amp;l=en&amp;ab=Maggiolo%2C+Vesconte |wayback=20120328064057 |text=Seeatlas (Alte Welt und Terra Nova) |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} – BSB Cod.icon. 135. (Genoa), 1519. {{de icon}}&lt;/ref&gt;  

=== {{BHR}} ===
Араб хэлний &quot;Аль Бахрайн&quot; буюу &quot;Хоёр тэнгис&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Алдарт Коран сударт энэ нутгийн талаар таван ч удаа дурдсан байдаг. Өөр нэгэн домогт өгүүлснээр хоёр тэнгисийн бэлчих Аль-Ахса нутаг нь туйлийн амар тайван, үржил шимт нутаг бөгөөд Аль-Жавахари хэлээр &quot;Бахри&quot; гэдэг нь &quot;Холбоо тэнгис&quot; гэсэн утгатай ажээ. Гэвч сүүлийн домгийг олон нийт хүлээн зөвшөөрдөггүй. 

=== {{BLR}} ===
Орос хэлний &quot;Бела&quot; буюу &quot;цагаан&quot;, &quot;рус&quot; буюу Орос гэх утгатай үгсээс &quot;Цагаан орос&quot; буюу Беларус улсын нэр үүсчээ. Эртний судар бичгүүдэд Оросын нэг хэсэг байсан болохоор тусгайлан дурдаж байгаагүй. Ихэнх түүхчид улаантан болон цагаантнууд гэж хуваагдаж байснаас шалтгаалан улстөрийн үзэл баримтлалын дагуу нутаг заан &quot;Беларус&quot; улсын нэр үүссэн гэдэгт итгэдэг юм.

=== {{BEL}} ===
Бельги гэх үг нь &quot;Белгик Гаул&quot; үндэстнүүд гэсэн утгатай Ром үг. Латин хэлэнд орж ирэхдээ Бельги болж, &quot;Бельгийн газар нутаг&quot; гэх утгыг илэрхийлэх болжээ. 1830 онд одоогийн Бельгийн хаант улс Нидерландаас тусгаар тогтноход &quot;Бельгийн нэгдсэн улс&quot; гэсэн нэршлийг авсан боловч энэ нэршлээрээ удаагүй. Бельги гэдэг нь Прото-Сельтик хэлний &quot;белг&quot;, Прото-Индо-Европ хэлний &quot;бхелгх&quot; буюу &quot;догшин&quot; гэсэн утгатай илэрхийлдэг.&lt;ref&gt;Koch, John. ''Celtic Culture: a Historical Encyclopedia'', p. 198. ABC-CLIO 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', pp. 125–126. Bern-Muenchen-Francke, 1959. {{de icon}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Pokorny, Julius. ''The Pre-Celtic Inhabitants of Ireland'', p. 231. Celtic, DIAS, 1960.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Maier, Bernhard. ''Dictionary of Celtic Religion and Culture'', p. 272. Boydell &amp; Brewer, 1997.&lt;/ref&gt; Хэл зүйн зарим шинжээчид үүнийг Прото-Индо-Европ хэлээр &quot;гэрэлтсэн&quot; гэж хөрвүүлбэл ононо гэсэн санал гаргасан ч энэ тайлбарыг зарим нь хүлээн зөвшөөрдөггүй.&lt;ref&gt;Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', p. 118. 1959. ISBN 3-7720-0947-6. {{de icon}}&lt;/ref&gt;

=== {{BLZ}} === 
Энэ улсын нэрний утга учир тодорхойгүй. 17-р зууны эхэн үед Шотландн аялагчид &quot;Белизе&quot; нэрт голны нэрээр нэрлэсэн байх гэсэн таамаг бий. Мөн түүнчлэн Испани хэлний &quot;Вализе&quot;, &quot;Бализе&quot; гэсэн үгнээс ч үүссэн байх боломжтой гэж үздэг.&lt;ref name=&quot;brit1893&quot;&gt;{{cite encyclopedia |year=1892|title=British Honduras|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |volume=12|location=New York|publisher=The Britannica Publishing Company |url=https://books.google.com/books?id=uGRJAAAAYAAJ&amp;pg=PA133|accessdate=25 October 2010}}&lt;/ref&gt; Мөн энэ нэрний талаар өөр нэг домог байдаг нь Маяачуудын өгсөн нэр гэж үздэг явдал. &quot;Белиз&quot; гэдэг нь Маяа хэлээр &quot;шавартай ус&quot; гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ.&lt;ref&gt;Wright, Ronald. ''[https://books.google.com/books?id=F3QS1NJHJEMC&amp;pg=PA24&amp;lpg=PA24 Time among the Maya: Travels in Belize, Guatemala, and Mexico]''. Grove Press, 2000. ISBN 0-8021-3728-8. Retrieved 28 September 2011.&lt;/ref&gt; Нутгийн иргэдийн дунд түгээмэл тархсан домгоор бол Франц хэлний &quot;Бализ&quot; буюу &quot;Гэрэл цацарсан&quot; гэх үгнээс гаралтай гэж үздэг юм байна.

=== {{BEN}} ===  
Тус улсын нэр Нигер хэлээр &quot;Бениний бэлчир дэх газар нутаг&quot; гэсэн утга илэрхийлдэг. Үүнээс гадна нутгийн Ицкери омгийнхний &quot;Убину&quot;, Ёруба омгийнхний &quot;Ибину&quot; буюу &quot;Хавчиг гэр&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх судлаачид ч бий. Араб хэлний &quot;бини&quot; буюу &quot;үр сад&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх ч боломжтой юм. 

=== {{BUL}} === 
Тус улсын нэр Прото-Турк хэлний &quot;булгха&quot; буюу &quot;холилдсон, &quot;булгак&quot; буюу &quot;хувьсгал&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг.&lt;ref&gt;Bowersock, Glen W. &amp; al. ''[https://books.google.com/books?id=c788wWR_bLwC&amp;pg=PA354 Late Antiquity: a Guide to the Postclassical World]'', p. 354. Harvard University Press, 1999. ISBN 0-674-51173-5.&lt;/ref&gt;  Эрдэмтэд үүнээс гадна эртний Монгол хэлний &quot;булгарах&quot; буюу &quot;салж, хагацах&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэж үздэг юм.

=== {{BOL}} ===
Испанийн алдарт аялагч Симон Боливарын дурсгалыг мөнхжүүлж тус улсыг &quot;Боливарын газар нутаг&quot; хэмээн нэрийджээ. Уг нэрийг хошууч генерал Антонио Хосе де Сукре өгсөн гэдэг. Тус улс Перу улсаас тусгаар тогтносны дараа үндэсний ассемблейн анхдугаар хуралдаанаар хошууч генералын өгсөн нэрийг хэвээр баталсан байна.&lt;ref&gt;''{{Webarchiv|url=http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |wayback=20110820091233 |text=6 de Agosto: Independencia de Bolivia |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110820091233/http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |date=20 August 2011 }}.'' {{es icon}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cob&quot;&gt;Maria Luise Wagner. &quot;Construction of Bolivia: Bolívar, Sucre, and Santa Cruz&quot;. In Hudson &amp; Hanratty.&lt;/ref&gt; Алдарт аялагч, эрх чөлөөний төлөө тэмцэгч Симон Боливарын нэр нь Испанийн Бискай мужийн &quot;Болибар&quot; тосгон нэрнээс үүссэн гэж намтар судлаачид нь үздэг.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.euskaltzaindia.net/index.php?option=com_eoda&amp;Itemid=478&amp;lang=eu&amp;testua=ziortza&amp;view=izenak |title= Ziortza |author= Euskaltzaindia|date= |work= |publisher= |accessdate=10 September 2011}}&lt;/ref&gt; 

=== {{BIH}} ===  
:Босниа: Босна голын нэрээр тус улсын нэрийг нэрлэжээ. Энэ нэршлийг анх 958 оны үед Византын эзэн хаан VII Константин түүх шастирт тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. &quot;Босна&quot; гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр &quot;бос&quot;, &quot;богх&quot; буюу &quot;урсаж буй их усан&quot; гэсэн утгатай.&lt;ref name=&quot;Imamovic&quot;&gt;Imamović, Mustafa (1996). Historija Bošnjaka. Sarajevo: BZK Preporod. ISBN 9958-815-00-1&lt;/ref&gt;
:Херцеговин: Амальгам болон эртний Герман хэлээр &quot;герцог&quot; буюу &quot;гүн, ван&quot; гэсэн утгатай бол &quot;овина&quot; гэдэг нь Серби-Хорват хэлээр &quot;улс&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг.

=== {{BOT}} === 
Тус улсын хамгийн том үндэстэн болох Сецвана хэлээр &quot;Цваначуудын эх орон&quot; гэсэн утгатай. Британийн хэлзүйч Ливингстоуны баталж буйгаар Сецвана хэлээр &quot;адилхан, ижил&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. Үүнээс гадна &quot;эрх чөлөө&quot; гэсэн утгатай гэж тайлбарлах эрдэмтэд цөөнгүй бий.&lt;ref&gt;Ripley, George &amp; Dana, Charles A., Eds. &quot;[[:s:The American Cyclopædia (1879)/Bechuana|Bechuana]]&quot;. ''The American Cyclopædia''. (New York), 1879.&lt;/ref&gt; 

=== {{BRA}} ===
Португаль хэлний &quot;пау-бразил&quot; буюу &quot;Улаан мод&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.&lt;ref name=&quot;Bueno36&quot;&gt;Bueno, Eduardo. ''Brasil: uma História'', p. 36. Ática (São Paulo), 2003. ISBN 85-08-08213-4. {{pt icon}}&lt;/ref&gt;  Яг энэ нэршлийг хамгийн анх 1330 онд Английн Анжелино Дулкерт гэх эрдэмтэн ашиглаж байсан гэдэг. Гэвч тухайн үед Бразилийг хараахан илрүүлж амжаагүй байсан юм.

=== {{BRU}} ===
Тус улсын нэрний утга учирын талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин орчин үед Малай хэлний &quot;Баруна&quot; гэх үгнээс гаралтай гэсэн үзэл тархжээ. 14-р зууны үед Борнео дээр хөл тавьсан Аванг Алак Бетатар өөрийн нутгийн хэлээр &quot;Баруна&quot; буюу &quot;Хаана байна&quot; гэж дагалдагчдаасаа асууснаас энэ нэр үүсчээ.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Curriculum Development Department|title=History for Brunei Darussalam: Sharing Our Past|year=2008|publisher=EPB Pan Pacific|location=Section 2.2|isbn=99917-2-545-8|page=26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |title=Treasuring Brunei's past |publisher=Southeast Asian Archaeology |date=8 March 2007 |accessdate=19 September 2011 |archive-date=1 Аравдугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001142659/http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Түүнчлэн 978 оны Хятадын судар бичгүүдэд &quot;Бони&quot;  нэрт хааны тухай дурдсан бий. Уг хааны нэрнээс улсын нэр үүссэн байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд санал дэвшүүлжээ. Бас нэгэн таамаг байдаг нь 1550 онд тус нутагт хөл тавьсан Италийн аялагч Людовико ди Вартема &quot;Борней арал&quot; гэж тэмдэглэсэнтэй холбоотой ажээ. &quot;Варунай&quot; буюу эртний Санскрит хэлээр &quot;далайчдын нутаг&quot; гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж үзэх эрдэмтэд ч бий. 

=== {{BFA}} ===
Тус улсын Море омгийнхний хэлээр &quot;буркина&quot; гэдэг нь &quot;шударга, итгэж болох&quot; гэсэн утгатай, Диоула омгийнхний хэлээр &quot;фасо&quot; гэдэг нь &quot;газар нутаг, эцгийн гэр&quot; гэсэн утгатай хоёр үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. 1983 онд тусгаар тогтносон тус улсын ерөнхийлөгч Томас Санкара энэ нэрийг сонгон хэрэглэх зарлиг гаргасан юм. 

=== {{BDI}} === 
Тус улсын голлох үндэстэн болох &quot;Рунди&quot; хэлээр &quot;Рундичуудын эх орон&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. 1962 онд Бельгийн харьяалалаас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хэрэглэх болжээ. 

=== {{BHU}} === 
Тус улсын нэрний утга учир тодорхойгүй, маш олон таамаг, тайлбар, домог өнөө үетэй золгожээ. Францын аялагч Жеан Баптист Тавернье 1676 онд гаргасан &quot;Зургаан аялал&quot; номондоо &quot;Боутан&quot; гэх үгийг дурдсан байдаг. Тухайн үед Бутан улс гэж байгаагүй бөгөөд Төвдийн хаант улсын нэгдсэн захиргаанд багтаж байсан гэдэг. Бутан даяар тархсан үзлээр бол Санскрит хэлний &quot;Бота-анта&quot; буюу &quot;Төвдийн хязгаар нутаг&quot; гэсэн утгатай үгнээс гаралтай ажээ.ref name=&quot;Names&amp;Histories&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;chakravarti7&quot;&gt;{{cite book|title=A Cultural History of Bhutan |volume=1 |first=Balaram |last=Chakravarti |publisher=Hilltop |year=1979 |page=7 |url=https://books.google.com/books?id=6VxuAAAAMAAJ |accessdate=1 September 2011}}&lt;/ref&gt;  Түүнчлэн Балба хэлээр &quot;Бодо Хатан&quot; буюу &quot;Төвдийн нутаг&quot; гэх утгатай үгнээс үүдэлтэй байж болох юм. Бутаны хэл шинжлэлийн зарим эрдэмтэд Санскрит хэлний &quot;Бу-Уттан&quot; буюу &quot;Өндөрлөг газар&quot; гэх үгнээс гаралтай гэж тайлбарладаг.
::'''Друк Юл''' Бутанчууд өөрсдийнхөө хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Бутан хэлний &quot;Аянгын лууны газар нутаг&quot; гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ. Тэд 1730 оноос энэ нэршлийг хэрэглэх болсон байна.

==В== 

=== {{VAN}} === 
Уугуул Вануатучуудын хэлээр энэ нь &quot;Бидний эх орон&quot; гэх үгнээс гаралтай ажээ. 

=== {{VAT}} === 
Итали хэлний &quot;Ватикан толгодын хот&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Энэ нь тус хотыг тойрон хүрээлдэг &quot;Ватикан&quot; гэх нэртэй толгодын нэр юм. Харин Ватикан гэдэг нь Италийн &quot;Ватиканиари&quot; буюу &quot;Ариун номын нутаг&quot; гэсэн утгай үгнээс гаралтай ажээ. Эртний Ромын үеэс энэ нэрийг хэрэглэн, түүх, шастирт тэмдэглэсэн нь бий. 

=== {{VEN}} === 
Тус нутагт анхлан хөл тавьсан Италийн аялагчид болох Алонсо де Ожеда, Америго Веспуччи нар &quot;Венесуола&quot; буюу &quot;Бяцхан Венец&quot; гэж уулга алдсанаас хойш газрын зураг, албан ёсны баримт бичигт ийнхүү тэмдэглэх болжээ. 

=== {{VIE}} ===
Тус улсын нэршил нь &quot;Вьет&quot; буюу &quot;Өмнөд&quot;, &quot;Нам&quot; буюу &quot;газар&quot; гэх үгнээс гаралтай гэж ихэнх түүхчид үздэг. МЭӨ 2-р зуунаас хойш ийнхүү хаант улсыг ийн нэрийдэх болжээ.&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.anviettoancau.net/anviettc/docs/2007-02/trbontai.pdf |wayback=20110723020926 |text=An Introduction to Vietology |archiv-bot=2025-10-06 06:43:22 InternetArchiveBot }}&quot;, p. 3.&lt;/ref&gt; Вьет Нам гэх үгийг хамгийн анх МЭӨ 239 оны нэвтэрхий тольд Хятадын эрдэмтэд тэмдэглэжээ. Харин одоогийн бидний мэдэх &quot;Вьетнам&quot; гэх үгийг 16-р зууны яруу найрагч Нгуен Бин Хием хэрэглэсэн байдаг.

==Г==

=== {{GAB}} ===
Португаль хэлний &quot;Габао&quot; буюу &quot;Халхлагдсан&quot; гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Комо голын адагт орших энэ нутаг олон нийтээс халхлагдсан, хэр баргын хүн хүрч очиход төвөгтэй учир ийнхүү нэрийдэх болжээ. 

=== {{GUY}} ===
Нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр &quot;Их нууруудын нутаг&quot; гэсэн утгатай. 

=== Гайти {{HAI}} ===
Гайтийн Тайно/Аравак омгийнхний хэлээр &quot;Уулын нутаг&quot; гэсэн утгатай үг юм. Хиспаниола арлын баруун хэсэгт орших уг нутаг өндөр уулсаар хүрээлэгдсэн байгалийн өвөрмөц тогтоцтой.

=== {{GMB}} === 
Мандинкан омгийн &quot;Гамбура&quot; буюу &quot;Каабу голын хаан&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байдаг. Улмаар 1965 онд Их Британиас тусгаар тогтноход одоогийн &quot;Гамби&quot; гэх нэрийг сонгожээ. Гамбра гэх нутгийн нэршил бүр 1455 онд Алвис Кадамосто гэх газарзүйч номонд тэмдэглэсэн байдаг.&lt;ref&gt;Cadamosto, Alvise. ''Mondo Nuovo, Libro de la Prima Navigazione di Luigi di Cadamosto de la Bassa Ethiopia ed Altre Cosa''. Op cit. Montalbado, Francanzano (ed.) ''Paesi Novamente Retrovati et Novo Mondo da Alberico Vesputio Florentino Intitulato''. (Vicenza), 1507. {{it icon}}&lt;/ref&gt; Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан өөр нэг домгоор бол Португаль хэлний &quot;Гамбио&quot; буюу &quot;худалдаа, арилжаа&quot; гэх үгнээс үүссэн гэдэг. Энэ нь тухайн үедээ Португальчуудын боолын худалдаа явуулдаг гол нутаг байсантай холбоотой.

=== {{GHA}} ===
Тус улс 1957 оны гуравдугаар сарын 6-ны өдөр Их Британиас тусгаар тогтноход &quot;Гана&quot; гэх нэрийг албан ёсоор авчээ. Энэ нь Малиан Ганын эзэнт гүрний хааны урд бичигддэг байсан &quot;Дайчдын хаан&quot; гэсэн утгатай цол нэрнээс үндэслэсэн нэр юм. 

=== {{GUA}} === 
Нахуати омгийнхний хэлээр &quot;Куаутемаллан&quot; буюу &quot;Ой модны нутаг&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.

=== {{GIN}} === 
Тус улсын нэр чухам ямар утгатай талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин Португаль хэлний &quot;Гвин&quot; буюу &quot;эрэг, ирмэг&quot; гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болно гэдэгтэй ихэнх эрдэмтэд нэгддэг. Яг энэ нэршлээр 1481 онд тус улсыг Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид нэрлэж байсан баримт бий. Өөрөөр Дьенне болон Берберчүүдийн хэлний &quot;гинавен, агинау, агинаоу&quot; буюу &quot;хар&quot;, &quot;шатсан&quot; гэх утгатай үгнээс үүссэн гэх хувилбар бий.&lt;ref name=&quot;Bovi&quot;&gt;Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.&lt;/ref&gt;

=== {{GNB}} ===
Нэрний утга учир нь дээр дурдсан Гвиней улсынхтай төстэй. 1973 онд тус улсы Португалиас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хуульчилжээ. 

=== {{GER}} ===    
Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг байдаг ч түмэнд түгсэн нэг хувилбар бий. Үүгээр бол Сельтик хэлний &quot;гайр&quot; буюу &quot;хөрш&quot; &lt;ref name=&quot;OEDgerm&quot;&gt;''Oxford English Dictionary''. &quot;Germany&quot;.&lt;/ref&gt;, &quot;гайрм&quot; буюу &quot;цуст тулаан&quot;, &quot;гар&quot; буюу &quot;хашхираан/жад&quot; гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. МЭӨ гуравдугаар зуунаас эхлэн Ромын их удирдагч Юлий Цезарь газрын зураг болон албан ёсны баримт бичигт энэ нэрийг ашиглаж, олон нийтэд таниулсан юм.
::'''''Дойчленд''''' Германчууд эх хэлээрээ улсынхаа нэрийг ингэж бичдэг. Энэ нь &quot;Ард түмний нутаг&quot; гэсэн утгатай эртний герман хэлний үг юм. 

=== {{GRE}} === 
Тус улсын нэрний талаар олон янзын домог яриа бий. Үүнээс дурдвал. Аугаа Гомерын дуулалд &quot;Греа&quot; гэх тосгоны тухай гардаг. Үүнээс үүдэн тус улсын нэр үүссэн гэх домог бий. Уг тосгоны &quot;Греа&quot; гэх үг нь &quot;хөгшин эмэгтэй&quot; гэх утгатай юм байна. Нутгийн иргэдийн дунд тархсан өөр нэг домгоор бол &quot;Керас&quot; буюу &quot;хүндэтгэл хайрлах&quot; гэсэн утгатай ажээ. Энэ нь Аугаа Грекус гэх хамба ламтан тус нутгийг адислан, аравнайлсантай холбоотой юм. 
::'''''Хеллас''''' Грекчүүд эх хэлээрээ нутгаа ийн нэрлэдэг. Уг нэршил чухам юунаас сэдэвлэсэн нь тодорхойгүй. Нутгийн иргэдэд тархсан домгоор бол Трой улсын Хеллен хамба ламын нэртэй холбоотой ажээ.

=== {{GRD}} === 
Испанийн Гранада мужийн нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ.

==Д==

=== {{DEN}} ===
Дани улсын нэр чухам юунаас үүссэн нь тодорхойгүй. Гэвч дараах хоёр ойлголт орчин үе хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэхдээ Прото-Индо-Европ хэлний &quot;дхен&quot; буюу &quot;доор, тэгш тал&quot;, &quot;мерек&quot; буюу &quot;хил, ой мод&quot; гэх утгатай үгнээс үүссэн байх боломжтой гэж хэл зүйчид үздэг. Анх энэ талаар Паулус Оросиус гэгч &quot;Тэрс үзэлтнүүдийн эсрэг тэмцсэн долоон түүх&quot; номонд дурдсан нь бий.&lt;ref&gt;Thorpe, B. ''&lt;u&gt;The Life of Alfred The Great&lt;/u&gt; Translated from the German of Dr. R. Pauli To Which Is Appended Alfred's Anglo-Saxon Version of Orosius'', p. 253. Bell, 1900.&lt;/ref&gt;  Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан домог нь эрт цагт Данийн нутагт алдар суугаараа мандаж байсан Дан гэх хааны нэрнээс үүссэн ажээ. 

=== {{DMA}} === 
Аугаа аялагч Кристофер Колумб 1493 оны 11-р сарын 3-ны  өдөр тус нутагт анхлан хөл тавьж, улмаар &quot;Ням гаригийн  газар нутаг&quot; гэх утгатай &quot;Доминик&quot; гэх испани нэр хайрлажээ. Тухайн үед ням гаригыг гэгээнтнүүдийг дурсах өдөр болгон Испанийн христийн шашинтнууд тэмдэглэдэг байсантай холбоотой. Гэхдээ түүхчид бас өөр тайлбар хийдэг. Учир нь Кристофер Колумб өөрийн төрсөн эцэг Доменежогийн нэрээр нэрлэсэн байж болох талтай юм. 

=== {{DOM}} === 
Тус улсын нэршлийн тухайд дээр дурдсан Доминик улстай тун төстэй домог ярианууд өдийг хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэвч Кристофер Колумби Гэгээн Доминикийн өдөр буюу наймдугаар сарын 4-ний өдөр &lt;ref&gt;Partido Revolucionario Dominicano. &quot;{{Webarchiv|url=http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |wayback=20120701044753 |text=Leyenda e Historia Envuelven la Fundación de Santo Domingo |archiv-bot=2026-02-07 13:50:57 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120701044753/http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |date=1 July 2012 }}''. Accessed 18 October 2011. {{es icon}}&lt;/ref&gt; тус улсыг нээсэнтэй холбогдуулж Испаниар &quot;Гэгээн Доминикийн газар нутаг&quot; гэх нэр хайрласан гэдэг домогтой юм.

=== {{TLS}} ===
Португаль хэлний &quot;Дорнын дорно орших арал&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Малай хэлэнд &quot;Тимур&quot; гэдэг нь &quot;дорно&quot;, &quot;зүүн&quot; гэсэн утгыг агуулдаг байна.

==Е==

=== {{EGY}} === 
[[File:Kmt obelisk.jpg|thumb|200px|Египетээр ''Km.t'' гэж бичсэн Луксорын чулуун багана. Франц улс Парис хот]]

фараонуудын үеийн эртний Египетийн хэлээр &quot;Ка болон Птагын эх орон&quot; гэсэн утгатай үг юм. Үүнийг Грек, Латин хэлэнд &quot;Айжиптос&quot; гэж буулгасан нь тус улсын нэр болжээ. Ка болон Птах нь эртний Египетийн хоёр том бурхан бөгөөд &quot;Птах&quot; гэдэг нь &quot;нээгч, илрүүлэгч&quot; гэсэн утгатай Египет үг юм. Харин Грек улсын ардын домог боох &quot;Страбо&quot;-д &quot;Аханоу гиптиос&quot; буюу &quot;Аахены доох нь орших нутаг&quot; гэсэн утгатай грек үг ажээ.
::'''''Миср/Маср''''' Египетчүүд эх хэлээрээ улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Араб хэлээр &quot;хот&quot; гэсэн утгатай юм.

==Ж==

=== {{DJI}} ===
Тус улсын нэрний талаар тодорхой ойлголт байхгүй. Гэвч өнөө цаг үед &quot;Техути/Тот бурханы нутаг&quot; гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн нэрнээс үүссэн гэх үзэл давамгайлж байна. Хачирхалтай нь Техути гэдэг нь эртний Египетийн сарны бурхан юм.

==З==

=== {{ZAM}} === 
&quot;Замбези голын нутаг&quot; гэсэн утгатай Африк үг. Замбези нь тус улсын зүүн хэсэгт орших бөгөөд Зимбабве улсаас тусгаарлаж байдаг нэг ёсны хил юм. Замбези нь Замби, Ангол, Намиб, Ботсвана, Зимбабве, Мозамбик улсуудыг дамнан урсдаг 2,574 км урт гол юм байна. 

=== {{ZIM}} === 
Шона омгийнхний хэлээр &quot;Жимба-же-мабве&quot; буюу &quot;Чулуун гэр&quot; гэсэн утгатай үгнээр уг нэршил үүссэн байна. Шона омгийн суут бүтээл болох чулуун хэрэм, орд харшнуудаас Зимбабве гэх нэр үүсчээ.

==И==

=== {{ISR}} ===
Израйль гэдэг нь &quot;Бурхантай хамт тулалдах&quot; гэсэн утгатай Хебрю үг юм. Энэ нь Библийн сударт гардаг гэгээн Йаковын хэсгээр үүдсэн нэршил ажээ. Ерөөс бурхантай хамт ялах, хамт байх гэсэн санаагаар дээрх нэрийг сонгосон байна. 

=== {{IDN}} ===
&quot;Энэтхэгийн арлууд&quot; гэсэн утгатай Грек үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Үүнээс хойш ялангуяа 19-р зууны дунд үеэс эхлэн &quot;Дорнод Энэтхэг&quot; гэж англи хэлэнд тэмдэглэх болсон юм.

=== {{JOR}} ===
&quot;Йордан голынхон&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Харин Йордан голын нэрийг Хебрю, Канаан хэлний &quot;ирд&quot; буюу &quot;Сөнөсөн тэнгисийн доох нь талд&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Тус улс Йордан голын зүүн эрэг дагуу оршдог юм.

=== {{IRQ}} ===
&quot;Эрак&quot; буюу &quot;Доод орших газар&quot; гэсэн утгатай Перси хэлнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Мөн түүнчлэн Эвфрат мөрний бэлчирт орших &quot;Эрэк/Урук&quot; гэсэн хотын нэрнээс үүсэлтэй гэсэн тайлбар ч байдаг. 

=== {{IRN}} ===
&quot;Арянчуудын нутаг&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр гаралтай. &quot;Аря&quot; гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр &quot;угсаатан&quot;, &quot;чөлөөт&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. 

=== {{IRL}} ===
Ирландчууд өөрсдийгөө &quot;Эйре&quot; гэж нэрлэдэг бөгөөд &quot;Эйречүүдийн нутаг гэсэн утгатай Ирланд үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. &quot;Эйре&quot; гэх үг нь Сельтик хэлний &quot;ивериу&quot; буюу &quot;үржил шим&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд нийлээд &quot;Үржил шимт нутаг&quot; гэх утгыг илэрхийлнэ. Түүнчлэн &quot;Төмрийн нутаг&quot; гэж нэрлэх саналтай эрдэмтэд ч бий.

=== {{ESP}} === 
Латин хэлний Хиспаниа гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Хиспаниа нь &quot;И-сепаним&quot; буюу &quot;туулай&quot; гэх утгатай Пуник үг юм. Латин хэлэнд нэвтрэхтэй буруу дуудагдаж Хиспаниа болсон гэдэг. Үүнээс үзвэл &quot;Туулайнуудын нутаг&quot; гэсэн утгатай Араб үг болж байгаа юм. 

=== {{ISL}} ===
Хуучин Норс хэлний &quot;исс&quot; буюу &quot;мөс&quot; гэсэн утгатай үгнээс гаралтай &quot;Мөсөн нутаг&quot; гэх утга илэрхийлдэг үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Хуучныг судлаач Адам Рудерфорд болон зохиолч Эйнар Палссон нар &quot;Сельтикийн өв уламжлал&quot; номондоо &quot;ис-ланд&quot; буюу &quot;Исүс&quot; болон &quot;Айсис&quot; охин тэнгэрийн өлгий нутаг гэсэн утгатай гэж тайлбарласан нь бий.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Arfur Kelta|year=1981|publisher=Mímir|location=Reykjavík|page=36|author=Einar Pálsson|accessdate=14 November 2013|language=Icelandic}}&lt;/ref&gt; 

=== {{ITA}} ===
Италийн домгийн баатар Италусын нэрнээс үүссэн гэх олонд алдаршсан домог бий. Түүнчлэн эртний Грек хэлний &quot;италос&quot; буюу &quot;бух&quot; гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж үзэх түүхчид ч байдаг. Мөн латин хэлний &quot;витулус&quot; буюу &quot;тугал&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх магадлалтай. Гэвч италичууд &quot;тугал&quot; гэсэн тодотголтой үг биш гэдэгт одоо хэр нь итгэлтэй байдаг. Ихэнх Италичууд Италус гэх домгийн баатраас үүдэлтэй нэр гэдэгт орчин цагт итгэх болжээ.

=== {{UK}} ===
Дундад зууны Латин хэлний &quot;Британниа Майор&quot; буюу &quot;Их Британи&quot; гэсэн утгатай үгнээс уг нэршил үүсчээ. Анх энэ нэршлийг Жефри гэх зохиолч өөрийн номондоо дурдсан байдаг. &quot;Британи&quot; гэдэг нь Уэльс хэлний &quot;Претани&quot; буюу &quot;будагдсан хүмүүс&quot; гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ. Сельтик болон Викингүүдийн үед Их Британийн нутагт амьдарч байсан хүмүүс биендээ шивээс хийж, янз бүрийн өнгөөр будах нь элбэг байснаас дээрх нэршил үүссэн байна. 
::'''''Нэгдсэн хаант улс''''' Энэ нь Их Британи, Умард Ирландын нэгдсэн хаант улс гэх үгний товчлол юм. 1927 оноос эхлэн албан ёсны баримт бичигт дээрх нэршлийг ашиглах болсон байна. 
::'''''Албион''''' Грек хэлний &quot;Албиво&quot; буюу Латин хэлээр &quot;Альба&quot; буюу &quot;цагаан&quot; гэх үгнээс уг нэршил үүсчээ. Доверийн цагаан эргийг харсан уран зохиолчид дээрх нэрийг өгсөн байх магадлалтай.

==Й==

=== {{YEM}} ===
Тус улсын нэрний талаар нэгдсэн тодорхойлолт байдаггүй. Харин Араб хэлний &quot;Имн&quot; буюу &quot;өмнөд&quot; &quot;Йамин&quot; буюу &quot;баруун тал&quot; гэх үгнээс үүссэн гэсэн домог бий.&lt;ref&gt;Many [[Semitic languages]], including [[Arabic language|Arabic]] and [[Hebrew language|Hebrew]], preserve a system with south on the &quot;right&quot; and north on the &quot;left&quot;&lt;/ref&gt; Зарим судлаачид &quot;Юмн&quot; буюу &quot;аз жаргал&quot; гэсэн утга илэрхийлдэг гэж үздэг.

==К==

=== {{CPV}} ===
Португаль хэлний Кабо Верде буюу &quot;Ногоон хошуу&quot; гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. 1444 онд энэ газар нутгийг илрүүлэхэд бүх юм нь ногооч харагдаж байсан тул аялагч, эзлэн түрэмгийлэгчид ийм нэр өгчээ. 

=== Казахстан {{KAZ}} ===
Амальгам хэлээр &quot;Казахуудын өлгий нутаг&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. &quot;казак&quot; гэдэг нь &quot;нүүдэлчин&quot;, &quot;чөлөөт&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд &quot;стан&quot; гэдэг нь персээр &quot;нутаг&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. 

=== {{CAM}} === 
Санскрит хэлний &quot;камания бхожа&quot; буюу &quot;Сайныг мөрөөдөгсдийн өлгий&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.&lt;ref&gt;Law, B.C. ''Some Ksatriya Tribes of Ancient India'', p. 233. 1975&lt;/ref&gt; Түүнчлэн эрт цагт төвд, энэтхэг, пакистан, вьетнам, лаосын нутгийг хамран оршиж байсан Сваямбува Камбу гэх нутаг дэвсгэр, Хинди соёлын томоохон төвөөс нэр нь үүссэн гэж үзэх теологичид бий..&lt;ref&gt;Casey, Robert. ''Four Faces of Siva'', pp. 88–100. Bobbs-Merrill Company (Indianapolis), 1934.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;George Coedes. ''Inscriptions du Cambodge'', II, pp. 10 &amp; 155. {{fr icon}}&lt;/ref&gt; Others suppose it to be an exonym derived from [[Old Persian]] ''Kambaujiya'' (&quot;weak&quot;) or the cognate [[Avestan]] ''Kambishta'' (&quot;the least&quot;)&lt;ref&gt;Harmatta, J. Op. cit. [disapprovingly] in ''Achaemenid History'', 13, pp. 110–111. PF 302 and PFNN 2350.&lt;/ref&gt; Орон нутгийнхан тэр бүр таалан хүлээж аваад байдаггүй өөр тайлбар байдаг нь Перси хэлний &quot;Камбаужия&quot; буюу &quot;үлбэгэр&quot;, Авестан хэлний &quot;Камбишта&quot; буюу &quot;өчүүхэн&quot; гэсэн утгатай үгнээс ч үүссэн гэх домог. 

=== {{CMR}} ===
Герман хэлний &quot;Камерун&quot;, Франц хэлний &quot;Камероун&quot; буюу &quot;сам хорхой&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Энэ нь тус улсад урсдаг Вури голтой холбоотой нэр юм. Тус улсад ирсэн европынхон эрэг дагуу &quot;сам хорхой&quot; ихээр барьж байсантай энэ нэршил холбоотой.&lt;ref name=&quot;MLW&quot;&gt;{{cite book |url=http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&amp;id=73 |chapter=''Callianassa turnerana'' |title=FAO Species Catalogue, Vol. 13. Marine Lobsters of the World |author=Lipke B. Holthuis |author-link=Lipke Holthuis |publisher=[[Food and Agriculture Organization]] |year=1991 |isbn=92-5-103027-8 |series=FAO Fisheries Synopsis No. 125 |access-date=2017-07-20 |archive-date=2011-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724172129/http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&amp;id=73 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 

=== {{CAN}} ===
Тус улсын уугуул иргэд болох Ироко омгийнхний &quot;Канада&quot; буюу &quot;Тосгон&quot; гэх үгнээс Канад улсын нэр үүсчээ.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Origin of the Name, Canada|url=http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|publisher=Canadian Heritage|year=2008|accessdate=23 May 2011|archive-date=27 Долдугаар сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727225559/http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Британи, Францын дарангуйллын үеэс Канад гэж нэрлэсээр өдийг хүрсэн юм. Нутгийнхан дунд тархсан өөр нэг домгоор бол Испани, Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид алт, мөнгө хайж ирсэн боловч юуг ч эс олжээ. Чухамдаа үүнээс болж Испаничууд &quot;ака&quot;, Португальчууд &quot;ка-нада&quot; гэж хэлээд буцсан гэдэг. Энэ нь &quot;юу ч алга&quot; гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна. 

=== {{QAT}} ===
Эртний Зубара улсын Катари тосгоны нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэж олонх катарчууд үзэх болжээ. Грекийн алдарт Птоломейн үеийн газрын зурагт &quot;Катари&quot; гэх үгийг ашигласан байдаг. Англи хэлтнүүд &quot;Каттер&quot; буюу &quot;зүсэгч, таслагч, сийлбэрчин&quot; гэж ойлгож, дууддаг боловч энэ нь тийм утгыг огтоос илэрхийлдэггүй билээ. 

=== {{KEN}} ===
Кени уулын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Кени гэдэг нь Кикую омгийн хэлээр &quot;Кере Ниага&quot; буюу &quot;Цагаан хайрхан&quot; гэх утгатай үг ажээ. Мөн тус омгийнхний &quot;Кирима Нгай&quot; буюу &quot;Бурхадын орших хайрхан&quot; гэх утгатай байж магадгүй гэж Германы эрдэмтэд үздэг юм. 

=== {{CYP}} ===
Тус улсын нэр чухам ямар утга агуулдаг болох нь тодорхойгүй. Олон нийтэд түгсэн домгоор бол Латин болон Грек хэлний &quot;зэс&quot; гэх утгатай үгнээс үүссэн ажээ.&lt;ref&gt;Fisher, Fred H. ''Cyprus: Our New Colony And What We Know About It'', pp. 13–14. Geo. Routledge &amp; Sons (London), 1878.&lt;/ref&gt; Шумерийн &quot;Кубар&quot; буюу &quot;хүрэл&quot; гэх үгнээс ч үүссэн байж болох талтай. Өөр нэгэн домгоор бол Грекийн &quot;кипариссос&quot; буюу &quot;агар задан мод&quot; &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Cyprus |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}&lt;/ref&gt; эсвэл &quot;кипрос&quot; буюу &quot;улаан хүрэн&quot; гэх үгнээс үүссэн гэж үздэг байна.  

=== Киргизстан {{KGZ}} ===
Турк хэлний &quot;кирк&quot; буюу &quot;40&quot; гэсэн тооны нэрнээс үүдсэн &quot;40 овгийнхний нутаг&quot; гэсэн утгыг тус улсын нэр илэрхийлдэг байна.

=== {{KIR}} ===
Британийн аялагч Томас Гильберт тус арлыг нээсэнтэй холбогдуулан уугуул иргэд түүний нэрийг &quot;Кирибат&quot; гэж дуудсанаас үүдэн энэ нэршил үүссэн байна.

=== {{COL}} ===
Алдарт аялагч Кристофер Колумбийн нэрнээс үүдэн &quot;Колумбийн газар нутаг&quot; гэсэн утгатай үг юм. 1819 онд алдарт тэмцэгч Симон Боливар уг нэрийг хайрлаж, улмаар улсын албан ёсны нэр болгожээ. 1863 онд энэ нэрийг албан ёсоор соёрхон батласан юм.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Carlos Restrepo Piedrahita|url=http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|title=El nombre &quot;Colombia&quot;, El único país que lleva el nombre del Descubrimiento|work=Revista Credencial|date=February 1992|accessdate=29 February 2008|language=es|archive-date=5 Нэгдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080105031144/http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  

=== {{COM}} ===
Араб хэлний &quot;Камар&quot; буюу &quot;Сар&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.

=== {{CGO}} ===
Францын дарангуйллаас ангижирч тусгаар тогтносон улс болсон 1960 онд Конго голын нэрнээс санаа аван ийнхүү нэрлэх болжээ. &quot;Конго&quot; гэсэн үг нь Баконго омгийнхний хэлээр &quot;анчид&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна.&lt;ref&gt;Bentley, Wm. Holman. ''Pioneering on the Congo''. Fleming H. Revell Co., 1900.{{Verify source|date=October 2011}}&lt;/ref&gt; Конго гол нь Ангол, Бурунди, Камерун, Төв Африк, хоёр Конго, Руанда, Танзани, Замби улсыг дамнан урсдаг, 4,700 км үргэлжилсэн гол юм. 

=== {{COD}} ===
Улстөрийн үзэл суртлын хувьд хоёр хуваагдсан улс учир нэрний утгын тухайтад Бүгд найрамдах Конго улстай адилхан. 

=== {{KOS}} ===
Серби хэлний &quot;Кос&quot; буюу &quot;хар шувуу&quot;, &quot;ово&quot; буюу &quot;нутаг&quot; гэсэн утгтай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.

=== {{CRC}} ===
Испани хэлний &quot;Баян эрэг&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Аугаа аялагч Кристофер Колумб энэ газар анхлан хөл тавьсан 1502 онд &quot;Коста дель Оро&quot; буюу &quot;Алтан эрэг&quot; гэж уулга алдаж байсан удаатай. 

=== {{CIV}} ===
Франц хэлний &quot;Зааны ясан эрэг&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Францын дарангуйллын үед тус улс зааны ясны худалдааны гол түшиц газар байснаас үүдэн дээрх нэршил гарсан байна. Зарим улсууд тус улсыг &quot;Алтан эрэг&quot;, &quot;Боолын эрэг&quot; гэх мэт янз бүрээр нэрлэдэг. 

=== {{CUB}} ===
Тус улсын нэр чухам ямар утга учиртай болох нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Гэвч Тайно омгийнхний &quot;кубао&quot; буюу &quot;үржил шимт нутаг&quot; &lt;ref&gt;Carrada, Alfred. ''The Dictionary of the Taino Language'', &quot;{{Webarchiv|url=http://www.alfredcarrada.org/notes8.html |wayback=20090219192148 |text=Plate 8 |archiv-bot=2026-01-18 03:30:41 InternetArchiveBot }}&quot;.{{Unreliable source?|date=September 2009}}&lt;/ref&gt;  &quot;коабана&quot; буюу &quot;сайхан нутаг&quot; &lt;ref&gt;[http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm Taino Indigenous Peoples of the Caribbean Dictionary] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430163856/http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm |date=30 April 2008 }}&quot;.{{Unreliable source?|date=June 2009}}&lt;/ref&gt; гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх тайлбар бий. Өөр нэг тайлбараар бол аугаа аялагч Кристофер Колумб Испанийн Женоа мужийн &quot;Куба&quot; гэх тосгоны нэрнээс санаа авч ийнхүү нэрлэсэн гэж үздэг байна. &lt;ref&gt;Barreto, Augusto Mascarenhas. ''O Português Cristóvão Colombo: Agente Secreto do Rei Dom João II.'' Lisbon, 1988. Translated edition: ''The Portuguese Columbus: Secret Agent of King John&amp;nbsp;II''. Palgrave Macmillan, {{ISBN|0-333-56315-8}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Da Silva, Manuel L. and Silvia J. ''Christopher Columbus was Portuguese'', pp. 396 ff. Express Printing (Fall River), 2008. {{ISBN|978-1-60702-824-6}}.&lt;/ref&gt; 

=== {{KUW}} ===
Араб хэлний &quot;кут&quot;, &quot;коут&quot; буюу &quot;усны ойролцоо барьсан цайз&quot; гэсэн утга үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. 

==Л==

=== {{LAO}} ===
Энэтхэг хэлний &quot;лава&quot; гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Лава гэдэг Лахорын домгоор Рама бурханы ихэр хүүхдийн нэгнийх нь нэр юм. Үүнээс гадна Хятад хэлний &quot;Лан Шанг&quot; буюу &quot;сая, сая зааны өлгий нутаг&quot; гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болох юм. 

=== {{LVA}} ===
Тус улсын нэр нь Балтын орнуудын хэлээр &quot;Лиет&quot; буюу &quot;нэгдсэн, бэхжих&quot; гэх үгнээс үүссэн гэж үзэх судлаачид бий. Мөн түүнчлэн Латгалиансуудын овгийн нэрнээс үүссэн гэж үзэх сүүлийн үед давамгайлах болжээ. 

=== {{LSO}} ===
Сесото омгийнхний хэлээр &quot;Басоточуудын эх орон&quot; гэсэн утгатай үг юм. &lt;ref&gt;{{cite book|title=No Place Left to Bury the Dead|first=Nicole|last=Itano|publisher=Simon and Schuster|year=2007|page=314|isbn=0-7432-7095-9}}&lt;/ref&gt; Басото гэдэг нь тус улсад амьдарч байсан эртний овог аймаг бөгөөд &quot;восото&quot; буюу &quot;хүн төрөлхтөн&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. &lt;ref&gt;Merriam-Webster Online. &quot;[http://www.merriam-webster.com/dictionary/basotho Basotho]&quot;. Retrieved 11 May 2012.&lt;/ref&gt;

=== {{LBR}} ===
Латин хэлний &quot;Либер&quot; буюу &quot;эрх чөлөө&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. АНУ боолчилсон хар арьстнуудад тусгайлан газар заан өгч улс болгон суурьшуулахдаа энэ нэрийг өгсөн байна.

=== {{LIB}} ===
Араб хэлний &quot;лебнан&quot; буюу &quot;цагаан&quot;, &quot;лебнен&quot; буюу &quot;сүү&quot; гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Үүнээс гадна Ливан уулын нэрнээс үүдсэн нэр байж болно гэж судлаачид үздэг. Нутгийнхний хэлээр &quot;ливан&quot; гэдэг нь &quot;Бурханы зүрх&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. МЭӨ 2900 онд зохиогдсон &quot;Гигламешийн судар&quot; бичигт Эбла гэж дурдагдсан бол Библийн сударт Эблагын тухай 71 удаа дурдагддаг юм. 

=== {{LBY}} ===
Тус улсын нэрний утга учир тухайлан тодорхой болоогүй. Гэхдээ Египетийн газар нутагт хамаардаг байсан &quot;Ливийн цөл&quot;-өөс тус улсын нэршил үүссэн гэж ихэнх судлаачид үздэг. Эртний Берберчүүдийн хэлээр &quot;Либианс&quot; буюу &quot;цөлийн баруун тал&quot; гэсэн утгатай ч гэж зарим эрдэмтэд үздэг байна. 

=== {{LTU}} ===
Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг, тайлбар бий. Үүнээс дурдвал Балтын орнууд эрт цагт нэгдэн нэг эзэнт гүрэн байснаас үүдэн &quot;лиети&quot; буюу &quot;нэгдсэн, бэхжих&quot; гэсэн утгай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Түүнчлэн Грек хэлний &quot;а-лей-сон&quot; буюу &quot;Аяга&quot;, Тохари хэлний &quot;лиям&quot; буюу &quot;нуур&quot; эртний слав хэлний &quot;лияти&quot; буюу &quot;аадар бороо&quot; гэх үгнүүдээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Литвачуудийн итгэдэгээр бол литва хэлний &quot;лиетус&quot; буюу &quot;хур элбэгтэй нутаг&quot; гэсэн утгатай юм байна. 

=== {{LIE}} ===
Герман хэлний &quot;гялтганасан чулуу&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Ариун Ромын эзэнт гүрний үед өөрөөр нэрлэж байсан ч Ариун Ромын эзэнт гүрэн задран унасны дараа энэ нэрээ сэргээн авсан байна. 

=== {{LUX}} ===
Герман хэлний &quot;люцл&quot; буюу &quot;жижиг&quot;, &quot;бург&quot; буюу &quot;шилтгээн&quot; гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Эдгээр үгнүүд нийлээд &quot;Жижиг шилтгээн&quot; гэх утгыг илэрхийлнэ. 

==М==

=== {{MRI}} ===
Нэрний утга учрын тухайтад дээр дурдсан Мауритани улсын утгатай тун төстэй. Түүнээс гадна эртний Голландын эзэнт гүрний Маурис Нассау гэх эзэн хааны нэрнээс үүссэн гэж зарим судлаачид таамагладаг.

=== {{MRT}} ===
Латин хэлний &quot;Моорчуудын нутаг&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Моор гэдэг нь эртний араб үндэстнүүдийн нэг юм.

=== {{MAD}} ===
Малагаси омгийнхний хэлээр &quot;Малагасичуудын эх орон&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Малагаси гэдэг нь чухам ямар үг болох талаар өнөө цаг үед ямар ч тайлбар ирээгүй байна. Харин Венецийн худалдаачин Марко Поло аялалынхаа үеэр тус улсын нэрийг буруу дуудсанаас болж &quot;Мадагаскар&quot; гэх улсын нэр бий болжээ. Чухам түүний буруу дуудсан нэрнээс болж газрын зурагт энэ нэрээр тэмдэглэх болсон байна. 

=== {{MKD}} ===
Грек хэлний &quot;Македовиа&quot; буюу &quot;хязгаар нутаг, дараагийн&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.&lt;ref&gt;[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364599 Μακεδονία], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.etymonline.com/index.php?term=Macedonia Macedonia], Online Etymology Dictionary&lt;/ref&gt; Түүнээс гадна Грек хэлний &quot;Македнос&quot; буюу &quot;өндөр, нарийхан&quot; гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. &lt;ref&gt;[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364596 μακεδνός], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus&lt;/ref&gt; 

=== {{MWI}} ===
Уугуул Малавичуудын хэлээр &quot;оргилсон их усан&quot; гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнээс гадна Малави нуурын нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Малави нуур нь 560 км урт, 75 км өргөн 706 метрийн гүн, Малави, Мозамбик, Танзани улсуудыг дамнан оршдог нуур юм.

=== {{MAS}} ===
Малайн хойгын нэрнээс тус улсын нэр үүссэн байх гэдэгт ихэнх түүхч, судлаачид итгэдэг. Чухамдаа эртний Энэтхэгийн худалдаачид энэ хойгоор дамжин олон арван төрлийн худалдаа хийдэг байсан түүх бий. Малай хэлний &quot;мала&quot; буюу &quot;уулс&quot; гэсэн үгнээс тус хойгын нэр үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Түүнчлэн япон, малай хэлний &quot;мелаю&quot;, &quot;млаю&quot; буюу &quot;шургуу ажиллагсдын өлгий нутаг&quot; гэсэн утгатай үгнээс үүссэн гэх домог бий. Энэ хоёр домог орчин цагт хамгийн элбэг тархжээ. 

=== {{MDV}} ===
Санскрит хэлний &quot;маладвипа&quot; буюу &quot;арлуудын цэцгэн титэм&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнчлэн малай хэлний &quot;мала&quot; буюу &quot;уулс&quot;, санскрит хэлний &quot;дива&quot; буюу &quot;арал&quot; гэсэн үгнээс үүдсэн &quot;Уулсын арал&quot; гэх утгатай гэсэн өөр нэг домог ч бий. 

=== {{MLI}} ===
Эртний Баруун Африк хэлний &quot;мали&quot; буюу &quot;усны үхэр&quot; гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. 

=== {{MLT}} ===
Тус улсад эрт цагт Грек болон Финикүүдийн соёл холилдож байснаас шалтгаалан дараах хоёр утгаар тайлбарлагддаг. &lt;ref name=&quot;ndmh&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|publisher=Department of Information – Maltese Government|title=Notable dates in Malta's history|date=6 February 2008|access-date=21 Долдугаар сар 2017|archive-date=25 Арван нэгдүгээр сар 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
Грек хэлний &quot;мелита&quot; буюу &quot;зөгийн бал&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэх домог бий. Византийн эзэнт гүрэн аль 395 оноос эхлэн энэ нэрээр газрын зурагт тэмдэглэсэн байна.&lt;ref name=&quot;ndmh&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |publisher=Malta Today |title=Controversy over unique Maltese bee population |date=6 February 2008 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120319221059/http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |archivedate=19 March 2012 |df= }}&lt;/ref&gt; Финикчүүдийн &quot;малет&quot; буюу &quot;диваажин&quot; гэх үгнээс үүссэн гэх өөр нэг хувилбар бас бий.&lt;ref&gt;{{cite book| last =Pickles| first =Tim| title =Malta 1565: Last Battle of the Crusades| publisher =Osprey Publishing| url =https://books.google.com/books?id=0LuvbRQ78sIC&amp;pg=PA11&amp;lpg=PA11&amp;dq=Maleth+Malta+haven&amp;source=web&amp;ots=PGO2OF9Y9I&amp;sig=rcodiMbexlDy5YwMXhelH7zEYyw| isbn =978-1-85532-603-3}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; 

=== {{MAR}} ===
Эртний Бербер хэлний &quot;Мур Акуш&quot; буюу &quot;Бурхадын нутаг&quot; гэсэн утгай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ.

=== {{MHL}} === 
Британийн нэрт аялагч, ахмад Жон Маршаллын нэрээр тус улсыг нэрлэжээ. 

=== {{MEX}} ===
Эртний Нахуати омгийнхний хэлээр &quot;нар&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Түүнээс гадна уугуул мексикчүүдийн хаан &quot;Мексихтили&quot; хааны нэрнээс ч үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. 
Нахуати омгийн &quot;метцтий&quot; буюу &quot;сар&quot;, &quot;зиктий&quot; буюу &quot;гол&quot; гэсэн үгнээс үүссэн гэх өөр нэг таамаг байдаг. Одоогийн Мексикчүүдийн итгэдэг өөр нэг домог бол эртний Ацтекын нийслэл &quot;Мекихко&quot; гэдэг байснаас үүдэн гарсан гэх домог юм. 

=== {{FSM}} ===
Грек хэлний &quot;микро&quot; буюу &quot;жижиг&quot;, &quot;несос&quot; буюу &quot;арал&quot; гэх үгнээс үүдсэн &quot;жижиг арлууд&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 

=== {{MDA}} ===
Эртний Готик хэлний &quot;мулда&quot; буюу &quot;шороо&quot;, &quot;шавар&quot; гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Түүнчлэн Румыньд орших Молдав голоос тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Румыньчуудын дунд тархсан домгийн дүрээс одоогийн нэр үүссэн гэх өөр нэг домог бий. Энэ домгоор бол Драгос Вода гэх залуу баатар эр нутгийн догшин сахиус, ад зэтгэрийн амьтадыг дарахаар нэгэн өдөр анд гарчээ. Тэр уг ан хийхдээ эр, эм хоёр нохой дагуулж явжээ. Молда гэх эм нохой нь ямар ч догшин амьтадыг номхоруулж чадах шидтэй бол Мадыш гэх эр нохой нь ад зэтгэрийн ямар ч амьтныг даран сөнөөх чадалтай юм байна. Үүнээс үүдэн тус улсын одоогийн нэр болох &quot;Молдав&quot; нэр үүссэн ажээ. 

=== {{MON}} ===
Грек хэлний &quot;Ганцаар амьдрах&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Эртний Грекчүүд тус улсыг МЭӨ 6-р зуунд эзлэн захирч байсан гэх домог бий. 
 
=== {{MGL}} ===
&quot;Монголчуудын нутаг&quot; гэх үгнээс одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Монгол гэдэг нь уулын хажуугаар урсах &quot;Мон&quot; нэрт голоос одоогийн нэр үүссэн гэж үзэх өөр нэг домог бий. Түүнчлэн &quot;Мөнх&quot; гэх үгнээс үүссэн байж магадгүй гэж Монгол улсын их сургуулийн Түүх, нийгмийн ухааны сургуулиас гаргасан номонд дурджээ.

&lt;ref&gt;{{cite book
|author=[[National University of Mongolia]], School of Social Sciences, Department of History
| title         = Монгол улсын түүх
| trans_title   = History of Mongolia
| year          = 1999
| publisher     = Admon
| location      =
| language      = Mongolian
| isbn          =
| pages         = 67–69
| chapter       = 2. Хүний үүсэл, Монголчуудын үүсэл гарвал
| trans_chapter = 2. Origins of Humanity; Origins of the Mongols
}}&lt;/ref&gt;


Мөн монгол гэдэг нь &quot;Ба&quot; гэх эртний монгол үгнээс гаралтай бөгөөд &quot;Ба&quot; гэдэг нь бид гэсэн утгатай болно. Энэхүү &quot;Ба&quot; Гэдэг үгэн дээр олон тооны &quot;-ууд&quot; нөхцлийг залгаснаар &quot;Багууд&quot; буюу &quot;Бангууд&quot; гэмээн их инхлэг үсэгтэй бичдэг. Монгол хэлнээ Б болон М гийгүүлэгч сэлгэдэг.

•Үүний жишээ болгож НУЛМИС (ᠨᠢᠯᠪᠤᠰᠤ) гэс үг бий.

Ийн үсэг сэлгэн явсаар Мангууд буюу Мангул, Монгол гэсэн үг бий болсон гэсэн тайлбар бий.

Мөнтүүнчлэн бидний өвөг дээдэс өөрсдийгөө Бида улус буюу Бидний улс гэсэн байдлаар нэрлэдэг байсан нь хачирхалтай хэрэг билээ. 

=== {{MNE}} ===
Итали хэлний Венец аялагаар &quot;Хар уул&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. 
::'''''Чёрна Гора/Црна Гора''''' Монтенегрочууд өөрийн хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Орос болон Монтенегро дуудлагаар мөн л &quot;Хар уул&quot; гэх утгыг илэрхийлнэ.

=== {{MOZ}} ===
Эртний арабын гарамгай удирдагч болох Шейх Мусса бен Мбикигийн нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Нэг ёсондоо Мозамбик арлын нэрнээс одоогийн нэршил нь үүссэн байна. 

=== {{MYA}} ===
Эртний Бирм хэлний &quot;мьян&quot; буюу &quot;хурдан&quot;, &quot;мар&quot; буюу &quot;хүчтэй&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэдэгт ард иргэд нь итгэдэг. Гэвч эртний Миндон улсын харьяанд байсан албатуудыг &quot;Мьянмачууд&quot; гэж нэрлэдэг байснаас шалтгаалан одоогийн нэрийг сонгосон гэж эрдэмтэд үздэг юм.&lt;ref name=&quot;thantmyintu2001&quot;&gt;{{cite book | first=Thant | last=Myint-U | year=2001 | title=The Making of Modern Burma | isbn=0-521-79914-7 | publisher=Cambridge Univ. Press | location=Cambridge}}&lt;/ref&gt;

==Н==

=== {{NAM}} ===
Нама хэлний &quot;Намиб&quot; буюу &quot;Юу ч үгүй газар орон&quot; гэсэн утгатай үгнээс үүсчээ. Намибын цөл энэ нутагт оршдог учир улсын нэр үүнээс үүссэн байна. 

=== {{NRU}} ===
Науру омгийнхний хэлээр &quot;Анаоэро&quot; буюу &quot;Би далайн эрэг явлаа&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Герман хэлэнд энэ улсыг &quot;Наводо&quot; эсвэл &quot;Онаверо&quot; гэж тэмдэглэж байсан гэдэг.

=== {{NIG}} ===
Нигер голын нэрнээс тус улсын нэр үүсчээ. Нигер гэдэг нь Туарег хэлний &quot;негхиррэн&quot; буюу &quot;урсаж буй ус&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна. Мөн нигер хэлний &quot;Ни Гир&quot; буюу &quot;Гир мөрөн&quot; гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ.&lt;ref&gt;{{cite book
  | title =Atlas A-Z
  | publisher =Dorling Kindersley
  | year =2004
  | location =New York City
  | page =289 }}&lt;/ref&gt;  Латин хэлт орнууд буюу барууныхан латин хэлний &quot;нигер&quot; буюу &quot;хар арьст&quot; гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэдэгт итгэдэг. Гэвч энэ нь арьс өнгөөр ялгаварласан үзлээс өөр юу ч биш юм. 

=== {{NGR}} === 
Нэрний утга учрын тухайд дээр дурдсан Нигер улстай  ижилхэн юм. 

=== {{NED}} ===
Голланд хэлээр &quot;Доод нутаг&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. &lt;ref&gt;see:[http://www.etymonline.com/index.php?search=nether&amp;searchmode=none Online Etymology Dictionary on Nether] However, the explanation given in this source about the origin of the word ''Nederlanden'' as used &quot;by the Austrians&quot; in contradistinction to their own  mountainous country, is extremely implausible, if only because the use of the word antedates the [[Austrian Netherlands]] by two centuries at least. Austria itself has a ''Niederösterreich'' region ([[Lower Austria]]) that is quite mountainous, but derives its name from its downriver location.&lt;/ref&gt; Герман улс цэвэр газар зүйн байршлаас шалтгаалан ингэж нэрлэх болсон байна. Учир нь Райн мөрний адаг хэсэгт тус улс байрладаг учир ийнхүү нэрлэхэд хүрчээ. &lt;ref name=Duke&gt;{{cite book|last=Duke|first=A.|title=Dissident identities in the early modern Low Countries|year=2009|publisher=Ashgate Publishing}}&lt;/ref&gt;{{rp|37}} 
::'''''Голланд''''' Олон улсад тус улсыг голцуу энэ нэрээр нь мэддэг. Энэ нь Герман хэлний &quot;холт&quot; буюу &quot;модот нутаг&quot; гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж судлаачид үздэг.&lt;ref&gt;Online Etymology Dictionary. &quot;[http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&amp;search=holland&amp;searchmode=none Holland]&quot;.&lt;/ref&gt;  

=== {{NCA}} ===
Никарагуа гэдэг нь тус улсын уугуул иргэдийн хэлээр &quot;никари&quot; буюу &quot;нуур&quot; гэсэн үгнээс үүсчээ. Уугуул иргэд &quot;Никари&quot; гэж тус улсад урсдаг голоо нэрлэдэг байсан гэдэг. Харин Испанийн аялагч Гил Гонзалез Давила энэ нутагт хөл тавихдаа &quot;акуа&quot; буюу &quot;ус&quot; гэсэн үг нэмж одоогийн бидний мэдэх &quot;Никарагуа&quot; гэх үг бий болсон байна. Никарагуа нуур нь 161 метр урт, 71 км өргөн 26 метр гүн зөвхөн Никарагуа улсад байдаг нуур юм.

=== {{NOR}} === 
Хуучин Норс хэлний &quot;норорвегр&quot; буюу &quot;Умардын зам&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 
::'''''Норге''''' Норвегичууд эх хэлээ улсаа ийн бичдэг бөгөөд энэ нь &quot;Умард&quot; гэсэн утгатай үг юм.

==О==

=== {{OMA}} ===
Араб хэлний &quot;аамен&quot;, &quot;амун&quot; буюу &quot;гэрээслэгдсэн, суурьшсан&quot; гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж олон судлаачид үздэг байна. Ромын алдарт жанжин Плиний, Птоломей нар энэ нутгиийг &quot;Омана&quot; гэж түүх шастирт тэмдэглэсэн байдаг.&lt;ref&gt;[[Pliny the Elder]]. ''[[Natural History (Pliny)|Natural History]]'', VI.149.&lt;/ref&gt;

=== {{RUS}} ===
Орос гэдэг нь хуучин Норд хэлний &quot;родс&quot; буюу &quot;завьчин&quot; гэх үгнээс үүдэлтэй ажээ. Византийн Грекчүүд &quot;Росиа&quot;, Варангичууд &quot;Рус гэж тэмдэглэж байжээ.

==Ө== 

=== {{RSA}} ===
Газар нутгийн байршлын тухайд Африк тивийн өмнөд хэсэгт орших учир &quot;Өмнөд Африк гэж нэрлэх болжээ. 
::'''''Суйд-Африка''''' Өмнөд Африкчууд өөрийн эх хэлээрээ ингэж нэрлэдэг. Энэ нь Африкчуудын хэлээр &quot;Өмнөд Африк&quot; гэсэн үг юм. 
::'''''Азаниа''''' Цагаан арьстанууд голчлон амьдардаг бүс нутагт африк хэлээс өөрөөр ингэж дууддаг. Энэ нь грек хэлний &quot;Азайнейн&quot; буюу &quot;хуурай&quot; гэсэн үгнээс үүдсэн нэр юм. 

=== {{KOR}} ===
&quot;Горео&quot; болон &quot;Гогурео&quot; улсыг нэрлэдэг байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Йемаек хэлний &quot;Гуру&quot; буюу &quot;хана хэрэмт хот&quot;, &quot;Гаури&quot; буюу &quot;төвийн&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэдэгт эрдэмтэд нэгджээ. Харин Өмнөд гэсэн тодотголыг Солонгосын дайнаас хойш хоёр хуваагдахад авчээ. 
::'''''Гуулин улс''''' Энэ нь Хятад хэлний &quot;Гао Ли&quot; буюу &quot;сүрлэг&quot; гэсэн үгнээс гаралтай юм. 

=== {{SSD}} ===
Судан гэдэг нь Араб хэлний &quot;судан&quot; буюу &quot;хар арьстан&quot; гэх үгнээс үүдсэн нэр юм. Харин урдаа &quot;өмнөд&quot; гэсэн дагавар нэмсэн нь одоогоос зургаан жилийн өмнө Суданы дайнаар хоёр хуваагдсанаас хойш ийм дагавар авах болжээ. 

==П==

=== {{PAK}} ===
Пакистан гэдэг нь Урду хэлний &quot;Паки&quot; буюу &quot;ариун&quot;, Перс хэлний &quot;стан&quot; буюу &quot;улс&quot; гэсэн утгатай ажээ. Өөрөөр хэлбэл &quot;Ариун улс&quot; гэсэн утгатай үг юм. Улстөрийн үзэл суртлын үед Энэтхэгээс үргэлж тусдаа байхын тулд Пакистаны хөдөлгөөнийг удирдаж байсан Рахмат Али гэгч &quot;Одоо эсвэл хэзээ ч үгүй&quot; зохиолдоо &quot;Пунжаб, Кашмир, Синдх, Балучистан мужууд нийлээд ПАКСТАН&quot; болж байгаа гэж тайлбарлаж байжээ.&lt;ref name=&quot;Now or Never&quot;&gt;{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever%3F}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ikram1995&quot;&gt;{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&amp;pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers &amp; Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |title=Rahmat Ali ::Now or Never |publisher=The Pakistan National Movement |accessdate=14 April 2011 |author=Rahmat Ali |page=2 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110419012150/http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |archivedate=19 April 2011 |df=dmy }}&lt;/ref&gt;  

=== {{PLW}} ===
Палаучуудын домгоос тус улсын нэр үүсчээ. Палау хэлээр &quot;Айбелау&quot; буюу &quot;Шууд бус хариултууд&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Учир нь тус улсыг бүтээж байсан Чуаб гэх үлэмж биет бурханы асуултад булзайруулсан хариулт өгч байсан тул маш удаанаар тус улсыг бүтээсэн гэдэг домог бий билээ.&lt;ref&gt;Belau National Museum, cited by Pelnar, Bonnie. &quot;[http://www.underwatercolours.com/bai/bais.html The Bais of Balau]&quot;. Retrieved 22 September 2011.&lt;/ref&gt; 
::'''''Белау''''' Палаучууд эх хэлээрээ өөрсдийн улсаа ийн нэрлэдэг билээ. Утгыг нь дээр дурдсан тул тайлбарлахаа азная.  

=== {{PLE}} ===
Хебрю хэлний &quot;Филистинчүүдийн газар орон&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.&lt;ref&gt;[http://etymonline.com/index.php?term=Palestine&amp;allowed_in_frame=0 Online Etymology Dictionary (Palestine)]&lt;/ref&gt; Филистинчүүдийг Латин хэлэнд тэмдэглэхдээ &quot;Палестина&quot; гэж тэмдэглэсэн байдаг. Эртний Филистиний нутагт одоогийн Газын зурвас, Ашдод, Ашкелон, Экрон, Гат хотын нутаг багтдаг байжээ. 

=== {{PAN}} ===
Уугуул Куева индианчуудын хэлээр &quot;Арвин их загасны орон&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Тус улсын нийслэл хотыг ч мөн ингэж нэрлэдэг билээ.

=== {{PNG}} ===
Папуа гэдэг нь Малай хэлний &quot;папуах&quot; буюу &quot;үсэрхэг&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Харин Шинэ Гвиней гэдэг нь тус улсыг анхлан нээсэн Испанийн аялагч Иниго Ортиз де Ретез Африкын Гвиней улстай яг ижилхэн учир &quot;Шинэ Гвиней&quot; гэх нэр өгсөн байна.

=== {{PAR}} ===
Тус улсын нэр нь чухам ямар утга учиртай нь бидний үед тодорхойгүй байна. Эртний Гуарани хэлний &quot;пара&quot; буюу &quot;гол&quot;, &quot;гуай&quot; буюу &quot;титэм&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэх тайлбар байдаг. Мөн түүнчлэн &quot;Их уст гол&quot; гэсэн уугуул иргэдийн нэр гэсэн тайлбар ч бий. Тус улсад аж төрж байгаад устан үгүй болсон &quot;Паяагуачуудын нутаг&quot; гэсэн утгай үг гэсэн домог ч бас бий. 

=== {{PER}} ===
Энэ улсын нэрний талаар хоёр тайлбар өнөө цаг үед хүрч иржээ. Эхнийх нь &quot;Биру&quot; буюу &quot;Гол&quot; гэсэн утгай үг гэсэн тайлбар бий. Харин удаах тайлбар нь Тус улсад ирсэн эзлэн түрэмгийлэгчид нутгийн гурван иргэнийг дагуулан шинэ газар нутагтайгаа танилцаж явжээ. Гэтэл Испаничууд &quot;Энэ чухам ямар нэртэй газар вэ&quot; гэж асуусан байна. Тэднийг дагалдаж явсан нутгийн гурван эр чухам юу гээд байгааг нь ойлгоогүй учир уугуул иргэдийг ахалж явсан ахмад настай нэгэн эр өөрийнхөө нэрийг асууж байна гэж бодон &quot;Беру&quot; гэж хариулснаас тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. 

=== {{POL}} ===
&quot;Польшчуудын нутаг&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Польш гэдэг нь польш хэлний &quot;Поле&quot; буюу &quot;Нээлттэй талбай&quot; гэсэн үгнээс гаралтай ажээ. Аравдугаар зуунд Полан гэж судар номонд тэмдэглэгдэж байсан бол Полска гэх нэр 13-14-р зуунд өөргөн тархжээ. 

=== {{POR}} ===
Тус улсын нэрний тайлбар олон янз. Тус улсын Порто болон Гайа хотуудын нэрнээс үүссэн гэсэн тайлбар байдаг бол латин хэлний &quot;порт&quot; буюу &quot;боомт&quot;, Грек хэлний &quot;каллис&quot; буюу &quot;үзэсгэлэнтэй&quot;, Латин хэлний &quot;Калере&quot; буюу &quot;халуун&quot; гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий.

==Р==

=== {{RWA}} ===
Кинярванда хэлний &quot;кванда&quot; буюу &quot;Газар нутгаа тэлсэн&quot; гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ.&lt;ref&gt;Vansina, Jan ''[https://books.google.com/books?id=tgT-lyk40agC&amp;pg=PA35 Antecedents to Modern Rwanda: the Nyiginya Kingdom]'', p. 35. University of Wisconsin Press, 2004. {{ISBN|0-299-20124-4}}. Retrieved 1 October 2011.&lt;/ref&gt; Түци омгийн хаадууд эрт цагт зэргэлдээ овог аймгуудаа байлдан эзэлж байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 

=== {{ROU}} ===
Ромчуудын харьяанд орших нутаг гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Ромын эзэнт гүрний үеэс тус нутгийг ийн нэрлэх болсон юм. Түүнчлэн тус улсын ард иргэдийг ч ромчууд гэдэг байсан түүхтэй. Анх I Карол хаан 1866 оноос тус улсын одоогийн нэршлийг ашиглаж эхэлсэн гэдэг.

==С==

=== {{SAM}} ===
Уугуул Самоачуудын хэлний &quot;са&quot; буюу &quot;ивээгдсэн&quot;, &quot;моа&quot; буюу &quot;төв&quot; гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Бас өөр нэг домгоор бол &quot;Моа шувуунуудын орон&quot; гэсэн үг гэсэн утгатай ажээ. 

=== {{SMR}} ===
Италийн алдарт Католик шашны гэгээнтэн, Католик номлолыг сурталдагч &quot;Гэгээн Маринус&quot;-ын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Гэгээн Маринус нь манай эриний 301-305 оны орчимд одоогийн Сан Марино орчимд сүм дуган бариулах ажил эрхэлж байгаад Ромчуудын хяхалт хавчлагаас шалтгаалан Хорват руу дүрвэж байсан түүхтэй юм. 

=== {{STP}} ===
:'''Сан Томе''': Португалын эзлэн түрэмгийлэгчид 1470 юм уу 1471 оны 12-р сарын 21-нд буюу Гэгээн Томасын өдөр тус газрыг нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. 
:'''Принсипи''': Гэдэг нь португал хэлний &quot;Гүн, ван, хунтайж&quot; гэсэн үг юм.

=== {{KSA}} ===
Саудчуудын Араб гэсэн утгатай араб үг. Учир нь тус улсыг Сауд угсааны хаадууд ээлжлэн захирдаг учир ийнхүү нэрлэх болжээ. &quot;Сауд&quot; гэдэг үг нь арабын зурхайн нэгэн одны систем юм.

=== {{SWZ}} ===
Сваци омгийнхний хэлээр &quot;Свацичуудын газар нутаг&quot; гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Тус омгийг &quot;Сваци&quot; гэх хаан эрт цагт үндэслэжээ. 

=== Сейнт Винсент ба Гренадинес ===
:'''Сейнт Винсент''': Аунгаа аялагч Кристофер Колумб 1498 оны нэгдүгээр сарын 22-ны өдөр буюу Гэгээн Винсентын өдөр нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. 
:'''Гренадинес''': Энэ нь Испанийн Гранада хотыг санагдуулсан учир ийнхүү нэрлэх болсонтой холбоотой ажээ.

=== Сейнт Киттс ба Невис ===
:'''Сейнт Киттс''': Алдарт аялагч Кристофер Колумб тус газар орныг нээхдээ Гэгээн Кристоферийн нэрийг хүндэтгэн ийнхүү нэрлэх болсон байна. 
:'''Невис''': Испани хэлний &quot;Цасан хатан&quot; гэх үгнээс энэхүү нэршил үүсчээ.

=== {{LCA}} ===
Францын далайчид 1502 оны 12-р сарын 13-ны өдөр буюу Гэгээн Люсын өдрөөр тус газрыг нээсэн учир шинээр нээсэн газраа ийнхүү нэрлэх болжээ.

=== {{SYC}} ===
Францын аялагчид 1754-1756 онд Францын эзэн хаан XV Луй хааны зарлигаар Сангийн сайд Жеан Море де Сейшэллийн нэрээр ийнхүү нэрлэсэн байна.
 
=== {{SEN}} ===
Сенегал голын нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Сенегал гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр &quot;Зенага&quot; буюу &quot;газар нутаг&quot; гэсэн үг юм. Сенегал гол өнөө цаг үед Сенегалын хойд хэсэг, Мавритани улсын нутагт урсаж байгаа билээ. 

=== {{SRB}} === 
Тус улсын нэршил чухам ямар утгатай нь тодорхойгүй. Грек хэлний &quot;сиро&quot; буюу &quot;давтах&quot;, хуучин Индик хэлний &quot;сарбх&quot; буюу &quot;тулалдах&quot;, латин хэлний &quot;серо&quot; буюу &quot;бүтээн байгуулах&quot; Орос хэлний &quot;Пасерб&quot; буюу &quot;дагавар хүүхэд&quot;, Украин хэлний &quot;присербится&quot; буюу &quot;нэгдэн орох&quot; гэсэн утгатай үгсээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Түүнчлэн судлаач Шустерын баталж байгаагаар Прото-Слав хэлний &quot;уух&quot; гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ.

=== {{SIN}} ===
Санскрит хэлний &quot;Симхапура&quot; буюу &quot;Арслант хот&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. 

=== {{SYR}} ===
Чухам ямар утга учиртай нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Ассирчуудыг нэрлэсэн үгнээс үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд байдаг бол Эртний Грек хэлний &quot;сириак&quot; буюу &quot;хүмүүс&quot; гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг ч бий. 

=== {{SVK}} ===
Славчууд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Слав гэдэг нь &quot;слово&quot; буюу &quot;үг&quot; гэх утгатай гэж эрдэмтэд тайлбарладаг. Түүнчлэн &quot;слава&quot; буюу &quot;суу алдар, &quot;слух&quot; буюу &quot;сонсох&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар ч бий.

=== {{SVN}} === 
Славчуудын Венеци гэх утга бүхий Герман үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. 

=== {{SOL}} ===
Испанийн алдарт аялагч Альваро де Менданиа и Нейра 1567 юм уу 1568 онд тус бүлэг арлыг нээхдээ Библи сударт дурдагдсан Соломон хааныг бодож үг нэрийг өгчээ. Чухамдаа тэрээр Соломон хааны нуусан эрдэнэ энд байгаа гэж бодож, хэсэг хугацаанд алт, эрдэнэс хайж өнгөрөөсөн юм. 

=== {{SOM}} ===
Сомаличуудын нутаг гэсэн утгатай уугуул иргэдийн өгсөн нэр ажээ. Сомали гэдэг нь &quot;сак мааль&quot; буюу &quot;үхэрчид&quot; гэх үнээс үүссэн гэх өөр нэг домог ч бас бий. Түүнчлэн Самаале гэх хамба ламтаны нэрийг бэлгэдсэн гэж үзэх түүхчид ч байдаг. 

=== {{SDN}} ===
Дээр дурдсан Өмнөд Суданы нэрний утгатай төстэй учир дурдахаа азная. 

=== {{SUR}} === 
Суринен үндэстнүүдийн нутаг гэсэн утгатайгаар тус улсын нэрийг тайлбарладаг. 

=== {{SLE}} ===
Испани хэлний &quot;Сьерра Леона&quot; буюу &quot;Арслант уул&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. Португалийн аялагч Педро де Синтра 1462 онд энэ нутгийг нээхдээ арслан шиг хэлбэртэй сунаж тогтсон уул нурууг анхлан харж улмаар энэ нэрийг өгсөн гэх домог бий.

==Т==

=== {{THA}} ===
Тай хэлээр &quot;Тай үндэстний өлгий нутаг&quot; гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. &quot;Тай&quot; үндэстнүүдийн нэр чухам ямар утгатай талаар олон янзын тайлбар бий. Тухайлбар &quot;хүн ард&quot;, &quot;хүн төрөлхтөн&quot; гэсэн утгыг илтгэдэг гэж зарим эрдэмтэн үздэг бол зарим нь &quot;эрх чөлөө&quot; гэсэн утгатай гэж тайлбарладаг. 
::'''''Ратча Аначак Тай''''' Эх хэлээрээ албан ёсны албан бичигт өөрийн улсаа ингэж бичдэг. Энэ нь &quot;Тайландын язгуур угсаа&quot; гэсэн утгатай тайланд үг юм. 

=== {{TJK}} ===
&quot;Тажикуудын эх нутаг&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. &quot;Тажик&quot; гэдэг нь Шинэ Перс хэлээр &quot;Тази&quot; буюу &quot;Араб&quot; гэсэн утгыг илтгэдэг. Түүнчлэн төвд хэлний &quot;Таг Жиг&quot; буюу &quot;бар, ирвэс&quot; гэсэн утгатай гэж тайлбарлах судлаачид ч бий. Харин перс хэлний &quot;стан&quot; буюу &quot;улс&quot; гэсэн үг нийлж одоогийн бидний мэдэх &quot;Тажикистан&quot; гэх нэр бий болжээ. 

=== {{TAN}} ===
&quot;Танганияка болон Занзибарын газар нутаг&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1964 онд Танзаничууд тусгаар тогтнохдоо &quot;Танганияка болон Занзибарын нэгдсэн улс &quot; гэх нэрийг авсан байна.
::'''''Танганияка''''' Тус улсын хамгийн том нуур. Харин энэ нуурын нэр ямар учиртай талаар олон янзын тайлбар бий. Сир Ричард Френцис Бартон үүнийг &quot;ту танганияка&quot; буюу &quot;нэгдэн орох&quot;, &quot;ус тааралдах&quot; гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн үгнээс үүдсэн гэж үздэг бол Хенри Стенли гэх эрдэмтэн &quot;тонга&quot; буюу &quot;арал&quot;, &quot;хика&quot; буюу &quot;хавтгай&quot; гэсэн утгатай гэж тайлбарласан байдаг. 
::'''''Занзибар''''' Перс болон Араб хэлний &quot;Занжибар&quot; буюу &quot;Хар эрэг&quot; гэсэн утгатай үг юм.

=== {{TOG}} ===
Нутгийн уугуул иргэд болох Эве омгийн хэлээр &quot;то&quot; буюу &quot;ус&quot;, &quot;го&quot; буюу &quot;эрэг&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. &lt;ref&gt;{{cite book|title=Peoples of Africa: Togo-Zimbabwe |url=https://books.google.com/books?id=rlz2bWRPmvgC&amp;pg=PA531 |year=2001 |publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7168-4|page=531}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Togo1920s&quot;/&gt; Мөн Германчуудын нээсэн &quot;Тоговилль&quot; гэх тосгоны нэрнээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг хувилбар ч бий. 

=== {{TGA}} ===
Уугуул Самоачуудын хэлээр &quot;Өмнөд&quot;, &quot;Өмнөдийн&quot; гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 

=== {{CAF}} ===
Франц хэлний &quot;République centrafricaine&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна.

=== {{TRI}} ===
Испани хэлний хоёр өөр утгатай үг нийлснээр тус улсын нэр бий болсон байна. 
::'''''Тринидад''''' Аугаа аялагч Кристофер Колумб гурав дахь аялалынхаа үр дүнд тус газар нутгийг нээхдээ &quot;Эцэг, хүү, ариун сүнсний ивээл шингэсэн ариун арал&quot; гэх нэр хайрласан байна. Үүнээс &quot;Тринидад&quot; гэх нэршил үүссэн гэдэг. 
::'''''Тобаго''''' &quot;Тамхи&quot; буюу &quot;Тамхины орон&quot; гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар байдаг. Гэвч энэ тайлбар дээр эрдэмтэд өөр, өөр үзэл бодолтой байдаг билээ.

=== {{TUV}} ===
&quot;Найман арал&quot;, &quot;Өөр хоорондоо адилгүй найман арал&quot; гэх Тувалу үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. 

=== {{TUN}} ===
Тус улсын нутаг дэвсгэр дээр эрт цагт оршин тогтнож байсан Тинес хотын нэрнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн гэж үздэг. &quot;Таниф&quot; буюу эртний Финикийн охин тэнгэрийн нэр нь &quot;Тинес&quot; хотын нэр болсон байна. &lt;ref&gt;{{cite book
  | last = Taylor
  | first = Isaac
  | title = Names and Their Histories: A Handbook of Historical Geography and Topographical Nomenclature
  | publisher = BiblioBazaar, LLC
  | year = 2008
  | page = 281
  | isbn = 0-559-29668-1 }}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;ej-brill&quot;&gt;{{cite book
  | last = Houtsma
  | first = Martijn Theodoor
  | title = E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936
  | publisher = Brill
  | year = 1987
  | page = 838
  | isbn = 90-04-08265-4 }}&lt;/ref&gt; Мөн түүнчлэн Бербер хэлний &quot;доор орших&quot;, &quot;цогцолсон&quot; гэх үгнээс ч үүссэн байх гэсэн таамаг бий. &lt;ref name=&quot;peter-ross&quot;&gt;{{cite book
  | first1 = Peter M.
  | last1 = Rossi
  | first2 = Wayne Edward
  | last2 = White
  | title = Articles on the Middle East, 1947–1971: A Cumulation of the Bibliographies from the Middle East Journal
  | publisher = Pierian Press,  [[University of Michigan]]
  | year = 1980
  | page = 132 }}&lt;/ref&gt; 

=== {{TUR}} ===
Араб хэлний &quot;Тюрк&quot; буюу &quot;цогцлоон бүтээсэн&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. 

=== {{TKM}} ===
&quot;Туркменчүүдийн эх орон&quot; гэсэн утгатай үг юм. &quot;Туркмен&quot; гэдэг нь Согдиан хэлний &quot;Турк шиг харагддаг&quot;, &quot;Турктэй ижилхэн&quot; гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. Учир нь улстөрийн байгуулал, бүтцийн хувьд яг дуурайж анхлан үүссэн учир ийнхүү нэрлэх болжээ. &lt;ref&gt;[[Yury Zuev|Yu. Zuev]], ''&quot;Early Türks: Essays on history and ideology&quot;'', Almaty, Daik-Press, 2002, p. 157, {{Listed Invalid ISBN|9985-4-4152-9}}&lt;/ref&gt; Туркменчууд заримдаа &quot;Цэвэр Турк&quot; гэж өөрсдийнхөө нэрийг тайлбарлах нь бий. &lt;ref&gt;''US Library of Congress Country Studies.'' &quot;[http://memory.loc.gov/frd/cs/tmtoc.html Turkmenistan].&quot;&lt;/ref&gt; Исламын шашны түүхч, теологич Ибн Хатирийн үзэж байгаагаар &quot;итгэл үнэмшил, ариун шүтээн&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэж тайлбарласан байдаг.

==У== 

=== {{UGA}} ===
Свахили хэлний &quot;Буганда&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Буганда гэдэг нь тус улсад оршин тогтнож байсан Багандагын хаант улсын нэр юм. &quot;Баганда&quot; гэдэг нь &quot;Ах дүүс&quot;, &quot;эвтэй хүмүүс&quot; гэсэн утгыг илтгэдэг байна. 

=== {{UZB}} ===
Турк хэлний &quot;уз&quot; буюу &quot;өөрийн&quot;, &quot;бек&quot; буюу &quot;эрхэм&quot;, перс хэлний стан буюу &quot;улс&quot; гэсэн үгнүүд нийлж тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. Зарим судлаачид&quot; Эрх чөлөөтэй нутаг&quot; гэж тус улсын нэрний утгыг тайлдаг. 

=== {{UKR}} ===
Украин гэдэг нь Слав хэлний &quot;Крайна&quot; буюу &quot;улс&quot;, &quot;хязгаар нутаг&quot; гэх утгатай юм. 

=== {{URY}} ===
&quot;Уругвай голын хажууд орших улс&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн эршил үүсчээ. &quot;Уругвай&quot; гэдгийг эрдэмтэд олон янзаар тайлбарласан байдаг. Зарим нь &quot;уругуа&quot; буюу &quot;дун&quot;, &quot;и&quot; буюу &quot;ус&quot; гэж тайлбарласан бол зарим нь &quot;уру&quot; буюу &quot;шувууд&quot;, &quot;гуаи&quot; буюу &quot;нүүдэллэж ирдэг&quot; гэсэн утгатай гэж тайлбарлажээ. 

==Ф==

=== {{FJI}} ===
Уугуул Фижичүүдийн хэлээр &quot;фиси&quot; буюу &quot;хараач&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. &lt;ref&gt;Thompson, Basil. &quot;{{Webarchiv|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_1_1892/Volume_1,_No._3,_1892/The_land_of_our_origin_(Viti,_or_Fiji.)_by_Basil_Thompson,_p143-146/p1 |wayback=20180210080244 |text=The Land of Our Origin (Viti, or Fiji) |archiv-bot=2023-11-20 07:34:56 InternetArchiveBot }}&quot;. ''Journal of the Polynesian Society'', Vol. 1, No. 3, pp. 143–146. 1892&lt;/ref&gt; Харин Британийн аялагч Жеймс Күүкийн тайлбарласнаар уугуул иргэд нь &quot;Вити Левү&quot; буюу &quot;Аугаа Вити&quot; гэж оршин суугаа газраа нэрлэдэг байсан гэжээ. &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/ |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208130939/http://www.fiji.gov.fj/ |archivedate=2020-12-08 |df= |access-date=2017-07-23 |url-status=dead }}. ''{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070403140105/http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |archivedate=3 April 2007 |df= }} '': &quot;Europeans in Fiji&quot;.&lt;/ref&gt; 

=== {{FIN}} ===
Хуучин Норс хэлээр &quot;Финчүүдийн өлгий нутаг&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. &lt;ref name=&quot;Names&amp;Histories&quot;/&gt; Манай эриний анхдугаар зууны үеэс эртний Грекийн судар бичгүүдэд &quot;Фенни&quot;, &quot;Финной&quot;, хоёрдугаар зуун буюу Птоломейн үед &quot;Фани&quot; гэх зэргээр тэмдэглэж иржээ. Фин гэдэг нь Прото Герман хэлний &quot;финне&quot; буюу &quot;хэсүүлч&quot;, &quot;анчид&quot; гэх үгнээс үүссэн гэдэгт олонх судлаачид нэгддэг.
:'''''Суоми''''' Финландчууд эх хэлээрээ улс орноо ингэж бичдэг. Фин хэлний &quot;Суомаа&quot; буюу &quot;баянбүрд&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. &lt;ref name=&quot;Names&amp;Histories&quot;/&gt; 

=== {{FRA}} === 
Эртний Франк хэлээр &quot;Франкуудын эх орон&quot; гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Франк гэдэг нь Прото-Герман хэлээр &quot;франкон&quot; буюу &quot;жад&quot; гэсэн үг юм. Үүнээс гадна Эртний Герман хэлний &quot;Франкиш&quot; буюу &quot;эрх чөлөөт&quot; гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх хувилбар байдаг. &lt;ref name=&quot;Names&amp;Histories&quot;/&gt;

==Х==

=== {{HON}} === 
Хондурас гэх нэрийг нэрт аялагч Кристофер Колумб өгсөн гэдэг. Энэ нь Испани хэлээр &quot;далайн гүн ёроол&quot; гэсэн утгатай. Учир нь тус улсын хойд эрэгт маш гүн далай бий.

=== {{HRV}} ===
Улсын нэрний талаар тогтсон ойлголт байхгүй. Гэхдээ Дундад зууны латин хэлний &quot;Круаити&quot; буюу &quot;ус нэрэгчид&quot; гэх үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Збигнев Голаб гэх Хорват эрдэмтний тайлбараар бол &quot;Хровати&quot; буюу &quot;жадны үзүүр бүтээгчид&quot;, &quot;храват&quot; буюу &quot;уулчид&quot; гэх үгнээс үүссэн гэжээ. 

=== {{CHN}} ===
Эртний Санскрит хэлний &quot;хина&quot;, Дундад зууны Перс хэлний &quot;хини&quot; гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. &lt;ref name=&quot;AmHerChin&quot;&gt;''The American Heritage Dictionary of the English Language''. &quot;[http://dictionary.reference.com/browse/China?qsrc=2888 China]&quot;. Houghton-Mifflin (Boston), 2000.&lt;/ref&gt;  &quot;Хина&quot; гэдэг нь тусгайлсан утгагүй &quot;Чин&quot; болон &quot;Жин&quot; гүрнийг өөрсдийнхөө хэлээр нэрлэсэн гэж эрдэмтэд үздэг. 
::'''''Жүнггүо''''' Олонд хамгийн өргөн тархсан энэ нэр нь &quot;Дундад улс&quot; гэсэн утгатай.

==Ч==

=== {{TCD}} ===
Тус улсын баруунөмнөд хэсэгт орших Чад нуурын нэрнээс Чад улсын нэр үүсчээ. Канури омгийнхний хэлээр Чад гэдэг нь &quot;нуур&quot; гэсэн үг юм байна. 

=== {{CHL}} ===
Тус улсын нутаг дэвсгэрт 1553 онд хөл тавьсан Испанийн экспедицийн ахлагч Диего де Альмагро &quot;Халуун ногоо хэрэглэдэг хүмүүс&quot; гэж тэмдэглэснээс энэ нэр үүсчээ. Испани хэлний &quot;Чили&quot; гэх үг тус улсын нэр болсон байна. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Chile |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}&lt;/ref&gt;  Түүнчлэн Инкачуудын домогт хаан Тилигийн нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |title=Chile.com.La Incógnita Sobre el Origen de la Palabra Chile |publisher=Chile.com |date=15 June 2000 |accessdate=17 December 2009 |language=es |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090415204553/http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |archivedate=15 April 2009 |df=dmy }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Encyclopædia Britannica |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/459648/Picunche |title=Picunche (people) – Britannica Online Encyclopedia |publisher=Britannica.com |date= |accessdate=17 December 2009}}&lt;/ref&gt; Олонд төдийлөн түгээгүй ч Күечуа омгийн &quot;чири&quot; буюу &quot;алт&quot; &lt;ref name=&quot;1911britannica&quot;&gt;&quot;CHILE.&quot; Encyclopædia Britannica. 11th ed. 1911. (&quot;derived, it is said, from the Quichua chiri, cold, or tchili, snow&quot;)&lt;/ref&gt;, Аймара омгийн &quot;тчили&quot; буюу &quot;газрын төгсөгл&quot;, &quot;цас&quot; &lt;ref name=&quot;1911britannica&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |title=Chile (república) |encyclopedia=Enciclopedia Microsoft Encarta Online |year=2005 |accessdate=26 February 2005 |quote=The region was then known to its native population as Tchili, a Native American word meaning &quot;snow.&quot; |deadurl=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080510215421/http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |archivedate=10 May 2008 |df=dmy }}  31 October 2009.&lt;/ref&gt;, Мапүче омгийн &quot;чийли-чийли&quot; буюу &quot;шар далавчит хар шувуу&quot; гэх утгатай гэсэн тайлбарууд байдаг. &lt;ref name=&quot;hudson&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |first=Miguel |last=de Olivares y González SJ |contribution=Historia de la Compañía de Jesús en Chile |url= |title=Colección de historiadores de Chile y documentos relativos a la historia nacional |year=1864 |origyear=1736 |editor=Imprenta del Ferrocarril |location=Santiago |volume=4 |number= |pages= |accessdate=14 October 2010|language=es}}&lt;/ref&gt; 

=== {{CZE}} ===
1993 онд дэгдсэн ягаан хувьсгалын дараа энэ нэрийг сонгосон байна. &quot;Чета&quot; буюу &quot;цэргийн нэг хороо&quot; гэсэн утгатай гэсэн тайлбар байдаг. &lt;ref&gt;Online Etymology Dictionary. &quot;[http://dictionary.reference.com/browse/czech Czech]&quot;. Retrieved 11 February 2011.&lt;/ref&gt;

==Ш==

=== {{SWE}} ===
Хуучин Норс хэлний &quot;свипиод&quot; буюу &quot;айлын ганц хүүхэд&quot; гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар өнөө цагт тархжээ. Түүнчлэн &quot;Эх орны иргэн&quot; гэх утгатай гэж Германы эрдэмтэд тайлбарласан байдаг. 
::'''Свериге''' Шведчүүд эх хэлээрээ улс орноо ийн нэрлэдэг. &quot;Шведийн хаант нутаг&quot; гэсэн утгатай Швед үг юм. 

=== {{CHE}} ===
Алеманик үндэстний хамгийн их тархсан, мөн уг үндэстнийг байгуулсан гэгдэх Швицо хааны нэрнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Анхлан МЭ 972 онд &quot;Швиц&quot; гэсэн нэрээр түүх шастирт тэмдэглэгдсэн байдаг. 
::'''Хелветиа''' Олонд танигдсан домгийн нэр. Энэ нь Латин хэлээр Сельтик үндэстнүүдийг нэрлэдэг үг юм. 

=== {{NZL}} ===
Голланд хэлний &quot;Нова Зийландиа&quot; буюу &quot;Шинэ тэнгисийн нутаг&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсэн бий болжээ. Алдарт аялагч Жеймс Күүк тус нутагт анхлан хөл тавьмагцаа ангилаар ийн тэмдэглэсэн нь Голланд хэлэнд түгэж, улмаар газрын зурагт ийнхүү тэмдэглэх болсон байна. 

=== {{LKA}} ===
Санскрит хэлний &quot;Шри&quot; буюу &quot;ариун&quot;, &quot;Ланка&quot; буюу &quot;арал&quot; гэсэн үгнээс бүтсэн &quot;Ариун Арал&quot; гэх утгатай нэр юм. Домогт Равана хааны хаант улсын гол төв нь Шри Ланк байсан гэж үздэг.

==Э==

=== {{GNQ}} ===
Экваторын бүслүүрийг дайран оршдог улс учир ийнхүү экваторын гэсэн үгийг өмнөө авчээ. Харин &quot;Гвиней&quot; гэдэг нь Бербер хэлний &quot;гинавен&quot;, &quot;агинау&quot;, &quot;агинаоу&quot; буюу &quot;түлэгдсэн&quot;, &quot;хар арьстан&quot; гэх үгнээс үүсэн бий болжээ.&lt;ref name=&quot;Bovi&quot;&gt;Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.&lt;/ref&gt;  

=== {{ECU}} ===
Испанийн эзлэн түрэмгийлэгчид Күйто хотноо колоничлолын захиргаа барих гэж байсан тэр цаг үед захиргааны барилга экваторын бүслүүрээс ердөө 40 км-ийн зайтай байсан тул ийнхүү нэрлэх болжээ. Экваторын бүслүүрийг Испаниар &quot;Экуадор&quot; гэж нэрлэдэг байсантай холбоотой. 

=== {{SLV}} ===
Испани хэлний &quot;Сальвадор&quot; буюу &quot;Авран нигүүлсэгч&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1525 оны 4-р сарын 1-ний өдөр тус улсыг нээсэн Гонзало де Альварадо энэ нутагт хөл тавиад &quot;Ертөнцийн эзэн Исүс христийн өлгий нутаг л ийм байдаг байх&quot; гэж өдрийн тэмдэглэлдээ бичсэн байжээ. {{es icon}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;San Salvador. [http://www.sansalvador.gob.sv Official website]. ''{{Webarchiv|url=http://www.sansalvador.gob.sv/?p=17 |wayback=20170704045822 |text=Historia oficial de la ciudad de San Salvador |archiv-bot=2023-11-29 13:57:21 InternetArchiveBot }}''. {{es icon}}&lt;/ref&gt; 

=== {{IND}} === 
Хуучин Перс хэлний &quot;Хинду&quot; үндэстнүүд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх тайлбар байдаг бол Латин хэлний &quot;Индус голынхон&quot; гэсэн утгатай гэж үзэх эрдэмтэд ч байдаг. Гэвч &quot;Индус&quot; гэж нэрлээд байгаа голыг энэтхэгээр &quot;Синду&quot; гэж нэрлэдэг юм. 
::'''''Бхарат''''' Энэтхэгчүүд эх хэлээрээ өөрсдийгөө ийнхүү нэрлэдэг. Эртний энэтхэгийн домогт хоёр хааны нэг болох Бхаратагын нэрээр ийнхүү өөрсдийгөө нэрлэх болсон байна. 

=== {{ERI}} ===
Эртний Грек хэлний &quot;Эритра Талассиа&quot; буюу &quot;Улаан тэнгис&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. 1890 онд Италичууд тус улсыг эзлэн захирах болж Грек үгийг Итали хэл рүү хөрвүүлэн &quot;Эритрум&quot; гэх болсоноор орчин үеийн &quot;Эритри&quot; гэх нэршил бий болсон байна. 

=== {{EST}} ===
Латин хэлний &quot;Аестигийн газар нутаг&quot; гэсэн үгнээс одоогийн нэршил нь үүссэн гэх тайлбар бий. Аести гэдэг нь хуучин Литвын харьяанд байсан ханлигуудын нэгдэл хаант улсын нэр юм. Гэвч Прото-Герман хэлний &quot;аустам, Прото-Индо-Европ хэлний &quot;аус&quot; буюу &quot;зүүн&quot;, &quot;өрнө&quot; гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар ч байдаг. 

=== {{ETH}} ===
Латин хэлний &quot;Аетопиа&quot; буюу &quot;Харуудын өлгий нутаг&quot; гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил бий болжээ. Мөн Грек хэлэнд &quot;Алтиопс&quot; буюу &quot;Түлэгдсэн нүүртнүүдийн нутаг&quot; гэх утгаас ч үүссэн байж болох талтай. Этиопчууд өөрсдөө Библид дурдагддаг Куш гэгээтний хүү &quot;Итиоппс&quot;-ын нэрнээс улсын нэр үүссэн гэж тайлбаралдаг байна.&lt;ref name=&quot;Names&amp;Histories&quot;/&gt;

==Я==

=== {{JPN}} ===
Шанхай хятад хэлний &quot;Жеппун&quot; буюу &quot;Наран мандах нутаг&quot; гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Анх алдарт аялагч Марко Поло яг энэ утгаар нь олон улсад таниулж байсан юм. 
::'''''Нихон / Ниппон''''' Сино-Япон хэлний &quot;Онёоми&quot; гэх утгатай үгтэй бичлэгийн хувьд ижилхэн бичигддэг. Энэ нь &quot;ажиллах&quot;, &quot;хийх&quot; гэсэн утгыг агуулдаг ажээ. 

=== {{JAM}} ===
Тайно/Аравак хэлний &quot;Замайка&quot;, &quot;Хамайка&quot; буюу &quot;Ус болон моддын нутаг&quot; гэх үгнээс нэршил нь үүссэн байна. Зарим эрдэмтэд &quot;Рашаан булагын эх орон&quot; ч гэж тайлбарлах нь бий.

== Мөн үзэх ==
{{Commonscat|Country names in non-Latin scripts|Улс орнуудын нэрийн утга учир}}
* [[Дэлхийн улс орны нэрс]]

==Эшлэл==
&lt;references /&gt;

[[Ангилал:Хороним|!Улсууд]]
[[Ангилал:Улсуудын жагсаалт|нэрийн утга учир]]</text>
      <sha1>7taepyciwch4f0hmzlhmqgq6w0lqnjr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Даваажавын Баадайжав</title>
    <ns>0</ns>
    <id>79530</id>
    <revision>
      <id>855423</id>
      <parentid>778354</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T10:26:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ongonbat</username>
        <id>53930</id>
      </contributor>
      <comment>БНМАУ-ын Гавьяат жүжигчин цол олгох тухай зарлиг, 1976 он</comment>
      <origin>855423</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6870" sha1="b1xyebctygjhhmcazr8vmpe79dp34mq" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name         = Даваажавын Баадайжав
| native_name = 
| image        = Baadaijaw_Dawaajaw.jpg
| caption      = 
| birth_date   = {{birth date and age|1945|05|01|mf=y}}
| birth_place  = [[Монгол улс]], тодруулбал одооны [[Улаанбаатар хот|Улаанбаатар]] хот [[Баянзүрх|Амгаланбаатар]]-т төржээ
| nationality  = [[Монгол үндэстэн]]
|citizenship   = {{flag|Монгол}} ([[БНМАУ]] → МУ)
| occupation   = дуурийн дуучин
| Дуулах хоолой  = [[меццо-сопрано]]
| years_active = 1969-2024
| agent        = 
| Төгөссөн сургууль   = [[Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль]]&lt;br/&gt;[https://bg.wikipedia.org/wiki/Национална_музикална_академия Болгар Улсын консерватори]
| children     = Баттөр (1966-2023 хөвүүн)&lt;br/&gt;Батсаран (1968 хөвүүн)&lt;br/&gt;Онгонбат (1977 хөвүүн)
|death_date=2024.03.25|awards=[[Гавьяат жүжигчин]]&lt;br/&gt;[https://mn.wikipedia.org/wiki/Монгол_улсын_гавьяат_жүжигчин]
[[Ардын жүжигчин]]&lt;br/&gt;[https://mn.wikipedia.org/wiki/Ардын_жүжигчдийн_жагсаалт]}}
'''Даваажавын Баадайжав''' (1945 оны 5-р сарын 1-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн-2024 оны 3-р сарын 25-нд нас барсан)—[[Монгол улс|Монгол Улсын]] [[МУАЖ]], [[дуурь|дуурийн]] [https://ru.wikipedia.org/wiki/Меццо-сопрано меццо-сопрано] хоолоотой [[дуучин]]. 

== Намтар ==
1963 онд [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ аймгийн]] төвийн Бумцэндийн нэрэмжит 10 жилийн дунд сургуулийг төгсөж, агуу их хөгжмийн зохиолч [[Дагвын Лувсаншарав|Дагвын Лувсаншаравын]] ивээл дор Улсын дуурь бүжгийн театрын найрал дууны ангид дуучнаар орж урлагийн замд анх хөл тавьжээ. 1964-1968 онд УБДС-ийн дуулаачийн анги, [[Болгар|Болгарын]] [[Софи]] хотын [[:bg:Национална_музикална_академия|хөгжмийн дээд сургуулийн]] хоёр жилийн дээд курсийг тус тус төгссөн. 

[[Дуурь Бүжгийн Эрдмийн Театр|ДБЭТ]]-т 1969-1994 онд гоцлол дуучнаар,  

1994 оноос Сэлэнгэ аймгийн “Сэлэнгийн долгио” чуулгын найруулагч,  

1994-1996 онд  “Сэлэнгийн долгио”  чуулгын даргаар ажилласан байна. 

[[Билэгийн Дамдинсүрэн|Б.Дамдинсүрэнгийн]] “Тэмцэл”-ийн Пагма,  

[[Лувсанжамбын Мөрдорж|Л.Мөрдоржийн]] “Жаргал”-ын Пил,  

[[Халтарын Билэгжаргал|Х.Билэгжаргалын]] “Ламбугайн нулимас”-ын эх,  

[[Жорж Бизе|Ж.Бизегийн]] “[[Кармен (Дуурь)|Кармен]]”-ий Кармен,  

[[Жакомо Пуччини|Ж.Пуччинигийн]] “Чио Чио Сан”-ы Сузуки,  

[[Александр Бородин|А.Бородины]] “Игорь ван”-ы Кончаковна,  

[[Пётр Чайковский|П.Чайковскийн]] “[[Евгений Онегин (роман)|Евгений Онегин]]”-ий Ольга, Асрагч эх  

гэх мэт үндэсний болон сонгодог 30 гаруй дуурийн гол ба туслах дүрүүдэд дуулж жүжиглэсэн байна. Тэр бүгдээс “Отелло” дуурийн Эмилияд цайлган сэтгэлтэй, гэнэн бүсгүйн дүрийг илүү чадамгай сайн гаргасан ажээ. 

Олон улсын оюутан залуучуудын “Орос дууг хэн сайн дуулах вэ” /ЗХУ-д болсон/ уралдааны тэргүүн шагнал, П.И.Чайковскийн нэрэмжит олон улсын дуурийн дуучны 1970 оны тэмцээнээс хоёрдугаар шатанд шалгарч, БНАСАУ-д болдог “Хаврын баяр” олон улсын урлагийн наадмын солонгос дуу дуулаачдын тэмцээнд түрүүлж байжээ. 2001 онос [[БНХАУ]]-ын [[Өвөр Монгол]]д багшлаж байсан. 

2024 оны 3-р сарын 25-нд нас барсан.

==Хүртсэн цол, шан==
* 1967 он — [[ЗХУ]]-ын [[Сочи хотод болсон олон улсын уралдааны тэргүүн байрын шагнал]]
* 1970 он — [[ЗХУ]]-ын [[https://ru.wikipedia.org/wiki/Международный_конкурс_имени_П._И._Чайковского Чайковскийн нэрэмжит 4-р уралдааны Романс дуулаачийн 2-р шатны тусгай шагнал]]
* 1976 он — [[БНМАУ]]-ын [[Гавьяат Жүжигчин]] /1976-07-09.№143/
** [[БНМАУ-ын Гавьяат жүжигчин]] (1976) — БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн 1976 оны 7 дугаар сарын 9-ний өдрийн 143 дугаар зарлиг.  [[Файл:БНМАУ-ын_Гавьяат_жүжигчин_цол_олгох_тухай_зарлиг,_1976_он.png|right|thumb|349x349px|БНМАУ-ын Гавьяат жүжигчин цол олгох тухай зарлиг, 1976 он.]]
* 1992 он — [[БНАСАУ]]-ын [[Хаварын баярын тэргүүн байрын шагнал]]
* 2009 он - [[БНХАУ]]-ын [[Гадаадын шилдэг мэргэжилтэн шагнал]]
* 2016 он — [[МУАЖ]]


==Эх сурвалж==
* [https://web.archive.org/web/20130121101559/http://urlag.mn/post.php?m=4069 urlag.mn] — Гавьяат жүжигчин: [https://web.archive.org/web/20180916182724/http://www.gaviyat.pms.mn/index.php?module=menu&amp;cmd=content&amp;menu_id=222&amp;id=411]

{{DEFAULTSORT:Баадайжав, Даваажавын}}
[[Ангилал:Монголын дуучин]]
[[Ангилал:Ардын Жүжигчин (Монгол)]]
[[Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1945 онд төрсөн]]
[[Ангилал:2024 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>b1xyebctygjhhmcazr8vmpe79dp34mq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855425</id>
      <parentid>855423</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T10:34:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ongonbat</username>
        <id>53930</id>
      </contributor>
      <comment>Д.Баадайжав Гавьяат Цолтны Үнэмлэх</comment>
      <origin>855425</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7005" sha1="cqjvrrudxrm89tgzrdyqbngnic3g4f4" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name         = Даваажавын Баадайжав
| native_name = 
| image        = Baadaijaw_Dawaajaw.jpg
| caption      = 
| birth_date   = {{birth date and age|1945|05|01|mf=y}}
| birth_place  = [[Монгол улс]], тодруулбал одооны [[Улаанбаатар хот|Улаанбаатар]] хот [[Баянзүрх|Амгаланбаатар]]-т төржээ
| nationality  = [[Монгол үндэстэн]]
|citizenship   = {{flag|Монгол}} ([[БНМАУ]] → МУ)
| occupation   = дуурийн дуучин
| Дуулах хоолой  = [[меццо-сопрано]]
| years_active = 1969-2024
| agent        = 
| Төгөссөн сургууль   = [[Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль]]&lt;br/&gt;[https://bg.wikipedia.org/wiki/Национална_музикална_академия Болгар Улсын консерватори]
| children     = Баттөр (1966-2023 хөвүүн)&lt;br/&gt;Батсаран (1968 хөвүүн)&lt;br/&gt;Онгонбат (1977 хөвүүн)
|death_date=2024.03.25|awards=[[Гавьяат жүжигчин]]&lt;br/&gt;[https://mn.wikipedia.org/wiki/Монгол_улсын_гавьяат_жүжигчин]
[[Ардын жүжигчин]]&lt;br/&gt;[https://mn.wikipedia.org/wiki/Ардын_жүжигчдийн_жагсаалт]}}
'''Даваажавын Баадайжав''' (1945 оны 5-р сарын 1-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн-2024 оны 3-р сарын 25-нд нас барсан)—[[Монгол улс|Монгол Улсын]] [[МУАЖ]], [[дуурь|дуурийн]] [https://ru.wikipedia.org/wiki/Меццо-сопрано меццо-сопрано] хоолоотой [[дуучин]]. 

== Намтар ==
1963 онд [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ аймгийн]] төвийн Бумцэндийн нэрэмжит 10 жилийн дунд сургуулийг төгсөж, агуу их хөгжмийн зохиолч [[Дагвын Лувсаншарав|Дагвын Лувсаншаравын]] ивээл дор Улсын дуурь бүжгийн театрын найрал дууны ангид дуучнаар орж урлагийн замд анх хөл тавьжээ. 1964-1968 онд УБДС-ийн дуулаачийн анги, [[Болгар|Болгарын]] [[Софи]] хотын [[:bg:Национална_музикална_академия|хөгжмийн дээд сургуулийн]] хоёр жилийн дээд курсийг тус тус төгссөн. 

[[Дуурь Бүжгийн Эрдмийн Театр|ДБЭТ]]-т 1969-1994 онд гоцлол дуучнаар,  

1994 оноос Сэлэнгэ аймгийн “Сэлэнгийн долгио” чуулгын найруулагч,  

1994-1996 онд  “Сэлэнгийн долгио”  чуулгын даргаар ажилласан байна. 

[[Билэгийн Дамдинсүрэн|Б.Дамдинсүрэнгийн]] “Тэмцэл”-ийн Пагма,  

[[Лувсанжамбын Мөрдорж|Л.Мөрдоржийн]] “Жаргал”-ын Пил,  

[[Халтарын Билэгжаргал|Х.Билэгжаргалын]] “Ламбугайн нулимас”-ын эх,  

[[Жорж Бизе|Ж.Бизегийн]] “[[Кармен (Дуурь)|Кармен]]”-ий Кармен,  

[[Жакомо Пуччини|Ж.Пуччинигийн]] “Чио Чио Сан”-ы Сузуки,  

[[Александр Бородин|А.Бородины]] “Игорь ван”-ы Кончаковна,  

[[Пётр Чайковский|П.Чайковскийн]] “[[Евгений Онегин (роман)|Евгений Онегин]]”-ий Ольга, Асрагч эх  

гэх мэт үндэсний болон сонгодог 30 гаруй дуурийн гол ба туслах дүрүүдэд дуулж жүжиглэсэн байна. Тэр бүгдээс “Отелло” дуурийн Эмилияд цайлган сэтгэлтэй, гэнэн бүсгүйн дүрийг илүү чадамгай сайн гаргасан ажээ. 

Олон улсын оюутан залуучуудын “Орос дууг хэн сайн дуулах вэ” /ЗХУ-д болсон/ уралдааны тэргүүн шагнал, П.И.Чайковскийн нэрэмжит олон улсын дуурийн дуучны 1970 оны тэмцээнээс хоёрдугаар шатанд шалгарч, БНАСАУ-д болдог “Хаврын баяр” олон улсын урлагийн наадмын солонгос дуу дуулаачдын тэмцээнд түрүүлж байжээ. 2001 онос [[БНХАУ]]-ын [[Өвөр Монгол]]д багшлаж байсан. 

2024 оны 3-р сарын 25-нд нас барсан.

==Хүртсэн цол, шан==
* 1967 он — [[ЗХУ]]-ын [[Сочи хотод болсон олон улсын уралдааны тэргүүн байрын шагнал]]
* 1970 он — [[ЗХУ]]-ын [[https://ru.wikipedia.org/wiki/Международный_конкурс_имени_П._И._Чайковского Чайковскийн нэрэмжит 4-р уралдааны Романс дуулаачийн 2-р шатны тусгай шагнал]]
* 1976 он — [[БНМАУ]]-ын [[Гавьяат Жүжигчин]] /1976-07-09.№143/[[Файл:Гавьяат_Цолтны_Үнэмлэх.jpg|thumb|Д. Баадайжавын Гавьяат Цолтны Үнэмлэх]]
** [[БНМАУ-ын Гавьяат жүжигчин]] (1976) — БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн 1976 оны 7 дугаар сарын 9-ний өдрийн 143 дугаар зарлиг.  [[Файл:БНМАУ-ын_Гавьяат_жүжигчин_цол_олгох_тухай_зарлиг,_1976_он.png|right|thumb|349x349px|БНМАУ-ын Гавьяат жүжигчин цол олгох тухай зарлиг, 1976 он.]]
* 1992 он — [[БНАСАУ]]-ын [[Хаварын баярын тэргүүн байрын шагнал]]
* 2009 он - [[БНХАУ]]-ын [[Гадаадын шилдэг мэргэжилтэн шагнал]]
* 2016 он — [[МУАЖ]]


==Эх сурвалж==
* [https://web.archive.org/web/20130121101559/http://urlag.mn/post.php?m=4069 urlag.mn] — Гавьяат жүжигчин: [https://web.archive.org/web/20180916182724/http://www.gaviyat.pms.mn/index.php?module=menu&amp;cmd=content&amp;menu_id=222&amp;id=411]

{{DEFAULTSORT:Баадайжав, Даваажавын}}
[[Ангилал:Монголын дуучин]]
[[Ангилал:Ардын Жүжигчин (Монгол)]]
[[Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1945 онд төрсөн]]
[[Ангилал:2024 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>cqjvrrudxrm89tgzrdyqbngnic3g4f4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855426</id>
      <parentid>855425</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T10:40:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ongonbat</username>
        <id>53930</id>
      </contributor>
      <comment>Ажрдын жүжигчин цолны үнэмлэх</comment>
      <origin>855426</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7324" sha1="ox8qe9hmkoq867tq7yaovw4phhssi44" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name         = Даваажавын Баадайжав
| native_name = 
| image        = Baadaijaw_Dawaajaw.jpg
| caption      = 
| birth_date   = {{birth date and age|1945|05|01|mf=y}}
| birth_place  = [[Монгол улс]], тодруулбал одооны [[Улаанбаатар хот|Улаанбаатар]] хот [[Баянзүрх|Амгаланбаатар]]-т төржээ
| nationality  = [[Монгол үндэстэн]]
|citizenship   = {{flag|Монгол}} ([[БНМАУ]] → МУ)
| occupation   = дуурийн дуучин
| Дуулах хоолой  = [[меццо-сопрано]]
| years_active = 1969-2024
| agent        = 
| Төгөссөн сургууль   = [[Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль]]&lt;br/&gt;[https://bg.wikipedia.org/wiki/Национална_музикална_академия Болгар Улсын консерватори]
| children     = Баттөр (1966-2023 хөвүүн)&lt;br/&gt;Батсаран (1968 хөвүүн)&lt;br/&gt;Онгонбат (1977 хөвүүн)
|death_date=2024.03.25|awards=[[Гавьяат жүжигчин]]&lt;br/&gt;[https://mn.wikipedia.org/wiki/Монгол_улсын_гавьяат_жүжигчин]
[[Ардын жүжигчин]]&lt;br/&gt;[https://mn.wikipedia.org/wiki/Ардын_жүжигчдийн_жагсаалт]}}
'''Даваажавын Баадайжав''' (1945 оны 5-р сарын 1-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн-2024 оны 3-р сарын 25-нд нас барсан)—[[Монгол улс|Монгол Улсын]] [[МУАЖ]], [[дуурь|дуурийн]] [https://ru.wikipedia.org/wiki/Меццо-сопрано меццо-сопрано] хоолоотой [[дуучин]]. 

== Намтар ==
1963 онд [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ аймгийн]] төвийн Бумцэндийн нэрэмжит 10 жилийн дунд сургуулийг төгсөж, агуу их хөгжмийн зохиолч [[Дагвын Лувсаншарав|Дагвын Лувсаншаравын]] ивээл дор Улсын дуурь бүжгийн театрын найрал дууны ангид дуучнаар орж урлагийн замд анх хөл тавьжээ. 1964-1968 онд УБДС-ийн дуулаачийн анги, [[Болгар|Болгарын]] [[Софи]] хотын [[:bg:Национална_музикална_академия|хөгжмийн дээд сургуулийн]] хоёр жилийн дээд курсийг тус тус төгссөн. 

[[Дуурь Бүжгийн Эрдмийн Театр|ДБЭТ]]-т 1969-1994 онд гоцлол дуучнаар,  

1994 оноос Сэлэнгэ аймгийн “Сэлэнгийн долгио” чуулгын найруулагч,  

1994-1996 онд  “Сэлэнгийн долгио”  чуулгын даргаар ажилласан байна. 

[[Билэгийн Дамдинсүрэн|Б.Дамдинсүрэнгийн]] “Тэмцэл”-ийн Пагма,  

[[Лувсанжамбын Мөрдорж|Л.Мөрдоржийн]] “Жаргал”-ын Пил,  

[[Халтарын Билэгжаргал|Х.Билэгжаргалын]] “Ламбугайн нулимас”-ын эх,  

[[Жорж Бизе|Ж.Бизегийн]] “[[Кармен (Дуурь)|Кармен]]”-ий Кармен,  

[[Жакомо Пуччини|Ж.Пуччинигийн]] “Чио Чио Сан”-ы Сузуки,  

[[Александр Бородин|А.Бородины]] “Игорь ван”-ы Кончаковна,  

[[Пётр Чайковский|П.Чайковскийн]] “[[Евгений Онегин (роман)|Евгений Онегин]]”-ий Ольга, Асрагч эх  

гэх мэт үндэсний болон сонгодог 30 гаруй дуурийн гол ба туслах дүрүүдэд дуулж жүжиглэсэн байна. Тэр бүгдээс “Отелло” дуурийн Эмилияд цайлган сэтгэлтэй, гэнэн бүсгүйн дүрийг илүү чадамгай сайн гаргасан ажээ. 

Олон улсын оюутан залуучуудын “Орос дууг хэн сайн дуулах вэ” /ЗХУ-д болсон/ уралдааны тэргүүн шагнал, П.И.Чайковскийн нэрэмжит олон улсын дуурийн дуучны 1970 оны тэмцээнээс хоёрдугаар шатанд шалгарч, БНАСАУ-д болдог “Хаврын баяр” олон улсын урлагийн наадмын солонгос дуу дуулаачдын тэмцээнд түрүүлж байжээ. 2001 онос [[БНХАУ]]-ын [[Өвөр Монгол]]д багшлаж байсан. 

2024 оны 3-р сарын 25-нд нас барсан.

==Хүртсэн цол, шан==
* 1967 он — [[ЗХУ]]-ын [[Сочи хотод болсон олон улсын уралдааны тэргүүн байрын шагнал]]
* 1970 он — [[ЗХУ]]-ын [[https://ru.wikipedia.org/wiki/Международный_конкурс_имени_П._И._Чайковского Чайковскийн нэрэмжит 4-р уралдааны Романс дуулаачийн 2-р шатны тусгай шагнал]]
* 1976 он — [[БНМАУ]]-ын [[Гавьяат Жүжигчин]] /1976-07-09.№143/[[Файл:Гавьяат_Цолтны_Үнэмлэх.jpg|thumb|Д. Баадайжавын Гавьяат Цолтны Үнэмлэх]]
** [[БНМАУ-ын Гавьяат жүжигчин]] (1976) — БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн 1976 оны 7 дугаар сарын 9-ний өдрийн 143 дугаар зарлиг.  [[Файл:БНМАУ-ын_Гавьяат_жүжигчин_цол_олгох_тухай_зарлиг,_1976_он.png|right|thumb|349x349px|БНМАУ-ын Гавьяат жүжигчин цол олгох тухай зарлиг, 1976 он.]]
* 1992 он — [[БНАСАУ]]-ын [[Хаварын баярын тэргүүн байрын шагнал]]
* 2009 он - [[БНХАУ]]-ын [[Гадаадын шилдэг мэргэжилтэн шагнал]]
* 2016 он — [[МУАЖ]] 
** [[МУ-ын Ардын жүжигчин]] (2016) — МУ-ын Ерөнхийлөгчийн 2016 оны 12 дугаар сарын 26-ны өдрийн 177 дугаар зарлиг.  [[Файл:Ардын_Жүжигчин_цолны_үнэмлэх.jpg|thumb|Ардын Жүжигчин цолны үнэмлэх]]


==Эх сурвалж==
* [https://web.archive.org/web/20130121101559/http://urlag.mn/post.php?m=4069 urlag.mn] — Гавьяат жүжигчин: [https://web.archive.org/web/20180916182724/http://www.gaviyat.pms.mn/index.php?module=menu&amp;cmd=content&amp;menu_id=222&amp;id=411]

{{DEFAULTSORT:Баадайжав, Даваажавын}}
[[Ангилал:Монголын дуучин]]
[[Ангилал:Ардын Жүжигчин (Монгол)]]
[[Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1945 онд төрсөн]]
[[Ангилал:2024 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>ox8qe9hmkoq867tq7yaovw4phhssi44</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855427</id>
      <parentid>855426</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T10:49:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ongonbat</username>
        <id>53930</id>
      </contributor>
      <comment>Цолтны тэмдэг нэмсэн</comment>
      <origin>855427</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7406" sha1="iimbdtpse65puensvrupg9fow6vk4an" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name         = Даваажавын Баадайжав
| native_name = 
| image        = Baadaijaw_Dawaajaw.jpg
| caption      = 
| birth_date   = {{birth date and age|1945|05|01|mf=y}}
| birth_place  = [[Монгол улс]], тодруулбал одооны [[Улаанбаатар хот|Улаанбаатар]] хот [[Баянзүрх|Амгаланбаатар]]-т төржээ
| nationality  = [[Монгол үндэстэн]]
|citizenship   = {{flag|Монгол}} ([[БНМАУ]] → МУ)
| occupation   = дуурийн дуучин
| Дуулах хоолой  = [[меццо-сопрано]]
| years_active = 1969-2024
| agent        = 
| Төгөссөн сургууль   = [[Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль]]&lt;br/&gt;[https://bg.wikipedia.org/wiki/Национална_музикална_академия Болгар Улсын консерватори]
| children     = Баттөр (1966-2023 хөвүүн)&lt;br/&gt;Батсаран (1968 хөвүүн)&lt;br/&gt;Онгонбат (1977 хөвүүн)
|death_date=2024.03.25|awards=[[Гавьяат жүжигчин]]&lt;br/&gt;[https://mn.wikipedia.org/wiki/Монгол_улсын_гавьяат_жүжигчин]
[[Ардын жүжигчин]]&lt;br/&gt;[https://mn.wikipedia.org/wiki/Ардын_жүжигчдийн_жагсаалт]}}
'''Даваажавын Баадайжав''' (1945 оны 5-р сарын 1-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн-2024 оны 3-р сарын 25-нд нас барсан)—[[Монгол улс|Монгол Улсын]] [[МУАЖ]], [[дуурь|дуурийн]] [https://ru.wikipedia.org/wiki/Меццо-сопрано меццо-сопрано] хоолоотой [[дуучин]]. 

== Намтар ==
1963 онд [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ аймгийн]] төвийн Бумцэндийн нэрэмжит 10 жилийн дунд сургуулийг төгсөж, агуу их хөгжмийн зохиолч [[Дагвын Лувсаншарав|Дагвын Лувсаншаравын]] ивээл дор Улсын дуурь бүжгийн театрын найрал дууны ангид дуучнаар орж урлагийн замд анх хөл тавьжээ. 1964-1968 онд УБДС-ийн дуулаачийн анги, [[Болгар|Болгарын]] [[Софи]] хотын [[:bg:Национална_музикална_академия|хөгжмийн дээд сургуулийн]] хоёр жилийн дээд курсийг тус тус төгссөн. 

[[Дуурь Бүжгийн Эрдмийн Театр|ДБЭТ]]-т 1969-1994 онд гоцлол дуучнаар,  

1994 оноос Сэлэнгэ аймгийн “Сэлэнгийн долгио” чуулгын найруулагч,  

1994-1996 онд  “Сэлэнгийн долгио”  чуулгын даргаар ажилласан байна. 

[[Билэгийн Дамдинсүрэн|Б.Дамдинсүрэнгийн]] “Тэмцэл”-ийн Пагма,  

[[Лувсанжамбын Мөрдорж|Л.Мөрдоржийн]] “Жаргал”-ын Пил,  

[[Халтарын Билэгжаргал|Х.Билэгжаргалын]] “Ламбугайн нулимас”-ын эх,  

[[Жорж Бизе|Ж.Бизегийн]] “[[Кармен (Дуурь)|Кармен]]”-ий Кармен,  

[[Жакомо Пуччини|Ж.Пуччинигийн]] “Чио Чио Сан”-ы Сузуки,  

[[Александр Бородин|А.Бородины]] “Игорь ван”-ы Кончаковна,  

[[Пётр Чайковский|П.Чайковскийн]] “[[Евгений Онегин (роман)|Евгений Онегин]]”-ий Ольга, Асрагч эх  

гэх мэт үндэсний болон сонгодог 30 гаруй дуурийн гол ба туслах дүрүүдэд дуулж жүжиглэсэн байна. Тэр бүгдээс “Отелло” дуурийн Эмилияд цайлган сэтгэлтэй, гэнэн бүсгүйн дүрийг илүү чадамгай сайн гаргасан ажээ. 

Олон улсын оюутан залуучуудын “Орос дууг хэн сайн дуулах вэ” /ЗХУ-д болсон/ уралдааны тэргүүн шагнал, П.И.Чайковскийн нэрэмжит олон улсын дуурийн дуучны 1970 оны тэмцээнээс хоёрдугаар шатанд шалгарч, БНАСАУ-д болдог “Хаврын баяр” олон улсын урлагийн наадмын солонгос дуу дуулаачдын тэмцээнд түрүүлж байжээ. 2001 онос [[БНХАУ]]-ын [[Өвөр Монгол]]д багшлаж байсан. 

2024 оны 3-р сарын 25-нд нас барсан.

==Хүртсэн цол, шан==
* 1967 он — [[ЗХУ]]-ын [[Сочи хотод болсон олон улсын уралдааны тэргүүн байрын шагнал]]
* 1970 он — [[ЗХУ]]-ын [[https://ru.wikipedia.org/wiki/Международный_конкурс_имени_П._И._Чайковского Чайковскийн нэрэмжит 4-р уралдааны Романс дуулаачийн 2-р шатны тусгай шагнал]]
* 1976 он — [[БНМАУ]]-ын [[Гавьяат Жүжигчин]] /1976-07-09.№143/[[Файл:Гавьяат_Цолтны_Үнэмлэх.jpg|thumb|Д. Баадайжавын Гавьяат Цолтны Үнэмлэх]]
** — БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн 1976 оны 7 дугаар сарын 9-ний өдрийн 143 дугаар зарлиг.  [[Файл:БНМАУ-ын_Гавьяат_жүжигчин_цол_олгох_тухай_зарлиг,_1976_он.png|right|thumb|349x349px|БНМАУ-ын Гавьяат жүжигчин цол олгох тухай зарлиг, 1976 он.]]
* 1992 он — [[БНАСАУ]]-ын [[Хаварын баярын тэргүүн байрын шагнал]]
* 2009 он - [[БНХАУ]]-ын [[Гадаадын шилдэг мэргэжилтэн шагнал]]
* 2016 он — [[МУАЖ]] — МУ-ын Ерөнхийлөгчийн 2016 оны 12 дугаар сарын 26-ны өдрийн 177 дугаар зарлиг. 
** [[Файл:Ардын_Жүжигчин_цолны_үнэмлэх.jpg|thumb|Ардын Жүжигчин цолны үнэмлэх]]
[[Файл:Д.Баадайжавын_хүртсэн_алдар_цолтны_тэмдэгүүд.jpg|thumb|Д.Баадайжавын хүртсэн алдар цолтны тэмдэгүүд]]


==Эх сурвалж==
* [https://web.archive.org/web/20130121101559/http://urlag.mn/post.php?m=4069 urlag.mn] — Гавьяат жүжигчин: [https://web.archive.org/web/20180916182724/http://www.gaviyat.pms.mn/index.php?module=menu&amp;cmd=content&amp;menu_id=222&amp;id=411]

{{DEFAULTSORT:Баадайжав, Даваажавын}}
[[Ангилал:Монголын дуучин]]
[[Ангилал:Ардын Жүжигчин (Монгол)]]
[[Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1945 онд төрсөн]]
[[Ангилал:2024 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>iimbdtpse65puensvrupg9fow6vk4an</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Даашинхүү</title>
    <ns>0</ns>
    <id>91684</id>
    <revision>
      <id>855331</id>
      <parentid>841225</parentid>
      <timestamp>2026-05-02T14:41:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>855331</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16180" sha1="myv6im5k409errkk8m5zdoq8afs8mkp" xml:space="preserve">Монголын түүхэн дэх Хятадын худалдаа мөнгө хүүллийн тухай дүгнэлт, тэмдэглэлүүдэд “Да Шэн Күйпүүс ({{lang-zh|大盛魁}}, Монголчууд “Даашинхүү” гэдэг) түүний дамжаад, жангуйдын тухай, олон монголчуудыг мөлждөг хонждог байсан тухай олонтаа дурдагддаг л даа.&lt;ref&gt;Ар Монгол дахь “Да Шэн Күй” буюу Даашинхүү пүүс Д.Базардорж, УБ 2015&lt;/ref&gt;
==Суурь шалтгаан нөхцөл==
Юуны өмнө монголчуудын түүхэн уламжлал, материаллаг болон оюуны соёлд худалдаа арилжааны соёлын элемент, түүнд суурилсан худалдаа, арилжааны суурь ухагдахууны зарчмын үндэс байгаагүй бөгөөд эрт цагаас суурин соёл бүхий хөрш орнуудаас дайн байлдааны олз, хүчирхэгжсэн үедээ байлдан эзэлсэн орнуудаас ирүүлсан татвар гувчуураар эд бараагаар материаллаг хэрэгцээгээ хангасаар ирсэнд хэргийн учир байна. Нөгөө талаар ардын маань зүйр цэцэн үгэнд &quot;Мөнгө цагаан нүд улаан&quot; .. Энэ бол монголчууд биднийг мөнгөний үнэ цэнийг ч үл ухах ноцтой сул тал. Монголчууд бид анхнаасаа худалдаачин-капиталчин ард түмэн биш байсан. Хүннүгийн үеэс ч тэр ,Чингис хааны үед ч тэр.Монголчууд бид анхнаасаа наймаа худалдаанд авъяасгүй байсан тул Чингис хаан ба түүний залгамжлагч нар худалдаа наймааны хэрэгт Дундад ази, перс,арабын зэрэг исламын шашинт өнгөт нүдтэн нарыг дэвшүүлэн сайд болгон энэхүү хэргийг даатгаж эзлэн авсан хот балгадаас татвар авах хэргийг нангиад нарт худалдааны хэргийг исламын худалдаачдад даатгадаг байжээ. Исламын худалдаачид зальжин шунахай еврей болон нангиад нарыг бодоход арилжаа худалдаанд худалдаачин хүний ёс зүйг чанд сахидаг (Исламын шашныг үндэслэгч Мухаммед өөрөө худалдаачин хүн байсан тул худалдаачин хүний ёс суртахууны хэм хэмжээг коран судартаа тусган номолсон ) байсан тул монголчуудын итгэлийг ихээхэн хүлээжээ. Цаашдаа монголын эзэнт гүрэн задарч бага хаадын үед торгоны замын худалдаа тасарч монгол орон бараа таваарын гачаалд орсон. Энэ нь хаад ноёд бараа таваарын хэрэгцээгээ хангахын тулд ард нийтээс мал аж ахуйн бүтээгдэхүүнээрээ авах татвард дулдуйдсан эдлэхүүний аж ахуйн харилцаа ноёрхож байсан нь монголын улс төрийн бутралд бага боловч нөлөөлсөн байдаг юм.  Ер нь манай ардын зүйр цэцэн үгэнд мөнгө зоос, худалдаа арилжааны талаар сөрөг талаас нь хандсан сэтгэлгээ ноёрхсон үгийн бүхэл бүтэн сан байдаг юм. Дээр дурьдснаас гадна.нь мөнгө цагаан нүд улаан. Монгол хүн билгээр Хятад хүн бэнчингээр, Хонхны жингэнээ буяны мөртэй мөнгөний жингэнээ цусан мөртэй, Шунал ихэдвэл шулам болно. Худалдаачин хүн хуудуутай Худалч хүн хоржоонтой гэх зэргээр амьдралд хандах ертөнцийг үзэх үзлээрээ бид мөнгө зоосны өртөг, эдийн засаг санхүүг жигшсэн сэтгэлгээ, хандлагатай байсан нь ёс уламжлалд гүн шингэсэн байсан.Энэ нь эргээд бидэнд одоо болтол сул тал болоод байна.Хүннүгийн үеэс дайны бус энхийн цагт мал аж ахуйн бүтээгдэхүүнээ тариа будаа, гар урлалын бараагаар арилжаа солилцоо маягаар хийж ирсэн. Хаад ноёд өөрийн харъяат ард иргэдээс татвараа мал ахуйн ашиг шимийн бүтээгдэхүүнээр авдаг эдлэхүүний аж ахуйгаар тулгуурласан эдийн засгийн ядмаг сул тал монголын төрт улсуудын бүхий цаг үеийн турш байсаар ирсэн билээ.  
==Цаашдын үр дагавар==
18 р зууны эхэн үед Монголд бөөний худалдаа байсангүй. Гагцхүү жижиглэнгийн худалдаа ноёрхож байлаа. Жижиглэн худалдаа нь таваар мөнгөний харилцаа хөгжиж, үндэсний худалдаачид төрж гараагүй, зам харилцаа муутай нүүдлийн мал аж ахуйтай монголын нөхцөлд таарсан байжээ. Энэ нөхцөл шалтгааны улмаас Ар Монгол дахь хятад худалдааг хязгаарлан барьж байх гэсэн Манжийн засгийн газрын бодлого газар дээрээ тэр бүр биелэгдэхгүй задгайрч, хятадын худалдааны нөлөө хүрээ байнга өссөөр, 18 р зууны эцэс болоход хошуудаар одож худалдаалах нь нилээд түгээмэл болж, зарим хошуунд гэр майхан барьж суурьшин, байнга худалдаалах явдал үзэгдэх болсон байна.( өнөөдөр эдгээр худалдаачид мөнгө хүүлэгчдийн хойчис Монголын иргэд болцгоосон, Ардчилал гэгчийн гайгаар өндийн босож эх нутгийг минь харийнханд зарж өвөг дээдэстэйгээ адил бидэнд мөнгө хүүлж байгааг сайн анзаарвал танигдана) 18 р зуун бол Ар Монгол дахь хятадын худалдааны зохион байгуулалт, мөлжлөгийн үндсэн арга, худалдаалах хэлбэр нь төлөвшиж, улмаар Монголын эдийн засагт нэвтэрч бэхжээд, цаашид бүх монгол нутгийг хамарсан худалдаа явуулах замаа баттай засч авсан үе юм. Хошуудад чөлөөтэй худалдаалах болсноор Ар монгол дахь хятадын худалдаа мөнгө хүүллийн хөгжлийн 2 р үе эхэлнэ. Энэ үед хятадын худалдаачдын тоо урьдахаас эрс нэмэгдэн, зохион байгуулалтын хувьд улам бэхжиж, пүүс дэлгүүрүүдийн бүтцэд зарим шинэ өөрчлөлт гарчээ. Мөн худалдаалах арга нь улам нарийсаад хэмжээ, далайц нь эрс ихэссэн байна. 1755-1758 оны Зүүнгарын болон Халхын ард түмний Манжийн түрэмгийлэгчдийг эсэргүүцсэн тэмцэлийг дарсныхаа дараа 1760-1770 д онд Манж нар Ар монголд байсан хятад, манж цэргийн ихэнхийг буцаан татаад, монгол цэргийг хошуудад нь тарааснаар урьд нь хятад худалдаачдын худалдаалах төв болж байсан манжийн цэргийн хотууд эзэнгүйрэн, зөвхөн Улиастай, Ховд, Их хүрээ, Хиагт л хятадын худалдаачдын суурин худалдаалах хамгийн том төв болсон байна. 19-20 р зууны эхэн хүртэл эдгээр хот сууринд хятадын худалдааны пүүс дэлгүүр байнга нэмэгдсээр байлаа. 1910 д оны сүүлчээр зөвхөн Нийслэл хүрээнд 400 гаруй, Улиастайд 100 орчим, Ховдод 70 орчим пүүс байсан ба томхон хүрээ хийдийн дэргэд салбараа нээсэн байв. Явуулын худалдаачдын ихэнх нь дээрх пүүс, тэдний салбарын агент бөгөөд харьяа пүүсээс авсан эд бараагаа тэрэг, тэмээнд ачин малчин монголчуудыг даган нүүдэллэж, хаа явсан газар нь хүрч худалдаална. Хошуудад худалдаалж байсан салбар, агентууд худалдаж авсан мал, түүхий эдээ өөрийн харьяа пүүс, салбаруудад өгнө. .....Хятадын худалдаачид өр шир, зээлийн хүүд Ар монголоос хурааж, худалдаж авсан малаа намар таргалсан үеэр нь Их хүрээ, Улиастай, Ховд, Хиагтын орчимд сүрэглэн зохион байгуулаад хятадын хотууд руу туулгадаг байв. Мал туугсдын ихэнх нь хөлсний Монголчууд бөгөөд тууврын мал алдагдаж, чоно нохойд орвол мөн хувь нугалан төлүүлнэ. Манжийн дарлалын үед монголчууд колонийн дарлалд нухлагдан, соёлын хувьд хоцрогдонгуй байсан учир тэдний хэрэглэдэг эд барааны нэр төрөл олон байсангүй. Хятадуудаас худалдан авдаг гол зүйл нь: 
А. Хүнсний зарим зүйл ( цай, гурил, будаа, чихэр гэх мэт).
Б. Бөс даавууны зүйл ( даалимба, цууямбуу бусад даавуу).
В. Бурхан тахилгын хэрэглэл зэрэг бусад зүйл байв. Хятад худалдаачид элдэв торго, ноосон эдлэл, алт, мөнгө, шүр, сувд, үнэт чулуун эдлэл, гоёл чимэглэлийн зүйл авчирдаг боловч тэр нь түгээмэл бус, зөвхөн том феодал, лам нарын хэрэгцээнд зориулагджээ. 19 р зууны сүүлчээс монгол дахь хятад худалдаа пүүсний бүтцэд зарим шинэ зүйл гарчээ. Их хүрээнд дан мөнгө хүүлэгч пүүс бий болсноос гадна батлан даагч пүүс нэг ажилладаг болжээ. Мөнгө бутаргагч тусгай газрууд буй болсон нь таваар мөнгөний харилцаа нилээд хөгжих болсны тусгал юм. 19 р зуунд Ар монгол дахь худалдаанд гарсан нэг шинэ зүйл бол бөөнөөр худалдаалах явдал юм. Бөөнөөр худалдаалах болсон нь нэг талаар худалдаа ихээхэн өргөжиж, хөлтэй том худалдаачид буй болсон, нөгөө талаар зууч буюу дамлан худалдагсад гарч ирсэний шинж тэмдэг. Бөөний худалдаа нь Ар монголд хятадын цөөн том пүүс товойн гарч монголын зах зээлийн гүйлгээг хянах болгов. 19 р зууны 2 р хагасаас Монголд хятадын Дян буудлууд олширчээ. Дянгууд дотроо 2 янз. Нэг нь Худалдаачдад зориулагдсан өөртөө гуанз, барааны агуулахтай, худалдааны зуучийн үүрэг гүйцэтгэж 2 % авдаг. Нөгөөх нь 1880 д оноос эхлэн хятадын олон цагаач, тарианы иргэдийг Ар монголд оруулан ирэхэд тэднийг дамжуулан өнгөрүүлэх, түр орогнуулах зорилготой байгуулагдсан. ...Архивийн баримт жуулчдын тэмдэглэлээс үзвэл 19 р зууны дунд үеэс 20 р зууны эхэн хүртэлх хугацаанд зөвхөн Их хүрээн дэх хятад худалдаачдын тоо хорь шахам, Улиастайнх 7 дахин, Ховдынх 8 дахин өсчээ. 1920 онд гаргасан албан мэдээгээр үзвэл &quot;Монголд хятадын худалдааны тогтмол ажиллагаатай цэг 5000 орчим байсан&quot;аж. Энэ нь монгол нутгийн 320 км.кв тутамд, 120 хүн, худалдааны нэг цэг оногдож байна гэсэн үг. Мөн 2000 гаруй малыг хятадын худалдааны нэг цэг бхйнга дагаж, үс ноос бусад түүхий эдийг нь хураан авч явсан болж байна. Хятадын худалдааны зохион байгуулалтын хэлбэр нь тухайн үеийн Монгол орны нөхцөлд тохирсон, тэд Монголчуудын хэрэгцээ шаардлагыг нарийн мэддэг байсан нь мөлжлөгийг эрчимтэй явуулахад нь зохих дөхөм болж байжээ( яг өнөөдөр бид малын мах үс ноос ноолуур бүхнээ хятад худалдаачдад хянуулж байгаатай адил байгаа биз). Тэд Монголын зах зээл дээр дангаар ноёрхож байсан байдлаа ашиглан, гачигдсан Монголчуудад эд бараагаа үгүйрүүлэгч болзолтой өндөр хүүтэй зээлдүүлдэг байлаа. Мөн барааныхаа үнийг 2 дахин заримдаа түүнээс ч илүү өсгөж худалдана. Монголчууд хятад худалдаачдаас боолчлолын болзолтой эд барааг зээлдэн авч, эдийн засгийн талаар тэдний гарт ороход түлхэж байсан нэг хүчин зүйл бол манжийн олон зүйл алба ( татвар) байлаа( бас л өнөөдрийн ОУВСангаас засгийн газрыг дарамтлан шахаж нэмэгдүүлж буй янз бүрийн нэртэй татваруудтай адилхан байгаа).

== Эшлэл ==
&lt;references /&gt;

[[Ангилал:Монголын эдийн засгийн түүх]]
[[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]]</text>
      <sha1>myv6im5k409errkk8m5zdoq8afs8mkp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хайфа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105908</id>
    <revision>
      <id>855365</id>
      <parentid>855219</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T02:58:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>70653</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>855365</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69351" sha1="pvplh149rs4lmlf8r052jn8bqrc3y9w" xml:space="preserve">{{Инфобокс суурин
| name                  = Хайфа
| native_name           = {{Hlist
 | {{Lang|he|{{Script/Hebrew|חֵיפָה}} |rtl=yes}}
 | {{Lang|ar|{{lang|ar|حيفا}} |rtl=yes}}
 }}
| settlement_type       = [[Израилын хотын жагсаалт|Хот]] 
| image_skyline         = Pic haifa.png
| image_caption         = '''Дээд зүүн талаас:''' [[Кармел уул|Кармел уулнаас]] харагдах шөнийн Хайфагийн үзэмж; [[Бахайн ертөнцийн төв ордон]]; [[Хайфагийн Их Сургууль|Хайфагийн Их Сургуулийн]] агаарын үзэмж; [[Ахмадия]] [[Махмуд сүм, Хайфа|Махмуд сүм]]; [[Кармелит]]; [[Израилын Үндэсний Шинжлэх ухаан, Технологи, Сансрын Музей|Үндэсний Шинжлэх ухаан, Технологи, Сансрын Музей]]; Кармел уулнаас харагдах өдрийн Хайфагийн үзэмж.
| image_flag            = Flag of Haifa.svg
| image_blank_emblem    = [[File:Haifa coa.svg|60px]]
| blank_emblem_type     = Сүлд
| image_map             = Printable_map_haifa_israel_g_view_level_12_eng_svg.svg
| mapsize               = 250px
| map_caption           = Хайфагийн газрын зураг
| pushpin_map_alt=
| pushpin_map           = Израил умард хайфа
| pushpin_mapsize=
| pushpin_label_position= left
| pushpin_map_caption   = Хайфагийн байршил
| coordinates           = {{coord|32|49|09|N|34|59|57|E|region:IL|display=inline,title}}
| subdivision_type      = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]]
| subdivision_name      = {{flag|Израил}}
| subdivision_type1     =
| subdivision_name1     =
| subdivision_type2     = [[Израилын тойргууд|Тойрог]]
| subdivision_name2     =
{{flag|Хайфа тойрог|name=Хайфа}}
| established_title     = Байгуулагдсан
| established_date      = МЭ 1-р зуун
| leader_title          = Хотын дарга
| leader_name           = [[Йона Яхав]]
| total_type            = Нийт
| area_total_km2        = 63666
| population_footnotes  = {{Israel populations|reference}}
| population_total      = {{Israel populations|Haifa}}
| population_urban      = 600,000
| population_metro      = 1,050,000
| population_as_of      = {{Israel populations|Year}}
| population_density_km2= 4,500
| website               = {{URL|http://www.haifa.muni.il/English/Pages/default.aspx|www.haifa.muni.il}}
}}

'''Хайфа''' ({{lang-he|חֵיפָה‎}}; [[Араб хэл|Араб]]: حَيْفَا) — [[Израил]]д [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]] хотуудын дараа хэмжээгээрээ гуравт ордог, 285.3 мянган хүнтэй [[хот]].&lt;ref name=&quot;CBS&quot;&gt;{{cite web|url=http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|publisher=[[Israel Central Bureau of Statistics]]|title=Localities in Israel – 2014|access-date=2 October 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151003124527/http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|archive-date=3 October 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pop&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About+Israel/Cities/Haifa+9.htm|title=Haifa|access-date=5 May 2007|publisher=[[Jewish Agency for Israel|Jewish Agency]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926234156/http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About%2BIsrael/Cities/Haifa%2B9.htm|archive-date=26 September 2007|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Хайфа тойргийн нийслэл, хойд зүгийн нийслэл, хамгийн том хот гэж тооцогддог.

Хайфа [[Израил|Израил улсад]] нөлөөтэй аж үйлдвэр, тээвэр, соёлын төв гэж тооцогддог ба тус улсын далайн худалдааны том төвүүдийн нэг. Үүссэн цагаасаа хойш боомт хот байсан. 2000-аад онд ч гэсэн хотын бэлгэ тэмдэг нь Хайфагийн боомт байсаар байна. Энэ боомт нь Израил улсын томоохон худалдааны боомт юм. 

Кармел уулын энгэрт баригдсан уг суурин нь 3000 гаруй жилийн түүхтэй. Хамгийн анх баригдсан суурин нь МЭӨ 14-р зууны Тель Абу Хавам гэдэг нэртэй суурин юм.&lt;ref name=&quot;Judaica&quot;&gt;[[Encyclopaedia Judaica|Encyclopedia Judaica]], ''Haifa'', Keter Publishing, Jerusalem, 1972, vol. 7, pp. 1134–1139&lt;/ref&gt; МЭ-ий 3-р зуунд Хайфаг будаг үйлдвэрлэлийн төв гэдэг байжээ. Мянган жилийн туршид Хайфаг кананчууд, еврейчүүд, финикчүүд, [[Перс үндэстэн|персүүд]], хасмонейчууд, [[Ромын эзэнт гүрэн|ромчууд]], [[Византын эзэнт гүрэн|византчууд]], [[арабчууд]], загалмайтнууд, [[Османы эзэнт гүрэн|османчууд]], [[Британийн эзэнт гүрэн|англичууд]] эзэлж, захирч байв. 1948 онд [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсанаас хойш Хайфа хотын захиргаа хотыг удирдаж байна. 

Энд [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ийн]] соёлын өв [[Бахайн ертөнцийн төв ордон]] байдаг.&lt;ref name=&quot;UNESCO&quot;&gt;{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/news/452|access-date=8 July 2008|date=8 July 2008|title=Three new sites inscribed on UNESCO's World Heritage List|author=UNESCO World Heritage Centre}}&lt;/ref&gt; 

== Нэрний гарал үүсэл ==
Нэг таамаглалаар Хайфа хотын нэр нь [[Еврей хэл|еврей]] хэлний ‏חוף יפה‏‎ «''хоф яфе''» — «гоё эрэг» гэдэг үгээс үүссэн гэдэг.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Amit-Kokhavi|first=Hanah|title=Haifa—sea and mountain, Arab past and Jewish present, as reflected by four writers|journal=Israel Studies|volume=2|issue=3|year=2006|pages=142–167|doi=10.1353/is.2006.0025|s2cid=201768025}}&lt;/ref&gt; 

== Түүх ==

=== Османчуудын ноёрхол ===
[[1516 он|1516 онд]] [[Османы эзэнт гүрэн]] Палестиныг эзлэн авах үед Хайфад хүн амьдардаггүй байсан гэж үздэг.  [[1596 он|1596 онд]] Хайфа [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] татварын бүртгэлд анх гарч ирэв. [[Ислам|Мусульман]] 32 өрх амьдардаг байсан бөгөөд [[улаан буудай]], [[арвай]], зуны ургац, чидун, [[ямаа]] зэрэг бүтээгдэхүүнээр татвар төлдөг байжээ. [[17-р зуун|17-р зуунд]] [[Европ]], Палестины хоорондох наймаа өргөжин тэлснээр Хайфа боомт хот болон хөгжин сэргэж, олон хөлөг онгоц [[Акко]] биш Хайфад ирэх болсон.

[[1764 он|1764]]-[[1765 он|1765 онд]] 250 оршин суугчтай байв.

[[1765 он|1765 онд]] Арабын Акко ба Галилийн захирагч Захир-аль-Умар хүн амаа зүүн зүгт 2.4 километрийн зайд бэхэлсэн шинэ газарт нүүлгэн шилжүүлжээ. Түүхч Моше Шароны хэлснээр шинэ Хайфаг Захир [[1769 он|1769 онд]] байгуулжээ.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Corpus Inscriptionum Arabicarum Palaestinae: H-I|volume=5|url=https://books.google.com/books?id=X1uNAgAAQBAJ&amp;pg=PA263|first=Moshe|last=Sharon|author-link=Moshe Sharon|year=2013|publisher=BRILL|isbn=9789004254817|page=262}}&lt;/ref&gt; Энэхүү үйл явдал нь орчин үеийн Хайфагийн эхлэлийг тавьсан юм. [[1775 он|1775 онд]] аль-Умарыг нас барсны дараа энэ хоёр богино хугацааг эс тооцвол [[1918 он]] хүртэл [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] удирдлага дор байв.

[[1799 он|1799 онд]] [[Наполеон I Бонапарт|Наполеон Бонапарт]] Палестин, Сирийг эзлэх үеэр Хайфаг эзэлсэн боловч удалгүй ухрахаас өөр аргагүй болов.   [[1831 он|1831]]-[[1840 он|1840 оны]] хооронд Ибрахим Паша хяналтаа тогтоосны дараа Мухаммед Али Хайфаг захирч байв.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|title=Haifa during the British Mandate Period|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=15 February 2008|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121907/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;modern&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|title=Modern Haifa|access-date=15 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121913/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[1858 он|1858 онд]] хотын хананы гадна уулын энгэрт анхны байшингуудыг барьж эхлэв. Баруун Палестины Британийн судалгаагаар Хайфагийн хүн амыг [[1859 он|1859 онд]] 3000 орчим гэж тооцжээ.&lt;ref&gt;Carmel, Alex: ''Ottoman Haifa: A History of Four Centuries under Turkish Rule'' (2010)&lt;/ref&gt;

Хайфад энэ хугацаанд хүн амын олонх нь [[Ислам|мусульман]] шашинтай хэвээр байсан боловч тэнд цөөн тооны [[еврей]] нийгэмлэг оршин тогтносоор байв. [[1839 он|1839 онд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] тоо 124 байв. Кармелит лам нарын нөлөө улам бүр нэмэгдэж байгаатай холбогдуулан Хайфагийн [[Христ итгэл|христийн]] шашинтны тоо мөн өссөн. [[1840 он]] гэхэд оршин суугчдын 40 орчим хувь нь [[Христ итгэл|христийн шашинтай]] арабчууд байв.

[[1868 он|1868 онд]] өнөөгийн Германы колони хэмээх газар суурьшсан Германы мессианчууд ирсэн нь Хайфагийн хөгжлийн эргэлтийн цэг болсон. Германчууд уурын цахилгаан станц барьж ашиглалтад оруулж, үйлдвэрүүд нээж, [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]] руу тээвэрлэх үйлчилгээг нээж, хотыг шинэчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|title=Templers|access-date=27 January 2008|publisher=University of Haifa|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701120321/http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|archive-date=1 July 2007}}&lt;/ref&gt;
[[Файл:Haifa_1975.jpg|thumb|[[1875 он|1875 оны]] Хайфа хотын газрын зураг]]
[[Файл:Haifa_1942.jpg|right|thumb|[[1942 он|1942 оны]] Хайфа 1:20,000]]
Хайфад [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлалын анхны томоохон давалгаа [[19-р зуун|19-р зууны]] дунд үед [[Марокко|Мароккогоос]] эхэлсэн бөгөөд хэдэн жилийн дараа [[Турк|Туркээс]] цагаачид олноор ирж суурьшиж байв. [[Еврей|Еврейчүүд]] Хайфа хотын хүн амын наймны нэгийг бүрдүүлдэг байсан бөгөөд ихэнх нь тус хотын зүүн хэсэгт байрлах еврей хороололд амьдардаг байсан. Ялангуяа [[Румын|Румынаас]] ирсэн [[еврей]] цагаачдын нэлээд хэсэг нь 1880-аад онд Хайфад суурьшжээ. [[Еврей|Еврейчүүдийн]] тоо [[1900 он|1900 онд]] 1500 байсан бол [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн 1-р дайны]] өмнөхөн 3000 болж өсчээ.

[[20-р зуун|20-р зууны]] эхэн үед Хайфагийн хүн ам өсөн нэмэгдэж, аж үйлдвэрийн боомт хот болон хөгжиж эхэлсэн. Жезрелийн хөндийн төмөр зам гэгддэг Хежазын төмөр замыг [[1903 он|1903]]-[[1905 он|1905 оны]] хооронд барьсан. Төмөр зам нь хотын худалдааны хэмжээг нэмэгдүүлж, ажилчид болон гадаадын худалдаачдыг татдаг байв. Хайфагийн [[Еврей|еврейчүүд]] олон тооны үйлдвэр, соёлын байгууллагуудыг байгуулсан.
[[Файл:Haifa_from_hill_side_1898.jpg|thumb|Хайфа, [[1898 он]]]]

=== Британийн мандат ===
[[1918 он|1918 оны]] [[9 сарын 22|9 сарын 22-нд]] [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрний]] цэргүүд [[Назарет|Назарет руу]] явж байхад [[Турк үндэстэн|туркүүд]] Хайфаг орхиж байгаа тухай тагнуулын мэдээлэл иржээ. 

Британийн мандатын үед Хайфад томоохон бүтээн байгуулалтууд хийгдэв.&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Michael Dumper|author2=Bruce E. Stanley|title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&amp;pg=PA161|year=2007|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-919-5|pages=161–}}&lt;/ref&gt;  [[Усан боомт|Боомт]] нь орлогын томоохон эх үүсвэр байв.  [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] явуулсан 1922 оны тооллогоор Хайфад 9377 [[Ислам|мусульман]], 8863 [[Христ итгэл|христ]], 630 [[еврей]], бусад 164 хүн амьдарч байсан гэж тэмдэглэгджээ. Палестины 1931 оны тооллогын үеэр хүн ам нь 20,324 [[Ислам|мусульман]], 13,824 [[Христ итгэл|христ]], 15,923 [[еврей]] болж нэмэгджээ.&lt;ref&gt;Bosworth, C. Edmund: ''Historic Cities of the Islamic World''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Census1922&quot;&gt;Barron, 1923, p. [https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n8/mode/1up 10]&lt;/ref&gt; [[1922 он|1922]], [[1931 он|1931 оны]] тооллогын хооронд [[Ислам|мусульман]], [[еврей]], [[Христ итгэл|христийн]] хүн амын тоо 217%, 256%, 156% тус тус өсчээ. [[1938 он|1938 онд]] Хайфад 52,000 [[еврей]], 51,000 [[Ислам|мусульман]], [[Христ итгэл|христийн]] шашинтан амьдарч байжээ.&lt;ref&gt;{{cite book|editor=J. B. Barron|title=Palestine: Report and General Abstracts of the Census of 1922|publisher=Government of Palestine|year=1923|at=[https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n35/mode/1up Table XI ]}}; {{cite book|editor=E. Mills|title=Census of Palestine 1931. Population of Villages, Towns and Administrative Areas|publisher=Government of Palestine|location=Jerusalem|year=1932|page=91}}&lt;/ref&gt;

Хайфагийн бүтээн байгуулалт нь [[Их Британи|Их Британийг]] [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] газрын тосны гол боомт, зангилаа болгох төлөвлөгөөтэй холбоотой байв. Британийн засгийн газар боомтыг хөгжүүлж, газрын тос боловсруулах үйлдвэрүүд барьж, ингэснээр тус хотыг хүнд үйлдвэрлэлийн төв болгон хурдацтай хөгжүүлэхэд дөхөм болжээ. Хайфа нь бүрэн цахилгаанжсан анхны хотуудын нэг байв. Палестины цахилгааны компани [[1925 он|1925 онд]] Хайфагийн цахилгаан станцын нээлтийг хийснээр аж үйлдвэржилтийн үүд хаалгыг нээсэн. Улсын харьяа Палестины төмөр зам мөн Хайфад үндсэн цехүүдээ барьсан.&lt;ref&gt;Shamir, Ronen (2013) ''Current Flow: The Electrification of Palestine''. Stanford: Stanford University Press&lt;/ref&gt;

[[1947 он|1947 онд]] 70,910 орчим [[арабчууд]] (41,000 [[Ислам|мусульманчууд]] ба 29,910 [[Христ итгэл|христүүд]]), 74,230 [[Еврей|еврейчүүд]] тэнд амьдарч байжээ.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|title=Supplement to a Survey of Palestine|access-date=11 April 2008|archive-date=14 Наймдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140814220537/http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
[[Файл:חיפה_-_מראה_חלקי-JNF013403.jpeg|thumb|Хайфа, [[1945 он]]]]

=== 1947–1948 оны Палестины иргэний дайн ===
[[1947 он|1947 оны]] 11-р сарын сүүлчээр НҮБ-ын Палестиныг хуваах төлөвлөгөөнд Хайфаг санал болгож буй Еврейчүүдийн улсын нэг хэсэг болгосон. Энэхүү шийдвэрийг эсэргүүцсэн [[Арабчууд|арабчуудын]] эсэргүүцэл нь [[Еврей|еврейчүүд]] болон [[Арабчууд|арабчуудын]] хоорондох тэмцэл болон хувирч, арванхоёрдугаар сард хэдэн арван хүн амь үрэгдэв. Хайфа хотын араб хорооллууд эмх замбараагүй байдалд байсан. Орон нутгийн Арабын үндэсний хороо нөхцөл байдлыг тогтворжуулахын тулд гарнизон зохион байгуулж, айдаст автсан оршин суугчдыг тайвшруулахыг оролдов. Хэчнээн их хүчин чармайлт гаргасан ч араб оршин суугчид еврей хорооллуудтай хил залгаа гудамжуудыг орхиж, 250 орчим араб гэр бүл Халиса хорооллыг орхисон.&lt;ref&gt;[[Yoav Gelber]], ''Independence Versus Nakba''; Kinneret–Zmora-Bitan–Dvir Publishing, 2004, {{ISBN|965-517-190-6}}, pp.136–137&lt;/ref&gt;

[[1947 он|1947 оны]] [[12 сарын 30|12 сарын 30-нд]] [[Иргун Цвай Леуми|Иргуний]] гишүүд Хайфа дахь Нэгдсэн боловсруулах үйлдвэрийн хаалганы гадна байсан [[арабчууд]] руу бөмбөг шидэж, зургаан хүн алагдаж, 42 хүн шархаджээ.&lt;ref&gt;{{Citation|title=The Israel/Palestine Question|author-link=Ilan Pappé|first=Ilan|last=Pappé|publisher=[[Routledge]]|year=1999|isbn=978-0-415-16947-9}}&lt;/ref&gt; Үүний хариуд тус компанийн араб ажилчид 39 еврей ажилчныг хөнөөсөн юм. Еврей [[Хагана]] зэвсэгт бүлэглэл газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн олон араб ажиллагсдын амьдардаг арабын Балад аш-Шайх тосгонд дайралт хийв.&lt;ref&gt;Benny Morris, ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited'', p101.&lt;/ref&gt; 

Хайфа дахь Британийн цэргийн хүчин [[1948 он|1948 оны]] [[4 сарын 21|4 сарын 21-нд]] хотын ихэнх нутгаас гарч, боомтын байгууламжуудыг хянасаар байв.

Хотын дарга Шабтай Леви болон бусад еврей удирдагчид [[Арабчууд|арабчуудыг]] явахгүй байхыг уриалав.&lt;ref&gt;Morris, Benny (1987), ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem, 1947–1949''. Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-33028-9}}. Page 315. Quoting CP v/4/102, Stockwell Report. He comments: &quot;Nor is there any evidence that a &quot;massacre&quot; took place in the town.&quot;&lt;/ref&gt; 
[[Файл:שנות_ה-_50-.jpg|thumb|[[1950 он|1950-иад оны]] Хайфа хот]]

=== Израил улс ===
[[1948 он|1948 оны]] [[5 сарын 14|5 сарын 14-ний]] өдөр [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсаны дараа Хайфа нь [[Израил|Израилд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлах гарц болсон. [[1948 он|1948 оны]] [[Араб-Израилын дайн|Араб-Израилын дайны]] үеэр Хайфагийн хорооллууд заримдаа зөрчилдөөнтэй байсан. Дайны дараа еврей цагаачид шинэ хорооллуудад суурьшиж эхэлсэн.&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;&gt;{{cite web|title=History since Independence|access-date=9 April 2008|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|publisher=Haifa Municipality|archive-date=12 Арван хоёрдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081212183755/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[1953 он|1953 онд]] зам тээврийн мастер төлөвлөгөө болон ирээдүйн [[Архитектур|архитектурын]] төлөвлөгөөг гаргасан. 

[[Тел-Авив]] нь нийслэлийн статустай болсон бол Хайфа бүс нутгийн нийслэл болох үүргээ алдав. [[Ашдод|Ашдодод]] боомт нээгдсэн нь үүнийг улам даамжруулав. Израилын Аялал жуулчлалын яам Тиберийг аялал жуулчлалын төв болгон хөгжүүлэхэд анхаарч ажиллахад Хайфа хотын аялал жуулчлал буурчээ. Гэсэн хэдий ч Хайфагийн хүн ам 1970-аад оны эхээр 200,000-д хүрч, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсаас]] ирсэн олон тооны цагаачид хотын хүн амыг 35,000-аар нэмэгдүүлжээ. Израилын анхны өндөр технологийн парк 1970-аад онд Хайфад нээгдэв. [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] үеийн түүхэн олон барилга байгууламжийг нурааж, 1990-ээд онд Хуучин хотын томоохон хэсгийг нурааж, хотын захиргааны шинэ төв байгуулах ажлыг эхлүүлжээ.&lt;ref name=&quot;Johal&quot;&gt;{{cite web|title=Sifting Through the Ruins: Historic Wadi Salib Under Pressure.|first=Am|last=Johal|publisher=Media Monitors Network|date=18 August 2004|url=http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928015832/http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|archive-date=28 September 2007}}&lt;/ref&gt;

[[1999 он|1999]]-[[2003 он|2003]] онуудад [[Палестин|Палестины]] хэд хэдэн террорист халдлага Хайфад болж, 68 энгийн иргэн амиа алджээ. [[2006 он|2006 онд]] Хайфа хотыг Ливаны 2-р дайны үеэр [[Хезболла|Хезболла бүлэглэлийн]] 93 пуужингаар цохиж,&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5318424.stm|title=In focus: Haifa|access-date=9 April 2008|work=BBC News|date=6 September 2006}}&lt;/ref&gt; 11 иргэний аминд хүрсэн. Пуужин харвасан газруудын дотор галт тэрэгний буудал, газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн цогцолбор байв.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3276392,00.html|title=8 killed in rocket attack on Haifa – Israel News, Ynetnews|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|title=Katyusha rocket hit Haifa oil refineries complex during Second Lebanon War|work=Haaretz|access-date=5 May 2009}}&lt;/ref&gt;

== Хүн ам ==
{{Хүн амын түүхэн тоо|1800|15=1972|footnote=|align=right|24=279600|23=2016|22=264407|21=2008|20=255914|19=1995|18=225775|17=1983|16=219559|14=183021|1000|13=1961|12=145140|11=1947|10=24600|9=1922|8=20000|7=1914|6=6000|5=1880|4=2000|1840|percentages=pagr}}
Хайфа нь 103,000 өрх буюу 285,316 хүн амтай, [[Израил|Израилд]] хэмжээгээрээ гуравт ордог хот. Хуучин [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсын]] цагаачид Хайфа хотын хүн амын 25% -ийг бүрдүүлдэг.&lt;ref name=&quot;Stats2003&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|title=The Arab Population of Israel 2003|access-date=3 January 2008|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|archive-url=https://web.archive.org/web/20071201024709/http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|archive-date=1 December 2007|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Израилын Статистикийн төв товчооны мэдээллээр [[арабчууд]] Хайфа хотын хүн амын 10% -ийг эзэлдэг бөгөөд ихэнх нь Вади Ниснас, Аббас, Халисса хороололд амьдардаг.&lt;ref&gt;Faier, Elizabeth (2005) ''Organizations, Gender, and the Culture of Palestinian Activism in Haifa, Israel: fieldwork and Palestinians in Israel New venues: nongovernmental organizations and social change Activism: support, conflict, and ideas Two tales of a city: history, space, and identity Honor, land, and protest ...'' Routledge, {{ISBN|0-415-94951-3}}&lt;/ref&gt;

1994-2009 оны хооронд [[Тел-Авив]], [[Иерусалим|Иерусалимтай]] харьцуулахад тус хотод хүн амын тоо буурч, хөгшрөлт ихэсч байсан бөгөөд залуучууд боловсрол, ажлын байр хайхын тулд улсын төв рүү нүүсээр байгаа. Гэсэн хэдий ч шинэ төслүүд болон дэд бүтцийн шинэчлэлтийн үр дүнд хот хүн амынхаа бууралтыг зогсоож, шилжилт хөдөлгөөнийг бууруулж, хот руу чиглэсэн дотоод шилжих хөдөлгөөнийг татав. [[2009 он|2009 онд]] хотод сүүлийн 15 жилийн хугацаанд анх удаа хүн амын эерэг өсөлттэй гарчээ.&lt;ref name=&quot;demo&quot;&gt;{{cite web|url=http://urbaneconomics.blogspot.com/2006/12/is-haifa-aging.html|publisher=urbaneconomics.blogspot.com|title=Is Haifa Ageing?|access-date=10 February 2008|date=6 December 2006|work=Central Bureau of Statistics, Statistical Abstract of Israel, no. 56, 2005}}&lt;/ref&gt;

[[2016 он|2016 онд]] батлагдсан хөгжлийн төлөвлөгөөнд 2025 он гэхэд Хайфа хотын хүн амыг 330,000 оршин суугчидтай болгохоор зорьж байна.&lt;ref name=&quot;globes&quot;&gt;{{cite web|title=Haifa plans for 55,000 more residents by 2025|url=https://en.globes.co.il/en/article-new-haifa-outline-plan-55000-more-residents-by-2025-1001159957|website=Globes|language=en|date=11 August 2016}}&lt;/ref&gt;

== Газар зүй ==
Хайфа нь [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эрэг хавиар, [[Европ]], [[Африк]], [[Ази]] тивийг холбосон түүхэн хуурай гүүр, Кишон голын аманд байрладаг.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.timeanddate.com/worldclock/city.html?n=1504|title=Haifa, Israel|publisher=Timeanddate.com|access-date=20 March 2008}}&lt;/ref&gt; [[Кармел уул|Кармел уулын]] хойд энгэр, Хайфа булангийн эргэн тойронд байрладаг тус хот гурван давхаргад хуваагддаг.&lt;ref name=&quot;tiers&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.tourism.gov.il/Tourism_Euk/Destinations/Haifa/general+info.htm|title=Haifa – General info|access-date=20 March 2008|publisher=Israeli Ministry of Tourism}}&lt;/ref&gt; Хамгийн нам давхарга нь Хайфа боомтыг оролцуулаад худалдаа, аж үйлдвэрийн төв юм. Дунд түвшин нь [[Кармел уул|Кармел уулын]] энгэрт байрладаг бөгөөд хуучин хорооллуудаас бүрддэг бол дээд түвшин нь орчин үеийн хорооллуудаас бүрддэг. Хайфа нь [[Тел-Авив|Тель-Авив]] хотоос хойд зүгт 90 км зайд байрладаг бөгөөд [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эргийн олон тооны наран шарлагын газруудтай.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|title=Road Distances Chart|publisher=Israel Ministry of Tourism|access-date=20 March 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409211830/http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|archive-date=9 April 2008}}&lt;/ref&gt;{{wide image|Haifa BW 4.JPG|1000px|Кармел уулаас авсан Хайфа хотын дэлгэмэл зураг|align-cap=center}}

== Уур амьсгал ==
Хайфа нь халуун хуурай зун, зөөлөн бороотой өвөлтэй [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] уур амьсгалтай.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html|title=Israel|access-date=20 March 2008|encyclopedia=Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028171259/http://encarta.msn.com/text_761575008___2/Israel.html|archive-date=28 October 2009|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Гурван сард хавар ирэхэд температур нэмэгдэж эхэлдэг. Зуны дундаж температур 26°[[Цельсийн градус|C]], өвлийн улиралд 12°[[Цельсийн градус|C]]. Хайфад цас ховор ордог боловч, зарим үед өглөө 3°[[Цельсийн градус|C]] байх үед цас орох тохиолдол байдаг. Агаарын чийгшил жилийн туршид их байдаг бөгөөд бороо ихэвчлэн 9-р сараас 5-р сарын хооронд ордог. Жилийн дундаж [[хур тунадас]] нь 629 мм.{{Уур амьсгалын хүснэгт|TABELLE=|rdaug=0|nbjun=0|nbjul=0|nbaug=0|nbsep=2|nbokt=36|nbnov=93|nbdez=161|rdjan=14|rdfeb=12|rdmär=9|rdapr=4|rdmai=1|rdjun=0|rdjul=0|rdsep=1|nbapr=21|rdokt=4|rdnov=8|rddez=12|lfjan=68|lffeb=67|lfmär=63|lfapr=61|lfmai=63|lfjun=74|lfjul=80|lfaug=82|lfsep=74|lfokt=67|lfnov=59|nbmai=5|nbmär=71|DIAGRAMM TEMPERATUR=rechts|hmokt=36.3|DIAGRAMM NIEDERSCHLAG=deaktiviert|DIAGRAMM NIEDERSCHLAG HÖHE=200|QUELLE=|Überschrift=|Ort=Хайфа|hmjan=23.6|hmfeb=26.2|hmmär=32.9|hmapr=36.6|hmmai=39.0|hmjun=38.9|hmjul=36.6|hmaug=34.9|hmsep=38.9|hmnov=30.0|nbfeb=128|hmdez=28.3|lmjan=−0.3|lmfeb=1.3|lmmär=1.0|lmapr=4.2|lmmai=10.1|lmjun=11.5|lmjul=16.7|lmaug=18.1|lmsep=15.9|lmokt=8.8|lmnov=5.1|lmdez=2.5|nbjan=166|lfdez=65}}

== Эдийн засаг ==
[[Файл:Haifa_Refinery_by_David_Shankbone.jpg|thumb|Хайфагийн газрын тос боловсруулах үйлдвэр]]
[[Файл:Matam_hi-tech_park_(Haifa).jpg|thumb|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам]]
Израилын &quot;Хайфа ажилладаг, [[Иерусалим]] залбирдаг, [[Тел-Авив]] хөгжилддөг&quot; гэсэн нийтлэг үг Хайфа нь ажилчид, аж үйлдвэржсэн хот гэдгээрээ нэр хүндтэй болохыг нотолж байна.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Tel Aviv: &quot;Haifa works, Jerusalem prays, and Tel Aviv plays&quot;|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works,-Jerusalem-prays,-and-Tel-Aviv-plays%22.html|access-date=23 March 2008|work=The Daily Telegraph|location=London|date=14 November 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415113817/http://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works%2C-Jerusalem-prays%2C-and-Tel-Aviv-plays%22.html|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Хайфа хотын аж үйлдвэрийн бүс нь хотын зүүн хэсэгт, [[Кишон гол|Кишон голын]] эргэн тойронд байрладаг. Энд Израилын газрын тос боловсруулах хоёр үйлдвэрийн нэг болох Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр байрладаг (нөгөө үйлдвэр нь [[Ашдод|Ашдодод]] байрладаг). Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр жилд 9 сая тонн (66 сая [[баррель]]) түүхий нефть боловсруулдаг.&lt;ref name=&quot;foundation&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|title=Haifa Today|access-date=21 March 2008|publisher=Haifa Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415062842/http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 1930-аад онд баригдсан өнөө үед ашиглагдаагүй, 80 метрийн өндөртэй хөргөгч цамхаг нь Британийн мандатын үед баригдсан хамгийн өндөр барилга байв.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=haifaoilrefinerycoolingtowers-haifa-israel|title=Haifa Oil Refinery Cooling Towers|access-date=17 February 2008|publisher=Emporis.com}}&lt;/ref&gt; Матам (Merkaz Ta'asiyot Mada - Scientific Industries Center гэсэн үг) нь [[Израил|Израилын]] хамгийн том, хамгийн эртний бизнес парк бөгөөд тус хотын өмнөд хэсэгт байрладаг бөгөөд Израил болон олон улсын өндөр технологийн компаниудын олон тооны үйлдвэр, судалгаа, шинжилгээний байгууламжийг байрлуулдаг: [[Apple]], [[Amazon.com|Amazon]], Abbot, Cadence, [[Intel]], IBM, Magic Leap, [[Microsoft]], Motorola, [[Google]], Yahoo!, Elbit, CSR, Philips, PwC, Amdocs гэх мэт.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.american.edu/carmel/ab5293a/Casestudy/Israel/israel.htm|title=Israel|publisher=American.edu|access-date=17 February 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.haifa.il.ibm.com|title=IBM Haifa Labs|access-date=27 January 2008|publisher=IBM Haifa Labs|archive-url=https://web.archive.org/web/20080308204625/http://www.haifa.il.ibm.com/|archive-date=8 March 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Хайфагийн худалдааны төвүүд нь Хуцот Хамифратц, Хорев Центр Молл, Панорама Центр, Кастра Центр, Колони Центр (Лев Ха-Мошава), Ханеви'им Тауэр Молл, Каньон Хайфа, Лев Хамифратц Молл, Гранд Каньон юм. [[2010 он|2010 онд]] Монокл сэтгүүл Хайфаг бизнесийн хамгийн ирээдүйтэй, дэлхийн хамгийн том хөрөнгө оруулалтын боломж бүхий хотоор тодруулсан. Хайфа хотын захиргаа зам, дэд бүтцэд 350 гаруй сая доллар зарцуулсан бөгөөд барилга барих зөвшөөрлийн тоо өмнөх хоёр жилд 83 хувиар өссөн байна.&lt;ref name=&quot;Monocle&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3988794,00.html|title=Haifa: Greatest business potential|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=24 March 2013}}&lt;/ref&gt;

[[2014 он|2014 онд]] Тел-Авивын Хөрөнгийн биржтэй өрсөлдөхүйц технологид суурилсан хөрөнгийн бирж байгуулна гэж зарласан.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|title=Archived copy|access-date=2015-12-10|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222081450/http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|archive-date=22 December 2015}}&lt;/ref&gt; Хайфа хотын захиргаа хотыг Хойд Израилын аялал жуулчлалын төв болгохоор зорьж байгаа бөгөөд тэндээс аялагчид өдөржингөө [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]], Галиль зэрэг газруудаар аялах боломжийг олгохоор зорьж байна.&lt;ref name=&quot;hotels&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4319604,00.html|title=Dozens of hotels planned in Haifa|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}&lt;/ref&gt; 7.75 акр талбай дээр 85,000 метр квадрат талбай бүхий таван барилгыг багтаасан шинэ амьдралын шинжлэх ухааны аж үйлдвэрийн паркийг Матам аж үйлдвэрийн парктай зэрэгцүүлэн барьж байна.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.globes.co.il/serveen/globes/docview.asp?did=1000756854&amp;fid=1124|title=Building to begin on Haifa life sciences park|work=Globes|date=13 June 2012|access-date=24 March 2013}}&lt;/ref&gt;

=== Аялал жуулчлал ===
[[2005 он|2005 онд]] Хайфа хотод нийт 1462 өрөө бүхий 13 зочид буудал байжээ.&lt;ref name=&quot;tourism&quot;&gt;{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|title=Hotels and Tourism|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|access-date=14 February 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230016/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Тус хот нь 17 километр эргийн шугамтай бөгөөд үүнээс 5 километр наран шарлагын газар юм.&lt;ref name=&quot;leisure&quot;&gt;{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20070330013119/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|url-status=dead|archive-date=30 March 2007|title=Leisure Activity|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|page=56|access-date=14 February 2008}}&lt;/ref&gt; Хайфагийн аялал жуулчлалын гол үзмэр нь [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн ертөнцийн төв]] бөгөөд Бабын алтан бөмбөгөр сүм, хүрээлэн буй орчны цэцэрлэгүүд байдаг.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|title=Terraces of the Shrine of the Bab|access-date=11 April 2008|archive-date=23 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080423225420/http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bahai.org/dir/bwc|title=Baha'i World Center|access-date=20 March 2008|publisher=[[Baháʼí International Community]]}}&lt;/ref&gt; [[2005 он|2005]]-[[2006 он|2006 оны]] хооронд 86,037 хүн бурхан шүтлэгт зочилжээ. [[2008 он|2008 онд]] [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн цэцэрлэгүүдийг]] [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-гийн]] дэлхийн өвд бүртгэжээ. Хайфа хотын захиргааны захиалгаар [[2007 он|2007 онд]] гаргасан тайланд илүү олон зочид буудал, Хайфа-[[Акко]]-Кесарийн хоорондох гаталга онгоцны шугам барих, боомтын баруун бэхэлгээг амралт, зугаа цэнгэлийн бүс болгон хөгжүүлэх, орон нутгийн нисэх онгоцны буудал, боомтыг өргөтгөх шаардлагатай байгааг дурджээ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|title=Making Haifa into an international tourist destination|date=30 May 2007|access-date=10 March 2008|work=Haaretz}}&lt;/ref&gt;

== Урлаг ба соёл ==
[[Файл:South_Dado_Beach_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa_(1506044661).jpg|left|thumb|Дадо далайн эрэг дагуух зугаалгын газар]]
[[Файл:Folk_dancing_in_Dado_Beach,_Haifa_2015.JPG|thumb|Ардын бүжиг]]
Хайфа нь боомт, аж үйлдвэрийн хотын дүр төрхтэй хэдий ч хойд Израилын соёлын төв юм. 1950-иад оны үед хотын дарга [[Абба Хуши]] зохиолч, яруу найрагчдыг хот руу нүүхийг уриалахад онцгой хүчин чармайлт гаргаж, тус улсад байгуулагдсан анхны хотын театр болох Хайфа театрыг байгуулжээ.&lt;ref name=&quot;culture&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng//modules/article/view.category.php/19|title=Culture &amp; Leisure|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=18 February 2008|archive-date=11 Дөрөвдүгээр сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110411140703/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.category.php/19|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Хотын бусад театруудад Кригерийн урлагийн төв, Раппапортын урлаг соёлын төв багтдаг. Конгрессийн төв нь үзэсгэлэн, концерт, тусгай арга хэмжээ зохион байгуулдаг.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|title=The Congress Center|publisher=Haifa Municipality|access-date=2 April 2008|archive-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101119054714/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[1975 он|1975 онд]] байгуулагдсан Хайфа кино театрт суккотын баярын өдрүүдэд жил бүр Хайфагийн олон улсын кино наадам болдог.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|title=Haifa Symphony|access-date=20 January 2008|publisher=Haifa Symphony|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217224625/http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|archive-date=17 December 2007}}&lt;/ref&gt; Хайфа нь 29 [[Кино театр|кино театртай]]. Тус хот орон нутгийн &quot;Едиот Хайфа&quot; сонинг эрхлэн гаргадаг бөгөөд өөрийн Хайфа радио станцтай. Израилын [[араб хэл]] дээр гардаг Аль-Иттихад, Аль-Мадина сонинууд мөн Хайфад байрладаг. 1990-ээд оны үед Хайфа хотод [[Боб Дилан]], Ник Кэйв, Блур, П.Ж.Харви нарын оролцсон Хайфа рок &amp; блюз фестивалийг зохион байгуулж байжээ.

=== Музей ===
[[Файл:P1190557_-_בית_הטכניון_ההיסטורי_-_החצר.JPG|thumb|Үндэсний шинжлэх ухааны музей, Хайфа]]
Хайфа нь арав гаруй музейтэй.&lt;ref name=&quot;museums&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|title=Haifa Museums|publisher=Get2Israel.com|access-date=18 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080229091637/http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|archive-date=29 February 2008}}&lt;/ref&gt; Хамгийн алдартай музей бол Израилын Шинжлэх ухаан, технологи, сансар судлалын үндэсний музей бөгөөд [[2004 он|2004 онд]] бараг 150,000 хүн музейг зочилсон байна. Энэхүү музей нь Хадар хорооллын Технионы хуучин барилгад байрладаг. Японы уран зургийн Тикотины музей нь зөвхөн [[Японы урлагт]] зориулагдсан [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] цорын ганц музей юм. Хайфад орших бусад музейд Эртний түүхийн музей, Үндэсний далайн музей ба Хайфа хотын музей, Хехтийн музей, Дагоны археологийн үр тариа боловсруулах музей, Төмөр замын музей, Нууц цагаачдын болон тэнгисийн цэргийн музей багтдаг. Зураач Херманн Струкийн хуучин гэр, студи нь одоо Херманн Струкийн музей болжээ.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|title=The Mane Katz Museum|access-date=25 January 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=13 Гуравдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080313222222/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Ган Ха-Эм цэцэрлэгт хүрээлэн дэх Хайфагийн  амьтны хүрээлэнд одоо [[Израил|Израил улсад]] устаж үгүй болсон Сирийн хүрэн баавгай бүхий жижиг амьтдын цуглуулга байдаг.

== Засгийн газар ==
[[1940 он|1940 онд]] анхны еврей хотын даргаар Шабтай Леви сонгогдов. Левигийн хоёр орлогч нь [[Арабчууд|араб]] (нэг нь [[Ислам|мусульман]], нөгөө нь [[Христ итгэл|христийн]] шашинтай) байсан бөгөөд зөвлөлийн үлдсэн хэсэг нь дөрвөн [[еврей]], зургаан [[Арабчууд|арабаас]] бүрдсэн байв.&lt;ref name=&quot;govt&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kUOK3a6hAMsC&amp;q=haifa+municipality&amp;pg=PA129|title=Mixed Towns, Trapped Communities: Historical Narratives, Spatial Dynamics|last=Daniel Monterescu|first=Dan Rabinowitz|pages=113–132|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|access-date=26 July 2009|isbn=978-0-7546-4732-4|year=2007}}&lt;/ref&gt;

Өнөөдөр Хайфаг хотын дарга [[Эйнат Калиш-Ротем]] тэргүүтэй 12 дахь хотын зөвлөл удирдаж байна. Хотын сонгуулийн үр дүн нь Кнессетийн сонгуультай адил зөвлөлийн бүрэлдэхүүнийг шийддэг. 

Хотын зөвлөл нь хотод хууль тогтоох зөвлөл бөгөөд туслах хууль батлах бүрэн эрхтэй.&lt;ref name=&quot;council&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117042303/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-date=17 January 2008|title=City Council Overview|language=he|publisher=Haifa Municipality}}&lt;/ref&gt; [[2003 он|2003 онд]] сонгогдсон 12 дахь зөвлөл 31 гишүүнтэй бөгөөд либерал Шинуй-Ногоонууд хамгийн олон суудал авсан (6), [[Ликуд]] 5 суудалтай хоёрт орсон.&lt;ref name=&quot;councillors&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117045014/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-date=17 January 2008|title=Members of the 12th City Council|language=he|publisher=Haifa Municipality}}&lt;/ref&gt;

=== Хотын дарга нар ===
[[Файл:PikiWiki_Israel_6692_haifa_city_hall.jpg|thumb|Хотын захиргаа]]
{{Div col}}
* [[Наджиб Эффенди аль-Ясин]] (1873–77)
* [[Ахмад Эффенди Джалаби]] (1878–81)
* [[Мустафа Бей аль-Салих]] (1881–84)
* [[Мустафа Паша аль-Халил]] (1885–1903)
* [[Джамиль Садик]] (1904–10)
* [[Рифат аль-Салах]] (1910–11)
* [[Ибрахим аль-Халил]] (1911–13)
* [[Абд аль-Рахман аль-Хадж]] (1920–27)
* [[Хасан Бей Шукри]] (1914–20, 1927–40)
* [[Шабтай Леви]] (1940–51)
* [[Абба Хуши]] (1951–1969)
* [[Моше Флиманн]] (1969–1973)
* [[Йосеф Альмоги]] (1974–1975)
* [[Йерухам Цейсель]] (1975–1978)
* [[Ари Гурель]] (1978–1993)
* [[Амрам Мицна]] (1993–2003)
* [[Гиора Фишер]] (түр хотын дарга, 2003)
* [[Йона Яхав]] (2003–2018)
* [[Эйнат Калиш-Ротем]] (2018-2024)
* [[Йона Яхав]] (2024–одоо үе)
 {{Div col end}}

== Эмнэлгийн байгууламж ==
[[Файл:Rambam_Health_Care_Campus_Main_Building.JPG|thumb|Рамбам эрүүл мэндийн төв]]
[[Файл:Haifa_U_Rabin_Building.jpg|thumb|[[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]], Рабин барилга]]
Хайфа хотын эрүүл мэндийн байгууллагууд нийт 4000 эмнэлгийн ортой.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071108234444/http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|url-status=dead|archive-date=8 November 2007|title=research at rambam|publisher=Rambam.org.il|access-date=5 May 2009}}&lt;/ref&gt; Хамгийн том эмнэлэг бол 2004 онд 78000 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн 900 ортой, засгийн газрын мэдэлд байдаг Рамбам эмнэлэг юм.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5197326.stm|title=Haifa hospital in the firing line|first=Raffi|last=Berg|work=BBC News|date=20 July 2006|access-date=5 January 2010}}&lt;/ref&gt; Бнай-Цион эрүүл мэндийн төв, Кармел эмнэлэг тус бүр 400 ортой. Хайфа нь 20 гэр бүлийн эрүүл мэндийн төвтэй. 2004 онд Хайфад байдаг эмнэлэгүүдэд нийт 177.478 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн байна. Рамбам эрүүл мэндийн төв нь 2006 онд Ливаны хоёрдугаар дайны үеэр галын шууд шугаманд байсан тул өвчтөнүүдээ хамгаалахын тулд тусгай урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ авах шаардлагатай болсон.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3287614,00.html|title=Haifa hospital goes underground|work=Ynetnews|access-date=18 February 2008|date=7 August 2006|first=Ahiya|last=Raved}}&lt;/ref&gt;

== Боловсрол ==
Хайфад олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн хоёр их сургууль, хэд хэдэн коллеж байрладаг. [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]] нь 1963 онд байгуулагдсан бөгөөд Кармел уулын оргилд байдаг. 30 давхар Эшкол цамхгийн дээд давхарт Израилын хойд хэсгийг дэлгэмэл байдлаар харуулдаг. Археологи, уран зургийн чухал цуглуулгатай Хехтийн музей нь [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургуулийн]] кампуст байрладаг.

[[Технион - Израилын технологийн дээд сургууль]] нь 1912 онд байгуулагдсан. 18 факультет, 42 эрдэм шинжилгээний хүрээлэнтэй. Анхны байрлаж байсан барилгад одоо Хайфагийн шинжлэх ухааны музей байрладаг. Израилын анхны технологийн ахлах сургууль болох Босмат нь 1933 онд Хайфа хотод байгуулагдсан.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|title=The closing of a dream come true|access-date=25 January 2008|work=Haaretz}}&lt;/ref&gt;

2006–2007 оны байдлаар Хайфа 70 бага сургууль, 23 дунд сургууль, 28 ахлах сургууль, 8 мэргэжлийн дунд сургуультай байв. Хайфа хотын цэцэрлэгт 5133, бага сургуульд 2081, дунд сургуульд 7911, ахлах сургуульд 8072, мэргэжлийн дунд сургуульд 2646, бүрэн дунд сургуулийн 2068 сурагч хичээллэж байв.&lt;ref name=&quot;edu&quot;&gt;{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|title=Education|access-date=14 February 2008|date=1 June 2007|publisher=Haifa Municipality|work=Haifa Statistical Yearbook 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230026/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Оюутнуудын 86% нь [[Еврей хэл|еврей хэлээр]] ярьдаг, 14% нь [[Араб хэл|араб]] сургуулиудад сурч байсан. 2004 онд Хайфа хот нийт 367.323 ширхэг ном хадгалдаг 16 хотын номын сантай.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Ratner|first=David|url=http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|title=Haifa's Christian schools lead the league|work=Haaretz|date=25 May 2004|access-date=24 March 2013}}&lt;/ref&gt;

== Тээвэр ==

=== Нийтийн тээвэр ===
[[Файл:Haifa_cable_car.jpg|thumb|Кармел уулаас Бат Галим руу бууж буй кабель машин]]
Хайфад зургаан төмөр замын өртөө, Кармелит, одоогоор [[Израил|Израилын]] цорын ганц метроны систем үйлчилдэг. [[Израил|Израилын]] төмөр замын [[Нагария]]-[[Тел-Авив|Тел-Авивын]] эрэг орчмын төмөр замын гол шугам Хайфагийн булангийн эргээр дайран өнгөрдөг бөгөөд хотын дотор зургаан буудалтай. Баруун өмнөөс зүүн хойд чиглэлд эдгээр станцууд нь: Хайфа Хоф Ха-Кармел, Хайфа Бат-Галим, Хайфа Мерказ Ха-Шмона, Ха-Мифрац Централ, Хутзот Ха-Мифратц, Кирьят-Хайм. Хайфагаас [[Тел-Авив]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]], [[Нагария]], [[Акко]], [[Кирьят-Моцкин]], [[Биньямина]], [[Лод]], [[Рамла]], [[Бейт Шемеш]], [[Иерусалим]] болон бусад байршил руу шууд галт тэрэг явдаг.

Хайфагийн хот хоорондын автобусны холболтыг зөвхөн хоёр терминал ажиллуулдаг Egged автобус компани гүйцэтгэдэг:

* Ха-Мифрац төв автобусны буудал, Ха-Мифрац төв төмөр замын буудлын хажууд
* Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төмөр замын буудалтай залгаа Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудал

Тус улсын хойд хэсэгт байрлах шугамууд Ха-Мифрац төв автобусны буудлыг ашигладаг бөгөөд тэдгээрийн хамрах хүрээ нь [[Израил|Израилын]] хойд хэсгийн ихэнх хотуудыг хамардаг. Өмнө зүг рүү чиглэсэн шугамууд Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны зогсоолыг ашигладаг.
[[Файл:The_New_Carmelit_08-10-2018.jpg|left|thumb|Кармелит нь газар доорхи төмөр зам бөгөөд одоогоор Израилын цорын ганц метроны систем юм]]
Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудлаас шууд хүрэх газрууд нь [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]], [[Эйлат]], [[Раанана]], [[Нетания]], [[Хадера]], [[Зихрон-Яаков]], Атлит, [[Тират-Кармель]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]] орно.

Автобусны шугамууд бямба гарагийн өглөөнөөс хойш хот даяар хөнгөлөлттэй хуваарийн дагуу ажилладаг. 2008 оны зуны туршид эдгээр шугамууд долоо хоногт 7 шөнө ажилласан. Хайфа нь [[Израил|Израилын]] зуны цагт бямба гарагт далайн эрэг рүү автобусаар үйлчилдэг цорын ганц хот юм.
[[Файл:Port_of_Haifa_2752-1.jpg|thumb|Хайфа хотын боомт]]
Хайфагийн газар доорхи төмөр замын системийг Кармелит гэдэг. Энэ бол Парис талбайгаас Кармел уулын Ган Ха-Эм хүртэл явдаг төмөр зам дээрх газар доорхи фуникуляр юм.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|title=The Carmelit|access-date=19 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=4 Тавдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080504211823/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Нэг зам, зургаан өртөө, хоёр галт тэргээр дэлхийн хамгийн богино метроны шугамаар Гиннесийн номонд бичигджээ.

=== Агаар болон далайн тээвэр ===
[[Хайфа нисэх онгоцны буудал]] нь [[Тел-Авив]], [[Эйлат]] руу нисэх дотоодын нислэгүүд болон [[Кипр]], [[Грек]], [[Йордан]] руу олон улсын нислэгийн нислэг үйлддэг. Хайфа хотоос нислэг үйлддэг онгоцууд нь Аркия, Исраир юм. Хөлөг онгоцнууд Хайфа боомтоос Зүүн Газар дундын тэнгис, Өмнөд Европ, Хар тэнгисийн чиглэлүүд хүртэл үйлчилдэг.

=== Зам ===
Хайфа ба тус улсын төв лүү аялахад далайн эргийн дагуух гол хурдны авто зам болох хурдны зам 2-оор дамжин өнгөрөх боломжтой. 4-р хурдны зам нь Хайфагийн хойд эрэг дагуу, мөн хурдны зам 2-оос урагш, дотогшоо урсдаг. Өмнө нь Хайфагийн хойд талын хурдны замын дагуух хөдөлгөөн хотын төв хэсгээр дайрч өнгөрөх ёстой байв. [[2010 он|2010 оны]] [[12 сарын 1|12-р сарын 1-ний]] өдөр нээгдсэн Кармелийн хонгилууд энэ хөдөлгөөнийг Кармел уулын доогуур чиглүүлж хотын төвийн түгжрэлийг бууруулж байна.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|title=Carmel Tunnels|publisher=Israel MOF|access-date=22 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20120712130111/http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|archive-date=12 July 2012}}&lt;/ref&gt;

== Спорт ==
[[Файл:SammyOferSTD.jpg|thumb|Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн]]
Хайфагийн гол цэнгэлдэх хүрээлэнгүүд нь: [[УЕФА|УЕФА-гийн]] баталсан 30,780 хүний суудалтай Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн, Томас Д'Александро цэнгэлдэх хүрээлэн, Неве Шаанань Атлетик цэнгэлдэх хүрээлэн. 

Тус хотын хөлбөмбөгийн хоёр гол клуб нь одоогоор [[Израилын Премьер Лиг|Израилын Премьер Лигт]] тоглож байгаа Маккаби Хайфа, Хапоэл Хайфа нар юм. Маккаби Израилд арван хоёр түрүүлсэн бол Хапоэл нэг түрүүлсэн.

Тус хотод Израилын хөлбөмбөгийн Лигийн нэг хэсэг болох [[Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэн|Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэнд]] тоглодог Америкийн Хайфа Андердогс хэмээх хөлбөмбөгийн клуб байдаг. Лигийн анхны улирлын аварга шалгаруулах тэмцээнд баг нь хожигдсон боловч [[2005 он|2005 онд]] Израилын хөлбөмбөгийн лигтэй нэгдсэн Америкийн хөлбөмбөгийн Израилын бүрэлдэхүүнд багтаж нэг цол хүртсэн. Хайфа Хоукс бол Хайфа хотоос гаралтай [[Хоккей|хоккейн]] баг юм. [[1996 он|1996 онд]] тус хот салхин сэнтийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг зохион байгуулсан.

== Ах дүү хотууд ==
Одоогийн байдлаар:&lt;ref&gt;{{cite web|title=Secretary General / Foreign Relations|url=https://www.haifa.muni.il/English/MayorsOffice/Pages/CitySecretary-.aspx|website=haifa.muni.il|publisher=Haifa|access-date=2020-01-30}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon|Украин}} [[Украин|Украины]] [[Одесса]] — 1992 он
* {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Массачусеттс]], [[Бостон]] — 1999 он
* {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Калифорни]], [[Сан-Франциско]] — 1984 он
* {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Флорида]], [[Форт-Лодердейл]] — 2002 он
* {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Портсмут]] — 1962 он
* {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Ньюкасл апон Тайн|Ньюкасл]] — 1980 он
* {{flagicon|Итали}} [[Итали]], [[Турин]] — 1997 он
*{{flagicon|Дани}} [[Дани]], [[Ольборг]] — 1972 он
* {{flagicon|Бельги}} [[Бельги]], [[Антверпен]] — 1986 он
* {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Бремен]] — 1978 он
* {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Дюссельдорф]] — 1988 он
* {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Майнц]] — 1987 он
* {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Эрфурт]] — 2000 оны
* {{flagicon|Франц}} [[Франц]], [[Марсель]] — 1962 он
* {{flagicon|Кипр}} [[Кипр]], [[Лимасол]] — 2000 он
* {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Шанхай]] — 1994 он
* {{flagicon|Филиппин}} [[Филиппин]], [[Манила]] — 1971 он
* {{flagicon|Өмнөд Африк}} [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]], [[Кейптаун]] 
* {{flagicon|Аргентин}} [[Аргентин]], [[Росарио]] — 1988 он
* {{flagicon|Орос}} [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Санкт-Петербург]] — 2008 он
* {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Чөндү|Чөнду]] — 2013 он

== Зургийн цомог ==
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; heights=&quot;180&quot; perrow=&quot;6&quot;&gt;
Файл:Haifa genel0301.jpg|Кармел уулын баруун энгэр ба худалдаа, ажил эрхлэлтийн бүс Матам, &quot;Каньон Азриели Хайфа&quot; худалдааны төв, Конгрессийн төв.
Файл:Technion – Israel Institute of Technology19.jpg|Технионы кампус
Файл:Eshkol tower haifa u.jpg|[[Хайфа их сургууль]], Эшкол цамхаг
Файл:Matam hi-tech park (Haifa).jpg|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам
Файл:Haifa Convention Center09 April2013.JPG|Хурлын төв
Файл:Метронит..jpg|Метронит
Файл:Lev Hamifratz-Citymall.JPG|Синемол худалдааны төв
Файл:Haifa South Haifa Mall OIC.jpg|«Каньон Азриэли Хайфа» худалдааны төв
Файл:Karmelit.jpg|Кармелит
Файл:Carmel Tunnels, Check Post entrance 1.JPG|Кармелын хонгил
Файл:Hof Hacarmel IMG 9919.JPG|Леонардо зочид буудал
Файл:Port of Haifa 2752-1.jpg|Хайфагийн боомт
Файл:Port of Haifa - aerial view.jpg|Хайфа булан
Файл:Downterraces.jpg|Бахай цэцэрлэгээс харагдах үзэмж
Файл:MerkazitHaMifrtaz b.jpg|[[Израил|Израилын]] хамгийн том тээврийн төв «Мерказит ха-Мифрац»
&lt;/gallery&gt;

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Haifa|Хайфа}}
{{Wikinews|Haifa|Хайфа}}
{{Wikivoyage|Haifa|Хайфа}}

== Эшлэл ==
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;
{{Израилын хот}}
{{Хайфа тойрог}}

[[Ангилал:Хайфа| ]]
[[Ангилал:Далайн боомттой суурин]]
[[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]]
[[Ангилал:Хайфа тойргийн хот]]
[[Ангилал:Хайфа тойрог]]
[[Ангилал:Израилын хот]]</text>
      <sha1>pvplh149rs4lmlf8r052jn8bqrc3y9w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2004 оны Улсын Их Хурлын сонгууль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>107471</id>
    <revision>
      <id>855332</id>
      <parentid>825398</parentid>
      <timestamp>2026-05-02T15:08:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <origin>855332</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6543" sha1="5tz2qi2bbgplcj7l27szwy6eh6dfnzh" xml:space="preserve">{{Инфобокс парламентын сонгууль
| country = Монгол
| previous_election = [[2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2000]]
| next_election = [[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2008]]
| election_date = 2004 оны 6 сарын 27
| seats_for_election = [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] бүх 76 суудал
| majority_seats = 39
| turnout = 81.8 ({{decrease}} 0.6[[хувь|%]])

| party1 = [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|МАХН]]
| leader1 = [[Намбарын Энхбаяр]]
| percentage1 = 48.23
| seats1 = 37
| last_election1 = 72

| party2 = [[Эх орон Ардчилал эвсэл|ЭОА]]
| colour2 = {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
| leader2 = [[Цахиагийн Элбэгдорж]]
| percentage2 = 44.27
| seats2 = 35
| last_election2 = 1

| party3 = Монголын Бүгд Найрамдах Нам
| leader3 = [[Базарсадын Жаргалсайхан]]
| percentage3 = 1.38
| seats3 = 1
| last_election3 = 0

| party4 = Бие даагч
| leader4 = –
| percentage4 = 3.41
| seats4 = 3
| last_election4 = 1

| title = [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]]
| before_election = [[Намбарын Энхбаяр]]
| before_party = [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|МАХН]]
| after_election = [[Цахиагийн Элбэгдорж]]
| after_party = [[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]]
|map=Electoral district map of Mongolian legislative election 2004.svg|map_caption=Ялсан тойргууд&lt;br /&gt;&lt;span style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;&gt;&amp;ensp;&lt;/span&gt; МАХН &lt;span style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot;&gt;&amp;ensp;&lt;/span&gt; Эх орон–Ардчилал&lt;br /&gt;&lt;span style=&quot;background:{{party color|Монголын Бүгд Найрамдах Нам}}&quot;&gt;&amp;ensp;&lt;/span&gt; БНН &lt;span style=&quot;background:{{party color|Бие даагч улс төрч}}&quot;&gt;&amp;ensp;&lt;/span&gt; Бие даагч|flag_year=1992}}{{Монгол улсын улс төр}}

'''2004 оны Улсын Их Хурлын сонгууль''' 2004 оны 6 сарын 27-нд зохион байгуулагдсан. 2000 оноос хойш үнэмлэхүй олонх байсан [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (МАХН) суудлынхаа талыг алдсан ч, УИХ-д 36 суудал авсан. Сөрөг хүчний гурван намын [[Эх орон–Ардчилал эвсэл]] 34 суудал авснаар парламентад аль ч хоёр нам засгийн газраа дангаар байгуулахад шаардлагатай олонх болж чадаагүй.

Төд удалгүй 2004 оны 8-р сард хоёр нам их эвслийн засгийн газар байгуулж, хоёр том хүчин 2, 2 жилээр ээлжлэн [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|ерөнхий сайдаа]] томилох тохироо хийснээр [[Цахиагийн Элбэгдорж|Цахиагийн Элбэгдоржийг]] ([[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]) ерөнхий сайдаар томилогджээ. 2004 оны сүүлээр Эх орон–Ардчилал эвсэл намын дотоод зөрчлөөс болоод татан буугдсан.

== Үр дүн==
Сонгуулийн дараа 24 болон 59 дүгээр тойрогт маргаан үүссэн бөгөөд үүнээс шалтгаалж хоёр тойрог төлөөлөлгүй хагас орчим жил байв. 59 дүгээр тойргийн маргаан 2005 оны 2-р сард ахин сонгуулиар шийдвэрлэгдэж, үр дүнгээр нь МАХН-аас нэр дэвшсэн [[Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа]] УИХ-ын гишүүн болж, МАХН УИХ-д 37 гишүүнтэй болсон. 2005 оны 9-р сард 24 дүгээр тойргийн маргаан дээд шүүхээр шийдвэрлэгдэж, үр дүнгээр нь АН-аас нэр дэвшсэн [[Зандаахүүгийн Энхболд]] УИХ-ын гишүүн болсон.{{Сонгуулийн үр дүн
|alliance1=[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]|votes1=523677|seats1=37|sc1=–35

|alliance2=[[Эх орон–Ардчилал Эвсэл]]|aspan2=4|vspan2=3|votes2=481166|acolor2={{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
|party2=[[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]]|seats2=26|sc2=Шинэ
|party3=[[Эх Орон Нам (Монгол)|Эх орон–Монголын Ардчилсан Шинэ Социалист Нам]]|seats3=7|sc3=+6|color3=#F8FF4F
|party4=[[Иргэний Зориг–Бүгд Найрамдах Нам]]|color4=#1968e5|seats4=2|sc4=+1
|atotal5=481166|aseats5=35|sc5=Шинэ

|alliance6=[[Монголын Бүгд Найрамдах Нам|Бүгд Найрамдах Нам]]|votes6=14819|seats6=1|sc6=+1
|alliance7=[[Монголын Уламжлалын Нэгдсэн Нам]]|votes7=6097|seats7=0|sc7=Шинэ|acolor7={{Монголын Уламжлалын Нэгдсэн Нам/meta/color}}
|alliance8=Монголын Үндэсний Эв Нэгдлийн Нам|votes8=5097|seats8=0|sc8=Шинэ
|alliance9=[[Монголын Ногоон Нам]]|votes9=2153|seats9=0|sc9=
|alliance10=Монголын Либерал Нам|votes10=2080|seats10=0|sc10=Шинэ|acolor10=#0170c1
|alliance11=[[Бие даагч|Бие даагчид]]|votes11=36543|seats11=3|sc11=+2
|total_sc=0
|valid=1073471
|invalid=15845
|electorate=1330996
|source=Сонгуулийн Ерөнхий Хороо&lt;ref name=&quot;results&quot;&gt;{{Citation |title=Монгол улсын их хурлын сонгуулийн дүн |date=2022 |website=[[General Election Commission of Mongolia]] |page=152–177 |trans-title=Mongolian State Great Khural election results |url=https://gec.gov.mn/uploads/ih_huraliin_songuuli-2022.03.22.pdf |place=Ulaanbaatar |language=Mongolian}}&lt;/ref&gt;
|image=[[File:2004 Mongolian State Great Khural.svg]]}}

== Мөн үзэх ==
*[[Улсын Их Хурал]]

== Эшлэл ==
{{reflist|3}}

{{Монголын сонгууль}}

[[Ангилал:Монгол улсын их хурлын сонгууль|#]]
[[Ангилал:2004 оны улс төр]]</text>
      <sha1>5tz2qi2bbgplcj7l27szwy6eh6dfnzh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ицхак Рабин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>126559</id>
    <revision>
      <id>855376</id>
      <parentid>812788</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T03:26:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>855376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5114" sha1="6khms72krqv1i6tqaptvc9qb1h8x81d" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}
[[Файл:Flickr - Israel Defense Forces - Life of Lt. Gen. Yitzhak Rabin, 7th IDF Chief of Staff in photos (11).jpg|thumb|Ицхак Рабин]]

'''Ицхак Рабин''' (иврит. ‏יצחק רבין &lt;small&gt;(&lt;/small&gt;; англи. Yitzhak Rabin, 1922 оны 3-р сарын 1-нд Палестины [[Иерусалим]] хотод төрсөн, -1995 оны 11-р сарын 4-нд Израил улсын нийслэл [[Тел-Авив|Тель-Авив]] хотод нас барсан) -израилийн улс төр, цэргийн зүтгэлтэн.  Израил улсын 5 дахь болон 11 дахь Ерөнхий сайд (1974-1977, 1992-1995) байсан. 1994 онд [[Нобелийн энхтайвны шагнал|Нобелийн Энхтайваны шагнал]] хүртсэн.

== Намтар ==
Ицхак Рабины эцэг нь 1886 онд Оросын эзэнт улсын [[Киев]] хотоос холгүй төрсөн Нехеми Рабичев гэж хүн байсан. Нехеми Рабичeв 18 нас хүрээд АНУ руу ажил хийж мөнгө олохоор явжээ. АНУ-д сионист ажилчны  «Поалей Цион» нэртэй хөдөлгөөнд нэгдэж Рабичев овогоо еврей Рабин болгон өөрчилжээ. 1917 онд тэрээр [[Палестин]] руу явж Британий засаг захиргааны байгуулсан &quot;еврей легион&quot;-д элссэн байна. 

Ицхакийн эх нь Оросын эзэнт гүрний Могилёв хотод (өнөөгийн Белорусь) төрсөн Роза Каган. Эх Роза нь еврей Исаак Каганы гэр бүлд төржээ.

Түүний эх Роза Каган, эцэг Нехемия Рабин нар [[Хайфа]] хотод танилцаж тэндээ гэрлэж хүү Ицхак, охин Рахель нарыг төрүүлжээ.

Ицхак Рабин 1974 онд Ерөнхий сайд болж Израилийн иргэн хүн хилийн чанадад данс эзэмшиж болохгүй гэсэн хатуу хуулийг зөрчсөн хэрэгт эхнэрийн хамт холбогдон, 1977 онд засгийн эрхээс буужээ. Энэ явдал тухайн цагтаа ихээхэн дуулиан дэгдээж, Израилийн Сангийн сайд Иегошуа Рабиновичийн тодорхойлсноор тус улсын түүхэн дэх хамгийн том улс төрийн хямрал болсон байна.

Ицхак Рабин олон жил нам гүм байсны эцэст гэнэт эргэн ирсэн агаад Израиль, Палестиний хооронд энхийн гэрээ байгуулна гэсэн амлалт өгч 1984 онд Батлан хамгаалахын сайд, 1992 онд Ерөнхий сайдаар томилогджээ. Харамсалтай нь тэрбээр гурван жилийн дараа иедуйн шашинт хэт үзэлтнүүдийн гарт амиа алдсан байна.

{{commonscat}}

{{DEFAULTSORT:Рабин, Ицхак}}
[[Ангилал:1922 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1995 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Израилчууд]]
[[Ангилал:Иерусалимын хүн]]
[[Ангилал:Тел-Авивын хүн]]
[[Ангилал:Израилын ерөнхий сайд]]
[[Ангилал:Израилын батлан хамгаалахын сайд]]
[[Ангилал:Израилын боловсролын сайд]]
[[Ангилал:Израилын дотоод хэргийн сайд]]
[[Ангилал:Израилын намын дарга]]
[[Ангилал:Израилын нийгмийн халамжийн сайд]]
[[Ангилал:Израилын харилцааны сайд]]
[[Ангилал:Израилын шашны сайд]]
[[Ангилал:Израилын эрүүл мэндийн сайд]]
[[Ангилал:Кнессетийн гишүүн]]
[[Ангилал:Израилын элчин сайд]]
[[Ангилал:АНУ дахь элчин сайд]]
[[Ангилал:20-р зууны улс төрч]]
[[Ангилал:Энхтайвны Нобелийн шагналтан]]
[[Ангилал:Авода Намын гишүүн]]
[[Ангилал:Аллагын хохирогч]]
[[Ангилал:Зургаан өдрийн дайны хүн]]
[[Ангилал:Ойрх Дорнодын мөргөлдөөний хүн]]
[[Ангилал:Палестины дайны хүн]]
[[Ангилал:Хүн амины хэргийн хохирогч]]
[[Ангилал:Хаганын хүн]]
[[Ангилал:Бар-Иланы Их Сургуулийн хүндэт доктор]]
[[Ангилал:Иерусалимын еврейн их сургуулийн хүндэт доктор]]
[[Ангилал:Хайфа Их Сургуулийн хүндэт доктор]]</text>
      <sha1>6khms72krqv1i6tqaptvc9qb1h8x81d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135241</id>
    <revision>
      <id>855327</id>
      <parentid>828186</parentid>
      <timestamp>2026-05-02T12:31:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>855327</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50180" sha1="b5hbj72n0rdcc4qxsaondyqh9w2f92f" xml:space="preserve">{{Инфобокс парламентын сонгууль
| country = Монгол
| previous_election = [[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020]]
| outgoing_members = 2020 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар сонгогдсон гишүүдийн жагсаалт
| next_election = 2028
| elected_members = Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028
| election_date = 2024 оны 6 сарын 28
| seats_for_election = [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] бүх 126 суудал
| majority_seats = 64
| opinion_polls =
| turnout = 69.3% ({{decrease}} 4.35[[хувь|%]])
| ongoing = no

| party1 = Монгол Ардын Нам
| colour1 = 
| leader1 = {{nowrap|[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]}}
| percentage1 = 54
| seats1 = 68
| last_election1 = 62

| party2 = Ардчилсан Нам (Монгол)
| colour2 = 
| leader2 = {{nowrap|[[Лувсаннямын Гантөмөр]]}}
| percentage2 = 33.3
| seats2 = 42
| last_election2 = 11

| party3 = Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)
| colour3 = {{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}
| leader3 = {{nowrap|[[Тогмидын Доржханд]]}}
| percentage3 = 6.3
| seats3 = 8
| last_election3 = 1

| party4 = Үндэсний Эвсэл (Монгол)
| leader4 = [[Нямтайширын Номтойбаяр]]
| percentage4 = 3.2
| seats4 = 4
| last_election4 = Шинэ

| party5 = 	Иргэний Зориг Ногоон Нам
| leader5 = [[Батын Батбаатар]]
| percentage5 = 3.2
| seats5 = 4
| last_election5 = 0

| map = 2024 Mongolian legislative election map (mn).svg
| map_caption = Урьдчилсан дүн

| title = [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]]
| before_election = [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]
| before_party = [[Монгол Ардын Нам|МАН]]
| after_election = 
| after_party = [[Монгол Ардын Нам|МАН]]
}}{{Монгол улсын улс төр}}

Монгол [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] бүрэлдэхүүнийг тодорхойлох парламентын сонгуулийг 2024 оны 6-р сарын 28-ны баасан гаригт зохион байгуулагдсан.&lt;ref&gt;{{cite web | title=УИХ-ын ээлжит сонгуулийг 2024 оны зургаадугаар сарын 28-нд явуулна | website=Монцаме | date=2023-12-28 | url=https://montsame.mn/mn/read/334399}}&lt;/ref&gt; Сонгуулийн урьдчилсан дүнгээр эрх баригч [[Монгол Ардын Нам]] олонх буюу 68 суудал авч засгийн газар байгуулах эрхтэй болсон.

==Сонгуулийн өмнө==

[[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020 оны УИХ-ын сонгуулиар]] [[Монгол Ардын Нам]] 76 суудлын 62-ыг нь авч, засгийн газраа байгуулсан. Гэвч [[2021 оны Монголын жагсаал|2021 оны эсэргүүцлийн жагсаалын]] үр дүнд ерөнхий сайд [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] болон түүний засгийн газар огцорсон.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Лхаажавын |first=Болор |date=2021-01-22 |title=Эсэргүүцлийн үеэр Монгол Улсын Ерөнхий сайд огцрохыг санал болгов |url=https://thediplomat.com/2021/01/mongolias-prime-minister-offers-shock-resignation-amid-protests/ |agency=The Diplomat}}&lt;/ref&gt; Дараа нь 12.9 тэрбум ам.долларын нүүрсний хулгайтай холбоотой авлигын дуулианы дараа [[2022 оны Монголын жагсаал|2022 оны эсэргүүцлийн жагсаалын]] үеэр засгийн газрын хууль ёсны эсэхэд эргэлзээн гарсан.

[[Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц|Үндсэн хуулийн цэц]] 2022 оны 8 сард [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хуулийн]] 39-р зүйлийн 1 дэх хэсэгт &quot;[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]], [[Монгол Улсын Засгийн Газар|Засгийн газрын]] дөрвөөс илүүгүй гишүүн УИХ-ын гишүүний албыг хашиж болно&quot; гэсэн заалтыг хүчингүй болгосон. УИХ-ын 2022 оны хаврын ээлжит бус чуулганы нээлтийн үеэр УИХ-ын дарга [[Гомбожавын Занданшатар]] &quot;Үүнтэй холбогдуулан УИХ-ын гишүүдийн тоо, УИХ-ын гишүүний бүрэн эрхийн талаарх асуудлыг хэлэлцэж шийдвэрлэх шаардлагатай гэж үзэж байна. Үндэсний зөвшилцлийн ажлын хэсэг байгуулж, асуудлыг хэлэлцэн шийдвэрлэх замаар гүйцэтгэх засаглалын чадамж, засаглалын хяналт, тэнцвэрт байдлыг хангах, парламентын ардчиллыг хөгжүүлэхэд чиглэнэ&quot; гэсэн.

Улсын Их Хурал 2023 оны 6-р сарын 2-ны өдөр Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслийг баталж, УИХ-ын гишүүний тоо 76 байсныг 126 болгож нэмэгдүүлсэн.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Э.|first=Намуунцэцэг|title=УИХ 126 гишүүнтэй байх, сонгуулийг холимог тогтолцоогоор явуулах Үндсэн хуульд оруулах өөрчлөлтийн төслийг батлав |url=https://ikon.mn/n/2vkf |work=ikon |date=2023-05-31}}&lt;/ref&gt;

==Сонгуулийн тогтолцоо==
{{see also|Монголын сонгууль}}
[[File:2024 Mongolia election board.jpg|right|thumb|[[Улаанбаатар]] дахь нэр дэвшигчдийн суртачилгааны нэгдсэн самбар]]

Сонгуулийн шинэ хууль батлагдсанаар улсын хэмжээнд олон мандаттай 13 тойргоос 78 мандатыг [[шилжүүлж болохгүй олон санал]]аар, [[хаалттай жагсаалт]]ын [[пропорциональ тогтолцоо|пропорциональ тогтолцоогоор]] 48 мандат сонгох сонгуулийн [[параллель систем]]ээр явагдана. Сонгуулийн босго намуудын хувьд 4%, хоёр намын эвсэлд 5%, гурав ба түүнээс дээш намын эвсэлд 7% байхаар тогтоосон.&lt;ref&gt;{{cite news|title=УИХ-ын сонгуулийн тухай хуульд шинээр орсон зарим зохицуулалтууд|url=https://montsame.mn/mn/read/321621|work=montsame|date=2024-03-16|access-date=2023-06-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Smith |first=Marissa |title=2024 оны УИХ-ын сонгууль: Сонгуулийн ээлжит шинэ тогтолцоо |url=https://blogs.ubc.ca/mongolia/2024/yet-another-new-election-system/ |access-date=2024-04-19 |website=Mongolia Focus |publisher=Британийн Колумбын их сургууль |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Пропорциональ суудал авахын тулд нам, эвслүүд мөн тойрог тус бүрийн суудлын талаас доошгүй суудалд нэр дэвшигчидтэй байх ёстой. Намын жагсаалтын нэр дэвшигчдийн хүйсийн харьцаа 70:30-аас их, 30:70-аас бага байж болохгүй. Тухайн тойргийн дүнг хүчинтэйд тооцохын тулд сонгогчдын 50-иас илүү хувийн ирц шаардлагатай бөгөөд ирц хангалтгүй тохиолдолд тухайн тойрогт дахин санал хураалт явуулах шаардлагатай.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

===Цагийн хуваарь===
{| class=&quot;wikitable&quot;
| 3 сарын 1 || Аудитын байгууллагаас сонгуулийн кампанит ажлын санхүүжилтийн хязгаарыг тогтоох эцсийн хугацаа
|-
| 3 сарын 24 || Намуудын сонгуулийн мөрийн хөтөлбөрөө өргөн барих эцсийн хугацаа
|-
| 4 сарын 28 || Намууд оролцох хүсэлтээ илэрхийлэх эцсийн хугацаа
|-
| 5 сарын 14–20 || Намууд нэр дэвшигчээ тодруулна
|-
| 6 сарын 10 || [[Монгол Улсын Сонгуулийн ерөнхий хороо|СЕХ]] нэр дэвшигчийн үнэмлэхийг гардуулна&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Адьяа |first=Амар |date=2024-05-11 |title=Монгол Улсын сонгуулийн нэр дэвшүүлэх үйл явцын хар хайрцаг |url=https://www.mongoliaweekly.org/post/the-black-box-of-mongolian-election-nomination-process |access-date=2024-05-17 |website=Mongolia Weekly |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
| 6 сарын 15 || Гадаадад оршин суугаа Монгол иргэд бүртгүүлэх эцсийн хугацаа
|-
| 6 сарын 10–26 || [[Сонгуулийн сурталчилгаа]]ны хугацаа
|-
| 6 сарын 20–23 || Гадаадад байгаа Монгол Улсын иргэдээс ЭСЯ, консулын газруудад санал авах өдрүүд
|-
| 6 сарын 28 || '''Санал авах өдөр''' (07:00-аас 22:00 хүртэл)
|}

== Мэтгэлцээн ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-justify: none&quot;
|-
! style=&quot;background:#B0C4DE&quot; colspan=&quot;18&quot; | 2024 оны Улсын Их Хурлын сонгуулийн мэтгэлцээн
|- style=&quot;font-size:small;&quot;
! rowspan=&quot;3&quot; | Огноо
! rowspan=&quot;3&quot; | Нэвтрүүлэгч
! rowspan=&quot;3&quot; | Хөтлөгч
! colspan=&quot;13&quot; scope=&quot;col&quot; | &lt;!--
--&gt;{{Colors|black|#90ff90|&amp;nbsp;И&amp;nbsp;}} {{small|Ирсэн &amp;nbsp;}}&lt;!--
--&gt;{{Colors|black|#bfd|&amp;nbsp;У&amp;nbsp;}} {{small|Урьсан &amp;nbsp;}}&lt;!--
--&gt;{{Colors|black|#D0F0C0|&amp;nbsp;О&amp;nbsp;}} {{small|Орлогч &amp;nbsp;}}&lt;!--
--&gt;{{Colors|black|#A2B2C2|&amp;nbsp;УГ&amp;nbsp;}} {{small|Уригдаагүй &amp;nbsp;}}&lt;!--
--&gt;{{Colors|black|#ff9090|&amp;nbsp;ИГ&amp;nbsp;}} {{small|Ирээгүй &amp;nbsp;}}&lt;!--
--&gt;{{Colors|black|#FFD|&amp;nbsp;МГ&amp;nbsp;}} {{small|Мэтгэлцээнгүй &amp;nbsp;}}
|- style=&quot;font-size:small;&quot;
! scope=&quot;col&quot; |[[Монгол Ардын Нам|МАН]]
! scope=&quot;col&quot; |[[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]]
! scope=&quot;col&quot; |[[ХҮН нам|ХҮН]]
! scope=&quot;col&quot; |[[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|ҮЭ]]
! scope=&quot;col&quot; |Шинэ
! scope=&quot;col&quot; |[[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]]
! scope=&quot;col&quot; |МХТН
! scope=&quot;col&quot; |ИОНН
! scope=&quot;col&quot; |[[Монголын Социал Демократ Нам|МСДН]]
! scope=&quot;col&quot; |[[Үнэн ба зөв нам|ҮЗН]]
! scope=&quot;col&quot; |Бусад
! scope=&quot;col&quot; |Б.Д.
|-
! style=&quot;width:6.5em; background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
! style=&quot;width:6.5em; background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
! style=&quot;width:6.5em; background:{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}};&quot; |
! style=&quot;width:6.5em; background:#005f33;&quot; |
! style=&quot;width:6.5em; background:#fe6901;&quot; |
! style=&quot;width:6.5em; background:{{party color|Иргэний Зориг Ногоон Нам}};&quot; |
! style=&quot;width:6.5em; background:#fe0001;&quot; |
! style=&quot;width:6.5em; background:#0b63b7;&quot; |
! style=&quot;width:6.5em; background:#1C5CAC;&quot; |
! style=&quot;width:6.5em; background:#fec402;&quot; |
! style=&quot;width:6.5em; background:#000000;&quot; |
! style=&quot;width:6.5em; background:{{party color|Бие даагч}};&quot; |

|-
| 06.10
| [[Tэнгэр телевиз|TenGer TV]]
| А.Ундрал
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Жанчивын Галбадрах|Галбадрах]]}}}}
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Энхтөгсийн Сүндарь|Сүндарь]]}}}}
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Цогтхүүгийн Алтансор|Алтансор]]}}}}
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Намсрайжавын Энхчимэг|Энхчимэг]]}}}}
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Чимэддоржийн Амарсанаа|Амарсанаа]]}}}}
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Сэтэвийн Шаарийбуу|Шаарийбуу]]}}}}
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
|-
| 06.11
| [[Tэнгэр телевиз|TenGer TV]]
| А.Ундрал
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Сүхбаатарын Эрдэнэбат|Эрдэнэбат]]}}}}
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Доржзовдын Энхтуяа|Энхтуяа]]}}}}
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Содномдоржийн Санасэр|Санасэр]]}}}}
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Цэндийн Мөнхцацрал|Мөнхцацрал]]}}}}
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Буянжаргалын Мягмардорж|Мягмардорж]]}}}}
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Дашийн Батсүх|Батсүх]]}}}}
|-
| 06.12
| [[Tэнгэр телевиз|TenGer TV]]
| А.Ундрал
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Мөнхчулууны Энхцэцэг|Энхцэцэг]]}}}}
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Саруулсайханы Цэнгүүн|Цэнгүүн]]}}}}
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Жаргалсайханы Золжаргал|Золжаргал]]}}}}
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Жаргалсайханы Хонгорзул|Хонгорзул]]}}}}
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Дамдинсүрэнгийн Мөнхцэцэг|Мөнхцэцэг]]}}}}
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Банзрагчийн Төрболд|Төрболд]]}}}}
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
|-
| 06.13
| [[Tэнгэр телевиз|TenGer TV]]
| А.Ундрал
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Нацагдоржийн Батсүмбэрэл|Батсүмбэрэл]]}}}}
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Оросоогийн Чулуунбилэг|Чулуунбилэг]]}}}}
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Пүрэвсүрэнгийн Наранбаяр|Наранбаяр]]}}}}
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Дамдиндоржийн Дэжидмаа|Дэжидмаа]]}}}}
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Рэнцэндашийн Олонбаяр|Олонбаяр]]}}}}
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Шоовдорын Төмөрсүх|Төмөрсүх]]}}}}
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
|-
| 06.13
| [[TV8 (Монгол)|TV8]]
| Б.Батбаатар
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Цэндсүрэнгийн Гантулга|Гантулга]]}}}}
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Чагнаадоржийн Хонгорзул|Хонгорзул]]}}}}
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Хадбаатарын Бат-Ялалт|Бат-Ялалт]]}}}}
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Энхбаатарын Өрнөхбилэг|Өрнөхбилэг]]}}}}
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
|-
| 06.14
| [[Tэнгэр телевиз|TenGer TV]]
| А.Ундрал
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Пүрэвжавын Сайнзориг|Сайнзориг]]}}}}
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Цэндийн Баатархүү|Баатархүү]]}}}}
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Энхтөрийн Золзаяа|Золзаяа]]}}}}
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Тогоочийн Бат-Эрдэнэ|Бат-Эрдэнэ]]}}}}
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Зоригийн Туяа|Туяа]]}}}}
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Бадарчийн Эрдэнэбат|Эрдэнэбат]]}}}}
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
|-
| 06.14
| [[TV8 (Монгол)|TV8]]
| Б.Батбаатар
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Жадамбаагийн Отгонбаяр|Отгонбаяр]]}}}}
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Цэвээний Бээжин|Бээжин]]}}}}
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Бямбасүрэнгийн Баярмаа|Баярмаа]]}}}}
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Хүрэлбаатарын Сувдаа|Сувдаа]]}}}}
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
|-
| 06.15
| [[Tэнгэр телевиз|TenGer TV]]
| А.Ундрал
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Дагва-Очирын Бумдарь|Бумдарь]]}}}}
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Нэмэхбаярын Амаржин|Амаржин]]}}}}
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Бадралын Мөнхдөл|Мөнхдөл]]}}}}
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Намсрайжавын Энхчимэг|Энхчимэг]]}}}}
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Шагдарсүрэнгийн Батсүрэн|Батсүрэн]]}}}}
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Адъяагийн Эрдэнэбилэг|Эрдэнэбилэг]]}}}}
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
|-
| 06.15-16
| [[TV8 (Монгол)|TV8]]
| Х.Нарангэрэл
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Майнбаярын Тулгат|Тулгат]]}}}}
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Оюунбилэгийн Дүүрэнбилэг|Дүүрэнбилэг]]}}}}
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Зоригийн Туяа|Туяа]]}}}}
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Самбуугийн Төмөрбат|Төмөрбат]]}}}}
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
|-
| 06.16
| [[Tэнгэр телевиз|TenGer TV]]
| А.Ундрал
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Баасандаваагийн Дөлгөөн|Дөлгөөн]]}}}}
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Мөнхжаргалын Чимэддорж|Чимэддорж]]}}}}
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Банзрагчийн Отгонтөгс|Отгонтөгс]]}}}}
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Даваахүүгийн Пүрэвдаваа|Пүрэвдаваа]]}}}}
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Мөнхтуяагийн Оюунхишиг|Оюунхишиг]]}}}}
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Гочоосүрэнгийн Батжаргал|Батжаргал]]}}}}
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
|-
| 06.17
| [[Tэнгэр телевиз|TenGer TV]]
| А.Ундрал
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Жигжидсүрэнгийн Чинбүрэн|Чинбүрэн]]}}}}
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Нэмэхээгийн Одонгуа|Одонгуа]]}}}}
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Доржоогийн Батсайхан|Батсайхан]]}}}}
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Батмөнхийн Цэцэгсайхан|Цэцэгсайхан]]}}}}
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Идэшийн Тунгалагтуяа|Тунгалагтуяа]]}}}}
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Шайрийнямбуугийн Мөнхсайхан|Мөнхсайхан]]}}}}
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
|-
| 06.17
| [[TV8 (Монгол)|TV8]]
| Х.Нарангэрэл
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Октябрийн Баасанхүү|Баасанхүү]]}}}}
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Дашдондогийн Үүрцайх|Үүрцайх]]}}}}
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Намсрайжавын Энхчимэг|Энхчимэг]]}}}}
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Хадбаатарын Бат-Ялалт|Бат-Ялалт]]}}}}
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
|-
| 06.18
| [[Tэнгэр телевиз|TenGer TV]]
| А.Ундрал
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Ням-Осорын Учрал|Учрал]]}}}}
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Цагаан-Өвгөний Жадамбаа|Жадамбаа]]}}}}
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Цэнддоржийн Эрдэнэбат|Эрдэнэбат]]}}}}
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Алтанхуягийн Бархүү|Бархүү]]}}}}
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Ламжавын Гүндалай|Гүндалай]]&lt;br/&gt;[[Базарсадын Жаргалсайхан|Жаргалсайхан]]}}}}
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
|-
| 06.18
| [[TV8 (Монгол)|TV8]]
| Б.Батбаатар
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Цэндийн Баатархүү|Баатархүү]]}}}}
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Цүлтэнгийн Энхжин|Энхжин]]}}}}
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Баасанжавын Амарсайхан|Амарсайхан]]}}}}
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Бямбаасүрэнгийн Жагар|Жагар]]}}}}
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
|-
| 06.19
| [[Tэнгэр телевиз|TenGer TV]]
| А.Ундрал
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Одсүрэнгийн Номинчимэг|Номинчимэг]]}}}}
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Ринзааны Булгамаа|Булгамаа]]}}}}
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Бат-Очирын Энхмаа|Энхмаа]]}}}}
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Мөнхтөрийн Нарантуяа|Нарантуяа]]}}}}
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Сугарын Майнцэцэг|Майнцэцэг]]}}}}
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Мягмарын Нямгэрэл|Нямгэрэл]]}}}}
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
|-
| 06.19
| [[TV8 (Монгол)|TV8]]
| Б.Батбаатар
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| {{No|'''ИГ'''&lt;br/&gt;{{small|-}}}}
| {{No|'''ИГ'''&lt;br/&gt;{{small|[[Пүрвээгийн Баярхүү|Баярхүү]]}}}}
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Цэрэндамбын Баярхүү|Баярхүү]]}}}}
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Хадбаатарын Бат-Ялалт|Бат-Ялалт]]}}}}
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
|-
| 06.20
| [[Tэнгэр телевиз|TenGer TV]]
| А.Ундрал
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Отгоншарын Батнайрамдал|Батнайрамдал]]}}}}
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Батсуурийн Баттөмөр|Баттөмөр]]}}}}
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Шаравдэмбэрэлийн Энхтуул|Энхтуул]]}}}}
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Баянжаргалын Цогтгэрэл|Цогтгэрэл]]}}}}
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Цэгмэдийн Бумцэнд|Бумцэнд]]}}}}
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Банзрагчийн Төрболд|Төрболд]]}}}}
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
|-
| 06.20
| [[TV8 (Монгол)|TV8]]
| Х.Нарангэрэл
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Алтанхуягийн Бархүү|Бархүү]]}}}}
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Дугаржавын Ариунаа|Ариунаа]]}}}}
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Даваацэрэнгийн Лхачинсүрэн|Лхачинсүрэн]]}}}}
| {{No|'''ИГ'''&lt;br/&gt;{{small|[[Уламбаярын Хосбаяр|Хосбаяр]]}}}}
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
|-
| 06.21
| [[Tэнгэр телевиз|TenGer TV]]
| А.Ундрал
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Түмэнбаярын Сайнжаргал|Сайнжаргал]]}}}}
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Дүгэржавын Болорсүрэн|Болорсүрэн]]}}}}
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Жаргалсайханы Золжаргал|Золжаргал]]}}}}
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Хадбаатарын Бат-Ялалт|Бат-Ялалт]]}}}}
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Шоовдорын Төмөрсүх|Төмөрсүх]]&lt;br/&gt;[[Цэвээндоржийн Эрдэмт|Эрдэмт]]}}}}
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
|-
| 06.21
| [[TV8 (Монгол)|TV8]]
| Х.Нарангэрэл
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Жигжидсүрэнгийн Чинбүрэн|Чинбүрэн]]}}}}
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Доржвалын Энхжаргал|Энхжаргал]]}}}}
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Ринчиндоржийн Ариунсанаа|Ариунсанаа]]}}}}
| {{No|'''ИГ'''&lt;br/&gt;{{small|[[Баасанжавын Амарсайхан|Амарсайхан]]}}}}
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
|-
| 06.22
| [[Tэнгэр телевиз|TenGer TV]]
| А.Ундрал
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Нэргүйн Жавхлан|Жавхлан]]}}}}
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Батбаярын Жаргалан|Жаргалан]]}}}}
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Гончигдоржийн Уянгахишиг|Уянгахишиг]]}}}}
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Алтанхуягийн Бархүү|Бархүү]]}}}}
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Баасанжавын Амарсайхан|Амарсайхан]]}}}}
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
|-
| 06.22
| [[Tэнгэр телевиз|TenGer TV]]
| А.Ундрал
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Дамдины Цогтбаатар|Цогтбаатар]]}}}}
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Оросоогийн Чулуунбилэг|Чулуунбилэг]]}}}}
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Пүрэвсүрэнгийн Наранбаяр|Наранбаяр]]}}}}
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Агваанлувсангийн Ундраа|Ундраа]]}}}}
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Бямбасүрэнгийн Баярмаа|Баярмаа]]}}}}
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Рэнцэндашийн Олонбаяр|Олонбаяр]]}}}}
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
|-
| 06.22
| [[TV8 (Монгол)|TV8]]
| Х.Нарангэрэл
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Дагва-Очирын Бумдарь|Бумдарь]]}}}}
| {{No|'''ИГ'''&lt;br/&gt;{{small|[[Пүрэвдоржийн Галиндэв|Галиндэв]]}}}}
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| {{No|'''ИГ'''&lt;br/&gt;{{small|[[Бямбасүрэнгийн Баярмаа|Баярмаа]]}}}}
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Хадбаатарын Бат-Ялалт|Бат-Ялалт]]}}}}
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
|-
| 06.23
| [[Tэнгэр телевиз|TenGer TV]]
| А.Ундрал
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Дуламын Бум-Очир|Бум-Очир]]}}}}
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Энхтөгсийн Сүндарь|Сүндарь]]}}}}
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Бадрахын Найдалаа|Найдалаа]]}}}}
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Лувсандоржийн Хишигбаяр|Хишигбаяр]]}}}}
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Төмөрдөшийн Баярхүү|Баярхүү]]}}}}
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Хумбаадайн Чингисхаан|Чингисхаан]]}}}}
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
|-
| 06.23
| [[Tэнгэр телевиз|TenGer TV]]
| А.Ундрал
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Хүрэлбаатарын Баасанжаргал|Баасанжаргал]]}}}}
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Чадраабалын Өнөрбаяр|Өнөрбаяр]]}}}}
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Дашдондогийн Үүрцайх|Үүрцайх]]}}}}
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Отгоны Мөнхзаяа|Мөнхзаяа]]}}}}
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Батбаярын Бат-Очир|Бат-Очир]]}}}}
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Чулуунбатын Нямсамбуу|Нямсамбуу]]}}}}
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
|-
| 06.25
| [[Tэнгэр телевиз|TenGer TV]]
| А.Ундрал
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Хүрэлбаатарын Баасанжаргал|Баасанжаргал]]}}}}
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Хишигдэмбэрэлийн Тэмүүжин|Тэмүүжин]]}}}}
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Дашдондогийн Үүрцайх|Үүрцайх]]}}}}
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Алтанхуягийн Бархүү|Бархүү]]}}}}
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Аюурзанын Отгонбаатар|Отгонбаатар]]}}}}
| style=&quot;background:#A2B2C2; color:black; text-align:center;&quot; |'''УГ'''
| {{Yes|'''И'''&lt;br/&gt;{{small|[[Галсангийн Нямдаржаа|Нямдаржаа]]}}}}
|}

==2024 оны Сонгуульд өрсөлдөгч нам, нэр дэвшигчид==
Монгол Улсын Сонгуулийн Ерөнхий Хороо 1336 нэр дэвшигчийг бүртгэж, дээд амжилт тогтоосон.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Weekly |first=Mongolia |date=2024-06-08 |title=MONGOLIA ELECTION FRENZY: Record-Breaking Number of Candidates Battle for Top Spot |url=https://mongolia.substack.com/p/mongolia-election-frenzy-record-breaking |access-date=2024-06-08 |website=Mongolia Weekly}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: right&quot;
! colspan=2 align=&quot;center&quot; width=&quot;270&quot;|Нам
! align=&quot;center&quot; width=&quot;70&quot; |Тойргийн суудал
! align=&quot;center&quot; width=&quot;70&quot; |Намын жагсаалт
! align=&quot;center&quot; width=&quot;40&quot; |Нийт
|-
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |  || align=&quot;left&quot; |[[Монгол Ардын Нам]]||78||48|| bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; |126
|-
|bgcolor=&quot;{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; | || align=left| [[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]]||78||48|| bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; |126
|- 
|bgcolor=&quot;{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}&quot; | || align=left| [[ХҮН нам]]||75||47|| bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; |122
|-
| bgcolor=&quot;#005f33&quot; |  || align=&quot;left&quot; |[[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|Үндэсний Эвсэл]]||43||24|| bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; |67
|-
| bgcolor=&quot;#fe6901&quot; |  || align=&quot;left&quot; |Шинэ нэгдсэн эвсэл||53||37|| bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; |90
|-
|bgcolor=&quot;#363A91&quot; | || align=left| Эх орончдын нэгдсэн нам||1||0|| bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; |1
|-
| bgcolor=&quot;#0b63b7&quot; |  || align=&quot;left&quot; |Иргэний Оролцооны Нэгдэл Нам||53||4|| bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; |57
|-
| bgcolor=&quot;{{party color|Иргэний Зориг Ногоон Нам}}&quot; |  || align=&quot;left&quot; |[[Иргэний Зориг Ногоон Нам]]||59||12|| bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; |71
|-
|bgcolor=&quot;#01109b&quot;| || align=&quot;left&quot; |Ард түмний олонхын засаглал нам||44|| 27 || bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; |71
|-
|bgcolor=&quot;#{{party color|Монголын Бүгд Найрамдах Нам}}&quot; | || align=left| [[Бүгд Найрамдах Нам (Монгол)|Бүгд Найрамдах Нам]]||39||15|| bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; |54
|-
| bgcolor=&quot;#086493&quot; |  || align=&quot;left&quot; |Монголын Либерал Ардчилсан Нам||1||0|| bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; |1
|-
| bgcolor=&quot;#5c2e93&quot; |  || align=&quot;left&quot; |Иргэний хөдөлгөөний нам||76||48|| bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; |126
|-
| bgcolor=&quot;#fec402&quot; |  || align=&quot;left&quot; |[[Үнэн ба зөв нам]]||62||18|| bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; |80
|-
| bgcolor=&quot;#0033a0&quot; |  || align=&quot;left&quot; |Сайн ардчилсан иргэдийн нэгдсэн нам||37||18|| bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; |55
|-
| bgcolor=&quot;#030162&quot; |  || align=&quot;left&quot; |Монгол Консерватив Нам||22||0|| bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; |22
|-
| bgcolor=&quot;#FFCB01&quot; |  || align=&quot;left&quot; |Эрх чөлөөг хэрэгжүүлэгч нам||25||5|| bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; |30
|-
| bgcolor=&quot;#025ab4&quot; |  || align=&quot;left&quot; |[[Монголын Социал Демократ Нам]]||6||0|| bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; |6
|-
| bgcolor=&quot;#fec402&quot; |  || align=&quot;left&quot; |[[Эх Орон нам (Монгол)|Эх Орон нам]]||39||4|| bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; |43
|-
| bgcolor=&quot;#32aee0&quot; |  || align=&quot;left&quot; |Ард түмний хүч нам||52||8|| bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; |60
|-
| bgcolor=&quot;#fe0001&quot; |  || align=&quot;left&quot; |Монгол хүний төлөө нам||38||4|| bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; |42
|-
| bgcolor=&quot;#ffcb02&quot; |  || align=&quot;left&quot; |Эрх чөлөөний эвсэл нам||43||4|| bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; |47
|-
| bgcolor=&quot;{{party color|Бие даагч}}&quot; |  || align=&quot;left&quot; |[[Бие даагч]]||42||0
| bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; |42
|-
|- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;&quot;
| colspan=2 align=&quot;left&quot; |'''Нийт'''
|966
|371
|1337
|-
|}

==Хэрэг явдал==
===Сөрөг хүчний намын гишүүний аллага===
Өнгөрсөн 6-р сарын 16-нд АН-ын гишүүн, [[Сант сум (Өвөрхангай)|Сант сумын]] засаг дарга Б.Баянмөнхийг зодож хөнөөсөн хэрэг гарсан. Цагдаагийн байгууллага халдлагын нөхцөл байдал хараахан тодорхой болоогүй гэдгийг мэдэгдсэн.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Монголын сөрөг хүчний нэр дэвшигч сонгуулийн сурталчилгааны үеэр зодуулж амиа алджээ | website=South East China Post | date=2024-06-17 | url=https://www.scmp.com/news/asia/east-asia/article/3266838/mongolia-opposition-candidate-beaten-death-during-election-campaign | access-date=2024-06-19}}&lt;/ref&gt; Гэмт этгээд нь сонгуулийн 1-р тойрогт [[Монгол Ардын Нам]]аас нэр дэвшигч [[Гүрсэдийн Сайханбаяр]]ын ухуулагч болох нь тогтоогджээ.&lt;ref&gt;{{cite web | title=ЦЕГ: Сант сумын Ардчилсан намын даргын амийг хөнөөсөн этгээд сонгуулийн ухуулагч гэдэг нь тогтоогдсөн | website=24tsag.mn | date=2024-06-16 | url=https://www.24tsag.mn/a/228932 | access-date=2024-06-19}}&lt;/ref&gt; Үүний хариуд МАН-ын сонгуулийн штабаас Г.Сайханбаярыг нэр дэвшигчээс эгүүлэн татах шийдвэр гаргасан. Харин СЕХ нэр дэвшигчийг бүртгэж, иргэний үнэмлэх олгож, саналын хуудсанд нэрийг нь бичсэн тохиолдолд эгүүлэн татах боломжгүй гэж мэдэгдсэн.&lt;ref&gt;{{cite web | title=МАН Батлан хамгаалахын сайд Г.Сайханбаярыг нэр дэвшигчээс эргүүлэн татах улс төрийн шийдвэр гаргалаа | website=ikon.mn | date=2024-06-16 | url=https://ikon.mn/n/365q | access-date=2024-06-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=СЕХ: Г.Сайханбаярын нэрийг саналын хуудаснаас хасах боломжгүй | website=ikon.mn | date=2024-06-16 | url=https://ikon.mn/n/366w | access-date=2024-06-19}}&lt;/ref&gt; Мөн Г.Сайханбаяр өөрөө сонгуулийн сурталчилгаагаа үргэлжлүүлж, сонгуульд өрсөлдөхөө мэдэгдсэн.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Г.Сайханбаяр: Би сонгуулийн сурталчилгаагаа цаашид үргэлжлүүлж, өрсөлдөөд явна | website=ikon.mn | date=2024-06-18 | url=https://ikon.mn/n/367p | access-date=2024-06-19}}&lt;/ref&gt;

==Санал асуулга==
{| class=&quot;wikitable sortable tpl-blanktable&quot; style=&quot;text-align:center;font-size:90%;line-height:14px;&quot;
|- style=&quot;height:40px;&quot;
! style=&quot;width:110px;&quot; rowspan=&quot;2&quot;| Санал асуулгын компани
! style=&quot;width:110px;&quot; rowspan=&quot;2&quot;| Огноо
! style=&quot;width: 35px;&quot; rowspan=&quot;2&quot;| Хэмжээ
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;width:50px;&quot;| [[Монгол Ардын Нам|МАН]]
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;width:50px;&quot;| [[Ардчилсан Нам (Монгол)|АН]]
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;width:50px;&quot;| [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]]
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;width:50px;&quot;| [[ХҮН нам|ХҮН]]
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;width:50px;&quot;| [[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|ҮЭ]]
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;width:30px;&quot; rowspan=&quot;2&quot; |Бусад
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;width:30px;&quot; rowspan=&quot;2&quot; |{{abbr|Б.Д.|Бие даагч}}
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;width:30px;&quot; rowspan=&quot;2&quot; |Аль нь ч биш
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;width:30px;&quot; rowspan=&quot;2&quot; |{{abbr|Т-гүй|Тодорхойгүй}}
|-
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};&quot; |
! style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};&quot; |
! style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}};&quot; |
! style=&quot;background:{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}};&quot; |
! style=&quot;background:#066B55&quot; |
|-
|[https://www.santmaral.org/_files/ugd/915e91_a61f6206b06649cea0101f73e4db2671.pdf Сант Марал]
|2024.04.23 - 05.19
|1,000
| style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | '''18.6'''
|12.6
|–
|2.9
|–
|1.4
|–
|42.7
|21.8
|-
|[https://barometer.mn/portfolios/2024-%d0%be%d0%bd%d1%8b-4-%d1%80-%d1%81%d0%b0%d1%80-2/ MEC Барометр]
|2024.04.03-10
|980
| style=&quot;background:#F4C6C9;&quot; | '''22'''
|17
|–
|10
|6
|15
|–
|–
|30
|-
|[https://www.santmaral.org/_files/ugd/915e91_658ad78e7b8e469d828b49a2c359e494.pdf Сант Марал]
|2023.03.18 – 04.16
|1,000
|style=&quot;background:#F4C6C9;&quot;| '''13.6'''
|10.7
|–
|2.3
|–
|1.4
|–
|6.7
|65.3
|-
|[https://www.santmaral.org/_files/ugd/915e91_4864ac9e5acb445a966a8c952d6a4967.pdf Сант Марал]
|data-sort-value=&quot;2022-06-10&quot;|2022.05.03 – 06.10
|1,200
|style=&quot;background:#F4C6C9;&quot;| '''21.4'''
|10.2
|–
|3.1
|–
|0.3
|–
|3.7
|61.4
|-
|
| 2021.05.28
| colspan=&quot;9&quot; | [[Монгол Ардын Нам|МАН]], [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]]-ын нэгдэл
|-
|[https://www.santmaral.org/_files/ugd/915e91_1d367fc2acc74af18b89f18a55bd86e6.pdf Сант Марал]
|2021.04.01 – 16
|1,210
|style=&quot;background:#F4C6C9;&quot;| '''20.7'''
|9.7
|2.4
|3.6
|–
|0.5
|0.2
|4.4
|58.4
|- style=&quot;background:#E9E9E9;&quot;
| [[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020 оны сонгууль]]
| 2020.06.24
|–
|style=&quot;background:#F4C6C9;&quot;| '''44.9'''
|24.5
|8.1
|5.2
|–
|8.5
|8.7
|–
|–
|}

==Эшлэл==
{{Reflist}}

{{Монголын сонгууль}}

[[Ангилал:Монгол улсын их хурлын сонгууль]]
[[Ангилал:2024 оны Азийн сонгууль|Монгол]]
[[Ангилал:2024 он Монголд|Улсын Их Хурал]]</text>
      <sha1>b5hbj72n0rdcc4qxsaondyqh9w2f92f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Узбекийн хант улс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138564</id>
    <revision>
      <id>855418</id>
      <parentid>805392</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T10:04:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>855418</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2920" sha1="d5xwqn7epvesbu4gh5u5oza58sop859" xml:space="preserve">'''Узбекийн хаант улс''' буюу Абулхайрын хаант улс -[[Алтан Орд|Алтан Орд улс]] задран унасны үр дүнд 1420/30-иод онд өнөөгийн Казахстан, Узбекистан, Оросын нутаг дэвсгэрт бий болсон улс бөгөөд түүнийг &quot;Нүүдэлчин Узбекуудын улс&quot;, америкийн түүхч Питер Голден ([[Англи хэл|англи]]. ''Peter Benjamin Golden'', 1941 онд төрсөн) &quot;Абулхайрын Убек Орд&quot; зэргээр мөн нэрлэдэг юм.

== Газар нутаг ==
Энэхүү хаант улсын нутаг дэвсгэр баруун талаараа [[Урал гол|Урал голоос]] зүүн талаараа [[Балхаш нуур]] хүртэл, өмнөд талаараа [[Сырдарья]]&lt;nowiki/&gt;голын доод урсгал, [[Арал тэнгис|Арал тэнгисээс]] хойд талаараа [[Тобол гол|Тобол]], [[Эрчис мөрөн|Эрчис мөрний]] дунд үе хүртэл үргэлжилж байсан.

[[Алтан Орд|Алтан Ордны]] [[Өзбег|Өзбег хан]] (1313-1341) [[исламын шашин]] хүлээн авсны дараа Өзбегийн Улс гэдэг нэр дорны эх сурвалжид улсын нэг хэсгийн нэр болон гардаг юм. Өзбег ханыг нас барснаас хойш дөчин жилийн дараа ч Алтан ордод [[Тохтамыш]] засгийн эрхэнд гарахад ч зарим сурвалжид &quot;Өзбег хааны улс&quot; гэж нэрлэгдсэн хэвээр байв.

Их Британий түүхч Питер Жэксон ([[Англи хэл|англи.]] ''Peter Benjamin Golden'', 1941 онд төрсөн) [[Зүчи хан|Зучи ханы]] 5 дахь хүү [[Шибан|Шибаны]] удмын Даулат-Шайх-огланы хүү байсан [[Абулхайр хан]] энэ улсыг байгуулсан гэж үздэг. 

Абулхайр хан нас барсаны дараа Шибанид овгийн улс төрийн хямрал онцгой хурцадмал болсон: хааны сэнтийд өрсөлдөгчдийн хоорондох ердийн дотоод тэмцэл эхэлсэн. Эрх мэдлийг түүний хүү Кунграт овгийн гишүүн эхнэр Шейх-Хайдар хан өвлөн авсан. Жанибек, Керей нар Төв Казахстан руу буцаж ирээд бусад султануудтай эвсэж Абулхайрын хөвгүүдийн эсрэг эрх мэдлийн төлөөх дайн эхлүүлсэн. Улмаар Шейх-Хайдар хан ялагдаж нас баржээ.</text>
      <sha1>d5xwqn7epvesbu4gh5u5oza58sop859</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855420</id>
      <parentid>855418</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T10:12:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>855420</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3626" sha1="qt5a2leemmg5t6csvo3eks8jhq7kuk4" xml:space="preserve">[[Файл:Map of the Uzbek Khanate.png|thumb|318x318px|Узбекийн хант улсын газар нутаг]]
'''Узбекийн хаант улс''' буюу Абулхайрын хаант улс ([[Англи хэл|англи.]] ''The Uzbek Khanate,'' ) -[[Алтан Орд|Алтан Орд улс]] задран унасны үр дүнд 1420/30-иод онд өнөөгийн Казахстан, Узбекистан, Оросын нутаг дэвсгэрт бий болсон улс бөгөөд түүнийг &quot;Нүүдэлчин Узбекуудын улс&quot;, америкийн түүхч Питер Голден ([[Англи хэл|англи]]. ''Peter Benjamin Golden'', 1941 онд төрсөн) &quot;Абулхайрын Убек Орд&quot; зэргээр мөн нэрлэдэг юм.

== Газар нутаг ==
Алтан Ордын захирагч [[Бат хаан|Бат хааны]] ах Шибанаас эхлэн Шейбанидууд болон тэдний үр удам Бат хааны өгсөн олон овог аймгуудыг эзэмшиж, тэдэнд нөлөө үзүүлж байв. Эдгээр газруудад баруун талаараа [[Урал гол|Урал голоос]] зүүн талаараа [[Балхаш нуур]] хүртэл, өмнөд талаараа [[Сырдарья]]&lt;nowiki/&gt;голын доод урсгал, [[Арал тэнгис|Арал тэнгисээс]] хойд талаараа [[Тобол гол|Тобол]], [[Эрчис мөрөн|Эрчис мөрний]] дунд үе хүртэл үргэлжилж байсан. Алтан Ордын төвлөрсөн хяналт зүүн хэсэгт хурдан суларч, Ногай Орд, Сибирийн ханлиг зэрэг тус бүс нутагт салан тусгаарлагч улсууд бий болжээ.

[[Алтан Орд|Алтан Ордны]] [[Өзбег|Өзбег хан]] (1313-1341) [[исламын шашин]] хүлээн авсны дараа Өзбегийн Улс гэдэг нэр дорны эх сурвалжид улсын нэг хэсгийн нэр болон гардаг юм. Өзбег ханыг нас барснаас хойш дөчин жилийн дараа ч Алтан ордод [[Тохтамыш]] засгийн эрхэнд гарахад ч зарим сурвалжид &quot;Өзбег хааны улс&quot; гэж нэрлэгдсэн хэвээр байв.

Их Британий түүхч Питер Жэксон ([[Англи хэл|англи.]] ''Peter Benjamin Golden'', 1941 онд төрсөн) [[Зүчи хан|Зучи ханы]] 5 дахь хүү [[Шибан|Шибаны]] удмын Даулат-Шайх-огланы хүү байсан [[Абулхайр хан]] энэ улсыг байгуулсан гэж үздэг. 

Абулхайр хан нас барсаны дараа Шибанид овгийн улс төрийн хямрал онцгой хурцадмал болсон: хааны сэнтийд өрсөлдөгчдийн хоорондох ердийн дотоод тэмцэл эхэлсэн. Эрх мэдлийг түүний хүү Кунграт овгийн гишүүн эхнэр Шейх-Хайдар хан өвлөн авсан. Жанибек, Керей нар Төв Казахстан руу буцаж ирээд бусад султануудтай эвсэж Абулхайрын хөвгүүдийн эсрэг эрх мэдлийн төлөөх дайн эхлүүлсэн. Улмаар Шейх-Хайдар хан ялагдаж нас баржээ.</text>
      <sha1>qt5a2leemmg5t6csvo3eks8jhq7kuk4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кавашима Ёшико</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138613</id>
    <revision>
      <id>855404</id>
      <parentid>806699</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T08:37:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>855404</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12791" sha1="2se15brzl35lzv1l28ihwtqwtx2hhga" xml:space="preserve">[[File:Gen Yoshiko Kawashima.jpg|thumb|right|200px|Кавашима Ёшико]]
'''Кавашима Ёшико''' ({{lang-ja|川島 芳子}}) (1907-1945 он)бол Манжийн язгуур угсаат гүнж. Тэрээр өөр хүний дүрд маш чадварлаг хувирдаг байснаар барахгүй өөрийгөө эр хүн мэтээр бусдад итгүүлж чаддаг байжээ. Ёшико Кавашима энэ чадвараа ашиглан тагнуулын үүрэг гүйцэтгэдэг байсан бөгөөд XX зууны хамгийн алдартай туршуулуудын нэгт зүй ёсоор тооцогдон &quot;Дорнын Мата Хари&quot; гэж нэрлэгдэж байв.

== Намтар ==

Түүний жинхэнэ нэрийг Шянью гэдэг бөгөөд 1907 онд Хятадыг удирдаж байсан Манжийн Айсин Гиорогийн удмын гэр бүлд гүнж болж төрсөн юм.
Гүнжийг дөнгөж дөрвөн настай байхад Чин гүрэн задарч, оронд нь Бүгд Найрамдах Улс тунхаглагдсаны дараа түүний гэр бүл ордноос хөөгджээ. Тухайн үед балчир эзэн хаан Пүи-г эрх мэдэлгүй болгосныхоо хариуд хувьсгалчид Шянью тэргүүтэй язгууртан угсааныхны амь насыг өршөөхөөр тохиролцов.
Язгууртан гэр бүлүүд ийнхүү эрх ямбаа алдах үест хөрш гүрнүүд үүнийг давуу тал болгон ашиглаж болохыг анзаарсан байна. Үүний үр дүнд Шяньюгийн аав Японы тагнуулын ажилтан Нанива Кавашиматай холбоо тогтоожээ. Тагнуул 1915 онд буюу Шяньюг найман настай байхад нь өөрт нь өргүүлэхийг ятгасан байна. Ингээд Нанива түүний нэрийг Ёшико хэмээн өөрчилж, өөрийн охин болгон өсгөхөөр Токио руу авч явсан аж.
Гэвч Ёшико Японд ирээд зовлонт амьдрал туулжээ. Хятадад буй түүний төрсөн аав 1921 онд нас барсан бол төрсөн ээж нь нөхрөө нас барсны дараа амиа хорложээ.
Үүний зэрэгцээ түүний өргөж авсан эцэг Нанива тун этгээд ааш гаргаж эхэлсэн аж. Тэрбээр Ёшикотой гэрлэх тухай ярьж эхэлсэн бөгөөд түүнийг өөр хүнтэй сээтэгнэж байна гэж бодож харддаг (тэр ч байтугай хүч хэрэглэдэг) болжээ. Түүний өөрийгөө сатааруулах зүйлс нь Кэндо, Жүдо зэрэг Японы тулааны урлагаар хичээллэх, нийгмийн шинжлэх ухаанд суралцах явдал байв
Хожим нь тэрээр хойд эцэг нь түүнийг арван долоон настай байхад нь хүчирхийлсэн учраас гэрээсээ оргосон хэмээн дурссан байдаг. Ингээд тэрээр үсээ богиносгон тайрч, эрэгтэй хувцас өмсөж, Токиогийн залуу үеийнхэнтэй холбоо тогтоосон байна. Тэрээр өөрийгөө бисексуаль бэлгийн чиг хандлагатай гэдгээ нуудаггүй байжээ.
Ёшико энэ үеэр цөөн хэдэн баян амрагуудтай (эрэгтэй, эмэгтэй аль аль нь) болсон гэгддэг боловч 1927 онд  улс төрийн ертөнцөд хөл тавих хүртэлх түүх нь бүрхэг хэвээр байна. Учир нь түүний ах болон хойд эцэг нь Ёшиког нөлөө бүхий хүнтэй гэрлүүлэхээр тохиролцоод байжээ.
Энэ үеэр тэрбээр &quot;Дорнын сувд&quot; гэсэн утгатай Дунжэн гэх нэртэй болсон байна. Энэ нэрээрээ тэрээр Богд хаант Монгол улсын цэргийн зүтгэлтэн, жанжин, Харчин гүн Бавуужавын гэр бүлд бэр орсон юм. Ихэнх эх сурвалж нөхрийг нь &quot;Өвөрмонголын цэргийн жанжин Бавуужавын хүү Ганжууржав&quot; гэж танилцуулсан байдаг. 
Энэхүү &quot;зохион байгуулалттай&quot; гэрлэлтийн цаад зорилго нь хожим Өвөр Монголд байгуулагдах Японы тоглоомын &quot;Менжян&quot; улсын үндэс суурийг бэхжүүлэх, Монголын нөлөө бүхий жанжны итгэлийг олох явдал байжээ.
Гэвч Ёшикогийн энэхүү гэрлэлт богино настай байсан бөгөөд хосууд 1929 онд салсан байна. Бүсгүй тухайн үед дөнгөж 22 настай байсан. Ёшико даруй Шанхай руу нүүн, тэндхийн гадаадын иргэдийн хороололд амьдарч, бүс нутгийн улс төр, тагнуулуудтай хутгалдаж эхэлжээ. Тэрээр Япон улсын үйл хэрэгт үнэнч үлдэж, гэр бүлийг нь шавартай хутгасан Хятадын төв Бүгд найрамдах засгийн газраас өшөө авахын тулд хүчээ дайчилж эхэлжээ.
Мөн тэрээр монголчуудтай харилцаатай хэвээр байснаас гадна хамгийн чухал нь өөрийн хамаатан, Чин гүрний сүүлийн эзэн хаан Пүи-д гүнзгий нөлөөлөх боломжтой байлаа. Үүний зэрэгцээ тэрээр Японы нөлөө бүхий цэргийн зүтгэлтэн, тагнуулч офицер Рюичи Танакатай амрагийн холбоотой болсон байна.
1932 онд Японыг эсэргүүцсэн жагсаал, цуглааныг (зарим нь жинхэнэ, заримыг нь Японы агентууд өдөөн турхирсан) далимдуулан Японы арми Шанхай хот руу довтолсон юм. Гэвч Хятадын хөлсний 19-р арми жинхэнэ эх оронч үзэл гаргаж, тэдний эсрэг боссон бөгөөд амжилттайгаар Япончуудыг Шанхайгаас хөан зайлуулж чадсан байна.
Мөн Солонгос үндсэрхэг үзэлтнүүд ажиллагааг удирдаж байсан Японы жанжныг хөнөөсөн нь бас тэдний ялалтад нөлөөлсөн юм. Үүний үр дүнд Танака зэрэг Японы цэргийн албан хаагчид хотод нэвтрэх эрхгүй болжээ. Түүний эзгүйд Ёшико Японыг дайнд уруу татахын тулд бүх хүчээ дайчлан ажиллаж байсан цэргийн генерал Кенжи Дойхарад хандаж эхэлсэн аж.
Кенжи Дойхара-д Монголын тусгаар тогтнолын хөдөлгөөнтэй холбоотой, мөн Манжийн хааны удмын гүнж Ёшико нь юу юунаас илүү хэрэгтэй хүн байв. Өмнөх жил нь Япончууд Хятадаас тусгаар тогтнуулах нэрийдлээр Манжуур руу довтолж эзэлсэн юм. Ёшикогийн маш том нөлөөгөөр Япончууд Пүи-г Манж-Го нэртэй энэхүү шинэ тоглоомын улсын хаан болгосон байдаг.
Энэхүү шинэ төрийг Манж Чин гүрний жинхэнэ залгамжлагч гэж нэрлэж байсан бөгөөд энэ алхам нь 1934 онд Пүи-г Манж-Гогийн эзэн хаанаар зарлахад илт тодорхой болсон юм. Ёшико нь идэвхтэй төрийн зүтгэлтэн байсны хажуугаар хэдэн мянган хүний бүрэлдэхүүнтэй цэргийн хороо бэлтгэж, тэднийг Японы эсрэг партизан бүлэглэлүүдийг устгах хэд хэдэн үйл ажиллагаанд удирдаж байв.
Тэрээр эрчүүдийг удирдаж байхдаа үргэлж эрэгтэй цэргийн дүрэмт хувцас өмсдөг байсан. Зарим түүхчид түүний энэ үйлдлийг өөрийгөө цэрэг эрсийн түвшинд бодолцсоных гэж үздэг бол зарим нь түүний бисексуал чиг хандлагын илрэл гэж үздэг аж. 
Түүний байгаа байдал, гадаад төрх нь Японд ихээхэн алдаршиж, хэвлэлүүд түүнийг &quot;Манж Гогийн Жанна д'Арк&quot; хэмээн нэрийдэж, түүнд зориулсан дуу, өгүүллэг хүртэл гарч байжээ.
Ийнхүү олон нийтийн анхааралд орсон нь Ёшикогийн ирээдүйг балласан юм. Тэрээр Японы цэргийнхэнтэй ойр дотно харилцаатай байснаар барахгүй, &quot;цэргийн ерөнхий зөвлөх&quot; генерал Хаяо Тадагийн нууц амраг байсан тул зарим төрийн хэрэгт маш ойрхон байв.
Гэхдээ тэр эргээд Манжийн гүнж гэсэн статусаа олж авсны нөлөөгөөр нэгэн үе их эзэнт гүрэн байсан төрөлх нутаг, ард иргэдийнхээ төлөө сэтгэл чилээх болсон байна.  
Улмаар тэрээр Японы цэргийн харгис тактикийг эсэргүүцэж эхлэв. Мэдээж Манж-Го бол Хятад, Японы дайны хувьд амин чухал зүйл байсан тул Ёшиког элдэв чухал асуудалд оролцох эрхийг нь хассан байна. Дэлхийн 2-р дайны туршид тэрбээр &quot;зүгээр суусаар&quot; таарчээ. Учир нь Ёшико тагнуулын ажилд явахад дэндүү олонд танигдсан, суртал ухуулгын ажил хийхэд дэндүү найдваргүй нэгэн болсон байв.
элхийн 2-р дайны төгсгөл нь мөн Манж-Гогийн төгсгөл байсан ба Манжийн сүүлийн төрийг хятадууд татан буулгав. Дайны дараа коммунист Ардын чөлөөлөх арми Манжуурыг хяналтандаа авав. Чухамдаа энэ бүс нутаг Хятадын иргэний дайныг дуустал Ардын чөлөөлөх армийн гол бааз болжээ. Мэдээж тэд Ёшиког шууд баривчлах шийдвэр гаргасан аж.
Тэрээр хоёр сарын турш баригдалгүй явахдаа Япон руу оргож чадна гэж найдаж байсан ч 1945 оны 11-р сард Бээжинд баривчлагджээ. Түүнийг хоёр жил шоронд хорьсон байна. Шүүх явц удаан үргэлжилсэн ч эцэст нь түүнийг урвагч хэмээн 1948 оны 3-р сарын 25-нд цаазаар авах ял оноосон аж. Түүнийг олон хүний ​​нүдэн дээр буудаж, улмаар хуучин дэглэмд үнэнч зүтгэсэн хүмүүсийн ойрын ирээдүйг харуулахын тулд цогцсыг нь олон нийтэд дэлгэн тавьжээ.

[[Ангилал:1907 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1945 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Чин улсын гүнж]]
[[Ангилал:Манж үндэстэн]]
[[Ангилал:Айсингиоро]]
[[Ангилал:Тагнуул]]</text>
      <sha1>2se15brzl35lzv1l28ihwtqwtx2hhga</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хэрэглэгч:HorseBro the hemionus</title>
    <ns>2</ns>
    <id>145468</id>
    <revision>
      <id>855382</id>
      <parentid>850568</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T05:01:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>855382</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="301" sha1="o9uwevbi1e0o7h51w10xxfjwx2ap2el" xml:space="preserve">[[Файл:Genghis khan trve satan 333 sinistet tuff sigma male aura.png|thumb]]
[[Файл:Satanic Mongolia O9A.png|thumb]]
[[Файл:Sinister Dzungar Alien Soldier.png|thumb|wow so sinister]]
сайнуу лалраа намайг Хэмми гэж дууд одоо эндээс зайлллллл</text>
      <sha1>o9uwevbi1e0o7h51w10xxfjwx2ap2el</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ойрадуудын оролцсон дайны жагсаалт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145951</id>
    <revision>
      <id>855381</id>
      <parentid>855265</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T04:55:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>855381</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29418" sha1="05gpknqzpmdjdc68l7p1qw75jjy46wo" xml:space="preserve">Ойрадууд янз бүрийн үндэстэн ба өөрсдийн үндэстний удирдлага дор [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]], [[Зүүнгарын Хаант Улс]], [[Хошуудын хант улс|Хошуудын Хант Улс]], [[Халимагийн хант улс|Халимагийн Хант Улс]] зэрэг янз бүрийн дайн хийж байв. Энэхүү тэмдэгт дурдсанаар жагсаалтад эдгээр мөргөлдөөний нэр, огноо, тулаанчид болон үр дүнг оруулсан болно:

{{Legend2|#AF9|Ялалт|border=1px solid #AAA}}

{{Legend2|#F88|Ялагдал|border=1px solid #AAA}}

{{Legend2|#BBF|Үр дүнгүй|border=1px solid #AAA}}

{{Legend2|#FCE883|Дотоод иргэний дайн|style=&quot;background:#FCE883&quot;|border=1px solid #AAA}}

==Дөрвөн Ойрадын холбоо==
Энэ хэсэгт Ойрадын [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Зүүн Монгол]], [[Казахын ханлиг|Казах]], [[Мин улс]], болон бусад үндэстний бүлгүүдийн эсрэг хийсэн дайнаас эхлээд, [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] дайныг авч үзэх болно.
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн
|-
|1388–1690
|[[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Ойрад–Халхын дайнууд]]
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
|1399
|Ойрад улс Умард Юань улсаас тусгаарлагдсан нь{{sfn|Adle|2003|p=211}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт
* [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Баруун Монголын улс]] байгуулагдсан нь
|-
|1409–1424
|[[Юнлө хааны Монголчуудын эсрэг хийсэн аян дайн]]
*[[Юнлө хааны Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн]]
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]&lt;br&gt;[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Ойрадын ялагдал
|-
|1449
|[[Тумугийн тулалдаан]]{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|-
|1449
|[[Бээжингийн хамгаалалт]]{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|-
| 1452, 1455, 1457
| [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд]]
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
| Узбекийн хаант улс
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт
|-
|1455
|[[Эсэн Тайш|Эсэн Тайшийн]] эсрэг Монголын бослого{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Ойрадын ялагдал
|-
|1472
|Ойрадын [[Моголистан]] руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Моголистан]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}}
|-
|1486
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Ойрадын ялагдал{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|-
|16-р зуун
|[[Алтан хан|Алтан ханы]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Ойрадын ялагдал{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|-
|1552–1556{{sfn|Barthold|1956|p=170}}
|Тауекел султаны Ойрадын эсрэг хийсэн аян дайн
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}}
|-
|1560-аад он
|[[Хакназар хаан|Хакназар хааны]] Могулистанд хийсэн довтолгоо{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
* Ойрадын оролцоо
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]&lt;br&gt;[[Моголистан]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрад–Моголын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1570-аад он
|Ойрадууд Долоон усыг байлдан дагуулсан нь
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Моголистан]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1570-аад он
| Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1587
|Хархулын Халхын эсрэг бослого{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт
|-
|1590-аад он
| Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Perdue|2005|p=101}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Perdue|2005|p=101}}
|-
| 1598–1599
| [[Казах–Узбекийн дайн (1598–1599)|Казах–Узбекийн дайн]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
*[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]{{sfn|Atygaev|2023|p=114}}
|[[Бухарын хант улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрад–Казахын ялалт
|-
| 17-р зууны эхэн үе
| Ойрадын Казах, Халх Монгол, Ногай ард түмний эсрэг бослого{{sfn|Atygaev|2023|p=114}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag|Ногай улс}}
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
|1604
|Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1608
|Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Perdue|2005|p=98}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Анхандаа Ойрадын ялагдал{{sfn|Atygaev|2023|p=116}}&lt;br&gt;Дараа нь Ойрадын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=98}}
|-
|1609
|Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}}
|-
|1616
|Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}}
|-
|1620
|Хархулын Халхын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Ойрадын ялагдал{{sfn|Adle|2003|p=146}}
|-
|1620–1621
|Ойрад–Казах–Ногай–Халхын дайн{{sfn|Atygaev|2023|p=124}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag|Ногай улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Ойрадын ялагдал{{sfn|Atygaev|2023|p=124}}{{sfn|Atygaev|2023|p=126}}
|-
|1623
|Ойрадын тусгаар тогтнолын дайн
||[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=146}}
|-
|1625–1630
|Хошуудын иргэний дайн
|[[Цоохор|Цоохорын]] цэргүүд
|[[Гүш хаан|Төрбайхын]] цэргүүд
*[[Байбагас баатар|Байбагас баатарын]] цэргүүд
*[[Хөндлөн Убаши|Хөндлөн Убашийн]] цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Төрбайхын ялалт{{sfn|Adle|2003|pp=146–147}}
|-
|1626–1627
|Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Ойрадын ялагдал{{sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}}
|}

== Хошуудын хант улс ==
Энэ хэсэгт [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улстай]] холбоотой дайныг авч үзэх болно, төрөл төрөгсөдтэйгөө харьцуулахад цөөн дайн хийж байсан.
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн

|-
| 1637–1641
| [[Улаанхуйн тулалдаан|Зүүнгар–Хошуудын Төвөд рүү хийсэн аян дайн]]
| {{flag|Хошуудын хант улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Хошууд–Зүүнгарын ялалт
|-
| 1644
| Хошууд–Бутаны анхны дайн
| {{flag|Хошуудын хант улс}}
| [[Бутан]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Хошуудын ялагдал
|-
| 1648
| Хошууд–Бутаны хоердох дайн
| {{flag|Хошуудын хант улс}}
| [[Бутан]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Хошуудын ялагдал
|-
| 1717
| [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]
|{{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Хошуудын ялагдал
|}

==Зүүнгарын Хаант Улс==
Энэ хэсэгт [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улстай]] холбоотой дайны жагсаалт багтсан болно. Зүүнгарууд [[Оросын царьт улс]], [[Казахын ханлиг]], [[Чин улс]], [[Халх|Халх Монгол]], [[Кокандын хант улс]], бусад улсуудтай мөн залгамж халаа болон/эсвэл эрх мэдлийн төлөө өөр хоорондоо дайн хийж байв.

{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн
|-
| 17-оос 18-р зуунд
| [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1635–1741
| [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
| 1637–1641
| [[Улаанхуйн тулалдаан|Зүүнгар–Хошуудын Төвөд рүү хийсэн аян дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгар–Хошуудын ялалт
|-
| 1665–1667
| [[Зүүнгарын Енисейг байлдан дагуулсан нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}&lt;br&gt;[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1653–1661
| Зүүнгарын залгамжлалын дайн
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжын]] цэргүүд
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Сэнгэ хунтайжын эцэг нэгтэй ах дүүсийн цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Сэнгэ хунтайжын ялалт
|-
| 1670–1671&lt;br&gt;1676
| Галдан хаан ширээнд заларсан нь
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан|Галданы]] цэргүүд
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Цэцэн тайж болон Зотов баатрын цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Галданы ялалт
|-
| 1677
| Очирт-Галданы дайн
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын чуулганы хан]]
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Галданы ялалт
|-
| 1678–1680
| [[Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Яркендын хант улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1681–1684
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1687–1688
| [[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Галданы Халх руу хийсэн довтолгоо]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Чахундорж хан|Чахундорж ханы]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1690-1697
| [[Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1693–1705
| [[Зүүнгарын Хаант Улс##Цагаадайн бослого|Цагаадайн бослого]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Яркендын хант улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1698{{sfn|Atwood|2004|p=622}}–1703{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}
| [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Atwood|2004|p=622}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Atwood|2004|p=622}}{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}}{{Sfn|Baabar|1999|p=84}}{{Sfn|Massanov|2010|p=229}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}
|- 
| 1708–1712{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}}
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1708–1712)]]{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}}
|-
| 1709–1710
| [[Зүүнгарын Өмнөд Сибирийг байлдан эзэлсэн нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1714
| Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}
|-
| 1714–1720
| [[Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1715–1716
| [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедиц]]{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
|-
| 1716
| [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}}
|-
| 1717
| [[Аягуз голын тулалдаан|Зүүнгарын эсрэг казахуудын аян дайн]]{{sfn|Adle|2003|p=98}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=98}}
|-
| 1717
| [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1718
| Түркестан руу Зүүнгарын Хаант Улсын аян дайн{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
| 1718
| [[Хар Усны тулалдаан|Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1718)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1719–1720
| [[Зайсан нуурын тулалдаан|Лихаревын экспедиц]]{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
|-
| 1720
| [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1723–1730
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1727
| Лувсансүр–[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] дайн
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] цэргүүд
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Лувсансүрийн цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Галданцэрэний ялалт
|-
| 1729–1739
| [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#BBF&quot;|Энхийн хэлэлцээ{{sfn|Adle|2003|p=149}}
|-
| 1732
| Зүүнгарын Дундад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}}
|-
| 1732
| Зүүнгарын Ахмад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt;
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1734
| Ахмад Жузын бослого&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt;
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt;
|-
| 1735
| Зүүнгарын Ахмад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}
|-
| 1739–1741
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1739–1741)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1745
| [[Зүүнгар–Кокандын дайн (1745)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Кокандын хант улс]]

|-
| 1749–1753
| [[Ламдаржаа]]–[[Даваач]]–[[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] дайн
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ламдаржаа|Ламдаржаагийн]] цэргүүд 
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|[[Даваач]]–[[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] ялалт
|-
| 1753–1754
| Даваачийн Дөрвөдийн эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}}
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Дөрвөд]]
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|[[Даваач|Даваачын]] ялалт
|-
| 1754
| Даваачийн Казахийн эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}}
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|[[Даваач|Даваачын]] ялалт{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}}
|-
| 1755
| [[Чин улсын Зүүнгарын Хаант Улсын байлдан дагуулал]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1755–1757
| [[Амарсанаагийн бослого]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
|1756–1757
|[[Эхний Казах–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгар–Казахын ялалт
|}

==Эх сурвалж==
===Лавлагаа===
{{Reflist}}
===Ном зүй===
* {{citation |last=Bregel |first=Yuri |title=An Historical Atlas of Central Asia |year=2003 |publisher=Brill}}

* {{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}}

* {{citation |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia 5 |year=2003}}

* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1956}}}}

* {{cite book |last=Remileva |first=E. |title=Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |ref={{harvid|Remileva|2005}}}}

* {{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}}

* {{Cite book |last=Olcott |first=Martha Brill |title=The Kazakhs |date=1995 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-9351-7 |edition=2nd |location=Stanford, California}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}}

* {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}}

* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}}

* {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}}

* {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}}</text>
      <sha1>05gpknqzpmdjdc68l7p1qw75jjy46wo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эерэг сэтгэл засал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146198</id>
    <revision>
      <id>855415</id>
      <parentid>855315</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T09:56:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anastasiya Volkovaa</username>
        <id>104270</id>
      </contributor>
      <comment>/* Хөгжил ба түүх */</comment>
      <origin>855415</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20029" sha1="8rp7vfxhmruxwlshla7lgp6lc76b2yv" xml:space="preserve">[[Файл:PPT_logo_sign.png|right|thumb|Figure 1. Positive and Transcultural Psychotherapy (ЭСЗ after N. Peseschkian since 1977)]]
'''Эерэг сэтгэл засал''' ({{langx|en|Positive Psychotherapy}}) нь 1968 оноос Германд боловсруулагдасан сэтгэл заслын арга юм. Энэ аргыг сэтгэцийн эмч, сэтгэл засалч [[:en:Nossrat Peseschkian|Носсрат Пезешкиан]] бусадтай хамтран боловсруулсан. 1977 оноос энэхүү аргыг Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) хэмээн нэрлэх болсон. ЭСЗ нь хүний мөн чанарын тухай эерэг ойлголтод үндэслэсэн хүмүүнлэг, психодинамик сэтгэл засал мөн. Хүмүүнлэг, системчилсэн, психодинамик, танин мэдэхүйн зан үйлийн сэтгэл заслын элементүүдийг багтаасан цогц арга барил юм. 2026 оны байдлаар 22 гаруй улсад ЭСЗ-ын төв ажиллаж, сургалтууд явагдаж байна. ЭСЗ-ыг эерэг сэтгэл зүйтэй андуурч болохгүй.&lt;ref&gt;''Theo A. Cope (July 2014). [https://www.ijp.org.uk/shop/productlist.php?category=18&amp;secondary=55 &quot;Positive Psychotherapy: 'Let the Truth be Told'&quot;]. International Journal of Psychotherapy. '''18''' (2).''&lt;/ref&gt;

== Тодорхойлолт ==
Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) нь 1970-1980-аад оны үед Носсрат Пезешкианы боловсруулсан сэтгэл заслын арга юм&lt;ref&gt;Peseschkian N. Schatten auf der Sonnenuhr: Erziehung, Selbsthilfe, Psychotherapie. Wiesbaden: Verlag Medical Tribune; 1974.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Peseschkian N. Positive Psychotherapie. Theorie und Praxis einer neuen Methode. Frankfurt: Fischer; 1977.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977).&lt;/ref&gt;. Анх &quot;Ялгаварлах дүн шинжилгээ&quot; гэж нэрлэж байгаад 1977 онд Пезешкиан бүтээлээ хэвлүүлснээс хойш ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ гэх болсон. Пезешкианы бүтээл 1987 онд англи хэл рүү орчуулагдсан. ЭСЗ дахь &quot;positive&quot; (латинаар positivus) гэсэн нэр томъёо нь хүний амьдралын туршлагын жинхэнэ, бодит, тодорхой талууд гэсэн утгаар хэрэглэгддэг. Эерэг сэтгэл заслын гол зорилго нь өвчтөн болон үйлчлүүлэгчийн чадвар, хүч чадал, нөөц, далд боломжуудыг өөрт нь ухамсарлуулах, хөгжүүлэхэд нь туслах явдал юм. Энэ арга нь сэтгэл заслын янз бүрийн чиглэлийн элементийг нэгтгэдэг. Энд:
* хүний мөн чанарт болон сэтгэл заслыг үйлчлүүлэгчтэй хамтран, хоршин хийх явцад хүмүүнлэгээр хандах хандлга,
* сэтгэцийн болон психосоматик эмгэгийн талаарх психодинамик ойлголт,
* гэр бүл, соёл, ажил төрөл болон орчин, өөртөө туслах дадлага ажлын онцлогийг харгалзаж үздэг системчилсэн хандлага,
* сэтгэл заслын бусад чиглэлийн техник аргуудыг нэгтгэсэн, зорилгодоо хүргэхэд чиглэсэн 5 алхамт/үе шатны сэтгэл заслын үйл явц&lt;ref&gt;Henrichs, C., Hum, G. (2020). Positive Psychotherapy and other psychotherapeutic methods. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 401–408), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;.
ЭСЗ нь дэлхийн 20 гаруй соёлыг ажиглан судалсан судалгаанд тулгуурлан, зөрчилдөөн болон нөөц, боломжид илүүтэй төвлөрдөгөөрөө онцлог&lt;ref&gt;Remmers, A. (2020). Theoretical Foundations and Roots of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 297–308), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;. ЭСЗ нь танин мэдэхүйн зан үйлийн заслын гарт арга болон үйл явцад чиглэсэн аналитик сэтгэл засал хоёрын дунд оршдог. ЭСЗ нь оношилгоо, засал, заслын дараа өөртөө туслах болон сургалтандаа хагас бүтэцтэй хандлагыг ашигладаг.

== Үүсгэн байгулагчийн тухай ==
[[file:Nossrat Peseschkian 2010 03 31.jpg|thumb|Figure 2. Dr. Nossrat Peseschkian]]

Эерэг сэтгэл заслыг үндэслэгч профессор Носсрат Пезешкиан бол Иран гаралтай Германы сэтгэцийн эмч, мэдрэл судлаач, сэтгэл засалч, психосоматик анагаах ухааны мэргэжилтэн. 1960-аад оны сүүл, 1970-аад оны эхэн үед тэрээр янз бүрийн эх сурвалж, эрдэмтэн, бүтээлүүдийг судлан санаа авчээ. Тухайлбал,
* хүмүүнлэгийн сэтгэл зүйг болон түүний дараагийн дэвшлүүдийг бий болгосон тухайн цаг үеийн онцлог,
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Viktor%20Frankl Виктор Франкл], [https://en.wikipedia.org/wiki/Jacob%20L.%20Moreno Якоб Л.Морено], Хайнрих Менг зэрэг нэр хүндтэй, нөлөө бүхий сэтгэл засалч, сэтгэцийн эмч нартай тогтоосон хувийн харилцаа холбоо,
* Бахай шашны хүмүүнлэг, нэгдмэл зарчим, үнэт зүйлс,
* Тэр үеийн Германы психоаналистууд болон зан үйлийн сэтгэл зсалч нарын хоорондын зөрчилдөөний сөрөг туршлагаас үүдэн нэгдсэн арга барилыг бий болгох хүсэл,
* Соёлын мэдрэмжтэй арга зүйн эрэл хайгуулаас үүдэлтэй 20 гаруй соёлын хүрээнд хийсэн соёлын онцлогийн ажиглалтууд.
Носсрат Пезешкианы амьдралын түүх, хувийн шинж чанар нь энэ хандлагыг бий болгоход болон цаашаа хөгжүүлэхэд ихээхэн нөлөөлсөн. Пезешкианы намтрыг бичсэн зохиолч түүнийг &quot;хоёр ертөнцийн хооронд аялагч&quot; гэж тодорхойлсон &lt;ref&gt;7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.&lt;/ref&gt; бөгөөд намтарчилсан ном нь “Дорно ба Баруун” гэсэн дэд гарчигтай.
Эерэг сэтгэл заслыг хөгжүүлэхэд түлхэц болсон гол зүйл нь 1954 оноос Европт амьдрахдаа төрөл бүрийн соёлын зан үйл, зан заншил, хандлагын ялгааг маш сайн ухаарсан иран хүний туршлага байсан хэмээн Пезешкиан хэлсэн байдаг.

Бага насандаа Бахаи шашинтан байсан тэрээр бахайн зан заншил нь лалын, христийн болон иудейн шашинтай багш, хамтран суралцаж байсан оюутнуудын зан заншлаас ялгаатай байгааг ажиглаж, ухамсарлаж эхэлсэн. Энэ туршлага нь түүнийг шашин болон хүмүүсийн хоорондын харилцааны талаар эргэцүүлэн бодоход хүргэж, энэ хандлага нь ертөнцийг үзэх үзэл, гэр бүлийн үзэл баримтлалаас үүдэлтэй гэдэг ойлголт руу хөтөлсөн. Пезешкиан анагаахын мэргэжлээр суралцах хугацаандаа сэтгэц, мэдрэл, сэтгэл заслын янз бүрийн арга хоорондоо сөргөлдөж буйг нотолсон бөгөөд ийнхүү нотолсон нь шашин хоорондын болон хүн хоорондын хэвшмэл, өрөөсгөл ойлголтоос татгалзах ёстойг ойлгуулжээ. Энэ туршлага болон, Баруунд эрэгтэй, эмэгтэй хүмүүсийн тэгш байдал гэх мэт ойлголтыг үргэлж үнэлж баршгүй гэж үздэг байсан нь адил үзэлтэй Пезешкианд тав тухтай байдлыг мэдрэхэд нь тусалсан&lt;ref&gt;7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.&lt;/ref&gt;.

Эерэг сэтгэл засал нь [https://en.wikipedia.org/wiki/Kurt%20Goldstein Курт Голдштейн], [[Абрахам Маслоу]], [https://en.wikipedia.org/wiki/Carl%20Rogers Карл Рожерс] зэрэг анхдагчдын суурийг нь тавьсан хүмүүнлэг сэтгэл судлал, сэтгэл зүйн эмчилгээнээс үндэстэй. Суралцах хугацаандаа Носсрат Пезешкиан Хайнрих Менг, Виктор Франкл, Жейкоб Леви Морено зэрэг нэрт сэтгэл засалчидтай биечлэн уулзсан нь түүнд гүн гүнзгий сэтгэгдэл үлдээжээ.

Гэсэн хэдий ч Пезешкиан Германы сэтгэл заслын нийгэмлэгийн янз бүрийн сургууль, арга барил, хандлагууд хоорондоо зөрчилдөөнтэй, сэтгэл судлаачид болон зан үйлийн эмч нар хамт сууж хооллохоос татгалзахыг нүдээрээ харж байлаа. Нэмж дурдахад, психоанализийн хүчтэй нөлөө, түүний дараагийн хөгжил, тухайлбал, неофрейдийн, психосоматик, төвлөрөлд чиглэсэн эрдэмтэн Балинт-ын хандлага нь Пезешкианы үзэл бодлыг бий болгосон. Эдгээр хуваагдлын хариуд тэрээр өөр өөр арга хоорондын ялгааг арилгах мета онолыг бий болгохоор эрэлхийлж эхлэв. Үүний зэрэгцээ Бахай шашны зарим зарчмыг Носсрат Пезешкиан бүхий л амьдралынхаа туршид сонирхон судалж, түүнээс урам зориг авч байсан. Бахайн шашинд шинжлэх ухаан болон шашны зохицлыг онцгойлон үзэхээс гадна бахайчууд хүнийг &quot;үнэлж баршгүй үнэт чулуугаар баялаг уурхай&quot;&lt;ref&gt;Baha’u’llah. Gleanings from the Writings of Baha’u’llah. Wilmette: US Baha’i Publishing Trust; 1990 (pocket-size edition, pp. 259–260).&lt;/ref&gt; гэж үздэг, соёлын олон янз байдлыг хамарсан нийгмийн тухай алсын хараа зэрэг ойлголтыг багтаасан байдаг. Эдгээр зарчим нь түүний бүтээлч байдал, философийн үзэл бодлыг төлөвшүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.

Эерэг сэтгэл заслын ахиц дэвшил нь удаан хугацааны туршид түүний хөгжилд нөлөөлсөн хэд хэдэн хүчин зүйлтэй холбоотой байж болно. Анагаах ухааны боловсролыг тасралтгүй эзэмшсэнээр олж авсан мэдлэг, сэтгэл зүйн болон психосоматик практикт өвчтөнүүдтэй ажиллах туршлага, өөр өөр соёл, шашин шүтлэг, үнэт зүйлсийн тогтолцооны төлөөлөгчидтэй харилцах, түүнчлэн сэтгэл зүйн эмчилгээний аргуудын олон талт байдал зэрэг хүчин зүйлийг энд дурдаж болно.

Хуримтлуулсан туршлагын үр дүнд 1969 онд &quot;Дифференциал анализ&quot;-ийг бий болгож, улмаар шинэчлэн сайжруулж, 1977 онд албан ёсоор ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ гэж боловсрогдсон. Пезешкианы &quot;Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал&quot; (1974), &quot;Утгын эрэл хайгуул&quot; (1983) зэрэг анхны номууд нь эерэг сэтгэл заслын хөгжилд психоанализ болон сэтгэл заслын экзистенциал сургуулиудын нөлөөг тусгасан байдаг&lt;ref&gt;In recent years, some North American authors have published the clinical applications of positive psychology and named it Positive Psychotherapy (Martin E. P. Seligman, Tayyab Rashid, Acacia C. Parks, Positive Psychotherapy. November 2006, American Psychologist, 774–788) [Seligman M, Rashid T, Parks T. Positive psychotherapy. Am Psychol. 2006;61(8):774–88.]&lt;/ref&gt;. Цаашилбал, &quot;Гэр бүлийн эерэг засал&quot; (1980) ном нь 1970-аад онд гэр бүлийн системчилсэн засалтай зэрэгцэн хөгжиж байгааг онцолсон. Нийтдээ Пезешкиан энэ хандлагыг тусгасан 29 ном олон тооны нийтлэл бичиж хэвлэсэн нь ЭСЗыг өргөнөөр түгээхэд хувь нэмэр оруулав.

== Хөгжил ба түүх ==
=== 1970-1980-аад он ===
1970-аад он бол өнөөгийн бидний мэддэг эерэг сэтгэл заслыг хөгжүүлэх, хүлээн зөвшөөрөх чухал үе юм. ЭСЗ-ыг сэтгэл заслын салбарт илүү өргөнөөр хүлээн зөвшөөрсөн нь эргэлтийн цэг байв. Энэ үед ЭСЗ-ын үндсэн зарчмууд үүсч, өвчтөн болон тэдний гэр бүлийнхэнд заслыг хэрэглэж эхэлсэн. Эдгээр зарчмууд Германд болон бусад хэлийн чанд бусад оронд уншсан лекцүүдээрээ танилцуулсан. Энэ чухал үед ЭСЗ-ын үндсэн таван номын дөрөв нь хэвлэгджээ. Тухайлбал, &quot;Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал&quot; (1974 онд &quot;Schatten auf der Sonnenuhr&quot; нэрээр хэвлэгдсэн), &quot;Эерэг сэтгэл засал&quot; (1977 онд герман хэлээр хэвлэгдсэн), &quot;Эерэг сэтгэл заслын дорнын түүхүүд&quot; (1979 онд герман хэл дээр анх хэвлэгдсэн) болон “Гэр бүлийн эерэг сэтгэл засал” ном 1980 онд герман хэл дээр тус тус хэвлэгджээ. Нэмж дурдахад дээд сургуулийн сургалтын төгсөлтийн дараах анхны сургалтын курсууд 1970-аад онд явагдаж эхэлсэн бөгөөд эдгээр курсэд суурилан 1974 онд Висбадены Сэтгэл заслын академи (WIAP) хэмээх сургалтын байгууллага бий болсон. Энэхүү сургалтын байгууллагыг 1979 онд Гэссе хотын Анагаах ухааны танхим сэтгэл заслын чиглэлээр резидентурын сургалт явуулдаг байгуулга гэж хүлээн зөвшөөрсөн. Нэмж дурдахад 1977 онд Германы Эерэг сэтгэл заслын нийгэмлэг (DGPP) байгуулагдсан бөгөөд энэ нь дэлхийн эерэг сэтгэл заслын анхны үндэсний холбоо юм.

1980-аад оны үед ЭСЗ нь тасралтгүй хөгжиж, энэ нь &quot;Утгын эрэл хайгуул&quot; зэрэг ном хэвлэгдэн гарсан. “Утгын эрэл хайгуул” ном 1983 онд герман хэл дээр анх хэвлэгдэж, дараа нь 1985 онд англи хэл рүү орчуулагдсан. Залуу сэтгэл судлаачидтай хамтарсан ажил нь ЭСЗ-ын аргыг цаашид системчлэхэд ихээхэн хувь нэмэр оруулсан. Энэ үед хамаарах нэг чухал үйл явдал бол 1988 онд дуусгаж хамгаалсан Хамид Пезешкианы докторын төсөл  диссертаци&lt;ref&gt;Peseschkian H. (1987). Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall – Eine orthopädisch-psychosomatische Untersuchung von 100 Patienten. Medizinische Dissertation. Universität Mainz.&lt;/ref&gt; бфйлаа. Энэ нь чухам ЭСЗ-д зориулагдсан анхны шинжлэх ухааны бүтээл байв. Энэхүү диссертаци нь ЭСЗ-ын асуулга, анхны ярилцлагыг бүтэцтэй болгоход чухал алхам болсон. 

ЭЗСын Анхны ярилцлага гэгч хэрэглүүрд тусгайлан асуулга боловсруулсан бөгөөд энэ нь дараа психодинамикийн судалгаанд хамрагдсан. 1988 онд анхны ярилцлагын асуумжийг WIPPF&lt;ref&gt;Peseschkian N, Deidenbach H. Wiesbadener Inventar zur Positiven Psychotherapie und Familientherapie WIPPF. Berlin: Springer; 1988.&lt;/ref&gt;-ын асуулгын хамт бага зэрэг өөрчлөн нийтлэлсэн. Энэ нь хожим боловсруулагдасан хагас бүтэцтэй психодинамик анхны ярилцлагны өмнөх хувилбар байсан бөгөөд  психодинамик сэтгэл заслын салбарын анхны жишээнүүдийн нэг байв.  1980-аад онд Носсрат Пезешкиан Ази болон Латин Америкийн хөгжиж буй орнуудаар аялж, ЭСЗ-ын семинар зохион байгуулжээ. Энэ хугацаанд ЭСЗ-ын чухал бүтээлүүдийг англи хэл рүү орчуулсан. Доктор Пезешкиан мөн менежментийн сургалт, коучингад ЭЗС-ыг хэрэглэх арга барилын талаар семинар зохион байгуулж, ЭСЗ-ыг эдгээр чиглэлд ашиглах сонирхлыг төрүүлсэн.

== Лавлага ==</text>
      <sha1>8rp7vfxhmruxwlshla7lgp6lc76b2yv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1990 оны Ардын Их Хурлын сонгууль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146220</id>
    <revision>
      <id>855333</id>
      <parentid>855178</parentid>
      <timestamp>2026-05-02T16:02:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <comment>шинэчлэв</comment>
      <origin>855333</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16923" sha1="nqb3hx9bp1vqil5g8vq2tt2u0umdbr2" xml:space="preserve">{{Инфобокс парламентын сонгууль
|country=Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс
|previous_election=[[1986 оны Ардын Их Хурлын сонгууль|1986]]
|next_election=[[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1992]]|module={{Инфобокс парламентын сонгууль
| embed = yes
| election_name = [[Ардын Их Хурал]]
| election_date = 1990 оны 7 сарын 22 (эхний шат)&lt;br&gt;1990 оны 7 сарын 29 (хоёр дахь шат)
| seats_for_election = [[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хурлын]] бүх 430 суудал
| majority_seats = 216
| nopercentage = yes
| turnout = 97.89% ({{decrease}}2.11[[Хувь|%]])

| party1 = [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|МАХН]]
| leader1 = [[Гомбожавын Очирбат]]
| seats1 = 343
| last_election1 = 346

| party2 = [[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]]
| leader2 = [[Эрдэнийн Бат-Үүл]]
| seats2 = 23
| last_election2 = шинэ
| color2 = #1D43A4

| party3 = [[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам|МҮДН]]
| leader3 = [[Даваадоржийн Ганболд]]
| seats3 = 7
| last_election3 = шинэ
| color3 = #0082BA

| party4 = Монголын Социал-Демократ Нам
| leader4 = [[Бат-Эрдэнийн Батбаяр]]
| seats4 = 4
| last_election4 = шинэ

| party5 = [[Монголын Чөлөөт Хөдөлмөрийн Нам|МЧХН]]
| leader5 = Хоовзойн Маам
| seats5 = 1
| last_election5 = шинэ
| color5 = white

| party6 = [[Бие даагч|Бие даагчид]]
| leader6 = –
| seats6 = 51
| last_election6 = шинэ

| module = {{Инфобокс парламентын сонгууль
| embed = yes
| election_name = [[Улсын Бага Хурал]]
| election_date = 1990 оны 9 сарын 13
| seats_for_election = [[Улсын Бага Хурал|Улсын Бага Хурлын]] бүх 50 суудал
| majority_seats = 26
| noleader = yes

| party1 = [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|МАХН]]
| percentage1 = 61.26
| seats1 = 31
| last_election1 = шинэ

| party7 = [[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]]
| percentage7 = 24.14
| seats7 = 13
| last_election7 = шинэ
| color7 = #1D43A4

| party8 = [[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам|МҮДН]]
| percentage8 = 5.90
| seats8 = 3
| last_election8 = шинэ
| color8 = #0082BA

| party9 = Монголын Социал-Демократ Нам
| leader9 = 
| percentage9 = 5.48
| seats9 = 3
| last_election9 = шинэ

| title = [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Сайд нарын Зөвлөлийн дарга]]
| posttitle = Сонгуулийн дараах [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]]
| before_election = [[Шаравын Гунгаадорж]]
| before_party = [[МАХН]]
| after_election = [[Дашийн Бямбасүрэн]]
| after_party = [[МАХН]]
}}}}}}'''1990 оны Ардын Их Хурлын сонгууль''' нь [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын [[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хурлын]] депутатуудыг сонгох 16 дахь удаагийн сонгууль юм. Монголын хамгийн анхны чөлөөт ардчилсан сонгууль байсан ба уг сонгуулийг 1990 оны [[7 сарын 29|7-р сарын 29]]-ний Ням гарагт явуулсан. 

[[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хуралд]] [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Намаас]] 343, сөрөг хүчнй [[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|Монголын Ардчилсан Намаас]] 23, [[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам|Монголын Үндэсний Дэвшлийн Намаас]] 7, [[Монголын Социал-Демократ Нам|Монголын Социал-Демократ Намаас]] 4, [[Монголын Чөлөөт Хөдөлмөрийн Нам|Монголын Чөлөөт Хөдөлмөрийн Намаас]] 1, [[Бие даагч]] 51 хүн сонгогджээ. 

== Урьдчилан бүрэлдсэн нөхцөл ==
{{Further|1990 оны Монголын ардчилсан хувьсгал}}
1985 оноос [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын [[ЗХУ-ын Коммунист нам|Коммунист Намаас]] явуулж байсан [[Өөрчлөн байгуулалт (Перестройка)|өөрчлөлт шинэчлэлт]], ил тод байдал дээр суурилан [[Социализм|социалист]] системийн орнуудад олон хөдөлгөөн өрнөж байсан тэр үед БНМАУ-д ардчилсан хөдөлгөөн анх [[1989 он|1989]] онд үүссэн. Ардчилсан хувьсгалын гол зорилтуудын нэг нь олон намын тогтолцоотой болох, улмаар олон намын суурин дээр чөлөөт сонгууль явуулж, Монголын ард түмэн төрөө өөрсдөө сонгож байгуулах явдал байсан юм. 

Монгол орон ардчилсан хөгжлийн замд эргэж буцалтгүй ороход БНМАУ-ын Үндсэн хуулийн Нэмэлтийн тухай хуулийг баталсан Ардын Их Хурлын 11 дэх удаагийн сонгуулийн есдүгээр чуулган чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Уг Чуулган 1990 оны 5-р сарын 10-нд хуралдаж Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга [[Пунсалмаагийн Очирбат]] “БНМАУ-ын төрийн эрх барих дээд байгууллагын бүтцийг өөрчлөн шинэчлэх тухай БНМАУ-ын Үндсэн хуулийн Нэмэлтийн тухай хуулийн төсөл” гэсэн илтгэл тавьж хэлэлцүүлсэн байна. Гэхдээ энэхүү чуулганы өмнөхөн буюу 3-р сарын 23–нд хуралдсан Ардын Их Хурлын 8-р чуулган МАХН “төр, нийгмийг удирдан чиглүүлэгч”-ийн үүргээсээ татгалзсаныг ёсоор болгосноор манай оронд олон намын систем үүсэх Үндсэн хуулийн үндэслэл бий болсон байна. Ингээд П.Очирбат илтгэлдээ “намын дээд, төв байгууллагын шийдвэрлэж байсан олон асуудлыг эдүгээ төрийн эрх барих дээд байгууллага бүрэн эрх мэдэлдээ авч шийдвэрлэх хэрэгтэй боллоо” гэж тэмдэглээд Үндсэн хуулийн Нэмэлтийн тухай хуулийн төсөлд “төрийн эрх барих дээд байгууллага нь Ардын Их Хурал; хууль тогтоох, хянан шалгах, зохион байгуулах байнгын дээд байгууллага нь Улсын Бага Хурал байх, түүнчлэн БНМАУ-ын Ерөнхийлөгчийн албан тушаал бий болгох, эдгээртэй уялдаатай БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн зохион байгуулалт, үйл ажиллагаанд гарах өөрчлөлтийн эрх зүйн үндэслэлийг тодорхойлохыг зорьсон” гэж байсан. Уг чуулганы өмнө П.Очирбат дарга, тухайн үед Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн газрын хуулийн хэлтсийн дарга байсан [[Бяраагийн Чимид]] болон ардчилсан хөдөлгөөний төлөөлөгч зэрэг хүмүүс засаглалын ямар хэлбэр манай оронд тохиромжтой талаар удаа дараа зөвлөлдөн ярилцаж парламентын хэлбэрийг илүү зохимжтой гэдэг дээр санал нийлж байжээ. Ийм ч учраас П.Очирбат даргын илтгэлд “нэг хүний засаглал зонхилсон биш...дэлхий нийтийн хэлээр парламент гэдэг төлөөлөгчдийн дээд байгууллагын засаглалтай Бүгд Найрамдах Улсын хэлбэрээр оршин хөгжих нь илүү зохистой гэж үзэж байна” гэсэн байдаг. П.Очирбатын илтгэл болон хуулийн төсөл дээр ажилласан гол хүн нь Б.Чимид байсан ажээ.

Ингээд 1990 оны 5-р сард Үндсэн хуулинд нэмэлт өөрчлөлт оруулж, МАХН удирдан чиглүүлэгч хүчин байсан, мөн МАХН, МҮЭ, МХЗЭ хууль санаачлах эрхтэй байсныг өөрчилж, хоёр танхимтай парламентын тогтолцоог бүрдүүлэхээр болсон. Парламентын сонгуулийг хийхдээ сонгуулийн хамгийн сонгодог хоёр системээр, тухайлбал, дээд танхим буюу АИХ-ыг мажоритар системээр нийт 430 депутаттай, доод танхим буюу 50 хүнтэй Улсын бага хурлыг пропорционал системээр явуулахаар болсон. Мажоритар тогтолцоонд нэр дэвшүүлэх субьект нь ганц нам биш, олон нийтийн байгууллага, хамт олон зэрэг байсан бол харин байнгын ажиллагаатай Бага хуралд зөвхөн намын нэрээр санал хураалт явуулсан.

== Сонгуулийн өмнө ==
БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн 1990 оны 5-р сарын 14-ний өдрийн 110 дугаар зарлигаар Ардын Их Хурлын депутатуудыг сонгох 12 дахь удаагийн сонгууль, аймаг, хот, хороо, район, орон нутгийн хотын Ардын Хурлын депутатуудын 16 дахь удаагийн сонгуулийг 1990 оны [[6 сарын 29|6-р сарын 29-ний]] Ням гарагт явуулахаар тогтоож, Ардын Их Хурлын депутатуудын сонгуульд бэлтгэх ажлын хэсэг, сонгуулийн нутаг дэвсгэрийн комиссыг байгуулж байжээ. 

Энэ сонгуулиар сонгуульд нэр дэвшүүлэх субьект нь дан ганц нам байгаагүй, харин олон нийтийн байгууллага, хувь хүн, хамт олон чөлөөтэй нэр дэвшүүлэх эрхтэй байлаа. Тиймээс энэ сонгуульд маш олон хүн нэр дэвшиж өрсөлдсөн болохоор Монголын түүхэнд хамгийн олон нэр дэвшигчтэй сонгууль болсноороо бас онцлогтой.

Улмаар тус сонгуульд нийтдээ улс төрийн 6 нам оролцож, сонгуулийн зарим тойрогт 70 гаруй хүн нэр дэвшиж байжээ. Энэ нь анхны ардчилсан сонгууль хир өрсөлдөөнтэй явагдаж байсны нэгээхэн илрэл юм. Хэрэв нэр дэвшигчдийн хэн нь ч олонхийн санал аваагүй бол хамгийн олон санал авсан 2 хүнийг өрсөлдүүлэн дахин санал хураах журам тогтоосон байв. 

== Үр дүн ==

=== Ардын Их Хурал ===
Ардын Их Хуралд БНМАУ-ын сум, хороо бүрээс нэг, нийт 430 депутат сонгогдож байсан. Сонгуулийн санал хураалтаар 430 тойргоос 402 депутат сонгогдсон. Харин үлдсэн 28 тойрогт 8 дугаар сарын 15-нд дахин санал хураалт явуулж сонгуулийн дүн гаргаж байжээ. Энэхүү сонгуулиар МАХН 343, МоАН 23, МҮДН 7, МСДН 4, Монголын чөлөөт хөдөлмөрийн нам 1 суудал авч, 51 бие даан нэр дэвшигч сонгогдож байв. 

Улмаар хоёр танхимтай буюу нэг нь байнгын бус ажиллагаатай Ардын Их Хурал, нөгөө нь байнгын ажиллагаатай [[Улсын Бага Хурал]] бий болов. Ийм тогтолцоотой хууль тогтоох дээд байгууллага Монгол Улсын төрийн байгууллагын түүхэнд өмнө нь байгаагүй. Энэ нь цоо шинэ тогтолцоо байсан бөгөөд анхны ардчилсан сонгуулиар бий болгосон байна.

{{Сонгуулийн үр дүн
|image=[[File:Mongolia People's Grand Khural 1990.svg]]
|party1=[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]|votes1=|seats1=343|sc1=-3
|party2=[[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|Монголын Ардчилсан Нам]]|votes2=|seats2=23|sc2=Шинэ|color2=#1D43A4
|party3=[[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам]]|votes3=|seats3=7|sc3=Шинэ|color3=#0082BA
|party4=[[Монголын Социал-Демократ Нам]]|votes4=|seats4=4|sc4=Шинэ
|party5=[[Монголын Ногоон Нам]]|votes5=|seats5=0|sc5=Шинэ
|party6=[[Монголын Чөлөөт Хөдөлмөрийн Нам]]|votes6=|seats6=1|sc6=Шинэ
|party7=[[Бие даагч|Бие даагчид]]|votes7=|seats7=51|sc7=Шинэ
|row8=Сул|votes8=|seats8=1|sc8=–
|total_sc=+60
|totalvotes=1005629
|electorate=1027277
|source=Nohlen ''et al.'', [https://www.gec.gov.mn/blog/2367 СЕХ]
}}

=== Улсын Бага Хурал ===
Ардын Их Хурлын анхдугаар хуралдаан 1990 оны [[9 сарын 13|9-р сарын 13-нд]] болж байнгын ажиллагаатай парламент болох Улсын Бага Хурлын дарга, орлогч дарга, нарийн бичгийн дарга болон 50 гишүүнийг сонгон баталсан. Улсын Бага хурлын даргаар [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж|Р.Гончигдорж]] (МСДН), орлогч даргаар [[Кинаятын Зардыхан|К.Зардыхан]] (МАХН), нарийн бичгийн даргаар [[Бяраагийн Чимид|Б.Чимид]] (МАХН) нар сонгогдсон байна. Улсын Бага Хуралд МАХН нийт 33, МоАН 13, МСДН 4, МҮДН 3 суудал тус тус авч байв.

{{Сонгуулийн үр дүн
|image=[[File:Mongolia State Little Khural 1990.svg]]
|party1=[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]|votes1=598984|seats1=31
|party2=[[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|Монголын Ардчилсан Нам]]|votes2=236087|seats2=13|color2=#1D43A4
|party3=[[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам]]|votes3=57691|seats3=3|color3=#0082BA
|party4=[[Монголын Социал-Демократ Нам]]|votes4=53545|seats4=3
|party5=[[Монголын Ногоон Нам]]|votes5=12044|seats5=0
|party6=[[Монголын Чөлөөт Хөдөлмөрийн Нам]]|votes6=11823|seats6=0
|row7=Бусад нэр дэвшигчдийг хассан|votes7=7638
|invalid=27817
|electorate=1027277
|source=Nohlen ''et al.''
}}
== Ач холбогдол ==
Энэхүү сонгууль нь Монгол Улсад [[олон ургальч үзэл]], [[олон намын тогтолцоо]] бий болох цаашлаад &quot;[[Парламентын засаглалын систем|Парламентын засаглал]]&quot; төлөвших улс төрийн үйл явц, хувьслын эхлэл нь байсан юм.

== Эшлэл ==
{{Reflist}}{{Монголын сонгууль}}</text>
      <sha1>nqb3hx9bp1vqil5g8vq2tt2u0umdbr2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146221</id>
    <revision>
      <id>855354</id>
      <parentid>855324</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T00:54:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>855354</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6703" sha1="t97afjd1v7757kfh4dk7zy9ue7p2ox9" xml:space="preserve">{{Инфобокс парламентын сонгууль
|country=Монгол
|previous_election=[[1990 оны Ардын Их Хурлын сонгууль|1990]]
|next_election=[[1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1996]]
|election_date=1992 оны 6 сарын 28
|seats_for_election=[[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] бүх 76 суудал
|majority_seats=39
|turnout=95.60% ({{decrease}} 2.29[[хувь|%]])
|ongoing=no
|party1=[[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
|leader1={{nowrap|[[Бүдрагчаагийн Даш-Ёндон|Бүдрагчаагийн Даш-Ёндон]]}}
|percentage1=57.06
|seats1=70
|last_election1=343
|party2=[[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]]–[[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам|МҮДН]]–[[Монголын Нэгдсэн Нам|НН]]
|leader2={{nowrap|[[Мэндсайханы Энхсайхан]]}}
|percentage2=17.48
|seats2=4
|last_election2=23
|party3=[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]]
|leader3={{nowrap|[[Бат-Эрдэнийн Батбаяр]]}}
|percentage3=10.08
|seats3=1
|last_election3=4
|map=
|map_caption=Үр дүн тойргоор
|title=[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]]
|before_election=[[Дашийн Бямбасүрэн]]
|before_party=[[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
|after_election=[[Пунцагийн Жасрай]]
|after_party=[[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
|flag_year=1992
|color2={{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
|party4=[[Бие даагч|Бие даагчид]]
|leader4=–
|percentage4=2.83
|seats4=1
|last_election4=51
}}
{{Монгол улсын улс төр}}

'''1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль''' нь [[Монгол|Монгол Улсад]] 1992 оны 6-р сарын 28-нд явагдсан. Уг сонгууль нь [[Улсын Их Хурал|УИХ]]-ын анхны сонгууль байсан. Сонгуулийн томсгосон 26 тойрогт 10 улс төрийн намаас болон бие даагч нийлээд 293 нэр дэвшигч өрсөлдсөн байна. Анхны УИХ-ын сонгуульд нийт сонгогчдын 95.6 % оролцож байсан юм.

Улсын Бага хурлын &quot;Монгол Улсын Их Хурлын сонгууль товлон зарлах тухай&quot; № 19 тогтоол 1992 оны [[4 сарын 10|4-р сарын 10]]-нд гарч Монгол Улсын Их Хурлын сонгуулийг 1992 оны 6-р сарын 28-ны өдөр явуулахаар шийдвэрлээд 1992 оны 4 дүгээр сарын 13-ны өдрөөс эхлэн дагаж мөрдсөн байна. 

Улсын Их Хурлыг сонгох анхны сонгуулийн мажоритар системээр, 2-4 мандат бүхий томсгосон 26 тойрогт болж [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] 70, [[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|Монголын Ардчилсан Нам]], [[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам]], [[Монголын Нэгдсэн Нам|Монголын Нэгдсэн Намын]] “Ардчилсан холбоо” эвсэл 4, [[Монголын Социал-Демократ Нам]] 1, [[Бие даагч|бие даан нэр дэвшигч]] 1 суудал тус тус авсан. Сонгуулийн дүнг [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] болон УИХ-д 7-р сарын 2-нд [[Сонгуулийн Ерөнхий Хороо]] танилцуулсан.&lt;ref name=&quot;results&quot;&gt;{{Citation |title=Монгол улсын их хурлын сонгуулийн дүн |date=2022 |website=Сонгуулийн Ерөнхий Хороо |pages=16–41|url=https://gec.gov.mn/uploads/ih_huraliin_songuuli-2022.03.22.pdf |place=Улаанбаатар}}&lt;/ref&gt;

Үндсэн хуулийн дагуу Улсын Их Хуралд хамгийн олон суудал авсан МАХН-аас Улсын Их Хурлын даргаар [[Нацагийн Багабанди|Нацагийн Багабандийг]], дэд даргаар [[Жамбын Гомбожав|Жамбын Гомбожавыг]] сонгожээ. Өмнөх 1990-1992 оны [[Улсын Бага Хурал|Улсын Бага Хурлын]] гишүүдээс 15 хүнийг энэхүү анхны УИХ-д улираан сонгосон түүхтэй.

== Үр дүн ==
{{Сонгуулийн үр дүн
|image=[[File:Mongolia State Great Khural 1992.svg]]
|party1=[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]|votes1=1724627|seats1=70|sc1=–273
|party2=[[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]]–[[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам|МҮДН]]–[[Монголын Нэгдсэн Нам|НН]]-ын эвсэл|votes2=528456|seats2=4|sc2=–19|color2={{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
|party3=[[Монголын Социал-Демократ Нам]]|votes3=304578|seats3=1|sc3=–3
|party4=Монголын Сэргэн Мандлын Нам|votes4=114343|seats4=0|sc4=Шинэ
|party5=Монголын Тусгаар Тогтнолын Нам|votes5=63744|seats5=0|sc5=Шинэ
|party6=[[Бүгд Найрамдах Нам (Монгол)|Монголын Хөрөнгөтний Нам]]|votes6=60207|seats6=0|sc6=Шинэ|color6=#402473
|party7=[[Монголын Малчин Тариачны Нэгдсэн Нам|Монголын Малчин Тариачны Нэгдмэл Нам]]|votes7=56085|seats7=0|sc7=Шинэ|color7=#007FD7
|party8=Монголын Хувийн Өмчтөний Нэгдсэн Нам|votes8=42863|seats8=0|sc8=Шинэ
|party9=Монголын Шашинтны Ардчилсан Нам–Монгол Ардын
Намын эвсэл|votes9=23974|seats9=0|sc9=Шинэ
|party10=[[Монголын Ногоон Нам]]|votes10=17790|seats10=0|sc10=0
|party12=[[Бие даагч|Бие даагчид]]|votes12=85674|seats12=1|sc12=–50
|total_sc=–354
|valid=974219
|invalid=63168
|electorate=1085099
|source=Сонгуулийн Ерөнхий Хороо&lt;ref name=&quot;results&quot;/&gt;
}}

== Эшлэл ==

{{Reflist}}

{{Монголын сонгууль}}

[[Ангилал:Монгол улсын их хурлын сонгууль]]
[[Ангилал:1992 оны Азийн сонгууль|Монгол]]
[[Ангилал:1992 он Монголд|Улсын Их Хурал]]</text>
      <sha1>t97afjd1v7757kfh4dk7zy9ue7p2ox9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146222</id>
    <revision>
      <id>855355</id>
      <parentid>855312</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T00:57:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>855355</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8139" sha1="19jwn88xu1uh9ckendms4hvxgoin9j3" xml:space="preserve">{{Инфобокс парламентын сонгууль
|country=Монгол
|previous_election=[[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1992]]
|next_election=[[2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2000]]
|election_date=1996 оны 6 сарын 30
|seats_for_election=[[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] бүх 76 суудал
|majority_seats=39
|turnout=92.15% ({{decrease}} 3.45[[хувь|%]])
|ongoing=no
|party1=[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]]
|colour1={{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
|leader1=[[Цахиагийн Элбэгдорж]]
|percentage1=47.24
|seats1=50
|last_election1=Шинэ
|party2=[[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
|leader2=[[Бүдрагчаагийн Даш-Ёндон|Бүдрагчаагийн&lt;br&gt;Даш-Ёндон]]
|percentage2=40.64
|seats2=25
|last_election2=70
|party3=[[Монголын Уламжлалын Нэгдсэн Нам|МУНН]]
|colour3=#1c53b1
|leader3=[[Очирбатын Дашбалбар]]
|percentage3=1.8
|seats3=1
|last_election3=Шинэ
|map=Electoral district map of Mongolian legislative election 1996.svg
|map_caption=Үр дүн тойргоор
|title=[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]]
|before_election=[[Пунцагийн Жасрай]]
|before_party=[[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
|after_election=[[Мэндсайханы Энхсайхан]]
|after_party=[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]]
|flag_year=1992}}
{{Монгол улсын улс төр}}'''1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль''' нь 1996 оны 6-р сарын 30-ны өдөр явагдсан. [[Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлын]] 1996 оны 4-р сарын 8-ны өдрийн 16 тоот тогтоолоор Улсын Их Хурлын хоёр дахь удаагийн сонгуулийг 6-р сарын 30-ны өдөр явуулахаар шийдвэрлэсэн.

Улсын Их Хурлын хоёр дахь удаагийн сонгуулийг нэг мандат бүхий 76 тойргоор явуулж, сонгуулийн дүнд [[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]], [[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]], [[Монголын Ногоон Нам|НН]]-ын [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|&quot;Ардчилсан холбоо&quot; эвсэл]] 50, [[Монгол Ардын Нам|МАХН]] 25, [[Монголын Уламжлалын Нэгдсэн Нам|МУНН]] 1 суудал авч сонгогч олон шинэ залуу ардчилсан хүчнийхэнд итгэл найдвар хүлээлгэн төрийн эрх мэдэл анх удаа улс төрийн шинэ хүчинд шилжсэн онцлогтой парламент байгуулагдав. Шинэ [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайдаар]] [[Мэндсайханы Энхсайхан|М.Энхсайхан]] (АХ эвсэл), УИХ-ын даргаар [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж|Р.Гончигдорж]] (АХ эвсэл) сонгогдсон байна. Олон жил төрийн эрх барьсан, туршлагатай улс төрийн том хүчин болох МАХН анх удаа цөөнх болж, засгийн эрх барих нам, хүчний байр суурьт огцом эргэлт болсон билээ.

1996 оны УИХ-ын сонгуулийн ирц өмнөх 1992 оны сонгуулиас 3% буурч, 92,15%-тай байжээ.

== Нам эвсэл ==
1996 оны сонгуульд 76 тойрогт нийт 302 нэр дэвшигчид Сонгуулийн Ерөнхий Хороод бүртгүүлсэн. Үүнээс 35 нь [[Бие даагч|бие дааж]], 267 нь нам эвслээс нэр дэвшсэн.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left&quot;
! colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; width=&quot;270&quot; |Нам эвсэл
!Тойрог
|-
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
|76
|-
| bgcolor=&quot;{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]]&lt;br&gt;([[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам]]–[[Монголын Социал Демократ Нам]]–[[Монголын Ногоон Нам]]–[[Монголын Ардчилсан Сэргэн Мандлын Нам]])
|74
|-
| bgcolor=&quot;&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Монголын Үндэсний Эв Нэгдлийн Нам]]
|32
|-
| bgcolor=&quot;&quot; |
| align=&quot;left&quot; |&quot;Ардчилсан төр&quot; эвсэл&lt;br&gt;([[Монголын Ардчилсан Социалист Нам]]–[[Монгол Ардын Нам (1992)|Монгол Ардын Нам]])
|42
|-
| bgcolor=&quot;#1c53b1&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Монголын Уламжлалын Нэгдсэн Нам]]
|17
|-
| bgcolor=&quot;#402473&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Бүгд Найрамдах Нам (Монгол)|Монголын Хөрөнгөтний Нам]]
|24
|-
| bgcolor=&quot;&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Монголын Ажилчны Нам]]
|2
|-
| bgcolor=&quot;{{party color|Бие даагч}}&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Бие даагч]]
|35
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Нийт
!302
|}

== Үр дүн ==
{{Сонгуулийн үр дүн
|image=[[File:Mongolian State Great Khural 1996.svg]]

|alliance1=[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]]|aspan1=6|vspan1=5|votes1=475330|acolor1={{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
|party1=[[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам]]|seats1=34|sc1=New|color1={{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
|party2=[[Монголын Социал-Демократ Нам|Монголын Социал Демократ Нам]]|seats2=13|sc2=+12|color2=
|party3=[[Монголын Ногоон Нам]]|seats3=0|sc3=0|color3=
|party4=[[Монголын Ардчилсан Сэргэн Мандлын Нам]]|seats4=0|sc4=Шинэ|color4=
|party5=Нам бус|seats5=3|sc5=+3|color5={{party color|Бие даагч}}
|atotal6=475330|aseats6=50|sc6=Шинэ

|alliance7=[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]|votes7=408929|seats7=25|sc7=–45

|alliance8=&quot;Ардчилсан Төр&quot; эвсэл|aspan8=3|vspan8=2|votes8=31413|acolor8=
|party8=Монголын Ардчилсан Социалист Нам|seats8=0|sc8=New|color8=
|party9=Монгол Ардын Нам|seats9=0|sc9=0|color9=No
|atotal10=31413|aseats10=0|sc10=New

|alliance11=Монголын Үндэсний Эв Нэгдлийн Нам|votes11=22587|seats11=0|sc11=New|acolor11=

|alliance12=[[Монголын Уламжлалын Нэгдсэн Нам]]|votes12=18135|seats12=1|sc12=New|acolor12=#1c53b1

|alliance13=[[Бүгд Найрамдах Нам (Монгол)|Монголын Хөрөнгөтний Нам]]|votes13=17561|seats13=0|sc13=0|acolor13=#402473

|alliance14=Монголын Ажилчны Нам|votes14=1211|seats14=0|sc14=New|acolor14=

|alliance15=[[Бие даагч]]|votes15=31097|seats15=0|sc15=–1

|total_sc=0
|valid=1010193
|invalid=47008
|electorate=1147268
|source=Сонгуулийн Ерөнхий Хороо&lt;ref name=&quot;results&quot;&gt;{{Citation |title=Монгол улсын их хурлын сонгуулийн дүн |date=2022 |website=Сонгуулийн Ерөнхий Хороо |page=56–84 |url=https://gec.gov.mn/uploads/ih_huraliin_songuuli-2022.03.22.pdf |place=Улаанбаатар}}&lt;/ref&gt;
}}

==Эшлэл==
{{Reflist}}

{{Монголын сонгууль}}

[[Ангилал:Монгол улсын их хурлын сонгууль]]
[[Ангилал:1996 оны Азийн сонгууль|Монгол]]
[[Ангилал:1996 он Монголд|Улсын Их Хурал]]</text>
      <sha1>19jwn88xu1uh9ckendms4hvxgoin9j3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Өвөр Монголыг Хятадын колоничлол</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146253</id>
    <revision>
      <id>855334</id>
      <timestamp>2026-05-02T16:56:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[File:Zouxikou.png|thumb|right|350px|Хятадын &quot;Зоу Сикоу&quot; (走西口) хөдөлгөөний хэд хэдэн чухал байршлыг харуулсан газрын зураг]] Хятадын [[Өвөр Монгол]]ыг колоничлох ажиллагаа 16-р зууны сүүлчээр эхэлсэн. [[Мин улс]] Монголын [[Алтан хан]]тай энхийн хэлэлцээр хийсний дараа Хятад,...&quot;</comment>
      <origin>855334</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3886" sha1="3ljv5ak3wnr03shd82u7eenz5ibl1ro" xml:space="preserve">[[File:Zouxikou.png|thumb|right|350px|Хятадын &quot;Зоу Сикоу&quot; (走西口) хөдөлгөөний хэд хэдэн чухал байршлыг харуулсан газрын зураг]]
Хятадын [[Өвөр Монгол]]ыг колоничлох ажиллагаа 16-р зууны сүүлчээр эхэлсэн. [[Мин улс]] Монголын [[Алтан хан]]тай энхийн хэлэлцээр хийсний дараа Хятад, Монголчууд хилийн худалдаа эрхэлж эхэлсэн бөгөөд зарим хятадууд хууль бусаар хил давж, газар тариалан эрхэлж байжээ. Мин улсын ордон Монгол руу зөвшөөрөлгүй зорчихыг зөвшөөрөөгүй бөгөөд зөвхөн албан ёсны зөвшөөрөлтэй пүүсэдэд л тэнд худалдаа хийхийг зөвшөөрсөн. Энэ бодлогыг хожим [[Чин улс]] үргэлжлүүлсэн. Чин улсын үед Монголтой худалдаа хийдэг бараг бүх худалдаачид [[Шаньси муж]]аас гаралтай байв. Энэ хугацаанд Монголд үйл ажиллагаа явуулж буй Хятадын пүүсэдэд &quot;[[Даашинхүү]]&quot; зэрэг пүүсэд багтаж байсан бөгөөд тэд [[Монгол]], [[Орос]] улстай хийсэн худалдаанаас асар их ашиг олж байжээ. Үүний зэрэгцээ тэд Монголын ноёд, энгийн иргэдэд өндөр хүүтэй мөнгө зээлдүүлж, Монголын ард түмнийг туйлын ядууралд оруулсан.

Хэдийгээр эдгээр Хятадын пүүсэд Монголчуудыг мөлжиж байсан ч Чин улсын хаан хятадуудыг Монголд ирэхийг хориглосон тул Хятадууд болон Монголчууд 19-р зууны сүүлч хүртэл харьцангуй амар тайван амьдарч байжээ. 1875-1878 оны хооронд Хятадын [[Хэнань]], [[Шаньси]], Жили ([[Хэбэй]]), [[Шаньдун]] зэрэг янз бүрийн мужуудад хүчтэй өлсгөлөн болж, Шаньси муж хамгийн ихээр нэрвэгдсэн. Өлсгөлөнд нэрвэгдсэн хятадуудыг бослого гаргахаас сэргийлэхийн тулд Чингийн ордон хятадуудыг Монгол, [[Манжуур]] руу аялахыг зөвшөөрөхөөс өөр аргагүй болсон. Түүнээс хойш олон тооны хятадууд Өвөр Монгол руу цугларч, Монголын бэлчээрийг эзлэн авч, газар тариалан эрхэлж эхэлсэн бол Монголын ноёд хятадуудын урсгалыг зогсоох хүчгүй байв.

Энэ үйл явдлыг Хятадад &quot;Зоу Сикоу&quot; (走西口) гэж нэрлэдэг бөгөөд энэ үеэр Өвөр Монгол руу нүүж ирсэн хятадуудын ихэнх нь Шаньси, Шаньси, Хэбэй мужуудаас ирсэн. Энэ үйл явдал Өвөр Монголын хүн амын бүтцэд асар их өөрчлөлт оруулсан. Өнөөдөр Хятадууд Өвөр Монголын хүн амын 80 орчим хувийг эзэлж байгаа бол монголчууд 20 хувиас бага хувийг эзэлж байна.

==Мөн үзэх==
*[[Манжуурыг Хятадын колоничлол]]

[[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]]
[[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]]</text>
      <sha1>3ljv5ak3wnr03shd82u7eenz5ibl1ro</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855335</id>
      <parentid>855334</parentid>
      <timestamp>2026-05-02T17:00:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>855335</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3890" sha1="gmtwb2pi9fvic566hhb7aqtesh9iizu" xml:space="preserve">[[File:Zouxikou.png|thumb|right|350px|Хятадын &quot;Зоу Сикоу&quot; (走西口) хөдөлгөөний хэд хэдэн чухал байршлыг харуулсан газрын зураг]]
Хятадын [[Өвөр Монгол]]ыг колоничлох ажиллагаа 16-р зууны сүүлчээр эхэлсэн. [[Мин улс]] Монголын [[Алтан хан]]тай энхийн хэлэлцээр хийсний дараа Хятад, Монголчууд хилийн худалдаа эрхэлж эхэлсэн бөгөөд зарим хятадууд хууль бусаар хил давж, газар тариалан эрхэлж байжээ. Мин улсын ордон Монгол руу зөвшөөрөлгүй зорчихыг зөвшөөрөөгүй бөгөөд зөвхөн албан ёсны зөвшөөрөлтэй пүүсэдэд л тэнд худалдаа хийхийг зөвшөөрсөн. Энэ бодлогыг хожим [[Чин улс]] үргэлжлүүлсэн. Чин улсын үед Монголтой худалдаа хийдэг бараг бүх худалдаачид [[Шаньси муж]]аас гаралтай байв. Энэ хугацаанд Монголд үйл ажиллагаа явуулж буй Хятадын пүүсэдэд &quot;[[Даашинхүү]]&quot; зэрэг пүүсэд багтаж байсан бөгөөд тэд [[Монгол]], [[Орос]] улстай хийсэн худалдаанаас асар их ашиг олж байжээ. Үүний зэрэгцээ тэд Монголын ноёд, энгийн иргэдэд өндөр хүүтэй мөнгө зээлдүүлж, Монголын ард түмнийг туйлын ядууралд оруулсан.

Хэдийгээр эдгээр Хятадын пүүсэд Монголчуудыг мөлжиж байсан ч Чин улсын хаан хятадуудыг Монголд ирэхийг хориглосон тул Хятадууд болон Монголчууд 19-р зууны сүүлч хүртэл харьцангуй амар тайван амьдарч байжээ. 1875-1878 оны хооронд Хятадын [[Хэнань]], [[Шаньси]], Жили ([[Хэбэй]]), [[Шаньдун]] зэрэг янз бүрийн мужуудад хүчтэй өлсгөлөн болж, Шаньси муж хамгийн ихээр нэрвэгдсэн. Өлсгөлөнд нэрвэгдсэн хятадуудыг бослого гаргахаас сэргийлэхийн тулд Чингийн ордон хятадуудыг Монгол, [[Манжуур]] руу аялахыг зөвшөөрөхөөс өөр аргагүй болсон. Түүнээс хойш олон тооны хятадууд Өвөр Монгол руу цугларч, Монголын бэлчээрийг эзлэн авч, газар тариалан эрхэлж эхэлсэн бол Монголын ноёд хятадуудын урсгалыг зогсоох хүчгүй байв.

Энэ үйл явдлыг Хятадад &quot;Зоу Сикоу&quot; (走西口) гэж нэрлэдэг бөгөөд энэ үеэр Өвөр Монгол руу нүүж ирсэн хятадуудын ихэнх нь [[Шэньси]], Шаньси, Хэбэй мужуудаас ирсэн. Энэ үйл явдал Өвөр Монголын хүн амын бүтцэд асар их өөрчлөлт оруулсан. Өнөөдөр Хятадууд Өвөр Монголын хүн амын 80 орчим хувийг эзэлж байгаа бол монголчууд 20 хувиас бага хувийг эзэлж байна.

==Мөн үзэх==
*[[Манжуурыг Хятадын колоничлол]]

[[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]]
[[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]]</text>
      <sha1>gmtwb2pi9fvic566hhb7aqtesh9iizu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855336</id>
      <parentid>855335</parentid>
      <timestamp>2026-05-02T17:01:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>855336</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3915" sha1="acaq9ze6uortaefmt1usx73o2oefnt4" xml:space="preserve">[[File:Zouxikou.png|thumb|right|350px|Хятадын &quot;Зоу Сикоу&quot; (走西口) хөдөлгөөний хэд хэдэн чухал байршлыг харуулсан газрын зураг]]
Хятадын [[Өвөр Монгол]]ыг колоничлох ажиллагаа 16-р зууны сүүлчээр эхэлсэн. [[Мин улс]] Монголын [[Алтан хан]]тай энхийн хэлэлцээр хийсний дараа Хятад, Монголчууд хилийн худалдаа эрхэлж эхэлсэн бөгөөд зарим хятадууд хууль бусаар хил давж, газар тариалан эрхэлж байжээ. Мин улсын ордон Монгол руу зөвшөөрөлгүй зорчихыг зөвшөөрөөгүй бөгөөд зөвхөн албан ёсны зөвшөөрөлтэй пүүсэдэд л тэнд худалдаа хийхийг зөвшөөрсөн. Энэ бодлогыг хожим [[Чин улс]] үргэлжлүүлсэн. Чин улсын үед Монголтой худалдаа хийдэг бараг бүх худалдаачид [[Шаньси муж]]аас гаралтай байв. Энэ хугацаанд Монголд үйл ажиллагаа явуулж буй Хятадын пүүсэдэд &quot;[[Даашинхүү]]&quot; зэрэг пүүсэд багтаж байсан бөгөөд тэд [[Монгол]], [[Орос]] улстай хийсэн худалдаанаас асар их ашиг олж байжээ. Үүний зэрэгцээ тэд Монголын ноёд, энгийн иргэдэд өндөр хүүтэй мөнгө зээлдүүлж, Монголын ард түмнийг туйлын ядууралд оруулсан.

Хэдийгээр эдгээр Хятадын пүүсэд Монголчуудыг мөлжиж байсан ч Чин улсын хаан хятадуудыг Монголд ирэхийг хориглосон тул Хятадууд болон Монголчууд 19-р зууны сүүлч хүртэл харьцангуй амар тайван амьдарч байжээ. 1875-1878 оны хооронд Хятадын [[Хэнань]], [[Шаньси]], [[Шэньси]], Жили ([[Хэбэй]]), [[Шаньдун]] зэрэг янз бүрийн мужуудад хүчтэй өлсгөлөн болж, Шаньси муж хамгийн ихээр нэрвэгдсэн. Өлсгөлөнд нэрвэгдсэн хятадуудыг бослого гаргахаас сэргийлэхийн тулд Чингийн ордон хятадуудыг Монгол, [[Манжуур]] руу аялахыг зөвшөөрөхөөс өөр аргагүй болсон. Түүнээс хойш олон тооны хятадууд Өвөр Монгол руу цугларч, Монголын бэлчээрийг эзлэн авч, газар тариалан эрхэлж эхэлсэн бол Монголын ноёд хятадуудын урсгалыг зогсоох хүчгүй байв.

Энэ үйл явдлыг Хятадад &quot;Зоу Сикоу&quot; (走西口) гэж нэрлэдэг бөгөөд энэ үеэр Өвөр Монгол руу нүүж ирсэн хятадуудын ихэнх нь Шэньси, Шаньси, Жили (Хэбэй) мужуудаас ирсэн. Энэ үйл явдал Өвөр Монголын хүн амын бүтцэд асар их өөрчлөлт оруулсан. Өнөөдөр Хятадууд Өвөр Монголын хүн амын 80 орчим хувийг эзэлж байгаа бол монголчууд 20 хувиас бага хувийг эзэлж байна.

==Мөн үзэх==
*[[Манжуурыг Хятадын колоничлол]]

[[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]]
[[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]]</text>
      <sha1>acaq9ze6uortaefmt1usx73o2oefnt4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855409</id>
      <parentid>855336</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T09:21:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>855409</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4309" sha1="nh5tj1no449tky2fv29vblr85c7oacs" xml:space="preserve">[[File:Zouxikou.png|thumb|right|350px|Хятадын &quot;Зоу Сикоу&quot; (走西口) хөдөлгөөний хэд хэдэн чухал байршлыг харуулсан газрын зураг]]
Хятадын [[Өвөр Монгол]]ыг колоничлох ажиллагаа 16-р зууны сүүлчээр эхэлсэн. [[Мин улс]] Монголын [[Алтан хан]]тай энхийн хэлэлцээр хийсний дараа Хятад, Монголчууд хилийн худалдаа эрхэлж эхэлсэн бөгөөд зарим хятадууд хууль бусаар хил давж, газар тариалан эрхэлж байжээ. Мин улсын ордон Монгол руу зөвшөөрөлгүй зорчихыг зөвшөөрөөгүй бөгөөд зөвхөн албан ёсны зөвшөөрөлтэй пүүсэдэд л тэнд худалдаа хийхийг зөвшөөрсөн. Энэ бодлогыг хожим [[Чин улс]] үргэлжлүүлсэн. Чин улсын үед Монголтой худалдаа хийдэг бараг бүх худалдаачид [[Шаньси муж]]аас гаралтай байв. Энэ хугацаанд Монголд үйл ажиллагаа явуулж буй Хятадын пүүсэдэд &quot;[[Даашинхүү]]&quot; зэрэг пүүсэд багтаж байсан бөгөөд тэд [[Монгол]], [[Орос]] улстай хийсэн худалдаанаас асар их ашиг олж байжээ. Үүний зэрэгцээ тэд Монголын ноёд, энгийн иргэдэд өндөр хүүтэй мөнгө зээлдүүлж, Монголын ард түмнийг туйлын ядууралд оруулсан.

Хэдийгээр эдгээр Хятадын пүүсэд Монголчуудыг мөлжиж байсан ч Чин улсын хаан хятадуудыг Монголд ирэхийг хориглосон тул Хятадууд болон Монголчууд 19-р зууны сүүлч хүртэл харьцангуй амар тайван амьдарч байжээ. 1875-1878 оны хооронд Хятадын [[Хэнань]], [[Шаньси]], [[Шэньси]], Жили ([[Хэбэй]]), [[Шаньдун]] зэрэг янз бүрийн мужуудад хүчтэй өлсгөлөн болж, Шаньси муж хамгийн ихээр нэрвэгдсэн. Өлсгөлөнд нэрвэгдсэн хятадуудыг бослого гаргахаас сэргийлэхийн тулд Чингийн ордон хятадуудыг Монгол, [[Манжуур]] руу аялахыг зөвшөөрөхөөс өөр аргагүй болсон. Түүнээс хойш олон тооны хятадууд Өвөр Монгол руу цугларч, Монголын бэлчээрийг эзлэн авч, газар тариалан эрхэлж эхэлсэн бол Монголын ноёд хятадуудын урсгалыг зогсоох хүчгүй байв. Ядуу хятад цагаачдын урсгал нь тэдний болон Монгол малчдын хооронд мөргөлдөөн, тэр ч байтугай хүчирхийллийн аллагад хүргэсэн. 1891 оны [[Жиньдандаогийн хядлага]] бол үүний тод жишээ юм.

Энэхүү томоохон хэмжээний нүүдлийн үйл явдлыг Хятадад &quot;Зоу Сикоу&quot; (走西口) гэж нэрлэдэг бөгөөд энэ үеэр Өвөр Монгол руу нүүж ирсэн хятадуудын ихэнх нь Шэньси, Шаньси, Жили (Хэбэй) мужуудаас ирсэн. Энэ үйл явдал Өвөр Монголын хүн амын бүтцэд асар их өөрчлөлт оруулсан. Өнөөдөр Хятадууд Өвөр Монголын хүн амын 80 орчим хувийг эзэлж байгаа бол монголчууд 20 хувиас бага хувийг эзэлж байна.

==Мөн үзэх==
*[[Манжуурыг Хятадын колоничлол]]

[[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]]
[[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]]</text>
      <sha1>nh5tj1no449tky2fv29vblr85c7oacs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855410</id>
      <parentid>855409</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T09:22:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>855410</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3975" sha1="1uvbw7c9337d5rvat5krdn1tei5nzpr" xml:space="preserve">[[File:Zouxikou.png|thumb|right|350px|Хятадын &quot;Зоу Сикоу&quot; (走西口) хөдөлгөөний хэд хэдэн чухал байршлыг харуулсан газрын зураг]]
Хятадын [[Өвөр Монгол]]ыг колоничлох ажиллагаа 16-р зууны сүүлчээр эхэлсэн. [[Мин улс]] Монголын [[Алтан хан]]тай энхийн хэлэлцээр хийсний дараа Хятад, Монголчууд хилийн худалдаа эрхэлж эхэлсэн бөгөөд зарим хятадууд хууль бусаар хил давж, газар тариалан эрхэлж байжээ. Мин улсын ордон Монгол руу зөвшөөрөлгүй зорчихыг зөвшөөрөөгүй бөгөөд зөвхөн албан ёсны зөвшөөрөлтэй пүүсэдэд л тэнд худалдаа хийхийг зөвшөөрсөн. Энэ бодлогыг хожим [[Чин улс]] үргэлжлүүлсэн. Чин улсын үед Монголтой худалдаа хийдэг бараг бүх худалдаачид [[Шаньси муж]]аас гаралтай байв. Энэ хугацаанд Монголд үйл ажиллагаа явуулж буй Хятадын пүүсэдэд &quot;[[Даашинхүү]]&quot; зэрэг пүүсэд багтаж байсан бөгөөд тэд [[Монгол]], [[Орос]] улстай хийсэн худалдаанаас асар их ашиг олж байжээ. Үүний зэрэгцээ тэд Монголын ноёд, энгийн иргэдэд өндөр хүүтэй мөнгө зээлдүүлж, Монголын ард түмнийг туйлын ядууралд оруулсан.

Хэдийгээр эдгээр Хятадын пүүсэд Монголчуудыг мөлжиж байсан ч Чин улсын хаан хятадуудыг Монголд ирэхийг хориглосон тул Хятадууд болон Монголчууд 19-р зууны сүүлч хүртэл харьцангуй амар тайван амьдарч байжээ. 1875-1878 оны хооронд Хятадын [[Хэнань]], [[Шаньси]], [[Шэньси]], Жили ([[Хэбэй]]), [[Шаньдун]] зэрэг янз бүрийн мужуудад хүчтэй өлсгөлөн болж, Шаньси муж хамгийн ихээр нэрвэгдсэн. Өлсгөлөнд нэрвэгдсэн хятадуудыг бослого гаргахаас сэргийлэхийн тулд Чингийн ордон хятадуудыг Монгол, [[Манжуур]] руу аялахыг зөвшөөрөхөөс өөр аргагүй болсон. Түүнээс хойш олон тооны хятадууд Өвөр Монгол руу цугларч, Монголын бэлчээрийг эзлэн авч, газар тариалан эрхэлж эхэлсэн бол Монголын ноёд хятадуудын урсгалыг зогсоох хүчгүй байв. 

Энэхүү томоохон хэмжээний нүүдлийн үйл явдлыг Хятадад &quot;Зоу Сикоу&quot; (走西口) гэж нэрлэдэг бөгөөд энэ үеэр Өвөр Монгол руу нүүж ирсэн хятадуудын ихэнх нь Шэньси, Шаньси, Жили (Хэбэй) мужуудаас ирсэн. Энэ үйл явдал Өвөр Монголын хүн амын бүтцэд асар их өөрчлөлт оруулсан. Өнөөдөр Хятадууд Өвөр Монголын хүн амын 80 орчим хувийг эзэлж байгаа бол монголчууд 20 хувиас бага хувийг эзэлж байна.

==Мөн үзэх==
*[[Манжуурыг Хятадын колоничлол]]

[[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]]
[[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]]</text>
      <sha1>1uvbw7c9337d5rvat5krdn1tei5nzpr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855414</id>
      <parentid>855410</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T09:50:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>855414</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4059" sha1="4y75ityi3n6oqu3dtb9qcnznirvx2gn" xml:space="preserve">[[File:Zouxikou.png|thumb|right|350px|Хятадын &quot;Зоу Сикоу&quot; (走西口) хөдөлгөөний хэд хэдэн чухал байршлыг харуулсан газрын зураг]]
Хятадын [[Өвөр Монгол]]ыг колоничлох ажиллагаа 16-р зууны сүүлчээр эхэлсэн. [[Мин улс]] Монголын [[Алтан хан]]тай энхийн хэлэлцээр хийсний дараа Хятад, Монголчууд хилийн худалдаа эрхэлж эхэлсэн бөгөөд зарим хятадууд хууль бусаар хил давж, газар тариалан эрхэлж байжээ. Мин улсын ордон Монгол руу зөвшөөрөлгүй зорчихыг зөвшөөрөөгүй бөгөөд зөвхөн албан ёсны зөвшөөрөлтэй пүүсэдэд л тэнд худалдаа хийхийг зөвшөөрсөн. Энэ бодлогыг хожим [[Чин улс]] үргэлжлүүлсэн. Чин улсын үед Монголтой худалдаа хийдэг бараг бүх худалдаачид [[Шаньси муж]]аас гаралтай байв. Энэ хугацаанд Монголд үйл ажиллагаа явуулж буй Хятадын пүүсэдэд &quot;[[Даашинхүү]]&quot; зэрэг пүүсэд багтаж байсан бөгөөд тэд [[Монгол]], [[Орос]] улстай хийсэн худалдаанаас асар их ашиг олж байжээ. Үүний зэрэгцээ тэд Монголын ноёд, энгийн иргэдэд өндөр хүүтэй мөнгө зээлдүүлж, Монголын ард түмнийг туйлын ядууралд оруулсан.

Хэдийгээр эдгээр Хятадын пүүсэд Монголчуудыг мөлжиж байсан ч Чин улсын хаан хятадуудыг Монголд ирэхийг хориглосон тул Хятадууд болон Монголчууд 19-р зууны сүүлч хүртэл харьцангуй амар тайван амьдарч байжээ. 1875-1878 оны хооронд Хятадын [[Хэнань]], [[Шаньси]], [[Шэньси]], Жили ([[Хэбэй]]), [[Шаньдун]] зэрэг янз бүрийн мужуудад хүчтэй өлсгөлөн болж, Шаньси муж хамгийн ихээр нэрвэгдсэн. Өлсгөлөнд нэрвэгдсэн хятадуудыг бослого гаргахаас сэргийлэхийн тулд Чингийн ордон хятадуудыг Монгол, [[Манжуур]] руу аялахыг зөвшөөрөхөөс өөр аргагүй болсон. Түүнээс хойш олон тооны хятадууд Өвөр Монгол руу цугларч, Монголын бэлчээрийг эзлэн авч, газар тариалан эрхэлж эхэлсэн бол Монголын ноёд хятадуудын урсгалыг зогсоох хүчгүй байв. 

Энэхүү томоохон хэмжээний нүүдлийн үйл явдлыг Хятадад &quot;Зоу Сикоу&quot; (走西口) гэж нэрлэдэг бөгөөд энэ үеэр Өвөр Монгол руу нүүж ирсэн хятадуудын ихэнх нь Шэньси, Шаньси, Жили (Хэбэй) мужуудаас ирсэн. Энэ үйл явдал Өвөр Монголын хүн амын бүтцэд асар их өөрчлөлт оруулсан. Өнөөдөр Хятадууд Өвөр Монголын хүн амын 80 орчим хувийг эзэлж байгаа бол монголчууд 20 хувиас бага хувийг эзэлж байна.

==Мөн үзэх==
*[[Манжуурыг Хятадын колоничлол]]
*[[Өвөр Монголын тусгаар тогтнолын хөдөлгөөн]]

[[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]]
[[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]]</text>
      <sha1>4y75ityi3n6oqu3dtb9qcnznirvx2gn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Unindented description list</title>
    <ns>10</ns>
    <id>146254</id>
    <revision>
      <id>855367</id>
      <timestamp>2026-05-03T03:11:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;&lt;includeonly&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Unindented description list/styles.css&quot; /&gt;&lt;div class=&quot;unindented-dl-wrapper {{{class|}}}&quot;&gt; {{{wrap}}} &lt;/div&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt; {{Documentation}}&lt;/noinclude&gt;&quot;</comment>
      <origin>855367</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="197" sha1="knqozg6a4d23ix37l2ijmsq9dr9qcw5" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Unindented description list/styles.css&quot; /&gt;&lt;div class=&quot;unindented-dl-wrapper {{{class|}}}&quot;&gt;
{{{wrap}}}
&lt;/div&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>knqozg6a4d23ix37l2ijmsq9dr9qcw5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Unindented description list/styles.css</title>
    <ns>10</ns>
    <id>146255</id>
    <revision>
      <id>855368</id>
      <timestamp>2026-05-03T03:11:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot; .unindented-dl-wrapper dd { 	margin-left: 0; 	text-indent: 1em hanging; } .unindented-dl-wrapper.compact dd { 	margin-bottom: 0; 	text-indent: 0; } .unindented-dl-wrapper.compact dt { 	margin-bottom: 0; } .dt-vpad dt:nth-child(n+2) { 	margin-top: 0.4em; } .unindented-dl-wrapper dl { 	margin-top: 0em; 	margin-bottom: 0.2em; } .unindented-dl-wrapper.compact dl { 	margin-bottom: 0; }&quot;</comment>
      <origin>855368</origin>
      <model>sanitized-css</model>
      <format>text/css</format>
      <text bytes="384" sha1="d961oa4wsl8nanoc0z4ptqj08z2o5g7" xml:space="preserve">
.unindented-dl-wrapper dd {
	margin-left: 0;
	text-indent: 1em hanging;
}
.unindented-dl-wrapper.compact dd {
	margin-bottom: 0;
	text-indent: 0;
}
.unindented-dl-wrapper.compact dt {
	margin-bottom: 0;
}
.dt-vpad dt:nth-child(n+2) {
	margin-top: 0.4em;
}
.unindented-dl-wrapper dl {
	margin-top: 0em;
	margin-bottom: 0.2em;
}
.unindented-dl-wrapper.compact dl {
	margin-bottom: 0;
}</text>
      <sha1>d961oa4wsl8nanoc0z4ptqj08z2o5g7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Udl</title>
    <ns>10</ns>
    <id>146256</id>
    <redirect title="Загвар:Unindented description list" />
    <revision>
      <id>855369</id>
      <timestamp>2026-05-03T03:12:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <comment>[[Загвар:Unindented description list]] руу чиглүүлэгдлээ</comment>
      <origin>855369</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64" sha1="fptxe8eb241suiyd4g3rp4derdig2ok" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Загвар:Unindented description list]]</text>
      <sha1>fptxe8eb241suiyd4g3rp4derdig2ok</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Голда Меир</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146257</id>
    <revision>
      <id>855374</id>
      <timestamp>2026-05-03T03:24:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Golda Meir 03265u-2 (cropped).jpg|thumb|Голда Меир, 1973 он]] '''Голда Ме́ир''' ([[Еврей хэл|еврей.]] גולדה מאיר, төрөхдөө '''Голда Ицковна Мабович''' ([[Еврей хэл|еврей.]] מאַבאָוויטש&amp;#x200E;); 1898 оны 5-р сарын 3-нд Оросын эзэнт улсын Киев хотод төрсөн — 1978 оны 12-р сарын 8-нд Израилийн И...&quot;</comment>
      <origin>855374</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18641" sha1="evlfm130ue3dynh51ksdt3d8jd39nv8" xml:space="preserve">[[Файл:Golda Meir 03265u-2 (cropped).jpg|thumb|Голда Меир, 1973 он]]
'''Голда Ме́ир''' ([[Еврей хэл|еврей.]] גולדה מאיר, төрөхдөө '''Голда Ицковна Мабович''' ([[Еврей хэл|еврей.]] מאַבאָוויטש&amp;#x200E;); 1898 оны 5-р сарын 3-нд Оросын эзэнт улсын Киев хотод төрсөн — 1978 оны 12-р сарын 8-нд Израилийн [[Иерусалим]] хотод нас барсан) — израилийн улс төрийн болон төрийн зүтгэлтэн эмэгтэй. 1969-1974 онуудад Израилийн 5 дахь Ерөнхий сайд, Израилийн түүхэн дахь уг албан тушаалд байсан цорын ганц эмэгтэй юм. 1948 онд Израил улсыг байгуулсан хүмүүсийн нэг. 

== Намтар ==
Голда Меир 1898 оны 5-р сарын 3-нд Оросын эзэнт улсын Киев хотод эцэг Мовши-Ицко Зеликович Мабович болон эх Блюма-Фрейда Мабович нарын охин болж төрсөн. 1903 онд түүний эцэг ажил хайхаар АНУ руу явсан бөгөөд тэндээ нэрээ Моррис болгон өөрчилж, төмөр замын депод ажилд орж, мужаанчдын үйлдвэрчний эвлэлийн гишүүн болжээ. 1906 онд 8 настай Голди бусад гэр бүлийн хамт эцэг рүүгээ Америкт иржээ. Тэд тус улсын хойд хэсэгт орших [[Висконсин]] мужийн [[Милуоки]] хотод суурьшжээ. Гэр бүл нь хотын еврей хороололд амьдардаг байсан бөгөөд Голдигийн эх гэрийнхээ хажууд байрлах агуулахад хүнсний дэлгүүр нээжээ. Бага сургуульд Голди (Америкт түүнийг ийнхүү нэрлэдэг байжээ) ангидаа сурлагаараа тэргүүлдэг байсан ажээ.

1912 онд тэрээр ахлах сургуулиа төгсөж, боловсролоо үргэлжлүүлэхээр төлөвлөжээ. Эх Блума үргэлжлүүлэн сурах  шаардлагагүй гэж үзэн түүнийг өөрөөсөө хоёр дахин дүү чинээлэг үл хөдлөх хөрөнгийн зуучлагчтай гэрлүүлэхээр төлөвлөжээ. Голди эрс татгалзав. Энэ үед түүний эгч Шейна болон нөхөр Шамай Корнголд нар [[Денвер]] рүү нүүж, дүүгээ тэнд сургуульд сурахыг ятгажээ. Эцэг эх нь түүний цаашдын сургалтыг санхүүжүүлэхийг хүсэхгүй байсан тул Голди нууцаар гэрээсээ зугтааж яваад, бүх хадгаламж, найзуудаасаа зээлсэн мөнгөө замын тасалбарт зарцуулжээ. Тэрээр эгчтэйгээ хамт амьдарч, хичээлийн дараа хадам ахынхаа нээсэн хуурай цэвэрлэгээний газарт ажиллаж тусалдаг байжээ.
[[Файл:1914 Golda in Milwaukee.jpg|thumb|Голди Мабович, 1914 он ]]
Амралтын өдрүүдээр залуучууд Корнголдын гэрт цугларч социалист болон [[Сионизм|сионист]] үзэл санааг хэлэлцдэг байв. Голдиг эдгээр хэлэлцүүлэгт оролцохыг зөвшөөрдөг байсан тул эдгээр мэтгэлцээний нөлөөнд автан тэрээр хөдөлмөрийн сионизмын үзэл сурталч Аарон Гордоны үзэл санаануудад татагдсан байна. Энэ үед тэрээр 20 настай Литвийн цагаач Моррис Мейерсонтой танилцаж түүний оюун ухаан, даруу байдал, эрхэмсэг зан нь Голдид романтик мэдрэмж төрүүлдэг байв. Ингээд тэд хамтран амьдрах болжээ. 

1914 онд Голдиг эцэг нь буцаж ирэхийг гуйсаны дагуу Милуоки дахь эцэг эхийнхээ гэрт буцаж иржээ. Тэдний амьдрал сайжирч, эцэг нь тогтвортой ажил олж, гэр бүл нь шинэ тухтай орон сууцанд нүүж оржээ. Голди ахлах сургуульд элсэж, 1916 онд төгсөв. [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн]] [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|нэгдүгээр дайн]] эхэлсний дараа тэрээр эцгийнхээ хамт дайнд нэрвэгдсэн Европын орнуудад гэр орон, эд хөрөнгөө алдсан еврейчүүдэд туслах зорилгоор хандивын арга хэмжээ зохион байгуулжээ.

Голди Мабович Палестинд еврейчүүд суурьшуулахыг тууштай дэмжигч болсон. Тухайн үед Милуоки руу нүүн ирсэн, байшингийн будагчаар ажиллаж байсан Мейерсон Сионизмын хүсэл тэмүүллээ хуваалцаагүй ч Голди түүнд эцсийн шаардлага тавьсан: тэр түүнтэй хамт Палестин руу явах эсвэл тэр түүнтэй гэрлэхгүй гэж. Тэрээр Моррисыг ятгаж чадсан бөгөөд тэдний хурим нь 1917 оны 12-р сарын 24-нд болсон байна. Аяллын мөнгөө олохын тулд Голди номын санд ажилд орсон. Үүний зэрэгцээ тэрээр орон нутгийн &quot;Поалей Зион&quot; сонинд сайн дураараа ажиллаж байжээ. Сонингоос хожим нь залуу идэвхтэнд хөрөнгө босгохын тулд АНУ-ын янз бүрийн хотуудад салбараа байгуулах боломжийг санал болгосон байна.

Голди Парисын энхтайвны бага хурлыг угтан хуралдсан [[Америкийн Еврейчүүдийн Конгресс|Америкийн Еврейчүүдийн Конгрессын]] Сионист нэр дэвшигчдийн кампанит ажилд идэвхтэй оролцов. Тэрээр 1918 оны 12-р сард тэрээр Филадельфид болсон Конгрессын хуралдаанд оролцсон юм.

1921 оны 5-р сард Мейерсоныхон цөөн тооны еврей суурьшигчдын хамт АНУ-аас Палестин руу хөдөлжээ. Тэд [[Неаполь]] хотоос [[Александриа]] руу хөлөг онгоцоор явж, тэндээсээ галт тэргээр [[Тел-Авив]] руу аялж, 1921 оны 7-р сарын 14-нд иржээ.

Палестинд Моррис Мейерсон Лидда дахь Британийн нэгэн фирмд нягтлан бодогчоор ажилд оржээ. Голда англи хэлний хувийн хичээл зааж эхэлсэн. Хожим нь Мейерсоныхон Жезреел хөндийд байрлах Киббуц Мерхавиагийн гишүүн болох өргөдөл гаргажээ. Тэд Морристой хамт 9-р сард Мерхавиа руу нүүжээ.

Түүний олон нийтийн ажилд дурлах хүсэл тэмүүлэл 1928 онд Голда Хистадрут эмэгтэйчүүдийн зөвлөлийн гүйцэтгэх нарийн бичгийн даргаар томилогдоход биелсэн. Тэрээр Хистадрут намын удирдлагатай санал зөрөлдсөний улмаас огцорсон Ада Маймоны залгамжлагч болсон.

1928 онд Голдаг хандив цуглуулах, Еврей улс байгуулахын төлөө кампанит ажил явуулах зорилгоор АНУ руу Хистадрут намын элч төлөөлөгчөөр илгээжээ. Америкаас тэрээр Швейцарь руу явж, тэнд анх Цюрих хотод болсон Дэлхийн Сионист Конгресст төлөөлөгчөөр оролцжээ.

1934 оны 8-р сард Палестинд буцаж ирснийхээ дараа Мейерсон Хистадрутын гүйцэтгэх хороонд элсэх саналыг хүлээн авчээ. Аялал жуулчлалын хэлтсийг зохион байгуулахаас эхлээд тэрээр ирээдүйн еврей цагаачдад еврей хэл, хөдөө аж ахуй заахаар Зүүн Европын орнууд руу илгээх элч нарыг сургах хөтөлбөр боловсруулахад оролцов. [[Нацист Герман|Нацист Германаас]] дүрвэгчид Палестинд олноороо ирж эхэлсний дараа Мейерсон эцэг эхгүй ирсэн хүүхдүүдийг суурьшуулах чиглэлээр ажиллав.

1937 онд Голда Гистадрутуудын эрүүл мэндийн сан болох Клалитийн захирлуудын зөвлөлийн дарга болж, Гистадрутуудын улс төрийн хэлтсийг удирдаж байв.
[[Файл:GOLDA MEIRSON SPEAKING AT THE &quot;HISTADRUT&quot; HEADQUARTERS IN TEL AVIV. גולדה מאירסון נושאת דברים בבית ההסתדרות בתל אביב.D817-076.jpg|thumb]]
1945 оны дунд үе гэхэд Голда маш их ажилын ачаалалтай байв. Тэрээр үйлдвэрчний эвлэлийн гишүүний олон үүрэг хариуцлагыг давхар гүйцэтгэж, Ишувын улс төрийн удирдлагад оролцож, амралтын өдрүүдээ гэр орноо арчилж, зочдыг хүлээн авч өнгөрөөдөг байв. Ажлын ачаалал хэт их байсан нь 7-р сард ухаан алдаж, түр зуур саажилттай болж, эмнэлэгт хэвтэхэд хүргэсэн юм.

Еврей агентлагийн улс төрийн хэлтсийн дарга Моше Шерток (Шаретт)-ийг баривчилсны дараа Голда Меерсон түүний үүргийг гүйцэтгэхээс өөр аргагүй болсон бөгөөд энэ нь түүнийг Палестин дахь еврей улс төрийн бүтцийн цорын ганц удирдагч хэвээр үлдээжээ.

1947 оны 11-р сарын 29-нд [[НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблей]] Палестины хоёр хуваах төлөвлөгөөг дэмжсэн. Үүний дараахан арабууд Палестины еврейчүүдийг алж, еврей дэлгүүрүүдийг хядаж эхэлсэн. Арабын чөлөөлөх армийн зэвсэгт ангиуд тус улсад нэвтэрч эхэлсэн.

1948 оны 1-р сард Голда Палестины арабуудын эсрэг тэмцэлд нь Иишувт Америкийн еврейчүүдийн тусламж үзүүлэх ажлыг зохион байгуулахаар АНУ руу очжээ. Тэрээр социалист сионист үзэл бодлыг нь хуваалцдаггүй баян еврейчүүдийн өмнө үг хэлсэн боловч тэднийг итгүүлж чадсан тул тэднээс их хэмжээний мөнгө гаргаж авч чаджээ. Энэ мөнгийг Европ дахь Хаганагийн төлөөлөгчдөд зэвсэг худалдаж авахаар илгээжээ.

1948 оны 5-р сарын 14-нд Меерсон бусад Ишувийн удирдагчдын хамт Израилийн тусгаар тогтнолын тунхаглалд гарын үсэг зурав. Дараагийн өдөр нь Израиль руу Египет, Сири, Ливан, Трансиордан, Иракийн цэргүүд довтлов. [[1948 оны Араб–Израилын дайн|Араб-Израилийн дайны]] хоёр дахь үе шат эхэлсэн байв. Хэдхэн хоногийн дотор Голдаг АНУ руу дахин илгээсэн. Тусгаар тогтнолоо тунхагласан нь Америкийн еврейчүүдийн дунд хүчтэй сэтгэл хөдлөлийг төрүүлж, Меерсон нэг сарын дотор 75 сая долларын хандив цуглуулж чаджээ.

Голда Меерсон ЗХУ-д суугаа Израилийн анхны элчин сайд болсон; түүний охин Сара болон түүний сүйт залуу мөн элчин сайдын яамны ажилтнаар мөн томилогджээ. 1948 оны 9-р сарын 10-нд Голда Зөвлөлтийн Гадаад хэргийн яамны төлөөлөгчдөд итгэмжлэх жуух бичгээ гардуулав.
[[Файл:Kennedy-Golda Meir.jpg|thumb]]
1949 онд Израиль руу буцаж ирснийхээ дараа Меерсон Мапай намын нэрэмжит Нэгдүгээр Кнессетийн гишүүн болсон. Тэрээр 1956 он хүртэл Хөдөлмөр, барилгын сайдаар ажилласан. Израиль улс байгуулагдсаны дараахан Зүүн Европын орнуудаас амьд үлдсэн еврейчүүд болон Арабын орнуудаас ирсэн еврей дүрвэгчид олноороо ирж эхэлсэн.

1956 оны 6-р сард Шаретт огцрохоос өөр аргагүй болж Голда Израилийн шинэ Гадаад хэргийн сайдаар томилогдсон байна. Энэхүү томилгоотой холбогдуулан Бен-Гурионы шаардлагын дагуу тэрээр овгоо еврей хэлээр бичиж, Голда Мейр болсон байна. 

Голда Меир Гадаад хэргийн яамнаас явах үед Израиль улс Африкт 28 дипломат төлөөлөгчийн газартай байсан нь АНУ-аас ч олон байсан бөгөөд дипломат харилцаа тогтоосон нийт орны тоо 90-ээс давсан байв. Мөн түүний 1957 онд тус улсыг НАТО-гийн гишүүнчлэлийн статус авах оролдлого бүтэлгүйтсэн.

== Ерөнхий сайд ==
1969 оны 2-р сард Ерөнхий сайд Леви Эшкол нас барж Игаль Алон ерөнхий сайдын үүрэг гүйцэтгэгч болсон боловч Сапир түүнийг Голда 1969 оны 11-р сарын сонгууль хүртэл албан тушаалыг хаших ёстой гэдэгт итгүүлж чаджээ. 3-р сарын 3-нд бараг бүх Засгийн газрын гишүүд уг томилгоог дэмжиж санал өгсөн бөгөөд Даян цорын ганц түдгэлзсэн хүн байв.

Ерөнхий сайдын хувьд Голда орой болтол цуцалтгүй ажилласаар, үдийн хоол идэх цаг ховорхон олддог байсан бөгөөд харьяа албан тушаалтнууд болон туслахуудаа мөн адил асар их ажлын ачааллаар дарамталдаг байв. Тэрээр Эшколоос [[Кнессет|Кнессетийн]] ихэнх улс төрийн фракцуудын төлөөлөгчдийг багтаасан үндэсний эв нэгдлийн засгийн газрыг өвлөн авсан бөгөөд үүнд хэт зүүний үзэлтнээс эхлээд үндсэрхэг үзэлтнүүд хүртэл багтсан нь зөөлөн дуутай ерөнхий сайдын шийдвэр гаргахад хүндрэл учруулж байв. Голда хурдан хугацаанд илүү авторитар удирдагч гэдгээ харуулсан байна. 
[[Файл:Golda Meir Square NYC 2007 002.jpg|thumb|Нью-Йорк хот дпахь хөшөө]]
1971 онд Голда анх Ерөнхий сайдын албан тушаалаасаа огцрох бодолтой байгаагаа зарлаж, жилийн дараа тодорхой огноог тогтоосон. 1973 оны 10-р сар. Засгийн газрын гишүүд түүнийг үлдэхийг шаардсан, учир нь залгамжлагчийн асуудал шийдэгдээгүй хэвээр байсан юм. 1974 онд Ерөнхий сайдын ажлаа өгсөн.

Тэрээр 1978 оны 12-р сарын 8-нд лимфом өвчний улмаас нас баржээ.

== Гэр бүл ==

* Түүний нөхөр нь Моррис Меерсон (1893–1951) байв. 1917 оны 12-р сарын 24-нд бүртгүүлсэн гэрлэлт нь Моррис нас барах хүртэл хүчин төгөлдөр хэвээр байсан бөгөөд үүний дараа Голда дахин гэрлээгүй. Тэд хоёр хүүхэдтэй байв:
* Хүү Менахем Меерсон (1924–2014), Загреб, Нью-Йорк хотод хөгжмийн боловсрол эзэмшсэн мэргэжлийн хөгжимчин /виолончел/.
* Охин Сара (төрсөн нэр нь Рехаби, 1926–2010), 17 настайгаасаа хойш Ревивим Киббуцийн гишүүн.</text>
      <sha1>evlfm130ue3dynh51ksdt3d8jd39nv8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Манжуурыг Хятадын колоничлол</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146258</id>
    <revision>
      <id>855390</id>
      <timestamp>2026-05-03T06:33:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;19-р зууны дунд үеэс сүүл үе хүртэл олон тооны [[хятадууд]] [[Манжуур]] руу нүүж, газар нутгийг нь эзлэн авч, тариалж эхэлсэн. Эцэст нь хятадууд Манжуурын хамгийн олон хүн амтай угсаатны бүлэг болжээ. Энэ үйл явдлыг хятадууд &quot;Чуан Гуандун&quot; (闖關東) гэж нэрлэдэг.  ...&quot;</comment>
      <origin>855390</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6482" sha1="ltdkcyury1x96ofj6l8wywwihrskp65" xml:space="preserve">19-р зууны дунд үеэс сүүл үе хүртэл олон тооны [[хятадууд]] [[Манжуур]] руу нүүж, газар нутгийг нь эзлэн авч, тариалж эхэлсэн. Эцэст нь хятадууд Манжуурын хамгийн олон хүн амтай угсаатны бүлэг болжээ. Энэ үйл явдлыг хятадууд &quot;Чуан Гуандун&quot; (闖關東) гэж нэрлэдэг.

[[Манжууд]] Хятадыг эзлэхээс өмнө Манжийн эзэн хаадууд Манжуурт хүн ам хомс байсан тул Хятад цагаачдыг ирэхийг дэмжиж байв. Эдгээр цагаачдын Манжуурт авчирсан дэвшилтэт технологиуд хожим нь Манжууд Хятадыг эзлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Гэсэн хэдий ч 1644 онд [[Манжууд хятадыг эзэлсэн нь|Манжууд Хятадыг эзэлсний]] дараа Хятадын бослогоос урьдчилан сэргийлэхийн тулд ихэнх Манжуудыг Хятадын янз бүрийн мужуудын чухал хотуудад суурьшуулсан. Үүний зэрэгцээ, Манжуурыг Хятадын цагаачид эзлэх вий гэж болгоомжилж, Чингийн эзэн хаад Манжуур болон Хятадын хил дээр &quot;бирэгэн&quot; (biregen) хэмээх хашаа барьсан. Энэ хашаа нь олон тооны бургас модоор хийгдсэн бөгөөд тэдгээрийн хооронд олс татсан тул хятадууд &quot;Лютяобян&quot; (柳條邊) гэж нэрлэдэг байсан бөгөөд энэ нь хятадаар &quot;бургас хашаа&quot; гэсэн утгатай юм. Эдгээр бодлого нь Манжуурт хүн амын ноцтой хомсдолд хүргэсэн. 17-р зуун бол Чин гүрний хамгийн хүчирхэг үе байсан боловч Манжуурт довтолсон [[Орос]]ын [[казак]]ууд бараг ямар ч эсэргүүцэлтэй тулгараагүй. 1689 онд Чингийн цэргүүд Амар мөрний эрэг дээрх казакуудын цайз [[Албазино]]г эзэлж, улмаар хоёр тал [[Нерчийн гэрээ (1689 он)|Нерчийн гэрээ]]д гарын үсэг зурж, үүний дараа Орос улс Манжуурыг эзлэх оролдлогоо зогсоосон.

Энэ дайн [[Чин улс]]ын эзэн хаадуудад Манжуурт хүн ам хангалтгүй байгаа нь маш аюултай гэдгийг ойлгуулсан. Чин улс Манжуурыг Хятадын гэмт хэрэгтнүүдийн цөллөгийн гол газар болгон ашиглаж, орон нутгийн хүн амын хомсдолыг нөхөж байв; Нингута (寧古塔) нь тухайн үеийн хамгийн алдартай цөллөгийн газруудын нэг байв. Эдгээр Хятад гэмт хэрэгтнүүдийг Манжийн боолууд гэж үзэж, газар дээр нь ажиллахыг албаддаг байв. Энгийн Хятадын энгийн иргэдийг Манжуурт амьдрахыг зөвшөөрдөггүй хэвээр байв.

Хориглосон хэдий ч Манжуурын үржил шимтэй газар нутаг нь Хятадын энгийн иргэдийг тэнд газар тариалан эрхлэхэд татсаар байв. Чин улсын шүүх ийм хууль бус хил давсан этгээдүүдийг хатуу шийтгэж, хилийн эргүүлийг бэхжүүлсэн. Гэсэн хэдий ч 1860 онд [[Оросын эзэнт гүрэн]] Гадаад Манжуурыг эзэлсний дараа Чин улсын ордон Оросын цаашдын довтолгооноос урьдчилан сэргийлэхийн тулд Хятадын энгийн иргэдийг Манжуурт суурьшихыг чимээгүй зөвшөөрсөн боловч энэ үйлдлийг хуулиар хориглосон хэвээр байв. 

1875-1878 оны хооронд Хятадын олон муж, түүний дотор [[Хэнань]], [[Шаньси]], [[Шэньси]], Жили ([[Хэбэй]]), [[Шаньдун]] мужууд хүнд өлсгөлөнд нэрвэгдсэн. Энэ нь жирийн хятадуудаас Манжуур руу нүүдлийн давалгааг өдөөсөн. Энэ үйл явдлыг хятадууд &quot;Чуан Гуандун&quot; (闖關東) гэж нэрлэдэг. Хятадын цагаачдын ихэнх нь Жили (Хэбэй), Шаньдун мужуудаас ирсэн. Тэд [[Шанага боомт|Шаньхайгуань]] даваагаар Манжуурт хүрэх эсвэл завиар [[Ляодун хойг]]т ирсэн. Энэ үйл явдлын дараа Манжуурын хүн амын бүтэц эрс өөрчлөгдөж, Хятадууд хамгийн том үндэстэн болж, Манжууд цөөнх болжээ.

1897 онд Чин улс Манжуурт хятадуудыг цагаачлахыг албан ёсоор зөвшөөрсөн. 1907 онд Чингийн засгийн газар Манжуурт [[Ляонин муж|Ляонин]], [[Гирин муж|Гирин]], [[Хармөрөн муж|Хармөрөн]] гэсэн гурван мужийг байгуулж, Хятадын бусад мужуудын нэгэн адил удирджээ. Эдгээр гурван мужийг хятадууд &quot;Зүүн гурван муж&quot; (東三省) эсвэл &quot;зүүн хойд орон&quot; (東北) гэж нэрлэдэг бөгөөд өнөөг хүртэл оршин тогтнож байна.

==Мөн үзэх==
*[[Өвөр Монголыг Хятадын колоничлол]]
*[[Манжуур-Монгол тусгаар тогтнолын хөдөлгөөн]]

[[Ангилал:Чин улс]]
[[Ангилал:Манжуур]]
[[Ангилал:Ляонин]]
[[Ангилал:Гирин]]
[[Ангилал:Хармөрөн]]</text>
      <sha1>ltdkcyury1x96ofj6l8wywwihrskp65</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855391</id>
      <parentid>855390</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T06:41:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>855391</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6506" sha1="2c4y1ac1zixkbbu9a379d8f7lx7yam4" xml:space="preserve">19-р зууны дунд үеэс сүүл үе хүртэл олон тооны [[хятадууд]] [[Манжуур]] руу нүүж, газар нутгийг нь эзлэн авч, тариалж эхэлсэн. Эцэст нь хятадууд Манжуурын хамгийн олон хүн амтай угсаатны бүлэг болжээ. Энэ үйл явдлыг хятадууд &quot;Чуан Гуандун&quot; (闖關東) гэж нэрлэдэг.

[[Манжууд]] Хятадыг эзлэхээс өмнө Манжийн эзэн хаадууд Манжуурт хүн ам хомс байсан тул Хятад цагаачдыг ирэхийг дэмжиж байв. Эдгээр цагаачдын Манжуурт авчирсан дэвшилтэт технологиуд хожим нь Манжууд Хятадыг эзлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Гэсэн хэдий ч 1644 онд [[Манжууд хятадыг эзэлсэн нь|Манжууд Хятадыг эзэлсний]] дараа Хятадын бослогоос урьдчилан сэргийлэхийн тулд ихэнх Манжуудыг Хятадын янз бүрийн мужуудын чухал хотуудад суурьшуулсан. Үүний зэрэгцээ, Манжуурыг Хятадын цагаачид эзлэх вий гэж болгоомжилж, Чингийн эзэн хаад Манжуур болон Хятадын хил дээр &quot;бирэгэн&quot; (biregen) хэмээх хашаа барьсан. Энэ хашаа нь олон тооны бургас модоор хийгдсэн бөгөөд тэдгээрийн хооронд олс татсан тул хятадууд &quot;Лютяобян&quot; (柳條邊) гэж нэрлэдэг байсан бөгөөд энэ нь хятадаар &quot;бургас хашаа&quot; гэсэн утгатай юм. Эдгээр бодлого нь Манжуурт хүн амын ноцтой хомсдолд хүргэсэн. 17-р зуун бол Чин гүрний хамгийн хүчирхэг үе байсан боловч Манжуурт довтолсон [[Орос]]ын [[казак]]ууд бараг ямар ч эсэргүүцэлтэй тулгараагүй. 1689 онд Чингийн цэргүүд [[Амар мөрөн|Амар мөрний]] эрэг дээрх казакуудын цайз [[Албазино]]г эзэлж, улмаар хоёр тал [[Нерчийн гэрээ (1689 он)|Нерчийн гэрээ]]д гарын үсэг зурж, үүний дараа Орос улс Манжуурыг эзлэх оролдлогоо зогсоосон.

Энэ дайн [[Чин улс]]ын эзэн хаадуудад Манжуурт хүн ам хангалтгүй байгаа нь маш аюултай гэдгийг ойлгуулсан. Чин улс Манжуурыг Хятадын гэмт хэрэгтнүүдийн цөллөгийн гол газар болгон ашиглаж, орон нутгийн хүн амын хомсдолыг нөхөж байв; Нингута (寧古塔) нь тухайн үеийн хамгийн алдартай цөллөгийн газруудын нэг байв. Эдгээр Хятад гэмт хэрэгтнүүдийг Манжийн боолууд гэж үзэж, газар дээр нь ажиллахыг албаддаг байв. Энгийн Хятадын энгийн иргэдийг Манжуурт амьдрахыг зөвшөөрдөггүй хэвээр байв.

Хориглосон хэдий ч Манжуурын үржил шимтэй газар нутаг нь Хятадын энгийн иргэдийг тэнд газар тариалан эрхлэхэд татсаар байв. Чин улсын шүүх ийм хууль бус хил давсан этгээдүүдийг хатуу шийтгэж, хилийн эргүүлийг бэхжүүлсэн. Гэсэн хэдий ч 1860 онд [[Оросын эзэнт гүрэн]] Гадаад Манжуурыг эзэлсний дараа Чин улсын ордон Оросын цаашдын довтолгооноос урьдчилан сэргийлэхийн тулд Хятадын энгийн иргэдийг Манжуурт суурьшихыг чимээгүй зөвшөөрсөн боловч энэ үйлдлийг хуулиар хориглосон хэвээр байв. 

1875-1878 оны хооронд Хятадын олон муж, түүний дотор [[Хэнань]], [[Шаньси]], [[Шэньси]], Жили ([[Хэбэй]]), [[Шаньдун]] мужууд хүнд өлсгөлөнд нэрвэгдсэн. Энэ нь жирийн хятадуудаас Манжуур руу нүүдлийн давалгааг өдөөсөн. Энэ үйл явдлыг хятадууд &quot;Чуан Гуандун&quot; (闖關東) гэж нэрлэдэг. Хятадын цагаачдын ихэнх нь Жили (Хэбэй), Шаньдун мужуудаас ирсэн. Тэд [[Шанага боомт|Шаньхайгуань]] даваагаар Манжуурт хүрэх эсвэл завиар [[Ляодун хойг]]т ирсэн. Энэ үйл явдлын дараа Манжуурын хүн амын бүтэц эрс өөрчлөгдөж, Хятадууд хамгийн том үндэстэн болж, Манжууд цөөнх болжээ.

1897 онд Чин улс Манжуурт хятадуудыг цагаачлахыг албан ёсоор зөвшөөрсөн. 1907 онд Чингийн засгийн газар Манжуурт [[Ляонин муж|Ляонин]], [[Гирин муж|Гирин]], [[Хармөрөн муж|Хармөрөн]] гэсэн гурван мужийг байгуулж, Хятадын бусад мужуудын нэгэн адил удирджээ. Эдгээр гурван мужийг хятадууд &quot;Зүүн гурван муж&quot; (東三省) эсвэл &quot;зүүн хойд орон&quot; (東北) гэж нэрлэдэг бөгөөд өнөөг хүртэл оршин тогтнож байна.

==Мөн үзэх==
*[[Өвөр Монголыг Хятадын колоничлол]]
*[[Манжуур-Монгол тусгаар тогтнолын хөдөлгөөн]]

[[Ангилал:Чин улс]]
[[Ангилал:Манжуур]]
[[Ангилал:Ляонин]]
[[Ангилал:Гирин]]
[[Ангилал:Хармөрөн]]</text>
      <sha1>2c4y1ac1zixkbbu9a379d8f7lx7yam4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855392</id>
      <parentid>855391</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T06:52:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>855392</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6515" sha1="k6oj2etqgdnoymz1897cfe6dnzq60wv" xml:space="preserve">19-р зууны дунд үеэс сүүл үе хүртэл олон тооны [[хятадууд]] [[Манжуур]] руу нүүж, газар нутгийг нь эзлэн авч, тариалж эхэлсэн. Эцэст нь хятадууд Манжуурын хамгийн олон хүн амтай угсаатны бүлэг болжээ. Энэ үйл явдлыг хятадууд &quot;Чуан Гуандун&quot; (闖關東) гэж нэрлэдэг.

[[Манжууд]] Хятадыг эзлэхээс өмнө Манжийн эзэн хаадууд Манжуурт хүн ам хомс байсан тул Хятад цагаачдыг ирэхийг дэмжиж байв. Эдгээр цагаачдын Манжуурт авчирсан дэвшилтэт технологиуд хожим нь Манжууд Хятадыг эзлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Гэсэн хэдий ч 1644 онд [[Манжууд хятадыг эзэлсэн нь|Манжууд Хятадыг эзэлсний]] дараа Хятадын бослогоос урьдчилан сэргийлэхийн тулд ихэнх Манжуудыг Хятадын янз бүрийн мужуудын чухал хотуудад суурьшуулсан. Үүний зэрэгцээ, Манжуурыг Хятадын цагаачид эзлэх вий гэж болгоомжилж, Чингийн эзэн хаад Манжуур болон Хятадын хил дээр &quot;бирэгэн&quot; (biregen) хэмээх хашаа барьсан. Энэ хашаа нь олон тооны бургас модоор хийгдсэн бөгөөд тэдгээрийн хооронд олс татсан тул хятадууд &quot;Лютяобян&quot; (柳條邊) гэж нэрлэдэг байсан бөгөөд энэ нь хятадаар &quot;бургас хашаа&quot; гэсэн утгатай юм. Эдгээр бодлого нь Манжуурт хүн амын ноцтой хомсдолд хүргэсэн. 17-р зуун бол Чин гүрний хамгийн хүчирхэг үе байсан боловч Манжуурт довтолсон [[Орос]]ын [[казак]]ууд бараг ямар ч эсэргүүцэлтэй тулгараагүй. 1689 онд Чингийн цэргүүд [[Амар мөрөн|Амар мөрний]] зүүн эрэг дээрх казакуудын цайз [[Албазино]]г эзэлж, улмаар хоёр тал [[Нерчийн гэрээ (1689 он)|Нерчийн гэрээ]]д гарын үсэг зурж, үүний дараа Орос улс Манжуурыг эзлэх оролдлогоо зогсоосон.

Энэ дайн [[Чин улс]]ын эзэн хаадуудад Манжуурт хүн ам хангалтгүй байгаа нь маш аюултай гэдгийг ойлгуулсан. Чин улс Манжуурыг Хятадын гэмт хэрэгтнүүдийн цөллөгийн гол газар болгон ашиглаж, орон нутгийн хүн амын хомсдолыг нөхөж байв; Нингута (寧古塔) нь тухайн үеийн хамгийн алдартай цөллөгийн газруудын нэг байв. Эдгээр Хятад гэмт хэрэгтнүүдийг Манжийн боолууд гэж үзэж, газар дээр нь ажиллахыг албаддаг байв. Энгийн Хятадын энгийн иргэдийг Манжуурт амьдрахыг зөвшөөрдөггүй хэвээр байв.

Хориглосон хэдий ч Манжуурын үржил шимтэй газар нутаг нь Хятадын энгийн иргэдийг тэнд газар тариалан эрхлэхэд татсаар байв. Чин улсын шүүх ийм хууль бус хил давсан этгээдүүдийг хатуу шийтгэж, хилийн эргүүлийг бэхжүүлсэн. Гэсэн хэдий ч 1860 онд [[Оросын эзэнт гүрэн]] Гадаад Манжуурыг эзэлсний дараа Чин улсын ордон Оросын цаашдын довтолгооноос урьдчилан сэргийлэхийн тулд Хятадын энгийн иргэдийг Манжуурт суурьшихыг чимээгүй зөвшөөрсөн боловч энэ үйлдлийг хуулиар хориглосон хэвээр байв. 

1875-1878 оны хооронд Хятадын олон муж, түүний дотор [[Хэнань]], [[Шаньси]], [[Шэньси]], Жили ([[Хэбэй]]), [[Шаньдун]] мужууд хүнд өлсгөлөнд нэрвэгдсэн. Энэ нь жирийн хятадуудаас Манжуур руу нүүдлийн давалгааг өдөөсөн. Энэ үйл явдлыг хятадууд &quot;Чуан Гуандун&quot; (闖關東) гэж нэрлэдэг. Хятадын цагаачдын ихэнх нь Жили (Хэбэй), Шаньдун мужуудаас ирсэн. Тэд [[Шанага боомт|Шаньхайгуань]] даваагаар Манжуурт хүрэх эсвэл завиар [[Ляодун хойг]]т ирсэн. Энэ үйл явдлын дараа Манжуурын хүн амын бүтэц эрс өөрчлөгдөж, Хятадууд хамгийн том үндэстэн болж, Манжууд цөөнх болжээ.

1897 онд Чин улс Манжуурт хятадуудыг цагаачлахыг албан ёсоор зөвшөөрсөн. 1907 онд Чингийн засгийн газар Манжуурт [[Ляонин муж|Ляонин]], [[Гирин муж|Гирин]], [[Хармөрөн муж|Хармөрөн]] гэсэн гурван мужийг байгуулж, Хятадын бусад мужуудын нэгэн адил удирджээ. Эдгээр гурван мужийг хятадууд &quot;Зүүн гурван муж&quot; (東三省) эсвэл &quot;зүүн хойд орон&quot; (東北) гэж нэрлэдэг бөгөөд өнөөг хүртэл оршин тогтнож байна.

==Мөн үзэх==
*[[Өвөр Монголыг Хятадын колоничлол]]
*[[Манжуур-Монгол тусгаар тогтнолын хөдөлгөөн]]

[[Ангилал:Чин улс]]
[[Ангилал:Манжуур]]
[[Ангилал:Ляонин]]
[[Ангилал:Гирин]]
[[Ангилал:Хармөрөн]]</text>
      <sha1>k6oj2etqgdnoymz1897cfe6dnzq60wv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855399</id>
      <parentid>855392</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T08:20:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>855399</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6519" sha1="sf4o76qvc6s2mroe37k8y9ek3yndfvy" xml:space="preserve">19-р зууны дунд үеэс сүүл үе хүртэл олон тооны [[хятадууд]] [[Манжуур]] руу нүүж, газар нутгийг нь эзлэн авч, тариалж эхэлсэн. Эцэст нь хятадууд Манжуурын хамгийн олон хүн амтай угсаатны бүлэг болжээ. Энэ үйл явдлыг хятадууд &quot;Чуан Гуандун&quot; (闖關東) гэж нэрлэдэг.

[[Манжууд]] Хятадыг эзлэхээс өмнө Манжийн эзэн хаадууд Манжуурт хүн ам хомс байсан тул Хятад цагаачдыг ирэхийг дэмжиж байв. Эдгээр цагаачдын Манжуурт авчирсан дэвшилтэт технологиуд хожим нь Манжууд Хятадыг эзлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Гэсэн хэдий ч 1644 онд [[Манжууд хятадыг эзэлсэн нь|Манжууд Хятадыг эзэлсний]] дараа Хятадын бослогоос урьдчилан сэргийлэхийн тулд ихэнх Манжуудыг Хятадын янз бүрийн мужуудын чухал хотуудад суурьшуулсан. Үүний зэрэгцээ, Манжуурыг Хятадын цагаачид эзлэх вий гэж болгоомжилж, Чингийн эзэн хаад Манжуур болон Хятадын хил дээр &quot;бирэгэн&quot; (biregen) хэмээх хашаа барьсан. Энэ хашаа нь олон тооны бургас модоор хийгдсэн бөгөөд тэдгээрийн хооронд олс татсан тул хятадууд &quot;Лютяобян&quot; (柳條邊) гэж нэрлэдэг байсан бөгөөд энэ нь хятадаар &quot;бургас хашаа&quot; гэсэн утгатай юм. Эдгээр бодлого нь Манжуурт хүн амын ноцтой хомсдолд хүргэсэн. 17-р зуун бол Чин гүрний хамгийн хүчирхэг үе байсан боловч Манжуурт довтолсон [[Орос]]ын [[казак]]ууд бараг ямар ч эсэргүүцэлтэй тулгараагүй. 1689 онд Чингийн цэргүүд [[Амар мөрөн|Амар мөрний]] зүүн эрэг дээрх казакуудын цайз [[Албазино]]г эзэлж, улмаар хоёр тал [[Нерчийн гэрээ (1689 он)|Нерчийн гэрээ]]д гарын үсэг зурж, үүний дараа Орос улс Манжуурыг эзлэх оролдлогоо зогсоосон.

Энэ дайн [[Чин улс]]ын эзэн хаадуудад Манжуурт хүн ам хангалтгүй байгаа нь маш аюултай гэдгийг ойлгуулсан. Чин улс Манжуурыг Хятадын гэмт хэрэгтнүүдийн цөллөгийн гол газар болгон ашиглаж, орон нутгийн хүн амын хомсдолыг нөхөж байв; Нингута (寧古塔) нь тухайн үеийн хамгийн алдартай цөллөгийн газруудын нэг байв. Эдгээр Хятад гэмт хэрэгтнүүдийг Манжийн боолууд гэж үзэж, газар дээр нь ажиллахыг албаддаг байв. Энгийн Хятадын энгийн иргэдийг Манжуурт амьдрахыг зөвшөөрдөггүй хэвээр байв.

Хориглосон хэдий ч Манжуурын үржил шимтэй газар нутаг нь Хятадын энгийн иргэдийг тэнд газар тариалан эрхлэхэд татсаар байв. Чин улсын шүүх ийм хууль бус хил давсан этгээдүүдийг хатуу шийтгэж, хилийн эргүүлийг бэхжүүлсэн. Гэсэн хэдий ч 1860 онд [[Оросын эзэнт гүрэн]] Гадаад Манжуурыг эзэлсний дараа Чин улсын ордон Оросын цаашдын довтолгооноос урьдчилан сэргийлэхийн тулд Хятадын энгийн иргэдийг Манжуурт суурьшихыг чимээгүй зөвшөөрсөн боловч энэ үйлдлийг хуулиар хориглосон хэвээр байв. 

1875-1878 оны хооронд Хятадын олон муж, түүний дотор [[Хэнань]], [[Шаньси]], [[Шэньси]], Жили ([[Хэбэй]]), [[Шаньдун]] мужууд хүнд өлсгөлөнд нэрвэгдсэн. Энэ нь жирийн хятадуудаас Манжуур руу нүүдлийн давалгааг өдөөсөн. Энэ үйл явдлыг хятадууд &quot;Чуан Гуандун&quot; (闖關東) гэж нэрлэдэг. Хятадын цагаачдын ихэнх нь Жили (Хэбэй), Шаньдун мужуудаас ирсэн. Тэд [[Шанага боомт|Шаньхайгуань]] даваагаар Манжуурт хүрэх эсвэл завиар [[Ляодун хойг]]т ирсэн. Энэ үйл явдлын дараа Манжуурын хүн амын бүтэц эрс өөрчлөгдөж, Хятадууд хамгийн том үндэстэн болж, Манжууд цөөнх болжээ.

1897 онд Чин улс Манжуурт хятадуудыг цагаачлахыг албан ёсоор зөвшөөрсөн. 1907 онд Чингийн засгийн газар Манжуурт [[Ляонин муж|Ляонин]], [[Гирин муж|Гирин]], [[Хармөрөн муж|Хармөрөн]] гэсэн гурван мужийг байгуулж, Хятадын бусад мужуудын нэгэн адил удирджээ. Эдгээр гурван мужийг хятадууд &quot;Зүүн гурван муж&quot; (東三省) эсвэл &quot;зүүн хойд орон&quot; (東北) гэж нэрлэдэг бөгөөд өнөөг хүртэл оршин тогтнож байна.

==Мөн үзэх==
*[[Өвөр Монголыг Хятадын колоничлол]]
*[[Манжуур-Монголын тусгаар тогтнолын хөдөлгөөн]]

[[Ангилал:Чин улс]]
[[Ангилал:Манжуур]]
[[Ангилал:Ляонин]]
[[Ангилал:Гирин]]
[[Ангилал:Хармөрөн]]</text>
      <sha1>sf4o76qvc6s2mroe37k8y9ek3yndfvy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855411</id>
      <parentid>855399</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T09:46:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>855411</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7631" sha1="6k5wmd05ec71gvau2zbu2bfzihvati6" xml:space="preserve">19-р зууны дунд үеэс сүүл үе хүртэл олон тооны [[хятадууд]] [[Манжуур]] руу нүүж, газар нутгийг нь эзлэн авч, тариалж эхэлсэн. Эцэст нь хятадууд Манжуурын хамгийн олон хүн амтай угсаатны бүлэг болжээ. Энэ үйл явдлыг хятадууд &quot;Чуан Гуандун&quot; (闖關東) гэж нэрлэдэг.

[[Манжууд]] Хятадыг эзлэхээс өмнө Манжийн эзэн хаадууд Манжуурт хүн ам хомс байсан тул Хятад цагаачдыг ирэхийг дэмжиж байв. Эдгээр цагаачдын Манжуурт авчирсан дэвшилтэт технологиуд хожим нь Манжууд Хятадыг эзлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Гэсэн хэдий ч 1644 онд [[Манжууд хятадыг эзэлсэн нь|Манжууд Хятадыг эзэлсний]] дараа Хятадын бослогоос урьдчилан сэргийлэхийн тулд ихэнх Манжуудыг Хятадын янз бүрийн мужуудын чухал хотуудад суурьшуулсан. Үүний зэрэгцээ, Манжуурыг Хятадын цагаачид эзлэх вий гэж болгоомжилж, Чингийн эзэн хаад Манжуур болон Хятадын хил дээр &quot;бирэгэн&quot; (biregen) хэмээх хашаа барьсан. Энэ хашаа нь олон тооны бургас модоор хийгдсэн бөгөөд тэдгээрийн хооронд олс татсан тул хятадууд &quot;Лютяобян&quot; (柳條邊) гэж нэрлэдэг байсан бөгөөд энэ нь хятадаар &quot;бургас хашаа&quot; гэсэн утгатай юм. Эдгээр бодлого нь Манжуурт хүн амын ноцтой хомсдолд хүргэсэн. 17-р зуун бол Чин гүрний хамгийн хүчирхэг үе байсан боловч Манжуурт довтолсон [[Орос]]ын [[казак]]ууд бараг ямар ч эсэргүүцэлтэй тулгараагүй. 1689 онд Чингийн цэргүүд [[Амар мөрөн|Амар мөрний]] зүүн эрэг дээрх казакуудын цайз [[Албазино]]г эзэлж, улмаар хоёр тал [[Нерчийн гэрээ (1689 он)|Нерчийн гэрээ]]д гарын үсэг зурж, үүний дараа Орос улс Манжуурыг эзлэх оролдлогоо зогсоосон.

Энэ дайн [[Чин улс]]ын эзэн хаадуудад Манжуурт хүн ам хангалтгүй байгаа нь маш аюултай гэдгийг ойлгуулсан. Чин улс Манжуурыг Хятадын гэмт хэрэгтнүүдийн цөллөгийн гол газар болгон ашиглаж, орон нутгийн хүн амын хомсдолыг нөхөж байв; Нингута (寧古塔) нь тухайн үеийн хамгийн алдартай цөллөгийн газруудын нэг байв. Эдгээр Хятад гэмт хэрэгтнүүдийг Манжийн боолууд гэж үзэж, газар дээр нь ажиллахыг албаддаг байв. Энгийн Хятадын энгийн иргэдийг Манжуурт амьдрахыг зөвшөөрдөггүй хэвээр байв.

Хориглосон хэдий ч Манжуурын үржил шимтэй газар нутаг нь Хятадын энгийн иргэдийг тэнд газар тариалан эрхлэхэд татсаар байв. Чин улсын шүүх ийм хууль бус хил давсан этгээдүүдийг хатуу шийтгэж, хилийн эргүүлийг бэхжүүлсэн. Гэсэн хэдий ч 1860 онд [[Оросын эзэнт гүрэн]] Гадаад Манжуурыг эзэлсний дараа Чин улсын ордон Оросын цаашдын довтолгооноос урьдчилан сэргийлэхийн тулд Хятадын энгийн иргэдийг Манжуурт суурьшихыг чимээгүй зөвшөөрсөн боловч энэ үйлдлийг хуулиар хориглосон хэвээр байв. 

1875-1878 оны хооронд Хятадын олон муж, түүний дотор [[Хэнань]], [[Шаньси]], [[Шэньси]], Жили ([[Хэбэй]]), [[Шаньдун]] мужууд хүнд өлсгөлөнд нэрвэгдсэн. Энэ нь жирийн хятадуудаас Манжуур руу нүүдлийн давалгааг өдөөсөн. Энэ үйл явдлыг хятадууд &quot;Чуан Гуандун&quot; (闖關東) гэж нэрлэдэг. Хятадын цагаачдын ихэнх нь Жили (Хэбэй), Шаньдун мужуудаас ирсэн. Тэд [[Шанага боомт|Шаньхайгуань]] даваагаар Манжуурт хүрэх эсвэл завиар [[Ляодун хойг]]т ирсэн. Энэ үйл явдлын дараа Манжуурын хүн амын бүтэц эрс өөрчлөгдөж, Хятадууд хамгийн том үндэстэн болж, Манжууд цөөнх болжээ. Ядуу хятад цагаачдын урсгал орон нутгийн малчидтай зөрчилдөхөд хүргэж, тэр ч байтугай хүчирхийллийн аллага гарсан бөгөөд үүний ердийн жишээ бол 1891 оны [[Жиньдандаогийн хядлага]] юм.

Энэхүү томоохон хэмжээний нүүдлийн үйл явдлын дараа Манжуурын хүн амын бүтэц эрс өөрчлөгдөж, Хятадууд хамгийн том үндэстэн болж, анх давамгайлсан үндэстэн байсан Манжууд цөөнх болжээ. Манжууртай хиллэдэг [[Зуу Удын чуулган|Зуу Удын]] болон [[Зостын чуулган]]дын хошуунууд мөн Хятадын цагаачлалд өртсөн. Зостын чуулгандын хошуунууд хамгийн их өртсөн бөгөөд эдгээр бүс нутагт Хятадын хүн ам одоо Монголын хүн амаас давж байна.

1897 онд Чин улс Манжуурт хятадуудыг цагаачлахыг албан ёсоор зөвшөөрсөн. 1907 онд Чингийн засгийн газар Манжуурт [[Ляонин муж|Ляонин]], [[Гирин муж|Гирин]], [[Хармөрөн муж|Хармөрөн]] гэсэн гурван мужийг байгуулж, Хятадын бусад мужуудын нэгэн адил удирджээ. Эдгээр гурван мужийг хятадууд &quot;Зүүн гурван муж&quot; (東三省) эсвэл &quot;зүүн хойд орон&quot; (東北) гэж нэрлэдэг бөгөөд өнөөг хүртэл оршин тогтнож байна.

==Мөн үзэх==
*[[Өвөр Монголыг Хятадын колоничлол]]
*[[Манжуур-Монголын тусгаар тогтнолын хөдөлгөөн]]

[[Ангилал:Чин улс]]
[[Ангилал:Манжуур]]
[[Ангилал:Ляонин]]
[[Ангилал:Гирин]]
[[Ангилал:Хармөрөн]]</text>
      <sha1>6k5wmd05ec71gvau2zbu2bfzihvati6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855413</id>
      <parentid>855411</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T09:47:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>855413</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7412" sha1="7xk52qwpifforzivc3adpngly031ab7" xml:space="preserve">19-р зууны дунд үеэс сүүл үе хүртэл олон тооны [[хятадууд]] [[Манжуур]] руу нүүж, газар нутгийг нь эзлэн авч, тариалж эхэлсэн. Эцэст нь хятадууд Манжуурын хамгийн олон хүн амтай угсаатны бүлэг болжээ. Энэ үйл явдлыг хятадууд &quot;Чуан Гуандун&quot; (闖關東) гэж нэрлэдэг.

[[Манжууд]] Хятадыг эзлэхээс өмнө Манжийн эзэн хаадууд Манжуурт хүн ам хомс байсан тул Хятад цагаачдыг ирэхийг дэмжиж байв. Эдгээр цагаачдын Манжуурт авчирсан дэвшилтэт технологиуд хожим нь Манжууд Хятадыг эзлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Гэсэн хэдий ч 1644 онд [[Манжууд хятадыг эзэлсэн нь|Манжууд Хятадыг эзэлсний]] дараа Хятадын бослогоос урьдчилан сэргийлэхийн тулд ихэнх Манжуудыг Хятадын янз бүрийн мужуудын чухал хотуудад суурьшуулсан. Үүний зэрэгцээ, Манжуурыг Хятадын цагаачид эзлэх вий гэж болгоомжилж, Чингийн эзэн хаад Манжуур болон Хятадын хил дээр &quot;бирэгэн&quot; (biregen) хэмээх хашаа барьсан. Энэ хашаа нь олон тооны бургас модоор хийгдсэн бөгөөд тэдгээрийн хооронд олс татсан тул хятадууд &quot;Лютяобян&quot; (柳條邊) гэж нэрлэдэг байсан бөгөөд энэ нь хятадаар &quot;бургас хашаа&quot; гэсэн утгатай юм. Эдгээр бодлого нь Манжуурт хүн амын ноцтой хомсдолд хүргэсэн. 17-р зуун бол Чин гүрний хамгийн хүчирхэг үе байсан боловч Манжуурт довтолсон [[Орос]]ын [[казак]]ууд бараг ямар ч эсэргүүцэлтэй тулгараагүй. 1689 онд Чингийн цэргүүд [[Амар мөрөн|Амар мөрний]] зүүн эрэг дээрх казакуудын цайз [[Албазино]]г эзэлж, улмаар хоёр тал [[Нерчийн гэрээ (1689 он)|Нерчийн гэрээ]]д гарын үсэг зурж, үүний дараа Орос улс Манжуурыг эзлэх оролдлогоо зогсоосон.

Энэ дайн [[Чин улс]]ын эзэн хаадуудад Манжуурт хүн ам хангалтгүй байгаа нь маш аюултай гэдгийг ойлгуулсан. Чин улс Манжуурыг Хятадын гэмт хэрэгтнүүдийн цөллөгийн гол газар болгон ашиглаж, орон нутгийн хүн амын хомсдолыг нөхөж байв; Нингута (寧古塔) нь тухайн үеийн хамгийн алдартай цөллөгийн газруудын нэг байв. Эдгээр Хятад гэмт хэрэгтнүүдийг Манжийн боолууд гэж үзэж, газар дээр нь ажиллахыг албаддаг байв. Энгийн Хятадын энгийн иргэдийг Манжуурт амьдрахыг зөвшөөрдөггүй хэвээр байв.

Хориглосон хэдий ч Манжуурын үржил шимтэй газар нутаг нь Хятадын энгийн иргэдийг тэнд газар тариалан эрхлэхэд татсаар байв. Чин улсын шүүх ийм хууль бус хил давсан этгээдүүдийг хатуу шийтгэж, хилийн эргүүлийг бэхжүүлсэн. Гэсэн хэдий ч 1860 онд [[Оросын эзэнт гүрэн]] Гадаад Манжуурыг эзэлсний дараа Чин улсын ордон Оросын цаашдын довтолгооноос урьдчилан сэргийлэхийн тулд Хятадын энгийн иргэдийг Манжуурт суурьшихыг чимээгүй зөвшөөрсөн боловч энэ үйлдлийг хуулиар хориглосон хэвээр байв. 

1875-1878 оны хооронд Хятадын олон муж, түүний дотор [[Хэнань]], [[Шаньси]], [[Шэньси]], Жили ([[Хэбэй]]), [[Шаньдун]] мужууд хүнд өлсгөлөнд нэрвэгдсэн. Энэ нь жирийн хятадуудаас Манжуур руу нүүдлийн давалгааг өдөөсөн. Энэ үйл явдлыг хятадууд &quot;Чуан Гуандун&quot; (闖關東) гэж нэрлэдэг. Хятадын цагаачдын ихэнх нь Жили (Хэбэй), Шаньдун мужуудаас ирсэн. Тэд [[Шанага боомт|Шаньхайгуань]] даваагаар Манжуурт хүрэх эсвэл завиар [[Ляодун хойг]]т ирсэн. Ядуу хятад цагаачдын урсгал орон нутгийн малчидтай зөрчилдөхөд хүргэж, тэр ч байтугай хүчирхийллийн аллага гарсан бөгөөд үүний ердийн жишээ бол 1891 оны [[Жиньдандаогийн хядлага]] юм.

Энэхүү томоохон хэмжээний нүүдлийн үйл явдлын дараа Манжуурын хүн амын бүтэц эрс өөрчлөгдөж, Хятадууд хамгийн том үндэстэн болж, анх давамгайлсан үндэстэн байсан Манжууд цөөнх болжээ. Манжууртай хиллэдэг [[Зуу Удын чуулган|Зуу Удын]] болон [[Зостын чуулган]]дын хошуунууд мөн Хятадын цагаачлалд өртсөн. Зостын чуулгандын хошуунууд хамгийн их өртсөн бөгөөд эдгээр бүс нутагт Хятадын хүн ам одоо Монголын хүн амаас давж байна.

1897 онд Чин улс Манжуурт хятадуудыг цагаачлахыг албан ёсоор зөвшөөрсөн. 1907 онд Чингийн засгийн газар Манжуурт [[Ляонин муж|Ляонин]], [[Гирин муж|Гирин]], [[Хармөрөн муж|Хармөрөн]] гэсэн гурван мужийг байгуулж, Хятадын бусад мужуудын нэгэн адил удирджээ. Эдгээр гурван мужийг хятадууд &quot;Зүүн гурван муж&quot; (東三省) эсвэл &quot;зүүн хойд орон&quot; (東北) гэж нэрлэдэг бөгөөд өнөөг хүртэл оршин тогтнож байна.

==Мөн үзэх==
*[[Өвөр Монголыг Хятадын колоничлол]]
*[[Манжуур-Монголын тусгаар тогтнолын хөдөлгөөн]]

[[Ангилал:Чин улс]]
[[Ангилал:Манжуур]]
[[Ангилал:Ляонин]]
[[Ангилал:Гирин]]
[[Ангилал:Хармөрөн]]</text>
      <sha1>7xk52qwpifforzivc3adpngly031ab7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855416</id>
      <parentid>855413</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T10:00:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>855416</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7414" sha1="oqtx9xp0mytr3y38l9wyv2t08rl80v1" xml:space="preserve">19-р зууны дунд үеэс сүүл үе хүртэл олон тооны [[хятадууд]] [[Манжуур]] руу нүүж, газар нутгийг нь эзлэн авч, тариалж эхэлсэн. Эцэст нь хятадууд Манжуурын хамгийн олон хүн амтай угсаатны бүлэг болжээ. Энэ үйл явдлыг хятадууд &quot;Чуан Гуандун&quot; (闖關東) гэж нэрлэдэг.

[[Манжууд]] Хятадыг эзлэхээс өмнө Манжийн эзэн хаадууд Манжуурт хүн ам хомс байсан тул Хятад цагаачдыг ирэхийг дэмжиж байв. Эдгээр цагаачдын Манжуурт авчирсан дэвшилтэт технологиуд хожим нь Манжууд Хятадыг эзлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Гэсэн хэдий ч 1644 онд [[Манжууд хятадыг эзэлсэн нь|Манжууд Хятадыг эзэлсний]] дараа Хятадын бослогоос урьдчилан сэргийлэхийн тулд ихэнх Манжуудыг Хятадын янз бүрийн мужуудын чухал хотуудад суурьшуулсан. Үүний зэрэгцээ, Манжуурыг Хятадын цагаачид эзлэх вий гэж болгоомжилж, Чингийн эзэн хаад Манжуур болон Хятадын хил дээр &quot;бирэгэн&quot; (biregen) хэмээх хашаа барьсан. Энэ хашаа нь олон тооны бургас модоор хийгдсэн бөгөөд тэдгээрийн хооронд олс татсан тул хятадууд &quot;Лютяобян&quot; (柳條邊) гэж нэрлэдэг байсан бөгөөд энэ нь хятадаар &quot;бургас хашаа&quot; гэсэн утгатай юм. Эдгээр бодлого нь Манжуурт хүн амын ноцтой хомсдолд хүргэсэн. 17-р зуун бол Чин гүрний хамгийн хүчирхэг үе байсан боловч Манжуурт довтолсон [[Орос]]ын [[казак]]ууд бараг ямар ч эсэргүүцэлтэй тулгараагүй. 1689 онд Чингийн цэргүүд [[Амар мөрөн|Амар мөрний]] зүүн эрэг дээрх казакуудын цайз [[Албазино]]г эзэлж, улмаар хоёр тал [[Нерчийн гэрээ (1689 он)|Нерчийн гэрээ]]д гарын үсэг зурж, үүний дараа Орос улс Манжуурыг эзлэх оролдлогоо зогсоосон.

Энэ дайн [[Энх амгалан]] Манжуурт хүн ам хангалтгүй байгаа нь маш аюултай нөхцөл байдал гэдгийг ойлгуулсан. Чин улс Манжуурыг Хятадын гэмт хэрэгтнүүдийн цөллөгийн гол газар болгон ашиглаж, орон нутгийн хүн амын хомсдолыг нөхөж байв; Нингута (寧古塔) нь тухайн үеийн хамгийн алдартай цөллөгийн газруудын нэг байв. Эдгээр Хятад гэмт хэрэгтнүүдийг Манжийн боолууд гэж үзэж, газар дээр нь ажиллахыг албаддаг байв. Энгийн Хятадын энгийн иргэдийг Манжуурт амьдрахыг зөвшөөрдөггүй хэвээр байв.

Хориглосон хэдий ч Манжуурын үржил шимтэй газар нутаг нь Хятадын энгийн иргэдийг тэнд газар тариалан эрхлэхэд татсаар байв. Чин улсын шүүх ийм хууль бус хил давсан этгээдүүдийг хатуу шийтгэж, хилийн эргүүлийг бэхжүүлсэн. Гэсэн хэдий ч 1860 онд [[Оросын эзэнт гүрэн]] Гадаад Манжуурыг эзэлсний дараа Чин улсын ордон Оросын цаашдын довтолгооноос урьдчилан сэргийлэхийн тулд Хятадын энгийн иргэдийг Манжуурт суурьшихыг чимээгүй зөвшөөрсөн боловч энэ үйлдлийг хуулиар хориглосон хэвээр байв. 

1875-1878 оны хооронд Хятадын олон муж, түүний дотор [[Хэнань]], [[Шаньси]], [[Шэньси]], Жили ([[Хэбэй]]), [[Шаньдун]] мужууд хүнд өлсгөлөнд нэрвэгдсэн. Энэ нь жирийн хятадуудаас Манжуур руу нүүдлийн давалгааг өдөөсөн. Энэ үйл явдлыг хятадууд &quot;Чуан Гуандун&quot; (闖關東) гэж нэрлэдэг. Хятадын цагаачдын ихэнх нь Жили (Хэбэй), Шаньдун мужуудаас ирсэн. Тэд [[Шанага боомт|Шаньхайгуань]] даваагаар Манжуурт хүрэх эсвэл завиар [[Ляодун хойг]]т ирсэн. Ядуу хятад цагаачдын урсгал орон нутгийн малчидтай зөрчилдөхөд хүргэж, тэр ч байтугай хүчирхийллийн аллага гарсан бөгөөд үүний ердийн жишээ бол 1891 оны [[Жиньдандаогийн хядлага]] юм.

Энэхүү томоохон хэмжээний нүүдлийн үйл явдлын дараа Манжуурын хүн амын бүтэц эрс өөрчлөгдөж, Хятадууд хамгийн том үндэстэн болж, анх давамгайлсан үндэстэн байсан Манжууд цөөнх болжээ. Манжууртай хиллэдэг [[Зуу Удын чуулган|Зуу Удын]] болон [[Зостын чуулган]]дын хошуунууд мөн Хятадын цагаачлалд өртсөн. Зостын чуулгандын хошуунууд хамгийн их өртсөн бөгөөд эдгээр бүс нутагт Хятадын хүн ам одоо Монголын хүн амаас давж байна.

1897 онд Чин улс Манжуурт хятадуудыг цагаачлахыг албан ёсоор зөвшөөрсөн. 1907 онд Чингийн засгийн газар Манжуурт [[Ляонин муж|Ляонин]], [[Гирин муж|Гирин]], [[Хармөрөн муж|Хармөрөн]] гэсэн гурван мужийг байгуулж, Хятадын бусад мужуудын нэгэн адил удирджээ. Эдгээр гурван мужийг хятадууд &quot;Зүүн гурван муж&quot; (東三省) эсвэл &quot;зүүн хойд орон&quot; (東北) гэж нэрлэдэг бөгөөд өнөөг хүртэл оршин тогтнож байна.

==Мөн үзэх==
*[[Өвөр Монголыг Хятадын колоничлол]]
*[[Манжуур-Монголын тусгаар тогтнолын хөдөлгөөн]]

[[Ангилал:Чин улс]]
[[Ангилал:Манжуур]]
[[Ангилал:Ляонин]]
[[Ангилал:Гирин]]
[[Ангилал:Хармөрөн]]</text>
      <sha1>oqtx9xp0mytr3y38l9wyv2t08rl80v1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Манжуур-Монголын тусгаар тогтнолын хөдөлгөөн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146259</id>
    <revision>
      <id>855402</id>
      <timestamp>2026-05-03T08:34:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;1911 онд [[Чин улс]]ын [[Синьхайн хувьсгал]]ын дараа зарим [[Манж]], [[Монголчууд]] [[Манжуур]], [[Өвөр Монгол]] Хятадаас салж, тусгаар тогтноно гэж найдаж байв. Энэ хөдөлгөөний төлөөлөгчид нь [[Айсингиоро Шанчи]] (Су чин ван), Айсингиоро Сянкуй ([[Жин Бидун]]), Кавашима...&quot;</comment>
      <origin>855402</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1976" sha1="dt2d47nuhx0wk4ysx06c5jw056hp8iq" xml:space="preserve">1911 онд [[Чин улс]]ын [[Синьхайн хувьсгал]]ын дараа зарим [[Манж]], [[Монголчууд]] [[Манжуур]], [[Өвөр Монгол]] Хятадаас салж, тусгаар тогтноно гэж найдаж байв. Энэ хөдөлгөөний төлөөлөгчид нь [[Айсингиоро Шанчи]] (Су чин ван), Айсингиоро Сянкуй ([[Жин Бидун]]), [[Кавашима Ёшико]], [[Бавуужав]], [[Гүнсэнноров]], [[Дэмчигдонров]], [[Буяндэлгэр]], [[Жодовжав]] болон бусад хүмүүс байв. Эдгээр хүмүүс өөр өөр сэдэлтэй байсан. Зарим нь Монголын үндсэрхэг үзэлтнүүд байсан бол зарим нь Манжийн эзэн хааны гэр бүлд үнэнч язгууртнууд эсвэл албан тушаалтнууд байв.

Япончууд Манжуур болон Өвөр Монгол дахь эрх ашгаа хамгаалахын тулд энэ хөдөлгөөнийг хүчтэй дэмжиж байв. Японы зарим ронин хөдөлгөөнд шууд оролцсон. Жишээлбэл, [[Кавашима Нанива]] (川島浪速) нь Айсингиоро Шанчигийн чухал дэмжигч байсан бөгөөд Японы [[Квантуны Арми]]йн генералуудтай нягт холбоотой байв.

[[Японы эзэнт гүрэн|Японы эзэнт гүрний]] дэмжлэгтэйгээр [[Манж-го]], [[Мэнжян]]гийн дэглэмүүд нэг нэгээрээ тогтсон. Гэсэн хэдий ч Япон 1945 онд ялагдсанаар хоёр улс хоёулаа мөхөж, Хятадын мэдэлд дахин орсон.

[[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]]
[[Ангилал:Манжуур]]</text>
      <sha1>dt2d47nuhx0wk4ysx06c5jw056hp8iq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855403</id>
      <parentid>855402</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T08:36:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>855403</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1985" sha1="ph3ack9dqtetvxm398e5bihefc68eu8" xml:space="preserve">1911 онд [[Чин улс]]ын [[Синьхайн хувьсгал]]ын дараа зарим [[Манж]], [[Монголчууд]] [[Манжуур]], [[Өвөр Монгол]] Хятадаас салж, тусгаар тогтноно гэж найдаж байв. Энэ хөдөлгөөний төлөөлөгчид нь [[Айсингиоро Шанчи]] (Су чин ван), Айсингиоро Сянкуй ([[Жин Бидун]]), [[Кавашима Ёшико]], [[Бавуужав]], [[Гүнсэнноров]], [[Дэмчигдонров]], [[Буяндэлгэр]], [[Жодовжав]] болон бусад хүмүүс байв. Эдгээр хүмүүс өөр өөр сэдэлтэй байсан. Зарим нь Монголын үндсэрхэг үзэлтнүүд байсан бол зарим нь Манжийн эзэн хааны гэр бүлд үнэнч язгууртнууд эсвэл албан тушаалтнууд байв.

Япончууд Манжуур болон Өвөр Монгол дахь эрх ашгаа хамгаалахын тулд энэ хөдөлгөөнийг хүчтэй дэмжиж байв. Японы зарим ронин (浪人) хөдөлгөөнд шууд оролцсон. Жишээлбэл, [[Кавашима Нанива]] (川島浪速) нь Айсингиоро Шанчигийн чухал дэмжигч байсан бөгөөд Японы [[Квантуны Арми]]йн генералуудтай нягт холбоотой байв.

[[Японы эзэнт гүрэн|Японы эзэнт гүрний]] дэмжлэгтэйгээр [[Манж-го]], [[Мэнжян]]гийн дэглэмүүд нэг нэгээрээ тогтсон. Гэсэн хэдий ч Япон 1945 онд ялагдсанаар хоёр улс хоёулаа мөхөж, Хятадын мэдэлд дахин орсон.

[[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]]
[[Ангилал:Манжуур]]</text>
      <sha1>ph3ack9dqtetvxm398e5bihefc68eu8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Маргарет Митчелл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146260</id>
    <revision>
      <id>855428</id>
      <timestamp>2026-05-03T10:57:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;Ма́ргарет Ма́нерлин Ми́тчелл (англи. Margaret Munnerlyn Mitchell; 1900 оны 11-р сарын 8-нд АНУ-ын Жоржиа мужийн Атланта хотод төрсөн — 1949 оны 8-р сарын 16-нд нас барсан)— америкийн зохиолч бөгөөд сэтгүүлч, &quot;Салхинд туугдагсад&quot; романы зохиолч.&quot;</comment>
      <origin>855428</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="405" sha1="f63maiavjst0uceae4n3wmk7f5ph4e7" xml:space="preserve">Ма́ргарет Ма́нерлин Ми́тчелл (англи. Margaret Munnerlyn Mitchell; 1900 оны 11-р сарын 8-нд АНУ-ын Жоржиа мужийн Атланта хотод төрсөн — 1949 оны 8-р сарын 16-нд нас барсан)— америкийн зохиолч бөгөөд сэтгүүлч, &quot;Салхинд туугдагсад&quot; романы зохиолч.</text>
      <sha1>f63maiavjst0uceae4n3wmk7f5ph4e7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855431</id>
      <parentid>855428</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T11:16:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>855431</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5503" sha1="by7lmn25yat5fm6juw8fy9ymi3c9yqa" xml:space="preserve">[[Файл:Margaret Mitchell NYWTS.jpg|thumb|Маргарет Митчелл, 1941 он.]]
'''Ма́ргарет Ма́нерлин Ми́тчелл''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Margaret Munnerlyn Mitchell''; 1900 оны 11-р сарын 8-нд АНУ-ын [[Жоржиа]] мужийн [[Атланта]] хотод төрсөн — 1949 оны 8-р сарын 16-нд Атланта хотод нас барсан)— америкийн зохиолч бөгөөд сэтгүүлч, [[Салхинд туугдагсад (роман)|&quot;Салхинд туугдагсад&quot; романы]] зохиолч.

1936 онд хэвлэгдсэн &quot;Салхинд туугдагсад&quot; роман нь 1936 оны шилдэг романы төрөлд АНУ-ын Үндэсний номын шагнал, 1937 онд уран зохиолын төрөлд [[Пулитцерын шагнал]] хүртэж, АНУ-д 70 гаруй удаа дахин хэвлэгдэж, 37 хэл рүү орчуулагдсан юм. Виктор Флеминг найруулсан 1939 онд гарсан ижил нэртэй кино нь 8 [[Оскарын шагнал]] хүртсэн байна.

== Намтар ==
Маргарет Митчелл 1900 оны 11-р сарын 8-нд Жоржиа мужийн Атланта хотод хуульч өмгөөлөгч Южин Митчелл болон эмэгтэйчүүдийн сонгох эрхийн төлөө тэмцэгч Мариа Изабелла (ихэвчлэн Мэй Белл гэгддэг)-ийн гэр бүлд төрсөн. Тэрээр 1894 онд нярайдаа  нас барсан Рассел Стефенс Митчелл, 1896 онд төрсөн Александр Стефенс Митчелл гэсэн хоёр ахтай байв. Тэдний эцэг Ирланд, эх нь Франц гаралтай байжээ.

Митчеллийн гэр бүлийн эцгийн удам нь Шотландын Абердинширийн уугуул иргэн Томас Митчелл бөгөөд тэрээр 1777 онд Жоржиа мужийн Уилкс тойрогт суурьшиж, [[Америкийн хувьсгал|Америкийн хувьсгалт дайнд]] тулалдсан оролцогч байжээ.

Ирээдүйн зохиолч эмэгтэй Вашингтоны семинарт боловсролоо эхлүүлж, 1918 онд Массачусетс мужийн нэр хүндтэй эмэгтэйчүүдийн Смит коллежид элссэн оржээ.

1918 оны Испанийн томуугийн цар тахлын үеэр эх нь нас барсны дараа тэрээр гэр бүлээ асархаар Атланта руу буцаж ирсэн. Тэр жилдээ Маргаретын амьдралд бас нэгэн эмгэнэлт явдал тохиолдсон: түүний сүйт залуу дэслэгч Хенри Францад нас барж, жил бүр түүний нас барсны ойгоор тэр эхэд нь цэцэг илгээдэг байжээ.

1922 онд Митчелл Пегги (түүний ахлах сургуулийн хоч) нууц нэрээр &quot;Атланта Журнал&quot; сонинд орж, эцэст нь түүний гол сурвалжлагч болжээ.

Тэр жилдээ тэрээр Берриен Киннард Апшоутай гэрлэсэн боловч хэдхэн сарын дараа тэд салсан. 

1925 онд тэрээр даатгалын худалдаачин Жон Марштай гэрлэжээ. 1926 онд шагайндаа гэмтэл авсны улмаас тэрээр сурвалжлага хийх боломжгүй болсон байна.

Нөхрийнхөө өгсөн урам зоригоор Маргарет романыхаа ажлыг эхлүүлсэн бөгөөд энэ нь 10 жил үргэлжилсэн ажээ. Тэрээр хэсэг хэсгээр нь бичиж, дараа нь нэгтгэдэг байсан гэдэг.

Томоохон хэвлэлийн газрын редактор Атлантад ирээд, түүний их хэмжээний гар бичмэлийн (мянга гаруй хэвлэмэл хуудас) талаар мэджээ. Митчелл номыг хэвлүүлэхийг тэр даруй зөвшөөрөөгүй (өмнөх гарчиг нь &quot;Маргааш бол өөр өдөр&quot; байсан). Дараагийн жилийн хугацаанд Митчелл түүхэн дэлгэрэнгүй мэдээлэл, огноонд онцгой анхаарал хандуулж, текстийг нямбайлан засварласан. Гарчгийг &quot;Салхинд туугдагсад&quot; болгон өөрчилсөн (Эрнест Доусоны &quot;Non Sum Qualis Eram Bonae Sub Regno Cynarae&quot; шүлгийн мөр юм). Ном 1936 оны 6-р сард хэвлэгдсэн бөгөөд Митчелл өөрөө идэвхтэй үүрэг гүйцэтгэсэн томоохон сурталчилгааны кампанит ажил өмнө нь их тустай байжээ.

1949 оны 8-р сарын 11-ний үдэш Митчелл нөхөртэйгээ хамт кино үзэхээр явж байтал машинд дайруулж, таван өдрийн дараа ухаан орж чадалгүй нас баржээ.</text>
      <sha1>by7lmn25yat5fm6juw8fy9ymi3c9yqa</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>