Чулуут гол

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mn">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедиа</sitename>
    <dbname>mnwiki</dbname>
    <base>https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.26</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Тусгай</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Хэрэглэгч</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Хэрэглэгчийн яриа</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедиа</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедиагийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файлын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">МедиаВики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Загвар</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Загварын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Тусламж</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Тусламжийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Ангилал</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Ангиллын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Чулуут гол</title>
    <ns>0</ns>
    <id>821</id>
    <revision>
      <id>855494</id>
      <parentid>855237</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T02:49:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-24376-07|~2026-24376-07]] ([[User talk:~2026-24376-07|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Chongkian|Chongkian]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ.</comment>
      <origin>809968</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2895" sha1="s1hvgadsfm5pf3c7gmh207ib695ihiv" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}
[[Зураг:ChuluutCanyon.JPG|thumb|Чулуутын хавцал]]

'''Чулуут гол''' нь [[Хангайн нуруу]]ны [[Гурван Ангархай уул]]ын баруун хэсгийн араас эх авч [[Даваатын гол]] нэртэйгээр урсан хэд хэдэн гол [[горхи]]удыг нийлүүлэн авч Чулуут гол болон 415 км урсаж [[Идэр гол]]ын баруун гарт очиж нийлнэ.

Усаа цуглуулах талбай нь 10750 ам.дөр.км, усны уналт нь 2000 м, гулдралын өргөн нь 80 м, гүн нь 3 м, урсгалын хурд нь 2 м/с ,усны жилийн урсан өнгөрөлт нь 25 шоо м хүрнэ. Хөндий, гулдрал нь хад чулуу 
ихтэй учраас Чулуут гол гэдэг нэртэй болжээ. Чулуут гол нь [[Тээлийн гол]]ын (их замын гүрнээс доош) адгаас доош [[Ацатын горхи]]ны адаг хүртэл 100 орчим км газарт 40-60 орчим м гүн [[хүрмэн чулуу]]н [[хавцал]] үүсгэж урсана. Энэ хүрмэн чулуу нь [[Хорго]] орчмын галт уулын дэлбэрэлтийн үед урсан ирсэн магмын бүтээгдхүүн юм. Чулуут голд [[Ихжаргалант гол]], [[Хүрэмт гол]], [[Туул гол]], [[Ажирга гол]], [[Хангал]], [[Бумбат гол]], [[Өлзийт гол]], [[Мөрөн гол]], [[Уужим гол]], [[Даага гол]], [[Ацат гол]], [[Тээл гол]], [[Суман гол]] зэрэг олон гол горхи цутгана. Чулуут голын савд хойд өргөрөгийн 47°49', зүүн уртрагийн 100°15'-ын солбицолд [[гидро-карбонат]] [[сульфат натри]]йн найрлагатай, үе мөч, мэдрэлийн өвчнийг анагаах чанартай халуун, бүлээн [[рашаан]] оршдог. Энэ голын савд [[Чулуут сум|Чулуут]], [[Тариат сум|Тариат]], [[Жаргалант сум (Архангай)|Жаргалант]], [[Цэцэрлэг сум (Архангай)|Цэцэрлэг]] сумдын нутагт орших Чулуут голын хадны зургийг 1998 онд улсын хамгаалалтад авчээ.

{{commonscat}}

[[Ангилал:Азийн гол мөрөн]]
[[Ангилал:Монголын гол мөрөн]]
[[Ангилал:Архангай аймгийн гол мөрөн]]
[[Ангилал:Сэлэнгэ мөрний голын систем]]
[[Ангилал:Хөвсгөл аймгийн гол мөрөн]]


{{Mongolia-stub}}
{{river-stub}}</text>
      <sha1>s1hvgadsfm5pf3c7gmh207ib695ihiv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хубилай хаан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1267</id>
    <revision>
      <id>855491</id>
      <parentid>854870</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T02:41:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>855491</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73536" sha1="bka75a96d1kykb4cmjesi8ijy8g35nm" xml:space="preserve">{{Short description|1271-1294 оны хооронд Юань улсын эзэн хаан}}
{{Инфобокс хаан
| name         = Хубилай хаан&lt;br/&gt;{{mongolUnicode|ᠬᠤᠪᠢᠯᠠᠢ&lt;br&gt;ᠬᠠᠭᠠᠨ}}
| image        = YuanEmperorAlbumKhubilaiPortrait.jpg
| caption      = 1294 онд Хубилай хаан нас барсны дараахан зурсан зураач [[Анико]]гийн хөрөг
| succession   = [[Монголын эзэнт гүрний хаан]]
| reign        = {{nowrap|1260 оны 4 сарын 15}} – {{nowrap|1294 оны 2 сарын 18}}
| coronation   = 1260 оны 5 сарын 5
| predecessor  = {{ubl|[[Мөнх хаан]]|[[Ариг Буха]] (нэхэмжлэгч)}}
| successor    = ''[[Монголын эзэнт гүрний хуваагдал|Эзэнт гүрэн хуваагдсан]]''&lt;br /&gt;[[Төмөр Өлзийт хаан]] (нэхэмжлэгч)
| succession1  = [[Юань улсын хаад|Юань улсын эзэн хаан]]
| reign1       = 1271 оны 12 сарын 18 – {{nowrap|1294 оны 2 сарын 18}}{{efn|1279 оны 3 сарын 19-нд [[Яамэний тулалдаан]]д [[Сүн улс]] ялагдсан нь Хубилай хааны [[Дотор газар|Хятад даяар]] ноёрхлын эхлэл гэж тооцогддог.}}
| successor1   = [[Төмөр Өлзийт хаан]]
| birth_date   = {{birth date|1215|09|23}}
| birth_place  = [[Монголын эзэнт гүрэн]]
| death_date   = {{death date and age|1294|02|18|1215|09|23}}
| death_place  = [[Ханбалиг]], Юань Улс
| burial_place = Тодорхойгүй, [[Бурхан Халдун]] гэж таамагладаг
| spouse       = {{plainlist|
* {{marriage|[[Тэгүлэн хатан]]|1232|1233|reason=нас барсан}}
* {{marriage|[[Чаби хатан]]|1234|1281|reason=нас барсан}}
* {{marriage|[[Намбуй хатан]]|1283|1290|reason=алга болсон}}}}
| issue        = [[Чингим]]
| full name    = {{ubl
 | {{MongolUnicode|lang=mn|ᠬᠤᠪᠢᠯᠠᠢ}} {{tlit|mn|Хубилай}}
 | {{zh|忽必烈}} {{tlit|zh|Hūbìliè}}
}}
| regnal name  = {{ubl
 | Шяньтянь Шүдао Рэньвэнь Ивү Дагуан Шяо хаан ({{lang|zh|憲天述道仁文義武大光孝皇帝}})
 | Сэцэн хаан ({{MongolUnicode|lang=mn|ᠰᠡᠴᠡᠨ&lt;br/&gt;ᠬᠠᠭᠠᠨ}}; {{lang|zh|薛禪汗}})
}}
| temple name  = Шизү ({{lang|zh|世祖}})
| posthumous name = Шэндэ Шэньдун Вэньвү хаан ({{lang|zh|聖德神功文武皇帝}})
| era dates    = {{ubl|Жунтун ({{lang|zh|中統}}; 1260–1264)|Жиюань ({{lang|zh|至元}}; 1264–1294)}}
| house        = [[Боржигин]]
| dynasty      = [[Юань улс|Юань]] (үүсгэн байгуулагч)
| father       = [[Тулуй]]
| mother       = [[Сорхагтани Бэхи]]
| religion     = [[Буддын шашин]]
}}

'''Хубилай Сэцэн хаан''' ({{mongolUnicode|ᠬᠤᠪᠢᠯᠠᠢ&lt;br&gt;ᠰᠡᠴᠡᠨ&lt;br&gt;ᠬᠠᠭᠠᠨ}}, * [[1215 он]]ы [[9 сарын 23|9-р сарын 23]]; † [[1294 он]]ы [[2 сарын 18|2-р сарын 18]]-нд [[Ханбалиг]]т) нь 1260-1294 онд [[Их Монгол Улс|Монголын Эзэнт Гүрний]] 6 дахь хаан байсан бөгөөд дорнод [[Ази]] дахь [[Юань улс|Юань гүрнийг]] үндэслэн байгуулгч юм. Хубилай хаан нь [[Чингис хаан]]ы отгон хүү [[Тулуй]], [[Хэрэйд]]ийн [[Сорхагтани Бэхи]] нарын хүү байжээ. Хамгийн том ах [[Мөнх хаан]]ыг нас барсны дараа 1260 онд [[Их Монгол Улс]]ын хаан ширээг эзлэхийн төлөө өөрийн дүү [[Аригбөх]]тэй тэмцэлдсэн. 1264 онд Аригбөхийг ялсан бөгөөд түүний энэхүү ялалт нь эзэнт гүрний нэгдлийг үгүй болгосон гэж болно. Гэсэн хэдий ч Хубилай хаан Юань улсыг бий болгож, [[Алтан Орд|Алтан ордны улс]], [[Ил Хаант Улс]], [[Цагадайн улс]]ыг захиргаандаа оруулсан юм. Түүний энэ ноёрхолд [[Номхон далай]]гаас [[Дунай мөрөн]] хүртэл, [[Хойд мөсөн далай]]гаас [[Энэтхэгийн далай]] хүртэлх дэлхийн хуурай газрын тавны нэг хувь багтаж байв. 1271 онд Хубилай хаан Юань улсыг байгуулсан бөгөөд тухайн үед түүний захиргаанд Монгол, [[Төвөд]], [[Шинжаан]], [[Юньнань]], умард Хятадын ихэнх хэсэг болон зарим нэгэн эзлэгдсэн газар нутаг оршиж байв. 1279 онд өмнөд [[Сүн улс]]ыг амжилттай устгасанаар Хубилай бүх [[Хятадууд|Хятад хүмүүс]]ыг эзлэн суусан анхны Хятад биш угсааны анхны хаан болов. Тэрээр 1260 оноос хойш шинэ байлдан дагууллыг бий болгосон Монгол хаан байлаа. Монголын эзэнт гүрнээр аялсан [[Марко Поло]] Юань гүрэнд зочилсон бөгөөд түүний аяллын улмаас Хубилай хааныг [[Европ]]т мэддэг болсон юм.

==Залуу нас==

Хубилай (1215 оны 9 сарын 23 төрсөн) Тулуй ба Сорхагтани Бэхи нарын 2-р хүү юм. Өвөг эцэг Чингис хааны зөвлөснөөр Сорхагтани нь Буддын шашинтай [[Тангуд]] улсын, хүүгийн сувилагчаар сонгогдож хамгаалах болсон. Чингис хаан Хорезм улсыг байлдан дагуулсныхаа дараа Или голын ойролцоо том ав хомрого зохион байгуулсан бөгөөд Хубилай, Хүлэгү нар энэ ав хомрогонд оролцжээ. Тэр үед Хубилай 9 настай байсан бөгөөд Хубилай гөрөөс, [[Хүлэгү]] туулай агнасан байна. Чингис хаан Монголын уламжлалт ёсыг даган анхны анг нь мялааж, Хубилайн дунд хуруунд агнасан амьтных нь цусыг түрхсэн. 1232 онд Тулуй нас барсан тул 1236 онд Монгол, [[Алтан улс]]ын дайны дараа [[Өгэдэй хаан]] [[Хэбэй муж]]ийг Тулуйн гэр бүлд өгсөн байна. Энэ муж 80000 өрх гэртэй байжээ. Хубилай өөрийн байр сууриндаа эргэн ирсэн бөгөөд тэнд 1000 айл өрхтэй байв. Тэр туршлагагүй байсан учраас Хубилай тухайн газрыг өөрийн дураараа чөлөөтэй захирах болсон. Татвар, татаасын үйл ажиллагаа нь ялзралд орсны улмаас хятадын цагаачдын тоо өөрчлөгдөж татварын орлого буурч эхэлсэн. Хубилай Хэбэйд үүний улмаас маш хурдан ирж эмхлэн цэгцлэн, шинэчлэх ажилдаа орсон. Сорхогтани шинэ албат, түшмэдүүдийг түүнд туслуулахаар явуулж татварын хуулиудыг нь засаж залруулж өгсөн. Үүнд талархсанаа илэрхийлээд хүмүүсийг нь буцаан явуулжээ. Хубилай хааны залуу насны хамгийн сонирхолтой нэг зүйл нь тухайн үеийн хятадын соёлын судалгаа байсан юм. Хубилай Хайюуныг урьж, Монгол дахь ордондоо авчирсан бөгөөд тэр хүн нь хойд хятад дахь [[Буддын шашин|Буддын шашны]] лам байв. 1242 онд Хархорумд Хайюунтай уулзах үед Хубилай түүнд Буддын шашны филисофийн тухай асууж мэджээ. Хайюун нь 1243 онд төрсөн Хубилайн хүүд Жэнжин гэсэн (Хятад хэлэн дэх жинхэнэ алт гэсэн утгатай үг) нэр өгчээ. Хайюун нь Хубилай Таойстын үндэслэгч болон Лиу бингзонг хэмээх буддын ламыг танилцуулжээ. Лиу нь [[зураач]], бичээч, [[зохиолч]], [[математикч]] хүн байсан бөгөөд Хайюуныг орчин үеийн Бээжин дэх Сүмдээ эргэж ирэх үед нь Хубилайн зөвлөхөөр үлдэж ажилласан. Хубилай удалгүй Жао би хэмээх эрдэмтэнтэй танилцсан, Хубилай албандаа Монгол, Турк болон бусад улс үндэстэний хүмүүсыг сонирхлын журмаар ажиллуулж байжээ.

==Хойд Хятадын эзэн болсон нь==
[[Файл:元世祖忽必烈在庚申年（1260年）农历四月发布的即位诏书《皇帝登宝位诏》全文（节选自《大元圣政国朝典章》台北国立故宫博物院藏元刊本之影印本）.jpg|thumb|Хубилай хааны хаанчлалын тунхаглал]]
1251 онд Монголын эзэнт гүрний хаан суудалд түүний том ах [[Мөнх хаан|Мөнх]] суусан бөгөөд [[Хорезм]]ын Махмуд Ялавач болон Хубилай нарыг Хятад руу илгээжээ. Хубилай хойд Хятадын эрх мэдэлтэй түшмэлээр томилогдож ирсэн бөгөөд Монголоос ордонгоо нүүлгэн аваачсан байна. Хубилай захирч байсан нутагаа сайн удирдаж, Хэнаний газар тариалангийн бүрэлдэхүүнийг зохицуулан, Сяныг эргэж ирсний дараагаас нийгмийн тусламж дэмжлэгийг сайжруулсан байна. Үүгээрээ Хятадын удирдагчдын итгэлийг хүлээсэн нь хожим Юань гүрнийг байгуулахад нь чухал хувь нэмэр оруулжээ. 1252 онд Хубилай Махмуд ялавагийн ажилд шүүмжлэлтэй хандсан бөгөөд тэрээр Хятадын холбоонд тийм ч чухал үүрэг гүйцэтгэдэггүй байсан бөгөөд морин цэргийг удирдаж байсан ба Жао би нь Хаан ширээний төлөө тэмцэх болсон Хятадын Конфуцийн сургуулийн ажилтнуудын эсэргүүцлээр Мөнх хаан, Махмуд Ялавагийг ажлаас нь чөлөөлсөн. 1253 онд Хубилай Юньнань руу дайрч эрхэндээ оруулсан бөгөөд Далигийн хаант улсыг бууж өгөхийг шаардсан. Гао үүнийг эсэргүүцэж монголын элчийг хөнөөсөн. Монголчууд хүчээ 3 хуваан дайрсан. Нэг жигүүр нь Сичуаны сав газрын зүүн талруу чиглэсэн, 2 дахь хэсэг нь [[Сүбэдэй]]н хүү Урианхайндайн удирдлаган доор Сичуаны баруун өмнөд талын уул нуруудруу хэцүү замаар явахаар болов. Хубилай 1 хэсэгтээ урд урдаасаа тааралдаж уулзахаар чиглэлд явав. Урианхайдайг хойд талаар нуурын хажуугаар өнгөрч байхад Хубилай Далигийн нийслэлийг эзлэн авч тэндээ элч үлдээв. Монголчууд Дуан Син Чжиг захирагчаар томилон, зарим нэг дагалдагчдийг үлдээв. Үүний дараа Хубилай Хар Тан руу явав. 1256 онд Урианхайдай Юннанийг бүрэн эзэлсэн. Хубилай Төвдийн лам нарыг анагаах чадалтай хэмээн татагддаг байв. 1253 онд [[Пагва лам|Сакяагийн Пагва ламыг]] өөрийн ордондоо чухал хүн хэмээн хүлээн авсан. Хубилай, Лянь Шишианийг (1231-1280) 1254 онд Номхон далайн хороог удирдуулахаар Уйгарт удирдагчаар томилсон. Зарим ноёд Хубилайн амжилтанд атаархаж байсан төдийгүй Мөнх хааны суудлыг эзлэхийг санаархаж байв. 1257 онд Хубилайн ажилд туслуулахаар их хаан Мөнх, Аламдар ба Люй Тайпин хэмээх 2 татварын зөвлөхийг явуулжээ. Тэд нийт 142 алдаа бүхий хууль дүрмийг жагсаан шүүж, Хятадын түшмэдүүдыг буруутган, Хубилайн шинэ хороог буулгасан. Хубилай 2 элчийг тэнд суулгахаар явуулсан. Хубилай 1258 оны эхээр Буддизм болон Бумөыын шашны төлөөлөгчдийг хуралд дуудсан. Хубилай 237 Сүм хийдийг Буддын сүм болгон өөрчилсөн байдаг. 1258 онд Мөнх хаан Хубилайд зүүн гарын цэргийг өгч Сычуань мужийг бүхлээр нь захируулав. Хубилай тэндээ үлдэхээр болж Мөнх хаанаас холдсон. Хубилай 1259 онд эргэн ирэхийн өмнө Мөнх хаан нас барсан байна. Хубилай үүнийг нууц хэвээр нь хадгалан үлдэхийг хүссэн  бөгөөд Вухан ба ойролцоох Янгце руу дайралтаа үргэлжлүүлж Сүбэдэйн хүү Урианхайтай хамтран Вуханыг эзэлсэн.

==Хаан ширээнд суусан нь ба иргэний дайн==
[[Файл:Kublai Khan (8367820003).jpg|thumb|263x263px|[[Төрийн ордон]]д Хубилай сэцэн хааны хөшөө]]
Сангийн сайд Жиа Сидао Хубилайн хэлсэн үгий нь нууц хэвээр нь хадгалж, хилийн албан татвар болох 200000 мөнгөн гулдмай, 200000 боодол торыг Монголд төлсөн. Хубилай анх татгалзсан боловч Жиа Сидао тай багахан санал нийлж ,тохиролцоонд хүрсэн бөгөөд түүний эхнэрээс Аригбөх цэргийн хүчээ өсөн нэмэгдүүлж байна гэсэн мэдээ авчээ. Ийнхүү Монголдоо буцаж ирсэн. Тэрээр удалгүй дүү ариг бөхөөсөө Хархорумд хуралдай хийе гэсэн мэдээг хүлээн авсан бөгөөд Мөнхийн хуучин албатуудаас хаанаа болгоё гэж илэрхийлсэн байсан. Чингис хааны үр удам гэдгээрээ Аригбөх нь хаан болж болох боловч, түүний 2 ах Хубилай Хүлэгү эсрэг байр суурьтай байв. Хубилайн хятад дахь албатууд түүнийг хаан ширээнд суухыг нь дэмжиж, хятадын хойд талынхан болон манж нар нэр дэвшүүлсэн. Хубилай улсдаа эргэж ирээд Хуралдай зарласан. 1260 оны 4  сарын 12 нд [[Зүчи]], [[Боржигин]] овогийнхон, Хубилайн гэр бүлийн гишүүд Аригбөхийн саналыг харгалзан үзэж Хубилайг хаан Ширээнд өргөмжилсөн. 1260 оны [[5 сарын 5|5-р сарын 5-нд]] Хубилайг Алтан ордныхныг оролцуулахгүйгээр Хуралдай дээр хаанаар сонгосон. Хубилай болон түүний дүү Аригбөхийн хооронд тэмцэл өрнөж монголын нийслэл хархорумд тархай бутархай байдал үүссэн. Шанхай болон Сычуань дахь [[Мөнх хаан]]ы армыг Ариг Бөх удирдаж байсан. Хубилай шанхай руу Лян Си Сяныг илгээж, [[Сычуань]] руу [[Аригбөх]]ийн иргэд рүү Лиу Тайпинийг явуулсан. Мөн Хархорумд Балгай сайдын дэмжлэгийг авсанаар Ариг бөх хаан болсноор Монголд нэгэн зэрэг 2 хаан суув. [[Хархорум]]д төвлөрсөн Аригбөх, Хубилай руу дайраад няцаагдсан бөгөөд Хархорум рүү очих бүх худалдааны замыг хааснаар монголд өлсгөлөн эхлэв. Аригбөхөөс түшмэдүүд нь урван Хубилайгийн талд оржээ. Удалгүй хүч нь суларсан [[Аригбөх]] 1264 оны 8 сарын 21 нд Хубилайд бууж өгсөн. Их хуралдай зарлаж [[Хүлэгү]], Алтан ордны эзэн [[Бэрх]], Аму нарыг дуудсан боловч ирж амжихгүй болсон учир Аригбөхийг хэрхэх талаар өөрөө шийд гэв. Гэхдээ ах дүү нарын дунд хутган үймүүлсэн хэргээр Аригбөхийн сайд нарыг хатуу шийтгэн ихэнхи хүнийг цаазаар авчээ. 1266 онд Аригбөх нас барснаар Өгөдэйн ач [[Хайду хан]], Хубилайн эсрэг тэмцэхээр болсон. Түүний нутаг нь Тарвагатайн нуруу орчмоор байсан бөгөөд Цагаадайн зарим түшмэдүүдийн дэмжлэгийг авсан.

==Байлдан дагуулалт ба гадаадтай тогтоосон харилцаа холбоо==
Хубилай хишигтэн цэргийн бүтэц үүргийг хязгаарласныг үл харгалзан бүрэлдэхүүнд нь эхлээд Хятадыг оруулсан байсан боловч сүүлдээ Кипчак, Алан нарыг Алтан ордоны улсаас авчруулж тус тус нэгжүүдийг шинээр улсын хишигтэн цэрэгт оруулсан байна. Өөрийн хишигтэн цэргийг 1263 онд байгуулсан бөгөөд Хубилай Чингис хааны 4 н албадын үр удам болох Борохула, Боорчи, Мухулай зэрэг 3-ыг оруулж байжээ. Хубилай хаан хишигтэн цэрэгт давуу эрх олгодог байв. Монгол болон Хятадын нэгжүүд нь аль аль нь Чингис хааныг ашиглаж байсан зохион байгуулалт 10 тын системээр явагддаг байв.Монголчууд шинэ их бууны анги болон янз бүрийн технологийн эхэн үедээ бусад улс орноос авч ашигладаг байсан. Хубилайн дүү болох Хүлэгү Персээс Исмайл болон Ал Аддинийг инженерээр авчирсан байна. 1282 онд дэлхийн хамгийн эртний их бууг монголын эзэмшилд байсан Манжураас олж бүртгэсэн байдаг. Хубилай болон түүний жанжидад эдийн засгийн ашиг тустай тул өмнөд хятадаас мөргөлдөөн гарахаас зайлсхийж байв. Хубилайн гадаадын албаныхан дипломат болон цэргийн бодлогын хувьд эзэнт улсын бодлоготой байв.  [[Хубилай хаан]] 1271 онд [[Вонжун ван|Вонжун ванг]] улс орныг нь удирдах эрх олгож, цэргээр хамгаалуулсан. 1272 онд Монголын эзлэн түрэмгийллийн дараа Солонгос нь Юань улсын эрх мэдэлд бүрэн оржээ. [[Гүрё]] дахь Монголын цэргийн бааз болсон. 1276 онд Монголын их цэрэг Өмнөд Сүн улсын нийслэлийг эзлэн авч залуу хаан, олон түшмэд, цэргийн хамт олзлон авсан. Гэвч 1279 он хүртэл Сүн улсын үлдсэн цэргүүд бууж өгөлгүй тэмцсээр байсан бөгөөд эцэстээ ялагдан [[Өмнөд Сүн улс]] мөхжээ.

===Япон руу довтолсон нь===
{{main|Монголчуудын Япон руу хийсэн довтолгоо}}
[[Файл:Khubilai’s failed invasion of Japan, painting from Japanese Imperial Collection. One third of the army was drowned when a typhoon struck the invading navy. (RM221).jpg|thumb|Хубилайн Япон руу хийсэн амжилтгүй довтолгоо, Японы эзэн хааны цуглуулгад буй зураг. Тэнгисийн цэргүүдийн гуравны нэгийг нь тайфунь живүүлжээ.]]
[[Файл:Mōko Shūrai Ekotoba Mongol Invasion Takezaki Suenaga 2 Page 5-7.jpg|thumb|right|Самүрай Сүэнага Монголчуудын сум, бөмбөгтэй тулгарч байгаа нь. ''[[Мооко Шүүрай Экотоба]]'' (蒙古襲来絵詞), 1293 оны орчим.]]
Хубилай хаан Япон руу 2 удаа далайгаар дайран довтолсон хэдий ч завиных нь загвар болон цаг агаарын нөхцөл байдалд тохиромжгүй байж далайн шуурга учирч бүтэлгүйтсэн. Эхний дайралтаа '''1274''' онд 900 завьтайгаар хийсэн байна. 2 дахь дайралтаа '''1281''' онд хийсэн. Монголчууд энэ үед 2 тусдаа хүчийг илгээсэн бөгөөд эхнийх нь 40000 Хятад, Солонгос, Монгол цэргүүдийг Масачаас гарган 900 завиар явуулсан бөгөөд энэ үед хоорондоо 74 м уртын зайтай 3500 завинд өмнөд Хятадаас авсан 100000 далайчин бүхий томоохон хүчийг илгээжээ. Тухайн үед усан цэргүүдэд зэр зэвсэг тийм их ч байгаагүй. 10-р сард Солонгос, Японоос 110 мил зайд завиараа дөхөж очсон байсан. Солонгосчууд 1281 оны 6-р сарын 23-нд Хаката буланд усан завиараа хүрсэн байсан боловч Хятадаас гарсан завь нь энд хүрч чадаагүй байна. Самурай цэргүүд Монголын цэргүүдийг дахин ялсан. Монголчууд нэгдсэн хүчтэй байснаар дайнд ялдаг. Монголчууд галт сумаар дэлбэлж, нум сумаар тасралтгүй харваж, Самурайг бөмбөгдсөн байна. Гэвч Монголчууд японыг усан цэргээрээ ялаагүй байна. Усан цэргийн Археологич Доктор Кензо Хаяашида Такашимагын баруун эргийн дагуух 2 дахь дайралтын үед хэрэглэж байсан зарим зүйлсийг нээн илрүүлсэн байна. Түүний багийн олддвор нь Хубилай хааны дайралт Японыг сандаргаж байсныг гэрчилдэг. Хятадууд завийг маш ихээр хэрэглэдэг байжээ. Хубилай хааны хяналтан доор Хятадууд дайралтанд орох үед хэрэглэх завийг маш түргэн шуурхай олноор нь барьж байгуулж байжээ. Хаяашида Хубилайн стандарт, маш сайн бүтэц зохион байгуулалттай далай дээгүүр явдаг завинууд ашиглаж байсан гэдгийг томъёолсон. Япон руу дайрсан анхны дайралтын дараа Японы усан цэргүүд болох Вокоу нар Солонгос руу дайралт үзүүлсэн байдаг. Гэвч Монгол, Солонгосын хүч түүнийг буцаасан бөгөөд Вокоугын усан цэргүүд Горёо болон Камакура дахь цэргийн чадалд хүрэхээргүй сул байсан нь харагддаг. 1293 онд Юань улс Окинавагаас 100 японыг олзлон авсан байдаг.

====Вьетнам руу хийсэн довтолгоо====
{{main|Монголчуудын Вьетнам руу хийсэн довтолгоо}}

Хубилай хаан тухайн үеийн [[Дай Вьет]]ийг 2 удаа дайлаар морджээ. Хубилай 1260 онд Их Хаан болсны дараа Тран династи 3 жил тутам [[даргач]] хүлээн авч, [[өргөл]] өргөдөг байсан&lt;ref&gt;Matthew Bennett, Peter - The Hutchinson Dictionary of Ancient &amp; Medieval Warfare, p.332&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Christopher Pratt Atwood - Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire, p.579&lt;/ref&gt;. Гэвч удалгүй тэдний хаан нь түүнээсээ татгалзжээ. Ийнхүү эхний аян дайн (Монголчуудын Дай Вьет рүү хийсэн 2 дахь довтолгоо) 1284 оны 12 сард хунтайж [[Тогоон(ханхүү)|Тогооноор]] удирдуулан хил даван орж, Ханой хотын зүүн хойд талд байх Вань Киепт [[Омар]]ын байгуулсан ялалтын дараа төд удалгүй Тан Лон (одоогийн [[Ханой]])-г эзлэв. Тэр үед [[Чампа|Чампа улс]] руу [[Согэту]] хойш хөдөлж, Нге Ан (одоогийн Вьетнамын төв-хойд бүс нутаг) руу хүрэлцэн ирэхэд Траны генерал Тран Киений удирдсан арми түүнд бууж өгөв. Гэвч [[Тран династи|Траны хаад]] болон дээд командлагч Тран Хун Дао тактикаа өөрчлөн, хамгаалалтаас довтолгоонд шилжиж, Монголчуудын эсрэг тэмцэж эхлэв. 4 сард генерал [[Тран Куан Хай]] Чүон Дүонд (одоогийн [[Ханой]]н хэсэг) [[Согэту]]г буулган авч, Тай Кетэд болсон томоохон тулалдааны үеэр Согэту алагдан, Траны хаад ялалт байгуулав. Удалгүй генерал [[Тран Нат Дуат]] ч  Хам Ту (одоогийн [[Хун Ен]]ий хэсэг)-д ялалт байгуулж, [[Тогоон(ханхүү)|Жэнь Нань ван Тогоон]] генерал [[Тран Хун Дао]]д ялагдсанаар Хубилай хааны [[Дай Вьет]]ийг эзлэх гэсэн анхны оролдлого амжилтгүй болжээ. Тогоон [[Дай Вьет]]ийн харваачдад алуулахаас сэргийлж хүрэл хоолойд нуугдсан бөгөөд энэ үйлдэл нь Их Монгол Улс болон Тогооны хувьд ичгүүртэй явдал болсон билээ.[[Файл:Mongols.jpg|thumb|right|240px|Монголын Юань улсын цэргүүд. ''[[Мооко Шүүрай Экотоба]]'' (蒙古襲来絵詞).]]Амжилтгүй оролдлогынхоо дараа Хубилай Нан Тонгийн ах, Аннамын хаан бөгөөд Монголчуудад урвасан Тран Ич Такийг илгээхээр төлөвлөсөн боловч, Юаний [[Хүнань]] дахь хангамжийн баазад асуудал гарч, дээрээс нь Хайдугийн довтолгоон нэрмэснээр төлөвлөгөөгөө цуцалжээ. 1285 онд Төвөдийн Бригун урсгалынхан бослого дэгдээж, Пагвагийн урсгалын хийдүүдийг довтолсон. Цагадайн хан [[Дува]] босогчдод туслахаар ирж, Таримын сав газарт Хубилайн нэгтгэлүүдийг ялаад, Хар-Хошууг бүслэв&lt;ref&gt;M.Kutlukov, Mongol rule in Eastern Turkestan. Article in collection Tataro-Mongols in Asia and Europe. Moscow, 1970&lt;/ref&gt;. Хайду Бешбаликт байсан армийг устгаад, дараа жил нь хотыг эзэлжээ. Ихэнх уйгурууд [[Кашгар]]ыг орхин, Юаний алс зүүн хэсэг дэх аюулгүй газар луу нүүж одов. Энэ бүхэн Хубилайн ач Бухтөмөр 1291 онд 10,000 Төвөдийг хороож, Бригунгийн бослогыг дарах хүртэл үргэлжлэн, Төвөдийн байдал арай гэж намжив.

Ийнхүү [[Дай Вьет]]эд анхаарал хандуулах боломжтой болсон Хубилай хаан 2 дахь довтолгоогоо 1287 онд, өмнөхөө бодвол том флот, хоол хүнсний арвин нөөцтэйгээр сайтар зохион байгуулалттайгаар эхлүүлэв. [[Тогоон (ханхүү)|Тогооны]] удирдсан монголчууд Ван Киеп рүү (баруун хойноос) хүрч очин, [[Омар]]ын явган болон морин цэргүүдтэй (Улаан голын дагуу өөр замаар очсон) нийлэн, тулалдаанд хялбар ялав. Тэнгисийн флот Ван Донд [[Ха Лон булан]]гийн ойролцоо) ялалт байгуулсан ч хүнсээ ачсан ачааны том онгоцоо орхисон байсныг нь генерал [[Тран Хан Ду]] олзолжээ. Ингээд Тан Лон (одоогийн [[Ханой]])-д байсан монголчууд хүнсний хомсдолд нэрвэгдэв. Хангамжийн талаар шинэ мэдээ ирэхгүй байсан тул Тогоон армиа Ван Киеп рүү ухраахаас өөр аргагүй боллоо. Тэр үед [[Дай Вьет]]ийн арми урагш давшин, Монголчуудад эзлэгдсэн байсан олон сууринг чөлөөлжээ. Явган цэргүүд нь Ван Киеп дэх Монголчуудыг довтлох тушаал авав. Тогоон армиа хоёр хувааж, ухарсан байна.

4 сарын эхээр Хубилайн Кипчак жанжин [[Омар]]аар удирдуулсан тэнгисийн цэргийн хүчин явган цэргээр дэмжүүлэн [[Бач Дангийн тулалдаан (1288)|Бач Дан голд]] хүрч очив. Гүүр, зам устгагдаж, Дай Вьетийн цэргүүд довтолж байсны улмаас Бач Данд явган цэргийн дэмжлэггүй болжээ. Дай Вьетийн жижиг флот уг тулалдаанд оролцож, ухарч байгаа дүр үзүүлсэн байна. Монголчууд Дай Вьетийн цэргүүдийг нэхэн хөөгөөд тэдний бэлдсэн талбарт очжээ. Тэнд хүлээж байсан мянга мянган жижиг завь хоёр эргээс гарч ирэн, дайсны эгнээг задалсан. Гэнэтийн хүчтэй дайралттай тулгарсан Монголчууд далай руу ухрахыг оролдсон ч Дай Вьетчүүдийн татсан уяанд тээглэн хөлөг онгоцнууд нь гацаж, олонх нь эвдэрч сүйдэн живжээ. Тэр үед нь олон тооны галт салнууд урсан ирж мөргөж байв. Айсан Монгол цэргүүд онгоцноосоо үсэрч буун, эрэг рүү гарсан бөгөөд тэнд тэднийг Траны хаан болон [[Тран Хун Дао]]гийн удирдсан арми хүлээж байлаа. Ингээд Монголын тэнгисийн флот бүрмөсөн сүйрч, Омар олзлогджээ. Тэр үед [[Дай Вьет]]ийн арми Лан Соны дагуу Тогооны армийг үлдэн хөөжээ. [[Тогоон(ханхүү)|Тогоон]] ширэнгэн ой дундуур дутаан нутаг буцсан аж. Гэсэн ч [[Дай Вьет]] болон [[Чампа]]гийн хаант улсууд цаашид зөрчилдөөн үүсэхээс сэргийлж, Хубилайн захиргааг хүлээн зөвшөөрсөн билээ&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;&lt;ref&gt;René Grousset-The empire of the steppes, p.290&lt;/ref&gt;.

====Зүүн Өмнөд Ази, Өмнөд тэнгис ====
{{main|Монголчуудын Бирм рүү хийсэн довтолгоо|Монголчуудын Жава руу хийсэн довтолгоо}}
Бирмийн эсрэг хийсэн 3 аян дайнаар (1277, 1283, 1287) Монголчууд Ирраваддийн дельтэд хүрч, Бирм дэх [[Паганы хаант улс]]ын нийслэл [[Баган]]ыг эзлэн, өөрсдийн тоглоомын засгийн газар байгуулсан&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;René Grousset-The empire of the steppes, p.291&lt;/ref&gt;. Хубилай албан ёсоор бол сюзерентет улсыг байгуулсан хэдий ч [[Бирм]]чүүд Монголын дагуул улс болж, тэднийг Хятадаас хөөгдөх хүртэл алба гувчуур өргөн барьсаар байв&lt;ref&gt;C.P.Atwood-Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire, p.72&lt;/ref&gt;. [[Камбож]]ийн [[Кхмерийн эзэнт гүрэн|Кхмерийн хаант улс]] болон [[Малайз|Малай]], [[Өмнөд Энэтхэг]] дэх жижиг улсууд Хубилайн хаанчлалыг 1278-1294 онуудад хүлээн зөвшөөрч байв. Уг бүс нутаг дахь монголчуудын сонирхол нь цэвэр худалдааны болон алба гувчуурын харилцаа тогтооход оршиж байлаа. 

Хаанчлалынхаа сүүлийн жилүүдэд Хубилай [[Жава]] дахь [[Сингасари]]гийн вант улсын эсрэг 20-30,000 цэрэг хөдөлгөн, өшөө авах усан замын аян дайн (1293) хийсэн боловч Монголын хүч 3,000 дайчнаа алдаад, [[Мажапахит династи]]г эрхэндээ оруулж чадалгүй буцжээ. 1294 онд [[Тайланд|Тайландын]]  нутагт оршиж байсан 2 хаант улс болох [[Сухотайн хаант улс|Сухотай]], [[Чианмай улс|Чианмай]] Хубилайн эзэнт гүрний [[ивээлийн улс]] болсон&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;.

===Сахалиныг эзэлсэн нь===

Монголын цэргүүд [[Сахалин]] руу хэд хэдэн удаа дайрсан бөгөөд энэ нь 1264-1308 онд үргэлжилсэн юм&lt;ref&gt;Mark Hudson-Ruins of Identity, p.226&lt;/ref&gt;. Их Монгол Улс нь албан татвар дээр суурилдаг тул шинэ газар нутгийг эзлэн авбал эдийн засаг нь сайжирдаг байжээ. [[Нивх үндэстэн|Нивх]] ба [[Орок үндэстэн|Орокууд]] нь Монголд захирагдах болсон. Харин [[Айнү үндэстэн|Айнүгийн ард түмэн]] Монголын шууданг довтолж, Их Хаанд дагаар орсон Сахалины уугуул иргэдтэй тулалддаг байв&lt;ref&gt;Brett L. Walker-The Conquest of Ainu Lands, p.133&lt;/ref&gt;. Эцэстээ 1308 онд Айнүгийн овог аймгууд Монголчуудын захиргааг хүлээн зөвшөөрчээ.

==Европ==
[[Файл:Qubilai Setsen Khaan.JPG|thumb|270x270px|Хубилай хааны залуу үеийг дүрсэлсэн хөрөг]]
Хубилай хааны удирдлага дор Дорнод ази болон барууныхныг хооронд нь шууд холбоо тогтоох нь нээлттэй болж [[Төв Ази|Төв азийн]] худалдааны замуудад монголчууд хяналтаа тавьж өртөө шуудангийн үйлчилгээг үзүүлдэг байсан учир монголын эзэнт гүрэнд үзүүлэх ач холбогдол нь их байв. 13 р зууны эхээр европ болон төв азичууд мөргөл, аялал, жуулчлал, элч төлөөлөгчийн журмаар, Хятад руу явдаг замыг бий болгосон. Монголчууд хятадыг захирдаг байсан учир Монголын эзэнт гүрний ойролцоо хаана ч байсан бөгөөд Орос, Перс, Месопотами зэрэг улс руу бүхий л худалдааны зам чиглэдэг байв. Их хаан болон Пап ламын хооронд хэдэн удаа элч төлөөлөгчийг шууд сольж байжээ. 1266 онд Хубилай хаан Венецийн мөргөлчдөд зөвшөөрөл олгож, 100, 100-н христийн номтнууд болон инженерүүдэд Пологийн ах дүү нарт явах зөвшөөрөл олгожээ. 1263 онд ах дүү Поло нар Ромд эргэн ирсэн. Их хаан Хубилай ба [[Ил Хаант Улс|Ил хан]] [[Аргун|Аргуны]] сайд болох Раббн бар саума 1287-1288 оны үед өрнөдөд Ром, Парис, Бореукас ба дорнодод Дадугаар аялал хийж гол захирагчтай нь уулзсан байдаг. Никкологийн хүү Марко Поло энэхүү аялалдаа өөрийнхөө аавыг хамт дагуулан явж байсан нь Хятад болон Монголд хамгийн сайн танигдах жуулчин болохынх нь үндэс байсан байж болно. Тэрээр Хубилай хааны удирдлага дор 1275-1292 оны хооронд 17 жилийн турш [[Юньнань муж|Юннань]] ба [[Фужянь муж|Фужянь]] мужуудаар наймаа хийж, мөн элч тагнуулын үүрэг гүйцэтгэн оролцож байсан. Гэвч үүнийг дундад иргэн улсын үеийн түүхчдийн Хятадыг дүрсэлсэн хэсгээс гарч ирсэн дэлхийн дүрслэл хэмээх сэтгүүлээс авсан хэмээн европт дамжуулан үздэг байна. [[Раббан Саума]] дахь дорнод Азийн хэсэгт байсан Кистиорак гэдэг лам нь одоогийн Бээжингийн газар нутагт төрсөн. Тэрээр 1278 онд Иран дахь [[Ил Хаант Улс|Ил ханы]] засаглалд төв азиас орж ирсэн бөгөөд Монголчууд [[Ислам|Исламд]] байдаг христэд итгэгчдэдийн тусламжийг авахаар европ руу явсан байдаг. Энэ мэтчилэн тив газруудыг хэрэн хэсэж мэдээлэл түгээж байсан хүмүүс олон байв. Хубилай хааны удирдлага дор анх хязгаарлалттай боловч хятад болон өрнөдийнхний хооронд соёлын солилцоо болон харилцаа холбоог шууд тогтоож байжээ.

==Юань улсын эзэн хаан болсоны дараах засаглал==

Тэрээр хятадын улс төр болон соёлын загварчлалыг сайшаан дэмжсэн байдаг нь хятад дахь засаглалаа тогтмол барьж байхад анхаарч, хятадыг хятад аргаар захирах нь зөв гэж үзсэн.  Ингэхдээ энэ үүргийг зөвлөлийн түшмэл [[Хао Жин]], [[Лю Бинжун]] нарт тушааж, засаг захиргааны төсөл боловсруулсан нь монголын уламжлалт соёлын нөлөөг багасгаж  Тан улсын жишээг бага зэрэг өөрчилж хийсэн байдаг юм. Гэхдээ энэхүү засаг захиргаа нь монгол дахь мянгатын тогтолцоог халсан гэсэн үг биш юм. Хубилайн хаанчлалын 1260-1272 онуудын хооронд дээрх төрийн бүтцдээ гурваас дөрвөн удаа  өөрчлөлт оруулж байсан. Хубилай [[Пагва лам|Пагва  ламыг]] эзэнт гүрний шашны тэргүүн буюу [[Улсын багш|улсын багшаар]] томилжээ. Энэ нь монголчуудыг күнзийн сурталд шууд уусахаас сэргийлсэн байдаг. Мөн 1269 онд Пагва ламтан түвэд үсгээс сэдэвлэж, их хааны зарлигын дагуу дөрвөлжин үсгийг зохиосон байна. Хубилай Төвд болон хятадын лам нарыг Пагвагийн удирдлаганд оруулж дээд шүүхийн хяналтын хороог үндэслэсэн байна. Хаган нь 1270 онд дээд шүүхийн хажууд Мусалманы анагаахын төв, 1271 онд Исламаны одон орны судлалын удирдах төв, 1289 онд  эзэнт гүрний хөвгүүдэд зориулж Мусалманы сургууль байгуулсан байна.Лю Бинжун(1274)  [[Ши Тяньзи]] (1275)  [[Жао Би]] (1276) ба [[Дун Вэй Бин]] (1278) нарын Хятадын нөлөө бүхий түшмэд нь нас барж алга болсоны дараа хааны ордонд Ахмад ноёны нөлөө асар их болсон нь хятад түшмэдийн нөлөө нэг хэсэг суларчээ. Хубилай улсын байдлыг хянадаг удирдлагын ахлагчаар Ахмад Фанакатыг томилсон.

1286 онд хааны зарлигаар Жун шу шэний баруун гарын чинсангаар тангадын [[Санга ноён|Санга ноёныг]] томилсон нь дахин уйгур ноёдын нөлөөг идэвхжүүлжээ. Тухайн үед төрд Баарин аймгийн [[Баян жанжин]], [[Жалайр|Жалайрын]] [[Хантун|Хантун ноён]], [[Борохул|Борохулын]] үр удам болох [[Очичар]] нар, Аралудын [[Боорчи|Боорчийн]] удмын [[Иштөмөр]] зэргийн монгол ноёд их нөлөөтэй байсан. Хубилай хаан 1271 онд Их Монгол улсын нэрийг  сольж Да Юань гэж нэрлээд, дараа онд нь Жунду хотыг Даду гэж нэрэлсэн. Хуучин нийслэл нь Шанду байсан. Хубилай хаан 1274 онд өмнөд [[Сүн улс|Сүн улсын]] эсрэг дахин цэрэг мордуулж,  эцэст нь Сүн улсыг мөхөөснөөр хятадын түүхэнд анх удаа бүх нутгаа алдаж, тусгаар тогтнолоо алдсан. Хубилай хаан хойд өмнө хятадын дагуу эх сувгийг байгуулсанаар эдийн засгийг өсгөж, барилга байгууламжийг засварлаж, замуудаа өргөтгөж, дүрэм журмаа сайжруулж байсан нь улс орны алтан үеийг авчирсан байлаа. Хубилай хааны гэрийн сургууль нь хуучны монгол уламжлалуудыг зарим ойлголтуудыг  багтаасан байсан бөгөөд Хубилай хааны засаглалаар эдгээр уламжиллууд нь үргэлжлэн явагдсан бөгөөд зарим нэг уламжлалт хятад боловсролын  соёлын асуудал нэвтэрсэн байв. Хубилай монголын мөргөлчдийг 1263 онд татвар төлөх ёстой хэмээн зарлиг гаргасан бөгөөд 1268 онд татварын алба байгуулсан байна. 1286 онд далай эрэг орчмын худалдаанд зах зээлийн татварын хяналтыг тавьжээ. 1260 оны 8 сард Хубилай хугацаа нь дуусдаггүй цаасан мөнгө эргэлтэнд оруулж данс тооцоо бүхий цаасан мөнгийг  анх бий болгосон байна. Ийнхүү мөнгө нь алт, мөнгө болон хувирах боломжтой болсон бөгөөд засгийн газар татвар төлөгчдөөс цаасан мөнгө авдаг байв. Ийнхүү Чао хэмээн нэрлэгддэг цаасан мөнгөөр л татвараа төлөхийг шаарддаг болсон. Хубилайн засаглал гадны мөргөлчид юмуу энгийн иргэдээс алт мөнгөн хэлбэрээр татвараа хураан авч байсан. Гэвч наймаачид солилцоо хийж засгийн газраас авдаг болсон. Хубилай хаан анх яагаад фиат мөнгө үйлдвэрлэгчдийг бий болгосны учир нь ийм юм. Цаасан баримтууд нь цуглуулсан татварыг бий болгодог бөгөөд энэхүү том улс орны зоос тээвэрлэхэд зарцуулдаг байсан зардлыг бууруулсан. 1287 онд Хубилайн сайд Санга [[Жи Юаний цаасан мөнгө]] хэмээх  шинэ мөнгөн тэмдэгт бий болсон. Хубилай азийн урлагийг дэмждэг байсан бөгөөд шашны итгэлийг ч дэмждэг байжээ. Хубилай хаан Таоистын эсрэг үзэл баримтлалтай байсан. 1270 онд Марко Поло гэх мэтийн хэд хэдэн европчууд монгол гүрэнд зочилон ирсэн байдаг нь худалдаа наймаа маш сайн дэлгэрсэн нь харагдаж болмоор юм.

===Соёл, боловсрол===
Чингисийн ач хүү Хубилай, [[Чингис хаан|Чингис]] Өвөөгийнхөө мэлмий гийсний 120жилийн ойг тохиолдуулан, [[Монгол бичиг|монгол бичгээрээ]] Монголын анхны Нэвтэрхий толийг зохиолгож хэв сийлж 1282 онд тархаасан гэж хэлэх үгүйсгэшгүй бат үндэс эндээс соёолон гарч ирж байна гэж монголч эрдэмтэн [[Балдандоржийн Сумъяабаатар|Б. Сумъяабаатар]] [[Юань улсын судар|&quot;Хөх Монгол Усын&quot;]] cударын 12р дэвтэрээс олж батлав. &lt;ref name=&quot;Хубилай_хаан&quot;&gt; [[Балдандоржийн Сумъяабаатар|Б. Сумъяабаатар]], Чингис хааны мэндэлсний 120 жилийн ойд зориулан нэвтэрхий толь зохиож байжээ. 2020.01.03[http://maral-books.net/encyclopedia_120/]&lt;/ref&gt;

==Наяны бослого==
[[Файл:Liu-Kuan-Tao-Jagd.JPG|thumb|Ан агнуурын зураг]]
1274 онд Хубилай хаан [[Зүрчид]] дахь Монголын төлөөлөгчөөр Лянь Хихианыг томилсон. Чингис хааны дүү Бэлгүтэйгийн 4 дэх үеийн ач 1287 онд [[Наян]] нь өдөөн хатгажээ. Наян нь Төв Ази дахь Хубилайн өрсөлдөгч болох [[Хайду|Хайдутай]] холбоо тогтоожээ. Түүний харъяанд Зүрчид, [[Кидан үндэстэн|Кидан]], Монгол угсааны цэргүүд захирагдаж байсан. Хасарын хүү болох [[Шидур]] ба Хачиуны үр удам болох [[Хадаан ноён|Хаданы]] удирдлаган дор бослого гарчээ. Хубилай, Наяны эсрэг Баян жанжныг явуулсан. Хубилай хааны их цэргийн нэг хэсгийг жанжин [[Ли Тин|Ли Тингийн]] удилдлаган дор Наянгийн цэргийн эсрэг байлдуулсан. Эцэстээ Наянгийн талын Табутай нарын жанжин баатруудын цэрэг ухаран зугтахад тэднийг нэхэмжилэн хөөсөөр Шар мөрний орчимд нэхэн гүйцсэн. Наяныг хаан зарлигаар цус гаргалгүй нөгчүүлсэн.

Харин Хайдугийн цэргийн хүчин баруун талаас довтлоход Хубилай хаан, Гамала хан хөвүүн, Баян нарыг Хархорумд их цэргийг удирдуулж, түүний эсрэг хөдлөгсөн. Харин тэр хоёр ялагдах болохул Гүрёгийн Чүн Нёл вангийн цэргийг ардаас нь илгээсэн нь тус удаагийн зэвсэгт тэмцэл нь Хубилай хааны хувьд их чухал байсныг харуулж байна. 

Энэ үед Шидур вангийн цэрэг мөн Ляонин мужид бослого гаргасан боловч сарын дотор түүнийг няцааж, Шидур ван бууж өгсөн. Хайдугийн цэрэг энэ удаагийн дайнаас зугтаан хойд зүг рүү явсан. Хэдий тийм боловч Хайду Чингай балгас дахь Юань улсын гол цэргийн хүчийг буулган авсан бөгөөд 1289 онд маш богино хугацаанд Хархорумыг эзлэн суусан байна. 

Хайду Хубилай хаан цэргийн томоохон хүчээ хөдлөгөхөөс өмнө зугтаажээ. 1289 он хүртэл Наяныг дэмждэг хүмүүс байсан боловч аяндаа алга болсон. Бослого гаргасан тайжийн цэргийн хүчнийхэн гэр бүлийнхнийхээ хамт улс орон бүртээ буцсан байв. Хубилай Монгол Зүрчидэд гарсан бослогын үеэр зарим хүмүүсыг залхаан цээрлүүлсэн байна. Энэхүү бослогын улмаас 1287 оны 12-р сарын 4-нд Ляонингийн орон нутгийн төлөөний яамыг байгуулж, монгол вангуудын мэдлийн нутгийг хятад засаг захиргааны нэгжээр сольсон нь улс төрийн томоохон алдаа болжээ.

==Өтөл нас==

[[Чингим]] ааваасаа 9 жилийн өмнө буюу 1285 онд нас баржээ. Хубилай харамсан гашуудсан бөгөөд түүний эхнэр [[Хөхжин хатан]] дотно хэвээр үлджээ. Өөрөөр хэлбэл Хубилай хаан амьдралынхаа эцэст Тулай өвчин туссан байжээ. Тэрээр амьтны эд эрхтэн идэх дуртай болсон учир жин нь маш их нэмэгдсэн. Ийнхүү түүний цусан дахь бөөмийн хэмжээ томорсноор [[Тулай өвчин|тулай өвчинтэй]] болсон байна. Түүний үхэлтэй энэхүү өвчин холбоотой. Хубилай хаан [[Чингим]]ийн хүү [[Өлзийт Төмөр хаан]] шинэ титэм залгамжлагчаараа сонгогдсон. Хубилай байнга бие нь суларсаар 1294 оны 2-р сарын 18-нд нас баржээ. Тус ондоо оршуулгын ёслолыг хийсэн бөгөөд сүүлд монголын хаадын оршуулгын газар [[Чинянгу|Чинянгуд]] аваачсан байна. Улмаар Монголын эзэнт гүрний 6 дахь эзэн хаан болж Хубилай хааныг нас барсны дараа Юань гүрний 2 дах хаанаар Өлзийт Төмөр хаан [[4 сарын 28|4-р сарын 28]]-нд болжээ. Өвчний улмаас эцсийн эцэст түүнээс 30 насаар ах Баяныг ч цэргийн хүчний удирдлагаар сонгох боломжтой байжээ.

==Өв хөрөнгө==                                 

1260 онд хаан ширээнд гарч ирсэн Хубилайн хүч чадал [[Их Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрнийг]] шинэ чиглэлд хандуулсан ажээ. Тэрээр маргаантай байдлаар хаан ширээнд суусан боловч түүний үед Монголчуудын хөгжил хурдасч дэлхийтэй харилцаж байсан төдийгүй [[Их Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрнийг]] [[Хятад|Хятадын]] соёл иргэншилтэй холбож өгсөнөөр эзэнт гүрний хүн ам сайн сайхан амьдрах нөхцлийг хангаж өгсөн байна. Хубилай болон түүний өмнөх хаадын байлдан дагуулал хүчирхэг [[Хятад|Хятадыг]] цэргийн хүчээр байлдан эзэлж, бүтээн байгуулалтанд дахин оруулснаараа эзэнт гүрний хөгжилд маш том үүрэг гүйцэтгэсэн. Одоо үеийн [[Бээжин]] хотын орчим төвлөрч байсан нийслэл хотоосоо Дотоод Азийн бүрэлдэхүүнд багтдаг [[Түвд]], Шинжаан ба Монголд жинхэнэ эзэнт гүрний хууль дүрмийг боловсруулахын зэрэгцээ энэ бүс нутагт Алтан улсын түрүүчийн хаадын барьж байсан дүрмүүдийг сахиулж чадсан байна.

== Түүхэн баримтууд ==
=== Японд илгээсэн захидал ===
'''МОНГОЛЫН ИХ ЮАН ГҮРНИЙ ШИЗҮ ЭЗЭН ХААН ХУБИЛАЙ СЭЦЭН ХААНААС ЯПОНЫ ХААНД ИЛГЭЭСЭН БИЧИГ.'''&lt;blockquote&gt;&quot;Их Монгол улсын Хуанди (эзэн хаан)-ийн бичиг, Ри Бэнь (Япон) улсын ванд илгээв. Би санаваас, эртнээс нааш өчүүхэн улс, их улс лугаа зах нийлэлдэж аваас эрхгүй батдан найралдахыг хичээжээ. Эдүгээ миний өвгөд тэнгэрийн гэгээн зарлигаар Хятад тэргүүтэн улсыг бүрнээ авч бүрүүн, хол дахь олон улсууд сүр жавхлангаас айж, эрдмийг нь хүсээд тоолшгүй өгүүлснийг өгүүлэх явдалгүйгээс гадна, би сууринд анх суусан цагт, Солонго (Солонгос) улсын иргэнийг хилсгүй зэвсгийн ирд зовмуй хэмээн өршөөж, төдий цэрэглэхүйг байж бүрүүн. Маны урьд авсан газар орон ба олзолсон иргэнийг нь цөм хариулж өгөхүйд, Солонго (Солонгос) улсын эзэн ба түшмэд нь миний хайр хишгийг сүсэглэж санаад мөргөхөөр ирлээ. Журамд хэдий хаан сайд гэвч найр нь эцэг хөвгүүн лүгээ адил бүхүйн тул, танд хэдийнээс мэдэж ухвай. Миний зүүн захын Солонго (Солонгос) улс лугаа таны зах нийлжээ. Тийн атал, улс мандсанаас нааш тасралгүй явсан бөгөөд эдүгээ миний үед сайныг асуухаар нэгээхэн ч элч зарсангүй, хэрэвдээ вангийн бие эс мэдсэн болов уу хэмээн миний санааг нээж, бичиг бариулж тусгайлан элч илгээв. Үүнээс хойш харилцан амраа асуулдаж, амархан ахуйд хүсмүй. Тэр ч байтугай, богд хүн дөрвөн далай доторхийг нэгэн гэр болгожээ. Эсэргэд (харилцан) сайнаар эс явбаас л, нэгэн гэрийн ёс хэмээвээс болмуй? Тийн цэргийн үйлийг хэн зэ хүсмүй. Ван энэ учрыг нарийвчлан ухтугай хэмээв&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=. |first=Рашпунцаг |title=Болор эрих |year=2006 |edition=1st |volume=1 |location=Улаанбаатар |pages=172-173 |translator-last=М |translator-first=Баярсайхан |translator-last2=Ч |translator-first2=Нэргүй |translator-last3=Д |translator-first3=Бүдсүрэн}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

==Гэр бүл==  

Хамгийн түрүүнд Хубилай хаан Тэгүлэнтэй гэрлэсэн бөгөөд Тэгүлэн маш эрт нас баржээ. Түүний дараа Хубилай хаан [[Хонгирад]] аймгийн Чаби хатантай гэрлэжээ. Чаби түүний хамгийн хайртай эхнэр байжээ. Чаби буюу Чимбай хатан төрийн бодлогод оролцож байсны зэрэгцээ Хятадын торгоны урлалыг шинэ түвшинд хөгжүүлэхэд их үүрэг гүйцэтгэжээ. 1286 онд Чаби хатныг нас барсных нь дараа Хубилай Намбуй хэмээх залуухан үеэл дүүтэйгээ Чабигийн хүслийн дагуу гэрлэжээ. Хубилай болон түүний эхнэрийн хүүхдүүдэд дараах хүмүүс багтана.
=== Хатад ===
[[Юань улсын судар|Юань улсын сударт]] тэмдэглэснээр Хубилай хаан өвөө Чингис хааныг үлгэрлэн дууриаж дөрвөн орд өргөөг байгуулж, тус бүрт хатад татвар эмсээр захируулжээ.

# Нэгдүгээр их ордыг [[Чаби хатан]] захирч, [[Намбуй хатан]] дараа нь захирсан.
# Хоёрдугаар ордод [[Тархай хатан]], [[Нүхан хатан]]
# Гуравдугаар ордод  [[Баяужин хатан]], [[Хөхлүн хатан]]
# Дөрөвдүгээр ордод [[Бабахан сул хатан]], [[Сабуху хатан]], [[Сүхдарь хатан]]

[[Судрын чуулган|Судрын чуулганд]] дараах хатдын нэрийг бичжээ. 
*'''[[Тэгүлэн]]''' нь Хонгирад аймгийн [[Алчи ноён|Алчи ноёны]] ач Толин ноёны охин. Хубилай хааны анхны хатан бөгөөд залуу байхдаа нас барсан. 
*[[Чаби хатан|'''Чаби хатан''']]: [[Хонгирад]] аймгийн Алчи ноёны охин бөгөөд [[Хубилай хаан]]ы 2 дахь хатан. Тэрээр хэзээ Хубилай хаантай гэрлэсэн нь тодорхойгүй ч Их хаанд [[Дорж (Хубилайн хүү)|Дорж]], [[Чингим]], [[Мангала]], [[Номуган]] нарын &quot;4 хөвгүүн, 5 охин төрүүлсэн.&quot;&lt;ref&gt;Рашид аддин. Судрын чуулган. орос хэлнээс орчуулсан Ц.Сүрэнхорлоо. УБ., 2002. тэргүүн боть. т.119&lt;/ref&gt;
*[[Мэргид|Мэргидийн]] [[Хүрүгчин хатан]]: Хуридай нэрт хөвгүүн төрүүлсэн&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Рашид аддин. Судрын чуулган. Орос хэлнээс орчуулсан Ц.Сүрэнхорлоо. УБ., 2002. т.176&lt;/ref&gt;
*[[Намбуй хатан|'''Намбуй хатан''']] нь 1283 онд Хубилай хаантай ураглан ганц хүү төрүүлж өгсөн. Түүний хэзээ төрсөн болоод хэзээ нас барсан зэрэг нь түүхэнд тэмдэглэгдээгүй.
*[[Дөрвөд|Дөрвөн]] овгийн [[Дөрөвчин хатан]]: Юньнань ван [[Хөхэчи]], Шипин ван [[Агругчи]] нарыг төрүүлсэн.
*[[Үүшин|Хушин]] овгийн [[Хушинжин хатан]]: [[Аячи|Аячи тайж]]&lt;nowiki/&gt;, [[Хөхчү (Нин ван)|Хөхчү]]&lt;nowiki/&gt;г төрүүлсэн
*[[Баяужин хатан]]: Баяут овгийн Борогчингийн охин. [[Тогоон (Хубилай хааны хүү)|Жэннань ван Тогоон]]&lt;nowiki/&gt;ыг төрүүлсэн  
*Нэр нь үл мэдэгдэх хатан: [[Хутлугтөмөр|Хүтлүг Төмөр]] хан хөвгүүнийг төрүүлсэн
*Асужин хатан (阿速眞 可敦): [[Хутулужин бэхи]]йг төрүүлсэн.&lt;ref&gt;[https://zh.m.wikisource.org/wiki/高麗史/卷八十九 高麗史/卷八十九￼]&lt;/ref&gt;

=== Хөвүүд ===

# [[Дорж (Хубилайн хүү)|Дорж]] (1233-1263) нь [[Хубилай хаан]]ы ахмад хөвүүн бөгөөд 1260 онд Хубилай хааныг хаан суухад хунтайжаар өргөмжилөгдөж, Төвлөн засах яамны эрхэлсэн сайд болсон. 1263 онд өвчнөөр тэнгэрт хальсан.
# '''[[Чингим]]''' (1243-1286) Хубилай хааны дэд хөвүүн. 1261 оны 12 сард янь ван, 1273 оны 2 сард  [[хунтайж]] болсон. 1286 онд өвчин тусч өөд болсон. Күнзийн номлолд нэвтэрч, Хархорум хотод цэрэг захирч удаан хугацаагаар сууж байсан.
# [[Мангала]] бол [[Хубилай хаан]]ы гутгаар хөвүүн бөгөөд Чинь ван, Ань Си ван цол хүртэж, Ганьсу, Шааньси мужийн их цэргийг захирч, Хайду ханы эсрэг байлдаж байсан. 1280 оны орчимд нас барсан.
# [[Номуган]] Хубилай хааны дөтгөөр хөвүүн. Бэй Ань ван цол хүртэж, [[Хайду хан]]&lt;nowiki/&gt;ы эсрэг тэмцэж байсан бөгөөд сүүлд 1292 оны үед нас барсан..
# [[Хөхэчи]]  нь Хубилай хааны 5-р хөвгүүн. Юньнань ван цолтойгоор [[Юньнань муж]]ийг захирч байсан. Хятад зөвлөхдөө алуулсан. Түүний цол, албан тушаалыг үр удам нь залгамжлжээ.
# '''Хуридай''' нь мэргэд аймгийн Хүрүчин хатнаас төрсөн Хубилай хааны 6-р хөвгүүн
# [[Аячи]] нь Хубилай хааны 7-р хөвүүн. Наян вангийн бослого дарах их цэргийн нэгэн хэсгийг удирдаж байсан.
# [[Агругчи]] нь Хубилай хааны 8-р хүү юм. Си Пин ван цолтойгоор Түвэдийг захирч байсан.
# [[Хөхчү (Нин ван)|Хөхчү]] нь Хубилай хааны 9-р хүү агаад Нин Юань ван цол хүртэж байсан. Хархорум хотын орчимд цэргийн захирагчын тушаалд удаан хугацаанд сууж, Хайду ханы цэрэгтэй тулалдаж байсан. 1298 онд цэргийн цааз зөрчөөд, Хайду ханы их цэрэгт ялагдсан тул эрх мэдэлээ хураалгаж, [[Гуулин улс|Гуулин улсад]] цөлөгдсөн. Хайсан хааны үед өршөөгдөж, суллагдсан.
# [[Тогоон(ханхүү)]] бол Хубилай хааны 10-р хүү. Өмнөдийг тохинуулагч Чжэнь Нань ван цолтойгоор [[Вьетнам]], [[Бирм]]ын эсрэг аян дайнд оролцож том ялагдал амсаж шийтгэл хүлээж, 1289 онд Янжоу хотын захирагчаар цөлөгдсөн.
# [[Хутлугтөмөр]] нь Хубилайн 11-р хүү. [[Буянт хаан|Буянт хааны]] үе хүртэл амьдарч байсан.
# '''Тэмүчи''' нь [[Хубилай хаан]]ы [[Намбуй хатан|Намбуй]] хатнаас төрсөн.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=宋 |first=濂 |title=元史 |publisher=中华书局 |year=1976 |volume=10 |location=北京 |pages=2873 |language=zh}}&lt;/ref&gt; Багадаа эндсэн бололтой.

=== Охид ===

# Жао Гуо Да Жан гүнж '''[[Ерөө гүнж]]''' (月烈, Yuè liè) нь [[Хонгирад|хонгирадын]] Жао У Сянь ван '''Айбухтай''' гэрлэв.
# Чан Гуо гүнж '''[[Улужин]]''' (吾鲁真, Wú lǔ zhēn) нь [[Ихирэс|ихирэсийн]] Тэлигань хүргэний хөвгүүн '''Буха''' (孛花)-тай гэрлэв.
# Чан Гуо Да Жан гүнж '''[[Чалун]]''' (茶倫, Chá lún) нь '''ихирэсийн Буту хүргэний хөвгүүн Дарги'''&lt;ref&gt;Рашид аддин. Судрын чуулган. орос хэлнээс орчуулж, тайлбар хийсэн Ц.Сүрэнхорлоо. УБ., 2002. тэргүүн боть. т.121&lt;/ref&gt;(دارکی گورکان, dārkai gūrkān)'''/Тэлигань''' (帖里干, tièlǐgān)'''-'''тай гэрлэв.
# Лу Гуо Да Жан гүнж '''[[Өлзий гүнж|Өлзий]]''' (完泽, Wán zé) нь хонгирадын '''Уручинтай''' гэрлэв
# Лу Гуо Да Жан гүнж '''[[Нангиажин]]''' (囊家真, Náng jiā zhēn) нь эгч Өлзий гүнжийг нас барсны дараа '''хонгирадын Уручинтай''' гэрлэж, түүний нөхөр өөд болсны сүүлээр эртний ёсоор хадам дүү '''Төмөр, Манжидай''' нартай залгааагаар гэрлэв.&lt;ref&gt;[[Юань улсын судар]]&lt;/ref&gt;
# '''Чи Гуо Да Жан гүнж''' '''[[Хутулужин бэхи]]''' '''(1259-1297), ('''忽都魯 揭里迷失''',''' Hūdōulǔ jiēlǐmíshī) нь Хубилай хааны Асужин хатнаас төрсөн охин бөгөөд [[Курё улс|Гүрё улсын]] [[Чүннёль ван|'''Чүн Нёл''']] вангийн хатан болсон.

==Намтар судлал==
Хубилай Их Хааны намтрыг анх бичсэн орон бол [[Солонгос]] ([[Гуулин улс]]), Солонгосын түүхчид юм. Хубилай Хааны Гуулин хүргэн Ван бичгийн түшмэлдээ &quot;Хубилай Хааны намтар&quot; ыг эмхлэн бичихийг тушаасан тухай түүхэн тэмдэглэл Гуулин улсын сударт (1-31-484, 3-31-311) бий. Солонгос мэргэд, Хубилай Хааны намтарыг долоон сарын дотор бичин дуусгаж, 10 сарын билгийн тооллын хар нохой өдөр Монголд илгээсэн түүхэн тэмдэглэл нь Гуулин улсын сударт (1-31-485, 3-31-314) толилуулсан байдаг.&lt;ref&gt;[[Б. Сумъяабаатар]], &quot;Хубилай Их Хааны үеийн Монгол Солонгосын харилцаа&quot;, 2015, p. V, Vi, ISBN 978-99973-3-025-3&lt;/ref&gt;

== Эшлэл ==
{{reflist}}
{{s-start}}
{{Залгамжлал 
|өмнө         =[[Аригбуха хаан]]&lt;/br&gt;[[Мөнх хаан]]
|албан_тушаал =[[Монгол хаад#Их Монгол Улс|Их Монгол Улсын Далай Их Хаан]]
|он           =1260-1271
|дараа        =[[Төмөр Өлзийт хаан]]
}}
{{Залгамжлал 
|өмнө         =Шинээр байгуулагдсан
|албан_тушаал =[[Юань улсын хаад|Их Юань Улсын Их Хаан]]
|он           =1271-1294 
|дараа        =[[Төмөр Өлзийт хаан]]
}}
{{Залгамжлал 
|өмнө         =[[Сүн улс]]ын [[Бин хаан]]
|албан_тушаал =[[Хятадын түүх|Хятадын]] [[Хуанди|эзэн хаан]]
|он           =1279-1294 
|дараа        =[[Төмөр Өлзийт хаан]]
}}
{{end}}

==Нэмж унших==
* [[Балдандоржийн Сумъяабаатар|Б. Сумъяабаатар]]: ''&quot;Хубилай Их Хааны үеийн Монгол Солонголын харилцаа&quot;,'' 2015, ISBN 978-99973-3-025-3
* [[Балдандоржийн Сумъяабаатар|Б. Сумъяабаатар]]: ''&quot;Чингис Хааны Их Монгол Улс, Солонгос түүхийн сурвалжид&quot;,'' 2025, ISBN 978-9919-0-2767-4

[[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]]
[[Ангилал:Хубилай хаан| ]]
[[Ангилал:Алтан ураг]]
[[Ангилал:Боржигин]]
[[Ангилал:Иx Монгол Улсын зэвсэгт хүчний хүн]]
[[Ангилал:Монголын их хаан]]
[[Ангилал:Их хаан]]
[[Ангилал:Юань улсын хаан]]
[[Ангилал:1215 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1294 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Монголын буддын шашны хүн]]</text>
      <sha1>bka75a96d1kykb4cmjesi8ijy8g35nm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хоккайдо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2769</id>
    <revision>
      <id>855509</id>
      <parentid>855330</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T03:36:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>855509</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5589" sha1="o2jrjupop4gvv816fbtax0n4z5nf7j4" xml:space="preserve">[[Файл:Japan Hokkaido large.png|right|250px|Хоккайдогийн байршил]]
[[Зураг:Kitami Japan 19.jpg |right|280px|Хоккайдо арлын Китами нутаг]]
[[Зураг:Kitami Japan 9.jpg|right|280px|Хоккайдо арлын Китами нутаг]]
[[Зураг:Kitami Japan 16.jpg|right|280px|Хоккайдо арлын Китами нутаг]]
[[Зураг:Kitami Japan 3.jpg|right|280px|Хоккайдо арлын Китами нутаг]]
[[Зураг:Kitami Japan 2.jpg|right|280px|Хоккайдо арлын Китами нутаг]]

'''Хоккайдо''' ([[Япон хэл|япон.]] 北海道, -''Хоккайдо'', [hokkaꜜidoː] 'Хойд тэнгисийн тойрог') нь Японы хоёр дахь том арал бөгөөд хамгийн том, хойд муж болно. Цүгарү хоолой нь Хоккайдо арлыг [[Хоншүү|Хоншүүгаас]] тусгаарладаг, Хоёр арлыг далайн доорх төмөр замын Сэйкан хонгилоор холбодог.

Хоккайдогийн хамгийн том хот бол нийслэл [[Саппоро]] (札幌) хот юм. [[Сахалин]] нь Хоккайдо хотоос хойд зүгт 43 км (26 миль) зайд оршдог бөгөөд зүүн болон зүүн хойд талаар нь орших [[Курилын арлууд|Курилын арлууд]] ОХУ-ын захиргаанд байдаг ч өмнөд хязгаарын дөрвөн арлыг Япон нэхэмжилдэг. Хоккайдог өмнө нь Эзо, Йезо, Йесо эсвэл Есо гэж нэрлэдэг байсан.

Хэдийгээр [[16-р зуун|16-р зуунаас]] хойш арлын өмнөд хязгаарыг захирч байсан япон суурингууд байсан ч Хоккайдо нь [[Айнү]] хүмүүс гэгддэг арлын уугуул иргэд амьдардаг харийн нутаг гэж тооцогддог байв. Япончууд 17-р зуунд Хоккайдо руу нүүж эхэлсэн бөгөөд энэ нь Япон болон Айнугийн хүн амын хооронд мөргөлдөөн, бослого гарахад хүргэж байжээ.

1869 оны 8-р сарын 15-нд [[Мэйжийн эрин|Мэйжийн]] сэргээн босголтын дараа Японоор &quot;харгисчуудын нутаг&quot; гэсэн утгатай Эзог колоничлон Японд нэгтгэж, Хоккайдо гэж нэрлэжээ. Энэ үйл явдлын дараа япон суурьшигчид арлыг колоничилж эхэлсэн нь Японы анхны орчин үеийн суурьшсан колони болжээ. Японы суурьшигчид арлыг колоничлоход Айнү үндэстнийг газар нутгаас нь булаан авч, уусгах мөн айнү нарыг түрэмгийлэн гадуурхаж байв. 21-р зуунд айнүчууд Японы нийгэмд бараг бүрэн уусчээ. Үүний үр дүнд айнү гаралтай олон япончууд өөрсдийн удам угсаа, соёлын талаар ямар ч мэдлэггүй болсон юм.

== Хүн ам ==
15-р зуунд 50 мянга орчим уугуул айнү үндэстнүүд тус арал дээр оршин сууж байсан гэдэг. 19-р зууны сүүл ба 20-р зууны эхэн үед Японы колоничлол ялангуяа өргөн цар хүрээтэй болсон. Жишээлбэл, 1897 онд 64,350 япон цагаач арал дээр ирсэн; дараа жил, 1898, 63,630 бүртгэгдсэн; 1901 онд 50,100; гэх мэт. Үүний үр дүнд 1903 он гэхэд одоогийн статистик мэдээллээр Хоккайдогийн Японы хүн ам 845 мянгад хүрсэн бол Айнүгийн уугуул иргэд ердөө 18 мянга болжээ. 1925 он гэхэд Хоккайдогийн хүн ам 2,5 саяд хүрч, 1960 он гэхэд 5 сая давжээ.

2020 оны хүн амын тооллогоор 5 225 000 хүн амтай болжээ. Хоккайдогийн хүн ам нь Японы нийт хүн амын 4.2 % орчмыг эзэлдэг бөгөөд үүний 1,952,000 нь Саппоро хотод амьдардаг.

=== Хоккайдо арал дээрх том хотууд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!№
!Хот
!хүн ам&lt;ref&gt;[https://www.pref.hokkaido.lg.jp/ss/tuk/900brr/index2.html]&lt;/ref&gt;
|-
|1
|[[Саппоро]]
|1 952 647
|-
|2
|[[Асахикава]]
|310 330
|-
|3
|[[Хакодатэ]]
|230 931
|-
|4
|[[Томакомай]]
|163 337
|-
|5
|[[Обихиро]]
|158 456
|-
|6
|[[Күширо]]
|150 233
|-
|7
|[[Эбэцү]]
|117 366
|-
|8
|[[Китами]]
|106 993
|-
|9
|[[Отарү]]
|101 682
|-
|10
|[[Читосэ]]
|96 876
|}

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Hokkaido|Хоккайдо аймаг}}

== Эшлэл ==
&lt;references /&gt;

{{stub}}

[[Ангилал:Хоккайдо| ]]
[[Ангилал:Азийн арал]]
[[Ангилал:Номхон далайн арал]]
[[Ангилал:Хоккайдо аймгийн арал]]
[[Ангилал:Азийн бүсчлэл]]
[[Ангилал:Хоккайдо муж]]
[[Ангилал:Японы муж]]
[[Ангилал:Японы муж]]</text>
      <sha1>o2jrjupop4gvv816fbtax0n4z5nf7j4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бямбын Ринчен</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4391</id>
    <revision>
      <id>855557</id>
      <parentid>850577</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T10:55:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27015-21</username>
        <id>104342</id>
      </contributor>
      <origin>855557</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19925" sha1="sjbicez6zxvvj18itxwziil3rdkd5df" xml:space="preserve">{{Инфобокс Зохиолч
| нэр                    = Бямбын Ринчен  
| зураг                  = Бямбын Ринчен.jpg
| хэмжээ                 = 200px
| зургийн тайлбар        =
| жинхэнэ нэр            = Ринчен
| Дүү                    = Юмчинсүрэн
| нууц нэр               = 
| төрсөн огноо           = {{birth date|1905|11|21|df=y}}
| төрсөн газар           = Одоогийн Сэлэнгэ аймгийн Алтанбулаг сумын нутаг Булсарай хэмээх газар
| нас барсан огноо       = {{death date and age|1977|3|4|1905|11|21|df=y}}
| нас барсан газар       = Улаанбаатар
| мэргэжил               = Mонголч эрдэмтэн, Xэл бичгийн ухааны доктор, Зохиолч, Орчуулагч
| гарал үүсэл            = Монгол

| яс үндэс               = Цонгоол
| иргэний харъяалал      = Монгол
| боловсрол              = Доктор 
| төрөл                  = хэл бичиг
| субъект                = 
| урсгал                 = 
| хамтрагч               = 
| залгамжлагч            = [[Ринчений Барсболд]]
| шагналууд              = Монгол улсын төрийн шагнал
| гарын үсэг             = 
| вэбсайт                =  
}}
[[Еншөөбү]] овогт '''Бямбын Ринчен''' (1905.11.21—1977.03.04) Монголын орчин үеийн утга зохиолыг үндэслэгчдийн нэг, [[XX зууны манлай]] [[монголч эрдэмтэн]] байв. [[Англи хэл|Англи]], [[Франц хэл|франц]], [[Герман хэл|герман]], [[Чех хэл|чех]], [[Польш хэл|польш]], эсперанто, [[орос хэл]]&lt;nowiki/&gt;ийг гаргууд эзэмшсэн бөгөөд [[эсперанто]] хэлний өөрөө сурах бичиг зохиосон эрдэмтэн мөн Монгол улсын хамгийн анхны Докторын зэрэг хамгаалсан хүн юм.

Б.Ринчен нь тухайн үеийнхээ [[БНМАУ]] болон [[ЗХУ]]-ын төрийн тэргүүнүүдэд өөрийг нь гүтгэн доромжилсныг эсэргүүцэж, мөн нийгэмд байгаа гажуудлын талаар захидал бичин цаг үеэ шүүмжилж байв. Монголын шинжлэх ухааны зүтгэлтэн, зохиолч, орчуулагч, соён гэгээрүүлэгч. 1961 онд БНМАУ-ын ШУА-ийн жинхэнэ гишүүн, академичаар сонгогдсон. 

==Намтар==
Бямбын Ринчен нь [[1905]] оны 11-р сарын 21-д өнөөгийн Сэлэнгэ аймгийн Алтанбулаг сумын &quot;Булсарай&quot; хэмээх газар Б.Раднаажавын (1874—1921) ууган хүү болон мэндэлжээ. Бүтэн нэр нь Ринчендорж бөгөөд өвөг аавынхаа нэрээр &quot;Бямба&quot; хэмээн овоглох болжээ. Түүний эцэг [[Юншээбүү|Еншөөбү]] Будын Раднаажав нь нэртэй сэхээтэн, хэд хэдэн гадаад хэл мэддэг хүн байжээ. Эх нь Цогт тайжийн удмын Боржигон овогт Самдангийн Дулам гэж хүн байсан. 

1914-1920 онд Оросын Алексеевский сургуульд сурсан. Хиагтад МАН-ын анхны хурал 1921 оны 3-р сарын 1-3-нд болоход Ринчен орчуулагчаар ажиллаж байжээ. 1923-1924 онд Бямбын Ринчин Верхнеудинск буюу өнөөгийн [[Улаан-Үд]] хотын багшийн техникумд сураад 1924 онд хэсэг монгол оюутнуудын хамт [[Ленинград]]&lt;nowiki/&gt;ад үргэлжлүүлэн суралцахаар явж Дорно хэлний ангид элсэн сурсан байна. Түүний багш нар нь оросын алдарт дорно судлаач  Б.Я.Владимирцов, Ф.И.Щербатский, С.Ф.Ольденбург, Л.В.Щерба, В.В.Бартольд, В.М.Алексеев нар байжээ.

1927 онд Сургуулиа төгсөөд Дорно судлалын диплом өвөртлөөд [[Улаанбаатар]]&lt;nowiki/&gt;т ирж Монголын Гэгээрүүлэх яамны харъяа, [[Судар бичгийн хүрээлэн]]&lt;nowiki/&gt;д ажиллаж байжээ.

1937 онд тухайн үеийн нийгмийг шүүмжилсэн хэргээр баригдан шоронд хоригдож байжээ. 

1942 онд суллагдаж [[МАХН-ын Төв хороо]]&lt;nowiki/&gt;ны шийдвэрээр “[[Үнэн сонин|Үнэн]]” сонины газарт заагдан 1958 он хүртэл арван зургаан жил ажилласан байна.

1956 онд “Монгол хэлнүүдийн харьцуулсан түүхэн хэлний зүй” бүтээлээрээ хэл бичгийн ухааны доктор болсон. 

1961 онд “Монгол бичгийн хэлний зүй” бүтээлээрээ Шинжлэх ухааны академич цол тус, тус хүртжээ.


[[Монгол хэл|Монгол хэл бичиг]], ардын билиг, угсаатны зүйн судалгаа хийсэн, [[Монгол улсын Шинжлэх ухааны Академи|Шинжлэх ухааны академийн]] жинхэнэ гишүүн, хэл бичгийн ухааны доктор цолтой байв. [[1929]] онд байгуулсан Монголын зохиолчдын анхны дугуйлангийн гишүүн байсан бөгөөд [[орос хэл|орос]], [[чех хэл|чех]], [[польш хэл|польш]], [[франц хэл|франц]], [[англи хэл|англи]], [[эсперанто]], [[герман хэл|герман хэлтэй]] агуу их эрдэмтэн хүн байв. 1956 онд “Монгол хэлнүүдийн харьцуулсан түүхэн хэлний зүй” бүтээлээрээ БНУАУ-д хэл бичгийн ухааны докторын зэрэг хамгаалжээ. 

Тэрбээр [[Улс төрийн хэлмэгдүүлэлт|улс төрийн хэлмэгдүүлэлтэд]] өртөж, 10 жилийн ял авсан боловч [[орос хэл|орос хэлийг]] ялгуун эзэмшсэнийхээ хүчинд шоронгоос гарч байсан түүхтэй ч, үндэсний үзэлтэн энэ хүн амьдралынхаа турш [[Социализм|социалист]] нийгмийн дарамтан дор байсан билээ. Тэрчлэн зохиолч Д. Сэнгээ түүнд зориулж “Далан настанд ч даруулга хэрэгтэй” гэдэг дайрал шүлэг бичиж Бямбын Ринчений ардын уламжлалт соёл, утга зохиолыг бахархан хүндлэх үзлийг нь феодализмын соёлыг бахархагч, үндсэрхэг идеалист үзэлтэн хэмээн гүтгэн зохион байгуулалттайгаар дарамталж байжээ. 

Бямбын Ринчен нь [[Цогт тайж (кино)|Цогт тайж]] киногоороо [[1945]] онд [[Төрийн шагнал|Маршал Чойбалсангийн нэрэмжит Төрийн шагналыг]] анх хүртэгчдийн нэг болсон.&lt;ref&gt;[http://maral-books.net/wp-content/uploads/2017/11/Re110Su2015-1.pdf Проф. Б. Сумъяабаатар: &quot;АКАДЕМИЧ РИНЧЕН БОЛ ХҮНИЙ ТӨЛӨӨ ТӨРСӨН ХҮН&quot;, Академич Б.Ринчений 110 жилийн ойгоор зохиогдсон oлон улсын хуралд тавьсан илтгэл, 2015-12-05]&lt;/ref&gt; [[Yүрийн туяа]] гурамсан роман, [[Заан залуудай]] балар эртний сэдэвт роман, [[Бэр цэцэг]], Гүнж, Сандоо амбан, Их нүүдэл, Нууцыг задруулсан захиа, [[Шүхэрч Буниа]], [[Ану Хатан]] зэрэг олон сонирхолтой зохиол бичиж үлдээжээ. Түүний “Yүрийн туяа” гурвалсан романыг орос, чех хэлнээ орчуулсан. Б. Ринчен олон жилийн турш эх хэлнээ гадаадын утга зохиол орчуулах ажилд хүч чадлаа дайчилж [[Горький]], [[Маяковский]], Шолохов, Мопассан, Хикмет нарын бүтээлүүдээс Монголын уншигч олноо танилцуулжээ.
Зохиолч эрдэмтэн, бичгийн их хүн Бямбын Ринчен 1977 оны 3 дугаар сарын &lt;abbr&gt;4-ий өдөр&lt;/abbr&gt; таалал төгсжээ. Бямбын Ринчений мэндэлсний 100 жилийн ойг тохиолдуулан түүний дурсгалын хөшөөг Улсын төв номын сангийн өмнөх талбайд 2005 онд босгожээ.

==Хэлсэн үгнүүд==  
{{Эшлэл|Ёроолгүй тэнэгүүдийн дунд суухад нас даанч урт&lt;br&gt;
Оройгүй эрдмийг сурахад нас даанч богино&lt;br&gt;
Аяа, мундашгүй эрдэм сурахад нас даанч богино&lt;br&gt;
Аяа, мунхагуудын дунд суухад нас даанч урт&lt;br&gt;
Түшмэд намайг яаж үздэг хамаагүй&lt;br&gt;
Түмэн намайг яаж үздэг хамаатай&lt;br&gt;
Эрлэг мунхаг яаж үздэг хамаагүй&lt;br&gt;
Эрдэмтэн мэргэд яаж үздэг хамаатай|Бямбын Ринчен}}

==Баримтууд==
[[БНМАУ]]-д суугаа [[ЗСБНХУ]]-ын Элчин сайдын яамны зөвлөх Иваненкотой зохиолч, профессор Б.Ринчентэй 1958 оны зургаадугаар сарын 11-д уулзан ярилцахдаа &quot;...БНМАУ-ын дээд дунд сургуулиудад орос, монгол хэл зааж байгаа асуудлыг хөндөн үүний тулд орос хэлний сайн сурах бичиг зохиох, орос хэлний сайн багш нарыг сонгон ирүүлэх, монгол багш нарыг орос хэлэнд чадваржуулах зэргээр орос хэлний хичээлийг чанаржуулах, мөн шинэ монгол хэлний сурах бичгийг сайжруулах, шинээр зохиох хэрэгтэй болохыг ярьсан байна ...&quot; Тэрбээр мөн &quot;...Тухайн үедээ Засгийн газар, цагаан толгой зохиох ажлыг дунд сургуулийн боловсрол ч байхгүй, монгол хэлний мэдлэгээр харанхуй хүн болох Дамдинсүрэнд даалгаж алдаа хийсэн гэж тэрээр үздэг...&quot; гэж ярьсан байна.&lt;ref&gt;[http://uls.mn/art.html?id_33098 БНМАУ-д суугаа ЗСБНХУ-ын Элчин сайдын яамны зөвлөх Иваненко зохиолч, профессор Б.Ринчентэй ярилцсан тухай тэмдэглэл ]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

==Зохиолууд==

&quot;[[Монгол хэл]]&quot; шүлгээс нь:
: ''Чихину чимэг болсон аялгуу сайхан монгол хэл''
: ''Чин зоригт өвгөд дээдсийн минь өв их эрдэнэ''
: ''Сонсох бүр яруу баялгийг гайхан баясаж,''
: ''Сод их билигт түмэн юүгээн бишрэн магтмуу, би''

:: ''Урьдын бэрх цагт улс монголын хэт заяаг
:: ''Уйтгарлан бодоход урам зоригийг минь сэргээсэн''
:: ''Өөдлөн дэгжихийн төгс хувьтайд нь итгүүлсэн''
:: ''Өрнөн мандахын шинж бүрдсэн өвгөдийн минь хэл''

: ''Мөрөн гол цутгалант ширгэшгүй их далай мэт''
: ''Мөнхөд үр ач нарын залгамжаар бадранхан дэлгэрч''
: ''Хөндий цээжинд орогч бүгдийг нэвтрүүлэх чадалт
: ''Хөгжим мэт яруу баясгалант монгол хэл минь''

:: ''Өсөх наснаас өтлөх нас хүртэл чам юугаан судлан''
:: ''Өдөр бүр үгсийн эрдэнийг чинь баярлан түүнэм''
:: ''Түмэн түмэн үеийн оюун билгийн үлэмж сангийн үүдийг чинь''
:: ''Түлхэх бүр сэтгэл сэргэн магнайн үрчлээ тэнийнэм''

: ''Түгшүүрт бэрхийг даван туулсан баатар түмний минь
: ''Түвшнээ соёл эрдэнэ юүгээн мандуулахын гэгээн улирал нээгдсэнд''
: ''Сэлбэлгүй сэцэн оюунтан, хэл юүгээн энхрийлэн хөгжүүлье хэмээн''
: ''Сэтгэл урмас бадран бахдамуу, үсэн буурал өтгөс би''

:: ''Хутаг өлзий бүрдсэн хувь их заяат түмний минь
:: ''Хурц авьяаст хөвүүд дүү нар, халуун элэгтэн хотлоор''
:: ''Эгшиг сайхан монгол хэл юүгээн нэн хайрлан дээдэлж''
:: ''Энхрийлэн бадруулахын бат зориг төгс юутай сайхан''

: ''Чихинү чимэг болсон аялгуу сайхан монгол хэл''
: ''Чин зоригт өвгөд дээдсийн минь өв их эрдэнэ''
: ''Сонсох бүр яруу баялгийг гайхан баясаж''
: ''Сод их билэгт түмэн юүгээн бишрэн магтмуу би''

&lt;br /&gt;

== Эрдмийн ажил ==

* 1956 онд [[Унгар]] улсад ''Монгол бичгийн хэлний зүй'' сэдвээр судалгаа хийж Хэл шинжлэлийн докторын зэрэг хамгаалсан бөгөөд уг бүтээлээ 4 ботиор (1964-67) хэвлүүлжээ. Харин уг бүтээлийн III ботийг нь тухайн үед үзэл суртлын шалтгаанаар худалдаанд гаргалгүйгээр шатааж устгасан байна.
* 1958 онд Сомали-Угро нийгэмлэгийн хүндэт профессор цол хүртсэн.
* Түүний бичсэн ''Хэлийг эвдэн гутаах лугаа тэмцэн тулах цаг ирсэн биш үү'' (1934), ''Монгол шүлгийн учир'' (1969-70), ''Монгол ард улсын хамниган аялгуу'' (1965) зэрэг бүтээл нь эрдэм шинжилгээний хувьд үнэ цэнэтэйд тооцогддог. Тэрээр эрдэм шинжилгээний бүтээлээс гадна орчуулгын болон уран бүтээлийн баялаг өв үлдээжээ.

==Уран бүтээл==

; ''Зохиолч''

* ''[[Цогт тайж (кино)|Цогт тайж]]'' (1946) кино зохиол,
* ''Үүрийн туяа'' (1951) түүхэн роман,
* ''Заан Залуудай'' (1964),
* ''Их нүүдэл'' (1972),
* ''Гүнж'' (1969) зэрэг ном хэвлүүлжээ.
* ''Нууцыг задруулсан захидал'' өгүүлэг,
* ''[[Ану хатан]]'',
* ''Шүхэрч Буниа'' өгүүллэг,
* ''Монгол хэл'',
* ''[[Бэр цэцэг]]'',
* ''Сар шүлэг'' найраглал нь их алдартай.

; ''Орчуулагч''

* М.Горькийн ''Салхич шувууны дуун'',
* М.А.Шолоховын ''Хүний хувь заяа'',
* Галидасын ''Үүлэн зардас'',
* Н.В.Гоголийн ''Тарас Бульба'' зэрэг олон нийтэд түгсэн зохиолыг орчуулжээ.

== Шагнал ==

* [[Мэдээллийн аюулгүй байдал|МЗЭ]]-ийн шагнал (1965),
* [[БНМАУ]]-ын Төрийн шагнал цол хүртсэн (1946).

==Эшлэл==
{{Reflist}}

== Гадаад холбоос ==
[[Балдандоржийн Сумъяабаатар|Б. Сумъяабаатар]], ''[https://maral-books.net/rinchen_bu_120j/ Чингис Хааны удамт Академич Б. Ринчен]&quot;, 2025 онд нийтлэгдсэн ном, ISBN 978-9919-0-6076-3 ''
[[Балдандоржийн Сумъяабаатар|Б. Сумъяабаатар]] &quot;Дорны их соёл гэгээрүүлэгч, Их бичгийн хүмүүн-академич Ринчен багштаныхаа хошоод жаран жагссан ойд зориулав.&quot;

[[Балдандоржийн Сумъяабаатар|Б. Сумъяабаатар:]] [https://maral-books.net/wp-content/uploads/2025/12/Rinchen_120J.pdf „Монгол бичиг шигээ босоогоороо үлдсэн миний багш]“, Академич Б. Ринчений мэндэлсний 120 жилийн ойд зориулсан олон улсын эрдэм шинжилгээний хуралын илтгэл.

[https://www.youtube.com/watch?v=FK8rYR4S2mQ&amp;t=2195s Б.Ренчин гуайн гайхалтай амьдрал - ААДАР АНИР]

[https://www.youtube.com/watch?v=4QTMTwoy0yY Бямбын Ренчин. Гүнж. Өгүүллэг]

[https://www.youtube.com/watch?v=J5H1sJN5DBE Билгүүн номч Бямбын Ренчин]

[https://www.youtube.com/watch?v=CMN17knNPgE БИЛГҮҮН НОМЧ БЯМБЫН РИНЧЕН. &quot;БЭР ЦЭЦЭГ&quot;]

[https://www.youtube.com/watch?v=t4UxFqaLRqM Билгүүн номч Еншөөбүү Бямбын Ренчин /TMTV/]

[https://www.youtube.com/watch?v=RDpCuXlOZ_Y Б.Ринчен &quot;Нууцыг задруулсан захиа&quot; туурь өгүүллэг]{{authority control}}

{{DEFAULTSORT:Ринчен, Бямбын}}
[[Ангилал:Бямбын Ринчен| ]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн багш]]
[[Ангилал:Монголын дорно дахин судлаач]]
[[Ангилал:Монголын зохиолч]]
[[Ангилал:Монголын яруу найрагч]]
[[Ангилал:Монголч эрдэмтэн]]
[[Ангилал:Монголын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]]
[[Ангилал:Урлаг судлаач]]
[[Ангилал:XX зууны манлай]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан]]
[[Ангилал:Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн шагналтан]]
[[Ангилал:Алтанбулагийн (Сэлэнгэ) хүн]]
[[Ангилал:Сэлэнгийнхэн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1905 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1977 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>sjbicez6zxvvj18itxwziil3rdkd5df</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855558</id>
      <parentid>855557</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T10:56:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27015-21</username>
        <id>104342</id>
      </contributor>
      <comment>Дүү</comment>
      <origin>855558</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19959" sha1="c0cu4w6sepwnkexvpwgh9heaa9bf7va" xml:space="preserve">{{Инфобокс Зохиолч
| нэр                    = Бямбын Ринчен  
| зураг                  = Бямбын Ринчен.jpg
| хэмжээ                 = 200px
| зургийн тайлбар        =
| жинхэнэ нэр            = Ринчен
| Дүү                    = Юмчинсүрэн
| нууц нэр               = 
| төрсөн огноо           = {{birth date|1905|11|21|df=y}}
| төрсөн газар           = Одоогийн Сэлэнгэ аймгийн Алтанбулаг сумын нутаг Булсарай хэмээх газар
| нас барсан огноо       = {{death date and age|1977|3|4|1905|11|21|df=y}}
| нас барсан газар       = Улаанбаатар
| мэргэжил               = Mонголч эрдэмтэн, Xэл бичгийн ухааны доктор, Зохиолч, Орчуулагч
| гарал үүсэл            = Монгол

| яс үндэс               = Цонгоол
| иргэний харъяалал      = Монгол
| боловсрол              = Доктор 
| төрөл                  = хэл бичиг
| субъект                = 
| урсгал                 = 
| хамтрагч               = 
| залгамжлагч            = [[Ринчений Барсболд]]
| шагналууд              = Монгол улсын төрийн шагнал
| гарын үсэг             = 
| вэбсайт                =  
}}
[[Еншөөбү]] овогт '''Бямбын Ринчен''' (1905.11.21—1977.03.04) Монголын орчин үеийн утга зохиолыг үндэслэгчдийн нэг, [[XX зууны манлай]] [[монголч эрдэмтэн]] байв. [[Англи хэл|Англи]], [[Франц хэл|франц]], [[Герман хэл|герман]], [[Чех хэл|чех]], [[Польш хэл|польш]], эсперанто, [[орос хэл]]&lt;nowiki/&gt;ийг гаргууд эзэмшсэн бөгөөд [[эсперанто]] хэлний өөрөө сурах бичиг зохиосон эрдэмтэн мөн Монгол улсын хамгийн анхны Докторын зэрэг хамгаалсан хүн юм. Дүү нь Юмчинсүрэн.

Б.Ринчен нь тухайн үеийнхээ [[БНМАУ]] болон [[ЗХУ]]-ын төрийн тэргүүнүүдэд өөрийг нь гүтгэн доромжилсныг эсэргүүцэж, мөн нийгэмд байгаа гажуудлын талаар захидал бичин цаг үеэ шүүмжилж байв. Монголын шинжлэх ухааны зүтгэлтэн, зохиолч, орчуулагч, соён гэгээрүүлэгч. 1961 онд БНМАУ-ын ШУА-ийн жинхэнэ гишүүн, академичаар сонгогдсон. 

==Намтар==
Бямбын Ринчен нь [[1905]] оны 11-р сарын 21-д өнөөгийн Сэлэнгэ аймгийн Алтанбулаг сумын &quot;Булсарай&quot; хэмээх газар Б.Раднаажавын (1874—1921) ууган хүү болон мэндэлжээ. Бүтэн нэр нь Ринчендорж бөгөөд өвөг аавынхаа нэрээр &quot;Бямба&quot; хэмээн овоглох болжээ. Түүний эцэг [[Юншээбүү|Еншөөбү]] Будын Раднаажав нь нэртэй сэхээтэн, хэд хэдэн гадаад хэл мэддэг хүн байжээ. Эх нь Цогт тайжийн удмын Боржигон овогт Самдангийн Дулам гэж хүн байсан. 

1914-1920 онд Оросын Алексеевский сургуульд сурсан. Хиагтад МАН-ын анхны хурал 1921 оны 3-р сарын 1-3-нд болоход Ринчен орчуулагчаар ажиллаж байжээ. 1923-1924 онд Бямбын Ринчин Верхнеудинск буюу өнөөгийн [[Улаан-Үд]] хотын багшийн техникумд сураад 1924 онд хэсэг монгол оюутнуудын хамт [[Ленинград]]&lt;nowiki/&gt;ад үргэлжлүүлэн суралцахаар явж Дорно хэлний ангид элсэн сурсан байна. Түүний багш нар нь оросын алдарт дорно судлаач  Б.Я.Владимирцов, Ф.И.Щербатский, С.Ф.Ольденбург, Л.В.Щерба, В.В.Бартольд, В.М.Алексеев нар байжээ.

1927 онд Сургуулиа төгсөөд Дорно судлалын диплом өвөртлөөд [[Улаанбаатар]]&lt;nowiki/&gt;т ирж Монголын Гэгээрүүлэх яамны харъяа, [[Судар бичгийн хүрээлэн]]&lt;nowiki/&gt;д ажиллаж байжээ.

1937 онд тухайн үеийн нийгмийг шүүмжилсэн хэргээр баригдан шоронд хоригдож байжээ. 

1942 онд суллагдаж [[МАХН-ын Төв хороо]]&lt;nowiki/&gt;ны шийдвэрээр “[[Үнэн сонин|Үнэн]]” сонины газарт заагдан 1958 он хүртэл арван зургаан жил ажилласан байна.

1956 онд “Монгол хэлнүүдийн харьцуулсан түүхэн хэлний зүй” бүтээлээрээ хэл бичгийн ухааны доктор болсон. 

1961 онд “Монгол бичгийн хэлний зүй” бүтээлээрээ Шинжлэх ухааны академич цол тус, тус хүртжээ.


[[Монгол хэл|Монгол хэл бичиг]], ардын билиг, угсаатны зүйн судалгаа хийсэн, [[Монгол улсын Шинжлэх ухааны Академи|Шинжлэх ухааны академийн]] жинхэнэ гишүүн, хэл бичгийн ухааны доктор цолтой байв. [[1929]] онд байгуулсан Монголын зохиолчдын анхны дугуйлангийн гишүүн байсан бөгөөд [[орос хэл|орос]], [[чех хэл|чех]], [[польш хэл|польш]], [[франц хэл|франц]], [[англи хэл|англи]], [[эсперанто]], [[герман хэл|герман хэлтэй]] агуу их эрдэмтэн хүн байв. 1956 онд “Монгол хэлнүүдийн харьцуулсан түүхэн хэлний зүй” бүтээлээрээ БНУАУ-д хэл бичгийн ухааны докторын зэрэг хамгаалжээ. 

Тэрбээр [[Улс төрийн хэлмэгдүүлэлт|улс төрийн хэлмэгдүүлэлтэд]] өртөж, 10 жилийн ял авсан боловч [[орос хэл|орос хэлийг]] ялгуун эзэмшсэнийхээ хүчинд шоронгоос гарч байсан түүхтэй ч, үндэсний үзэлтэн энэ хүн амьдралынхаа турш [[Социализм|социалист]] нийгмийн дарамтан дор байсан билээ. Тэрчлэн зохиолч Д. Сэнгээ түүнд зориулж “Далан настанд ч даруулга хэрэгтэй” гэдэг дайрал шүлэг бичиж Бямбын Ринчений ардын уламжлалт соёл, утга зохиолыг бахархан хүндлэх үзлийг нь феодализмын соёлыг бахархагч, үндсэрхэг идеалист үзэлтэн хэмээн гүтгэн зохион байгуулалттайгаар дарамталж байжээ. 

Бямбын Ринчен нь [[Цогт тайж (кино)|Цогт тайж]] киногоороо [[1945]] онд [[Төрийн шагнал|Маршал Чойбалсангийн нэрэмжит Төрийн шагналыг]] анх хүртэгчдийн нэг болсон.&lt;ref&gt;[http://maral-books.net/wp-content/uploads/2017/11/Re110Su2015-1.pdf Проф. Б. Сумъяабаатар: &quot;АКАДЕМИЧ РИНЧЕН БОЛ ХҮНИЙ ТӨЛӨӨ ТӨРСӨН ХҮН&quot;, Академич Б.Ринчений 110 жилийн ойгоор зохиогдсон oлон улсын хуралд тавьсан илтгэл, 2015-12-05]&lt;/ref&gt; [[Yүрийн туяа]] гурамсан роман, [[Заан залуудай]] балар эртний сэдэвт роман, [[Бэр цэцэг]], Гүнж, Сандоо амбан, Их нүүдэл, Нууцыг задруулсан захиа, [[Шүхэрч Буниа]], [[Ану Хатан]] зэрэг олон сонирхолтой зохиол бичиж үлдээжээ. Түүний “Yүрийн туяа” гурвалсан романыг орос, чех хэлнээ орчуулсан. Б. Ринчен олон жилийн турш эх хэлнээ гадаадын утга зохиол орчуулах ажилд хүч чадлаа дайчилж [[Горький]], [[Маяковский]], Шолохов, Мопассан, Хикмет нарын бүтээлүүдээс Монголын уншигч олноо танилцуулжээ.
Зохиолч эрдэмтэн, бичгийн их хүн Бямбын Ринчен 1977 оны 3 дугаар сарын &lt;abbr&gt;4-ий өдөр&lt;/abbr&gt; таалал төгсжээ. Бямбын Ринчений мэндэлсний 100 жилийн ойг тохиолдуулан түүний дурсгалын хөшөөг Улсын төв номын сангийн өмнөх талбайд 2005 онд босгожээ.

==Хэлсэн үгнүүд==  
{{Эшлэл|Ёроолгүй тэнэгүүдийн дунд суухад нас даанч урт&lt;br&gt;
Оройгүй эрдмийг сурахад нас даанч богино&lt;br&gt;
Аяа, мундашгүй эрдэм сурахад нас даанч богино&lt;br&gt;
Аяа, мунхагуудын дунд суухад нас даанч урт&lt;br&gt;
Түшмэд намайг яаж үздэг хамаагүй&lt;br&gt;
Түмэн намайг яаж үздэг хамаатай&lt;br&gt;
Эрлэг мунхаг яаж үздэг хамаагүй&lt;br&gt;
Эрдэмтэн мэргэд яаж үздэг хамаатай|Бямбын Ринчен}}

==Баримтууд==
[[БНМАУ]]-д суугаа [[ЗСБНХУ]]-ын Элчин сайдын яамны зөвлөх Иваненкотой зохиолч, профессор Б.Ринчентэй 1958 оны зургаадугаар сарын 11-д уулзан ярилцахдаа &quot;...БНМАУ-ын дээд дунд сургуулиудад орос, монгол хэл зааж байгаа асуудлыг хөндөн үүний тулд орос хэлний сайн сурах бичиг зохиох, орос хэлний сайн багш нарыг сонгон ирүүлэх, монгол багш нарыг орос хэлэнд чадваржуулах зэргээр орос хэлний хичээлийг чанаржуулах, мөн шинэ монгол хэлний сурах бичгийг сайжруулах, шинээр зохиох хэрэгтэй болохыг ярьсан байна ...&quot; Тэрбээр мөн &quot;...Тухайн үедээ Засгийн газар, цагаан толгой зохиох ажлыг дунд сургуулийн боловсрол ч байхгүй, монгол хэлний мэдлэгээр харанхуй хүн болох Дамдинсүрэнд даалгаж алдаа хийсэн гэж тэрээр үздэг...&quot; гэж ярьсан байна.&lt;ref&gt;[http://uls.mn/art.html?id_33098 БНМАУ-д суугаа ЗСБНХУ-ын Элчин сайдын яамны зөвлөх Иваненко зохиолч, профессор Б.Ринчентэй ярилцсан тухай тэмдэглэл ]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

==Зохиолууд==

&quot;[[Монгол хэл]]&quot; шүлгээс нь:
: ''Чихину чимэг болсон аялгуу сайхан монгол хэл''
: ''Чин зоригт өвгөд дээдсийн минь өв их эрдэнэ''
: ''Сонсох бүр яруу баялгийг гайхан баясаж,''
: ''Сод их билигт түмэн юүгээн бишрэн магтмуу, би''

:: ''Урьдын бэрх цагт улс монголын хэт заяаг
:: ''Уйтгарлан бодоход урам зоригийг минь сэргээсэн''
:: ''Өөдлөн дэгжихийн төгс хувьтайд нь итгүүлсэн''
:: ''Өрнөн мандахын шинж бүрдсэн өвгөдийн минь хэл''

: ''Мөрөн гол цутгалант ширгэшгүй их далай мэт''
: ''Мөнхөд үр ач нарын залгамжаар бадранхан дэлгэрч''
: ''Хөндий цээжинд орогч бүгдийг нэвтрүүлэх чадалт
: ''Хөгжим мэт яруу баясгалант монгол хэл минь''

:: ''Өсөх наснаас өтлөх нас хүртэл чам юугаан судлан''
:: ''Өдөр бүр үгсийн эрдэнийг чинь баярлан түүнэм''
:: ''Түмэн түмэн үеийн оюун билгийн үлэмж сангийн үүдийг чинь''
:: ''Түлхэх бүр сэтгэл сэргэн магнайн үрчлээ тэнийнэм''

: ''Түгшүүрт бэрхийг даван туулсан баатар түмний минь
: ''Түвшнээ соёл эрдэнэ юүгээн мандуулахын гэгээн улирал нээгдсэнд''
: ''Сэлбэлгүй сэцэн оюунтан, хэл юүгээн энхрийлэн хөгжүүлье хэмээн''
: ''Сэтгэл урмас бадран бахдамуу, үсэн буурал өтгөс би''

:: ''Хутаг өлзий бүрдсэн хувь их заяат түмний минь
:: ''Хурц авьяаст хөвүүд дүү нар, халуун элэгтэн хотлоор''
:: ''Эгшиг сайхан монгол хэл юүгээн нэн хайрлан дээдэлж''
:: ''Энхрийлэн бадруулахын бат зориг төгс юутай сайхан''

: ''Чихинү чимэг болсон аялгуу сайхан монгол хэл''
: ''Чин зоригт өвгөд дээдсийн минь өв их эрдэнэ''
: ''Сонсох бүр яруу баялгийг гайхан баясаж''
: ''Сод их билэгт түмэн юүгээн бишрэн магтмуу би''

&lt;br /&gt;

== Эрдмийн ажил ==

* 1956 онд [[Унгар]] улсад ''Монгол бичгийн хэлний зүй'' сэдвээр судалгаа хийж Хэл шинжлэлийн докторын зэрэг хамгаалсан бөгөөд уг бүтээлээ 4 ботиор (1964-67) хэвлүүлжээ. Харин уг бүтээлийн III ботийг нь тухайн үед үзэл суртлын шалтгаанаар худалдаанд гаргалгүйгээр шатааж устгасан байна.
* 1958 онд Сомали-Угро нийгэмлэгийн хүндэт профессор цол хүртсэн.
* Түүний бичсэн ''Хэлийг эвдэн гутаах лугаа тэмцэн тулах цаг ирсэн биш үү'' (1934), ''Монгол шүлгийн учир'' (1969-70), ''Монгол ард улсын хамниган аялгуу'' (1965) зэрэг бүтээл нь эрдэм шинжилгээний хувьд үнэ цэнэтэйд тооцогддог. Тэрээр эрдэм шинжилгээний бүтээлээс гадна орчуулгын болон уран бүтээлийн баялаг өв үлдээжээ.

==Уран бүтээл==

; ''Зохиолч''

* ''[[Цогт тайж (кино)|Цогт тайж]]'' (1946) кино зохиол,
* ''Үүрийн туяа'' (1951) түүхэн роман,
* ''Заан Залуудай'' (1964),
* ''Их нүүдэл'' (1972),
* ''Гүнж'' (1969) зэрэг ном хэвлүүлжээ.
* ''Нууцыг задруулсан захидал'' өгүүлэг,
* ''[[Ану хатан]]'',
* ''Шүхэрч Буниа'' өгүүллэг,
* ''Монгол хэл'',
* ''[[Бэр цэцэг]]'',
* ''Сар шүлэг'' найраглал нь их алдартай.

; ''Орчуулагч''

* М.Горькийн ''Салхич шувууны дуун'',
* М.А.Шолоховын ''Хүний хувь заяа'',
* Галидасын ''Үүлэн зардас'',
* Н.В.Гоголийн ''Тарас Бульба'' зэрэг олон нийтэд түгсэн зохиолыг орчуулжээ.

== Шагнал ==

* [[Мэдээллийн аюулгүй байдал|МЗЭ]]-ийн шагнал (1965),
* [[БНМАУ]]-ын Төрийн шагнал цол хүртсэн (1946).

==Эшлэл==
{{Reflist}}

== Гадаад холбоос ==
[[Балдандоржийн Сумъяабаатар|Б. Сумъяабаатар]], ''[https://maral-books.net/rinchen_bu_120j/ Чингис Хааны удамт Академич Б. Ринчен]&quot;, 2025 онд нийтлэгдсэн ном, ISBN 978-9919-0-6076-3 ''
[[Балдандоржийн Сумъяабаатар|Б. Сумъяабаатар]] &quot;Дорны их соёл гэгээрүүлэгч, Их бичгийн хүмүүн-академич Ринчен багштаныхаа хошоод жаран жагссан ойд зориулав.&quot;

[[Балдандоржийн Сумъяабаатар|Б. Сумъяабаатар:]] [https://maral-books.net/wp-content/uploads/2025/12/Rinchen_120J.pdf „Монгол бичиг шигээ босоогоороо үлдсэн миний багш]“, Академич Б. Ринчений мэндэлсний 120 жилийн ойд зориулсан олон улсын эрдэм шинжилгээний хуралын илтгэл.

[https://www.youtube.com/watch?v=FK8rYR4S2mQ&amp;t=2195s Б.Ренчин гуайн гайхалтай амьдрал - ААДАР АНИР]

[https://www.youtube.com/watch?v=4QTMTwoy0yY Бямбын Ренчин. Гүнж. Өгүүллэг]

[https://www.youtube.com/watch?v=J5H1sJN5DBE Билгүүн номч Бямбын Ренчин]

[https://www.youtube.com/watch?v=CMN17knNPgE БИЛГҮҮН НОМЧ БЯМБЫН РИНЧЕН. &quot;БЭР ЦЭЦЭГ&quot;]

[https://www.youtube.com/watch?v=t4UxFqaLRqM Билгүүн номч Еншөөбүү Бямбын Ренчин /TMTV/]

[https://www.youtube.com/watch?v=RDpCuXlOZ_Y Б.Ринчен &quot;Нууцыг задруулсан захиа&quot; туурь өгүүллэг]{{authority control}}

{{DEFAULTSORT:Ринчен, Бямбын}}
[[Ангилал:Бямбын Ринчен| ]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн багш]]
[[Ангилал:Монголын дорно дахин судлаач]]
[[Ангилал:Монголын зохиолч]]
[[Ангилал:Монголын яруу найрагч]]
[[Ангилал:Монголч эрдэмтэн]]
[[Ангилал:Монголын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]]
[[Ангилал:Урлаг судлаач]]
[[Ангилал:XX зууны манлай]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан]]
[[Ангилал:Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн шагналтан]]
[[Ангилал:Алтанбулагийн (Сэлэнгэ) хүн]]
[[Ангилал:Сэлэнгийнхэн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1905 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1977 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>c0cu4w6sepwnkexvpwgh9heaa9bf7va</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Википедиа:Хэрэгцээт өгүүллүүд</title>
    <ns>4</ns>
    <id>7418</id>
    <revision>
      <id>855481</id>
      <parentid>855375</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T02:06:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Taivan555|Taivan555]] ([[User talk:Taivan555|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Zorigt|Zorigt]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ.</comment>
      <origin>851192</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2497" sha1="2tb31e3xlbmhvuyakoox4cczs3s7ilb" xml:space="preserve">'''Энэ бол Википедиад хэрэгцээт өгүүллүүдээ захиалах хуудас болно.'''

=== Оруулах арга ===
Энд хуудас захиалахдаа &quot;Хэрэгцээт өгүүллүүд&quot; хэсэгт дараах байдлаар оруулаарай.
#&quot;Хэрэгцээт өгүүллүүд&quot; гэсний хажууд байгаа [Засварлах] товч дээр дарна
#'''&lt;nowiki&gt;*[[Хэрэгцээт өгүүллийн нэр]]&lt;/nowiki&gt;''' гэж оруулж, хажууд нь товч тодорхойлолтоо бичнэ.
#'''&lt;nowiki&gt;--~~~~&lt;/nowiki&gt;''' гэж гарын үсэг (хэрэглэгчийн нэр эсвэл IP хаяг автоматаар гарч ирнэ)

Жишээ:
*[[Монгол улс]] - Монгол улсын тухай ерөнхий ойлголт, түүх, соёл гэх мэт --[[User:Chinneeb|Чинээ]]&lt;sub&gt;[[User_talk:Chinneeb|миний яриа]]&lt;/sub&gt; 07:56, 29 Хоёрдугаар сар 2008 (UTC)
*[[Швабын газар]]&lt;/nowiki&gt;''' Антарктитын Швабын газар буюу өнөөдрийн хадагтай Модын газар дах Фашистын Германы нууц баазын талаарх мэдээлэл.
#'''&lt;nowiki&gt;--~~~~&lt;/nowiki&gt;''' 
== Мөн үзэх ==
*[[Wikipedia:Монгол Википедиад байх ёстой өгүүллүүд (жагсаалт)|Монгол Википедиад байх ёстой өгүүллүүдийн жагсаалт]]

== ''[[Малоны хүчил]]'' ([[:en:Malonic acid]]) == 
Please create this article.

== ''[[Метилмалоны хүчил]]'' ([[:en:Methylmalonic acid]]) == 
Please create this article.

== ''[[Оддын дайн]]'' (''Star Wars'') == 
Please create this article.

== ''[[Пумпуанг Дуангчан]]'' ([[:en:Pumpuang Duangjan]]) ==
Please create this article.--[[Хэрэглэгч:Boonyatham|Boonyatham]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Boonyatham|talk]]) 10:00, 3 Гуравдугаар сар 2019 (UTC)

== ''[[Mode Gakuen Cocoon Tower]]'' ([[:en:Mode Gakuen Cocoon Tower]]'') ==
Please create this article.

== ''[[Паи Пхонгсатон]]'' ([[:en:Phai Phongsathon]]'') ==
Please create this article.

== ''[[Пхонсак Сонгсанг]]'' ([[:en:Pornsak Songsaeng]]'') ==
Please create this article.

== ''[[Netflix]]'' ([[:en:Netflix]]'') ==
Please create this article.

[[Ангилал:Википедиа:Архив:]]</text>
      <sha1>2tb31e3xlbmhvuyakoox4cczs3s7ilb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зүүнгарын Хаант Улс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15849</id>
    <revision>
      <id>855436</id>
      <parentid>855433</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:00:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>855436</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="115417" sha1="flku33mg8ycy4cuwv5hq9gz1yjvwwgp" xml:space="preserve">{{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}{{Under construction}}{{Инфобокс улс
| common_name            = Зүүнгарын хаант улс
| native_name            = Зүнһар хаант улс
| image_flag             = Banner of the Dzungar Khanate.png
| flag_caption           = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}}
| image_coat             = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png
| alt_coat               = Галдан Бошигт хааны тамга
| symbol_type            = Галдан Бошигт хааны тамга
| image_map              = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png
| map_caption            = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он.
| capital                = [[Хулж]]
| official_languages     = [[Ойрад аялга]]
| national_languages     = [[Цагадайн хэл]]
| religion               = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]])
| demonym                = Зүүнгар
| government_type        = [[Хаант засаг]]
| leader_title1          = [[Баатар]] [[Хунтайж]]
| leader_name1           = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]]
| leader_title2          = Цэцэн [[Хунтайж]]
| leader_name2           = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]]
| leader_title3          = Бошигт [[Хаан]]
| leader_name3           = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]]
| leader_title4          = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]]
| leader_name4           = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]]
| leader_title5          = [[Хунтайж]], [[Хаан]]
| leader_name5           = [[Галданцэрэн хаан]]
| leader_title6          = [[Хунтайж]]
| leader_name6           = [[Цэвээндоржнамжил]]
| leader_title7          = [[Хунтайж]]
| leader_name7           = [[Ламдаржаа]]
| leader_title8          = [[Хунтайж]]
| leader_name8           = [[Даваач]]
| leader_title9          = [[Хойд]]ын [[Хаан]]
| leader_name9           = [[Амарсанаа]]
| legislature            = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]]
| currency               = Зэс зоос
| date_start             = 1634
| event1                 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав
| event2                 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]
| date_event2            = 1635
| event3                 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
| date_event3            = 1665–1720
| event4                 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь
| date_event4            = 1680–1681
| event5                 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| date_event5            = 1690–1758
| event_end              = [[Зүүнгарын геноцид]]
| date_end               = 1758
| p1                     = Дөрвөн Ойрадын холбоо
| s1                     = Чин улс
| p2                     = Яркендын хант улс
| p3                     = Хошуудын хант улс
}}

'''Зүүнгарын Хаант Улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын Хаант Улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг.

Зүүнгарын хаант улс нь 1634 онд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] удирдлага дор холбоо болон байгуулагдсан.Зүүнгарын хаант улс нь 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайжийн удирдлага дор холбоо болон байгуулагдсан. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгож, Зүүнгарыг албан ёсоор хаант улс болгон байгуулсан. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших Таримын сав газрыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин улс Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан.

16–17-р зуунд дарь технологи нь [[Оросын Хаант Улс]], Чин улс зэрэг улсуудад томоохон шинэчлэлийг авчирсан боловч хожим нь 17-р зуунд тал нутагт хүрч, Зүүнгарын Хаант Улс галт зэвсэг амжилттай нэвтрүүлж, үйлдвэрлэж, нүүдэлчид суурин эзэнт гүрнүүдтэй өрсөлдөж чадна гэдгийг нотолсон. Гэсэн хэдий ч эдгээр дэвшил гарсан ч өвчин, өлсгөлөн, ган гачиг зэрэг гадаад хямралууд эцэстээ тогтворгүй байдлыг бий болгож, тэдний уналтад хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=185}}

== Нэрний гарал үүсэл ==

=== Нэршил ===
&quot;Зүүнгар&quot; гэдэг нь &quot;зүүн&quot; болон &quot;гар&quot; гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}}

Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын &quot;Ойрад&quot; гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад &quot;'''Элеутийн хаант улс'''&quot; гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}

=== &quot;Сүүлчийн нүүдэлчин эзэнт гүрэн&quot;-ий тухай ойлголт ===
18-р зууны эхний хагасын Зүүнгарын Хаант Улсыг зүгээр нэг төвлөрсөн Монголын хаант улс биш, харин Монголоос хол зайд орших олон янзын ард түмэн, бүс нутгийг өөрийн мэдэлд нэгтгэсэн жинхэнэ &quot;тал хээрийн эзэнт гүрэн&quot; гэж үзэх бүрэн үндэслэл бий. Үүний дагуу Цорос овгийн Ойрад хунтайж болон [[хаан]] нар өөрсдөө Ойрадуудын &quot;үндэсний&quot; захирагч төдийгүй хэд хэдэн вассал ард түмэн, улсын ноёд болж байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Зүүн Туркестан]],{{efn|Ярканд, Кашгар, Турпан, Аксу, Курл, Үч-Турпан, Янги-Хисар, Бэй, Куча, Карашар, Хотан, Хами}}{{sfn|Bavarov|Kradin|2019|p=374}} Төв Азийн хот-улсууд,{{efn|Ташкент, Туркестан, Самарканд, Хожент}} Ахмад болон Дунд Жүзийн казах хан, султанууд Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Оросын харьяат байсан, ясак төлдөг Сибирийн зарим ард түмэн хүлээн зөвшөөрсөн: 1713–1714, 1719 онд Зүүнгарт айлчилсан Тара казакийн удирдагч И.Д. Чередовын мэдээлснээр эдгээр &quot;ясак&quot; хүмүүс&quot; Зүүнгарын захирагчдад &quot;алман&quot; төлдөг байжээ. Энэ заншил хэдэн арван жилийн дараа ч үргэлжилсэн: &quot;ясаш төлдөг үл итгэгчид&quot; Зүүнгарын захирагчдад &quot;алман&quot; төлдөг байсан баримтыг 1745 онд Зүүнгарт айлчилсан луу М.Давыдов тэмдэглэжээ.{{sfn|Pochakaev|2019|pp=28–40}}

== Түүх ==
{{Мөн үзэх|Ойрадуудын оролцсон дайны жагсаалт}}
Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын Хаант Улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно.

=== Гарал үүсэл ===
Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}}

1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}}

Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 

1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}}

1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ]]. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}}

1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''&quot;Шашныг дэмжигч Дарма&quot;'', ''&quot;Гүш хаан&quot;'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''&quot;баатар хунтайж&quot;'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}}

=== Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал ===
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1640s.png|left|thumb|1640-өөд оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Burton|1997|pp=219–220}}{{sfn|Moiseev|1991|pp=44–45}}]]
'''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж,{{sfn|Baabar|1999|p=78}} Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарыг]] илгээж, Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}}

=== Залгамжлалын маргаан (1653–1677) ===
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1667.png|thumb|287x287px|1667 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}}]]
1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}}

Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд &quot;''Бошигт хаан&quot;'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}}

=== Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) ===
16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}}

1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}}

=== Галданы Казахын дайн (1681–1684) ===
{{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1686.png|thumb|279x279px|1686 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Baabar|1999|p=80}}]]
1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}}

=== Халхын дайн (1687–1688) ===
{{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}}
[[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын Хаант Улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}}

Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв.

Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын Хаант Улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}}

=== Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) ===
{{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
[[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны Чин Зүүнгарын дайн]]
1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}}
[[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]]
1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}}
[[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]]

=== Цагаадайн бослого (1693–1705) ===
Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}}

=== Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн ===
{{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}}
1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Ахмад Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}

Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}

1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}}

Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}}

1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягуз голын тулалдаан|Аягуз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}}

1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр &quot;армийг хядсан&quot; гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} 

Казакууд Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}}

=== Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) ===
{{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
[[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|&quot;Алсын зайн суурьшлын жанжин&quot; аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]]
1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}}

=== Галданцэрэн хаан (1727–1745) ===
[[Файл:Carta_af_Songarski_%3D_Kalmuckit,_hwar_inunder_Kottonnerne_hörer_(J._G._Renats_kopia_av_kalmuckisk_originalkarta_Renat_1;_A).jpg|thumb|left| 1730-аад оны Зүүнгарын газрын зургийг Швед олзлогдогч Йоханас Густав Ренат хуулбарлан Шведэд хүргэсэн хувилбар]]
Цэвээнравдан хаан 1727 онд гэнэт нас барж, түүний хүү Галданцэрэн өөрийн дүү Лувсансүрийг хөнөөж, Цэвээнравдан хааны залгамжлагч болжээ. Тэрээр казахууд болон Халх Монголчуудын эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг хийсэн довтолгооны хариуд Чин улсын [[Найралт төв|Найрал төв]] 10,000 цэрэгтэй довтлох хүчийг илгээсэн бөгөөд Зүүнгарууд [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] ойролцоо [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуурын тулалдаанд]] ялав. Гэсэн хэдий ч дараа жил нь Зүүнгарууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийн ойролцоо]] Халхуудад ялагдав. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь Чин гүрний талд орж байсан Турфан руу довтлов. Эмин Хожа Турфаны ард түмнийг удирдан Гансу руу ухарч, тэнд Гуажоуд суурьшжээ. 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=149}}

Казахууд [[Алтайн нуруу]] руу довтолсон бөгөөд, энэ нь Зүүнгаруудыг хилээ хамгаалахаар 10,000 орчим цэрэг илгээхэд хүргэсэн. Казахууд Оросын худалдааны цуваа, дипломатчид болон, [[Уйгурууд|Уйгур]] худалдаачдыг дайрч, олзлон авсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Уйгур худалдаачдаас бусад барьцаалагдсан хүмүүсийг удалгүй суллав. Үүний зэрэгцээ Бага Жүз болон Дунд Жүз нар Оросын хатан хаан Аннад захирагджээ. [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрэнээс]] хамгаалалт хүсч, Оросуудад Зүүнгарын [[Сибирь]] руу хийх аливаа довтолгоог няцаахад нь туслана гэж тохиролцсон.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}}

1732 онд Зүүнгарууд 7,000 орчим цэрэгтэй өөр нэг хүчийг Дунд Жүз рүү довтолсон боловч тэд ялагдав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} Казахууд мөн Зүүнгаруудыг довтлон 700 орчим ордыг эзлэн авчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Өөр нэг Зүүнгарын арми Ахлах Жүз рүү довтлон Сайрам, Туркистан болон Ташкент хотуудыг эзлэн авчээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt; Дотор 1734 онд Ахмад Жүз Сайрам, Туркестан, Ташкентийг эргүүлэн авч чаджээ.&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt; Гэсэн хэдий ч Галдан Цэрэн тэднийг эзлэхээр цэрэг илгээж, Ахмад Жүзийг захируулснаар тэднийг удалгүй эзэлжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}

Галданцэрэн хаан 1739 онд Казахын хаант улсыг дахин довтлов.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Галданцэрэн хаан 1741 он хүртэл довтолгооноо үргэлжлүүлсээр байсан тул Дунд Жүз довтолгоог няцааж чадаагүй юм.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Казахууд Зүүнгаруудаас хохирол их амсаж, Бага, Ахмад Жүзүүд Зүүнгарын эсрэг дайнд нэгдэж чадаагүй бөгөөд, Зүүнгарууд [[Сырдарья]] болон Ишим голыг эзэлснээр Зүүнгарууд дээрх казах суурингууд нь Зүүнгаруудаас хөөгдүүлсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}}

=== Уналт (1745–1757) ===
[[Файл:乾隆皇帝朝服像轴.png|left|thumb|228x228px|Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.]]
Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүнийг нас барсны дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан гэж хэлэв:{{sfn|Baabar|1999|p=89}} {{quote|Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй.|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Baabar|1999|p=89}}}}Галданцэрэн хааны дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил]] 1746 онд түүний залгамжилсан [[Хунтайж]] болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах [[Ламдаржаа|Ламдаржаатай]] хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}}
[[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай хаанд]] зориулсан 2000 оны марк.]]
1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, [[Даваач]] болон [[Хойд|Хойдын]] хунтайж, [[Амарсанаа|Амарсанаатай]] эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Казахуудын [[Аблай султан|Аблай хаан]] тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 

1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд  руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}}
[[Файл:Cebdenjab.jpg|left|thumb|202x202px|Халхын цэргийг '''Зүүнгарын Хаант Улс''' руу удирдсан Цэвдэнжав.]]
Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}}{{quote|''&quot;Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй&quot;''|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Walravens|2017|p=82}}}}
[[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|&quot;Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь&quot;]]
Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} 100 хоногийн дотор [[Өрөмч]], Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг [[Тэнгэр Уул]] даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.{{sfn|Adle|2003|p=201}} Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=274}}

==== Амарсанаагийн бослого (1755–1757) ====
{{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Jaohui.jpg|left|thumb|161x161px|Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан  генерал Жаохуй.]]
[[Файл:Dzungar_cavalry_of_Amursana,_in_the_Battle_of_Khorgos_against_Qing_China_(1758).png|thumb|Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.{{Sfn|Chu|Ding|2015|p=129}}]]
Зүүнгарын Хаант Улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, [[Чэндэ]] дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.{{Sfn|Perdue|2005|p=275}}

Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч [[Чингүнжав|Чингүнжавтай]] хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.{{Sfn|Perdue|2005|p=276}} Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт [[салхин цэцэг]] өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр [[Кяхта]] руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.{{sfn|Atwood|2004|p=623}}

Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.{{Sfn|Pirazzoli-T'Serstevens|1969|p=10}}

=== Ак Тагликийн бослого (1757–1759) ===
Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми  Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. [[Хожа|Бурхануддин Хожа, Жахан нар]] [[Бадахшан]] руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=203}}

=== Геноцид ===
{{main|Зүүнгарын геноцид}}

=== Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт ===
[[Файл:Khojis full-length portrait.jpg|thumb|Хожи, Уктурпаны [[Уйгурууд|Уйгур]] захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач [[Игнатий Сихельбарт]]-ын зурсан зураг.{{sfn|Unknown|2019|p=4019}}]]
[[Файл:Xinjiang_regions_simplified.png|left|thumb|{{legend|red|[[Dzungaria]]}}{{legend|blue|[[Tarim Basin]]}}]]
Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, [[Хуушуур|Хуй]], [[Шибэ]], [[Дагуур ястан|Дагуур]], Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.{{sfn|Starr|2004|pp=73–90}}{{sfn|Toops|2004|p=1}}{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.{{sfn|Milward|1998|p=102}}

Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр &quot;Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан&quot;.{{Sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=76}}

1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо &quot;Хятадын нэг хэсэг&quot; гэж тунхагласан.{{sfn|Dunnell|2004|p=77}}{{sfn|Dunnell|2004|p=83}}{{sfn|Elliot|2001|p=503}} Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг &quot;гадаад&quot; Хан бус Хятадуудыг &quot;дотоод&quot; Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн &quot;нэг гэр бүл&quot; гэж дүрсэлсэн. Чин улс &quot;нэгдмэл байдал&quot;-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд &quot;Жон Вай И Жиа&quot; (中外一家) эсвэл &quot;Нэй Вай И Жиа&quot; (內外一家, &quot;дотоод ба гадаад нэг гэр бүл&quot;) гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.{{sfn|Dunnell|2004|pp=76-77}}

=== Зураг ===

==== Зигуан павильон дахь гавьяат албан тушаалтнуудын хөрөг зурагнууд ====
[[Тэнгэр тэтгэгч]] эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг ([[:zh:紫光阁功臣像|Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө]] зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн [[Торгууд]] болон [[Дөрвөд]] холбоотнууд, мөн ялагдсан [[Цорос]] Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман [[Уйгурууд|Уйгур]] холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Орчин үеийн [[Иезуит]] зураач [[Жан-Денис Аттирет]]-ийн хэлснээр: &quot;Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв.&quot;{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа [[Жузеппе Кастильоне (Иезуит зураач)|Жузеппе Кастильоне]]-гийн удирдлаган дор [[Иезуит]]-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;9&quot;&gt;
Файл:Dawachi.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын удирдагч Даваач (达瓦齐). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Dawa.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын Даваа (达瓦). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Tseren.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Цэрэн (车凌). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Buyan_Tegus.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Буян Төгс(布彦特古斯). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Erdeni.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Эрдэнэ (额爾德尼). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Gangdorji.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гандорж (刚多尔济). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг.
Файл:Gendun.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гэндэн (根敦). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг.
Файл:Ayusi_Assailing_The_Rebels_with_a_Lance.jpg|Ойрадын урвагч Аюси (阿玉锡) Чин улсын дүрэмт хувцастайгаа. Жузеппе Кастильонегийн зурсан зураг. 
&lt;/gallery&gt;

==== &lt;u&gt;Хуан Чин Жигун Ту&lt;/u&gt; ====
Хуан Чин Жигун Ту (Хятадаар: 皇清職貢圖; Чин гүрний харьяа ард түмний хөрөг зургийн цуглуулга) нь 18-р зууны Хятадын цутгал улсууд, түүний дотор Чин гүрэнтэй худалдаа хийдэг барууны улсуудын талаарх угсаатны зүйн судалгаа юм. Үүн дээр Зүүнгарын энгийн иргэд гэх мэт янз бүрийн зургийг дүрсэлсэн байв.
&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;5&quot;&gt;
Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч ([[Зайсан]], 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Uyghur from Ili, Taleqi, Chahan and Wusu, with his wife.jpg|Или,Талеки, Чахан, болон Вусу, нутгийн Уйгур иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Kyrgyz (布鲁特) commoner and his wife.jpg|Киргизийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
&lt;/gallery&gt;

== Зохион байгуулалт ==

=== Цэргийн зохион байгуулалт ===
[[Файл:Ойратские_воины.png|left|thumb|Бүрэн цэргийн тоног төхөөрөмжтэй хоёр Зүүнгарын морин цэрэг. Зурагчин Л.А. Бобровын бүтээл]]
Зүүнгарын арми дараах бүрэлдэхүүнтэй байв: морьноос буусан нумчид эсвэл галт зэвсэг, жад баригчид, тэмээн дээр суурилуулсан их бууны ангиуд,{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} мөн Европын аялагчид, адал явдалчдын тэмдэглэлд дурдсанаар [[Польшийн хусарууд|Польшийн хусаруудтай]] дүйцэхүйц морьт цэргүүдээр бүрдсэн.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Эхэндээ Зүүнгарууд тасгуудаар эхний шугамд жагсаж, захирагч бүр туг барин байрладаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Үүний дараа тэд бүрээ үлээж, бөмбөр дэлдэн довтолгооны дохио өгдөг байв. Эхний довтолгоог нумчид эхлүүлж, дараа нь жадчид дайрч, улмаар ил задгай тулалдаанд ордог.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} Хэрэв дайсан довтолгоог тогтоон барьж чадвал, галт зэвсэг хэрэглэж буй дайсны эсрэг тэдний тактик үр дүнгүй тул ухардаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}}
[[Файл:Kalmyk_warriors.jpg|thumb|249x249px|Бүрэн цэргийн хэрэгслээр тоноглогдсон Зүүнгарын хоёр морин цэрэг. Зурагчин Л.А.Бобров]]
Харин XVII зууны сүүл үеийн шинэчлэлийн дараа Зүүнгарын арми багана хэлбэрээр урагшилж, Зүүнгарын буутай явган цэргүүд галт зэвсгийн үйлдвэрлэл нэмэгдсэний үр дүнд салваар буудаж морьт цэргийг дэмжих боломжтой болсон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Ингэснээр хөнгөн морьт цэргүүд дайсныг их буу болон морьноос буусан явган цэргүүд уул толгод дээр нуугдан байрласан нээлттэй талбай руу татан оруулж, дараа нь их буу, галт зэвсгээр дайсныг эмх замбараагүй болгосны дараа жад, сэлэм барьсан хүнд морьт цэргүүд үлдсэн хүчийг довтлон устгадаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Spencer|2017|p=181}}

XVII зууны эхэн үед Зүүнгарын Хаант Улсын цэргүүдийн үндсэн хэсгийг хуягласан жадчид бүрдүүлж байв. Тэд ойрын тулалдаанд болон жадаа шидэн алсын довтолгоонд ашиглах зориулалттай{{sfn|Bobrov|2007|p=62}}—хулсан иш, нарийн ир, ган туузаар хийсэн жад барьдаг байсан.{{sfn|Abdibek|2008|p=412}} Мөн тэд дайсны эсрэг холын зайнаас тулалдахад нум хэрэглэдэг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Нум нь мөнгө, гууль чимэглэл эсвэл металл хавтангаар гоёсон бараан арьсан саванд хадгалагддаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Жад, бамбай, хожим нь их буу, дарь, сум зэрэг цэргийн хэрэгслийг уурхайгаас олборлосон төмөр, зэс, мөнгөөр хийдэг байсан нь зэвсгийн үйлдвэрлэлийг хангаж байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}}

Тэд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсаас]] буу худалдан авах боломжгүй байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] буу болон дархны мэргэжилтнүүд авах хүсэлт гаргасан ч татгалзсан хариу авчээ. 1645 онд Эрдэнэбаатар хунтайж буу, их буу, бууны дархчууд авах хүсэлтээ дахин гаргасан байна. Татгалзсан шалтгаан нь улсын дотоод аюулгүй байдалтай холбоотой байсан бөгөөд Зүүнгарууд Оросын Хаант Улсад заналхийлэл учруулж болзошгүй гэж үзжээ. Мөн металл худалдахыг татгалзсан нь түүнийг зэвсэг үйлдвэрлэхэд ашиглаж болзошгүйтэй холбоотой байв.{{sfn|Spencer|p=178}}
[[Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|thumb|'''Зүүнгарын Хаант Улсын''' нийгэм, эдийн засгийн сайжруулалтыг эхлүүлсэн [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хөшөө.]]
[[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] (1676–1697) засаглалын үед тэрээр Оросын царьт улс болон Төв Азийн янз бүрийн улсууд руу элч илгээж, Зүүнгаруудад галт зэвсэг нийлүүлэхийг эрмэлзэж байв. Энэ үед галт зэвсгийн ач холбогдлыг илүү ойлгож эхэлсэн бөгөөд Персийн ган хайлуулах арга технологийг эзэмшсэнээр зэвсэг үйлдвэрлэх боломж бүрджээ. XVII зууны сүүл үед Зүүнгарууд Төв Азийн худалдаачид болон Сибирийн захирагчид, Оросын албан тушаалтнуудаас их хэмжээний галт зэвсэг худалдан авч байв.{{sfn|Bobrov|2007|pp=64-65}}

Үүний үр дүнд Зүүнгарын цэрэгт шинэчлэл хийгдэж, галт зэвсэгтэй анги нэгжүүд бий болсон. Тэд морь ашиглан тээвэрлэлт хийж, харин тулалдааны үед морьноос бууж явганаар байлдан морьт цэргийг дэмжих, дайсны довтолгоог тогтоон барих үүрэгтэй байсан нь Европын аялагчдын тэмдэглэлд “[[Драгүн|драгуун]]” маягийн тактик гэж дурдагдсан байдаг.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Галт зэвсгийн хэрэглээ нь Зүүнгаруудад [[Халх Монголчууд|Халх монголчууд]] болон [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг үр дүнтэй дайн явуулах боломж олгож, Чин улсын цэргүүд тэдэнтэй тулалдахдаа морьноос бууж багана хэлбэрээр жагсах шаардлагатай болдог байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}

Зүүнгарууд [[газрын тос]] олборлох, [[хүхэр]], [[хүхрийн хүчил]], [[калийн нитрат]] ашиглах чадвартай байсан бөгөөд зэс, хар тугалга, өндөр чанарын ган зэрэг металлыг олборлодог байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Мөн их буу үйлдвэрлэл хөгжсөн ба тэмээн дээр жижиг их буу байрлуулан ашигладаг байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Энэ нь [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] ашиглагдаж, Зүүнгарууд тактикийн ухралт хийх боломжийг олгосон байна.

XVII зууны сүүл болон XVIII зууны эхэн үед, [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] засаглалын үед (1697–1727) галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийн төвүүд илүү зохион байгуулалттай, үр ашигтай болжээ. Орос болон Төв Азийн дархчуудын тусламжтайгаар тэд фитиль буу (matchlock) төрлийн гар буу, урт буу үйлдвэрлэж, эдгээрийг нарийн иш, заримдаа модон тулгуур (bipod)-тойгоор хийдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Зэвсгүүдийг яс, арьсаар хийсэн хайрцагт хадгалж, мөрөнд зүүх оосроор авч явдаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}}

Сумны үйлдвэрлэлийн хувьд [[Йохан Густав Ренат|Йохан Ренат]] хэмээх Швед цэрэг—[[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөний]] үеэр, [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедицийн]] явцад олзлогдсон—төмөр хайлуулж сум хийх аргыг зааж өгсөн.{{sfn|Baddeley|6767|pp=180-183}} Зүүнгарууд мөн сум, дарь хадгалах зориулалттай уут, гал асаагч, жижиг савнуудыг бүсэлхийдээ зүүж авч явах боломжтой болгожээ.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Галын хурдыг нэмэгдүүлэхийн тулд дарийг яс эсвэл эвэр саванд хийж, хүзүүндээ зүүдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}}

Мөн Цэвээнравдан хаан зэвсгийн үйлдвэрлэлтэй холбоотой шинэ хөдөлмөрийн зохион байгуулалтыг бий болгосон. “Урат” хэмээх ойролцоогоор 5,000 өрх зэвсэг, зэвсгийн хэрэгсэл үйлдвэрлэхэд томилогдсон; “Буучинар” хэмээх 2,000 орчим өрх үйлдвэрлэлийг хянах, удирдах үүрэгтэй байсан; харин “Буучин” нэртэй 1,000 орчим өрх их бууны үйлдвэрлэлд зориулан нөөцөд байлгагдаж байв.{{sfn|Spencer|2017|p=183}}

1726 онд Иссык-Куль нуурын орчимд их бууны цутгуурын газрууд байгуулагдсан. Энэхүү үйлдвэрийг Йохан Ренат удирдан ажиллуулж байсан бөгөөд түүнд ойролцоогоор 20 бууны дархан, 200 ажилчин туслан их буу үйлдвэрлэж байв. Мөн нэмэлт туслах ажилчид ч ажиллаж байсан. Их бууны үйлдвэрлэл өсөж байсан ч [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа дотоодын иргэний дайн гарч, энэ өсөлт саарсан байна.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Хэдийгээр Зүүнгарууд цэргээ шинэчилж, галт зэвсгийг нэвтрүүлсэн боловч жад, нум сум, сэлэм зэрэг уламжлалт зэвсгүүд нь Зүүнгарын Хаант Улсын армид үргэлжлэн чухал байр суурь эзэлж, өргөн хэрэглэгдсээр байв.{{sfn|Adle|2004|p=422}} Галданцэрэн хаан хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын цэргийг нийт 80 мянгаас 100 мянга хүртэл өргөжүүлж, галт зэвсэг, их буугаар зэвсэглэсэн.{{sfn|Spencer|2017|pp=184-185}}

=== Хууль ===
Ойрадууд анх &quot;''Цаазийн бичиг''&quot; гэгддэг хуулийг ашигладаг байсан. Хуулийн код нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоог]] нэгтгэж, төвлөрүүлэхийн тулд нийтлэг хуулийг ашиглах зорилготой байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 1640 онд Ойрад, [[Халх|Халх Монголын]] 30 орчим язгууртан, Монгол–Ойрадын Их Цаазыг байгуулсан. Энэхүү гэрээний зорилго нь Монгол улсуудыг нэг хуультай нэгтгэх, бие биенээ дэмжих, найрсаг харилцаа тогтоох явдал байв.{{sfn|Gantulga|2019|p=26}} Үүнд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] болон [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]] нар гарын үсэг зурж, монгол хэлээр бичсэн нь онцгой ач холбогдолтой байв.{{sfn|Baabar|1999|pp=78-79}}Хууль нь лам хуврагууд, шашин шүтлэг, шуудан, татвар, гэрлэлт, гэрийн амьдрал, мал аж ахуй, ан агнуур, хувийн өмч, удамшлын эрх, эрүүгийн хууль, шүүхийн тогтолцоо, овог аймаг, овог аймгуудын хоорондын харилцаатай холбоотой нийт 120–151 зүйлд хуваагдсан байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 

Хожим нь Зүүнгарын хаант улсын өсөлт нь төвлөрөл болон засаг захиргааны илүү олон шинэчлэлийг бий болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Зүүнгарын эзэнт гүрнийг өргөжүүлэх үеэр нь захирч байсан Галдан бошигт хаан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} [[Цэвээнравдан хаан]] болон, түүний ахмад хүү, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] үед гэмт хэргийн талаар цуврал дүрэм журам баталсан.{{sfn|Adle|2003|p=173}}

=== Засаг захиргааны хуваарь, төрийн байгуулал ===
Тус улсыг [[хаан]], [[хунтайж]], [[тайш]] нар захирч, отог бүрийг [[зайсан]] захирч байв. Хожим нь, 17-р зуунд улс төрийн бүтэц нь захиргааны илүү олон чиг үүргийг гүйцэтгэхийн тулд мэдэгдэхүйц өөрчлөгдсөн.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Зүүнгарууд аймагт хуваагдсан бөгөөд тэнд хүмүүсийг улс буюу ангид томилдог байв. Үүнийг ноён хянадаг байсан бөгөөд тэдний доор ноёнуудын хүргэн болох табунангууд, тэд түшмэд буюу шүүгчдийн албан тушаалд хязгаарлагдаж, дараа нь туг баригч, бүрээчин, туслах гэх мэт жижиг албан тушаалтнууд байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Тэдгээр аймгийн анги буюу улуудыг цааш нь отог гэж хуваасан бөгөөд энэ нь нийт 3,000–6,000 өрхөөс бүрддэг байв. Отог бүрийг зайсан, дэмч, шүлэн хариуцдаг тул 40 өрхөд хуваасан бол албан тушаалгүй энгийн иргэдийг сайд, дунд, суурь гэж хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} 

Зүүнгарын отогуудыг 14 хуучин болон 16 шинэ отог гэж хуваасан бөгөөд эдгээр нь 500–6,000 өрх, дунджаар 3,600 өрх байв. Тэдгээрийг овог аймаг болон/эсвэл үндэс угсаа, эсвэл ажил мэргэжлээр нь хуваарилсан.{{sfn|Atwood|2004|p=431}} Тэд хааны нийгмийн бүлэгт харьяалагддаг байсан бөгөөд нийт 88,300 өрхтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Ангичуудыг тайшууд захирч байсан бөгөөд тэд хааныг дагаж аян дайн хийх, цэргийн байгууллага болж үйлчлэх хүчээ удирдах ёстой байв. Цэвээнравдан хааны үед нийт 21 анги буюу 100,000 өрхийг тайшууд захирч байжээ. Татвар болон бусад чухал үүргийг отогууд хариуцаж байсан бол ангичууд бага зэргийн үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{Sfn|Adle|2003|pp=167-168}}

Айл өрх бүрийг өөрийн тогтоосон нэгжид хуваарилж, нэгжийг нутаг дэвсгэрт хуваарилдаг байв. Орон нутгийн албан тушаалтнуудыг улс орныг тогтворжуулж, гадаад болон дотоод аливаа асуудлыг мэдээлэх үүрэгтэй байв. Энгийн албан тушаалтнууд ноёныхоо оргоог цуглуулах ёстой байсан бол отог ахмадууд ард түмнийг цуглуулах ёстой байв. Албан тушаалтнууд ирээгүй тохиолдолд торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}}

== Удирдагчид ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!№
!Хааны нэр
!Цол
!Угсаа гарал
!Төрсөн он
!Хаанчилсан жил
!Нас нөгчсөн он
!
|-
|1
|[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин баатар]]
|Эрдэнэ[[баатар]] [[хунтайж]]
|[[Цорос|Цоросын]] [[Хархул ноён|Хархул догшин ноёны]] хүү{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|Тодорхойгүй
|1634–1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}
|
|-
|2
|[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]]
|Цэцэн [[хунтайж]]
|Эрдэнэбаатар хунтайжийн 5-р хүү{{sfn|Baabar|1999|p=79}}
|Тодорхойгүй
|1653–1671{{sfn|Adle|2003|p=148}}
|1671
|
|-
|3
|[[Галдан бошигт хаан|Галдан]]
|[[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|Эрдэнэбаатар хунтайжийн 6-р хүү{{sfn|Adle|2003|p=157}}
|1644
|1671–1697{{sfn|Adle|2003|p=149}}
|1697
|
|-
|4
|[[Цэвээнравдан]]
|Зоригт [[хунтайж]],{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} [[хаан]]{{sfn|Baabar|1999|p=87}}
|Сэнгэ хунтайжийн ахмад хүү{{sfn|Adle|2003|p=158}}
|1665
|1694–1727{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1727
|
|-
|5
|[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]]
|[[Хунтайж]], [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|Цэвээнравдангийн ахмад хүү
|1693
|1727–1745{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1745
|
|-
|6
|[[Цэвээндоржнамжил]]
|[[Хунтайж]]
|Галданцэрэнгийн отгон хүү
|1732{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1746–1749{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1750{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|7
|[[Ламдаржаа]]
|[[Хунтайж]]
|Галданцэрэнгийн ахмад хүү
|1726{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1749–1753{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1752{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|8
|[[Даваач]]
|[[Хунтайж]]
|[[Их Цэрэндондов]] жанжны гуч хүү
|Тодорхойгүй
|1752–1755{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1759{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|9
|[[Амарсанаа]]
|[[Хойд|Хойдын]] [[Хаан]]
|Хойдын Үйзэн хошуучийн хүү{{Sfn|Atwood|2004|p=13}}
|1723{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1755–1757{{sfn|Adle|2003|p=160}}
|1757{{sfn|Adle|2003|p=160}}
|
|}

==Газрын зурагууд==
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;200&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд
File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн &quot;Carte de Tartarie&quot; (1675–1726)).
File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг)
File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын Хаант Улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана.
&lt;/gallery&gt;

== Мөн үзэх ==
*[[Зүүнгар нутаг]]
*[[Зүүнгарын ард түмэн]]
*[[Халимагийн хант улс]]
*[[Хошуудын хант улс]]
*[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]]
*[[Цорос]]
*[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]]

== Эх сурвалж ==

=== Ишлэл ===
{{Reflist}}
===Тэмдэглэл===
{{Notelist}}

=== Ном зүй ===
{{s-start}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}}
* {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}}
* {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}}
* {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}}
* {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}}
* {{cite book |last=Remileva |first=E. |title= |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&amp;q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}}
* {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}}

* {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}}

* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}}

* {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}}
* {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}}
* Хойт С.К. [https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157.
* Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.]
* Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289.
* {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}}
* {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}}
* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}}
* {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}}
* {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}}
* {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}}
* {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}}
* {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |journal= |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}}
* {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}}
* {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&amp;pg=PA165 165]}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}}
* {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}}
* {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}}
* {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&amp;pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}}
* {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}}
* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}}
* {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}}
* {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}}
* {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}}
* {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&amp;pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}}
* {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}}
* {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}}
* {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}}
* {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}}
* {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983 |language=ru |place=Novosibirsk |publisher=Nauka |pages=18, 128}}
* {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title=&quot;Tibet and its History&quot; |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston &amp; London}}
*{{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}}
*{{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}}
* {{cite journal |last1=Pochakaev |first1=P.Yu |date=2019 |title=Российские путешественники о правовых отношениях в Джунгарском ханстве XVIII веке |journal=Oriental Studies |publisher=Oriental Studies |volume=41}}
*{{Cite book |last1=Bazarov |first1=B.V |last2=Kradin |first2=N.N |title=Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики |date=2019 |publisher=Nauka |year=2019 |publication-date=1999 |pages=503}}
*{{cite journal |last1=Bobrov |first1=L.A |date=20 Jan 2007 |title=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |url=https://scfh.ru/journal/2007/chingis-khan-vzglyad-iz-tretego-tysyacheletiya/ |journal=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |volume=13 |issue=1}}
* {{Cite book |last=Abdibek |first=Sh. B |title=Большой атлас истории и культуры Казахстана |publisher=Abdi |year=2008 |isbn=9965-832-08-0}}
* {{Cite book |last=Baddeley |first=J. F |title=Russia, Mongolia, China: Being Some Record of the Relations Between Them from the Beginning of the XVIIth Century to the Death of the Tsar Alexei Mikhailovich, A.D. 1602-1676. |year=6767 |volume=1 |location=New York}}
*{{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VII |publisher=Offset |year=219 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar |pages=151 |language=mn}}
* {{Cite journal |last=Enkhsaruul |first=Lkhagvasuren |title=Кичэнгэ. XVIII зууны Зүүнгарын 16 их отог (нэгэн манж айлтгалаар гол болгох нь). // -107. Уб., |date=2021 |url=https://www.academia.edu/87884008/%D0%9A%D0%B8%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D1%8D_XVIII_%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_16_%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D1%8D%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%85_%D0%BD%D1%8C_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4_II_%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B4_%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%87%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0_%D1%85%D3%A9%D1%80%D0%B2%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3_Bibliotheca_Oiratica_107_%D0%A3%D0%B1_2021 |journal=Ойрад судлалын өгүүллүүд II (Гадаадад хэвлэгдсэн өгүүллүүдийн орчуулга, хөрвүүлэг) Bibliotheca Oiratica |pages=160-162}}
{{s-end}}
{{s-start}}
{{Залгамжлал
|өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]&lt;br/&gt;[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]&lt;br/&gt;[[Яркендын хант улс]]
|дараа={{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]]
|он= 1634–1758
|албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
}}
{{s-end}}
[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]]
[[Ангилал:Монголын түүхэн улс]]
[[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]]
[[Ангилал:Ойрадын түүх]]
[[Ангилал:Хаант Улс]]</text>
      <sha1>flku33mg8ycy4cuwv5hq9gz1yjvwwgp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855437</id>
      <parentid>855436</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:13:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>855437</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="116002" sha1="51nvepqpnd735umuycn9oug0d810clr" xml:space="preserve">{{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}{{Under construction}}{{Инфобокс улс
| common_name            = Зүүнгарын хаант улс
| native_name            = Зүнһар хаант улс
| image_flag             = Banner of the Dzungar Khanate.png
| flag_caption           = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}}
| image_coat             = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png
| alt_coat               = Галдан Бошигт хааны тамга
| symbol_type            = Галдан Бошигт хааны тамга
| image_map              = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png
| map_caption            = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он.
| capital                = [[Хулж]]
| official_languages     = [[Ойрад аялга]]
| national_languages     = [[Цагадайн хэл]]
| religion               = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]])
| demonym                = Зүүнгар
| government_type        = [[Хаант засаг]]
| leader_title1          = [[Баатар]] [[Хунтайж]]
| leader_name1           = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]]
| leader_title2          = Цэцэн [[Хунтайж]]
| leader_name2           = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]]
| leader_title3          = Бошигт [[Хаан]]
| leader_name3           = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]]
| leader_title4          = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]]
| leader_name4           = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]]
| leader_title5          = [[Хунтайж]], [[Хаан]]
| leader_name5           = [[Галданцэрэн хаан]]
| leader_title6          = [[Хунтайж]]
| leader_name6           = [[Цэвээндоржнамжил]]
| leader_title7          = [[Хунтайж]]
| leader_name7           = [[Ламдаржаа]]
| leader_title8          = [[Хунтайж]]
| leader_name8           = [[Даваач]]
| leader_title9          = [[Хойд]]ын [[Хаан]]
| leader_name9           = [[Амарсанаа]]
| legislature            = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]]
| currency               = Зэс зоос
| date_start             = 1634
| event1                 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав
| event2                 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]
| date_event2            = 1635
| event3                 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
| date_event3            = 1665–1720
| event4                 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь
| date_event4            = 1680–1681
| event5                 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| date_event5            = 1690–1758
| event_end              = [[Зүүнгарын геноцид]]
| date_end               = 1758
| p1                     = Дөрвөн Ойрадын холбоо
| s1                     = Чин улс
| p2                     = Яркендын хант улс
| p3                     = Хошуудын хант улс
}}

'''Зүүнгарын Хаант Улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын Хаант Улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг.

Зүүнгарын хаант улс нь 1634 онд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] удирдлага дор холбоо болон байгуулагдсан.Зүүнгарын хаант улс нь 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайжийн удирдлага дор холбоо болон байгуулагдсан. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгож, Зүүнгарыг албан ёсоор хаант улс болгон байгуулсан. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших Таримын сав газрыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин улс Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан.

16–17-р зуунд дарь технологи нь [[Оросын Хаант Улс]], Чин улс зэрэг улсуудад томоохон шинэчлэлийг авчирсан боловч хожим нь 17-р зуунд тал нутагт хүрч, Зүүнгарын Хаант Улс галт зэвсэг амжилттай нэвтрүүлж, үйлдвэрлэж, нүүдэлчид суурин эзэнт гүрнүүдтэй өрсөлдөж чадна гэдгийг нотолсон. Гэсэн хэдий ч эдгээр дэвшил гарсан ч өвчин, өлсгөлөн, ган гачиг зэрэг гадаад хямралууд эцэстээ тогтворгүй байдлыг бий болгож, тэдний уналтад хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=185}}

== Нэрний гарал үүсэл ==

=== Нэршил ===
&quot;Зүүнгар&quot; гэдэг нь &quot;зүүн&quot; болон &quot;гар&quot; гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}}

Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын &quot;Ойрад&quot; гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад &quot;'''Элеутийн хаант улс'''&quot; гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}

=== &quot;Сүүлчийн нүүдэлчин эзэнт гүрэн&quot;-ий тухай ойлголт ===
18-р зууны эхний хагасын Зүүнгарын Хаант Улсыг зүгээр нэг төвлөрсөн Монголын хаант улс биш, харин Монголоос хол зайд орших олон янзын ард түмэн, бүс нутгийг өөрийн мэдэлд нэгтгэсэн жинхэнэ &quot;тал хээрийн эзэнт гүрэн&quot; гэж үзэх бүрэн үндэслэл бий. Үүний дагуу Цорос овгийн Ойрад хунтайж болон [[хаан]] нар өөрсдөө Ойрадуудын &quot;үндэсний&quot; захирагч төдийгүй хэд хэдэн вассал ард түмэн, улсын ноёд болж байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Зүүн Туркестан]],{{efn|Ярканд, Кашгар, Турпан, Аксу, Курл, Үч-Турпан, Янги-Хисар, Бэй, Куча, Карашар, Хотан, Хами}}{{sfn|Bavarov|Kradin|2019|p=374}} Төв Азийн хот-улсууд,{{efn|Ташкент, Туркестан, Самарканд, Хожент}} Ахмад болон Дунд Жүзийн казах хан, султанууд Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Оросын харьяат байсан, ясак төлдөг Сибирийн зарим ард түмэн хүлээн зөвшөөрсөн: 1713–1714, 1719 онд Зүүнгарт айлчилсан Тара казакийн удирдагч И.Д. Чередовын мэдээлснээр эдгээр &quot;ясак&quot; хүмүүс&quot; Зүүнгарын захирагчдад &quot;алман&quot; төлдөг байжээ. Энэ заншил хэдэн арван жилийн дараа ч үргэлжилсэн: &quot;ясаш төлдөг үл итгэгчид&quot; Зүүнгарын захирагчдад &quot;алман&quot; төлдөг байсан баримтыг 1745 онд Зүүнгарт айлчилсан луу М.Давыдов тэмдэглэжээ.{{sfn|Pochakaev|2019|pp=28–40}}

== Түүх ==
{{Мөн үзэх|Ойрадуудын оролцсон дайны жагсаалт}}
Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын Хаант Улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно.

=== Гарал үүсэл ===
Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}}

1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}}

Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 

1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}}

1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ]]. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}}

1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''&quot;Шашныг дэмжигч Дарма&quot;'', ''&quot;Гүш хаан&quot;'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''&quot;баатар хунтайж&quot;'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}}

=== Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал ===
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1640s.png|left|thumb|1640-өөд оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Burton|1997|pp=219–220}}{{sfn|Moiseev|1991|pp=44–45}}]]
'''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж,{{sfn|Baabar|1999|p=78}} Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарыг]] илгээж, Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}}

=== Залгамжлалын маргаан (1653–1677) ===
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1667.png|thumb|287x287px|1667 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}}]]
1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}}

Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд &quot;''Бошигт хаан&quot;'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}}

=== Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) ===
16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}}

1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}}

=== Галданы Казахын дайн (1681–1684) ===
{{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1686.png|thumb|279x279px|1686 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Baabar|1999|p=80}}]]
1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}}

=== Халхын дайн (1687–1688) ===
{{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}}
[[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын Хаант Улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}}

Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв.

Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын Хаант Улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}}

=== Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) ===
{{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
[[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны Чин Зүүнгарын дайн]]
1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}}
[[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]]
1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}}
[[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]]

=== Цагаадайн бослого (1693–1705) ===
Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}}

=== Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн ===
{{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}}
1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Ахмад Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}

Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}

1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}}

Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}}

1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягуз голын тулалдаан|Аягуз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}}

1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр &quot;армийг хядсан&quot; гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} 

Казакууд Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}}

=== Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) ===
{{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
[[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|&quot;Алсын зайн суурьшлын жанжин&quot; аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]]
1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}}

=== Галданцэрэн хаан (1727–1745) ===
[[Файл:Carta_af_Songarski_%3D_Kalmuckit,_hwar_inunder_Kottonnerne_hörer_(J._G._Renats_kopia_av_kalmuckisk_originalkarta_Renat_1;_A).jpg|thumb|left| 1730-аад оны Зүүнгарын газрын зургийг Швед олзлогдогч Йоханас Густав Ренат хуулбарлан Шведэд хүргэсэн хувилбар]]
Цэвээнравдан хаан 1727 онд гэнэт нас барж, түүний хүү Галданцэрэн өөрийн дүү Лувсансүрийг хөнөөж, Цэвээнравдан хааны залгамжлагч болжээ. Тэрээр казахууд болон Халх Монголчуудын эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг хийсэн довтолгооны хариуд Чин улсын [[Найралт төв|Найрал төв]] 10,000 цэрэгтэй довтлох хүчийг илгээсэн бөгөөд Зүүнгарууд [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] ойролцоо [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуурын тулалдаанд]] ялав. Гэсэн хэдий ч дараа жил нь Зүүнгарууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийн ойролцоо]] Халхуудад ялагдав. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь Чин гүрний талд орж байсан Турфан руу довтлов. Эмин Хожа Турфаны ард түмнийг удирдан Гансу руу ухарч, тэнд Гуажоуд суурьшжээ. 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=149}}

Казахууд [[Алтайн нуруу]] руу довтолсон бөгөөд, энэ нь Зүүнгаруудыг хилээ хамгаалахаар 10,000 орчим цэрэг илгээхэд хүргэсэн. Казахууд Оросын худалдааны цуваа, дипломатчид болон, [[Уйгурууд|Уйгур]] худалдаачдыг дайрч, олзлон авсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Уйгур худалдаачдаас бусад барьцаалагдсан хүмүүсийг удалгүй суллав. Үүний зэрэгцээ Бага Жүз болон Дунд Жүз нар Оросын хатан хаан Аннад захирагджээ. [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрэнээс]] хамгаалалт хүсч, Оросуудад Зүүнгарын [[Сибирь]] руу хийх аливаа довтолгоог няцаахад нь туслана гэж тохиролцсон.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}}

1732 онд Зүүнгарууд 7,000 орчим цэрэгтэй өөр нэг хүчийг Дунд Жүз рүү довтолсон боловч тэд ялагдав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} Казахууд мөн Зүүнгаруудыг довтлон 700 орчим ордыг эзлэн авчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Өөр нэг Зүүнгарын арми Ахлах Жүз рүү довтлон Сайрам, Туркистан болон Ташкент хотуудыг эзлэн авчээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt; Дотор 1734 онд Ахмад Жүз Сайрам, Туркестан, Ташкентийг эргүүлэн авч чаджээ.&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt; Гэсэн хэдий ч Галдан Цэрэн тэднийг эзлэхээр цэрэг илгээж, Ахмад Жүзийг захируулснаар тэднийг удалгүй эзэлжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}

Галданцэрэн хаан 1739 онд Казахын хаант улсыг дахин довтлов.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Галданцэрэн хаан 1741 он хүртэл довтолгооноо үргэлжлүүлсээр байсан тул Дунд Жүз довтолгоог няцааж чадаагүй юм.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Казахууд Зүүнгаруудаас хохирол их амсаж, Бага, Ахмад Жүзүүд Зүүнгарын эсрэг дайнд нэгдэж чадаагүй бөгөөд, Зүүнгарууд [[Сырдарья]] болон Ишим голыг эзэлснээр Зүүнгарууд дээрх казах суурингууд нь Зүүнгаруудаас хөөгдүүлсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}}

=== Уналт (1745–1757) ===
[[Файл:乾隆皇帝朝服像轴.png|left|thumb|228x228px|Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.]]
Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүнийг нас барсны дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан гэж хэлэв:{{sfn|Baabar|1999|p=89}} {{quote|Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй.|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Baabar|1999|p=89}}}}Галданцэрэн хааны дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил]] 1746 онд түүний залгамжилсан [[Хунтайж]] болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах [[Ламдаржаа|Ламдаржаатай]] хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}}
[[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай хаанд]] зориулсан 2000 оны марк.]]
1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, [[Даваач]] болон [[Хойд|Хойдын]] хунтайж, [[Амарсанаа|Амарсанаатай]] эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Казахуудын [[Аблай султан|Аблай хаан]] тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 

1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд  руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}}
[[Файл:Cebdenjab.jpg|left|thumb|202x202px|Халхын цэргийг '''Зүүнгарын Хаант Улс''' руу удирдсан Цэвдэнжав.]]
Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}}{{quote|''&quot;Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй&quot;''|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Walravens|2017|p=82}}}}
[[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|&quot;Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь&quot;]]
Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} 100 хоногийн дотор [[Өрөмч]], Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг [[Тэнгэр Уул]] даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.{{sfn|Adle|2003|p=201}} Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=274}}

==== Амарсанаагийн бослого (1755–1757) ====
{{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Jaohui.jpg|left|thumb|161x161px|Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан  генерал Жаохуй.]]
[[Файл:Dzungar_cavalry_of_Amursana,_in_the_Battle_of_Khorgos_against_Qing_China_(1758).png|thumb|Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.{{Sfn|Chu|Ding|2015|p=129}}]]
Зүүнгарын Хаант Улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, [[Чэндэ]] дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.{{Sfn|Perdue|2005|p=275}}

Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч [[Чингүнжав|Чингүнжавтай]] хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.{{Sfn|Perdue|2005|p=276}} Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт [[салхин цэцэг]] өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр [[Кяхта]] руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.{{sfn|Atwood|2004|p=623}}

Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.{{Sfn|Pirazzoli-T'Serstevens|1969|p=10}}

=== Ак Тагликийн бослого (1757–1759) ===
Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми  Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. [[Хожа|Бурхануддин Хожа, Жахан нар]] [[Бадахшан]] руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=203}}

=== Геноцид ===
{{main|Зүүнгарын геноцид}}

=== Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт ===
[[Файл:Khojis full-length portrait.jpg|thumb|Хожи, Уктурпаны [[Уйгурууд|Уйгур]] захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач [[Игнатий Сихельбарт]]-ын зурсан зураг.{{sfn|Unknown|2019|p=4019}}]]
[[Файл:Xinjiang_regions_simplified.png|left|thumb|{{legend|red|[[Dzungaria]]}}{{legend|blue|[[Tarim Basin]]}}]]
Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, [[Хуушуур|Хуй]], [[Шибэ]], [[Дагуур ястан|Дагуур]], Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.{{sfn|Starr|2004|pp=73–90}}{{sfn|Toops|2004|p=1}}{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.{{sfn|Milward|1998|p=102}}

Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр &quot;Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан&quot;.{{Sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=76}}

1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо &quot;Хятадын нэг хэсэг&quot; гэж тунхагласан.{{sfn|Dunnell|2004|p=77}}{{sfn|Dunnell|2004|p=83}}{{sfn|Elliot|2001|p=503}} Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг &quot;гадаад&quot; Хан бус Хятадуудыг &quot;дотоод&quot; Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн &quot;нэг гэр бүл&quot; гэж дүрсэлсэн. Чин улс &quot;нэгдмэл байдал&quot;-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд &quot;Жон Вай И Жиа&quot; (中外一家) эсвэл &quot;Нэй Вай И Жиа&quot; (內外一家, &quot;дотоод ба гадаад нэг гэр бүл&quot;) гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.{{sfn|Dunnell|2004|pp=76-77}}

=== Зураг ===

==== Зигуан павильон дахь гавьяат албан тушаалтнуудын хөрөг зурагнууд ====
[[Тэнгэр тэтгэгч]] эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг ([[:zh:紫光阁功臣像|Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө]] зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн [[Торгууд]] болон [[Дөрвөд]] холбоотнууд, мөн ялагдсан [[Цорос]] Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман [[Уйгурууд|Уйгур]] холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Орчин үеийн [[Иезуит]] зураач [[Жан-Денис Аттирет]]-ийн хэлснээр: &quot;Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв.&quot;{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа [[Жузеппе Кастильоне (Иезуит зураач)|Жузеппе Кастильоне]]-гийн удирдлаган дор [[Иезуит]]-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;9&quot;&gt;
Файл:Dawachi.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын удирдагч Даваач (达瓦齐). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Dawa.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын Даваа (达瓦). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Tseren.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Цэрэн (车凌). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Buyan_Tegus.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Буян Төгс(布彦特古斯). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Erdeni.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Эрдэнэ (额爾德尼). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Gangdorji.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гандорж (刚多尔济). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг.
Файл:Gendun.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гэндэн (根敦). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг.
Файл:Ayusi_Assailing_The_Rebels_with_a_Lance.jpg|Ойрадын урвагч Аюси (阿玉锡) Чин улсын дүрэмт хувцастайгаа. Жузеппе Кастильонегийн зурсан зураг. 
&lt;/gallery&gt;

==== &lt;u&gt;Хуан Чин Жигун Ту&lt;/u&gt; ====
Хуан Чин Жигун Ту (Хятадаар: 皇清職貢圖; Чин гүрний харьяа ард түмний хөрөг зургийн цуглуулга) нь 18-р зууны Хятадын цутгал улсууд, түүний дотор Чин гүрэнтэй худалдаа хийдэг барууны улсуудын талаарх угсаатны зүйн судалгаа юм. Үүн дээр Зүүнгарын энгийн иргэд гэх мэт янз бүрийн зургийг дүрсэлсэн байв.
&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;5&quot;&gt;
Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч ([[Зайсан]], 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Uyghur from Ili, Taleqi, Chahan and Wusu, with his wife.jpg|Или,Талеки, Чахан, болон Вусу, нутгийн Уйгур иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Kyrgyz (布鲁特) commoner and his wife.jpg|Киргизийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
&lt;/gallery&gt;

== Зохион байгуулалт ==

=== Цэргийн зохион байгуулалт ===
[[Файл:Ойратские_воины.png|left|thumb|Бүрэн цэргийн тоног төхөөрөмжтэй хоёр Зүүнгарын морин цэрэг. Зурагчин Л.А. Бобровын бүтээл]]
Зүүнгарын арми дараах бүрэлдэхүүнтэй байв: морьноос буусан нумчид эсвэл галт зэвсэг, жад баригчид, тэмээн дээр суурилуулсан их бууны ангиуд,{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} мөн Европын аялагчид, адал явдалчдын тэмдэглэлд дурдсанаар [[Польшийн хусарууд|Польшийн хусаруудтай]] дүйцэхүйц морьт цэргүүдээр бүрдсэн.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Эхэндээ Зүүнгарууд тасгуудаар эхний шугамд жагсаж, захирагч бүр туг барин байрладаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Үүний дараа тэд бүрээ үлээж, бөмбөр дэлдэн довтолгооны дохио өгдөг байв. Эхний довтолгоог нумчид эхлүүлж, дараа нь жадчид дайрч, улмаар ил задгай тулалдаанд ордог.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} Хэрэв дайсан довтолгоог тогтоон барьж чадвал, галт зэвсэг хэрэглэж буй дайсны эсрэг тэдний тактик үр дүнгүй тул ухардаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}}
[[Файл:Kalmyk_warriors.jpg|thumb|249x249px|Бүрэн цэргийн хэрэгслээр тоноглогдсон Зүүнгарын хоёр морин цэрэг. Зурагчин Л.А.Бобров]]
Харин XVII зууны сүүл үеийн шинэчлэлийн дараа Зүүнгарын арми багана хэлбэрээр урагшилж, Зүүнгарын буутай явган цэргүүд галт зэвсгийн үйлдвэрлэл нэмэгдсэний үр дүнд салваар буудаж морьт цэргийг дэмжих боломжтой болсон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Ингэснээр хөнгөн морьт цэргүүд дайсныг их буу болон морьноос буусан явган цэргүүд уул толгод дээр нуугдан байрласан нээлттэй талбай руу татан оруулж, дараа нь их буу, галт зэвсгээр дайсныг эмх замбараагүй болгосны дараа жад, сэлэм барьсан хүнд морьт цэргүүд үлдсэн хүчийг довтлон устгадаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Spencer|2017|p=181}}

XVII зууны эхэн үед Зүүнгарын Хаант Улсын цэргүүдийн үндсэн хэсгийг хуягласан жадчид бүрдүүлж байв. Тэд ойрын тулалдаанд болон жадаа шидэн алсын довтолгоонд ашиглах зориулалттай{{sfn|Bobrov|2007|p=62}}—хулсан иш, нарийн ир, ган туузаар хийсэн жад барьдаг байсан.{{sfn|Abdibek|2008|p=412}} Мөн тэд дайсны эсрэг холын зайнаас тулалдахад нум хэрэглэдэг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Нум нь мөнгө, гууль чимэглэл эсвэл металл хавтангаар гоёсон бараан арьсан саванд хадгалагддаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Жад, бамбай, хожим нь их буу, дарь, сум зэрэг цэргийн хэрэгслийг уурхайгаас олборлосон төмөр, зэс, мөнгөөр хийдэг байсан нь зэвсгийн үйлдвэрлэлийг хангаж байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}}

Тэд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсаас]] буу худалдан авах боломжгүй байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] буу болон дархны мэргэжилтнүүд авах хүсэлт гаргасан ч татгалзсан хариу авчээ. 1645 онд Эрдэнэбаатар хунтайж буу, их буу, бууны дархчууд авах хүсэлтээ дахин гаргасан байна. Татгалзсан шалтгаан нь улсын дотоод аюулгүй байдалтай холбоотой байсан бөгөөд Зүүнгарууд Оросын Хаант Улсад заналхийлэл учруулж болзошгүй гэж үзжээ. Мөн металл худалдахыг татгалзсан нь түүнийг зэвсэг үйлдвэрлэхэд ашиглаж болзошгүйтэй холбоотой байв.{{sfn|Spencer|p=178}}
[[Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|thumb|'''Зүүнгарын Хаант Улсын''' нийгэм, эдийн засгийн сайжруулалтыг эхлүүлсэн [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хөшөө.]]
[[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] (1676–1697) засаглалын үед тэрээр Оросын царьт улс болон Төв Азийн янз бүрийн улсууд руу элч илгээж, Зүүнгаруудад галт зэвсэг нийлүүлэхийг эрмэлзэж байв. Энэ үед галт зэвсгийн ач холбогдлыг илүү ойлгож эхэлсэн бөгөөд Персийн ган хайлуулах арга технологийг эзэмшсэнээр зэвсэг үйлдвэрлэх боломж бүрджээ. XVII зууны сүүл үед Зүүнгарууд Төв Азийн худалдаачид болон Сибирийн захирагчид, Оросын албан тушаалтнуудаас их хэмжээний галт зэвсэг худалдан авч байв.{{sfn|Bobrov|2007|pp=64-65}}

Үүний үр дүнд Зүүнгарын цэрэгт шинэчлэл хийгдэж, галт зэвсэгтэй анги нэгжүүд бий болсон. Тэд морь ашиглан тээвэрлэлт хийж, харин тулалдааны үед морьноос бууж явганаар байлдан морьт цэргийг дэмжих, дайсны довтолгоог тогтоон барих үүрэгтэй байсан нь Европын аялагчдын тэмдэглэлд “[[Драгүн|драгуун]]” маягийн тактик гэж дурдагдсан байдаг.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Галт зэвсгийн хэрэглээ нь Зүүнгаруудад [[Халх Монголчууд|Халх монголчууд]] болон [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг үр дүнтэй дайн явуулах боломж олгож, Чин улсын цэргүүд тэдэнтэй тулалдахдаа морьноос бууж багана хэлбэрээр жагсах шаардлагатай болдог байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}

Зүүнгарууд [[газрын тос]] олборлох, [[хүхэр]], [[хүхрийн хүчил]], [[калийн нитрат]] ашиглах чадвартай байсан бөгөөд зэс, хар тугалга, өндөр чанарын ган зэрэг металлыг олборлодог байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Мөн их буу үйлдвэрлэл хөгжсөн ба тэмээн дээр жижиг их буу байрлуулан ашигладаг байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Энэ нь [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] ашиглагдаж, Зүүнгарууд тактикийн ухралт хийх боломжийг олгосон байна.

XVII зууны сүүл болон XVIII зууны эхэн үед, [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] засаглалын үед (1697–1727) галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийн төвүүд илүү зохион байгуулалттай, үр ашигтай болжээ. Орос болон Төв Азийн дархчуудын тусламжтайгаар тэд фитиль буу (matchlock) төрлийн гар буу, урт буу үйлдвэрлэж, эдгээрийг нарийн иш, заримдаа модон тулгуур (bipod)-тойгоор хийдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Зэвсгүүдийг яс, арьсаар хийсэн хайрцагт хадгалж, мөрөнд зүүх оосроор авч явдаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}}

Сумны үйлдвэрлэлийн хувьд [[Йохан Густав Ренат|Йохан Ренат]] хэмээх Швед цэрэг—[[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөний]] үеэр, [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедицийн]] явцад олзлогдсон—төмөр хайлуулж сум хийх аргыг зааж өгсөн.{{sfn|Baddeley|6767|pp=180-183}} Зүүнгарууд мөн сум, дарь хадгалах зориулалттай уут, гал асаагч, жижиг савнуудыг бүсэлхийдээ зүүж авч явах боломжтой болгожээ.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Галын хурдыг нэмэгдүүлэхийн тулд дарийг яс эсвэл эвэр саванд хийж, хүзүүндээ зүүдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}}

Мөн Цэвээнравдан хаан зэвсгийн үйлдвэрлэлтэй холбоотой шинэ хөдөлмөрийн зохион байгуулалтыг бий болгосон. “Урат” хэмээх ойролцоогоор 5,000 өрх зэвсэг, зэвсгийн хэрэгсэл үйлдвэрлэхэд томилогдсон; “Буучинар” хэмээх 2,000 орчим өрх үйлдвэрлэлийг хянах, удирдах үүрэгтэй байсан; харин “Буучин” нэртэй 1,000 орчим өрх их бууны үйлдвэрлэлд зориулан нөөцөд байлгагдаж байв.{{sfn|Spencer|2017|p=183}}

1726 онд Иссык-Куль нуурын орчимд их бууны цутгуурын газрууд байгуулагдсан. Энэхүү үйлдвэрийг Йохан Ренат удирдан ажиллуулж байсан бөгөөд түүнд ойролцоогоор 20 бууны дархан, 200 ажилчин туслан их буу үйлдвэрлэж байв. Мөн нэмэлт туслах ажилчид ч ажиллаж байсан. Их бууны үйлдвэрлэл өсөж байсан ч [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа дотоодын иргэний дайн гарч, энэ өсөлт саарсан байна.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Хэдийгээр Зүүнгарууд цэргээ шинэчилж, галт зэвсгийг нэвтрүүлсэн боловч жад, нум сум, сэлэм зэрэг уламжлалт зэвсгүүд нь Зүүнгарын Хаант Улсын армид үргэлжлэн чухал байр суурь эзэлж, өргөн хэрэглэгдсээр байв.{{sfn|Adle|2004|p=422}} Галданцэрэн хаан хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын цэргийг нийт 80 мянгаас 100 мянга хүртэл өргөжүүлж, галт зэвсэг, их буугаар зэвсэглэсэн.{{sfn|Spencer|2017|pp=184-185}}

=== Хууль ===
Ойрадууд анх ''&quot;Цаазийн бичиг&quot;'' гэгддэг хуулийг ашигладаг байсан. Хуулийн код нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоог]] нэгтгэж, төвлөрүүлэхийн тулд нийтлэг хуулийг ашиглах зорилготой байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 1640 онд Ойрад, [[Халх|Халх Монголын]] 30 орчим язгууртан, ''&quot;Монгол–Ойрадын Их Цааз&quot;''-ыг байгуулсан. Энэхүү гэрээний зорилго нь Монгол улсуудыг нэг хуультай нэгтгэх, бие биенээ дэмжих, найрсаг харилцаа тогтоох явдал байв.{{sfn|Gantulga|2019|p=26}} Үүнд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] болон [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]] нар гарын үсэг зурж, монгол хэлээр бичсэн нь онцгой ач холбогдолтой байв.{{sfn|Baabar|1999|pp=78-79}} Хууль нь лам хуврагууд, шашин шүтлэг, шуудан, татвар, гэрлэлт, гэрийн амьдрал, мал аж ахуй, ан агнуур, хувийн өмч, удамшлын эрх, эрүүгийн хууль, шүүхийн тогтолцоо, овог аймаг, овог аймгуудын хоорондын харилцаатай холбоотой нийт 120–151 зүйлд хуваагдсан байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 

Хожим нь Зүүнгарын хаант улсын өсөлт нь төвлөрөл болон засаг захиргааны илүү олон шинэчлэлийг бий болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Зүүнгарын эзэнт гүрнийг өргөжүүлэх үеэр нь захирч байсан Галдан бошигт хаан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} [[Цэвээнравдан хаан]] болон, түүний ахмад хүү, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] үед гэмт хэргийн талаар цуврал дүрэм журам баталсан.{{sfn|Adle|2003|p=173}}

=== Засаг захиргааны хуваарь, төрийн байгуулал ===
Тус улсыг [[хаан]], [[хунтайж]], [[тайш]] нар захирч, отог бүрийг [[зайсан]] захирч байв. Хожим нь, 17-р зуунд улс төрийн бүтэц нь захиргааны илүү олон чиг үүргийг гүйцэтгэхийн тулд мэдэгдэхүйц өөрчлөгдсөн.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Зүүнгарууд аймагт хуваагдсан бөгөөд тэнд хүмүүсийг улс буюу ангид томилдог байв. Үүнийг ноён хянадаг байсан бөгөөд тэдний доор ноёнуудын хүргэн болох табунангууд, тэд түшмэд буюу шүүгчдийн албан тушаалд хязгаарлагдаж, дараа нь туг баригч, бүрээчин, туслах гэх мэт жижиг албан тушаалтнууд байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Тэдгээр аймгийн анги буюу улуудыг цааш нь отог гэж хуваасан бөгөөд энэ нь нийт 3,000–6,000 өрхөөс бүрддэг байв. Отог бүрийг зайсан, дэмч, шүлэн хариуцдаг тул 40 өрхөд хуваасан бол албан тушаалгүй энгийн иргэдийг сайд, дунд, суурь гэж хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} 

Зүүнгарын отогуудыг 14 хуучин болон 16 шинэ отог гэж хуваасан бөгөөд эдгээр нь 500–6,000 өрх, дунджаар 3,600 өрх байв. Тэдгээрийг овог аймаг болон/эсвэл үндэс угсаа, эсвэл ажил мэргэжлээр нь хуваарилсан.{{sfn|Atwood|2004|p=431}} Тэд хааны нийгмийн бүлэгт харьяалагддаг байсан бөгөөд нийт 88,300 өрхтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Ангичуудыг тайшууд захирч байсан бөгөөд тэд хааныг дагаж аян дайн хийх, цэргийн байгууллага болж үйлчлэх хүчээ удирдах ёстой байв. Цэвээнравдан хааны үед нийт 21 анги буюу 100,000 өрхийг тайшууд захирч байжээ. Татвар болон бусад чухал үүргийг отогууд хариуцаж байсан бол ангичууд бага зэргийн үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{Sfn|Adle|2003|pp=167-168}} Яс нь анх таван шашны хэлтэс байсан тул шашны хэлтэс байв. Хожим нь 6,000 лам, 10,600 шавьтайгаар есөн хэлтэс болж өргөжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}} ''&quot;Зүүнгарын бүрэн тэмдэглэл&quot;''-д дурдсанаар, [[Тэнгэр тэтгэгч]] нь нийт 200,000 өрх, 600,000 гаруй хүн амтай гэж тооцоолсон бөгөөд, хаанаас 24 отог, харин тайш бүрээс 9 яс, 21 анги байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Айл өрх бүрийг өөрийн тогтоосон нэгжид хуваарилж, нэгжийг нутаг дэвсгэрт хуваарилдаг байв. Орон нутгийн албан тушаалтнуудыг улс орныг тогтворжуулж, гадаад болон дотоод аливаа асуудлыг мэдээлэх үүрэгтэй байв. Энгийн албан тушаалтнууд ноёныхоо оргоог цуглуулах ёстой байсан бол отог ахмадууд ард түмнийг цуглуулах ёстой байв. Албан тушаалтнууд ирээгүй тохиолдолд торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}}

== Удирдагчид ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!№
!Хааны нэр
!Цол
!Угсаа гарал
!Төрсөн он
!Хаанчилсан жил
!Нас нөгчсөн он
!
|-
|1
|[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин баатар]]
|Эрдэнэ[[баатар]] [[хунтайж]]
|[[Цорос|Цоросын]] [[Хархул ноён|Хархул догшин ноёны]] хүү{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|Тодорхойгүй
|1634–1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}
|
|-
|2
|[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]]
|Цэцэн [[хунтайж]]
|Эрдэнэбаатар хунтайжийн 5-р хүү{{sfn|Baabar|1999|p=79}}
|Тодорхойгүй
|1653–1671{{sfn|Adle|2003|p=148}}
|1671
|
|-
|3
|[[Галдан бошигт хаан|Галдан]]
|[[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|Эрдэнэбаатар хунтайжийн 6-р хүү{{sfn|Adle|2003|p=157}}
|1644
|1671–1697{{sfn|Adle|2003|p=149}}
|1697
|
|-
|4
|[[Цэвээнравдан]]
|Зоригт [[хунтайж]],{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} [[хаан]]{{sfn|Baabar|1999|p=87}}
|Сэнгэ хунтайжийн ахмад хүү{{sfn|Adle|2003|p=158}}
|1665
|1694–1727{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1727
|
|-
|5
|[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]]
|[[Хунтайж]], [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|Цэвээнравдангийн ахмад хүү
|1693
|1727–1745{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1745
|
|-
|6
|[[Цэвээндоржнамжил]]
|[[Хунтайж]]
|Галданцэрэнгийн отгон хүү
|1732{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1746–1749{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1750{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|7
|[[Ламдаржаа]]
|[[Хунтайж]]
|Галданцэрэнгийн ахмад хүү
|1726{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1749–1753{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1752{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|8
|[[Даваач]]
|[[Хунтайж]]
|[[Их Цэрэндондов]] жанжны гуч хүү
|Тодорхойгүй
|1752–1755{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1759{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|9
|[[Амарсанаа]]
|[[Хойд|Хойдын]] [[Хаан]]
|Хойдын Үйзэн хошуучийн хүү{{Sfn|Atwood|2004|p=13}}
|1723{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1755–1757{{sfn|Adle|2003|p=160}}
|1757{{sfn|Adle|2003|p=160}}
|
|}

==Газрын зурагууд==
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;200&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд
File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн &quot;Carte de Tartarie&quot; (1675–1726)).
File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг)
File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын Хаант Улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана.
&lt;/gallery&gt;

== Мөн үзэх ==
*[[Зүүнгар нутаг]]
*[[Зүүнгарын ард түмэн]]
*[[Халимагийн хант улс]]
*[[Хошуудын хант улс]]
*[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]]
*[[Цорос]]
*[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]]

== Эх сурвалж ==

=== Ишлэл ===
{{Reflist}}
===Тэмдэглэл===
{{Notelist}}

=== Ном зүй ===
{{s-start}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}}
* {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}}
* {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}}
* {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}}
* {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}}
* {{cite book |last=Remileva |first=E. |title= |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&amp;q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}}
* {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}}

* {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}}

* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}}

* {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}}
* {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}}
* Хойт С.К. [https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157.
* Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.]
* Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289.
* {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}}
* {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}}
* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}}
* {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}}
* {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}}
* {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}}
* {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}}
* {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |journal= |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}}
* {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}}
* {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&amp;pg=PA165 165]}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}}
* {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}}
* {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}}
* {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&amp;pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}}
* {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}}
* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}}
* {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}}
* {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}}
* {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}}
* {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&amp;pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}}
* {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}}
* {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}}
* {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}}
* {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}}
* {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983 |language=ru |place=Novosibirsk |publisher=Nauka |pages=18, 128}}
* {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title=&quot;Tibet and its History&quot; |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston &amp; London}}
*{{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}}
*{{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}}
* {{cite journal |last1=Pochakaev |first1=P.Yu |date=2019 |title=Российские путешественники о правовых отношениях в Джунгарском ханстве XVIII веке |journal=Oriental Studies |publisher=Oriental Studies |volume=41}}
*{{Cite book |last1=Bazarov |first1=B.V |last2=Kradin |first2=N.N |title=Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики |date=2019 |publisher=Nauka |year=2019 |publication-date=1999 |pages=503}}
*{{cite journal |last1=Bobrov |first1=L.A |date=20 Jan 2007 |title=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |url=https://scfh.ru/journal/2007/chingis-khan-vzglyad-iz-tretego-tysyacheletiya/ |journal=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |volume=13 |issue=1}}
* {{Cite book |last=Abdibek |first=Sh. B |title=Большой атлас истории и культуры Казахстана |publisher=Abdi |year=2008 |isbn=9965-832-08-0}}
* {{Cite book |last=Baddeley |first=J. F |title=Russia, Mongolia, China: Being Some Record of the Relations Between Them from the Beginning of the XVIIth Century to the Death of the Tsar Alexei Mikhailovich, A.D. 1602-1676. |year=6767 |volume=1 |location=New York}}
*{{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VII |publisher=Offset |year=219 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar |pages=151 |language=mn}}
* {{Cite journal |last=Enkhsaruul |first=Lkhagvasuren |title=Кичэнгэ. XVIII зууны Зүүнгарын 16 их отог (нэгэн манж айлтгалаар гол болгох нь). // -107. Уб., |date=2021 |url=https://www.academia.edu/87884008/%D0%9A%D0%B8%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D1%8D_XVIII_%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_16_%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D1%8D%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%85_%D0%BD%D1%8C_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4_II_%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B4_%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%87%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0_%D1%85%D3%A9%D1%80%D0%B2%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3_Bibliotheca_Oiratica_107_%D0%A3%D0%B1_2021 |journal=Ойрад судлалын өгүүллүүд II (Гадаадад хэвлэгдсэн өгүүллүүдийн орчуулга, хөрвүүлэг) Bibliotheca Oiratica |pages=160-162}}
{{s-end}}
{{s-start}}
{{Залгамжлал
|өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]&lt;br/&gt;[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]&lt;br/&gt;[[Яркендын хант улс]]
|дараа={{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]]
|он= 1634–1758
|албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
}}
{{s-end}}
[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]]
[[Ангилал:Монголын түүхэн улс]]
[[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]]
[[Ангилал:Ойрадын түүх]]
[[Ангилал:Хаант Улс]]</text>
      <sha1>51nvepqpnd735umuycn9oug0d810clr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855440</id>
      <parentid>855437</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:29:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>855440</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117045" sha1="g4s5rbn15jliijl0ra0sdrv2300ooej" xml:space="preserve">{{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}{{Under construction}}{{Инфобокс улс
| common_name            = Зүүнгарын хаант улс
| native_name            = Зүнһар хаант улс
| image_flag             = Banner of the Dzungar Khanate.png
| flag_caption           = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}}
| image_coat             = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png
| alt_coat               = Галдан Бошигт хааны тамга
| symbol_type            = Галдан Бошигт хааны тамга
| image_map              = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png
| map_caption            = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он.
| capital                = [[Хулж]]
| official_languages     = [[Ойрад аялга]]
| national_languages     = [[Цагадайн хэл]]
| religion               = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]])
| demonym                = Зүүнгар
| government_type        = [[Хаант засаг]]
| leader_title1          = [[Баатар]] [[Хунтайж]]
| leader_name1           = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]]
| leader_title2          = Цэцэн [[Хунтайж]]
| leader_name2           = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]]
| leader_title3          = Бошигт [[Хаан]]
| leader_name3           = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]]
| leader_title4          = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]]
| leader_name4           = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]]
| leader_title5          = [[Хунтайж]], [[Хаан]]
| leader_name5           = [[Галданцэрэн хаан]]
| leader_title6          = [[Хунтайж]]
| leader_name6           = [[Цэвээндоржнамжил]]
| leader_title7          = [[Хунтайж]]
| leader_name7           = [[Ламдаржаа]]
| leader_title8          = [[Хунтайж]]
| leader_name8           = [[Даваач]]
| leader_title9          = [[Хойд]]ын [[Хаан]]
| leader_name9           = [[Амарсанаа]]
| legislature            = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]]
| currency               = Зэс зоос
| date_start             = 1634
| event1                 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав
| event2                 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]
| date_event2            = 1635
| event3                 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
| date_event3            = 1665–1720
| event4                 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь
| date_event4            = 1680–1681
| event5                 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| date_event5            = 1690–1758
| event_end              = [[Зүүнгарын геноцид]]
| date_end               = 1758
| p1                     = Дөрвөн Ойрадын холбоо
| s1                     = Чин улс
| p2                     = Яркендын хант улс
| p3                     = Хошуудын хант улс
}}

'''Зүүнгарын Хаант Улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын Хаант Улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг.

Зүүнгарын хаант улс нь 1634 онд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] удирдлага дор холбоо болон байгуулагдсан.Зүүнгарын хаант улс нь 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайжийн удирдлага дор холбоо болон байгуулагдсан. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгож, Зүүнгарыг албан ёсоор хаант улс болгон байгуулсан. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших Таримын сав газрыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин улс Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан.

16–17-р зуунд дарь технологи нь [[Оросын Хаант Улс]], Чин улс зэрэг улсуудад томоохон шинэчлэлийг авчирсан боловч хожим нь 17-р зуунд тал нутагт хүрч, Зүүнгарын Хаант Улс галт зэвсэг амжилттай нэвтрүүлж, үйлдвэрлэж, нүүдэлчид суурин эзэнт гүрнүүдтэй өрсөлдөж чадна гэдгийг нотолсон. Гэсэн хэдий ч эдгээр дэвшил гарсан ч өвчин, өлсгөлөн, ган гачиг зэрэг гадаад хямралууд эцэстээ тогтворгүй байдлыг бий болгож, тэдний уналтад хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=185}}

== Нэрний гарал үүсэл ==

=== Нэршил ===
&quot;Зүүнгар&quot; гэдэг нь &quot;зүүн&quot; болон &quot;гар&quot; гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}}

Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын &quot;Ойрад&quot; гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад &quot;'''Элеутийн хаант улс'''&quot; гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}

=== &quot;Сүүлчийн нүүдэлчин эзэнт гүрэн&quot;-ий тухай ойлголт ===
18-р зууны эхний хагасын Зүүнгарын Хаант Улсыг зүгээр нэг төвлөрсөн Монголын хаант улс биш, харин Монголоос хол зайд орших олон янзын ард түмэн, бүс нутгийг өөрийн мэдэлд нэгтгэсэн жинхэнэ &quot;тал хээрийн эзэнт гүрэн&quot; гэж үзэх бүрэн үндэслэл бий. Үүний дагуу Цорос овгийн Ойрад хунтайж болон [[хаан]] нар өөрсдөө Ойрадуудын &quot;үндэсний&quot; захирагч төдийгүй хэд хэдэн вассал ард түмэн, улсын ноёд болж байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Зүүн Туркестан]],{{efn|Ярканд, Кашгар, Турпан, Аксу, Курл, Үч-Турпан, Янги-Хисар, Бэй, Куча, Карашар, Хотан, Хами}}{{sfn|Bavarov|Kradin|2019|p=374}} Төв Азийн хот-улсууд,{{efn|Ташкент, Туркестан, Самарканд, Хожент}} Ахмад болон Дунд Жүзийн казах хан, султанууд Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Оросын харьяат байсан, ясак төлдөг Сибирийн зарим ард түмэн хүлээн зөвшөөрсөн: 1713–1714, 1719 онд Зүүнгарт айлчилсан Тара казакийн удирдагч И.Д. Чередовын мэдээлснээр эдгээр &quot;ясак&quot; хүмүүс&quot; Зүүнгарын захирагчдад &quot;алман&quot; төлдөг байжээ. Энэ заншил хэдэн арван жилийн дараа ч үргэлжилсэн: &quot;ясаш төлдөг үл итгэгчид&quot; Зүүнгарын захирагчдад &quot;алман&quot; төлдөг байсан баримтыг 1745 онд Зүүнгарт айлчилсан луу М.Давыдов тэмдэглэжээ.{{sfn|Pochakaev|2019|pp=28–40}}

== Түүх ==
{{Мөн үзэх|Ойрадуудын оролцсон дайны жагсаалт}}
Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын Хаант Улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно.

=== Гарал үүсэл ===
Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}}

1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}}

Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 

1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}}

1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ]]. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}}

1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''&quot;Шашныг дэмжигч Дарма&quot;'', ''&quot;Гүш хаан&quot;'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''&quot;баатар хунтайж&quot;'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}}

=== Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал ===
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1640s.png|left|thumb|1640-өөд оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Burton|1997|pp=219–220}}{{sfn|Moiseev|1991|pp=44–45}}]]
'''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж,{{sfn|Baabar|1999|p=78}} Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарыг]] илгээж, Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}}

=== Залгамжлалын маргаан (1653–1677) ===
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1667.png|thumb|287x287px|1667 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}}]]
1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}}

Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд &quot;''Бошигт хаан&quot;'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}}

=== Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) ===
16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}}

1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}}

=== Галданы Казахын дайн (1681–1684) ===
{{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1686.png|thumb|279x279px|1686 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Baabar|1999|p=80}}]]
1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}}

=== Халхын дайн (1687–1688) ===
{{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}}
[[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын Хаант Улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}}

Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв.

Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын Хаант Улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}}

=== Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) ===
{{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
[[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны Чин Зүүнгарын дайн]]
1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}}
[[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]]
1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}}
[[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]]

=== Цагаадайн бослого (1693–1705) ===
Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}}

=== Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн ===
{{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}}
1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Ахмад Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}

Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}

1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}}

Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}}

1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягуз голын тулалдаан|Аягуз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}}

1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр &quot;армийг хядсан&quot; гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} 

Казакууд Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}}

=== Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) ===
{{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
[[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|&quot;Алсын зайн суурьшлын жанжин&quot; аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]]
1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}}

=== Галданцэрэн хаан (1727–1745) ===
[[Файл:Carta_af_Songarski_%3D_Kalmuckit,_hwar_inunder_Kottonnerne_hörer_(J._G._Renats_kopia_av_kalmuckisk_originalkarta_Renat_1;_A).jpg|thumb|left| 1730-аад оны Зүүнгарын газрын зургийг Швед олзлогдогч Йоханас Густав Ренат хуулбарлан Шведэд хүргэсэн хувилбар]]
Цэвээнравдан хаан 1727 онд гэнэт нас барж, түүний хүү Галданцэрэн өөрийн дүү Лувсансүрийг хөнөөж, Цэвээнравдан хааны залгамжлагч болжээ. Тэрээр казахууд болон Халх Монголчуудын эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг хийсэн довтолгооны хариуд Чин улсын [[Найралт төв|Найрал төв]] 10,000 цэрэгтэй довтлох хүчийг илгээсэн бөгөөд Зүүнгарууд [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] ойролцоо [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуурын тулалдаанд]] ялав. Гэсэн хэдий ч дараа жил нь Зүүнгарууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийн ойролцоо]] Халхуудад ялагдав. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь Чин гүрний талд орж байсан Турфан руу довтлов. Эмин Хожа Турфаны ард түмнийг удирдан Гансу руу ухарч, тэнд Гуажоуд суурьшжээ. 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=149}}

Казахууд [[Алтайн нуруу]] руу довтолсон бөгөөд, энэ нь Зүүнгаруудыг хилээ хамгаалахаар 10,000 орчим цэрэг илгээхэд хүргэсэн. Казахууд Оросын худалдааны цуваа, дипломатчид болон, [[Уйгурууд|Уйгур]] худалдаачдыг дайрч, олзлон авсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Уйгур худалдаачдаас бусад барьцаалагдсан хүмүүсийг удалгүй суллав. Үүний зэрэгцээ Бага Жүз болон Дунд Жүз нар Оросын хатан хаан Аннад захирагджээ. [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрэнээс]] хамгаалалт хүсч, Оросуудад Зүүнгарын [[Сибирь]] руу хийх аливаа довтолгоог няцаахад нь туслана гэж тохиролцсон.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}}

1732 онд Зүүнгарууд 7,000 орчим цэрэгтэй өөр нэг хүчийг Дунд Жүз рүү довтолсон боловч тэд ялагдав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} Казахууд мөн Зүүнгаруудыг довтлон 700 орчим ордыг эзлэн авчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Өөр нэг Зүүнгарын арми Ахлах Жүз рүү довтлон Сайрам, Туркистан болон Ташкент хотуудыг эзлэн авчээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt; Дотор 1734 онд Ахмад Жүз Сайрам, Туркестан, Ташкентийг эргүүлэн авч чаджээ.&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt; Гэсэн хэдий ч Галдан Цэрэн тэднийг эзлэхээр цэрэг илгээж, Ахмад Жүзийг захируулснаар тэднийг удалгүй эзэлжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}

Галданцэрэн хаан 1739 онд Казахын хаант улсыг дахин довтлов.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Галданцэрэн хаан 1741 он хүртэл довтолгооноо үргэлжлүүлсээр байсан тул Дунд Жүз довтолгоог няцааж чадаагүй юм.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Казахууд Зүүнгаруудаас хохирол их амсаж, Бага, Ахмад Жүзүүд Зүүнгарын эсрэг дайнд нэгдэж чадаагүй бөгөөд, Зүүнгарууд [[Сырдарья]] болон Ишим голыг эзэлснээр Зүүнгарууд дээрх казах суурингууд нь Зүүнгаруудаас хөөгдүүлсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}}

=== Уналт (1745–1757) ===
[[Файл:乾隆皇帝朝服像轴.png|left|thumb|228x228px|Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.]]
Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүнийг нас барсны дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан гэж хэлэв:{{sfn|Baabar|1999|p=89}} {{quote|Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй.|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Baabar|1999|p=89}}}}Галданцэрэн хааны дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил]] 1746 онд түүний залгамжилсан [[Хунтайж]] болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах [[Ламдаржаа|Ламдаржаатай]] хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}}
[[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай хаанд]] зориулсан 2000 оны марк.]]
1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, [[Даваач]] болон [[Хойд|Хойдын]] хунтайж, [[Амарсанаа|Амарсанаатай]] эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Казахуудын [[Аблай султан|Аблай хаан]] тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 

1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд  руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}}
[[Файл:Cebdenjab.jpg|left|thumb|202x202px|Халхын цэргийг '''Зүүнгарын Хаант Улс''' руу удирдсан Цэвдэнжав.]]
Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}}{{quote|''&quot;Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй&quot;''|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Walravens|2017|p=82}}}}
[[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|&quot;Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь&quot;]]
Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} 100 хоногийн дотор [[Өрөмч]], Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг [[Тэнгэр Уул]] даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.{{sfn|Adle|2003|p=201}} Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=274}}

==== Амарсанаагийн бослого (1755–1757) ====
{{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Jaohui.jpg|left|thumb|161x161px|Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан  генерал Жаохуй.]]
[[Файл:Dzungar_cavalry_of_Amursana,_in_the_Battle_of_Khorgos_against_Qing_China_(1758).png|thumb|Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.{{Sfn|Chu|Ding|2015|p=129}}]]
Зүүнгарын Хаант Улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, [[Чэндэ]] дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.{{Sfn|Perdue|2005|p=275}}

Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч [[Чингүнжав|Чингүнжавтай]] хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.{{Sfn|Perdue|2005|p=276}} Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт [[салхин цэцэг]] өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр [[Кяхта]] руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.{{sfn|Atwood|2004|p=623}}

Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.{{Sfn|Pirazzoli-T'Serstevens|1969|p=10}}

=== Ак Тагликийн бослого (1757–1759) ===
Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми  Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. [[Хожа|Бурхануддин Хожа, Жахан нар]] [[Бадахшан]] руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=203}}

=== Геноцид ===
{{main|Зүүнгарын геноцид}}

=== Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт ===
[[Файл:Khojis full-length portrait.jpg|thumb|Хожи, Уктурпаны [[Уйгурууд|Уйгур]] захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач [[Игнатий Сихельбарт]]-ын зурсан зураг.{{sfn|Unknown|2019|p=4019}}]]
[[Файл:Xinjiang_regions_simplified.png|left|thumb|{{legend|red|[[Dzungaria]]}}{{legend|blue|[[Tarim Basin]]}}]]
Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, [[Хуушуур|Хуй]], [[Шибэ]], [[Дагуур ястан|Дагуур]], Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.{{sfn|Starr|2004|pp=73–90}}{{sfn|Toops|2004|p=1}}{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.{{sfn|Milward|1998|p=102}}

Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр &quot;Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан&quot;.{{Sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=76}}

1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо &quot;Хятадын нэг хэсэг&quot; гэж тунхагласан.{{sfn|Dunnell|2004|p=77}}{{sfn|Dunnell|2004|p=83}}{{sfn|Elliot|2001|p=503}} Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг &quot;гадаад&quot; Хан бус Хятадуудыг &quot;дотоод&quot; Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн &quot;нэг гэр бүл&quot; гэж дүрсэлсэн. Чин улс &quot;нэгдмэл байдал&quot;-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд &quot;Жон Вай И Жиа&quot; (中外一家) эсвэл &quot;Нэй Вай И Жиа&quot; (內外一家, &quot;дотоод ба гадаад нэг гэр бүл&quot;) гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.{{sfn|Dunnell|2004|pp=76-77}}

=== Зураг ===

==== Зигуан павильон дахь гавьяат албан тушаалтнуудын хөрөг зурагнууд ====
[[Тэнгэр тэтгэгч]] эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг ([[:zh:紫光阁功臣像|Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө]] зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн [[Торгууд]] болон [[Дөрвөд]] холбоотнууд, мөн ялагдсан [[Цорос]] Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман [[Уйгурууд|Уйгур]] холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Орчин үеийн [[Иезуит]] зураач [[Жан-Денис Аттирет]]-ийн хэлснээр: &quot;Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв.&quot;{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа [[Жузеппе Кастильоне (Иезуит зураач)|Жузеппе Кастильоне]]-гийн удирдлаган дор [[Иезуит]]-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;9&quot;&gt;
Файл:Dawachi.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын удирдагч Даваач (达瓦齐). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Dawa.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын Даваа (达瓦). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Tseren.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Цэрэн (车凌). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Buyan_Tegus.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Буян Төгс(布彦特古斯). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Erdeni.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Эрдэнэ (额爾德尼). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Gangdorji.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гандорж (刚多尔济). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг.
Файл:Gendun.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гэндэн (根敦). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг.
Файл:Ayusi_Assailing_The_Rebels_with_a_Lance.jpg|Ойрадын урвагч Аюси (阿玉锡) Чин улсын дүрэмт хувцастайгаа. Жузеппе Кастильонегийн зурсан зураг. 
&lt;/gallery&gt;

==== &lt;u&gt;Хуан Чин Жигун Ту&lt;/u&gt; ====
Хуан Чин Жигун Ту (Хятадаар: 皇清職貢圖; Чин гүрний харьяа ард түмний хөрөг зургийн цуглуулга) нь 18-р зууны Хятадын цутгал улсууд, түүний дотор Чин гүрэнтэй худалдаа хийдэг барууны улсуудын талаарх угсаатны зүйн судалгаа юм. Үүн дээр Зүүнгарын энгийн иргэд гэх мэт янз бүрийн зургийг дүрсэлсэн байв.
&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;5&quot;&gt;
Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч ([[Зайсан]], 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Uyghur from Ili, Taleqi, Chahan and Wusu, with his wife.jpg|Или,Талеки, Чахан, болон Вусу, нутгийн Уйгур иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Kyrgyz (布鲁特) commoner and his wife.jpg|Киргизийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
&lt;/gallery&gt;

== Зохион байгуулалт ==

=== Цэргийн зохион байгуулалт ===
[[Файл:Ойратские_воины.png|left|thumb|Бүрэн цэргийн тоног төхөөрөмжтэй хоёр Зүүнгарын морин цэрэг. Зурагчин Л.А. Бобровын бүтээл]]
Зүүнгарын арми дараах бүрэлдэхүүнтэй байв: морьноос буусан нумчид эсвэл галт зэвсэг, жад баригчид, тэмээн дээр суурилуулсан их бууны ангиуд,{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} мөн Европын аялагчид, адал явдалчдын тэмдэглэлд дурдсанаар [[Польшийн хусарууд|Польшийн хусаруудтай]] дүйцэхүйц морьт цэргүүдээр бүрдсэн.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Эхэндээ Зүүнгарууд тасгуудаар эхний шугамд жагсаж, захирагч бүр туг барин байрладаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Үүний дараа тэд бүрээ үлээж, бөмбөр дэлдэн довтолгооны дохио өгдөг байв. Эхний довтолгоог нумчид эхлүүлж, дараа нь жадчид дайрч, улмаар ил задгай тулалдаанд ордог.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} Хэрэв дайсан довтолгоог тогтоон барьж чадвал, галт зэвсэг хэрэглэж буй дайсны эсрэг тэдний тактик үр дүнгүй тул ухардаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}}
[[Файл:Kalmyk_warriors.jpg|thumb|249x249px|Бүрэн цэргийн хэрэгслээр тоноглогдсон Зүүнгарын хоёр морин цэрэг. Зурагчин Л.А.Бобров]]
Харин XVII зууны сүүл үеийн шинэчлэлийн дараа Зүүнгарын арми багана хэлбэрээр урагшилж, Зүүнгарын буутай явган цэргүүд галт зэвсгийн үйлдвэрлэл нэмэгдсэний үр дүнд салваар буудаж морьт цэргийг дэмжих боломжтой болсон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Ингэснээр хөнгөн морьт цэргүүд дайсныг их буу болон морьноос буусан явган цэргүүд уул толгод дээр нуугдан байрласан нээлттэй талбай руу татан оруулж, дараа нь их буу, галт зэвсгээр дайсныг эмх замбараагүй болгосны дараа жад, сэлэм барьсан хүнд морьт цэргүүд үлдсэн хүчийг довтлон устгадаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Spencer|2017|p=181}}

XVII зууны эхэн үед Зүүнгарын Хаант Улсын цэргүүдийн үндсэн хэсгийг хуягласан жадчид бүрдүүлж байв. Тэд ойрын тулалдаанд болон жадаа шидэн алсын довтолгоонд ашиглах зориулалттай{{sfn|Bobrov|2007|p=62}}—хулсан иш, нарийн ир, ган туузаар хийсэн жад барьдаг байсан.{{sfn|Abdibek|2008|p=412}} Мөн тэд дайсны эсрэг холын зайнаас тулалдахад нум хэрэглэдэг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Нум нь мөнгө, гууль чимэглэл эсвэл металл хавтангаар гоёсон бараан арьсан саванд хадгалагддаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Жад, бамбай, хожим нь их буу, дарь, сум зэрэг цэргийн хэрэгслийг уурхайгаас олборлосон төмөр, зэс, мөнгөөр хийдэг байсан нь зэвсгийн үйлдвэрлэлийг хангаж байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}}

Тэд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсаас]] буу худалдан авах боломжгүй байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] буу болон дархны мэргэжилтнүүд авах хүсэлт гаргасан ч татгалзсан хариу авчээ. 1645 онд Эрдэнэбаатар хунтайж буу, их буу, бууны дархчууд авах хүсэлтээ дахин гаргасан байна. Татгалзсан шалтгаан нь улсын дотоод аюулгүй байдалтай холбоотой байсан бөгөөд Зүүнгарууд Оросын Хаант Улсад заналхийлэл учруулж болзошгүй гэж үзжээ. Мөн металл худалдахыг татгалзсан нь түүнийг зэвсэг үйлдвэрлэхэд ашиглаж болзошгүйтэй холбоотой байв.{{sfn|Spencer|p=178}}
[[Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|thumb|'''Зүүнгарын Хаант Улсын''' нийгэм, эдийн засгийн сайжруулалтыг эхлүүлсэн [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хөшөө.]]
[[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] (1676–1697) засаглалын үед тэрээр Оросын царьт улс болон Төв Азийн янз бүрийн улсууд руу элч илгээж, Зүүнгаруудад галт зэвсэг нийлүүлэхийг эрмэлзэж байв. Энэ үед галт зэвсгийн ач холбогдлыг илүү ойлгож эхэлсэн бөгөөд Персийн ган хайлуулах арга технологийг эзэмшсэнээр зэвсэг үйлдвэрлэх боломж бүрджээ. XVII зууны сүүл үед Зүүнгарууд Төв Азийн худалдаачид болон Сибирийн захирагчид, Оросын албан тушаалтнуудаас их хэмжээний галт зэвсэг худалдан авч байв.{{sfn|Bobrov|2007|pp=64-65}}

Үүний үр дүнд Зүүнгарын цэрэгт шинэчлэл хийгдэж, галт зэвсэгтэй анги нэгжүүд бий болсон. Тэд морь ашиглан тээвэрлэлт хийж, харин тулалдааны үед морьноос бууж явганаар байлдан морьт цэргийг дэмжих, дайсны довтолгоог тогтоон барих үүрэгтэй байсан нь Европын аялагчдын тэмдэглэлд “[[Драгүн|драгуун]]” маягийн тактик гэж дурдагдсан байдаг.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Галт зэвсгийн хэрэглээ нь Зүүнгаруудад [[Халх Монголчууд|Халх монголчууд]] болон [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг үр дүнтэй дайн явуулах боломж олгож, Чин улсын цэргүүд тэдэнтэй тулалдахдаа морьноос бууж багана хэлбэрээр жагсах шаардлагатай болдог байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}

Зүүнгарууд [[газрын тос]] олборлох, [[хүхэр]], [[хүхрийн хүчил]], [[калийн нитрат]] ашиглах чадвартай байсан бөгөөд зэс, хар тугалга, өндөр чанарын ган зэрэг металлыг олборлодог байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Мөн их буу үйлдвэрлэл хөгжсөн ба тэмээн дээр жижиг их буу байрлуулан ашигладаг байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Энэ нь [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] ашиглагдаж, Зүүнгарууд тактикийн ухралт хийх боломжийг олгосон байна.

XVII зууны сүүл болон XVIII зууны эхэн үед, [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] засаглалын үед (1697–1727) галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийн төвүүд илүү зохион байгуулалттай, үр ашигтай болжээ. Орос болон Төв Азийн дархчуудын тусламжтайгаар тэд фитиль буу (matchlock) төрлийн гар буу, урт буу үйлдвэрлэж, эдгээрийг нарийн иш, заримдаа модон тулгуур (bipod)-тойгоор хийдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Зэвсгүүдийг яс, арьсаар хийсэн хайрцагт хадгалж, мөрөнд зүүх оосроор авч явдаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}}

Сумны үйлдвэрлэлийн хувьд [[Йохан Густав Ренат|Йохан Ренат]] хэмээх Швед цэрэг—[[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөний]] үеэр, [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедицийн]] явцад олзлогдсон—төмөр хайлуулж сум хийх аргыг зааж өгсөн.{{sfn|Baddeley|6767|pp=180-183}} Зүүнгарууд мөн сум, дарь хадгалах зориулалттай уут, гал асаагч, жижиг савнуудыг бүсэлхийдээ зүүж авч явах боломжтой болгожээ.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Галын хурдыг нэмэгдүүлэхийн тулд дарийг яс эсвэл эвэр саванд хийж, хүзүүндээ зүүдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}}

Мөн Цэвээнравдан хаан зэвсгийн үйлдвэрлэлтэй холбоотой шинэ хөдөлмөрийн зохион байгуулалтыг бий болгосон. “Урат” хэмээх ойролцоогоор 5,000 өрх зэвсэг, зэвсгийн хэрэгсэл үйлдвэрлэхэд томилогдсон; “Буучинар” хэмээх 2,000 орчим өрх үйлдвэрлэлийг хянах, удирдах үүрэгтэй байсан; харин “Буучин” нэртэй 1,000 орчим өрх их бууны үйлдвэрлэлд зориулан нөөцөд байлгагдаж байв.{{sfn|Spencer|2017|p=183}}

1726 онд Иссык-Куль нуурын орчимд их бууны цутгуурын газрууд байгуулагдсан. Энэхүү үйлдвэрийг Йохан Ренат удирдан ажиллуулж байсан бөгөөд түүнд ойролцоогоор 20 бууны дархан, 200 ажилчин туслан их буу үйлдвэрлэж байв. Мөн нэмэлт туслах ажилчид ч ажиллаж байсан. Их бууны үйлдвэрлэл өсөж байсан ч [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа дотоодын иргэний дайн гарч, энэ өсөлт саарсан байна.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Хэдийгээр Зүүнгарууд цэргээ шинэчилж, галт зэвсгийг нэвтрүүлсэн боловч жад, нум сум, сэлэм зэрэг уламжлалт зэвсгүүд нь Зүүнгарын Хаант Улсын армид үргэлжлэн чухал байр суурь эзэлж, өргөн хэрэглэгдсээр байв.{{sfn|Adle|2004|p=422}} Галданцэрэн хаан хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын цэргийг нийт 80 мянгаас 100 мянга хүртэл өргөжүүлж, галт зэвсэг, их буугаар зэвсэглэсэн.{{sfn|Spencer|2017|pp=184-185}}

=== Хууль ===
Ойрадууд анх ''&quot;Цаазийн бичиг&quot;'' гэгддэг хуулийг ашигладаг байсан. Хуулийн код нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоог]] нэгтгэж, төвлөрүүлэхийн тулд нийтлэг хуулийг ашиглах зорилготой байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 1640 онд Ойрад, [[Халх|Халх Монголын]] 30 орчим язгууртан, ''&quot;Монгол–Ойрадын Их Цааз&quot;''-ыг байгуулсан. Энэхүү гэрээний зорилго нь Монгол улсуудыг нэг хуультай нэгтгэх, бие биенээ дэмжих, найрсаг харилцаа тогтоох явдал байв.{{sfn|Gantulga|2019|p=26}} Үүнд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] болон [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]] нар гарын үсэг зурж, монгол хэлээр бичсэн нь онцгой ач холбогдолтой байв.{{sfn|Baabar|1999|pp=78-79}} Хууль нь лам хуврагууд, шашин шүтлэг, шуудан, татвар, гэрлэлт, гэрийн амьдрал, мал аж ахуй, ан агнуур, хувийн өмч, удамшлын эрх, эрүүгийн хууль, шүүхийн тогтолцоо, овог аймаг, овог аймгуудын хоорондын харилцаатай холбоотой нийт 120–151 зүйлд хуваагдсан байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 

Хожим нь Зүүнгарын хаант улсын өсөлт нь төвлөрөл болон засаг захиргааны илүү олон шинэчлэлийг бий болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Зүүнгарын эзэнт гүрнийг өргөжүүлэх үеэр нь захирч байсан Галдан бошигт хаан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} [[Цэвээнравдан хаан]] болон, түүний ахмад хүү, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] үед гэмт хэргийн талаар цуврал дүрэм журам баталсан.{{sfn|Adle|2003|p=173}}

=== Засаг захиргааны хуваарь, төрийн байгуулал ===
Тус улсыг [[хаан]], [[хунтайж]], [[тайш]] нар захирч, отог бүрийг [[зайсан]] захирч байв. Хожим нь, 17-р зуунд улс төрийн бүтэц нь захиргааны илүү олон чиг үүргийг гүйцэтгэхийн тулд мэдэгдэхүйц өөрчлөгдсөн.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Зүүнгарууд аймагт хуваагдсан бөгөөд тэнд хүмүүсийг улс буюу ангид томилдог байв. Үүнийг ноён хянадаг байсан бөгөөд тэдний доор ноёнуудын хүргэн болох тавнангууд, тэд түшмэд буюу шүүгчдийн албан тушаалд хязгаарлагдаж, дараа нь туг баригч, бүрээчин, туслах гэх мэт жижиг албан тушаалтнууд байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Тэдгээр аймгийн анги буюу улуудыг цааш нь отог гэж хуваасан бөгөөд энэ нь нийт 3,000–6,000 өрхөөс бүрддэг байв. Отог бүрийг зайсан, дэмч, шүлэн хариуцдаг тул 40 өрхөд хуваасан бол албан тушаалгүй энгийн иргэдийг сайд, дунд, суурь гэж хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} 

Зүүнгарын отогуудыг 14 хуучин болон 16 шинэ отог гэж хуваасан бөгөөд эдгээр нь 500–6,000 өрх, дунджаар 3,600 өрх байв. Тэдгээрийг овог аймаг болон/эсвэл үндэс угсаа, эсвэл ажил мэргэжлээр нь хуваарилсан.{{sfn|Atwood|2004|p=431}} Тэд хааны нийгмийн бүлэгт харьяалагддаг байсан бөгөөд нийт 88,300 өрхтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Ангичуудыг тайшууд захирч байсан бөгөөд тэд хааныг дагаж аян дайн хийх, цэргийн байгууллага болж үйлчлэх хүчээ удирдах ёстой байв. Цэвээнравдан хааны үед нийт 21 анги буюу 100,000 өрхийг тайшууд захирч байжээ. Татвар болон бусад чухал үүргийг отогууд хариуцаж байсан бол ангичууд бага зэргийн үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{Sfn|Adle|2003|pp=167-168}} Яс нь анх таван шашны хэлтэс байсан тул шашны хэлтэс байв. Хожим нь 6,000 лам, 10,600 шавьтайгаар есөн хэлтэс болж өргөжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}} ''&quot;Зүүнгарын бүрэн тэмдэглэл&quot;''-д дурдсанаар, [[Тэнгэр тэтгэгч]] нь нийт 200,000 өрх, 600,000 гаруй хүн амтай гэж тооцоолсон бөгөөд, хаанаас 24 отог, харин тайш бүрээс 9 яс, 21 анги байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Хаан (эсвэл хунтайж) нь улсын хамгийн дээд цол хэргэм, зэрэг дэвийг авдаг байсан бөгөөд засгийн газрын албан тушаалтнууд засгийн газрын янз бүрийн үүргийг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Засгийн газрын бүтцийн шатлал нь: хаан; түшмэл — чухал асуудлыг шийдвэрлэж, улсын дээд хэрэгт оролцдог түшмэл байв. Нийт дөрвөн түшмэл отог, ангиудыг удирдах үүрэгтэй байв; заргач — 6 заргач нь улс төрийн хэрэг, эрүүгийн хэрэг, шударга ёсыг хянах үүрэг хариуцлагыг түшмэлд авахад нь тусалж байв; дэмч — хааны ордны хэрэг, бэлчээрээс татвар ногдуулах ажлыг хариуцаж байв. Айл өрх бүрийг өөрийн тогтоосон нэгжид хуваарилж, нэгжийг нутаг дэвсгэрт хуваарилдаг байв.{{sfn|Adle|2003|pp=168-169}} Орон нутгийн албан тушаалтнуудыг улс орныг тогтворжуулж, гадаад болон дотоод аливаа асуудлыг мэдээлэх үүрэгтэй байв. Энгийн албан тушаалтнууд ноёныхоо оргоог цуглуулах ёстой байсан бол отог ахмадууд ард түмнийг цуглуулах ёстой байв. Албан тушаалтнууд ирээгүй тохиолдолд торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}}

== Удирдагчид ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!№
!Хааны нэр
!Цол
!Угсаа гарал
!Төрсөн он
!Хаанчилсан жил
!Нас нөгчсөн он
!
|-
|1
|[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин баатар]]
|Эрдэнэ[[баатар]] [[хунтайж]]
|[[Цорос|Цоросын]] [[Хархул ноён|Хархул догшин ноёны]] хүү{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|Тодорхойгүй
|1634–1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}
|
|-
|2
|[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]]
|Цэцэн [[хунтайж]]
|Эрдэнэбаатар хунтайжийн 5-р хүү{{sfn|Baabar|1999|p=79}}
|Тодорхойгүй
|1653–1671{{sfn|Adle|2003|p=148}}
|1671
|
|-
|3
|[[Галдан бошигт хаан|Галдан]]
|[[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|Эрдэнэбаатар хунтайжийн 6-р хүү{{sfn|Adle|2003|p=157}}
|1644
|1671–1697{{sfn|Adle|2003|p=149}}
|1697
|
|-
|4
|[[Цэвээнравдан]]
|Зоригт [[хунтайж]],{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} [[хаан]]{{sfn|Baabar|1999|p=87}}
|Сэнгэ хунтайжийн ахмад хүү{{sfn|Adle|2003|p=158}}
|1665
|1694–1727{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1727
|
|-
|5
|[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]]
|[[Хунтайж]], [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|Цэвээнравдангийн ахмад хүү
|1693
|1727–1745{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1745
|
|-
|6
|[[Цэвээндоржнамжил]]
|[[Хунтайж]]
|Галданцэрэнгийн отгон хүү
|1732{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1746–1749{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1750{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|7
|[[Ламдаржаа]]
|[[Хунтайж]]
|Галданцэрэнгийн ахмад хүү
|1726{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1749–1753{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1752{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|8
|[[Даваач]]
|[[Хунтайж]]
|[[Их Цэрэндондов]] жанжны гуч хүү
|Тодорхойгүй
|1752–1755{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1759{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|9
|[[Амарсанаа]]
|[[Хойд|Хойдын]] [[Хаан]]
|Хойдын Үйзэн хошуучийн хүү{{Sfn|Atwood|2004|p=13}}
|1723{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1755–1757{{sfn|Adle|2003|p=160}}
|1757{{sfn|Adle|2003|p=160}}
|
|}

==Газрын зурагууд==
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;200&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд
File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн &quot;Carte de Tartarie&quot; (1675–1726)).
File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг)
File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын Хаант Улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана.
&lt;/gallery&gt;

== Мөн үзэх ==
*[[Зүүнгар нутаг]]
*[[Зүүнгарын ард түмэн]]
*[[Халимагийн хант улс]]
*[[Хошуудын хант улс]]
*[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]]
*[[Цорос]]
*[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]]

== Эх сурвалж ==

=== Ишлэл ===
{{Reflist}}
===Тэмдэглэл===
{{Notelist}}

=== Ном зүй ===
{{s-start}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}}
* {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}}
* {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}}
* {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}}
* {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}}
* {{cite book |last=Remileva |first=E. |title= |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&amp;q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}}
* {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}}

* {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}}

* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}}

* {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}}
* {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}}
* Хойт С.К. [https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157.
* Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.]
* Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289.
* {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}}
* {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}}
* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}}
* {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}}
* {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}}
* {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}}
* {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}}
* {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |journal= |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}}
* {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}}
* {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&amp;pg=PA165 165]}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}}
* {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}}
* {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}}
* {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&amp;pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}}
* {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}}
* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}}
* {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}}
* {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}}
* {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}}
* {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&amp;pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}}
* {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}}
* {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}}
* {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}}
* {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}}
* {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983 |language=ru |place=Novosibirsk |publisher=Nauka |pages=18, 128}}
* {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title=&quot;Tibet and its History&quot; |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston &amp; London}}
*{{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}}
*{{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}}
* {{cite journal |last1=Pochakaev |first1=P.Yu |date=2019 |title=Российские путешественники о правовых отношениях в Джунгарском ханстве XVIII веке |journal=Oriental Studies |publisher=Oriental Studies |volume=41}}
*{{Cite book |last1=Bazarov |first1=B.V |last2=Kradin |first2=N.N |title=Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики |date=2019 |publisher=Nauka |year=2019 |publication-date=1999 |pages=503}}
*{{cite journal |last1=Bobrov |first1=L.A |date=20 Jan 2007 |title=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |url=https://scfh.ru/journal/2007/chingis-khan-vzglyad-iz-tretego-tysyacheletiya/ |journal=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |volume=13 |issue=1}}
* {{Cite book |last=Abdibek |first=Sh. B |title=Большой атлас истории и культуры Казахстана |publisher=Abdi |year=2008 |isbn=9965-832-08-0}}
* {{Cite book |last=Baddeley |first=J. F |title=Russia, Mongolia, China: Being Some Record of the Relations Between Them from the Beginning of the XVIIth Century to the Death of the Tsar Alexei Mikhailovich, A.D. 1602-1676. |year=6767 |volume=1 |location=New York}}
*{{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VII |publisher=Offset |year=219 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar |pages=151 |language=mn}}
* {{Cite journal |last=Enkhsaruul |first=Lkhagvasuren |title=Кичэнгэ. XVIII зууны Зүүнгарын 16 их отог (нэгэн манж айлтгалаар гол болгох нь). // -107. Уб., |date=2021 |url=https://www.academia.edu/87884008/%D0%9A%D0%B8%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D1%8D_XVIII_%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_16_%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D1%8D%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%85_%D0%BD%D1%8C_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4_II_%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B4_%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%87%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0_%D1%85%D3%A9%D1%80%D0%B2%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3_Bibliotheca_Oiratica_107_%D0%A3%D0%B1_2021 |journal=Ойрад судлалын өгүүллүүд II (Гадаадад хэвлэгдсэн өгүүллүүдийн орчуулга, хөрвүүлэг) Bibliotheca Oiratica |pages=160-162}}
{{s-end}}
{{s-start}}
{{Залгамжлал
|өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]&lt;br/&gt;[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]&lt;br/&gt;[[Яркендын хант улс]]
|дараа={{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]]
|он= 1634–1758
|албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
}}
{{s-end}}
[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]]
[[Ангилал:Монголын түүхэн улс]]
[[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]]
[[Ангилал:Ойрадын түүх]]
[[Ангилал:Хаант Улс]]</text>
      <sha1>g4s5rbn15jliijl0ra0sdrv2300ooej</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855444</id>
      <parentid>855440</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:50:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>855444</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="119663" sha1="kb16uvvcuvyg35c1bx9ki5fso4v6j83" xml:space="preserve">{{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}{{Under construction}}{{Инфобокс улс
| common_name            = Зүүнгарын хаант улс
| native_name            = Зүнһар хаант улс
| image_flag             = Banner of the Dzungar Khanate.png
| flag_caption           = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}}
| image_coat             = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png
| alt_coat               = Галдан Бошигт хааны тамга
| symbol_type            = Галдан Бошигт хааны тамга
| image_map              = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png
| map_caption            = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он.
| capital                = [[Хулж]]
| official_languages     = [[Ойрад аялга]]
| national_languages     = [[Цагадайн хэл]]
| religion               = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]])
| demonym                = Зүүнгар
| government_type        = [[Хаант засаг]]
| leader_title1          = [[Баатар]] [[Хунтайж]]
| leader_name1           = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]]
| leader_title2          = Цэцэн [[Хунтайж]]
| leader_name2           = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]]
| leader_title3          = Бошигт [[Хаан]]
| leader_name3           = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]]
| leader_title4          = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]]
| leader_name4           = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]]
| leader_title5          = [[Хунтайж]], [[Хаан]]
| leader_name5           = [[Галданцэрэн хаан]]
| leader_title6          = [[Хунтайж]]
| leader_name6           = [[Цэвээндоржнамжил]]
| leader_title7          = [[Хунтайж]]
| leader_name7           = [[Ламдаржаа]]
| leader_title8          = [[Хунтайж]]
| leader_name8           = [[Даваач]]
| leader_title9          = [[Хойд]]ын [[Хаан]]
| leader_name9           = [[Амарсанаа]]
| legislature            = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]]
| currency               = Зэс зоос
| date_start             = 1634
| event1                 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав
| event2                 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]
| date_event2            = 1635
| event3                 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
| date_event3            = 1665–1720
| event4                 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь
| date_event4            = 1680–1681
| event5                 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| date_event5            = 1690–1758
| event_end              = [[Зүүнгарын геноцид]]
| date_end               = 1758
| p1                     = Дөрвөн Ойрадын холбоо
| s1                     = Чин улс
| p2                     = Яркендын хант улс
| p3                     = Хошуудын хант улс
}}

'''Зүүнгарын Хаант Улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын Хаант Улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг.

Зүүнгарын хаант улс нь 1634 онд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] удирдлага дор холбоо болон байгуулагдсан.Зүүнгарын хаант улс нь 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайжийн удирдлага дор холбоо болон байгуулагдсан. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгож, Зүүнгарыг албан ёсоор хаант улс болгон байгуулсан. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших Таримын сав газрыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин улс Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан.

16–17-р зуунд дарь технологи нь [[Оросын Хаант Улс]], Чин улс зэрэг улсуудад томоохон шинэчлэлийг авчирсан боловч хожим нь 17-р зуунд тал нутагт хүрч, Зүүнгарын Хаант Улс галт зэвсэг амжилттай нэвтрүүлж, үйлдвэрлэж, нүүдэлчид суурин эзэнт гүрнүүдтэй өрсөлдөж чадна гэдгийг нотолсон. Гэсэн хэдий ч эдгээр дэвшил гарсан ч өвчин, өлсгөлөн, ган гачиг зэрэг гадаад хямралууд эцэстээ тогтворгүй байдлыг бий болгож, тэдний уналтад хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=185}}

== Нэрний гарал үүсэл ==

=== Нэршил ===
&quot;Зүүнгар&quot; гэдэг нь &quot;зүүн&quot; болон &quot;гар&quot; гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}}

Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын &quot;Ойрад&quot; гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад &quot;'''Элеутийн хаант улс'''&quot; гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}

=== &quot;Сүүлчийн нүүдэлчин эзэнт гүрэн&quot;-ий тухай ойлголт ===
18-р зууны эхний хагасын Зүүнгарын Хаант Улсыг зүгээр нэг төвлөрсөн Монголын хаант улс биш, харин Монголоос хол зайд орших олон янзын ард түмэн, бүс нутгийг өөрийн мэдэлд нэгтгэсэн жинхэнэ &quot;тал хээрийн эзэнт гүрэн&quot; гэж үзэх бүрэн үндэслэл бий. Үүний дагуу Цорос овгийн Ойрад хунтайж болон [[хаан]] нар өөрсдөө Ойрадуудын &quot;үндэсний&quot; захирагч төдийгүй хэд хэдэн вассал ард түмэн, улсын ноёд болж байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Зүүн Туркестан]],{{efn|Ярканд, Кашгар, Турпан, Аксу, Курл, Үч-Турпан, Янги-Хисар, Бэй, Куча, Карашар, Хотан, Хами}}{{sfn|Bavarov|Kradin|2019|p=374}} Төв Азийн хот-улсууд,{{efn|Ташкент, Туркестан, Самарканд, Хожент}} Ахмад болон Дунд Жүзийн казах хан, султанууд Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Оросын харьяат байсан, ясак төлдөг Сибирийн зарим ард түмэн хүлээн зөвшөөрсөн: 1713–1714, 1719 онд Зүүнгарт айлчилсан Тара казакийн удирдагч И.Д. Чередовын мэдээлснээр эдгээр &quot;ясак&quot; хүмүүс&quot; Зүүнгарын захирагчдад &quot;алман&quot; төлдөг байжээ. Энэ заншил хэдэн арван жилийн дараа ч үргэлжилсэн: &quot;ясаш төлдөг үл итгэгчид&quot; Зүүнгарын захирагчдад &quot;алман&quot; төлдөг байсан баримтыг 1745 онд Зүүнгарт айлчилсан луу М.Давыдов тэмдэглэжээ.{{sfn|Pochakaev|2019|pp=28–40}}

== Түүх ==
{{Мөн үзэх|Ойрадуудын оролцсон дайны жагсаалт}}
Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын Хаант Улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно.

=== Гарал үүсэл ===
Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}}

1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}}

Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 

1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}}

1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ]]. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}}

1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''&quot;Шашныг дэмжигч Дарма&quot;'', ''&quot;Гүш хаан&quot;'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''&quot;баатар хунтайж&quot;'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}}

=== Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал ===
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1640s.png|left|thumb|1640-өөд оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Burton|1997|pp=219–220}}{{sfn|Moiseev|1991|pp=44–45}}]]
'''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж,{{sfn|Baabar|1999|p=78}} Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарыг]] илгээж, Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}}

=== Залгамжлалын маргаан (1653–1677) ===
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1667.png|thumb|287x287px|1667 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}}]]
1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}}

Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд &quot;''Бошигт хаан&quot;'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}}

=== Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) ===
16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}}

1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}}

=== Галданы Казахын дайн (1681–1684) ===
{{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1686.png|thumb|279x279px|1686 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Baabar|1999|p=80}}]]
1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}}

=== Халхын дайн (1687–1688) ===
{{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}}
[[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын Хаант Улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}}

Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв.

Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын Хаант Улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}}

=== Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) ===
{{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
[[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны Чин Зүүнгарын дайн]]
1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}}
[[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]]
1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}}
[[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]]

=== Цагаадайн бослого (1693–1705) ===
Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}}

=== Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн ===
{{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}}
1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Ахмад Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}

Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}

1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}}

Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}}

1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягуз голын тулалдаан|Аягуз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}}

1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр &quot;армийг хядсан&quot; гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} 

Казакууд Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}}

=== Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) ===
{{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
[[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|&quot;Алсын зайн суурьшлын жанжин&quot; аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]]
1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}}

=== Галданцэрэн хаан (1727–1745) ===
[[Файл:Carta_af_Songarski_%3D_Kalmuckit,_hwar_inunder_Kottonnerne_hörer_(J._G._Renats_kopia_av_kalmuckisk_originalkarta_Renat_1;_A).jpg|thumb|left| 1730-аад оны Зүүнгарын газрын зургийг Швед олзлогдогч Йоханас Густав Ренат хуулбарлан Шведэд хүргэсэн хувилбар]]
Цэвээнравдан хаан 1727 онд гэнэт нас барж, түүний хүү Галданцэрэн өөрийн дүү Лувсансүрийг хөнөөж, Цэвээнравдан хааны залгамжлагч болжээ. Тэрээр казахууд болон Халх Монголчуудын эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг хийсэн довтолгооны хариуд Чин улсын [[Найралт төв|Найрал төв]] 10,000 цэрэгтэй довтлох хүчийг илгээсэн бөгөөд Зүүнгарууд [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] ойролцоо [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуурын тулалдаанд]] ялав. Гэсэн хэдий ч дараа жил нь Зүүнгарууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийн ойролцоо]] Халхуудад ялагдав. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь Чин гүрний талд орж байсан Турфан руу довтлов. Эмин Хожа Турфаны ард түмнийг удирдан Гансу руу ухарч, тэнд Гуажоуд суурьшжээ. 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=149}}

Казахууд [[Алтайн нуруу]] руу довтолсон бөгөөд, энэ нь Зүүнгаруудыг хилээ хамгаалахаар 10,000 орчим цэрэг илгээхэд хүргэсэн. Казахууд Оросын худалдааны цуваа, дипломатчид болон, [[Уйгурууд|Уйгур]] худалдаачдыг дайрч, олзлон авсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Уйгур худалдаачдаас бусад барьцаалагдсан хүмүүсийг удалгүй суллав. Үүний зэрэгцээ Бага Жүз болон Дунд Жүз нар Оросын хатан хаан Аннад захирагджээ. [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрэнээс]] хамгаалалт хүсч, Оросуудад Зүүнгарын [[Сибирь]] руу хийх аливаа довтолгоог няцаахад нь туслана гэж тохиролцсон.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}}

1732 онд Зүүнгарууд 7,000 орчим цэрэгтэй өөр нэг хүчийг Дунд Жүз рүү довтолсон боловч тэд ялагдав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} Казахууд мөн Зүүнгаруудыг довтлон 700 орчим ордыг эзлэн авчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Өөр нэг Зүүнгарын арми Ахлах Жүз рүү довтлон Сайрам, Туркистан болон Ташкент хотуудыг эзлэн авчээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt; Дотор 1734 онд Ахмад Жүз Сайрам, Туркестан, Ташкентийг эргүүлэн авч чаджээ.&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt; Гэсэн хэдий ч Галдан Цэрэн тэднийг эзлэхээр цэрэг илгээж, Ахмад Жүзийг захируулснаар тэднийг удалгүй эзэлжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}

Галданцэрэн хаан 1739 онд Казахын хаант улсыг дахин довтлов.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Галданцэрэн хаан 1741 он хүртэл довтолгооноо үргэлжлүүлсээр байсан тул Дунд Жүз довтолгоог няцааж чадаагүй юм.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Казахууд Зүүнгаруудаас хохирол их амсаж, Бага, Ахмад Жүзүүд Зүүнгарын эсрэг дайнд нэгдэж чадаагүй бөгөөд, Зүүнгарууд [[Сырдарья]] болон Ишим голыг эзэлснээр Зүүнгарууд дээрх казах суурингууд нь Зүүнгаруудаас хөөгдүүлсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}}

=== Уналт (1745–1757) ===
[[Файл:乾隆皇帝朝服像轴.png|left|thumb|228x228px|Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.]]
Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүнийг нас барсны дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан гэж хэлэв:{{sfn|Baabar|1999|p=89}} {{quote|Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй.|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Baabar|1999|p=89}}}}Галданцэрэн хааны дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил]] 1746 онд түүний залгамжилсан [[Хунтайж]] болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах [[Ламдаржаа|Ламдаржаатай]] хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}}
[[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай хаанд]] зориулсан 2000 оны марк.]]
1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, [[Даваач]] болон [[Хойд|Хойдын]] хунтайж, [[Амарсанаа|Амарсанаатай]] эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Казахуудын [[Аблай султан|Аблай хаан]] тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 

1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд  руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}}
[[Файл:Cebdenjab.jpg|left|thumb|202x202px|Халхын цэргийг '''Зүүнгарын Хаант Улс''' руу удирдсан Цэвдэнжав.]]
Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}}{{quote|''&quot;Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй&quot;''|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Walravens|2017|p=82}}}}
[[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|&quot;Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь&quot;]]
Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} 100 хоногийн дотор [[Өрөмч]], Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг [[Тэнгэр Уул]] даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.{{sfn|Adle|2003|p=201}} Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=274}}

==== Амарсанаагийн бослого (1755–1757) ====
{{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Jaohui.jpg|left|thumb|161x161px|Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан  генерал Жаохуй.]]
[[Файл:Dzungar_cavalry_of_Amursana,_in_the_Battle_of_Khorgos_against_Qing_China_(1758).png|thumb|Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.{{Sfn|Chu|Ding|2015|p=129}}]]
Зүүнгарын Хаант Улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, [[Чэндэ]] дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.{{Sfn|Perdue|2005|p=275}}

Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч [[Чингүнжав|Чингүнжавтай]] хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.{{Sfn|Perdue|2005|p=276}} Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт [[салхин цэцэг]] өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр [[Кяхта]] руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.{{sfn|Atwood|2004|p=623}}

Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.{{Sfn|Pirazzoli-T'Serstevens|1969|p=10}}

=== Ак Тагликийн бослого (1757–1759) ===
Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми  Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. [[Хожа|Бурхануддин Хожа, Жахан нар]] [[Бадахшан]] руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=203}}

=== Геноцид ===
{{main|Зүүнгарын геноцид}}

=== Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт ===
[[Файл:Khojis full-length portrait.jpg|thumb|Хожи, Уктурпаны [[Уйгурууд|Уйгур]] захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач [[Игнатий Сихельбарт]]-ын зурсан зураг.{{sfn|Unknown|2019|p=4019}}]]
[[Файл:Xinjiang_regions_simplified.png|left|thumb|{{legend|red|[[Dzungaria]]}}{{legend|blue|[[Tarim Basin]]}}]]
Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, [[Хуушуур|Хуй]], [[Шибэ]], [[Дагуур ястан|Дагуур]], Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.{{sfn|Starr|2004|pp=73–90}}{{sfn|Toops|2004|p=1}}{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.{{sfn|Milward|1998|p=102}}

Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр &quot;Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан&quot;.{{Sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=76}}

1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо &quot;Хятадын нэг хэсэг&quot; гэж тунхагласан.{{sfn|Dunnell|2004|p=77}}{{sfn|Dunnell|2004|p=83}}{{sfn|Elliot|2001|p=503}} Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг &quot;гадаад&quot; Хан бус Хятадуудыг &quot;дотоод&quot; Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн &quot;нэг гэр бүл&quot; гэж дүрсэлсэн. Чин улс &quot;нэгдмэл байдал&quot;-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд &quot;Жон Вай И Жиа&quot; (中外一家) эсвэл &quot;Нэй Вай И Жиа&quot; (內外一家, &quot;дотоод ба гадаад нэг гэр бүл&quot;) гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.{{sfn|Dunnell|2004|pp=76-77}}

=== Зураг ===

==== Зигуан павильон дахь гавьяат албан тушаалтнуудын хөрөг зурагнууд ====
[[Тэнгэр тэтгэгч]] эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг ([[:zh:紫光阁功臣像|Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө]] зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн [[Торгууд]] болон [[Дөрвөд]] холбоотнууд, мөн ялагдсан [[Цорос]] Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман [[Уйгурууд|Уйгур]] холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Орчин үеийн [[Иезуит]] зураач [[Жан-Денис Аттирет]]-ийн хэлснээр: &quot;Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв.&quot;{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа [[Жузеппе Кастильоне (Иезуит зураач)|Жузеппе Кастильоне]]-гийн удирдлаган дор [[Иезуит]]-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;9&quot;&gt;
Файл:Dawachi.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын удирдагч Даваач (达瓦齐). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Dawa.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын Даваа (达瓦). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Tseren.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Цэрэн (车凌). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Buyan_Tegus.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Буян Төгс(布彦特古斯). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Erdeni.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Эрдэнэ (额爾德尼). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Gangdorji.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гандорж (刚多尔济). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг.
Файл:Gendun.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гэндэн (根敦). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг.
Файл:Ayusi_Assailing_The_Rebels_with_a_Lance.jpg|Ойрадын урвагч Аюси (阿玉锡) Чин улсын дүрэмт хувцастайгаа. Жузеппе Кастильонегийн зурсан зураг. 
&lt;/gallery&gt;

==== &lt;u&gt;Хуан Чин Жигун Ту&lt;/u&gt; ====
Хуан Чин Жигун Ту (Хятадаар: 皇清職貢圖; Чин гүрний харьяа ард түмний хөрөг зургийн цуглуулга) нь 18-р зууны Хятадын цутгал улсууд, түүний дотор Чин гүрэнтэй худалдаа хийдэг барууны улсуудын талаарх угсаатны зүйн судалгаа юм. Үүн дээр Зүүнгарын энгийн иргэд гэх мэт янз бүрийн зургийг дүрсэлсэн байв.
&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;5&quot;&gt;
Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч ([[Зайсан]], 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Uyghur from Ili, Taleqi, Chahan and Wusu, with his wife.jpg|Или,Талеки, Чахан, болон Вусу, нутгийн Уйгур иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Kyrgyz (布鲁特) commoner and his wife.jpg|Киргизийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
&lt;/gallery&gt;

== Зохион байгуулалт ==

=== Цэргийн зохион байгуулалт ===
[[Файл:Ойратские_воины.png|left|thumb|Бүрэн цэргийн тоног төхөөрөмжтэй хоёр Зүүнгарын морин цэрэг. Зурагчин Л.А. Бобровын бүтээл]]
Зүүнгарын арми дараах бүрэлдэхүүнтэй байв: морьноос буусан нумчид эсвэл галт зэвсэг, жад баригчид, тэмээн дээр суурилуулсан их бууны ангиуд,{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} мөн Европын аялагчид, адал явдалчдын тэмдэглэлд дурдсанаар [[Польшийн хусарууд|Польшийн хусаруудтай]] дүйцэхүйц морьт цэргүүдээр бүрдсэн.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Эхэндээ Зүүнгарууд тасгуудаар эхний шугамд жагсаж, захирагч бүр туг барин байрладаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Үүний дараа тэд бүрээ үлээж, бөмбөр дэлдэн довтолгооны дохио өгдөг байв. Эхний довтолгоог нумчид эхлүүлж, дараа нь жадчид дайрч, улмаар ил задгай тулалдаанд ордог.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} Хэрэв дайсан довтолгоог тогтоон барьж чадвал, галт зэвсэг хэрэглэж буй дайсны эсрэг тэдний тактик үр дүнгүй тул ухардаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}}
[[Файл:Kalmyk_warriors.jpg|thumb|249x249px|Бүрэн цэргийн хэрэгслээр тоноглогдсон Зүүнгарын хоёр морин цэрэг. Зурагчин Л.А.Бобров]]
Харин XVII зууны сүүл үеийн шинэчлэлийн дараа Зүүнгарын арми багана хэлбэрээр урагшилж, Зүүнгарын буутай явган цэргүүд галт зэвсгийн үйлдвэрлэл нэмэгдсэний үр дүнд салваар буудаж морьт цэргийг дэмжих боломжтой болсон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Ингэснээр хөнгөн морьт цэргүүд дайсныг их буу болон морьноос буусан явган цэргүүд уул толгод дээр нуугдан байрласан нээлттэй талбай руу татан оруулж, дараа нь их буу, галт зэвсгээр дайсныг эмх замбараагүй болгосны дараа жад, сэлэм барьсан хүнд морьт цэргүүд үлдсэн хүчийг довтлон устгадаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Spencer|2017|p=181}}

XVII зууны эхэн үед Зүүнгарын Хаант Улсын цэргүүдийн үндсэн хэсгийг хуягласан жадчид бүрдүүлж байв. Тэд ойрын тулалдаанд болон жадаа шидэн алсын довтолгоонд ашиглах зориулалттай{{sfn|Bobrov|2007|p=62}}—хулсан иш, нарийн ир, ган туузаар хийсэн жад барьдаг байсан.{{sfn|Abdibek|2008|p=412}} Мөн тэд дайсны эсрэг холын зайнаас тулалдахад нум хэрэглэдэг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Нум нь мөнгө, гууль чимэглэл эсвэл металл хавтангаар гоёсон бараан арьсан саванд хадгалагддаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Жад, бамбай, хожим нь их буу, дарь, сум зэрэг цэргийн хэрэгслийг уурхайгаас олборлосон төмөр, зэс, мөнгөөр хийдэг байсан нь зэвсгийн үйлдвэрлэлийг хангаж байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}}

Тэд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсаас]] буу худалдан авах боломжгүй байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] буу болон дархны мэргэжилтнүүд авах хүсэлт гаргасан ч татгалзсан хариу авчээ. 1645 онд Эрдэнэбаатар хунтайж буу, их буу, бууны дархчууд авах хүсэлтээ дахин гаргасан байна. Татгалзсан шалтгаан нь улсын дотоод аюулгүй байдалтай холбоотой байсан бөгөөд Зүүнгарууд Оросын Хаант Улсад заналхийлэл учруулж болзошгүй гэж үзжээ. Мөн металл худалдахыг татгалзсан нь түүнийг зэвсэг үйлдвэрлэхэд ашиглаж болзошгүйтэй холбоотой байв.{{sfn|Spencer|p=178}}
[[Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|thumb|'''Зүүнгарын Хаант Улсын''' нийгэм, эдийн засгийн сайжруулалтыг эхлүүлсэн [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хөшөө.]]
[[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] (1676–1697) засаглалын үед тэрээр Оросын царьт улс болон Төв Азийн янз бүрийн улсууд руу элч илгээж, Зүүнгаруудад галт зэвсэг нийлүүлэхийг эрмэлзэж байв. Энэ үед галт зэвсгийн ач холбогдлыг илүү ойлгож эхэлсэн бөгөөд Персийн ган хайлуулах арга технологийг эзэмшсэнээр зэвсэг үйлдвэрлэх боломж бүрджээ. XVII зууны сүүл үед Зүүнгарууд Төв Азийн худалдаачид болон Сибирийн захирагчид, Оросын албан тушаалтнуудаас их хэмжээний галт зэвсэг худалдан авч байв.{{sfn|Bobrov|2007|pp=64-65}}

Үүний үр дүнд Зүүнгарын цэрэгт шинэчлэл хийгдэж, галт зэвсэгтэй анги нэгжүүд бий болсон. Тэд морь ашиглан тээвэрлэлт хийж, харин тулалдааны үед морьноос бууж явганаар байлдан морьт цэргийг дэмжих, дайсны довтолгоог тогтоон барих үүрэгтэй байсан нь Европын аялагчдын тэмдэглэлд “[[Драгүн|драгуун]]” маягийн тактик гэж дурдагдсан байдаг.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Галт зэвсгийн хэрэглээ нь Зүүнгаруудад [[Халх Монголчууд|Халх монголчууд]] болон [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг үр дүнтэй дайн явуулах боломж олгож, Чин улсын цэргүүд тэдэнтэй тулалдахдаа морьноос бууж багана хэлбэрээр жагсах шаардлагатай болдог байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}

Зүүнгарууд [[газрын тос]] олборлох, [[хүхэр]], [[хүхрийн хүчил]], [[калийн нитрат]] ашиглах чадвартай байсан бөгөөд зэс, хар тугалга, өндөр чанарын ган зэрэг металлыг олборлодог байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Мөн их буу үйлдвэрлэл хөгжсөн ба тэмээн дээр жижиг их буу байрлуулан ашигладаг байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Энэ нь [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] ашиглагдаж, Зүүнгарууд тактикийн ухралт хийх боломжийг олгосон байна.

XVII зууны сүүл болон XVIII зууны эхэн үед, [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] засаглалын үед (1697–1727) галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийн төвүүд илүү зохион байгуулалттай, үр ашигтай болжээ. Орос болон Төв Азийн дархчуудын тусламжтайгаар тэд фитиль буу (matchlock) төрлийн гар буу, урт буу үйлдвэрлэж, эдгээрийг нарийн иш, заримдаа модон тулгуур (bipod)-тойгоор хийдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Зэвсгүүдийг яс, арьсаар хийсэн хайрцагт хадгалж, мөрөнд зүүх оосроор авч явдаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}}

Сумны үйлдвэрлэлийн хувьд [[Йохан Густав Ренат|Йохан Ренат]] хэмээх Швед цэрэг—[[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөний]] үеэр, [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедицийн]] явцад олзлогдсон—төмөр хайлуулж сум хийх аргыг зааж өгсөн.{{sfn|Baddeley|6767|pp=180-183}} Зүүнгарууд мөн сум, дарь хадгалах зориулалттай уут, гал асаагч, жижиг савнуудыг бүсэлхийдээ зүүж авч явах боломжтой болгожээ.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Галын хурдыг нэмэгдүүлэхийн тулд дарийг яс эсвэл эвэр саванд хийж, хүзүүндээ зүүдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}}

Мөн Цэвээнравдан хаан зэвсгийн үйлдвэрлэлтэй холбоотой шинэ хөдөлмөрийн зохион байгуулалтыг бий болгосон. “Урат” хэмээх ойролцоогоор 5,000 өрх зэвсэг, зэвсгийн хэрэгсэл үйлдвэрлэхэд томилогдсон; “Буучинар” хэмээх 2,000 орчим өрх үйлдвэрлэлийг хянах, удирдах үүрэгтэй байсан; харин “Буучин” нэртэй 1,000 орчим өрх их бууны үйлдвэрлэлд зориулан нөөцөд байлгагдаж байв.{{sfn|Spencer|2017|p=183}}

1726 онд Иссык-Куль нуурын орчимд их бууны цутгуурын газрууд байгуулагдсан. Энэхүү үйлдвэрийг Йохан Ренат удирдан ажиллуулж байсан бөгөөд түүнд ойролцоогоор 20 бууны дархан, 200 ажилчин туслан их буу үйлдвэрлэж байв. Мөн нэмэлт туслах ажилчид ч ажиллаж байсан. Их бууны үйлдвэрлэл өсөж байсан ч [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа дотоодын иргэний дайн гарч, энэ өсөлт саарсан байна.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Хэдийгээр Зүүнгарууд цэргээ шинэчилж, галт зэвсгийг нэвтрүүлсэн боловч жад, нум сум, сэлэм зэрэг уламжлалт зэвсгүүд нь Зүүнгарын Хаант Улсын армид үргэлжлэн чухал байр суурь эзэлж, өргөн хэрэглэгдсээр байв.{{sfn|Adle|2004|p=422}} Галданцэрэн хаан хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын цэргийг нийт 80 мянгаас 100 мянга хүртэл өргөжүүлж, галт зэвсэг, их буугаар зэвсэглэсэн.{{sfn|Spencer|2017|pp=184-185}}

=== Хууль ===
Ойрадууд анх ''&quot;Цаазийн бичиг&quot;'' гэгддэг хуулийг ашигладаг байсан. Хуулийн код нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоог]] нэгтгэж, төвлөрүүлэхийн тулд нийтлэг хуулийг ашиглах зорилготой байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 1640 онд Ойрад, [[Халх|Халх Монголын]] 30 орчим язгууртан, ''&quot;Монгол–Ойрадын Их Цааз&quot;''-ыг байгуулсан. Энэхүү гэрээний зорилго нь Монгол улсуудыг нэг хуультай нэгтгэх, бие биенээ дэмжих, найрсаг харилцаа тогтоох явдал байв.{{sfn|Gantulga|2019|p=26}} Үүнд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] болон [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]] нар гарын үсэг зурж, монгол хэлээр бичсэн нь онцгой ач холбогдолтой байв.{{sfn|Baabar|1999|pp=78-79}} Хууль нь лам хуврагууд, шашин шүтлэг, шуудан, татвар, гэрлэлт, гэрийн амьдрал, мал аж ахуй, ан агнуур, хувийн өмч, удамшлын эрх, эрүүгийн хууль, шүүхийн тогтолцоо, овог аймаг, овог аймгуудын хоорондын харилцаатай холбоотой нийт 120–151 зүйлд хуваагдсан байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 

Хожим нь Зүүнгарын хаант улсын өсөлт нь төвлөрөл болон засаг захиргааны илүү олон шинэчлэлийг бий болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Зүүнгарын эзэнт гүрнийг өргөжүүлэх үеэр нь захирч байсан Галдан бошигт хаан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} [[Цэвээнравдан хаан]] болон, түүний ахмад хүү, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] үед гэмт хэргийн талаар цуврал дүрэм журам баталсан.{{sfn|Adle|2003|p=173}}

=== Засаг захиргааны хуваарь, төрийн байгуулал ===
Тус улсыг [[хаан]], [[хунтайж]], [[тайш]] нар захирч, отог бүрийг [[зайсан]] захирч байв. Хожим нь, 17-р зуунд улс төрийн бүтэц нь захиргааны илүү олон чиг үүргийг гүйцэтгэхийн тулд мэдэгдэхүйц өөрчлөгдсөн.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Зүүнгарууд аймагт хуваагдсан бөгөөд тэнд хүмүүсийг улс буюу ангид томилдог байв. Үүнийг ноён хянадаг байсан бөгөөд тэдний доор ноёнуудын хүргэн болох тавнангууд, тэд түшмэд буюу шүүгчдийн албан тушаалд хязгаарлагдаж, дараа нь туг баригч, бүрээчин, туслах гэх мэт жижиг албан тушаалтнууд байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Тэдгээр аймгийн анги буюу улуудыг цааш нь отог гэж хуваасан бөгөөд энэ нь нийт 3,000–6,000 өрхөөс бүрддэг байв. Отог бүрийг зайсан, дэмч, шүлэн хариуцдаг тул 40 өрхөд хуваасан бол албан тушаалгүй энгийн иргэдийг сайд, дунд, суурь гэж хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} 

Зүүнгарын отогуудыг 14 хуучин болон 16 шинэ отог гэж хуваасан бөгөөд эдгээр нь 500–6,000 өрх, дунджаар 3,600 өрх байв. Тэдгээрийг овог аймаг болон/эсвэл үндэс угсаа, эсвэл ажил мэргэжлээр нь хуваарилсан.{{sfn|Atwood|2004|p=431}} Тэд хааны нийгмийн бүлэгт харьяалагддаг байсан бөгөөд нийт 88,300 өрхтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Ангичуудыг тайшууд захирч байсан бөгөөд тэд хааныг дагаж аян дайн хийх, цэргийн байгууллага болж үйлчлэх хүчээ удирдах ёстой байв. Цэвээнравдан хааны үед нийт 21 анги буюу 100,000 өрхийг тайшууд захирч байжээ. Татвар болон бусад чухал үүргийг отогууд хариуцаж байсан бол ангичууд бага зэргийн үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{Sfn|Adle|2003|pp=167-168}} Яс нь анх таван шашны хэлтэс байсан тул шашны хэлтэс байв. Хожим нь 6,000 лам, 10,600 шавьтайгаар есөн хэлтэс болж өргөжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}} ''&quot;Зүүнгарын бүрэн тэмдэглэл&quot;''-д дурдсанаар, [[Тэнгэр тэтгэгч]] нь нийт 200,000 өрх, 600,000 гаруй хүн амтай гэж тооцоолсон бөгөөд, хаанаас 24 отог, харин тайш бүрээс 9 яс, 21 анги байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Хаан (эсвэл хунтайж) нь улсын хамгийн дээд цол хэргэм, зэрэг дэвийг авдаг байсан бөгөөд засгийн газрын албан тушаалтнууд засгийн газрын янз бүрийн үүргийг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Засгийн газрын бүтцийн шатлал нь: хаан; түшмэл — чухал асуудлыг шийдвэрлэж, улсын дээд хэрэгт оролцдог түшмэл байв. Нийт дөрвөн түшмэл отог, ангиудыг удирдах үүрэгтэй байв; заргач — 6 заргач нь улс төрийн хэрэг, эрүүгийн хэрэг, шударга ёсыг хянах үүрэг хариуцлагыг түшмэлд авахад нь тусалж байв; дэмч — хааны ордны хэрэг, бэлчээрээс татвар ногдуулах ажлыг хариуцаж байв. Айл өрх бүрийг өөрийн тогтоосон нэгжид хуваарилж, нэгжийг нутаг дэвсгэрт хуваарилдаг байв.{{sfn|Adle|2003|pp=168-169}} 

Зайсанууд нь Ойрадын системийн гол захиргааны ажилтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь заримдаа ганцаараа, заримдаа бүлгээрээ отог хариуцдаг байв. Тэдний доор цэргийн болон иргэний захиргааны аль алиныг нь хариуцдаг даругачи нар, мөн хууль тогтоомж, засаглалыг хэрэгжүүлэх үүрэгтэй жасагулууд байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Доод түвшинд захиргаа илүү орон нутгийн шинжтэй болж, нарийвчилсан болсон. Дэмч нар байцаагчаар ажиллаж, ойролцоогоор 40–200 өрхийг хянадаг байв. Туслах даргач нар отог доторх өдөр тутмын ажлыг хариуцдаг байсан бөгөөд үүнд тушаал дамжуулах, татвар цуглуулах, нийтийн сайн сайхан байдлыг хангах, гэрлэлт зэрэг нийгмийн асуудлыг зохицуулах зэрэг орно. Шүлээ нар 20 орчим өрхийг хянадаг татварын албан тушаалтан байсан бол, албанчууд хамгийн доод албан тушаалтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь 10 орчим өрхийг хариуцаж, үндсэн захиргаанд тусалдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Энэхүү шатлалын зэрэгцээ мэргэшсэн бүлгүүд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв: хөтөч нарууд барилга байгууламжийг хариуцаж; захчинууд хил хязгаарыг хамгаалж; урудууд дарханчлан зэвсэг, багаж хэрэгсэл үйлдвэрлэж; алтчинууд шашны эд зүйлс бүтээж; буучинарууд галт зэвсэг, цэргийн хуарануудыг удирддаг байв. Цэргийн удирдлагад цэргүүдийг удирдаж, зарим тохиолдолд томоохон нэгжүүдийг захирдаг хошууч нар багтдаг байсан бөгөөд, хожим нь ерөнхий сайд болж гарч ирсэн. Шашны хэргийг Хутагт, Чорж зэрэг өндөр албан тушаалтай лам нар тусад нь удирддаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Орон нутгийн албан тушаалтнуудыг улс орныг тогтворжуулж, гадаад болон дотоод аливаа асуудлыг мэдээлэх үүрэгтэй байв. Энгийн албан тушаалтнууд ноёныхоо оргоог цуглуулах ёстой байсан бол отог ахмадууд ард түмнийг цуглуулах ёстой байв. Албан тушаалтнууд ирээгүй тохиолдолд торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} 

== Удирдагчид ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!№
!Хааны нэр
!Цол
!Угсаа гарал
!Төрсөн он
!Хаанчилсан жил
!Нас нөгчсөн он
!
|-
|1
|[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин баатар]]
|Эрдэнэ[[баатар]] [[хунтайж]]
|[[Цорос|Цоросын]] [[Хархул ноён|Хархул догшин ноёны]] хүү{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|Тодорхойгүй
|1634–1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}
|
|-
|2
|[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]]
|Цэцэн [[хунтайж]]
|Эрдэнэбаатар хунтайжийн 5-р хүү{{sfn|Baabar|1999|p=79}}
|Тодорхойгүй
|1653–1671{{sfn|Adle|2003|p=148}}
|1671
|
|-
|3
|[[Галдан бошигт хаан|Галдан]]
|[[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|Эрдэнэбаатар хунтайжийн 6-р хүү{{sfn|Adle|2003|p=157}}
|1644
|1671–1697{{sfn|Adle|2003|p=149}}
|1697
|
|-
|4
|[[Цэвээнравдан]]
|Зоригт [[хунтайж]],{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} [[хаан]]{{sfn|Baabar|1999|p=87}}
|Сэнгэ хунтайжийн ахмад хүү{{sfn|Adle|2003|p=158}}
|1665
|1694–1727{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1727
|
|-
|5
|[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]]
|[[Хунтайж]], [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|Цэвээнравдангийн ахмад хүү
|1693
|1727–1745{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1745
|
|-
|6
|[[Цэвээндоржнамжил]]
|[[Хунтайж]]
|Галданцэрэнгийн отгон хүү
|1732{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1746–1749{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1750{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|7
|[[Ламдаржаа]]
|[[Хунтайж]]
|Галданцэрэнгийн ахмад хүү
|1726{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1749–1753{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1752{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|8
|[[Даваач]]
|[[Хунтайж]]
|[[Их Цэрэндондов]] жанжны гуч хүү
|Тодорхойгүй
|1752–1755{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1759{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|9
|[[Амарсанаа]]
|[[Хойд|Хойдын]] [[Хаан]]
|Хойдын Үйзэн хошуучийн хүү{{Sfn|Atwood|2004|p=13}}
|1723{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1755–1757{{sfn|Adle|2003|p=160}}
|1757{{sfn|Adle|2003|p=160}}
|
|}

==Газрын зурагууд==
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;200&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд
File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн &quot;Carte de Tartarie&quot; (1675–1726)).
File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг)
File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын Хаант Улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана.
&lt;/gallery&gt;

== Мөн үзэх ==
*[[Зүүнгар нутаг]]
*[[Зүүнгарын ард түмэн]]
*[[Халимагийн хант улс]]
*[[Хошуудын хант улс]]
*[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]]
*[[Цорос]]
*[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]]

== Эх сурвалж ==

=== Ишлэл ===
{{Reflist}}
===Тэмдэглэл===
{{Notelist}}

=== Ном зүй ===
{{s-start}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}}
* {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}}
* {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}}
* {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}}
* {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}}
* {{cite book |last=Remileva |first=E. |title= |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&amp;q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}}
* {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}}

* {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}}

* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}}

* {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}}
* {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}}
* Хойт С.К. [https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157.
* Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.]
* Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289.
* {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}}
* {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}}
* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}}
* {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}}
* {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}}
* {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}}
* {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}}
* {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |journal= |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}}
* {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}}
* {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&amp;pg=PA165 165]}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}}
* {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}}
* {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}}
* {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&amp;pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}}
* {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}}
* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}}
* {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}}
* {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}}
* {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}}
* {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&amp;pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}}
* {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}}
* {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}}
* {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}}
* {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}}
* {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983 |language=ru |place=Novosibirsk |publisher=Nauka |pages=18, 128}}
* {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title=&quot;Tibet and its History&quot; |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston &amp; London}}
*{{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}}
*{{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}}
* {{cite journal |last1=Pochakaev |first1=P.Yu |date=2019 |title=Российские путешественники о правовых отношениях в Джунгарском ханстве XVIII веке |journal=Oriental Studies |publisher=Oriental Studies |volume=41}}
*{{Cite book |last1=Bazarov |first1=B.V |last2=Kradin |first2=N.N |title=Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики |date=2019 |publisher=Nauka |year=2019 |publication-date=1999 |pages=503}}
*{{cite journal |last1=Bobrov |first1=L.A |date=20 Jan 2007 |title=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |url=https://scfh.ru/journal/2007/chingis-khan-vzglyad-iz-tretego-tysyacheletiya/ |journal=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |volume=13 |issue=1}}
* {{Cite book |last=Abdibek |first=Sh. B |title=Большой атлас истории и культуры Казахстана |publisher=Abdi |year=2008 |isbn=9965-832-08-0}}
* {{Cite book |last=Baddeley |first=J. F |title=Russia, Mongolia, China: Being Some Record of the Relations Between Them from the Beginning of the XVIIth Century to the Death of the Tsar Alexei Mikhailovich, A.D. 1602-1676. |year=6767 |volume=1 |location=New York}}
*{{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VII |publisher=Offset |year=219 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar |pages=151 |language=mn}}
* {{Cite journal |last=Enkhsaruul |first=Lkhagvasuren |title=Кичэнгэ. XVIII зууны Зүүнгарын 16 их отог (нэгэн манж айлтгалаар гол болгох нь). // -107. Уб., |date=2021 |url=https://www.academia.edu/87884008/%D0%9A%D0%B8%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D1%8D_XVIII_%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_16_%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D1%8D%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%85_%D0%BD%D1%8C_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4_II_%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B4_%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%87%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0_%D1%85%D3%A9%D1%80%D0%B2%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3_Bibliotheca_Oiratica_107_%D0%A3%D0%B1_2021 |journal=Ойрад судлалын өгүүллүүд II (Гадаадад хэвлэгдсэн өгүүллүүдийн орчуулга, хөрвүүлэг) Bibliotheca Oiratica |pages=160-162}}
{{s-end}}
{{s-start}}
{{Залгамжлал
|өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]&lt;br/&gt;[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]&lt;br/&gt;[[Яркендын хант улс]]
|дараа={{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]]
|он= 1634–1758
|албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
}}
{{s-end}}
[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]]
[[Ангилал:Монголын түүхэн улс]]
[[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]]
[[Ангилал:Ойрадын түүх]]
[[Ангилал:Хаант Улс]]</text>
      <sha1>kb16uvvcuvyg35c1bx9ki5fso4v6j83</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855445</id>
      <parentid>855444</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:51:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>855445</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="119722" sha1="aem18n3a170c5bdiovnftf4mi3nksgc" xml:space="preserve">{{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}{{Under construction}}{{Инфобокс улс
| common_name            = Зүүнгарын хаант улс
| native_name            = Зүнһар хаант улс
| image_flag             = Banner of the Dzungar Khanate.png
| flag_caption           = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}}
| image_coat             = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png
| alt_coat               = Галдан Бошигт хааны тамга
| symbol_type            = Галдан Бошигт хааны тамга
| image_map              = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png
| map_caption            = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он.
| capital                = [[Хулж]]
| official_languages     = [[Ойрад аялга]]
| national_languages     = [[Цагадайн хэл]]
| religion               = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]])
| demonym                = Зүүнгар
| government_type        = [[Хаант засаг]]
| leader_title1          = [[Баатар]] [[Хунтайж]]
| leader_name1           = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]]
| leader_title2          = Цэцэн [[Хунтайж]]
| leader_name2           = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]]
| leader_title3          = Бошигт [[Хаан]]
| leader_name3           = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]]
| leader_title4          = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]]
| leader_name4           = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]]
| leader_title5          = [[Хунтайж]], [[Хаан]]
| leader_name5           = [[Галданцэрэн хаан]]
| leader_title6          = [[Хунтайж]]
| leader_name6           = [[Цэвээндоржнамжил]]
| leader_title7          = [[Хунтайж]]
| leader_name7           = [[Ламдаржаа]]
| leader_title8          = [[Хунтайж]]
| leader_name8           = [[Даваач]]
| leader_title9          = [[Хойд]]ын [[Хаан]]
| leader_name9           = [[Амарсанаа]]
| legislature            = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]]
| currency               = Зэс зоос
| date_start             = 1634
| event1                 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав
| event2                 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]
| date_event2            = 1635
| event3                 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
| date_event3            = 1665–1720
| event4                 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь
| date_event4            = 1680–1681
| event5                 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| date_event5            = 1690–1758
| event_end              = [[Зүүнгарын геноцид]]
| date_end               = 1758
| p1                     = Дөрвөн Ойрадын холбоо
| s1                     = Чин улс
| p2                     = Яркендын хант улс
| p3                     = Хошуудын хант улс
}}

'''Зүүнгарын Хаант Улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын Хаант Улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг.

Зүүнгарын хаант улс нь 1634 онд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] удирдлага дор холбоо болон байгуулагдсан.Зүүнгарын хаант улс нь 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайжийн удирдлага дор холбоо болон байгуулагдсан. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгож, Зүүнгарыг албан ёсоор хаант улс болгон байгуулсан. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших Таримын сав газрыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин улс Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан.

16–17-р зуунд дарь технологи нь [[Оросын Хаант Улс]], Чин улс зэрэг улсуудад томоохон шинэчлэлийг авчирсан боловч хожим нь 17-р зуунд тал нутагт хүрч, Зүүнгарын Хаант Улс галт зэвсэг амжилттай нэвтрүүлж, үйлдвэрлэж, нүүдэлчид суурин эзэнт гүрнүүдтэй өрсөлдөж чадна гэдгийг нотолсон. Гэсэн хэдий ч эдгээр дэвшил гарсан ч өвчин, өлсгөлөн, ган гачиг зэрэг гадаад хямралууд эцэстээ тогтворгүй байдлыг бий болгож, тэдний уналтад хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=185}}

== Нэрний гарал үүсэл ==

=== Нэршил ===
&quot;Зүүнгар&quot; гэдэг нь &quot;зүүн&quot; болон &quot;гар&quot; гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}}

Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын &quot;Ойрад&quot; гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад &quot;'''Элеутийн хаант улс'''&quot; гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}

=== &quot;Сүүлчийн нүүдэлчин эзэнт гүрэн&quot;-ий тухай ойлголт ===
18-р зууны эхний хагасын Зүүнгарын Хаант Улсыг зүгээр нэг төвлөрсөн Монголын хаант улс биш, харин Монголоос хол зайд орших олон янзын ард түмэн, бүс нутгийг өөрийн мэдэлд нэгтгэсэн жинхэнэ &quot;тал хээрийн эзэнт гүрэн&quot; гэж үзэх бүрэн үндэслэл бий. Үүний дагуу Цорос овгийн Ойрад хунтайж болон [[хаан]] нар өөрсдөө Ойрадуудын &quot;үндэсний&quot; захирагч төдийгүй хэд хэдэн вассал ард түмэн, улсын ноёд болж байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Зүүн Туркестан]],{{efn|Ярканд, Кашгар, Турпан, Аксу, Курл, Үч-Турпан, Янги-Хисар, Бэй, Куча, Карашар, Хотан, Хами}}{{sfn|Bavarov|Kradin|2019|p=374}} Төв Азийн хот-улсууд,{{efn|Ташкент, Туркестан, Самарканд, Хожент}} Ахмад болон Дунд Жүзийн казах хан, султанууд Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Оросын харьяат байсан, ясак төлдөг Сибирийн зарим ард түмэн хүлээн зөвшөөрсөн: 1713–1714, 1719 онд Зүүнгарт айлчилсан Тара казакийн удирдагч И.Д. Чередовын мэдээлснээр эдгээр &quot;ясак&quot; хүмүүс&quot; Зүүнгарын захирагчдад &quot;алман&quot; төлдөг байжээ. Энэ заншил хэдэн арван жилийн дараа ч үргэлжилсэн: &quot;ясаш төлдөг үл итгэгчид&quot; Зүүнгарын захирагчдад &quot;алман&quot; төлдөг байсан баримтыг 1745 онд Зүүнгарт айлчилсан луу М.Давыдов тэмдэглэжээ.{{sfn|Pochakaev|2019|pp=28–40}}

== Түүх ==
{{Мөн үзэх|Ойрадуудын оролцсон дайны жагсаалт}}
Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын Хаант Улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно.

=== Гарал үүсэл ===
Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}}

1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}}

Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 

1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}}

1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ]]. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}}

1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''&quot;Шашныг дэмжигч Дарма&quot;'', ''&quot;Гүш хаан&quot;'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''&quot;баатар хунтайж&quot;'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}}

=== Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал ===
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1640s.png|left|thumb|1640-өөд оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Burton|1997|pp=219–220}}{{sfn|Moiseev|1991|pp=44–45}}]]
'''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж,{{sfn|Baabar|1999|p=78}} Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарыг]] илгээж, Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}}

=== Залгамжлалын маргаан (1653–1677) ===
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1667.png|thumb|287x287px|1667 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}}]]
1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}}

Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд &quot;''Бошигт хаан&quot;'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}}

=== Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) ===
16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}}

1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}}

=== Галданы Казахын дайн (1681–1684) ===
{{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1686.png|thumb|279x279px|1686 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Baabar|1999|p=80}}]]
1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}}

=== Халхын дайн (1687–1688) ===
{{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}}
[[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын Хаант Улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}}

Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв.

Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын Хаант Улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}}

=== Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) ===
{{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
[[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны Чин Зүүнгарын дайн]]
1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}}
[[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]]
1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}}
[[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]]

=== Цагаадайн бослого (1693–1705) ===
Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}}

=== Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн ===
{{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}}
1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Ахмад Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}

Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}

1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}}

Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}}

1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягуз голын тулалдаан|Аягуз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}}

1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр &quot;армийг хядсан&quot; гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} 

Казакууд Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}}

=== Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) ===
{{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
[[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|&quot;Алсын зайн суурьшлын жанжин&quot; аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]]
1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}}

=== Галданцэрэн хаан (1727–1745) ===
[[Файл:Carta_af_Songarski_%3D_Kalmuckit,_hwar_inunder_Kottonnerne_hörer_(J._G._Renats_kopia_av_kalmuckisk_originalkarta_Renat_1;_A).jpg|thumb|left| 1730-аад оны Зүүнгарын газрын зургийг Швед олзлогдогч Йоханас Густав Ренат хуулбарлан Шведэд хүргэсэн хувилбар]]
Цэвээнравдан хаан 1727 онд гэнэт нас барж, түүний хүү Галданцэрэн өөрийн дүү Лувсансүрийг хөнөөж, Цэвээнравдан хааны залгамжлагч болжээ. Тэрээр казахууд болон Халх Монголчуудын эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг хийсэн довтолгооны хариуд Чин улсын [[Найралт төв|Найрал төв]] 10,000 цэрэгтэй довтлох хүчийг илгээсэн бөгөөд Зүүнгарууд [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] ойролцоо [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуурын тулалдаанд]] ялав. Гэсэн хэдий ч дараа жил нь Зүүнгарууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийн ойролцоо]] Халхуудад ялагдав. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь Чин гүрний талд орж байсан Турфан руу довтлов. Эмин Хожа Турфаны ард түмнийг удирдан Гансу руу ухарч, тэнд Гуажоуд суурьшжээ. 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=149}}

Казахууд [[Алтайн нуруу]] руу довтолсон бөгөөд, энэ нь Зүүнгаруудыг хилээ хамгаалахаар 10,000 орчим цэрэг илгээхэд хүргэсэн. Казахууд Оросын худалдааны цуваа, дипломатчид болон, [[Уйгурууд|Уйгур]] худалдаачдыг дайрч, олзлон авсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Уйгур худалдаачдаас бусад барьцаалагдсан хүмүүсийг удалгүй суллав. Үүний зэрэгцээ Бага Жүз болон Дунд Жүз нар Оросын хатан хаан Аннад захирагджээ. [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрэнээс]] хамгаалалт хүсч, Оросуудад Зүүнгарын [[Сибирь]] руу хийх аливаа довтолгоог няцаахад нь туслана гэж тохиролцсон.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}}

1732 онд Зүүнгарууд 7,000 орчим цэрэгтэй өөр нэг хүчийг Дунд Жүз рүү довтолсон боловч тэд ялагдав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} Казахууд мөн Зүүнгаруудыг довтлон 700 орчим ордыг эзлэн авчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Өөр нэг Зүүнгарын арми Ахлах Жүз рүү довтлон Сайрам, Туркистан болон Ташкент хотуудыг эзлэн авчээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt; Дотор 1734 онд Ахмад Жүз Сайрам, Туркестан, Ташкентийг эргүүлэн авч чаджээ.&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt; Гэсэн хэдий ч Галдан Цэрэн тэднийг эзлэхээр цэрэг илгээж, Ахмад Жүзийг захируулснаар тэднийг удалгүй эзэлжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}

Галданцэрэн хаан 1739 онд Казахын хаант улсыг дахин довтлов.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Галданцэрэн хаан 1741 он хүртэл довтолгооноо үргэлжлүүлсээр байсан тул Дунд Жүз довтолгоог няцааж чадаагүй юм.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Казахууд Зүүнгаруудаас хохирол их амсаж, Бага, Ахмад Жүзүүд Зүүнгарын эсрэг дайнд нэгдэж чадаагүй бөгөөд, Зүүнгарууд [[Сырдарья]] болон Ишим голыг эзэлснээр Зүүнгарууд дээрх казах суурингууд нь Зүүнгаруудаас хөөгдүүлсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}}

=== Уналт (1745–1757) ===
[[Файл:乾隆皇帝朝服像轴.png|left|thumb|228x228px|Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.]]
Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүнийг нас барсны дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан гэж хэлэв:{{sfn|Baabar|1999|p=89}} {{quote|Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй.|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Baabar|1999|p=89}}}}Галданцэрэн хааны дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил]] 1746 онд түүний залгамжилсан [[Хунтайж]] болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах [[Ламдаржаа|Ламдаржаатай]] хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}}
[[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай хаанд]] зориулсан 2000 оны марк.]]
1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, [[Даваач]] болон [[Хойд|Хойдын]] хунтайж, [[Амарсанаа|Амарсанаатай]] эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Казахуудын [[Аблай султан|Аблай хаан]] тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 

1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд  руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}}
[[Файл:Cebdenjab.jpg|left|thumb|202x202px|Халхын цэргийг '''Зүүнгарын Хаант Улс''' руу удирдсан Цэвдэнжав.]]
Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}}{{quote|''&quot;Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй&quot;''|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Walravens|2017|p=82}}}}
[[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|&quot;Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь&quot;]]
Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} 100 хоногийн дотор [[Өрөмч]], Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг [[Тэнгэр Уул]] даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.{{sfn|Adle|2003|p=201}} Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=274}}

==== Амарсанаагийн бослого (1755–1757) ====
{{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Jaohui.jpg|left|thumb|161x161px|Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан  генерал Жаохуй.]]
[[Файл:Dzungar_cavalry_of_Amursana,_in_the_Battle_of_Khorgos_against_Qing_China_(1758).png|thumb|Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.{{Sfn|Chu|Ding|2015|p=129}}]]
Зүүнгарын Хаант Улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, [[Чэндэ]] дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.{{Sfn|Perdue|2005|p=275}}

Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч [[Чингүнжав|Чингүнжавтай]] хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.{{Sfn|Perdue|2005|p=276}} Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт [[салхин цэцэг]] өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр [[Кяхта]] руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.{{sfn|Atwood|2004|p=623}}

Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.{{Sfn|Pirazzoli-T'Serstevens|1969|p=10}}

=== Ак Тагликийн бослого (1757–1759) ===
Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми  Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. [[Хожа|Бурхануддин Хожа, Жахан нар]] [[Бадахшан]] руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=203}}

=== Геноцид ===
{{main|Зүүнгарын геноцид}}

=== Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт ===
[[Файл:Khojis full-length portrait.jpg|thumb|Хожи, Уктурпаны [[Уйгурууд|Уйгур]] захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач [[Игнатий Сихельбарт]]-ын зурсан зураг.{{sfn|Unknown|2019|p=4019}}]]
[[Файл:Xinjiang_regions_simplified.png|left|thumb|{{legend|red|[[Dzungaria]]}}{{legend|blue|[[Tarim Basin]]}}]]
Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, [[Хуушуур|Хуй]], [[Шибэ]], [[Дагуур ястан|Дагуур]], Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.{{sfn|Starr|2004|pp=73–90}}{{sfn|Toops|2004|p=1}}{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.{{sfn|Milward|1998|p=102}}

Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр &quot;Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан&quot;.{{Sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=76}}

1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо &quot;Хятадын нэг хэсэг&quot; гэж тунхагласан.{{sfn|Dunnell|2004|p=77}}{{sfn|Dunnell|2004|p=83}}{{sfn|Elliot|2001|p=503}} Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг &quot;гадаад&quot; Хан бус Хятадуудыг &quot;дотоод&quot; Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн &quot;нэг гэр бүл&quot; гэж дүрсэлсэн. Чин улс &quot;нэгдмэл байдал&quot;-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд &quot;Жон Вай И Жиа&quot; (中外一家) эсвэл &quot;Нэй Вай И Жиа&quot; (內外一家, &quot;дотоод ба гадаад нэг гэр бүл&quot;) гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.{{sfn|Dunnell|2004|pp=76-77}}

=== Зураг ===

==== Зигуан павильон дахь гавьяат албан тушаалтнуудын хөрөг зурагнууд ====
[[Тэнгэр тэтгэгч]] эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг ([[:zh:紫光阁功臣像|Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө]] зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн [[Торгууд]] болон [[Дөрвөд]] холбоотнууд, мөн ялагдсан [[Цорос]] Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман [[Уйгурууд|Уйгур]] холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Орчин үеийн [[Иезуит]] зураач [[Жан-Денис Аттирет]]-ийн хэлснээр: &quot;Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв.&quot;{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа [[Жузеппе Кастильоне (Иезуит зураач)|Жузеппе Кастильоне]]-гийн удирдлаган дор [[Иезуит]]-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;9&quot;&gt;
Файл:Dawachi.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын удирдагч Даваач (达瓦齐). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Dawa.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын Даваа (达瓦). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Tseren.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Цэрэн (车凌). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Buyan_Tegus.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Буян Төгс(布彦特古斯). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Erdeni.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Эрдэнэ (额爾德尼). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Gangdorji.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гандорж (刚多尔济). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг.
Файл:Gendun.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гэндэн (根敦). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг.
Файл:Ayusi_Assailing_The_Rebels_with_a_Lance.jpg|Ойрадын урвагч Аюси (阿玉锡) Чин улсын дүрэмт хувцастайгаа. Жузеппе Кастильонегийн зурсан зураг. 
&lt;/gallery&gt;

==== &lt;u&gt;Хуан Чин Жигун Ту&lt;/u&gt; ====
Хуан Чин Жигун Ту (Хятадаар: 皇清職貢圖; Чин гүрний харьяа ард түмний хөрөг зургийн цуглуулга) нь 18-р зууны Хятадын цутгал улсууд, түүний дотор Чин гүрэнтэй худалдаа хийдэг барууны улсуудын талаарх угсаатны зүйн судалгаа юм. Үүн дээр Зүүнгарын энгийн иргэд гэх мэт янз бүрийн зургийг дүрсэлсэн байв.
&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;5&quot;&gt;
Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч ([[Зайсан]], 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Uyghur from Ili, Taleqi, Chahan and Wusu, with his wife.jpg|Или,Талеки, Чахан, болон Вусу, нутгийн Уйгур иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Kyrgyz (布鲁特) commoner and his wife.jpg|Киргизийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
&lt;/gallery&gt;

== Зохион байгуулалт ==

=== Цэргийн зохион байгуулалт ===
[[Файл:Ойратские_воины.png|left|thumb|Бүрэн цэргийн тоног төхөөрөмжтэй хоёр Зүүнгарын морин цэрэг. Зурагчин Л.А. Бобровын бүтээл]]
Зүүнгарын арми дараах бүрэлдэхүүнтэй байв: морьноос буусан нумчид эсвэл галт зэвсэг, жад баригчид, тэмээн дээр суурилуулсан их бууны ангиуд,{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} мөн Европын аялагчид, адал явдалчдын тэмдэглэлд дурдсанаар [[Польшийн хусарууд|Польшийн хусаруудтай]] дүйцэхүйц морьт цэргүүдээр бүрдсэн.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Эхэндээ Зүүнгарууд тасгуудаар эхний шугамд жагсаж, захирагч бүр туг барин байрладаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Үүний дараа тэд бүрээ үлээж, бөмбөр дэлдэн довтолгооны дохио өгдөг байв. Эхний довтолгоог нумчид эхлүүлж, дараа нь жадчид дайрч, улмаар ил задгай тулалдаанд ордог.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} Хэрэв дайсан довтолгоог тогтоон барьж чадвал, галт зэвсэг хэрэглэж буй дайсны эсрэг тэдний тактик үр дүнгүй тул ухардаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}}
[[Файл:Kalmyk_warriors.jpg|thumb|249x249px|Бүрэн цэргийн хэрэгслээр тоноглогдсон Зүүнгарын хоёр морин цэрэг. Зурагчин Л.А.Бобров]]
Харин XVII зууны сүүл үеийн шинэчлэлийн дараа Зүүнгарын арми багана хэлбэрээр урагшилж, Зүүнгарын буутай явган цэргүүд галт зэвсгийн үйлдвэрлэл нэмэгдсэний үр дүнд салваар буудаж морьт цэргийг дэмжих боломжтой болсон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Ингэснээр хөнгөн морьт цэргүүд дайсныг их буу болон морьноос буусан явган цэргүүд уул толгод дээр нуугдан байрласан нээлттэй талбай руу татан оруулж, дараа нь их буу, галт зэвсгээр дайсныг эмх замбараагүй болгосны дараа жад, сэлэм барьсан хүнд морьт цэргүүд үлдсэн хүчийг довтлон устгадаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Spencer|2017|p=181}}

XVII зууны эхэн үед Зүүнгарын Хаант Улсын цэргүүдийн үндсэн хэсгийг хуягласан жадчид бүрдүүлж байв. Тэд ойрын тулалдаанд болон жадаа шидэн алсын довтолгоонд ашиглах зориулалттай{{sfn|Bobrov|2007|p=62}}—хулсан иш, нарийн ир, ган туузаар хийсэн жад барьдаг байсан.{{sfn|Abdibek|2008|p=412}} Мөн тэд дайсны эсрэг холын зайнаас тулалдахад нум хэрэглэдэг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Нум нь мөнгө, гууль чимэглэл эсвэл металл хавтангаар гоёсон бараан арьсан саванд хадгалагддаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Жад, бамбай, хожим нь их буу, дарь, сум зэрэг цэргийн хэрэгслийг уурхайгаас олборлосон төмөр, зэс, мөнгөөр хийдэг байсан нь зэвсгийн үйлдвэрлэлийг хангаж байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}}

Тэд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсаас]] буу худалдан авах боломжгүй байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] буу болон дархны мэргэжилтнүүд авах хүсэлт гаргасан ч татгалзсан хариу авчээ. 1645 онд Эрдэнэбаатар хунтайж буу, их буу, бууны дархчууд авах хүсэлтээ дахин гаргасан байна. Татгалзсан шалтгаан нь улсын дотоод аюулгүй байдалтай холбоотой байсан бөгөөд Зүүнгарууд Оросын Хаант Улсад заналхийлэл учруулж болзошгүй гэж үзжээ. Мөн металл худалдахыг татгалзсан нь түүнийг зэвсэг үйлдвэрлэхэд ашиглаж болзошгүйтэй холбоотой байв.{{sfn|Spencer|p=178}}
[[Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|thumb|'''Зүүнгарын Хаант Улсын''' нийгэм, эдийн засгийн сайжруулалтыг эхлүүлсэн [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хөшөө.]]
[[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] (1676–1697) засаглалын үед тэрээр Оросын царьт улс болон Төв Азийн янз бүрийн улсууд руу элч илгээж, Зүүнгаруудад галт зэвсэг нийлүүлэхийг эрмэлзэж байв. Энэ үед галт зэвсгийн ач холбогдлыг илүү ойлгож эхэлсэн бөгөөд Персийн ган хайлуулах арга технологийг эзэмшсэнээр зэвсэг үйлдвэрлэх боломж бүрджээ. XVII зууны сүүл үед Зүүнгарууд Төв Азийн худалдаачид болон Сибирийн захирагчид, Оросын албан тушаалтнуудаас их хэмжээний галт зэвсэг худалдан авч байв.{{sfn|Bobrov|2007|pp=64-65}}

Үүний үр дүнд Зүүнгарын цэрэгт шинэчлэл хийгдэж, галт зэвсэгтэй анги нэгжүүд бий болсон. Тэд морь ашиглан тээвэрлэлт хийж, харин тулалдааны үед морьноос бууж явганаар байлдан морьт цэргийг дэмжих, дайсны довтолгоог тогтоон барих үүрэгтэй байсан нь Европын аялагчдын тэмдэглэлд “[[Драгүн|драгуун]]” маягийн тактик гэж дурдагдсан байдаг.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Галт зэвсгийн хэрэглээ нь Зүүнгаруудад [[Халх Монголчууд|Халх монголчууд]] болон [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг үр дүнтэй дайн явуулах боломж олгож, Чин улсын цэргүүд тэдэнтэй тулалдахдаа морьноос бууж багана хэлбэрээр жагсах шаардлагатай болдог байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}

Зүүнгарууд [[газрын тос]] олборлох, [[хүхэр]], [[хүхрийн хүчил]], [[калийн нитрат]] ашиглах чадвартай байсан бөгөөд зэс, хар тугалга, өндөр чанарын ган зэрэг металлыг олборлодог байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Мөн их буу үйлдвэрлэл хөгжсөн ба тэмээн дээр жижиг их буу байрлуулан ашигладаг байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Энэ нь [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] ашиглагдаж, Зүүнгарууд тактикийн ухралт хийх боломжийг олгосон байна.

XVII зууны сүүл болон XVIII зууны эхэн үед, [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] засаглалын үед (1697–1727) галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийн төвүүд илүү зохион байгуулалттай, үр ашигтай болжээ. Орос болон Төв Азийн дархчуудын тусламжтайгаар тэд фитиль буу (matchlock) төрлийн гар буу, урт буу үйлдвэрлэж, эдгээрийг нарийн иш, заримдаа модон тулгуур (bipod)-тойгоор хийдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Зэвсгүүдийг яс, арьсаар хийсэн хайрцагт хадгалж, мөрөнд зүүх оосроор авч явдаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}}

Сумны үйлдвэрлэлийн хувьд [[Йохан Густав Ренат|Йохан Ренат]] хэмээх Швед цэрэг—[[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөний]] үеэр, [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедицийн]] явцад олзлогдсон—төмөр хайлуулж сум хийх аргыг зааж өгсөн.{{sfn|Baddeley|6767|pp=180-183}} Зүүнгарууд мөн сум, дарь хадгалах зориулалттай уут, гал асаагч, жижиг савнуудыг бүсэлхийдээ зүүж авч явах боломжтой болгожээ.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Галын хурдыг нэмэгдүүлэхийн тулд дарийг яс эсвэл эвэр саванд хийж, хүзүүндээ зүүдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}}

Мөн Цэвээнравдан хаан зэвсгийн үйлдвэрлэлтэй холбоотой шинэ хөдөлмөрийн зохион байгуулалтыг бий болгосон. “Урат” хэмээх ойролцоогоор 5,000 өрх зэвсэг, зэвсгийн хэрэгсэл үйлдвэрлэхэд томилогдсон; “Буучинар” хэмээх 2,000 орчим өрх үйлдвэрлэлийг хянах, удирдах үүрэгтэй байсан; харин “Буучин” нэртэй 1,000 орчим өрх их бууны үйлдвэрлэлд зориулан нөөцөд байлгагдаж байв.{{sfn|Spencer|2017|p=183}}

1726 онд Иссык-Куль нуурын орчимд их бууны цутгуурын газрууд байгуулагдсан. Энэхүү үйлдвэрийг Йохан Ренат удирдан ажиллуулж байсан бөгөөд түүнд ойролцоогоор 20 бууны дархан, 200 ажилчин туслан их буу үйлдвэрлэж байв. Мөн нэмэлт туслах ажилчид ч ажиллаж байсан. Их бууны үйлдвэрлэл өсөж байсан ч [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа дотоодын иргэний дайн гарч, энэ өсөлт саарсан байна.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Хэдийгээр Зүүнгарууд цэргээ шинэчилж, галт зэвсгийг нэвтрүүлсэн боловч жад, нум сум, сэлэм зэрэг уламжлалт зэвсгүүд нь Зүүнгарын Хаант Улсын армид үргэлжлэн чухал байр суурь эзэлж, өргөн хэрэглэгдсээр байв.{{sfn|Adle|2004|p=422}} Галданцэрэн хаан хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын цэргийг нийт 80 мянгаас 100 мянга хүртэл өргөжүүлж, галт зэвсэг, их буугаар зэвсэглэсэн.{{sfn|Spencer|2017|pp=184-185}}

=== Хууль ===
Ойрадууд анх ''&quot;Цаазийн бичиг&quot;'' гэгддэг хуулийг ашигладаг байсан. Хуулийн код нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоог]] нэгтгэж, төвлөрүүлэхийн тулд нийтлэг хуулийг ашиглах зорилготой байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 1640 онд Ойрад, [[Халх|Халх Монголын]] 30 орчим язгууртан, ''&quot;Монгол–Ойрадын Их Цааз&quot;''-ыг байгуулсан. Энэхүү гэрээний зорилго нь Монгол улсуудыг нэг хуультай нэгтгэх, бие биенээ дэмжих, найрсаг харилцаа тогтоох явдал байв.{{sfn|Gantulga|2019|p=26}} Үүнд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] болон [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]] нар гарын үсэг зурж, монгол хэлээр бичсэн нь онцгой ач холбогдолтой байв.{{sfn|Baabar|1999|pp=78-79}} Хууль нь лам хуврагууд, шашин шүтлэг, шуудан, татвар, гэрлэлт, гэрийн амьдрал, мал аж ахуй, ан агнуур, хувийн өмч, удамшлын эрх, эрүүгийн хууль, шүүхийн тогтолцоо, овог аймаг, овог аймгуудын хоорондын харилцаатай холбоотой нийт 120–151 зүйлд хуваагдсан байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 

Хожим нь Зүүнгарын хаант улсын өсөлт нь төвлөрөл болон засаг захиргааны илүү олон шинэчлэлийг бий болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Зүүнгарын эзэнт гүрнийг өргөжүүлэх үеэр нь захирч байсан Галдан бошигт хаан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} [[Цэвээнравдан хаан]] болон, түүний ахмад хүү, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] үед гэмт хэргийн талаар цуврал дүрэм журам баталсан.{{sfn|Adle|2003|p=173}}

=== Засаг захиргааны хуваарь, төрийн байгуулал ===
Тус улсыг [[хаан]], [[хунтайж]], [[тайш]] нар захирч, отог бүрийг [[зайсан]] захирч байв. Хожим нь, 17-р зуунд улс төрийн бүтэц нь захиргааны илүү олон чиг үүргийг гүйцэтгэхийн тулд мэдэгдэхүйц өөрчлөгдсөн.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Зүүнгарууд аймагт хуваагдсан бөгөөд тэнд хүмүүсийг улс буюу ангид томилдог байв. Үүнийг ноён хянадаг байсан бөгөөд тэдний доор ноёнуудын хүргэн болох тавнангууд, тэд түшмэд буюу шүүгчдийн албан тушаалд хязгаарлагдаж, дараа нь туг баригч, бүрээчин, туслах гэх мэт жижиг албан тушаалтнууд байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Тэдгээр аймгийн анги буюу улуудыг цааш нь отог гэж хуваасан бөгөөд энэ нь нийт 3,000–6,000 өрхөөс бүрддэг байв. Отог бүрийг зайсан, дэмч, шүлэн хариуцдаг тул 40 өрхөд хуваасан бол албан тушаалгүй энгийн иргэдийг сайд, дунд, суурь гэж хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} 

Зүүнгарын отогуудыг 14 хуучин болон 16 шинэ отог гэж хуваасан бөгөөд эдгээр нь 500–6,000 өрх, дунджаар 3,600 өрх байв. Тэдгээрийг овог аймаг болон/эсвэл үндэс угсаа, эсвэл ажил мэргэжлээр нь хуваарилсан.{{sfn|Atwood|2004|p=431}} Тэд хааны нийгмийн бүлэгт харьяалагддаг байсан бөгөөд нийт 88,300 өрхтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Ангичуудыг тайшууд захирч байсан бөгөөд тэд хааныг дагаж аян дайн хийх, цэргийн байгууллага болж үйлчлэх хүчээ удирдах ёстой байв. Цэвээнравдан хааны үед нийт 21 анги буюу 100,000 өрхийг тайшууд захирч байжээ. Татвар болон бусад чухал үүргийг отогууд хариуцаж байсан бол ангичууд бага зэргийн үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{Sfn|Adle|2003|pp=167-168}} Яс нь анх таван шашны хэлтэс байсан тул шашны хэлтэс байв. Хожим нь 6,000 лам, 10,600 шавьтайгаар есөн хэлтэс болж өргөжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}} ''&quot;Зүүнгарын бүрэн тэмдэглэл&quot;''-д дурдсанаар, [[Тэнгэр тэтгэгч]] нь нийт 200,000 өрх, 600,000 гаруй хүн амтай гэж тооцоолсон бөгөөд, хаанаас 24 отог, харин тайш бүрээс 9 яс, 21 анги байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Хаан (эсвэл хунтайж) нь улсын хамгийн дээд цол хэргэм, зэрэг дэвийг авдаг байсан бөгөөд засгийн газрын албан тушаалтнууд засгийн газрын янз бүрийн үүргийг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Засгийн газрын бүтцийн шатлал нь: хаан; түшмэл — чухал асуудлыг шийдвэрлэж, улсын дээд хэрэгт оролцдог түшмэл байв. Нийт дөрвөн түшмэл отог, ангиудыг удирдах үүрэгтэй байв; заргач — 6 заргач нь улс төрийн хэрэг, эрүүгийн хэрэг, шударга ёсыг хянах үүрэг хариуцлагыг түшмэлд авахад нь тусалж байв; дэмч — хааны ордны хэрэг, бэлчээрээс татвар ногдуулах ажлыг хариуцаж байв. Айл өрх бүрийг өөрийн тогтоосон нэгжид хуваарилж, нэгжийг нутаг дэвсгэрт хуваарилдаг байв.{{sfn|Adle|2003|pp=168-169}} 

Зайсанууд нь Ойрадын системийн гол захиргааны ажилтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь заримдаа ганцаараа, заримдаа бүлгээрээ отог хариуцдаг байв. Тэдний доор цэргийн болон иргэний захиргааны аль алиныг нь хариуцдаг даругачи нар, мөн хууль тогтоомж, засаглалыг хэрэгжүүлэх үүрэгтэй жасагулууд байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Доод түвшинд захиргаа илүү орон нутгийн шинжтэй болж, нарийвчилсан болсон. Дэмч нар байцаагчаар ажиллаж, ойролцоогоор 40–200 өрхийг хянадаг байв. Туслах даргач нар отог доторх өдөр тутмын ажлыг хариуцдаг байсан бөгөөд үүнд тушаал дамжуулах, татвар цуглуулах, нийтийн сайн сайхан байдлыг хангах, гэрлэлт зэрэг нийгмийн асуудлыг зохицуулах зэрэг орно. Шүлээ нар 20 орчим өрхийг хянадаг татварын албан тушаалтан байсан бол, албанчууд хамгийн доод албан тушаалтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь 10 орчим өрхийг хариуцаж, үндсэн захиргаанд тусалдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Энэхүү шатлалын зэрэгцээ мэргэшсэн бүлгүүд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв: хөтөч нарууд барилга байгууламжийг хариуцаж; захчинууд хил хязгаарыг хамгаалж; урудууд дарханчлан зэвсэг, багаж хэрэгсэл үйлдвэрлэж; алтчинууд шашны эд зүйлс бүтээж; буучинарууд галт зэвсэг, цэргийн хуарануудыг удирддаг байв. Цэргийн удирдлагад цэргүүдийг удирдаж, зарим тохиолдолд томоохон нэгжүүдийг захирдаг хошууч нар багтдаг байсан бөгөөд, хожим нь ерөнхий сайд болж гарч ирсэн. Шашны хэргийг Хутагт, Чорж зэрэг өндөр албан тушаалтай лам нар тусад нь удирддаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Орон нутгийн албан тушаалтнуудыг улс орныг тогтворжуулж, гадаад болон дотоод аливаа асуудлыг мэдээлэх үүрэгтэй байв. Энгийн албан тушаалтнууд ноёныхоо оргоог цуглуулах ёстой байсан бол отог ахмадууд ард түмнийг цуглуулах ёстой байв. Албан тушаалтнууд ирээгүй тохиолдолд торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}}

== Нийгэм–эдийн засаг ==

== Соёл ==

== Удирдагчид ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!№
!Хааны нэр
!Цол
!Угсаа гарал
!Төрсөн он
!Хаанчилсан жил
!Нас нөгчсөн он
!
|-
|1
|[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин баатар]]
|Эрдэнэ[[баатар]] [[хунтайж]]
|[[Цорос|Цоросын]] [[Хархул ноён|Хархул догшин ноёны]] хүү{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|Тодорхойгүй
|1634–1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}
|
|-
|2
|[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]]
|Цэцэн [[хунтайж]]
|Эрдэнэбаатар хунтайжийн 5-р хүү{{sfn|Baabar|1999|p=79}}
|Тодорхойгүй
|1653–1671{{sfn|Adle|2003|p=148}}
|1671
|
|-
|3
|[[Галдан бошигт хаан|Галдан]]
|[[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|Эрдэнэбаатар хунтайжийн 6-р хүү{{sfn|Adle|2003|p=157}}
|1644
|1671–1697{{sfn|Adle|2003|p=149}}
|1697
|
|-
|4
|[[Цэвээнравдан]]
|Зоригт [[хунтайж]],{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} [[хаан]]{{sfn|Baabar|1999|p=87}}
|Сэнгэ хунтайжийн ахмад хүү{{sfn|Adle|2003|p=158}}
|1665
|1694–1727{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1727
|
|-
|5
|[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]]
|[[Хунтайж]], [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|Цэвээнравдангийн ахмад хүү
|1693
|1727–1745{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1745
|
|-
|6
|[[Цэвээндоржнамжил]]
|[[Хунтайж]]
|Галданцэрэнгийн отгон хүү
|1732{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1746–1749{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1750{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|7
|[[Ламдаржаа]]
|[[Хунтайж]]
|Галданцэрэнгийн ахмад хүү
|1726{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1749–1753{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1752{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|8
|[[Даваач]]
|[[Хунтайж]]
|[[Их Цэрэндондов]] жанжны гуч хүү
|Тодорхойгүй
|1752–1755{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1759{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|9
|[[Амарсанаа]]
|[[Хойд|Хойдын]] [[Хаан]]
|Хойдын Үйзэн хошуучийн хүү{{Sfn|Atwood|2004|p=13}}
|1723{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1755–1757{{sfn|Adle|2003|p=160}}
|1757{{sfn|Adle|2003|p=160}}
|
|}

==Газрын зурагууд==
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;200&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд
File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн &quot;Carte de Tartarie&quot; (1675–1726)).
File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг)
File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын Хаант Улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана.
&lt;/gallery&gt;

== Мөн үзэх ==
*[[Зүүнгар нутаг]]
*[[Зүүнгарын ард түмэн]]
*[[Халимагийн хант улс]]
*[[Хошуудын хант улс]]
*[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]]
*[[Цорос]]
*[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]]

== Эх сурвалж ==

=== Ишлэл ===
{{Reflist}}
===Тэмдэглэл===
{{Notelist}}

=== Ном зүй ===
{{s-start}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}}
* {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}}
* {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}}
* {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}}
* {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}}
* {{cite book |last=Remileva |first=E. |title= |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&amp;q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}}
* {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}}

* {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}}

* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}}

* {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}}
* {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}}
* Хойт С.К. [https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157.
* Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.]
* Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289.
* {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}}
* {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}}
* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}}
* {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}}
* {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}}
* {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}}
* {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}}
* {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |journal= |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}}
* {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}}
* {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&amp;pg=PA165 165]}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}}
* {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}}
* {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}}
* {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&amp;pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}}
* {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}}
* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}}
* {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}}
* {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}}
* {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}}
* {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&amp;pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}}
* {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}}
* {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}}
* {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}}
* {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}}
* {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983 |language=ru |place=Novosibirsk |publisher=Nauka |pages=18, 128}}
* {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title=&quot;Tibet and its History&quot; |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston &amp; London}}
*{{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}}
*{{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}}
* {{cite journal |last1=Pochakaev |first1=P.Yu |date=2019 |title=Российские путешественники о правовых отношениях в Джунгарском ханстве XVIII веке |journal=Oriental Studies |publisher=Oriental Studies |volume=41}}
*{{Cite book |last1=Bazarov |first1=B.V |last2=Kradin |first2=N.N |title=Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики |date=2019 |publisher=Nauka |year=2019 |publication-date=1999 |pages=503}}
*{{cite journal |last1=Bobrov |first1=L.A |date=20 Jan 2007 |title=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |url=https://scfh.ru/journal/2007/chingis-khan-vzglyad-iz-tretego-tysyacheletiya/ |journal=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |volume=13 |issue=1}}
* {{Cite book |last=Abdibek |first=Sh. B |title=Большой атлас истории и культуры Казахстана |publisher=Abdi |year=2008 |isbn=9965-832-08-0}}
* {{Cite book |last=Baddeley |first=J. F |title=Russia, Mongolia, China: Being Some Record of the Relations Between Them from the Beginning of the XVIIth Century to the Death of the Tsar Alexei Mikhailovich, A.D. 1602-1676. |year=6767 |volume=1 |location=New York}}
*{{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VII |publisher=Offset |year=219 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar |pages=151 |language=mn}}
* {{Cite journal |last=Enkhsaruul |first=Lkhagvasuren |title=Кичэнгэ. XVIII зууны Зүүнгарын 16 их отог (нэгэн манж айлтгалаар гол болгох нь). // -107. Уб., |date=2021 |url=https://www.academia.edu/87884008/%D0%9A%D0%B8%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D1%8D_XVIII_%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_16_%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D1%8D%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%85_%D0%BD%D1%8C_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4_II_%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B4_%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%87%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0_%D1%85%D3%A9%D1%80%D0%B2%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3_Bibliotheca_Oiratica_107_%D0%A3%D0%B1_2021 |journal=Ойрад судлалын өгүүллүүд II (Гадаадад хэвлэгдсэн өгүүллүүдийн орчуулга, хөрвүүлэг) Bibliotheca Oiratica |pages=160-162}}
{{s-end}}
{{s-start}}
{{Залгамжлал
|өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]&lt;br/&gt;[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]&lt;br/&gt;[[Яркендын хант улс]]
|дараа={{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]]
|он= 1634–1758
|албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
}}
{{s-end}}
[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]]
[[Ангилал:Монголын түүхэн улс]]
[[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]]
[[Ангилал:Ойрадын түүх]]
[[Ангилал:Хаант Улс]]</text>
      <sha1>aem18n3a170c5bdiovnftf4mi3nksgc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855447</id>
      <parentid>855445</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:06:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>855447</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="119722" sha1="b4ezz5jvh63tjojwjnu1khocy72899n" xml:space="preserve">{{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}{{Under construction}}{{Инфобокс улс
| common_name            = Зүүнгарын хаант улс
| native_name            = Зүнһар хаант улс
| image_flag             = Banner of the Dzungar Khanate.png
| flag_caption           = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}}
| image_coat             = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png
| alt_coat               = Галдан Бошигт хааны тамга
| symbol_type            = Галдан Бошигт хааны тамга
| image_map              = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png
| map_caption            = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он.
| capital                = [[Хулж]]
| official_languages     = [[Ойрад аялга]]
| national_languages     = [[Цагадайн хэл]]
| religion               = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]])
| demonym                = Зүүнгар
| government_type        = [[Хаант засаг]]
| leader_title1          = [[Баатар]] [[Хунтайж]]
| leader_name1           = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]]
| leader_title2          = Цэцэн [[Хунтайж]]
| leader_name2           = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]]
| leader_title3          = Бошигт [[Хаан]]
| leader_name3           = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]]
| leader_title4          = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]]
| leader_name4           = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]]
| leader_title5          = [[Хунтайж]], [[Хаан]]
| leader_name5           = [[Галданцэрэн хаан]]
| leader_title6          = [[Хунтайж]]
| leader_name6           = [[Цэвээндоржнамжил]]
| leader_title7          = [[Хунтайж]]
| leader_name7           = [[Ламдаржаа]]
| leader_title8          = [[Хунтайж]]
| leader_name8           = [[Даваач]]
| leader_title9          = [[Хойд]]ын [[Хаан]]
| leader_name9           = [[Амарсанаа]]
| legislature            = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]]
| currency               = Зэс зоос
| date_start             = 1634
| event1                 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав
| event2                 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]
| date_event2            = 1635
| event3                 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
| date_event3            = 1665–1720
| event4                 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь
| date_event4            = 1680–1681
| event5                 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| date_event5            = 1690–1758
| event_end              = [[Зүүнгарын геноцид]]
| date_end               = 1758
| p1                     = Дөрвөн Ойрадын холбоо
| s1                     = Чин улс
| p2                     = Яркендын хант улс
| p3                     = Хошуудын хант улс
}}

'''Зүүнгарын Хаант Улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын Хаант Улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг.

Зүүнгарын хаант улс нь 1634 онд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] удирдлага дор холбоо болон байгуулагдсан.Зүүнгарын хаант улс нь 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайжийн удирдлага дор холбоо болон байгуулагдсан. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгож, Зүүнгарыг албан ёсоор хаант улс болгон байгуулсан. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших Таримын сав газрыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин улс Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан.

16–17-р зуунд дарь технологи нь [[Оросын Хаант Улс]], Чин улс зэрэг улсуудад томоохон шинэчлэлийг авчирсан боловч хожим нь 17-р зуунд тал нутагт хүрч, Зүүнгарын Хаант Улс галт зэвсэг амжилттай нэвтрүүлж, үйлдвэрлэж, нүүдэлчид суурин эзэнт гүрнүүдтэй өрсөлдөж чадна гэдгийг нотолсон. Гэсэн хэдий ч эдгээр дэвшил гарсан ч өвчин, өлсгөлөн, ган гачиг зэрэг гадаад хямралууд эцэстээ тогтворгүй байдлыг бий болгож, тэдний уналтад хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=185}}

== Нэрний гарал үүсэл ==

=== Нэршил ===
&quot;Зүүнгар&quot; гэдэг нь &quot;зүүн&quot; болон &quot;гар&quot; гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}}

Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын &quot;Ойрад&quot; гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад &quot;'''Элеутийн хаант улс'''&quot; гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}

=== &quot;Сүүлчийн нүүдэлчин эзэнт гүрэн&quot;-ий тухай ойлголт ===
18-р зууны эхний хагасын Зүүнгарын Хаант Улсыг зүгээр нэг төвлөрсөн Монголын хаант улс биш, харин Монголоос хол зайд орших олон янзын ард түмэн, бүс нутгийг өөрийн мэдэлд нэгтгэсэн жинхэнэ &quot;тал хээрийн эзэнт гүрэн&quot; гэж үзэх бүрэн үндэслэл бий. Үүний дагуу Цорос овгийн Ойрад хунтайж болон [[хаан]] нар өөрсдөө Ойрадуудын &quot;үндэсний&quot; захирагч төдийгүй хэд хэдэн вассал ард түмэн, улсын ноёд болж байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Зүүн Туркестан]],{{efn|Ярканд, Кашгар, Турпан, Аксу, Курл, Үч-Турпан, Янги-Хисар, Бэй, Куча, Карашар, Хотан, Хами}}{{sfn|Bavarov|Kradin|2019|p=374}} Төв Азийн хот-улсууд,{{efn|Ташкент, Туркестан, Самарканд, Хожент}} Ахмад болон Дунд Жүзийн казах хан, султанууд Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Оросын харьяат байсан, ясак төлдөг Сибирийн зарим ард түмэн хүлээн зөвшөөрсөн: 1713–1714, 1719 онд Зүүнгарт айлчилсан Тара казакийн удирдагч И.Д. Чередовын мэдээлснээр эдгээр &quot;ясак&quot; хүмүүс&quot; Зүүнгарын захирагчдад &quot;алман&quot; төлдөг байжээ. Энэ заншил хэдэн арван жилийн дараа ч үргэлжилсэн: &quot;ясаш төлдөг үл итгэгчид&quot; Зүүнгарын захирагчдад &quot;алман&quot; төлдөг байсан баримтыг 1745 онд Зүүнгарт айлчилсан луу М.Давыдов тэмдэглэжээ.{{sfn|Pochakaev|2019|pp=28–40}}

== Түүх ==
{{Мөн үзэх|Ойрадуудын оролцсон дайны жагсаалт}}
Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын Хаант Улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно.

=== Гарал үүсэл ===
Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}}

1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}}

Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 

1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}}

1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ]]. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}}

1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''&quot;Шашныг дэмжигч Дарма&quot;'', ''&quot;Гүш хаан&quot;'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''&quot;баатар хунтайж&quot;'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}}

=== Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал ===
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1640s.png|left|thumb|1640-өөд оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Burton|1997|pp=219–220}}{{sfn|Moiseev|1991|pp=44–45}}]]
'''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж,{{sfn|Baabar|1999|p=78}} Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарыг]] илгээж, Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}}

=== Залгамжлалын маргаан (1653–1677) ===
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1667.png|thumb|287x287px|1667 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}}]]
1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}}

Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд &quot;''Бошигт хаан&quot;'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}}

=== Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) ===
16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}}

1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}}

=== Галданы Казахын дайн (1681–1684) ===
{{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1686.png|thumb|279x279px|1686 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Baabar|1999|p=80}}]]
1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}}

=== Халхын дайн (1687–1688) ===
{{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}}
[[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын Хаант Улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}}

Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв.

Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын Хаант Улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}}

=== Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) ===
{{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
[[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны Чин Зүүнгарын дайн]]
1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}}
[[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]]
1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}}
[[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]]

=== Цагаадайн бослого (1693–1705) ===
Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}}

=== Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн ===
{{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}}
1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Ахмад Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}

Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}

1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}}

Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}}

1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягуз голын тулалдаан|Аягуз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}}

1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр &quot;армийг хядсан&quot; гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} 

Казакууд Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}}

=== Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) ===
{{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
[[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|&quot;Алсын зайн суурьшлын жанжин&quot; аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]]
1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}}

=== Галданцэрэн хаан (1727–1745) ===
[[Файл:Carta_af_Songarski_%3D_Kalmuckit,_hwar_inunder_Kottonnerne_hörer_(J._G._Renats_kopia_av_kalmuckisk_originalkarta_Renat_1;_A).jpg|thumb|left| 1730-аад оны Зүүнгарын газрын зургийг Швед олзлогдогч Йоханас Густав Ренат хуулбарлан Шведэд хүргэсэн хувилбар]]
Цэвээнравдан хаан 1727 онд гэнэт нас барж, түүний хүү Галданцэрэн өөрийн дүү Лувсансүрийг хөнөөж, Цэвээнравдан хааны залгамжлагч болжээ. Тэрээр казахууд болон Халх Монголчуудын эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг хийсэн довтолгооны хариуд Чин улсын [[Найралт төв|Найрал төв]] 10,000 цэрэгтэй довтлох хүчийг илгээсэн бөгөөд Зүүнгарууд [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] ойролцоо [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуурын тулалдаанд]] ялав. Гэсэн хэдий ч дараа жил нь Зүүнгарууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийн ойролцоо]] Халхуудад ялагдав. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь Чин гүрний талд орж байсан Турфан руу довтлов. Эмин Хожа Турфаны ард түмнийг удирдан Гансу руу ухарч, тэнд Гуажоуд суурьшжээ. 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=149}}

Казахууд [[Алтайн нуруу]] руу довтолсон бөгөөд, энэ нь Зүүнгаруудыг хилээ хамгаалахаар 10,000 орчим цэрэг илгээхэд хүргэсэн. Казахууд Оросын худалдааны цуваа, дипломатчид болон, [[Уйгурууд|Уйгур]] худалдаачдыг дайрч, олзлон авсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Уйгур худалдаачдаас бусад барьцаалагдсан хүмүүсийг удалгүй суллав. Үүний зэрэгцээ Бага Жүз болон Дунд Жүз нар Оросын хатан хаан Аннад захирагджээ. [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрэнээс]] хамгаалалт хүсч, Оросуудад Зүүнгарын [[Сибирь]] руу хийх аливаа довтолгоог няцаахад нь туслана гэж тохиролцсон.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}}

1732 онд Зүүнгарууд 7,000 орчим цэрэгтэй өөр нэг хүчийг Дунд Жүз рүү довтолсон боловч тэд ялагдав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} Казахууд мөн Зүүнгаруудыг довтлон 700 орчим ордыг эзлэн авчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Өөр нэг Зүүнгарын арми Ахлах Жүз рүү довтлон Сайрам, Туркистан болон Ташкент хотуудыг эзлэн авчээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt; Дотор 1734 онд Ахмад Жүз Сайрам, Туркестан, Ташкентийг эргүүлэн авч чаджээ.&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt; Гэсэн хэдий ч Галдан Цэрэн тэднийг эзлэхээр цэрэг илгээж, Ахмад Жүзийг захируулснаар тэднийг удалгүй эзэлжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}

Галданцэрэн хаан 1739 онд Казахын хаант улсыг дахин довтлов.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Галданцэрэн хаан 1741 он хүртэл довтолгооноо үргэлжлүүлсээр байсан тул Дунд Жүз довтолгоог няцааж чадаагүй юм.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Казахууд Зүүнгаруудаас хохирол их амсаж, Бага, Ахмад Жүзүүд Зүүнгарын эсрэг дайнд нэгдэж чадаагүй бөгөөд, Зүүнгарууд [[Сырдарья]] болон Ишим голыг эзэлснээр Зүүнгарууд дээрх казах суурингууд нь Зүүнгаруудаас хөөгдүүлсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}}

=== Уналт (1745–1757) ===
[[Файл:乾隆皇帝朝服像轴.png|left|thumb|228x228px|Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.]]
Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүнийг нас барсны дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан гэж хэлэв:{{sfn|Baabar|1999|p=89}} {{quote|Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй.|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Baabar|1999|p=89}}}}Галданцэрэн хааны дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил]] 1746 онд түүний залгамжилсан [[Хунтайж]] болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах [[Ламдаржаа|Ламдаржаатай]] хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}}
[[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай хаанд]] зориулсан 2000 оны марк.]]
1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, [[Даваач]] болон [[Хойд|Хойдын]] хунтайж, [[Амарсанаа|Амарсанаатай]] эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Казахуудын [[Аблай султан|Аблай хаан]] тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 

1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд  руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}}
[[Файл:Cebdenjab.jpg|left|thumb|202x202px|Халхын цэргийг '''Зүүнгарын Хаант Улс''' руу удирдсан Цэвдэнжав.]]
Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}}{{quote|''&quot;Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй&quot;''|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Walravens|2017|p=82}}}}
[[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|&quot;Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь&quot;]]
Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} 100 хоногийн дотор [[Өрөмч]], Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг [[Тэнгэр Уул]] даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.{{sfn|Adle|2003|p=201}} Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=274}}

==== Амарсанаагийн бослого (1755–1757) ====
{{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Jaohui.jpg|left|thumb|161x161px|Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан  генерал Жаохуй.]]
[[Файл:Dzungar_cavalry_of_Amursana,_in_the_Battle_of_Khorgos_against_Qing_China_(1758).png|thumb|Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.{{Sfn|Chu|Ding|2015|p=129}}]]
Зүүнгарын Хаант Улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, [[Чэндэ]] дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.{{Sfn|Perdue|2005|p=275}}

Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч [[Чингүнжав|Чингүнжавтай]] хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.{{Sfn|Perdue|2005|p=276}} Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт [[салхин цэцэг]] өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр [[Кяхта]] руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.{{sfn|Atwood|2004|p=623}}

Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.{{Sfn|Pirazzoli-T'Serstevens|1969|p=10}}

=== Ак Тагликийн бослого (1757–1759) ===
Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми  Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. [[Хожа|Бурхануддин Хожа, Жахан нар]] [[Бадахшан]] руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=203}}

=== Геноцид ===
{{main|Зүүнгарын геноцид}}

=== Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт ===
[[Файл:Khojis full-length portrait.jpg|thumb|Хожи, Уктурпаны [[Уйгурууд|Уйгур]] захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач [[Игнатий Сихельбарт]]-ын зурсан зураг.{{sfn|Unknown|2019|p=4019}}]]
[[Файл:Xinjiang_regions_simplified.png|left|thumb|{{legend|red|[[Dzungaria]]}}{{legend|blue|[[Tarim Basin]]}}]]
Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, [[Хуушуур|Хуй]], [[Шибэ]], [[Дагуур ястан|Дагуур]], Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.{{sfn|Starr|2004|pp=73–90}}{{sfn|Toops|2004|p=1}}{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.{{sfn|Milward|1998|p=102}}

Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр &quot;Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан&quot;.{{Sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=76}}

1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо &quot;Хятадын нэг хэсэг&quot; гэж тунхагласан.{{sfn|Dunnell|2004|p=77}}{{sfn|Dunnell|2004|p=83}}{{sfn|Elliot|2001|p=503}} Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг &quot;гадаад&quot; Хан бус Хятадуудыг &quot;дотоод&quot; Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн &quot;нэг гэр бүл&quot; гэж дүрсэлсэн. Чин улс &quot;нэгдмэл байдал&quot;-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд &quot;Жон Вай И Жиа&quot; (中外一家) эсвэл &quot;Нэй Вай И Жиа&quot; (內外一家, &quot;дотоод ба гадаад нэг гэр бүл&quot;) гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.{{sfn|Dunnell|2004|pp=76-77}}

=== Зураг ===

==== Зигуан павильон дахь гавьяат албан тушаалтнуудын хөрөг зурагнууд ====
[[Тэнгэр тэтгэгч]] эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг ([[:zh:紫光阁功臣像|Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө]] зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн [[Торгууд]] болон [[Дөрвөд]] холбоотнууд, мөн ялагдсан [[Цорос]] Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман [[Уйгурууд|Уйгур]] холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Орчин үеийн [[Иезуит]] зураач [[Жан-Денис Аттирет]]-ийн хэлснээр: &quot;Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв.&quot;{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа [[Жузеппе Кастильоне (Иезуит зураач)|Жузеппе Кастильоне]]-гийн удирдлаган дор [[Иезуит]]-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;9&quot;&gt;
Файл:Dawachi.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын удирдагч Даваач (达瓦齐). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Dawa.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын Даваа (达瓦). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Tseren.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Цэрэн (车凌). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Buyan_Tegus.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Буян Төгс(布彦特古斯). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Erdeni.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Эрдэнэ (额爾德尼). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Gangdorji.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гандорж (刚多尔济). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг.
Файл:Gendun.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гэндэн (根敦). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг.
Файл:Ayusi_Assailing_The_Rebels_with_a_Lance.jpg|Ойрадын урвагч Аюуш (阿玉锡) Чин улсын дүрэмт хувцастайгаа. Жузеппе Кастильонегийн зурсан зураг. 
&lt;/gallery&gt;

==== &lt;u&gt;Хуан Чин Жигун Ту&lt;/u&gt; ====
Хуан Чин Жигун Ту (Хятадаар: 皇清職貢圖; Чин гүрний харьяа ард түмний хөрөг зургийн цуглуулга) нь 18-р зууны Хятадын цутгал улсууд, түүний дотор Чин гүрэнтэй худалдаа хийдэг барууны улсуудын талаарх угсаатны зүйн судалгаа юм. Үүн дээр Зүүнгарын энгийн иргэд гэх мэт янз бүрийн зургийг дүрсэлсэн байв.
&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;5&quot;&gt;
Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч ([[Зайсан]], 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Uyghur from Ili, Taleqi, Chahan and Wusu, with his wife.jpg|Или,Талеки, Чахан, болон Вусу, нутгийн Уйгур иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Kyrgyz (布鲁特) commoner and his wife.jpg|Киргизийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
&lt;/gallery&gt;

== Зохион байгуулалт ==

=== Цэргийн зохион байгуулалт ===
[[Файл:Ойратские_воины.png|left|thumb|Бүрэн цэргийн тоног төхөөрөмжтэй хоёр Зүүнгарын морин цэрэг. Зурагчин Л.А. Бобровын бүтээл]]
Зүүнгарын арми дараах бүрэлдэхүүнтэй байв: морьноос буусан нумчид эсвэл галт зэвсэг, жад баригчид, тэмээн дээр суурилуулсан их бууны ангиуд,{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} мөн Европын аялагчид, адал явдалчдын тэмдэглэлд дурдсанаар [[Польшийн хусарууд|Польшийн хусаруудтай]] дүйцэхүйц морьт цэргүүдээр бүрдсэн.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Эхэндээ Зүүнгарууд тасгуудаар эхний шугамд жагсаж, захирагч бүр туг барин байрладаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Үүний дараа тэд бүрээ үлээж, бөмбөр дэлдэн довтолгооны дохио өгдөг байв. Эхний довтолгоог нумчид эхлүүлж, дараа нь жадчид дайрч, улмаар ил задгай тулалдаанд ордог.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} Хэрэв дайсан довтолгоог тогтоон барьж чадвал, галт зэвсэг хэрэглэж буй дайсны эсрэг тэдний тактик үр дүнгүй тул ухардаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}}
[[Файл:Kalmyk_warriors.jpg|thumb|249x249px|Бүрэн цэргийн хэрэгслээр тоноглогдсон Зүүнгарын хоёр морин цэрэг. Зурагчин Л.А.Бобров]]
Харин XVII зууны сүүл үеийн шинэчлэлийн дараа Зүүнгарын арми багана хэлбэрээр урагшилж, Зүүнгарын буутай явган цэргүүд галт зэвсгийн үйлдвэрлэл нэмэгдсэний үр дүнд салваар буудаж морьт цэргийг дэмжих боломжтой болсон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Ингэснээр хөнгөн морьт цэргүүд дайсныг их буу болон морьноос буусан явган цэргүүд уул толгод дээр нуугдан байрласан нээлттэй талбай руу татан оруулж, дараа нь их буу, галт зэвсгээр дайсныг эмх замбараагүй болгосны дараа жад, сэлэм барьсан хүнд морьт цэргүүд үлдсэн хүчийг довтлон устгадаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Spencer|2017|p=181}}

XVII зууны эхэн үед Зүүнгарын Хаант Улсын цэргүүдийн үндсэн хэсгийг хуягласан жадчид бүрдүүлж байв. Тэд ойрын тулалдаанд болон жадаа шидэн алсын довтолгоонд ашиглах зориулалттай{{sfn|Bobrov|2007|p=62}}—хулсан иш, нарийн ир, ган туузаар хийсэн жад барьдаг байсан.{{sfn|Abdibek|2008|p=412}} Мөн тэд дайсны эсрэг холын зайнаас тулалдахад нум хэрэглэдэг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Нум нь мөнгө, гууль чимэглэл эсвэл металл хавтангаар гоёсон бараан арьсан саванд хадгалагддаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Жад, бамбай, хожим нь их буу, дарь, сум зэрэг цэргийн хэрэгслийг уурхайгаас олборлосон төмөр, зэс, мөнгөөр хийдэг байсан нь зэвсгийн үйлдвэрлэлийг хангаж байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}}

Тэд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсаас]] буу худалдан авах боломжгүй байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] буу болон дархны мэргэжилтнүүд авах хүсэлт гаргасан ч татгалзсан хариу авчээ. 1645 онд Эрдэнэбаатар хунтайж буу, их буу, бууны дархчууд авах хүсэлтээ дахин гаргасан байна. Татгалзсан шалтгаан нь улсын дотоод аюулгүй байдалтай холбоотой байсан бөгөөд Зүүнгарууд Оросын Хаант Улсад заналхийлэл учруулж болзошгүй гэж үзжээ. Мөн металл худалдахыг татгалзсан нь түүнийг зэвсэг үйлдвэрлэхэд ашиглаж болзошгүйтэй холбоотой байв.{{sfn|Spencer|p=178}}
[[Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|thumb|'''Зүүнгарын Хаант Улсын''' нийгэм, эдийн засгийн сайжруулалтыг эхлүүлсэн [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хөшөө.]]
[[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] (1676–1697) засаглалын үед тэрээр Оросын царьт улс болон Төв Азийн янз бүрийн улсууд руу элч илгээж, Зүүнгаруудад галт зэвсэг нийлүүлэхийг эрмэлзэж байв. Энэ үед галт зэвсгийн ач холбогдлыг илүү ойлгож эхэлсэн бөгөөд Персийн ган хайлуулах арга технологийг эзэмшсэнээр зэвсэг үйлдвэрлэх боломж бүрджээ. XVII зууны сүүл үед Зүүнгарууд Төв Азийн худалдаачид болон Сибирийн захирагчид, Оросын албан тушаалтнуудаас их хэмжээний галт зэвсэг худалдан авч байв.{{sfn|Bobrov|2007|pp=64-65}}

Үүний үр дүнд Зүүнгарын цэрэгт шинэчлэл хийгдэж, галт зэвсэгтэй анги нэгжүүд бий болсон. Тэд морь ашиглан тээвэрлэлт хийж, харин тулалдааны үед морьноос бууж явганаар байлдан морьт цэргийг дэмжих, дайсны довтолгоог тогтоон барих үүрэгтэй байсан нь Европын аялагчдын тэмдэглэлд “[[Драгүн|драгуун]]” маягийн тактик гэж дурдагдсан байдаг.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Галт зэвсгийн хэрэглээ нь Зүүнгаруудад [[Халх Монголчууд|Халх монголчууд]] болон [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг үр дүнтэй дайн явуулах боломж олгож, Чин улсын цэргүүд тэдэнтэй тулалдахдаа морьноос бууж багана хэлбэрээр жагсах шаардлагатай болдог байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}

Зүүнгарууд [[газрын тос]] олборлох, [[хүхэр]], [[хүхрийн хүчил]], [[калийн нитрат]] ашиглах чадвартай байсан бөгөөд зэс, хар тугалга, өндөр чанарын ган зэрэг металлыг олборлодог байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Мөн их буу үйлдвэрлэл хөгжсөн ба тэмээн дээр жижиг их буу байрлуулан ашигладаг байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Энэ нь [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] ашиглагдаж, Зүүнгарууд тактикийн ухралт хийх боломжийг олгосон байна.

XVII зууны сүүл болон XVIII зууны эхэн үед, [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] засаглалын үед (1697–1727) галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийн төвүүд илүү зохион байгуулалттай, үр ашигтай болжээ. Орос болон Төв Азийн дархчуудын тусламжтайгаар тэд фитиль буу (matchlock) төрлийн гар буу, урт буу үйлдвэрлэж, эдгээрийг нарийн иш, заримдаа модон тулгуур (bipod)-тойгоор хийдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Зэвсгүүдийг яс, арьсаар хийсэн хайрцагт хадгалж, мөрөнд зүүх оосроор авч явдаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}}

Сумны үйлдвэрлэлийн хувьд [[Йохан Густав Ренат|Йохан Ренат]] хэмээх Швед цэрэг—[[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөний]] үеэр, [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедицийн]] явцад олзлогдсон—төмөр хайлуулж сум хийх аргыг зааж өгсөн.{{sfn|Baddeley|6767|pp=180-183}} Зүүнгарууд мөн сум, дарь хадгалах зориулалттай уут, гал асаагч, жижиг савнуудыг бүсэлхийдээ зүүж авч явах боломжтой болгожээ.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Галын хурдыг нэмэгдүүлэхийн тулд дарийг яс эсвэл эвэр саванд хийж, хүзүүндээ зүүдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}}

Мөн Цэвээнравдан хаан зэвсгийн үйлдвэрлэлтэй холбоотой шинэ хөдөлмөрийн зохион байгуулалтыг бий болгосон. “Урат” хэмээх ойролцоогоор 5,000 өрх зэвсэг, зэвсгийн хэрэгсэл үйлдвэрлэхэд томилогдсон; “Буучинар” хэмээх 2,000 орчим өрх үйлдвэрлэлийг хянах, удирдах үүрэгтэй байсан; харин “Буучин” нэртэй 1,000 орчим өрх их бууны үйлдвэрлэлд зориулан нөөцөд байлгагдаж байв.{{sfn|Spencer|2017|p=183}}

1726 онд Иссык-Куль нуурын орчимд их бууны цутгуурын газрууд байгуулагдсан. Энэхүү үйлдвэрийг Йохан Ренат удирдан ажиллуулж байсан бөгөөд түүнд ойролцоогоор 20 бууны дархан, 200 ажилчин туслан их буу үйлдвэрлэж байв. Мөн нэмэлт туслах ажилчид ч ажиллаж байсан. Их бууны үйлдвэрлэл өсөж байсан ч [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа дотоодын иргэний дайн гарч, энэ өсөлт саарсан байна.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Хэдийгээр Зүүнгарууд цэргээ шинэчилж, галт зэвсгийг нэвтрүүлсэн боловч жад, нум сум, сэлэм зэрэг уламжлалт зэвсгүүд нь Зүүнгарын Хаант Улсын армид үргэлжлэн чухал байр суурь эзэлж, өргөн хэрэглэгдсээр байв.{{sfn|Adle|2004|p=422}} Галданцэрэн хаан хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын цэргийг нийт 80 мянгаас 100 мянга хүртэл өргөжүүлж, галт зэвсэг, их буугаар зэвсэглэсэн.{{sfn|Spencer|2017|pp=184-185}}

=== Хууль ===
Ойрадууд анх ''&quot;Цаазийн бичиг&quot;'' гэгддэг хуулийг ашигладаг байсан. Хуулийн код нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоог]] нэгтгэж, төвлөрүүлэхийн тулд нийтлэг хуулийг ашиглах зорилготой байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 1640 онд Ойрад, [[Халх|Халх Монголын]] 30 орчим язгууртан, ''&quot;Монгол–Ойрадын Их Цааз&quot;''-ыг байгуулсан. Энэхүү гэрээний зорилго нь Монгол улсуудыг нэг хуультай нэгтгэх, бие биенээ дэмжих, найрсаг харилцаа тогтоох явдал байв.{{sfn|Gantulga|2019|p=26}} Үүнд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] болон [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]] нар гарын үсэг зурж, монгол хэлээр бичсэн нь онцгой ач холбогдолтой байв.{{sfn|Baabar|1999|pp=78-79}} Хууль нь лам хуврагууд, шашин шүтлэг, шуудан, татвар, гэрлэлт, гэрийн амьдрал, мал аж ахуй, ан агнуур, хувийн өмч, удамшлын эрх, эрүүгийн хууль, шүүхийн тогтолцоо, овог аймаг, овог аймгуудын хоорондын харилцаатай холбоотой нийт 120–151 зүйлд хуваагдсан байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 

Хожим нь Зүүнгарын хаант улсын өсөлт нь төвлөрөл болон засаг захиргааны илүү олон шинэчлэлийг бий болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Зүүнгарын эзэнт гүрнийг өргөжүүлэх үеэр нь захирч байсан Галдан бошигт хаан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} [[Цэвээнравдан хаан]] болон, түүний ахмад хүү, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] үед гэмт хэргийн талаар цуврал дүрэм журам баталсан.{{sfn|Adle|2003|p=173}}

=== Засаг захиргааны хуваарь, төрийн байгуулал ===
Тус улсыг [[хаан]], [[хунтайж]], [[тайш]] нар захирч, отог бүрийг [[зайсан]] захирч байв. Хожим нь, 17-р зуунд улс төрийн бүтэц нь захиргааны илүү олон чиг үүргийг гүйцэтгэхийн тулд мэдэгдэхүйц өөрчлөгдсөн.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Зүүнгарууд аймагт хуваагдсан бөгөөд тэнд хүмүүсийг улс буюу ангид томилдог байв. Үүнийг ноён хянадаг байсан бөгөөд тэдний доор ноёнуудын хүргэн болох тавнангууд, тэд түшмэд буюу шүүгчдийн албан тушаалд хязгаарлагдаж, дараа нь туг баригч, бүрээчин, туслах гэх мэт жижиг албан тушаалтнууд байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Тэдгээр аймгийн анги буюу улуудыг цааш нь отог гэж хуваасан бөгөөд энэ нь нийт 3,000–6,000 өрхөөс бүрддэг байв. Отог бүрийг зайсан, дэмч, шүлэн хариуцдаг тул 40 өрхөд хуваасан бол албан тушаалгүй энгийн иргэдийг сайд, дунд, суурь гэж хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} 

Зүүнгарын отогуудыг 14 хуучин болон 16 шинэ отог гэж хуваасан бөгөөд эдгээр нь 500–6,000 өрх, дунджаар 3,600 өрх байв. Тэдгээрийг овог аймаг болон/эсвэл үндэс угсаа, эсвэл ажил мэргэжлээр нь хуваарилсан.{{sfn|Atwood|2004|p=431}} Тэд хааны нийгмийн бүлэгт харьяалагддаг байсан бөгөөд нийт 88,300 өрхтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Ангичуудыг тайшууд захирч байсан бөгөөд тэд хааныг дагаж аян дайн хийх, цэргийн байгууллага болж үйлчлэх хүчээ удирдах ёстой байв. Цэвээнравдан хааны үед нийт 21 анги буюу 100,000 өрхийг тайшууд захирч байжээ. Татвар болон бусад чухал үүргийг отогууд хариуцаж байсан бол ангичууд бага зэргийн үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{Sfn|Adle|2003|pp=167-168}} Яс нь анх таван шашны хэлтэс байсан тул шашны хэлтэс байв. Хожим нь 6,000 лам, 10,600 шавьтайгаар есөн хэлтэс болж өргөжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}} ''&quot;Зүүнгарын бүрэн тэмдэглэл&quot;''-д дурдсанаар, [[Тэнгэр тэтгэгч]] нь нийт 200,000 өрх, 600,000 гаруй хүн амтай гэж тооцоолсон бөгөөд, хаанаас 24 отог, харин тайш бүрээс 9 яс, 21 анги байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Хаан (эсвэл хунтайж) нь улсын хамгийн дээд цол хэргэм, зэрэг дэвийг авдаг байсан бөгөөд засгийн газрын албан тушаалтнууд засгийн газрын янз бүрийн үүргийг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Засгийн газрын бүтцийн шатлал нь: хаан; түшмэл — чухал асуудлыг шийдвэрлэж, улсын дээд хэрэгт оролцдог түшмэл байв. Нийт дөрвөн түшмэл отог, ангиудыг удирдах үүрэгтэй байв; заргач — 6 заргач нь улс төрийн хэрэг, эрүүгийн хэрэг, шударга ёсыг хянах үүрэг хариуцлагыг түшмэлд авахад нь тусалж байв; дэмч — хааны ордны хэрэг, бэлчээрээс татвар ногдуулах ажлыг хариуцаж байв. Айл өрх бүрийг өөрийн тогтоосон нэгжид хуваарилж, нэгжийг нутаг дэвсгэрт хуваарилдаг байв.{{sfn|Adle|2003|pp=168-169}} 

Зайсанууд нь Ойрадын системийн гол захиргааны ажилтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь заримдаа ганцаараа, заримдаа бүлгээрээ отог хариуцдаг байв. Тэдний доор цэргийн болон иргэний захиргааны аль алиныг нь хариуцдаг даругачи нар, мөн хууль тогтоомж, засаглалыг хэрэгжүүлэх үүрэгтэй жасагулууд байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Доод түвшинд захиргаа илүү орон нутгийн шинжтэй болж, нарийвчилсан болсон. Дэмч нар байцаагчаар ажиллаж, ойролцоогоор 40–200 өрхийг хянадаг байв. Туслах даргач нар отог доторх өдөр тутмын ажлыг хариуцдаг байсан бөгөөд үүнд тушаал дамжуулах, татвар цуглуулах, нийтийн сайн сайхан байдлыг хангах, гэрлэлт зэрэг нийгмийн асуудлыг зохицуулах зэрэг орно. Шүлээ нар 20 орчим өрхийг хянадаг татварын албан тушаалтан байсан бол, албанчууд хамгийн доод албан тушаалтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь 10 орчим өрхийг хариуцаж, үндсэн захиргаанд тусалдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Энэхүү шатлалын зэрэгцээ мэргэшсэн бүлгүүд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв: хөтөч нарууд барилга байгууламжийг хариуцаж; захчинууд хил хязгаарыг хамгаалж; урудууд дарханчлан зэвсэг, багаж хэрэгсэл үйлдвэрлэж; алтчинууд шашны эд зүйлс бүтээж; буучинарууд галт зэвсэг, цэргийн хуарануудыг удирддаг байв. Цэргийн удирдлагад цэргүүдийг удирдаж, зарим тохиолдолд томоохон нэгжүүдийг захирдаг хошууч нар багтдаг байсан бөгөөд, хожим нь ерөнхий сайд болж гарч ирсэн. Шашны хэргийг Хутагт, Чорж зэрэг өндөр албан тушаалтай лам нар тусад нь удирддаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Орон нутгийн албан тушаалтнуудыг улс орныг тогтворжуулж, гадаад болон дотоод аливаа асуудлыг мэдээлэх үүрэгтэй байв. Энгийн албан тушаалтнууд ноёныхоо оргоог цуглуулах ёстой байсан бол отог ахмадууд ард түмнийг цуглуулах ёстой байв. Албан тушаалтнууд ирээгүй тохиолдолд торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}}

== Нийгэм–эдийн засаг ==

== Соёл ==

== Удирдагчид ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!№
!Хааны нэр
!Цол
!Угсаа гарал
!Төрсөн он
!Хаанчилсан жил
!Нас нөгчсөн он
!
|-
|1
|[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин баатар]]
|Эрдэнэ[[баатар]] [[хунтайж]]
|[[Цорос|Цоросын]] [[Хархул ноён|Хархул догшин ноёны]] хүү{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|Тодорхойгүй
|1634–1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}
|
|-
|2
|[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]]
|Цэцэн [[хунтайж]]
|Эрдэнэбаатар хунтайжийн 5-р хүү{{sfn|Baabar|1999|p=79}}
|Тодорхойгүй
|1653–1671{{sfn|Adle|2003|p=148}}
|1671
|
|-
|3
|[[Галдан бошигт хаан|Галдан]]
|[[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|Эрдэнэбаатар хунтайжийн 6-р хүү{{sfn|Adle|2003|p=157}}
|1644
|1671–1697{{sfn|Adle|2003|p=149}}
|1697
|
|-
|4
|[[Цэвээнравдан]]
|Зоригт [[хунтайж]],{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} [[хаан]]{{sfn|Baabar|1999|p=87}}
|Сэнгэ хунтайжийн ахмад хүү{{sfn|Adle|2003|p=158}}
|1665
|1694–1727{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1727
|
|-
|5
|[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]]
|[[Хунтайж]], [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|Цэвээнравдангийн ахмад хүү
|1693
|1727–1745{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1745
|
|-
|6
|[[Цэвээндоржнамжил]]
|[[Хунтайж]]
|Галданцэрэнгийн отгон хүү
|1732{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1746–1749{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1750{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|7
|[[Ламдаржаа]]
|[[Хунтайж]]
|Галданцэрэнгийн ахмад хүү
|1726{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1749–1753{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1752{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|8
|[[Даваач]]
|[[Хунтайж]]
|[[Их Цэрэндондов]] жанжны гуч хүү
|Тодорхойгүй
|1752–1755{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1759{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|9
|[[Амарсанаа]]
|[[Хойд|Хойдын]] [[Хаан]]
|Хойдын Үйзэн хошуучийн хүү{{Sfn|Atwood|2004|p=13}}
|1723{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1755–1757{{sfn|Adle|2003|p=160}}
|1757{{sfn|Adle|2003|p=160}}
|
|}

==Газрын зурагууд==
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;200&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд
File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн &quot;Carte de Tartarie&quot; (1675–1726)).
File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг)
File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын Хаант Улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана.
&lt;/gallery&gt;

== Мөн үзэх ==
*[[Зүүнгар нутаг]]
*[[Зүүнгарын ард түмэн]]
*[[Халимагийн хант улс]]
*[[Хошуудын хант улс]]
*[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]]
*[[Цорос]]
*[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]]

== Эх сурвалж ==

=== Ишлэл ===
{{Reflist}}
===Тэмдэглэл===
{{Notelist}}

=== Ном зүй ===
{{s-start}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}}
* {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}}
* {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}}
* {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}}
* {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}}
* {{cite book |last=Remileva |first=E. |title= |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&amp;q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}}
* {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}}

* {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}}

* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}}

* {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}}
* {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}}
* Хойт С.К. [https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157.
* Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.]
* Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289.
* {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}}
* {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}}
* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}}
* {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}}
* {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}}
* {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}}
* {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}}
* {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |journal= |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}}
* {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}}
* {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&amp;pg=PA165 165]}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}}
* {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}}
* {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}}
* {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&amp;pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}}
* {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}}
* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}}
* {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}}
* {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}}
* {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}}
* {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&amp;pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}}
* {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}}
* {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}}
* {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}}
* {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}}
* {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983 |language=ru |place=Novosibirsk |publisher=Nauka |pages=18, 128}}
* {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title=&quot;Tibet and its History&quot; |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston &amp; London}}
*{{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}}
*{{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}}
* {{cite journal |last1=Pochakaev |first1=P.Yu |date=2019 |title=Российские путешественники о правовых отношениях в Джунгарском ханстве XVIII веке |journal=Oriental Studies |publisher=Oriental Studies |volume=41}}
*{{Cite book |last1=Bazarov |first1=B.V |last2=Kradin |first2=N.N |title=Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики |date=2019 |publisher=Nauka |year=2019 |publication-date=1999 |pages=503}}
*{{cite journal |last1=Bobrov |first1=L.A |date=20 Jan 2007 |title=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |url=https://scfh.ru/journal/2007/chingis-khan-vzglyad-iz-tretego-tysyacheletiya/ |journal=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |volume=13 |issue=1}}
* {{Cite book |last=Abdibek |first=Sh. B |title=Большой атлас истории и культуры Казахстана |publisher=Abdi |year=2008 |isbn=9965-832-08-0}}
* {{Cite book |last=Baddeley |first=J. F |title=Russia, Mongolia, China: Being Some Record of the Relations Between Them from the Beginning of the XVIIth Century to the Death of the Tsar Alexei Mikhailovich, A.D. 1602-1676. |year=6767 |volume=1 |location=New York}}
*{{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VII |publisher=Offset |year=219 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar |pages=151 |language=mn}}
* {{Cite journal |last=Enkhsaruul |first=Lkhagvasuren |title=Кичэнгэ. XVIII зууны Зүүнгарын 16 их отог (нэгэн манж айлтгалаар гол болгох нь). // -107. Уб., |date=2021 |url=https://www.academia.edu/87884008/%D0%9A%D0%B8%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D1%8D_XVIII_%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_16_%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D1%8D%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%85_%D0%BD%D1%8C_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4_II_%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B4_%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%87%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0_%D1%85%D3%A9%D1%80%D0%B2%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3_Bibliotheca_Oiratica_107_%D0%A3%D0%B1_2021 |journal=Ойрад судлалын өгүүллүүд II (Гадаадад хэвлэгдсэн өгүүллүүдийн орчуулга, хөрвүүлэг) Bibliotheca Oiratica |pages=160-162}}
{{s-end}}
{{s-start}}
{{Залгамжлал
|өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]&lt;br/&gt;[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]&lt;br/&gt;[[Яркендын хант улс]]
|дараа={{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]]
|он= 1634–1758
|албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
}}
{{s-end}}
[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]]
[[Ангилал:Монголын түүхэн улс]]
[[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]]
[[Ангилал:Ойрадын түүх]]
[[Ангилал:Хаант Улс]]</text>
      <sha1>b4ezz5jvh63tjojwjnu1khocy72899n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855530</id>
      <parentid>855447</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T07:09:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>855530</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="123589" sha1="jfmk79el3wfixeo3w4xnphrhy9ewb6p" xml:space="preserve">{{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}{{Under construction}}{{Инфобокс улс
| common_name            = Зүүнгарын хаант улс
| native_name            = Зүнһар хаант улс
| image_flag             = Banner of the Dzungar Khanate.png
| flag_caption           = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}}
| image_coat             = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png
| alt_coat               = Галдан Бошигт хааны тамга
| symbol_type            = Галдан Бошигт хааны тамга
| image_map              = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png
| map_caption            = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он.
| capital                = [[Хулж]]
| official_languages     = [[Ойрад аялга]]
| national_languages     = [[Цагадайн хэл]]
| religion               = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]])
| demonym                = Зүүнгар
| government_type        = [[Хаант засаг]]
| leader_title1          = [[Баатар]] [[Хунтайж]]
| leader_name1           = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]]
| leader_title2          = Цэцэн [[Хунтайж]]
| leader_name2           = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]]
| leader_title3          = Бошигт [[Хаан]]
| leader_name3           = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]]
| leader_title4          = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]]
| leader_name4           = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]]
| leader_title5          = [[Хунтайж]], [[Хаан]]
| leader_name5           = [[Галданцэрэн хаан]]
| leader_title6          = [[Хунтайж]]
| leader_name6           = [[Цэвээндоржнамжил]]
| leader_title7          = [[Хунтайж]]
| leader_name7           = [[Ламдаржаа]]
| leader_title8          = [[Хунтайж]]
| leader_name8           = [[Даваач]]
| leader_title9          = [[Хойд]]ын [[Хаан]]
| leader_name9           = [[Амарсанаа]]
| legislature            = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]]
| currency               = Зэс зоос
| date_start             = 1634
| event1                 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав
| event2                 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]
| date_event2            = 1635
| event3                 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
| date_event3            = 1665–1720
| event4                 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь
| date_event4            = 1680–1681
| event5                 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| date_event5            = 1690–1758
| event_end              = [[Зүүнгарын геноцид]]
| date_end               = 1758
| p1                     = Дөрвөн Ойрадын холбоо
| s1                     = Чин улс
| p2                     = Яркендын хант улс
| p3                     = Хошуудын хант улс
}}

'''Зүүнгарын Хаант Улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын Хаант Улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг.

Зүүнгарын хаант улс нь 1634 онд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] удирдлага дор холбоо болон байгуулагдсан.Зүүнгарын хаант улс нь 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайжийн удирдлага дор холбоо болон байгуулагдсан. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгож, Зүүнгарыг албан ёсоор хаант улс болгон байгуулсан. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших Таримын сав газрыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин улс Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан.

16–17-р зуунд дарь технологи нь [[Оросын Хаант Улс]], Чин улс зэрэг улсуудад томоохон шинэчлэлийг авчирсан боловч хожим нь 17-р зуунд тал нутагт хүрч, Зүүнгарын Хаант Улс галт зэвсэг амжилттай нэвтрүүлж, үйлдвэрлэж, нүүдэлчид суурин эзэнт гүрнүүдтэй өрсөлдөж чадна гэдгийг нотолсон. Гэсэн хэдий ч эдгээр дэвшил гарсан ч өвчин, өлсгөлөн, ган гачиг зэрэг гадаад хямралууд эцэстээ тогтворгүй байдлыг бий болгож, тэдний уналтад хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=185}}

== Нэрний гарал үүсэл ==

=== Нэршил ===
&quot;Зүүнгар&quot; гэдэг нь &quot;зүүн&quot; болон &quot;гар&quot; гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}}

Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын &quot;Ойрад&quot; гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад &quot;'''Элеутийн хаант улс'''&quot; гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}

=== &quot;Сүүлчийн нүүдэлчин эзэнт гүрэн&quot;-ий тухай ойлголт ===
18-р зууны эхний хагасын Зүүнгарын Хаант Улсыг зүгээр нэг төвлөрсөн Монголын хаант улс биш, харин Монголоос хол зайд орших олон янзын ард түмэн, бүс нутгийг өөрийн мэдэлд нэгтгэсэн жинхэнэ &quot;тал хээрийн эзэнт гүрэн&quot; гэж үзэх бүрэн үндэслэл бий. Үүний дагуу Цорос овгийн Ойрад хунтайж болон [[хаан]] нар өөрсдөө Ойрадуудын &quot;үндэсний&quot; захирагч төдийгүй хэд хэдэн вассал ард түмэн, улсын ноёд болж байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Зүүн Туркестан]],{{efn|Ярканд, Кашгар, Турпан, Аксу, Курл, Үч-Турпан, Янги-Хисар, Бэй, Куча, Карашар, Хотан, Хами}}{{sfn|Bavarov|Kradin|2019|p=374}} Төв Азийн хот-улсууд,{{efn|Ташкент, Туркестан, Самарканд, Хожент}} Ахмад болон Дунд Жүзийн казах хан, султанууд Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Оросын харьяат байсан, ясак төлдөг Сибирийн зарим ард түмэн хүлээн зөвшөөрсөн: 1713–1714, 1719 онд Зүүнгарт айлчилсан Тара казакийн удирдагч И.Д. Чередовын мэдээлснээр эдгээр &quot;ясак&quot; хүмүүс&quot; Зүүнгарын захирагчдад &quot;алман&quot; төлдөг байжээ. Энэ заншил хэдэн арван жилийн дараа ч үргэлжилсэн: &quot;ясаш төлдөг үл итгэгчид&quot; Зүүнгарын захирагчдад &quot;алман&quot; төлдөг байсан баримтыг 1745 онд Зүүнгарт айлчилсан луу М.Давыдов тэмдэглэжээ.{{sfn|Pochakaev|2019|pp=28–40}}

== Түүх ==
{{Мөн үзэх|Ойрадуудын оролцсон дайны жагсаалт}}
Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын Хаант Улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно.

=== Гарал үүсэл ===
Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}}

1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}}

Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 

1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}}

1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ]]. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}}

1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''&quot;Шашныг дэмжигч Дарма&quot;'', ''&quot;Гүш хаан&quot;'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''&quot;баатар хунтайж&quot;'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}}

=== Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал ===
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1640s.png|left|thumb|1640-өөд оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Burton|1997|pp=219–220}}{{sfn|Moiseev|1991|pp=44–45}}]]
'''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж,{{sfn|Baabar|1999|p=78}} Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарыг]] илгээж, Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}}

=== Залгамжлалын маргаан (1653–1677) ===
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1667.png|thumb|287x287px|1667 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}}]]
1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}}

Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд &quot;''Бошигт хаан&quot;'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}}

=== Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) ===
16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}}

1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}}

=== Галданы Казахын дайн (1681–1684) ===
{{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1686.png|thumb|279x279px|1686 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Baabar|1999|p=80}}]]
1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}}

=== Халхын дайн (1687–1688) ===
{{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}}
[[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын Хаант Улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}}

Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв.

Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын Хаант Улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}}

=== Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) ===
{{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
[[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны Чин Зүүнгарын дайн]]
1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}}
[[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]]
1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}}
[[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]]

=== Цагаадайн бослого (1693–1705) ===
Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}}

=== Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн ===
{{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}}
1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Ахмад Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}

Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}

1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}}

Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}}

1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягуз голын тулалдаан|Аягуз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}}

1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр &quot;армийг хядсан&quot; гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} 

Казакууд Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}}

=== Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) ===
{{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
[[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|&quot;Алсын зайн суурьшлын жанжин&quot; аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]]
1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}}

=== Галданцэрэн хаан (1727–1745) ===
[[Файл:Carta_af_Songarski_%3D_Kalmuckit,_hwar_inunder_Kottonnerne_hörer_(J._G._Renats_kopia_av_kalmuckisk_originalkarta_Renat_1;_A).jpg|thumb|left| 1730-аад оны Зүүнгарын газрын зургийг Швед олзлогдогч Йоханас Густав Ренат хуулбарлан Шведэд хүргэсэн хувилбар]]
Цэвээнравдан хаан 1727 онд гэнэт нас барж, түүний хүү Галданцэрэн өөрийн дүү Лувсансүрийг хөнөөж, Цэвээнравдан хааны залгамжлагч болжээ. Тэрээр казахууд болон Халх Монголчуудын эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг хийсэн довтолгооны хариуд Чин улсын [[Найралт төв|Найрал төв]] 10,000 цэрэгтэй довтлох хүчийг илгээсэн бөгөөд Зүүнгарууд [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] ойролцоо [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуурын тулалдаанд]] ялав. Гэсэн хэдий ч дараа жил нь Зүүнгарууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийн ойролцоо]] Халхуудад ялагдав. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь Чин гүрний талд орж байсан Турфан руу довтлов. Эмин Хожа Турфаны ард түмнийг удирдан Гансу руу ухарч, тэнд Гуажоуд суурьшжээ. 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=149}}

Казахууд [[Алтайн нуруу]] руу довтолсон бөгөөд, энэ нь Зүүнгаруудыг хилээ хамгаалахаар 10,000 орчим цэрэг илгээхэд хүргэсэн. Казахууд Оросын худалдааны цуваа, дипломатчид болон, [[Уйгурууд|Уйгур]] худалдаачдыг дайрч, олзлон авсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Уйгур худалдаачдаас бусад барьцаалагдсан хүмүүсийг удалгүй суллав. Үүний зэрэгцээ Бага Жүз болон Дунд Жүз нар Оросын хатан хаан Аннад захирагджээ. [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрэнээс]] хамгаалалт хүсч, Оросуудад Зүүнгарын [[Сибирь]] руу хийх аливаа довтолгоог няцаахад нь туслана гэж тохиролцсон.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}}

1732 онд Зүүнгарууд 7,000 орчим цэрэгтэй өөр нэг хүчийг Дунд Жүз рүү довтолсон боловч тэд ялагдав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} Казахууд мөн Зүүнгаруудыг довтлон 700 орчим ордыг эзлэн авчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Өөр нэг Зүүнгарын арми Ахлах Жүз рүү довтлон Сайрам, Туркистан болон Ташкент хотуудыг эзлэн авчээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt; Дотор 1734 онд Ахмад Жүз Сайрам, Туркестан, Ташкентийг эргүүлэн авч чаджээ.&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt; Гэсэн хэдий ч Галдан Цэрэн тэднийг эзлэхээр цэрэг илгээж, Ахмад Жүзийг захируулснаар тэднийг удалгүй эзэлжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}

Галданцэрэн хаан 1739 онд Казахын хаант улсыг дахин довтлов.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Галданцэрэн хаан 1741 он хүртэл довтолгооноо үргэлжлүүлсээр байсан тул Дунд Жүз довтолгоог няцааж чадаагүй юм.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Казахууд Зүүнгаруудаас хохирол их амсаж, Бага, Ахмад Жүзүүд Зүүнгарын эсрэг дайнд нэгдэж чадаагүй бөгөөд, Зүүнгарууд [[Сырдарья]] болон Ишим голыг эзэлснээр Зүүнгарууд дээрх казах суурингууд нь Зүүнгаруудаас хөөгдүүлсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}}

=== Уналт (1745–1757) ===
[[Файл:乾隆皇帝朝服像轴.png|left|thumb|228x228px|Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.]]
Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүнийг нас барсны дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан гэж хэлэв:{{sfn|Baabar|1999|p=89}} {{quote|Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй.|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Baabar|1999|p=89}}}}Галданцэрэн хааны дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил]] 1746 онд түүний залгамжилсан [[Хунтайж]] болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах [[Ламдаржаа|Ламдаржаатай]] хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}}
[[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай хаанд]] зориулсан 2000 оны марк.]]
1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, [[Даваач]] болон [[Хойд|Хойдын]] хунтайж, [[Амарсанаа|Амарсанаатай]] эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Казахуудын [[Аблай султан|Аблай хаан]] тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 

1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд  руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}}
[[Файл:Cebdenjab.jpg|left|thumb|202x202px|Халхын цэргийг '''Зүүнгарын Хаант Улс''' руу удирдсан Цэвдэнжав.]]
Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}}{{quote|''&quot;Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй&quot;''|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Walravens|2017|p=82}}}}
[[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|&quot;Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь&quot;]]
Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} 100 хоногийн дотор [[Өрөмч]], Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг [[Тэнгэр Уул]] даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.{{sfn|Adle|2003|p=201}} Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=274}}

==== Амарсанаагийн бослого (1755–1757) ====
{{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Jaohui.jpg|left|thumb|161x161px|Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан  генерал Жаохуй.]]
[[Файл:Dzungar_cavalry_of_Amursana,_in_the_Battle_of_Khorgos_against_Qing_China_(1758).png|thumb|Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.{{Sfn|Chu|Ding|2015|p=129}}]]
Зүүнгарын Хаант Улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, [[Чэндэ]] дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.{{Sfn|Perdue|2005|p=275}}

Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч [[Чингүнжав|Чингүнжавтай]] хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.{{Sfn|Perdue|2005|p=276}} Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт [[салхин цэцэг]] өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр [[Кяхта]] руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.{{sfn|Atwood|2004|p=623}}

Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.{{Sfn|Pirazzoli-T'Serstevens|1969|p=10}}

=== Ак Тагликийн бослого (1757–1759) ===
Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми  Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. [[Хожа|Бурхануддин Хожа, Жахан нар]] [[Бадахшан]] руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=203}}

=== Геноцид ===
{{main|Зүүнгарын геноцид}}

=== Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт ===
[[Файл:Khojis full-length portrait.jpg|thumb|Хожи, Уктурпаны [[Уйгурууд|Уйгур]] захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач [[Игнатий Сихельбарт]]-ын зурсан зураг.{{sfn|Unknown|2019|p=4019}}]]
[[Файл:Xinjiang_regions_simplified.png|left|thumb|{{legend|red|[[Dzungaria]]}}{{legend|blue|[[Tarim Basin]]}}]]
Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, [[Хуушуур|Хуй]], [[Шибэ]], [[Дагуур ястан|Дагуур]], Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.{{sfn|Starr|2004|pp=73–90}}{{sfn|Toops|2004|p=1}}{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.{{sfn|Milward|1998|p=102}}

Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр &quot;Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан&quot;.{{Sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=76}}

1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо &quot;Хятадын нэг хэсэг&quot; гэж тунхагласан.{{sfn|Dunnell|2004|p=77}}{{sfn|Dunnell|2004|p=83}}{{sfn|Elliot|2001|p=503}} Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг &quot;гадаад&quot; Хан бус Хятадуудыг &quot;дотоод&quot; Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн &quot;нэг гэр бүл&quot; гэж дүрсэлсэн. Чин улс &quot;нэгдмэл байдал&quot;-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд &quot;Жон Вай И Жиа&quot; (中外一家) эсвэл &quot;Нэй Вай И Жиа&quot; (內外一家, &quot;дотоод ба гадаад нэг гэр бүл&quot;) гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.{{sfn|Dunnell|2004|pp=76-77}}

=== Зураг ===

==== Зигуан павильон дахь гавьяат албан тушаалтнуудын хөрөг зурагнууд ====
[[Тэнгэр тэтгэгч]] эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг ([[:zh:紫光阁功臣像|Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө]] зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн [[Торгууд]] болон [[Дөрвөд]] холбоотнууд, мөн ялагдсан [[Цорос]] Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман [[Уйгурууд|Уйгур]] холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Орчин үеийн [[Иезуит]] зураач [[Жан-Денис Аттирет]]-ийн хэлснээр: &quot;Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв.&quot;{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа [[Жузеппе Кастильоне (Иезуит зураач)|Жузеппе Кастильоне]]-гийн удирдлаган дор [[Иезуит]]-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;9&quot;&gt;
Файл:Dawachi.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын удирдагч Даваач (达瓦齐). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Dawa.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын Даваа (达瓦). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Tseren.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Цэрэн (车凌). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Buyan_Tegus.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Буян Төгс(布彦特古斯). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Erdeni.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Эрдэнэ (额爾德尼). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Gangdorji.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гандорж (刚多尔济). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг.
Файл:Gendun.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гэндэн (根敦). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг.
Файл:Ayusi_Assailing_The_Rebels_with_a_Lance.jpg|Ойрадын урвагч Аюуш (阿玉锡) Чин улсын дүрэмт хувцастайгаа. Жузеппе Кастильонегийн зурсан зураг. 
&lt;/gallery&gt;

==== &lt;u&gt;Хуан Чин Жигун Ту&lt;/u&gt; ====
Хуан Чин Жигун Ту (Хятадаар: 皇清職貢圖; Чин гүрний харьяа ард түмний хөрөг зургийн цуглуулга) нь 18-р зууны Хятадын цутгал улсууд, түүний дотор Чин гүрэнтэй худалдаа хийдэг барууны улсуудын талаарх угсаатны зүйн судалгаа юм. Үүн дээр Зүүнгарын энгийн иргэд гэх мэт янз бүрийн зургийг дүрсэлсэн байв.
&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;5&quot;&gt;
Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч ([[Зайсан]], 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Uyghur from Ili, Taleqi, Chahan and Wusu, with his wife.jpg|Или,Талеки, Чахан, болон Вусу, нутгийн Уйгур иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Kyrgyz (布鲁特) commoner and his wife.jpg|Киргизийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
&lt;/gallery&gt;

== Зохион байгуулалт ==

=== Цэргийн зохион байгуулалт ===
[[Файл:Ойратские_воины.png|left|thumb|Бүрэн цэргийн тоног төхөөрөмжтэй хоёр Зүүнгарын морин цэрэг. Зурагчин Л.А. Бобровын бүтээл]]
Зүүнгарын арми дараах бүрэлдэхүүнтэй байв: морьноос буусан нумчид эсвэл галт зэвсэг, жад баригчид, тэмээн дээр суурилуулсан их бууны ангиуд,{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} мөн Европын аялагчид, адал явдалчдын тэмдэглэлд дурдсанаар [[Польшийн хусарууд|Польшийн хусаруудтай]] дүйцэхүйц морьт цэргүүдээр бүрдсэн.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Эхэндээ Зүүнгарууд тасгуудаар эхний шугамд жагсаж, захирагч бүр туг барин байрладаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Үүний дараа тэд бүрээ үлээж, бөмбөр дэлдэн довтолгооны дохио өгдөг байв. Эхний довтолгоог нумчид эхлүүлж, дараа нь жадчид дайрч, улмаар ил задгай тулалдаанд ордог.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} Хэрэв дайсан довтолгоог тогтоон барьж чадвал, галт зэвсэг хэрэглэж буй дайсны эсрэг тэдний тактик үр дүнгүй тул ухардаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}}
[[Файл:Kalmyk_warriors.jpg|thumb|249x249px|Бүрэн цэргийн хэрэгслээр тоноглогдсон Зүүнгарын хоёр морин цэрэг. Зурагчин Л.А.Бобров]]
Харин XVII зууны сүүл үеийн шинэчлэлийн дараа Зүүнгарын арми багана хэлбэрээр урагшилж, Зүүнгарын буутай явган цэргүүд галт зэвсгийн үйлдвэрлэл нэмэгдсэний үр дүнд салваар буудаж морьт цэргийг дэмжих боломжтой болсон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Ингэснээр хөнгөн морьт цэргүүд дайсныг их буу болон морьноос буусан явган цэргүүд уул толгод дээр нуугдан байрласан нээлттэй талбай руу татан оруулж, дараа нь их буу, галт зэвсгээр дайсныг эмх замбараагүй болгосны дараа жад, сэлэм барьсан хүнд морьт цэргүүд үлдсэн хүчийг довтлон устгадаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Spencer|2017|p=181}}

XVII зууны эхэн үед Зүүнгарын Хаант Улсын цэргүүдийн үндсэн хэсгийг хуягласан жадчид бүрдүүлж байв. Тэд ойрын тулалдаанд болон жадаа шидэн алсын довтолгоонд ашиглах зориулалттай{{sfn|Bobrov|2007|p=62}}—хулсан иш, нарийн ир, ган туузаар хийсэн жад барьдаг байсан.{{sfn|Abdibek|2008|p=412}} Мөн тэд дайсны эсрэг холын зайнаас тулалдахад нум хэрэглэдэг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Нум нь мөнгө, гууль чимэглэл эсвэл металл хавтангаар гоёсон бараан арьсан саванд хадгалагддаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Жад, бамбай, хожим нь их буу, дарь, сум зэрэг цэргийн хэрэгслийг уурхайгаас олборлосон төмөр, зэс, мөнгөөр хийдэг байсан нь зэвсгийн үйлдвэрлэлийг хангаж байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}}

Тэд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсаас]] буу худалдан авах боломжгүй байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] буу болон дархны мэргэжилтнүүд авах хүсэлт гаргасан ч татгалзсан хариу авчээ. 1645 онд Эрдэнэбаатар хунтайж буу, их буу, бууны дархчууд авах хүсэлтээ дахин гаргасан байна. Татгалзсан шалтгаан нь улсын дотоод аюулгүй байдалтай холбоотой байсан бөгөөд Зүүнгарууд Оросын Хаант Улсад заналхийлэл учруулж болзошгүй гэж үзжээ. Мөн металл худалдахыг татгалзсан нь түүнийг зэвсэг үйлдвэрлэхэд ашиглаж болзошгүйтэй холбоотой байв.{{sfn|Spencer|p=178}}
[[Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|thumb|'''Зүүнгарын Хаант Улсын''' нийгэм, эдийн засгийн сайжруулалтыг эхлүүлсэн [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хөшөө.]]
[[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] (1676–1697) засаглалын үед тэрээр Оросын царьт улс болон Төв Азийн янз бүрийн улсууд руу элч илгээж, Зүүнгаруудад галт зэвсэг нийлүүлэхийг эрмэлзэж байв. Энэ үед галт зэвсгийн ач холбогдлыг илүү ойлгож эхэлсэн бөгөөд Персийн ган хайлуулах арга технологийг эзэмшсэнээр зэвсэг үйлдвэрлэх боломж бүрджээ. XVII зууны сүүл үед Зүүнгарууд Төв Азийн худалдаачид болон Сибирийн захирагчид, Оросын албан тушаалтнуудаас их хэмжээний галт зэвсэг худалдан авч байв.{{sfn|Bobrov|2007|pp=64-65}}

Үүний үр дүнд Зүүнгарын цэрэгт шинэчлэл хийгдэж, галт зэвсэгтэй анги нэгжүүд бий болсон. Тэд морь ашиглан тээвэрлэлт хийж, харин тулалдааны үед морьноос бууж явганаар байлдан морьт цэргийг дэмжих, дайсны довтолгоог тогтоон барих үүрэгтэй байсан нь Европын аялагчдын тэмдэглэлд “[[Драгүн|драгуун]]” маягийн тактик гэж дурдагдсан байдаг.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Галт зэвсгийн хэрэглээ нь Зүүнгаруудад [[Халх Монголчууд|Халх монголчууд]] болон [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг үр дүнтэй дайн явуулах боломж олгож, Чин улсын цэргүүд тэдэнтэй тулалдахдаа морьноос бууж багана хэлбэрээр жагсах шаардлагатай болдог байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}

Зүүнгарууд [[газрын тос]] олборлох, [[хүхэр]], [[хүхрийн хүчил]], [[калийн нитрат]] ашиглах чадвартай байсан бөгөөд зэс, хар тугалга, өндөр чанарын ган зэрэг металлыг олборлодог байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Мөн их буу үйлдвэрлэл хөгжсөн ба тэмээн дээр жижиг их буу байрлуулан ашигладаг байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Энэ нь [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] ашиглагдаж, Зүүнгарууд тактикийн ухралт хийх боломжийг олгосон байна.

XVII зууны сүүл болон XVIII зууны эхэн үед, [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] засаглалын үед (1697–1727) галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийн төвүүд илүү зохион байгуулалттай, үр ашигтай болжээ. Орос болон Төв Азийн дархчуудын тусламжтайгаар тэд фитиль буу (matchlock) төрлийн гар буу, урт буу үйлдвэрлэж, эдгээрийг нарийн иш, заримдаа модон тулгуур (bipod)-тойгоор хийдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Зэвсгүүдийг яс, арьсаар хийсэн хайрцагт хадгалж, мөрөнд зүүх оосроор авч явдаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}}

Сумны үйлдвэрлэлийн хувьд [[Йохан Густав Ренат|Йохан Ренат]] хэмээх Швед цэрэг—[[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөний]] үеэр, [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедицийн]] явцад олзлогдсон—төмөр хайлуулж сум хийх аргыг зааж өгсөн.{{sfn|Baddeley|6767|pp=180-183}} Зүүнгарууд мөн сум, дарь хадгалах зориулалттай уут, гал асаагч, жижиг савнуудыг бүсэлхийдээ зүүж авч явах боломжтой болгожээ.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Галын хурдыг нэмэгдүүлэхийн тулд дарийг яс эсвэл эвэр саванд хийж, хүзүүндээ зүүдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}}

Мөн Цэвээнравдан хаан зэвсгийн үйлдвэрлэлтэй холбоотой шинэ хөдөлмөрийн зохион байгуулалтыг бий болгосон. “Урат” хэмээх ойролцоогоор 5,000 өрх зэвсэг, зэвсгийн хэрэгсэл үйлдвэрлэхэд томилогдсон; “Буучинар” хэмээх 2,000 орчим өрх үйлдвэрлэлийг хянах, удирдах үүрэгтэй байсан; харин “Буучин” нэртэй 1,000 орчим өрх их бууны үйлдвэрлэлд зориулан нөөцөд байлгагдаж байв.{{sfn|Spencer|2017|p=183}}

1726 онд Иссык-Куль нуурын орчимд их бууны цутгуурын газрууд байгуулагдсан. Энэхүү үйлдвэрийг Йохан Ренат удирдан ажиллуулж байсан бөгөөд түүнд ойролцоогоор 20 бууны дархан, 200 ажилчин туслан их буу үйлдвэрлэж байв. Мөн нэмэлт туслах ажилчид ч ажиллаж байсан. Их бууны үйлдвэрлэл өсөж байсан ч [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа дотоодын иргэний дайн гарч, энэ өсөлт саарсан байна.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Хэдийгээр Зүүнгарууд цэргээ шинэчилж, галт зэвсгийг нэвтрүүлсэн боловч жад, нум сум, сэлэм зэрэг уламжлалт зэвсгүүд нь Зүүнгарын Хаант Улсын армид үргэлжлэн чухал байр суурь эзэлж, өргөн хэрэглэгдсээр байв.{{sfn|Adle|2004|p=422}} Галданцэрэн хаан хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын цэргийг нийт 80 мянгаас 100 мянга хүртэл өргөжүүлж, галт зэвсэг, их буугаар зэвсэглэсэн.{{sfn|Spencer|2017|pp=184-185}}

=== Хууль ===
Ойрадууд анх ''&quot;Цаазийн бичиг&quot;'' гэгддэг хуулийг ашигладаг байсан. Хуулийн код нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоог]] нэгтгэж, төвлөрүүлэхийн тулд нийтлэг хуулийг ашиглах зорилготой байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 1640 онд Ойрад, [[Халх|Халх Монголын]] 30 орчим язгууртан, ''&quot;Монгол–Ойрадын Их Цааз&quot;''-ыг байгуулсан. Энэхүү гэрээний зорилго нь Монгол улсуудыг нэг хуультай нэгтгэх, бие биенээ дэмжих, найрсаг харилцаа тогтоох явдал байв.{{sfn|Gantulga|2019|p=26}} Үүнд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] болон [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]] нар гарын үсэг зурж, монгол хэлээр бичсэн нь онцгой ач холбогдолтой байв.{{sfn|Baabar|1999|pp=78-79}} Хууль нь лам хуврагууд, шашин шүтлэг, шуудан, татвар, гэрлэлт, гэрийн амьдрал, мал аж ахуй, ан агнуур, хувийн өмч, удамшлын эрх, эрүүгийн хууль, шүүхийн тогтолцоо, овог аймаг, овог аймгуудын хоорондын харилцаатай холбоотой нийт 120–151 зүйлд хуваагдсан байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 

Хожим нь Зүүнгарын хаант улсын өсөлт нь төвлөрөл болон засаг захиргааны илүү олон шинэчлэлийг бий болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Зүүнгарын эзэнт гүрнийг өргөжүүлэх үеэр нь захирч байсан Галдан бошигт хаан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} [[Цэвээнравдан хаан]] болон, түүний ахмад хүү, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] үед гэмт хэргийн талаар цуврал дүрэм журам баталсан.{{sfn|Adle|2003|p=173}}

=== Засаг захиргааны хуваарь, төрийн байгуулал ===
Тус улсыг [[хаан]], [[хунтайж]], [[тайш]] нар захирч, отог бүрийг [[зайсан]] захирч байв. Хожим нь, 17-р зуунд улс төрийн бүтэц нь захиргааны илүү олон чиг үүргийг гүйцэтгэхийн тулд мэдэгдэхүйц өөрчлөгдсөн.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Зүүнгарууд аймагт хуваагдсан бөгөөд тэнд хүмүүсийг улс буюу ангид томилдог байв. Үүнийг ноён хянадаг байсан бөгөөд тэдний доор ноёнуудын хүргэн болох тавнангууд, тэд түшмэд буюу шүүгчдийн албан тушаалд хязгаарлагдаж, дараа нь туг баригч, бүрээчин, туслах гэх мэт жижиг албан тушаалтнууд байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Тэдгээр аймгийн анги буюу улуудыг цааш нь отог гэж хуваасан бөгөөд энэ нь нийт 3,000–6,000 өрхөөс бүрддэг байв. Отог бүрийг зайсан, дэмч, шүлэн хариуцдаг тул 40 өрхөд хуваасан бол албан тушаалгүй энгийн иргэдийг сайд, дунд, суурь гэж хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} 

Зүүнгарын отогуудыг 14 хуучин болон 16 шинэ отог гэж хуваасан бөгөөд эдгээр нь 500–6,000 өрх, дунджаар 3,600 өрх байв. Тэдгээрийг овог аймаг болон/эсвэл үндэс угсаа, эсвэл ажил мэргэжлээр нь хуваарилсан.{{sfn|Atwood|2004|p=431}} Тэд хааны нийгмийн бүлэгт харьяалагддаг байсан бөгөөд нийт 88,300 өрхтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Ангичуудыг тайшууд захирч байсан бөгөөд тэд хааныг дагаж аян дайн хийх, цэргийн байгууллага болж үйлчлэх хүчээ удирдах ёстой байв. Цэвээнравдан хааны үед нийт 21 анги буюу 100,000 өрхийг тайшууд захирч байжээ. Татвар болон бусад чухал үүргийг отогууд хариуцаж байсан бол ангичууд бага зэргийн үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{Sfn|Adle|2003|pp=167-168}} Яс нь анх таван шашны хэлтэс байсан тул шашны хэлтэс байв. Хожим нь 6,000 лам, 10,600 шавьтайгаар есөн хэлтэс болж өргөжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}} ''&quot;Зүүнгарын бүрэн тэмдэглэл&quot;''-д дурдсанаар, [[Тэнгэр тэтгэгч]] нь нийт 200,000 өрх, 600,000 гаруй хүн амтай гэж тооцоолсон бөгөөд, хаанаас 24 отог, харин тайш бүрээс 9 яс, 21 анги байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Хаан (эсвэл хунтайж) нь улсын хамгийн дээд цол хэргэм, зэрэг дэвийг авдаг байсан бөгөөд засгийн газрын албан тушаалтнууд засгийн газрын янз бүрийн үүргийг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Засгийн газрын бүтцийн шатлал нь: хаан; түшмэл — чухал асуудлыг шийдвэрлэж, улсын дээд хэрэгт оролцдог түшмэл байв. Нийт дөрвөн түшмэл отог, ангиудыг удирдах үүрэгтэй байв; заргач — 6 заргач нь улс төрийн хэрэг, эрүүгийн хэрэг, шударга ёсыг хянах үүрэг хариуцлагыг түшмэлд авахад нь тусалж байв; дэмч — хааны ордны хэрэг, бэлчээрээс татвар ногдуулах ажлыг хариуцаж байв. Айл өрх бүрийг өөрийн тогтоосон нэгжид хуваарилж, нэгжийг нутаг дэвсгэрт хуваарилдаг байв.{{sfn|Adle|2003|pp=168-169}} 

Зайсанууд нь Ойрадын системийн гол захиргааны ажилтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь заримдаа ганцаараа, заримдаа бүлгээрээ отог хариуцдаг байв. Тэдний доор цэргийн болон иргэний захиргааны аль алиныг нь хариуцдаг даругачи нар, мөн хууль тогтоомж, засаглалыг хэрэгжүүлэх үүрэгтэй жасагулууд байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Доод түвшинд захиргаа илүү орон нутгийн шинжтэй болж, нарийвчилсан болсон. Дэмч нар байцаагчаар ажиллаж, ойролцоогоор 40–200 өрхийг хянадаг байв. Туслах даргач нар отог доторх өдөр тутмын ажлыг хариуцдаг байсан бөгөөд үүнд тушаал дамжуулах, татвар цуглуулах, нийтийн сайн сайхан байдлыг хангах, гэрлэлт зэрэг нийгмийн асуудлыг зохицуулах зэрэг орно. Шүлээ нар 20 орчим өрхийг хянадаг татварын албан тушаалтан байсан бол, албанчууд хамгийн доод албан тушаалтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь 10 орчим өрхийг хариуцаж, үндсэн захиргаанд тусалдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Энэхүү шатлалын зэрэгцээ мэргэшсэн бүлгүүд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв: хөтөч нарууд барилга байгууламжийг хариуцаж; захчинууд хил хязгаарыг хамгаалж; урудууд дарханчлан зэвсэг, багаж хэрэгсэл үйлдвэрлэж; алтчинууд шашны эд зүйлс бүтээж; буучинарууд галт зэвсэг, цэргийн хуарануудыг удирддаг байв. Цэргийн удирдлагад цэргүүдийг удирдаж, зарим тохиолдолд томоохон нэгжүүдийг захирдаг хошууч нар багтдаг байсан бөгөөд, хожим нь ерөнхий сайд болж гарч ирсэн. Шашны хэргийг Хутагт, Чорж зэрэг өндөр албан тушаалтай лам нар тусад нь удирддаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Орон нутгийн албан тушаалтнуудыг улс орныг тогтворжуулж, гадаад болон дотоод аливаа асуудлыг мэдээлэх үүрэгтэй байв. Энгийн албан тушаалтнууд ноёныхоо оргоог цуглуулах ёстой байсан бол отог ахмадууд ард түмнийг цуглуулах ёстой байв. Албан тушаалтнууд ирээгүй тохиолдолд торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}}

== Нийгэм–эдийн засаг ==

=== Худалдаа ===
[[Файл:Horse Ruyicong.jpg|thumb|[[Чин улс|Чин улстай]] энхийн гэрээ байгуулсны дараа [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хаанаас]] [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчэд]] бэлэглэсэн &quot;Руй Кон&quot; (如意驄) хэмээх сайхан морь.]]
Зүүнгарууд улс байгуулагдсанаасаа хойш [[Туркестан]], [[Сибирь]], [[Хятад]] зэрэг улсуудтай худалдааны харилцаа тогтоож байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Эхэндээ худалдаачдын ихэнх нь [[Хамил тойрог|Хамил Тойрог]], Жиаюгуань, Сужоугаар дамжин [[Чин улс|Чин улсын]] нийслэл [[Бээжин]] рүү аялсан бөгөөд мөн [[Ховд (хот)|Ховд]] хотоор дамжин Гуйхуачэн хүртэл аялсан.{{sfn|Adle|2003|p=166}} Тэдний хамгийн чухал экспортын бараа нь адуу, бусад мал, улаан үнэг, далайн эргийн үс, хурганы арьс, гүрвэл, боолууд байв. Боолуудын үндэс угсаа Орос, Хятад, Монгол гэсэн янз бүр байв.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Тэд Бухараас хөвөн, даавуу, камка, торгон дамаск, гурил, хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн зэвсэг, зоос, бөмбөлгүүдийг, сам, зүү болох Оросоос хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн бусад бүтээгдэхүүнийг импортолж байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} 
[[Файл:Dzungarian pūl.jpg|left|thumb|Зүүнгарын зэс зоос.]]
Зүүнгарууд мөн Оросуудтай худалдаа эрхэлж,{{sfn|Adle|2003|p=167}} эхэндээ Оросууд Зүүнгарын эсрэг худалдаа хийхээс татгалзсан.{{sfn|Spencer|2017|p178}} Тус үндэстнийг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайж мушкет, бууны дархан худалдаж авахыг оролдсон боловч үүнийг нь үгүйсгэсэн. Оросууд Зүүнгарууд Оросын дайсан болж магадгүй гэж үзэж байсан.{{sfn|Spencer|2017|p178}} [[Галдан бошигт хаан]] Туркестаны улсууд болон Орос руу элч, худалдаачдыг илгээж чадсан нь тэдэнд зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Adle|2003|p=178}} 1735 оноос [[Галданцэрэн хаан]] [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|гуравдугаар дайны]] дараа Чин улстай хийх худалдаагаа сэргээжээ. Бараг жил бүр худалдаачид үхэр, хонь, морь, тэмээгээр аялж, их хэмжээний арьс шир, салад, усан үзэм, бугын эвэр ачдаг байжээ. Эдгээрийг Сужоу, Донкирт зарж бараагаа зардаг байжээ. Чин улсаас торго, хөвөн, цай, гүрвэл, ваар импортолдог байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=166}}

Худалдааны холболтууд нь тэдний нийслэл [[Хулж хот|Хулж хотын]] ач холбогдлыг нэмэгдүүлэх боломжийг олгосон бөгөөд янз бүрийн үндэстний худалдаачид худалдаа хийхээр Хулж руу байнга ирдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}}

=== Соёл ===

== Удирдагчид ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!№
!Хааны нэр
!Цол
!Угсаа гарал
!Төрсөн он
!Хаанчилсан жил
!Нас нөгчсөн он
!
|-
|1
|[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин баатар]]
|Эрдэнэ[[баатар]] [[хунтайж]]
|[[Цорос|Цоросын]] [[Хархул ноён|Хархул догшин ноёны]] хүү{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|Тодорхойгүй
|1634–1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}
|
|-
|2
|[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]]
|Цэцэн [[хунтайж]]
|Эрдэнэбаатар хунтайжийн 5-р хүү{{sfn|Baabar|1999|p=79}}
|Тодорхойгүй
|1653–1671{{sfn|Adle|2003|p=148}}
|1671
|
|-
|3
|[[Галдан бошигт хаан|Галдан]]
|[[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|Эрдэнэбаатар хунтайжийн 6-р хүү{{sfn|Adle|2003|p=157}}
|1644
|1671–1697{{sfn|Adle|2003|p=149}}
|1697
|
|-
|4
|[[Цэвээнравдан]]
|Зоригт [[хунтайж]],{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} [[хаан]]{{sfn|Baabar|1999|p=87}}
|Сэнгэ хунтайжийн ахмад хүү{{sfn|Adle|2003|p=158}}
|1665
|1694–1727{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1727
|
|-
|5
|[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]]
|[[Хунтайж]], [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|Цэвээнравдангийн ахмад хүү
|1693
|1727–1745{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1745
|
|-
|6
|[[Цэвээндоржнамжил]]
|[[Хунтайж]]
|Галданцэрэнгийн отгон хүү
|1732{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1746–1749{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1750{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|7
|[[Ламдаржаа]]
|[[Хунтайж]]
|Галданцэрэнгийн ахмад хүү
|1726{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1749–1753{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1752{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|8
|[[Даваач]]
|[[Хунтайж]]
|[[Их Цэрэндондов]] жанжны гуч хүү
|Тодорхойгүй
|1752–1755{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1759{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|9
|[[Амарсанаа]]
|[[Хойд|Хойдын]] [[Хаан]]
|Хойдын Үйзэн хошуучийн хүү{{Sfn|Atwood|2004|p=13}}
|1723{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1755–1757{{sfn|Adle|2003|p=160}}
|1757{{sfn|Adle|2003|p=160}}
|
|}

==Газрын зурагууд==
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;200&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд
File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн &quot;Carte de Tartarie&quot; (1675–1726)).
File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг)
File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын Хаант Улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана.
&lt;/gallery&gt;

== Мөн үзэх ==
*[[Зүүнгар нутаг]]
*[[Зүүнгарын ард түмэн]]
*[[Халимагийн хант улс]]
*[[Хошуудын хант улс]]
*[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]]
*[[Цорос]]
*[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]]

== Эх сурвалж ==

=== Ишлэл ===
{{Reflist}}
===Тэмдэглэл===
{{Notelist}}

=== Ном зүй ===
{{s-start}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}}
* {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}}
* {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}}
* {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}}
* {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}}
* {{cite book |last=Remileva |first=E. |title= |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&amp;q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}}
* {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}}

* {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}}

* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}}

* {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}}
* {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}}
* Хойт С.К. [https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157.
* Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.]
* Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289.
* {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}}
* {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}}
* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}}
* {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}}
* {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}}
* {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}}
* {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}}
* {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |journal= |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}}
* {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}}
* {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&amp;pg=PA165 165]}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}}
* {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}}
* {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}}
* {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&amp;pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}}
* {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}}
* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}}
* {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}}
* {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}}
* {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}}
* {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&amp;pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}}
* {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}}
* {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}}
* {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}}
* {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}}
* {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983 |language=ru |place=Novosibirsk |publisher=Nauka |pages=18, 128}}
* {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title=&quot;Tibet and its History&quot; |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston &amp; London}}
*{{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}}
*{{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}}
* {{cite journal |last1=Pochakaev |first1=P.Yu |date=2019 |title=Российские путешественники о правовых отношениях в Джунгарском ханстве XVIII веке |journal=Oriental Studies |publisher=Oriental Studies |volume=41}}
*{{Cite book |last1=Bazarov |first1=B.V |last2=Kradin |first2=N.N |title=Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики |date=2019 |publisher=Nauka |year=2019 |publication-date=1999 |pages=503}}
*{{cite journal |last1=Bobrov |first1=L.A |date=20 Jan 2007 |title=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |url=https://scfh.ru/journal/2007/chingis-khan-vzglyad-iz-tretego-tysyacheletiya/ |journal=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |volume=13 |issue=1}}
* {{Cite book |last=Abdibek |first=Sh. B |title=Большой атлас истории и культуры Казахстана |publisher=Abdi |year=2008 |isbn=9965-832-08-0}}
* {{Cite book |last=Baddeley |first=J. F |title=Russia, Mongolia, China: Being Some Record of the Relations Between Them from the Beginning of the XVIIth Century to the Death of the Tsar Alexei Mikhailovich, A.D. 1602-1676. |year=6767 |volume=1 |location=New York}}
*{{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VII |publisher=Offset |year=219 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar |pages=151 |language=mn}}
* {{Cite journal |last=Enkhsaruul |first=Lkhagvasuren |title=Кичэнгэ. XVIII зууны Зүүнгарын 16 их отог (нэгэн манж айлтгалаар гол болгох нь). // -107. Уб., |date=2021 |url=https://www.academia.edu/87884008/%D0%9A%D0%B8%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D1%8D_XVIII_%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_16_%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D1%8D%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%85_%D0%BD%D1%8C_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4_II_%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B4_%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%87%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0_%D1%85%D3%A9%D1%80%D0%B2%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3_Bibliotheca_Oiratica_107_%D0%A3%D0%B1_2021 |journal=Ойрад судлалын өгүүллүүд II (Гадаадад хэвлэгдсэн өгүүллүүдийн орчуулга, хөрвүүлэг) Bibliotheca Oiratica |pages=160-162}}
{{s-end}}
{{s-start}}
{{Залгамжлал
|өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]&lt;br/&gt;[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]&lt;br/&gt;[[Яркендын хант улс]]
|дараа={{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]]
|он= 1634–1758
|албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
}}
{{s-end}}
[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]]
[[Ангилал:Монголын түүхэн улс]]
[[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]]
[[Ангилал:Ойрадын түүх]]
[[Ангилал:Хаант Улс]]</text>
      <sha1>jfmk79el3wfixeo3w4xnphrhy9ewb6p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855531</id>
      <parentid>855530</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T07:13:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>855531</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="123653" sha1="g3qimb9sm3ta4h43m50helu95p33wfp" xml:space="preserve">{{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}{{Under construction}}{{Инфобокс улс
| common_name            = Зүүнгарын хаант улс
| native_name            = Зүнһар хаант улс
| image_flag             = Banner of the Dzungar Khanate.png
| flag_caption           = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}}
| image_coat             = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png
| alt_coat               = Галдан Бошигт хааны тамга
| symbol_type            = Галдан Бошигт хааны тамга
| image_map              = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png
| map_caption            = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он.
| capital                = [[Хулж]]
| official_languages     = [[Ойрад аялга]]
| national_languages     = [[Цагадайн хэл]]
| religion               = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]])
| demonym                = Зүүнгар
| government_type        = [[Хаант засаг]]
| leader_title1          = [[Баатар]] [[Хунтайж]]
| leader_name1           = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]]
| leader_title2          = Цэцэн [[Хунтайж]]
| leader_name2           = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]]
| leader_title3          = Бошигт [[Хаан]]
| leader_name3           = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]]
| leader_title4          = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]]
| leader_name4           = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]]
| leader_title5          = [[Хунтайж]], [[Хаан]]
| leader_name5           = [[Галданцэрэн хаан]]
| leader_title6          = [[Хунтайж]]
| leader_name6           = [[Цэвээндоржнамжил]]
| leader_title7          = [[Хунтайж]]
| leader_name7           = [[Ламдаржаа]]
| leader_title8          = [[Хунтайж]]
| leader_name8           = [[Даваач]]
| leader_title9          = [[Хойд]]ын [[Хаан]]
| leader_name9           = [[Амарсанаа]]
| legislature            = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]]
| currency               = Зэс зоос
| date_start             = 1634
| event1                 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав
| event2                 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]
| date_event2            = 1635
| event3                 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
| date_event3            = 1665–1720
| event4                 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь
| date_event4            = 1680–1681
| event5                 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| date_event5            = 1690–1758
| event_end              = [[Зүүнгарын геноцид]]
| date_end               = 1758
| p1                     = Дөрвөн Ойрадын холбоо
| s1                     = Чин улс
| p2                     = Яркендын хант улс
| p3                     = Хошуудын хант улс
}}

'''Зүүнгарын Хаант Улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын Хаант Улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг.

Зүүнгарын хаант улс нь 1634 онд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] удирдлага дор холбоо болон байгуулагдсан.Зүүнгарын хаант улс нь 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайжийн удирдлага дор холбоо болон байгуулагдсан. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгож, Зүүнгарыг албан ёсоор хаант улс болгон байгуулсан. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших Таримын сав газрыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин улс Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан.

16–17-р зуунд дарь технологи нь [[Оросын Хаант Улс]], Чин улс зэрэг улсуудад томоохон шинэчлэлийг авчирсан боловч хожим нь 17-р зуунд тал нутагт хүрч, Зүүнгарын Хаант Улс галт зэвсэг амжилттай нэвтрүүлж, үйлдвэрлэж, нүүдэлчид суурин эзэнт гүрнүүдтэй өрсөлдөж чадна гэдгийг нотолсон. Гэсэн хэдий ч эдгээр дэвшил гарсан ч өвчин, өлсгөлөн, ган гачиг зэрэг гадаад хямралууд эцэстээ тогтворгүй байдлыг бий болгож, тэдний уналтад хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=185}}

== Нэрний гарал үүсэл ==

=== Нэршил ===
&quot;Зүүнгар&quot; гэдэг нь &quot;зүүн&quot; болон &quot;гар&quot; гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}}

Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын &quot;Ойрад&quot; гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад &quot;'''Элеутийн хаант улс'''&quot; гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}

=== &quot;Сүүлчийн нүүдэлчин эзэнт гүрэн&quot;-ий тухай ойлголт ===
18-р зууны эхний хагасын Зүүнгарын Хаант Улсыг зүгээр нэг төвлөрсөн Монголын хаант улс биш, харин Монголоос хол зайд орших олон янзын ард түмэн, бүс нутгийг өөрийн мэдэлд нэгтгэсэн жинхэнэ &quot;тал хээрийн эзэнт гүрэн&quot; гэж үзэх бүрэн үндэслэл бий. Үүний дагуу Цорос овгийн Ойрад хунтайж болон [[хаан]] нар өөрсдөө Ойрадуудын &quot;үндэсний&quot; захирагч төдийгүй хэд хэдэн вассал ард түмэн, улсын ноёд болж байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Зүүн Туркестан]],{{efn|Ярканд, Кашгар, Турпан, Аксу, Курл, Үч-Турпан, Янги-Хисар, Бэй, Куча, Карашар, Хотан, Хами}}{{sfn|Bavarov|Kradin|2019|p=374}} Төв Азийн хот-улсууд,{{efn|Ташкент, Туркестан, Самарканд, Хожент}} Ахмад болон Дунд Жүзийн казах хан, султанууд Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Оросын харьяат байсан, ясак төлдөг Сибирийн зарим ард түмэн хүлээн зөвшөөрсөн: 1713–1714, 1719 онд Зүүнгарт айлчилсан Тара казакийн удирдагч И.Д. Чередовын мэдээлснээр эдгээр &quot;ясак&quot; хүмүүс&quot; Зүүнгарын захирагчдад &quot;алман&quot; төлдөг байжээ. Энэ заншил хэдэн арван жилийн дараа ч үргэлжилсэн: &quot;ясаш төлдөг үл итгэгчид&quot; Зүүнгарын захирагчдад &quot;алман&quot; төлдөг байсан баримтыг 1745 онд Зүүнгарт айлчилсан луу М.Давыдов тэмдэглэжээ.{{sfn|Pochakaev|2019|pp=28–40}}

== Түүх ==
{{Мөн үзэх|Ойрадуудын оролцсон дайны жагсаалт}}
Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын Хаант Улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно.

=== Гарал үүсэл ===
Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}}

1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}}

Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 

1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}}

1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ]]. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}}

1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''&quot;Шашныг дэмжигч Дарма&quot;'', ''&quot;Гүш хаан&quot;'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''&quot;баатар хунтайж&quot;'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}}

=== Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал ===
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1640s.png|left|thumb|1640-өөд оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Burton|1997|pp=219–220}}{{sfn|Moiseev|1991|pp=44–45}}]]
'''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж,{{sfn|Baabar|1999|p=78}} Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарыг]] илгээж, Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}}

=== Залгамжлалын маргаан (1653–1677) ===
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1667.png|thumb|287x287px|1667 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}}]]
1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}}

Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд &quot;''Бошигт хаан&quot;'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}}

=== Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) ===
16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}}

1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}}

=== Галданы Казахын дайн (1681–1684) ===
{{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1686.png|thumb|279x279px|1686 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Baabar|1999|p=80}}]]
1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}}

=== Халхын дайн (1687–1688) ===
{{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}}
[[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын Хаант Улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}}

Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв.

Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын Хаант Улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}}

=== Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) ===
{{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
[[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны Чин Зүүнгарын дайн]]
1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}}
[[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]]
1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}}
[[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]]

=== Цагаадайн бослого (1693–1705) ===
Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}}

=== Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн ===
{{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}}
1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Ахмад Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}

Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}

1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}}

Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}}

1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягуз голын тулалдаан|Аягуз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}}

1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр &quot;армийг хядсан&quot; гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} 

Казакууд Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}}

=== Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) ===
{{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
[[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|&quot;Алсын зайн суурьшлын жанжин&quot; аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]]
1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}}

=== Галданцэрэн хаан (1727–1745) ===
[[Файл:Carta_af_Songarski_%3D_Kalmuckit,_hwar_inunder_Kottonnerne_hörer_(J._G._Renats_kopia_av_kalmuckisk_originalkarta_Renat_1;_A).jpg|thumb|left| 1730-аад оны Зүүнгарын газрын зургийг Швед олзлогдогч Йоханас Густав Ренат хуулбарлан Шведэд хүргэсэн хувилбар]]
Цэвээнравдан хаан 1727 онд гэнэт нас барж, түүний хүү Галданцэрэн өөрийн дүү Лувсансүрийг хөнөөж, Цэвээнравдан хааны залгамжлагч болжээ. Тэрээр казахууд болон Халх Монголчуудын эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг хийсэн довтолгооны хариуд Чин улсын [[Найралт төв|Найрал төв]] 10,000 цэрэгтэй довтлох хүчийг илгээсэн бөгөөд Зүүнгарууд [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] ойролцоо [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуурын тулалдаанд]] ялав. Гэсэн хэдий ч дараа жил нь Зүүнгарууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийн ойролцоо]] Халхуудад ялагдав. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь Чин гүрний талд орж байсан Турфан руу довтлов. Эмин Хожа Турфаны ард түмнийг удирдан Гансу руу ухарч, тэнд Гуажоуд суурьшжээ. 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=149}}

Казахууд [[Алтайн нуруу]] руу довтолсон бөгөөд, энэ нь Зүүнгаруудыг хилээ хамгаалахаар 10,000 орчим цэрэг илгээхэд хүргэсэн. Казахууд Оросын худалдааны цуваа, дипломатчид болон, [[Уйгурууд|Уйгур]] худалдаачдыг дайрч, олзлон авсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Уйгур худалдаачдаас бусад барьцаалагдсан хүмүүсийг удалгүй суллав. Үүний зэрэгцээ Бага Жүз болон Дунд Жүз нар Оросын хатан хаан Аннад захирагджээ. [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрэнээс]] хамгаалалт хүсч, Оросуудад Зүүнгарын [[Сибирь]] руу хийх аливаа довтолгоог няцаахад нь туслана гэж тохиролцсон.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}}

1732 онд Зүүнгарууд 7,000 орчим цэрэгтэй өөр нэг хүчийг Дунд Жүз рүү довтолсон боловч тэд ялагдав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} Казахууд мөн Зүүнгаруудыг довтлон 700 орчим ордыг эзлэн авчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Өөр нэг Зүүнгарын арми Ахлах Жүз рүү довтлон Сайрам, Туркистан болон Ташкент хотуудыг эзлэн авчээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt; Дотор 1734 онд Ахмад Жүз Сайрам, Туркестан, Ташкентийг эргүүлэн авч чаджээ.&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt; Гэсэн хэдий ч Галдан Цэрэн тэднийг эзлэхээр цэрэг илгээж, Ахмад Жүзийг захируулснаар тэднийг удалгүй эзэлжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}

Галданцэрэн хаан 1739 онд Казахын хаант улсыг дахин довтлов.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Галданцэрэн хаан 1741 он хүртэл довтолгооноо үргэлжлүүлсээр байсан тул Дунд Жүз довтолгоог няцааж чадаагүй юм.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Казахууд Зүүнгаруудаас хохирол их амсаж, Бага, Ахмад Жүзүүд Зүүнгарын эсрэг дайнд нэгдэж чадаагүй бөгөөд, Зүүнгарууд [[Сырдарья]] болон Ишим голыг эзэлснээр Зүүнгарууд дээрх казах суурингууд нь Зүүнгаруудаас хөөгдүүлсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}}

=== Уналт (1745–1757) ===
[[Файл:乾隆皇帝朝服像轴.png|left|thumb|228x228px|Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.]]
Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүнийг нас барсны дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан гэж хэлэв:{{sfn|Baabar|1999|p=89}} {{quote|Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй.|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Baabar|1999|p=89}}}}Галданцэрэн хааны дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил]] 1746 онд түүний залгамжилсан [[Хунтайж]] болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах [[Ламдаржаа|Ламдаржаатай]] хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}}
[[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай хаанд]] зориулсан 2000 оны марк.]]
1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, [[Даваач]] болон [[Хойд|Хойдын]] хунтайж, [[Амарсанаа|Амарсанаатай]] эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Казахуудын [[Аблай султан|Аблай хаан]] тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 

1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд  руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}}
[[Файл:Cebdenjab.jpg|left|thumb|202x202px|Халхын цэргийг '''Зүүнгарын Хаант Улс''' руу удирдсан Цэвдэнжав.]]
Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}}{{quote|''&quot;Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй&quot;''|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Walravens|2017|p=82}}}}
[[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|&quot;Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь&quot;]]
Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} 100 хоногийн дотор [[Өрөмч]], Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг [[Тэнгэр Уул]] даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.{{sfn|Adle|2003|p=201}} Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=274}}

==== Амарсанаагийн бослого (1755–1757) ====
{{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Jaohui.jpg|left|thumb|161x161px|Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан  генерал Жаохуй.]]
[[Файл:Dzungar_cavalry_of_Amursana,_in_the_Battle_of_Khorgos_against_Qing_China_(1758).png|thumb|Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.{{Sfn|Chu|Ding|2015|p=129}}]]
Зүүнгарын Хаант Улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, [[Чэндэ]] дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.{{Sfn|Perdue|2005|p=275}}

Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч [[Чингүнжав|Чингүнжавтай]] хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.{{Sfn|Perdue|2005|p=276}} Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт [[салхин цэцэг]] өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр [[Кяхта]] руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.{{sfn|Atwood|2004|p=623}}

Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.{{Sfn|Pirazzoli-T'Serstevens|1969|p=10}}

=== Ак Тагликийн бослого (1757–1759) ===
Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми  Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. [[Хожа|Бурхануддин Хожа, Жахан нар]] [[Бадахшан]] руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=203}}

=== Геноцид ===
{{main|Зүүнгарын геноцид}}

=== Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт ===
[[Файл:Khojis full-length portrait.jpg|thumb|Хожи, Уктурпаны [[Уйгурууд|Уйгур]] захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач [[Игнатий Сихельбарт]]-ын зурсан зураг.{{sfn|Unknown|2019|p=4019}}]]
[[Файл:Xinjiang_regions_simplified.png|left|thumb|{{legend|red|[[Dzungaria]]}}{{legend|blue|[[Tarim Basin]]}}]]
Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, [[Хуушуур|Хуй]], [[Шибэ]], [[Дагуур ястан|Дагуур]], Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.{{sfn|Starr|2004|pp=73–90}}{{sfn|Toops|2004|p=1}}{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.{{sfn|Milward|1998|p=102}}

Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр &quot;Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан&quot;.{{Sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=76}}

1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо &quot;Хятадын нэг хэсэг&quot; гэж тунхагласан.{{sfn|Dunnell|2004|p=77}}{{sfn|Dunnell|2004|p=83}}{{sfn|Elliot|2001|p=503}} Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг &quot;гадаад&quot; Хан бус Хятадуудыг &quot;дотоод&quot; Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн &quot;нэг гэр бүл&quot; гэж дүрсэлсэн. Чин улс &quot;нэгдмэл байдал&quot;-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд &quot;Жон Вай И Жиа&quot; (中外一家) эсвэл &quot;Нэй Вай И Жиа&quot; (內外一家, &quot;дотоод ба гадаад нэг гэр бүл&quot;) гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.{{sfn|Dunnell|2004|pp=76-77}}

=== Зураг ===

==== Зигуан павильон дахь гавьяат албан тушаалтнуудын хөрөг зурагнууд ====
[[Тэнгэр тэтгэгч]] эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг ([[:zh:紫光阁功臣像|Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө]] зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн [[Торгууд]] болон [[Дөрвөд]] холбоотнууд, мөн ялагдсан [[Цорос]] Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман [[Уйгурууд|Уйгур]] холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Орчин үеийн [[Иезуит]] зураач [[Жан-Денис Аттирет]]-ийн хэлснээр: &quot;Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв.&quot;{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа [[Жузеппе Кастильоне (Иезуит зураач)|Жузеппе Кастильоне]]-гийн удирдлаган дор [[Иезуит]]-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;9&quot;&gt;
Файл:Dawachi.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын удирдагч Даваач (达瓦齐). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Dawa.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын Даваа (达瓦). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Tseren.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Цэрэн (车凌). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Buyan_Tegus.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Буян Төгс(布彦特古斯). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Erdeni.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Эрдэнэ (额爾德尼). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Gangdorji.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гандорж (刚多尔济). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг.
Файл:Gendun.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гэндэн (根敦). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг.
Файл:Ayusi_Assailing_The_Rebels_with_a_Lance.jpg|Ойрадын урвагч Аюуш (阿玉锡) Чин улсын дүрэмт хувцастайгаа. Жузеппе Кастильонегийн зурсан зураг. 
&lt;/gallery&gt;

==== &lt;u&gt;Хуан Чин Жигун Ту&lt;/u&gt; ====
Хуан Чин Жигун Ту (Хятадаар: 皇清職貢圖; Чин гүрний харьяа ард түмний хөрөг зургийн цуглуулга) нь 18-р зууны Хятадын цутгал улсууд, түүний дотор Чин гүрэнтэй худалдаа хийдэг барууны улсуудын талаарх угсаатны зүйн судалгаа юм. Үүн дээр Зүүнгарын энгийн иргэд гэх мэт янз бүрийн зургийг дүрсэлсэн байв.
&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;5&quot;&gt;
Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч ([[Зайсан]], 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Uyghur from Ili, Taleqi, Chahan and Wusu, with his wife.jpg|Или,Талеки, Чахан, болон Вусу, нутгийн Уйгур иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Kyrgyz (布鲁特) commoner and his wife.jpg|Киргизийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
&lt;/gallery&gt;

== Зохион байгуулалт ==

=== Цэргийн зохион байгуулалт ===
[[Файл:Ойратские_воины.png|left|thumb|Бүрэн цэргийн тоног төхөөрөмжтэй хоёр Зүүнгарын морин цэрэг. Зурагчин Л.А. Бобровын бүтээл]]
Зүүнгарын арми дараах бүрэлдэхүүнтэй байв: морьноос буусан нумчид эсвэл галт зэвсэг, жад баригчид, тэмээн дээр суурилуулсан их бууны ангиуд,{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} мөн Европын аялагчид, адал явдалчдын тэмдэглэлд дурдсанаар [[Польшийн хусарууд|Польшийн хусаруудтай]] дүйцэхүйц морьт цэргүүдээр бүрдсэн.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Эхэндээ Зүүнгарууд тасгуудаар эхний шугамд жагсаж, захирагч бүр туг барин байрладаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Үүний дараа тэд бүрээ үлээж, бөмбөр дэлдэн довтолгооны дохио өгдөг байв. Эхний довтолгоог нумчид эхлүүлж, дараа нь жадчид дайрч, улмаар ил задгай тулалдаанд ордог.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} Хэрэв дайсан довтолгоог тогтоон барьж чадвал, галт зэвсэг хэрэглэж буй дайсны эсрэг тэдний тактик үр дүнгүй тул ухардаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}}
[[Файл:Kalmyk_warriors.jpg|thumb|249x249px|Бүрэн цэргийн хэрэгслээр тоноглогдсон Зүүнгарын хоёр морин цэрэг. Зурагчин Л.А.Бобров]]
Харин XVII зууны сүүл үеийн шинэчлэлийн дараа Зүүнгарын арми багана хэлбэрээр урагшилж, Зүүнгарын буутай явган цэргүүд галт зэвсгийн үйлдвэрлэл нэмэгдсэний үр дүнд салваар буудаж морьт цэргийг дэмжих боломжтой болсон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Ингэснээр хөнгөн морьт цэргүүд дайсныг их буу болон морьноос буусан явган цэргүүд уул толгод дээр нуугдан байрласан нээлттэй талбай руу татан оруулж, дараа нь их буу, галт зэвсгээр дайсныг эмх замбараагүй болгосны дараа жад, сэлэм барьсан хүнд морьт цэргүүд үлдсэн хүчийг довтлон устгадаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Spencer|2017|p=181}}

XVII зууны эхэн үед Зүүнгарын Хаант Улсын цэргүүдийн үндсэн хэсгийг хуягласан жадчид бүрдүүлж байв. Тэд ойрын тулалдаанд болон жадаа шидэн алсын довтолгоонд ашиглах зориулалттай{{sfn|Bobrov|2007|p=62}}—хулсан иш, нарийн ир, ган туузаар хийсэн жад барьдаг байсан.{{sfn|Abdibek|2008|p=412}} Мөн тэд дайсны эсрэг холын зайнаас тулалдахад нум хэрэглэдэг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Нум нь мөнгө, гууль чимэглэл эсвэл металл хавтангаар гоёсон бараан арьсан саванд хадгалагддаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Жад, бамбай, хожим нь их буу, дарь, сум зэрэг цэргийн хэрэгслийг уурхайгаас олборлосон төмөр, зэс, мөнгөөр хийдэг байсан нь зэвсгийн үйлдвэрлэлийг хангаж байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}}

Тэд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсаас]] буу худалдан авах боломжгүй байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] буу болон дархны мэргэжилтнүүд авах хүсэлт гаргасан ч татгалзсан хариу авчээ. 1645 онд Эрдэнэбаатар хунтайж буу, их буу, бууны дархчууд авах хүсэлтээ дахин гаргасан байна. Татгалзсан шалтгаан нь улсын дотоод аюулгүй байдалтай холбоотой байсан бөгөөд Зүүнгарууд Оросын Хаант Улсад заналхийлэл учруулж болзошгүй гэж үзжээ. Мөн металл худалдахыг татгалзсан нь түүнийг зэвсэг үйлдвэрлэхэд ашиглаж болзошгүйтэй холбоотой байв.{{sfn|Spencer|p=178}}
[[Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|thumb|'''Зүүнгарын Хаант Улсын''' нийгэм, эдийн засгийн сайжруулалтыг эхлүүлсэн [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хөшөө.]]
[[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] (1676–1697) засаглалын үед тэрээр Оросын царьт улс болон Төв Азийн янз бүрийн улсууд руу элч илгээж, Зүүнгаруудад галт зэвсэг нийлүүлэхийг эрмэлзэж байв. Энэ үед галт зэвсгийн ач холбогдлыг илүү ойлгож эхэлсэн бөгөөд Персийн ган хайлуулах арга технологийг эзэмшсэнээр зэвсэг үйлдвэрлэх боломж бүрджээ. XVII зууны сүүл үед Зүүнгарууд Төв Азийн худалдаачид болон Сибирийн захирагчид, Оросын албан тушаалтнуудаас их хэмжээний галт зэвсэг худалдан авч байв.{{sfn|Bobrov|2007|pp=64-65}}

Үүний үр дүнд Зүүнгарын цэрэгт шинэчлэл хийгдэж, галт зэвсэгтэй анги нэгжүүд бий болсон. Тэд морь ашиглан тээвэрлэлт хийж, харин тулалдааны үед морьноос бууж явганаар байлдан морьт цэргийг дэмжих, дайсны довтолгоог тогтоон барих үүрэгтэй байсан нь Европын аялагчдын тэмдэглэлд “[[Драгүн|драгуун]]” маягийн тактик гэж дурдагдсан байдаг.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Галт зэвсгийн хэрэглээ нь Зүүнгаруудад [[Халх Монголчууд|Халх монголчууд]] болон [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг үр дүнтэй дайн явуулах боломж олгож, Чин улсын цэргүүд тэдэнтэй тулалдахдаа морьноос бууж багана хэлбэрээр жагсах шаардлагатай болдог байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}

Зүүнгарууд [[газрын тос]] олборлох, [[хүхэр]], [[хүхрийн хүчил]], [[калийн нитрат]] ашиглах чадвартай байсан бөгөөд зэс, хар тугалга, өндөр чанарын ган зэрэг металлыг олборлодог байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Мөн их буу үйлдвэрлэл хөгжсөн ба тэмээн дээр жижиг их буу байрлуулан ашигладаг байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Энэ нь [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] ашиглагдаж, Зүүнгарууд тактикийн ухралт хийх боломжийг олгосон байна.

XVII зууны сүүл болон XVIII зууны эхэн үед, [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] засаглалын үед (1697–1727) галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийн төвүүд илүү зохион байгуулалттай, үр ашигтай болжээ. Орос болон Төв Азийн дархчуудын тусламжтайгаар тэд фитиль буу (matchlock) төрлийн гар буу, урт буу үйлдвэрлэж, эдгээрийг нарийн иш, заримдаа модон тулгуур (bipod)-тойгоор хийдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Зэвсгүүдийг яс, арьсаар хийсэн хайрцагт хадгалж, мөрөнд зүүх оосроор авч явдаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}}

Сумны үйлдвэрлэлийн хувьд [[Йохан Густав Ренат|Йохан Ренат]] хэмээх Швед цэрэг—[[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөний]] үеэр, [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедицийн]] явцад олзлогдсон—төмөр хайлуулж сум хийх аргыг зааж өгсөн.{{sfn|Baddeley|6767|pp=180-183}} Зүүнгарууд мөн сум, дарь хадгалах зориулалттай уут, гал асаагч, жижиг савнуудыг бүсэлхийдээ зүүж авч явах боломжтой болгожээ.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Галын хурдыг нэмэгдүүлэхийн тулд дарийг яс эсвэл эвэр саванд хийж, хүзүүндээ зүүдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}}

Мөн Цэвээнравдан хаан зэвсгийн үйлдвэрлэлтэй холбоотой шинэ хөдөлмөрийн зохион байгуулалтыг бий болгосон. “Урат” хэмээх ойролцоогоор 5,000 өрх зэвсэг, зэвсгийн хэрэгсэл үйлдвэрлэхэд томилогдсон; “Буучинар” хэмээх 2,000 орчим өрх үйлдвэрлэлийг хянах, удирдах үүрэгтэй байсан; харин “Буучин” нэртэй 1,000 орчим өрх их бууны үйлдвэрлэлд зориулан нөөцөд байлгагдаж байв.{{sfn|Spencer|2017|p=183}}

1726 онд Иссык-Куль нуурын орчимд их бууны цутгуурын газрууд байгуулагдсан. Энэхүү үйлдвэрийг Йохан Ренат удирдан ажиллуулж байсан бөгөөд түүнд ойролцоогоор 20 бууны дархан, 200 ажилчин туслан их буу үйлдвэрлэж байв. Мөн нэмэлт туслах ажилчид ч ажиллаж байсан. Их бууны үйлдвэрлэл өсөж байсан ч [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа дотоодын иргэний дайн гарч, энэ өсөлт саарсан байна.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Хэдийгээр Зүүнгарууд цэргээ шинэчилж, галт зэвсгийг нэвтрүүлсэн боловч жад, нум сум, сэлэм зэрэг уламжлалт зэвсгүүд нь Зүүнгарын Хаант Улсын армид үргэлжлэн чухал байр суурь эзэлж, өргөн хэрэглэгдсээр байв.{{sfn|Adle|2004|p=422}} Галданцэрэн хаан хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын цэргийг нийт 80 мянгаас 100 мянга хүртэл өргөжүүлж, галт зэвсэг, их буугаар зэвсэглэсэн.{{sfn|Spencer|2017|pp=184-185}}

=== Хууль ===
Ойрадууд анх ''&quot;Цаазийн бичиг&quot;'' гэгддэг хуулийг ашигладаг байсан. Хуулийн код нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоог]] нэгтгэж, төвлөрүүлэхийн тулд нийтлэг хуулийг ашиглах зорилготой байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 1640 онд Ойрад, [[Халх|Халх Монголын]] 30 орчим язгууртан, ''&quot;Монгол–Ойрадын Их Цааз&quot;''-ыг байгуулсан. Энэхүү гэрээний зорилго нь Монгол улсуудыг нэг хуультай нэгтгэх, бие биенээ дэмжих, найрсаг харилцаа тогтоох явдал байв.{{sfn|Gantulga|2019|p=26}} Үүнд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] болон [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]] нар гарын үсэг зурж, монгол хэлээр бичсэн нь онцгой ач холбогдолтой байв.{{sfn|Baabar|1999|pp=78-79}} Хууль нь лам хуврагууд, шашин шүтлэг, шуудан, татвар, гэрлэлт, гэрийн амьдрал, мал аж ахуй, ан агнуур, хувийн өмч, удамшлын эрх, эрүүгийн хууль, шүүхийн тогтолцоо, овог аймаг, овог аймгуудын хоорондын харилцаатай холбоотой нийт 120–151 зүйлд хуваагдсан байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 

Хожим нь Зүүнгарын хаант улсын өсөлт нь төвлөрөл болон засаг захиргааны илүү олон шинэчлэлийг бий болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Зүүнгарын эзэнт гүрнийг өргөжүүлэх үеэр нь захирч байсан Галдан бошигт хаан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} [[Цэвээнравдан хаан]] болон, түүний ахмад хүү, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] үед гэмт хэргийн талаар цуврал дүрэм журам баталсан.{{sfn|Adle|2003|p=173}}

=== Засаг захиргааны хуваарь, төрийн байгуулал ===
Тус улсыг [[хаан]], [[хунтайж]], [[тайш]] нар захирч, отог бүрийг [[зайсан]] захирч байв. Хожим нь, 17-р зуунд улс төрийн бүтэц нь захиргааны илүү олон чиг үүргийг гүйцэтгэхийн тулд мэдэгдэхүйц өөрчлөгдсөн.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Зүүнгарууд аймагт хуваагдсан бөгөөд тэнд хүмүүсийг улс буюу ангид томилдог байв. Үүнийг ноён хянадаг байсан бөгөөд тэдний доор ноёнуудын хүргэн болох тавнангууд, тэд түшмэд буюу шүүгчдийн албан тушаалд хязгаарлагдаж, дараа нь туг баригч, бүрээчин, туслах гэх мэт жижиг албан тушаалтнууд байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Тэдгээр аймгийн анги буюу улуудыг цааш нь отог гэж хуваасан бөгөөд энэ нь нийт 3,000–6,000 өрхөөс бүрддэг байв. Отог бүрийг зайсан, дэмч, шүлэн хариуцдаг тул 40 өрхөд хуваасан бол албан тушаалгүй энгийн иргэдийг сайд, дунд, суурь гэж хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} 

Зүүнгарын отогуудыг 14 хуучин болон 16 шинэ отог гэж хуваасан бөгөөд эдгээр нь 500–6,000 өрх, дунджаар 3,600 өрх байв. Тэдгээрийг овог аймаг болон/эсвэл үндэс угсаа, эсвэл ажил мэргэжлээр нь хуваарилсан.{{sfn|Atwood|2004|p=431}} Тэд хааны нийгмийн бүлэгт харьяалагддаг байсан бөгөөд нийт 88,300 өрхтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Ангичуудыг тайшууд захирч байсан бөгөөд тэд хааныг дагаж аян дайн хийх, цэргийн байгууллага болж үйлчлэх хүчээ удирдах ёстой байв. Цэвээнравдан хааны үед нийт 21 анги буюу 100,000 өрхийг тайшууд захирч байжээ. Татвар болон бусад чухал үүргийг отогууд хариуцаж байсан бол ангичууд бага зэргийн үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{Sfn|Adle|2003|pp=167-168}} Яс нь анх таван шашны хэлтэс байсан тул шашны хэлтэс байв. Хожим нь 6,000 лам, 10,600 шавьтайгаар есөн хэлтэс болж өргөжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}} ''&quot;Зүүнгарын бүрэн тэмдэглэл&quot;''-д дурдсанаар, [[Тэнгэр тэтгэгч]] нь нийт 200,000 өрх, 600,000 гаруй хүн амтай гэж тооцоолсон бөгөөд, хаанаас 24 отог, харин тайш бүрээс 9 яс, 21 анги байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Хаан (эсвэл хунтайж) нь улсын хамгийн дээд цол хэргэм, зэрэг дэвийг авдаг байсан бөгөөд засгийн газрын албан тушаалтнууд засгийн газрын янз бүрийн үүргийг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Засгийн газрын бүтцийн шатлал нь: хаан; түшмэл — чухал асуудлыг шийдвэрлэж, улсын дээд хэрэгт оролцдог түшмэл байв. Нийт дөрвөн түшмэл отог, ангиудыг удирдах үүрэгтэй байв; заргач — 6 заргач нь улс төрийн хэрэг, эрүүгийн хэрэг, шударга ёсыг хянах үүрэг хариуцлагыг түшмэлд авахад нь тусалж байв; дэмч — хааны ордны хэрэг, бэлчээрээс татвар ногдуулах ажлыг хариуцаж байв. Айл өрх бүрийг өөрийн тогтоосон нэгжид хуваарилж, нэгжийг нутаг дэвсгэрт хуваарилдаг байв.{{sfn|Adle|2003|pp=168-169}} 

Зайсанууд нь Ойрадын системийн гол захиргааны ажилтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь заримдаа ганцаараа, заримдаа бүлгээрээ отог хариуцдаг байв. Тэдний доор цэргийн болон иргэний захиргааны аль алиныг нь хариуцдаг даругачи нар, мөн хууль тогтоомж, засаглалыг хэрэгжүүлэх үүрэгтэй жасагулууд байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Доод түвшинд захиргаа илүү орон нутгийн шинжтэй болж, нарийвчилсан болсон. Дэмч нар байцаагчаар ажиллаж, ойролцоогоор 40–200 өрхийг хянадаг байв. Туслах даргач нар отог доторх өдөр тутмын ажлыг хариуцдаг байсан бөгөөд үүнд тушаал дамжуулах, татвар цуглуулах, нийтийн сайн сайхан байдлыг хангах, гэрлэлт зэрэг нийгмийн асуудлыг зохицуулах зэрэг орно. Шүлээ нар 20 орчим өрхийг хянадаг татварын албан тушаалтан байсан бол, албанчууд хамгийн доод албан тушаалтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь 10 орчим өрхийг хариуцаж, үндсэн захиргаанд тусалдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Энэхүү шатлалын зэрэгцээ мэргэшсэн бүлгүүд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв: хөтөч нарууд барилга байгууламжийг хариуцаж; захчинууд хил хязгаарыг хамгаалж; урудууд дарханчлан зэвсэг, багаж хэрэгсэл үйлдвэрлэж; алтчинууд шашны эд зүйлс бүтээж; буучинарууд галт зэвсэг, цэргийн хуарануудыг удирддаг байв. Цэргийн удирдлагад цэргүүдийг удирдаж, зарим тохиолдолд томоохон нэгжүүдийг захирдаг хошууч нар багтдаг байсан бөгөөд, хожим нь ерөнхий сайд болж гарч ирсэн. Шашны хэргийг Хутагт, Чорж зэрэг өндөр албан тушаалтай лам нар тусад нь удирддаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Орон нутгийн албан тушаалтнуудыг улс орныг тогтворжуулж, гадаад болон дотоод аливаа асуудлыг мэдээлэх үүрэгтэй байв. Энгийн албан тушаалтнууд ноёныхоо оргоог цуглуулах ёстой байсан бол отог ахмадууд ард түмнийг цуглуулах ёстой байв. Албан тушаалтнууд ирээгүй тохиолдолд торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}}

== Нийгэм–эдийн засаг ==

=== Худалдаа ===
[[Файл:Horse Ruyicong.jpg|thumb|[[Чин улс|Чин улстай]] энхийн гэрээ байгуулсны дараа [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хаанаас]] [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчэд]] бэлэглэсэн &quot;Руй Кон&quot; (如意驄) хэмээх сайхан морь.]]
Зүүнгарууд улс байгуулагдсанаасаа хойш [[Туркестан]], [[Сибирь]], [[Хятад]] зэрэг улсуудтай худалдааны харилцаа тогтоож байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Эхэндээ худалдаачдын ихэнх нь [[Хамил тойрог|Хамил Тойрог]], Жиаюгуань, Сужоугаар дамжин [[Чин улс|Чин улсын]] нийслэл [[Бээжин]] рүү аялсан бөгөөд мөн [[Ховд (хот)|Ховд]] хотоор дамжин Гуйхуачэн хүртэл аялсан.{{sfn|Adle|2003|p=166}} Тэдний хамгийн чухал экспортын бараа нь адуу, бусад мал, улаан үнэг, далайн эргийн үс, хурганы арьс, гүрвэл, боолууд байв. Боолуудын үндэс угсаа Орос, Хятад, Монгол гэсэн янз бүр байв.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Тэд Бухараас хөвөн, даавуу, камка, торгон дамаск, гурил, хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн зэвсэг, зоос, бөмбөлгүүдийг, сам, зүү болох Оросоос хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн бусад бүтээгдэхүүнийг импортолж байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} 
[[Файл:Dzungarian pūl.jpg|left|thumb|Зүүнгарын зэс зоос.]]
Зүүнгарууд мөн Оросуудтай худалдаа эрхэлж,{{sfn|Adle|2003|p=167}} эхэндээ Оросууд Зүүнгарын эсрэг худалдаа хийхээс татгалзсан.{{sfn|Spencer|2017|p178}} Тус үндэстнийг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайж мушкет, бууны дархан худалдаж авахыг оролдсон боловч үүнийг нь үгүйсгэсэн. Оросууд Зүүнгарууд Оросын дайсан болж магадгүй гэж үзэж байсан.{{sfn|Spencer|2017|p178}} [[Галдан бошигт хаан]] Туркестаны улсууд болон Орос руу элч, худалдаачдыг илгээж чадсан нь тэдэнд зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Adle|2003|p=178}} 1735 оноос [[Галданцэрэн хаан]] [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|гуравдугаар дайны]] дараа Чин улстай хийх худалдаагаа сэргээжээ. Бараг жил бүр худалдаачид үхэр, хонь, морь, тэмээгээр аялж, их хэмжээний арьс шир, салад, усан үзэм, бугын эвэр ачдаг байжээ. Эдгээрийг Сужоу, Донкирт зарж бараагаа зардаг байжээ. Чин улсаас торго, хөвөн, цай, гүрвэл, ваар импортолдог байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=166}}

Худалдааны холболтууд нь тэдний нийслэл [[Хулж хот|Хулж хотын]] ач холбогдлыг нэмэгдүүлэх боломжийг олгосон бөгөөд янз бүрийн үндэстний худалдаачид худалдаа хийхээр Хулж руу байнга ирдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}}

=== Хөдөө аж ахуй ===

=== Архитектур ===

=== Соёл ===

== Удирдагчид ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!№
!Хааны нэр
!Цол
!Угсаа гарал
!Төрсөн он
!Хаанчилсан жил
!Нас нөгчсөн он
!
|-
|1
|[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин баатар]]
|Эрдэнэ[[баатар]] [[хунтайж]]
|[[Цорос|Цоросын]] [[Хархул ноён|Хархул догшин ноёны]] хүү{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|Тодорхойгүй
|1634–1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}
|
|-
|2
|[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]]
|Цэцэн [[хунтайж]]
|Эрдэнэбаатар хунтайжийн 5-р хүү{{sfn|Baabar|1999|p=79}}
|Тодорхойгүй
|1653–1671{{sfn|Adle|2003|p=148}}
|1671
|
|-
|3
|[[Галдан бошигт хаан|Галдан]]
|[[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|Эрдэнэбаатар хунтайжийн 6-р хүү{{sfn|Adle|2003|p=157}}
|1644
|1671–1697{{sfn|Adle|2003|p=149}}
|1697
|
|-
|4
|[[Цэвээнравдан]]
|Зоригт [[хунтайж]],{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} [[хаан]]{{sfn|Baabar|1999|p=87}}
|Сэнгэ хунтайжийн ахмад хүү{{sfn|Adle|2003|p=158}}
|1665
|1694–1727{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1727
|
|-
|5
|[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]]
|[[Хунтайж]], [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|Цэвээнравдангийн ахмад хүү
|1693
|1727–1745{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1745
|
|-
|6
|[[Цэвээндоржнамжил]]
|[[Хунтайж]]
|Галданцэрэнгийн отгон хүү
|1732{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1746–1749{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1750{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|7
|[[Ламдаржаа]]
|[[Хунтайж]]
|Галданцэрэнгийн ахмад хүү
|1726{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1749–1753{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1752{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|8
|[[Даваач]]
|[[Хунтайж]]
|[[Их Цэрэндондов]] жанжны гуч хүү
|Тодорхойгүй
|1752–1755{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1759{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|9
|[[Амарсанаа]]
|[[Хойд|Хойдын]] [[Хаан]]
|Хойдын Үйзэн хошуучийн хүү{{Sfn|Atwood|2004|p=13}}
|1723{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1755–1757{{sfn|Adle|2003|p=160}}
|1757{{sfn|Adle|2003|p=160}}
|
|}

==Газрын зурагууд==
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;200&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд
File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн &quot;Carte de Tartarie&quot; (1675–1726)).
File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг)
File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын Хаант Улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана.
&lt;/gallery&gt;

== Мөн үзэх ==
*[[Зүүнгар нутаг]]
*[[Зүүнгарын ард түмэн]]
*[[Халимагийн хант улс]]
*[[Хошуудын хант улс]]
*[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]]
*[[Цорос]]
*[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]]

== Эх сурвалж ==

=== Ишлэл ===
{{Reflist}}
===Тэмдэглэл===
{{Notelist}}

=== Ном зүй ===
{{s-start}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}}
* {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}}
* {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}}
* {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}}
* {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}}
* {{cite book |last=Remileva |first=E. |title= |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&amp;q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}}
* {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}}

* {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}}

* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}}

* {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}}
* {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}}
* Хойт С.К. [https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157.
* Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.]
* Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289.
* {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}}
* {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}}
* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}}
* {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}}
* {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}}
* {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}}
* {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}}
* {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |journal= |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}}
* {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}}
* {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&amp;pg=PA165 165]}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}}
* {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}}
* {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}}
* {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&amp;pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}}
* {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}}
* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}}
* {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}}
* {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}}
* {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}}
* {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&amp;pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}}
* {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}}
* {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}}
* {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}}
* {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}}
* {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983 |language=ru |place=Novosibirsk |publisher=Nauka |pages=18, 128}}
* {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title=&quot;Tibet and its History&quot; |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston &amp; London}}
*{{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}}
*{{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}}
* {{cite journal |last1=Pochakaev |first1=P.Yu |date=2019 |title=Российские путешественники о правовых отношениях в Джунгарском ханстве XVIII веке |journal=Oriental Studies |publisher=Oriental Studies |volume=41}}
*{{Cite book |last1=Bazarov |first1=B.V |last2=Kradin |first2=N.N |title=Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики |date=2019 |publisher=Nauka |year=2019 |publication-date=1999 |pages=503}}
*{{cite journal |last1=Bobrov |first1=L.A |date=20 Jan 2007 |title=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |url=https://scfh.ru/journal/2007/chingis-khan-vzglyad-iz-tretego-tysyacheletiya/ |journal=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |volume=13 |issue=1}}
* {{Cite book |last=Abdibek |first=Sh. B |title=Большой атлас истории и культуры Казахстана |publisher=Abdi |year=2008 |isbn=9965-832-08-0}}
* {{Cite book |last=Baddeley |first=J. F |title=Russia, Mongolia, China: Being Some Record of the Relations Between Them from the Beginning of the XVIIth Century to the Death of the Tsar Alexei Mikhailovich, A.D. 1602-1676. |year=6767 |volume=1 |location=New York}}
*{{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VII |publisher=Offset |year=219 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar |pages=151 |language=mn}}
* {{Cite journal |last=Enkhsaruul |first=Lkhagvasuren |title=Кичэнгэ. XVIII зууны Зүүнгарын 16 их отог (нэгэн манж айлтгалаар гол болгох нь). // -107. Уб., |date=2021 |url=https://www.academia.edu/87884008/%D0%9A%D0%B8%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D1%8D_XVIII_%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_16_%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D1%8D%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%85_%D0%BD%D1%8C_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4_II_%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B4_%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%87%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0_%D1%85%D3%A9%D1%80%D0%B2%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3_Bibliotheca_Oiratica_107_%D0%A3%D0%B1_2021 |journal=Ойрад судлалын өгүүллүүд II (Гадаадад хэвлэгдсэн өгүүллүүдийн орчуулга, хөрвүүлэг) Bibliotheca Oiratica |pages=160-162}}
{{s-end}}
{{s-start}}
{{Залгамжлал
|өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]&lt;br/&gt;[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]&lt;br/&gt;[[Яркендын хант улс]]
|дараа={{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]]
|он= 1634–1758
|албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
}}
{{s-end}}
[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]]
[[Ангилал:Монголын түүхэн улс]]
[[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]]
[[Ангилал:Ойрадын түүх]]
[[Ангилал:Хаант Улс]]</text>
      <sha1>g3qimb9sm3ta4h43m50helu95p33wfp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855544</id>
      <parentid>855531</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T08:45:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>855544</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="127405" sha1="ekplhg8fbw8l3ysgmh0l20kgbmmdgda" xml:space="preserve">{{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}{{Under construction}}{{Инфобокс улс
| common_name            = Зүүнгарын хаант улс
| native_name            = Зүнһар хаант улс
| image_flag             = Banner of the Dzungar Khanate.png
| flag_caption           = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}}
| image_coat             = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png
| alt_coat               = Галдан Бошигт хааны тамга
| symbol_type            = Галдан Бошигт хааны тамга
| image_map              = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png
| map_caption            = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он.
| capital                = [[Хулж]]
| official_languages     = [[Ойрад аялга]]
| national_languages     = [[Цагадайн хэл]]
| religion               = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]])
| demonym                = Зүүнгар
| government_type        = [[Хаант засаг]]
| leader_title1          = [[Баатар]] [[Хунтайж]]
| leader_name1           = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]]
| leader_title2          = Цэцэн [[Хунтайж]]
| leader_name2           = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]]
| leader_title3          = Бошигт [[Хаан]]
| leader_name3           = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]]
| leader_title4          = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]]
| leader_name4           = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]]
| leader_title5          = [[Хунтайж]], [[Хаан]]
| leader_name5           = [[Галданцэрэн хаан]]
| leader_title6          = [[Хунтайж]]
| leader_name6           = [[Цэвээндоржнамжил]]
| leader_title7          = [[Хунтайж]]
| leader_name7           = [[Ламдаржаа]]
| leader_title8          = [[Хунтайж]]
| leader_name8           = [[Даваач]]
| leader_title9          = [[Хойд]]ын [[Хаан]]
| leader_name9           = [[Амарсанаа]]
| legislature            = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]]
| currency               = Зэс зоос
| date_start             = 1634
| event1                 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав
| event2                 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]
| date_event2            = 1635
| event3                 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
| date_event3            = 1665–1720
| event4                 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь
| date_event4            = 1680–1681
| event5                 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| date_event5            = 1690–1758
| event_end              = [[Зүүнгарын геноцид]]
| date_end               = 1758
| p1                     = Дөрвөн Ойрадын холбоо
| s1                     = Чин улс
| p2                     = Яркендын хант улс
| p3                     = Хошуудын хант улс
}}

'''Зүүнгарын Хаант Улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын Хаант Улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг.

Зүүнгарын хаант улс нь 1634 онд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] удирдлага дор холбоо болон байгуулагдсан.Зүүнгарын хаант улс нь 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайжийн удирдлага дор холбоо болон байгуулагдсан. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгож, Зүүнгарыг албан ёсоор хаант улс болгон байгуулсан. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших Таримын сав газрыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин улс Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан.

16–17-р зуунд дарь технологи нь [[Оросын Хаант Улс]], Чин улс зэрэг улсуудад томоохон шинэчлэлийг авчирсан боловч хожим нь 17-р зуунд тал нутагт хүрч, Зүүнгарын Хаант Улс галт зэвсэг амжилттай нэвтрүүлж, үйлдвэрлэж, нүүдэлчид суурин эзэнт гүрнүүдтэй өрсөлдөж чадна гэдгийг нотолсон. Гэсэн хэдий ч эдгээр дэвшил гарсан ч өвчин, өлсгөлөн, ган гачиг зэрэг гадаад хямралууд эцэстээ тогтворгүй байдлыг бий болгож, тэдний уналтад хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=185}}

== Нэрний гарал үүсэл ==

=== Нэршил ===
&quot;Зүүнгар&quot; гэдэг нь &quot;зүүн&quot; болон &quot;гар&quot; гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}}

Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын &quot;Ойрад&quot; гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад &quot;'''Элеутийн хаант улс'''&quot; гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}

=== &quot;Сүүлчийн нүүдэлчин эзэнт гүрэн&quot;-ий тухай ойлголт ===
18-р зууны эхний хагасын Зүүнгарын Хаант Улсыг зүгээр нэг төвлөрсөн Монголын хаант улс биш, харин Монголоос хол зайд орших олон янзын ард түмэн, бүс нутгийг өөрийн мэдэлд нэгтгэсэн жинхэнэ &quot;тал хээрийн эзэнт гүрэн&quot; гэж үзэх бүрэн үндэслэл бий. Үүний дагуу Цорос овгийн Ойрад хунтайж болон [[хаан]] нар өөрсдөө Ойрадуудын &quot;үндэсний&quot; захирагч төдийгүй хэд хэдэн вассал ард түмэн, улсын ноёд болж байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Зүүн Туркестан]],{{efn|Ярканд, Кашгар, Турпан, Аксу, Курл, Үч-Турпан, Янги-Хисар, Бэй, Куча, Карашар, Хотан, Хами}}{{sfn|Bavarov|Kradin|2019|p=374}} Төв Азийн хот-улсууд,{{efn|Ташкент, Туркестан, Самарканд, Хожент}} Ахмад болон Дунд Жүзийн казах хан, султанууд Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Оросын харьяат байсан, ясак төлдөг Сибирийн зарим ард түмэн хүлээн зөвшөөрсөн: 1713–1714, 1719 онд Зүүнгарт айлчилсан Тара казакийн удирдагч И.Д. Чередовын мэдээлснээр эдгээр &quot;ясак&quot; хүмүүс&quot; Зүүнгарын захирагчдад &quot;алман&quot; төлдөг байжээ. Энэ заншил хэдэн арван жилийн дараа ч үргэлжилсэн: &quot;ясаш төлдөг үл итгэгчид&quot; Зүүнгарын захирагчдад &quot;алман&quot; төлдөг байсан баримтыг 1745 онд Зүүнгарт айлчилсан луу М.Давыдов тэмдэглэжээ.{{sfn|Pochakaev|2019|pp=28–40}}

== Түүх ==
{{Мөн үзэх|Ойрадуудын оролцсон дайны жагсаалт}}
Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын Хаант Улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно.

=== Гарал үүсэл ===
Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}}

1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}}

Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 

1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}}

1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ]]. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}}

1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''&quot;Шашныг дэмжигч Дарма&quot;'', ''&quot;Гүш хаан&quot;'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''&quot;баатар хунтайж&quot;'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}}

=== Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал ===
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1640s.png|left|thumb|1640-өөд оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Burton|1997|pp=219–220}}{{sfn|Moiseev|1991|pp=44–45}}]]
'''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж,{{sfn|Baabar|1999|p=78}} Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарыг]] илгээж, Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}}

=== Залгамжлалын маргаан (1653–1677) ===
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1667.png|thumb|287x287px|1667 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}}]]
1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}}

Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд &quot;''Бошигт хаан&quot;'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}}

=== Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) ===
16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}}

1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}}

=== Галданы Казахын дайн (1681–1684) ===
{{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1686.png|thumb|279x279px|1686 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Baabar|1999|p=80}}]]
1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}}

=== Халхын дайн (1687–1688) ===
{{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}}
[[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын Хаант Улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}}

Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв.

Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын Хаант Улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}}

=== Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) ===
{{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
[[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны Чин Зүүнгарын дайн]]
1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}}
[[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]]
1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}}
[[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]]

=== Цагаадайн бослого (1693–1705) ===
Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}}

=== Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн ===
{{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}}
1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Ахмад Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}

Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}

1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}}

Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}}

1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягуз голын тулалдаан|Аягуз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}}

1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр &quot;армийг хядсан&quot; гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} 

Казакууд Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}}

=== Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) ===
{{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
[[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|&quot;Алсын зайн суурьшлын жанжин&quot; аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]]
1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}}

=== Галданцэрэн хаан (1727–1745) ===
[[Файл:Carta_af_Songarski_%3D_Kalmuckit,_hwar_inunder_Kottonnerne_hörer_(J._G._Renats_kopia_av_kalmuckisk_originalkarta_Renat_1;_A).jpg|thumb|left| 1730-аад оны Зүүнгарын газрын зургийг Швед олзлогдогч Йоханас Густав Ренат хуулбарлан Шведэд хүргэсэн хувилбар]]
Цэвээнравдан хаан 1727 онд гэнэт нас барж, түүний хүү Галданцэрэн өөрийн дүү Лувсансүрийг хөнөөж, Цэвээнравдан хааны залгамжлагч болжээ. Тэрээр казахууд болон Халх Монголчуудын эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг хийсэн довтолгооны хариуд Чин улсын [[Найралт төв|Найрал төв]] 10,000 цэрэгтэй довтлох хүчийг илгээсэн бөгөөд Зүүнгарууд [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] ойролцоо [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуурын тулалдаанд]] ялав. Гэсэн хэдий ч дараа жил нь Зүүнгарууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийн ойролцоо]] Халхуудад ялагдав. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь Чин гүрний талд орж байсан Турфан руу довтлов. Эмин Хожа Турфаны ард түмнийг удирдан Гансу руу ухарч, тэнд Гуажоуд суурьшжээ. 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=149}}

Казахууд [[Алтайн нуруу]] руу довтолсон бөгөөд, энэ нь Зүүнгаруудыг хилээ хамгаалахаар 10,000 орчим цэрэг илгээхэд хүргэсэн. Казахууд Оросын худалдааны цуваа, дипломатчид болон, [[Уйгурууд|Уйгур]] худалдаачдыг дайрч, олзлон авсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Уйгур худалдаачдаас бусад барьцаалагдсан хүмүүсийг удалгүй суллав. Үүний зэрэгцээ Бага Жүз болон Дунд Жүз нар Оросын хатан хаан Аннад захирагджээ. [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрэнээс]] хамгаалалт хүсч, Оросуудад Зүүнгарын [[Сибирь]] руу хийх аливаа довтолгоог няцаахад нь туслана гэж тохиролцсон.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}}

1732 онд Зүүнгарууд 7,000 орчим цэрэгтэй өөр нэг хүчийг Дунд Жүз рүү довтолсон боловч тэд ялагдав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} Казахууд мөн Зүүнгаруудыг довтлон 700 орчим ордыг эзлэн авчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Өөр нэг Зүүнгарын арми Ахлах Жүз рүү довтлон Сайрам, Туркистан болон Ташкент хотуудыг эзлэн авчээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt; Дотор 1734 онд Ахмад Жүз Сайрам, Туркестан, Ташкентийг эргүүлэн авч чаджээ.&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt; Гэсэн хэдий ч Галдан Цэрэн тэднийг эзлэхээр цэрэг илгээж, Ахмад Жүзийг захируулснаар тэднийг удалгүй эзэлжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}

Галданцэрэн хаан 1739 онд Казахын хаант улсыг дахин довтлов.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Галданцэрэн хаан 1741 он хүртэл довтолгооноо үргэлжлүүлсээр байсан тул Дунд Жүз довтолгоог няцааж чадаагүй юм.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Казахууд Зүүнгаруудаас хохирол их амсаж, Бага, Ахмад Жүзүүд Зүүнгарын эсрэг дайнд нэгдэж чадаагүй бөгөөд, Зүүнгарууд [[Сырдарья]] болон Ишим голыг эзэлснээр Зүүнгарууд дээрх казах суурингууд нь Зүүнгаруудаас хөөгдүүлсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}}

=== Уналт (1745–1757) ===
[[Файл:乾隆皇帝朝服像轴.png|left|thumb|228x228px|Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.]]
Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүнийг нас барсны дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан гэж хэлэв:{{sfn|Baabar|1999|p=89}} {{quote|Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй.|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Baabar|1999|p=89}}}}Галданцэрэн хааны дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил]] 1746 онд түүний залгамжилсан [[Хунтайж]] болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах [[Ламдаржаа|Ламдаржаатай]] хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}}
[[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай хаанд]] зориулсан 2000 оны марк.]]
1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, [[Даваач]] болон [[Хойд|Хойдын]] хунтайж, [[Амарсанаа|Амарсанаатай]] эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Казахуудын [[Аблай султан|Аблай хаан]] тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 

1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд  руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}}
[[Файл:Cebdenjab.jpg|left|thumb|202x202px|Халхын цэргийг '''Зүүнгарын Хаант Улс''' руу удирдсан Цэвдэнжав.]]
Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}}{{quote|''&quot;Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй&quot;''|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Walravens|2017|p=82}}}}
[[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|&quot;Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь&quot;]]
Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} 100 хоногийн дотор [[Өрөмч]], Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг [[Тэнгэр Уул]] даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.{{sfn|Adle|2003|p=201}} Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=274}}

==== Амарсанаагийн бослого (1755–1757) ====
{{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Jaohui.jpg|left|thumb|161x161px|Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан  генерал Жаохуй.]]
[[Файл:Dzungar_cavalry_of_Amursana,_in_the_Battle_of_Khorgos_against_Qing_China_(1758).png|thumb|Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.{{Sfn|Chu|Ding|2015|p=129}}]]
Зүүнгарын Хаант Улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, [[Чэндэ]] дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.{{Sfn|Perdue|2005|p=275}}

Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч [[Чингүнжав|Чингүнжавтай]] хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.{{Sfn|Perdue|2005|p=276}} Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт [[салхин цэцэг]] өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр [[Кяхта]] руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.{{sfn|Atwood|2004|p=623}}

Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.{{Sfn|Pirazzoli-T'Serstevens|1969|p=10}}

=== Ак Тагликийн бослого (1757–1759) ===
Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми  Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. [[Хожа|Бурхануддин Хожа, Жахан нар]] [[Бадахшан]] руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=203}}

=== Геноцид ===
{{main|Зүүнгарын геноцид}}

=== Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт ===
[[Файл:Khojis full-length portrait.jpg|thumb|Хожи, Уктурпаны [[Уйгурууд|Уйгур]] захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач [[Игнатий Сихельбарт]]-ын зурсан зураг.{{sfn|Unknown|2019|p=4019}}]]
[[Файл:Xinjiang_regions_simplified.png|left|thumb|{{legend|red|[[Dzungaria]]}}{{legend|blue|[[Tarim Basin]]}}]]
Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, [[Хуушуур|Хуй]], [[Шибэ]], [[Дагуур ястан|Дагуур]], Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.{{sfn|Starr|2004|pp=73–90}}{{sfn|Toops|2004|p=1}}{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.{{sfn|Milward|1998|p=102}}

Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр &quot;Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан&quot;.{{Sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=76}}

1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо &quot;Хятадын нэг хэсэг&quot; гэж тунхагласан.{{sfn|Dunnell|2004|p=77}}{{sfn|Dunnell|2004|p=83}}{{sfn|Elliot|2001|p=503}} Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг &quot;гадаад&quot; Хан бус Хятадуудыг &quot;дотоод&quot; Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн &quot;нэг гэр бүл&quot; гэж дүрсэлсэн. Чин улс &quot;нэгдмэл байдал&quot;-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд &quot;Жон Вай И Жиа&quot; (中外一家) эсвэл &quot;Нэй Вай И Жиа&quot; (內外一家, &quot;дотоод ба гадаад нэг гэр бүл&quot;) гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.{{sfn|Dunnell|2004|pp=76-77}}

=== Зураг ===

==== Зигуан павильон дахь гавьяат албан тушаалтнуудын хөрөг зурагнууд ====
[[Тэнгэр тэтгэгч]] эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг ([[:zh:紫光阁功臣像|Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө]] зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн [[Торгууд]] болон [[Дөрвөд]] холбоотнууд, мөн ялагдсан [[Цорос]] Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман [[Уйгурууд|Уйгур]] холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Орчин үеийн [[Иезуит]] зураач [[Жан-Денис Аттирет]]-ийн хэлснээр: &quot;Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв.&quot;{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа [[Жузеппе Кастильоне (Иезуит зураач)|Жузеппе Кастильоне]]-гийн удирдлаган дор [[Иезуит]]-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;9&quot;&gt;
Файл:Dawachi.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын удирдагч Даваач (达瓦齐). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Dawa.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын Даваа (达瓦). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Tseren.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Цэрэн (车凌). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Buyan_Tegus.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Буян Төгс(布彦特古斯). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Erdeni.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Эрдэнэ (额爾德尼). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Gangdorji.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гандорж (刚多尔济). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг.
Файл:Gendun.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гэндэн (根敦). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг.
Файл:Ayusi_Assailing_The_Rebels_with_a_Lance.jpg|Ойрадын урвагч Аюуш (阿玉锡) Чин улсын дүрэмт хувцастайгаа. Жузеппе Кастильонегийн зурсан зураг. 
&lt;/gallery&gt;

==== &lt;u&gt;Хуан Чин Жигун Ту&lt;/u&gt; ====
Хуан Чин Жигун Ту (Хятадаар: 皇清職貢圖; Чин гүрний харьяа ард түмний хөрөг зургийн цуглуулга) нь 18-р зууны Хятадын цутгал улсууд, түүний дотор Чин гүрэнтэй худалдаа хийдэг барууны улсуудын талаарх угсаатны зүйн судалгаа юм. Үүн дээр Зүүнгарын энгийн иргэд гэх мэт янз бүрийн зургийг дүрсэлсэн байв.
&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;5&quot;&gt;
Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч ([[Зайсан]], 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Uyghur from Ili, Taleqi, Chahan and Wusu, with his wife.jpg|Или,Талеки, Чахан, болон Вусу, нутгийн Уйгур иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Kyrgyz (布鲁特) commoner and his wife.jpg|Киргизийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
&lt;/gallery&gt;

== Зохион байгуулалт ==

=== Цэргийн зохион байгуулалт ===
[[Файл:Ойратские_воины.png|left|thumb|Бүрэн цэргийн тоног төхөөрөмжтэй хоёр Зүүнгарын морин цэрэг. Зурагчин Л.А. Бобровын бүтээл]]
Зүүнгарын арми дараах бүрэлдэхүүнтэй байв: морьноос буусан нумчид эсвэл галт зэвсэг, жад баригчид, тэмээн дээр суурилуулсан их бууны ангиуд,{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} мөн Европын аялагчид, адал явдалчдын тэмдэглэлд дурдсанаар [[Польшийн хусарууд|Польшийн хусаруудтай]] дүйцэхүйц морьт цэргүүдээр бүрдсэн.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Эхэндээ Зүүнгарууд тасгуудаар эхний шугамд жагсаж, захирагч бүр туг барин байрладаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Үүний дараа тэд бүрээ үлээж, бөмбөр дэлдэн довтолгооны дохио өгдөг байв. Эхний довтолгоог нумчид эхлүүлж, дараа нь жадчид дайрч, улмаар ил задгай тулалдаанд ордог.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} Хэрэв дайсан довтолгоог тогтоон барьж чадвал, галт зэвсэг хэрэглэж буй дайсны эсрэг тэдний тактик үр дүнгүй тул ухардаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}}
[[Файл:Kalmyk_warriors.jpg|thumb|249x249px|Бүрэн цэргийн хэрэгслээр тоноглогдсон Зүүнгарын хоёр морин цэрэг. Зурагчин Л.А.Бобров]]
Харин XVII зууны сүүл үеийн шинэчлэлийн дараа Зүүнгарын арми багана хэлбэрээр урагшилж, Зүүнгарын буутай явган цэргүүд галт зэвсгийн үйлдвэрлэл нэмэгдсэний үр дүнд салваар буудаж морьт цэргийг дэмжих боломжтой болсон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Ингэснээр хөнгөн морьт цэргүүд дайсныг их буу болон морьноос буусан явган цэргүүд уул толгод дээр нуугдан байрласан нээлттэй талбай руу татан оруулж, дараа нь их буу, галт зэвсгээр дайсныг эмх замбараагүй болгосны дараа жад, сэлэм барьсан хүнд морьт цэргүүд үлдсэн хүчийг довтлон устгадаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Spencer|2017|p=181}}

XVII зууны эхэн үед Зүүнгарын Хаант Улсын цэргүүдийн үндсэн хэсгийг хуягласан жадчид бүрдүүлж байв. Тэд ойрын тулалдаанд болон жадаа шидэн алсын довтолгоонд ашиглах зориулалттай{{sfn|Bobrov|2007|p=62}}—хулсан иш, нарийн ир, ган туузаар хийсэн жад барьдаг байсан.{{sfn|Abdibek|2008|p=412}} Мөн тэд дайсны эсрэг холын зайнаас тулалдахад нум хэрэглэдэг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Нум нь мөнгө, гууль чимэглэл эсвэл металл хавтангаар гоёсон бараан арьсан саванд хадгалагддаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Жад, бамбай, хожим нь их буу, дарь, сум зэрэг цэргийн хэрэгслийг уурхайгаас олборлосон төмөр, зэс, мөнгөөр хийдэг байсан нь зэвсгийн үйлдвэрлэлийг хангаж байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}}

Тэд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсаас]] буу худалдан авах боломжгүй байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] буу болон дархны мэргэжилтнүүд авах хүсэлт гаргасан ч татгалзсан хариу авчээ. 1645 онд Эрдэнэбаатар хунтайж буу, их буу, бууны дархчууд авах хүсэлтээ дахин гаргасан байна. Татгалзсан шалтгаан нь улсын дотоод аюулгүй байдалтай холбоотой байсан бөгөөд Зүүнгарууд Оросын Хаант Улсад заналхийлэл учруулж болзошгүй гэж үзжээ. Мөн металл худалдахыг татгалзсан нь түүнийг зэвсэг үйлдвэрлэхэд ашиглаж болзошгүйтэй холбоотой байв.{{sfn|Spencer|p=178}}
[[Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|thumb|'''Зүүнгарын Хаант Улсын''' нийгэм, эдийн засгийн сайжруулалтыг эхлүүлсэн [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хөшөө.]]
[[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] (1676–1697) засаглалын үед тэрээр Оросын царьт улс болон Төв Азийн янз бүрийн улсууд руу элч илгээж, Зүүнгаруудад галт зэвсэг нийлүүлэхийг эрмэлзэж байв. Энэ үед галт зэвсгийн ач холбогдлыг илүү ойлгож эхэлсэн бөгөөд Персийн ган хайлуулах арга технологийг эзэмшсэнээр зэвсэг үйлдвэрлэх боломж бүрджээ. XVII зууны сүүл үед Зүүнгарууд Төв Азийн худалдаачид болон Сибирийн захирагчид, Оросын албан тушаалтнуудаас их хэмжээний галт зэвсэг худалдан авч байв.{{sfn|Bobrov|2007|pp=64-65}}

Үүний үр дүнд Зүүнгарын цэрэгт шинэчлэл хийгдэж, галт зэвсэгтэй анги нэгжүүд бий болсон. Тэд морь ашиглан тээвэрлэлт хийж, харин тулалдааны үед морьноос бууж явганаар байлдан морьт цэргийг дэмжих, дайсны довтолгоог тогтоон барих үүрэгтэй байсан нь Европын аялагчдын тэмдэглэлд “[[Драгүн|драгуун]]” маягийн тактик гэж дурдагдсан байдаг.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Галт зэвсгийн хэрэглээ нь Зүүнгаруудад [[Халх Монголчууд|Халх монголчууд]] болон [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг үр дүнтэй дайн явуулах боломж олгож, Чин улсын цэргүүд тэдэнтэй тулалдахдаа морьноос бууж багана хэлбэрээр жагсах шаардлагатай болдог байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}

Зүүнгарууд [[газрын тос]] олборлох, [[хүхэр]], [[хүхрийн хүчил]], [[калийн нитрат]] ашиглах чадвартай байсан бөгөөд зэс, хар тугалга, өндөр чанарын ган зэрэг металлыг олборлодог байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Мөн их буу үйлдвэрлэл хөгжсөн ба тэмээн дээр жижиг их буу байрлуулан ашигладаг байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Энэ нь [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] ашиглагдаж, Зүүнгарууд тактикийн ухралт хийх боломжийг олгосон байна.

XVII зууны сүүл болон XVIII зууны эхэн үед, [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] засаглалын үед (1697–1727) галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийн төвүүд илүү зохион байгуулалттай, үр ашигтай болжээ. Орос болон Төв Азийн дархчуудын тусламжтайгаар тэд фитиль буу (matchlock) төрлийн гар буу, урт буу үйлдвэрлэж, эдгээрийг нарийн иш, заримдаа модон тулгуур (bipod)-тойгоор хийдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Зэвсгүүдийг яс, арьсаар хийсэн хайрцагт хадгалж, мөрөнд зүүх оосроор авч явдаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}}

Сумны үйлдвэрлэлийн хувьд [[Йохан Густав Ренат|Йохан Ренат]] хэмээх Швед цэрэг—[[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөний]] үеэр, [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедицийн]] явцад олзлогдсон—төмөр хайлуулж сум хийх аргыг зааж өгсөн.{{sfn|Baddeley|6767|pp=180-183}} Зүүнгарууд мөн сум, дарь хадгалах зориулалттай уут, гал асаагч, жижиг савнуудыг бүсэлхийдээ зүүж авч явах боломжтой болгожээ.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Галын хурдыг нэмэгдүүлэхийн тулд дарийг яс эсвэл эвэр саванд хийж, хүзүүндээ зүүдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}}

Мөн Цэвээнравдан хаан зэвсгийн үйлдвэрлэлтэй холбоотой шинэ хөдөлмөрийн зохион байгуулалтыг бий болгосон. “Урат” хэмээх ойролцоогоор 5,000 өрх зэвсэг, зэвсгийн хэрэгсэл үйлдвэрлэхэд томилогдсон; “Буучинар” хэмээх 2,000 орчим өрх үйлдвэрлэлийг хянах, удирдах үүрэгтэй байсан; харин “Буучин” нэртэй 1,000 орчим өрх их бууны үйлдвэрлэлд зориулан нөөцөд байлгагдаж байв.{{sfn|Spencer|2017|p=183}}

1726 онд Иссык-Куль нуурын орчимд их бууны цутгуурын газрууд байгуулагдсан. Энэхүү үйлдвэрийг Йохан Ренат удирдан ажиллуулж байсан бөгөөд түүнд ойролцоогоор 20 бууны дархан, 200 ажилчин туслан их буу үйлдвэрлэж байв. Мөн нэмэлт туслах ажилчид ч ажиллаж байсан. Их бууны үйлдвэрлэл өсөж байсан ч [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа дотоодын иргэний дайн гарч, энэ өсөлт саарсан байна.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Хэдийгээр Зүүнгарууд цэргээ шинэчилж, галт зэвсгийг нэвтрүүлсэн боловч жад, нум сум, сэлэм зэрэг уламжлалт зэвсгүүд нь Зүүнгарын Хаант Улсын армид үргэлжлэн чухал байр суурь эзэлж, өргөн хэрэглэгдсээр байв.{{sfn|Adle|2004|p=422}} Галданцэрэн хаан хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын цэргийг нийт 80 мянгаас 100 мянга хүртэл өргөжүүлж, галт зэвсэг, их буугаар зэвсэглэсэн.{{sfn|Spencer|2017|pp=184-185}}

=== Хууль ===
Ойрадууд анх ''&quot;Цаазийн бичиг&quot;'' гэгддэг хуулийг ашигладаг байсан. Хуулийн код нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоог]] нэгтгэж, төвлөрүүлэхийн тулд нийтлэг хуулийг ашиглах зорилготой байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 1640 онд Ойрад, [[Халх|Халх Монголын]] 30 орчим язгууртан, ''&quot;Монгол–Ойрадын Их Цааз&quot;''-ыг байгуулсан. Энэхүү гэрээний зорилго нь Монгол улсуудыг нэг хуультай нэгтгэх, бие биенээ дэмжих, найрсаг харилцаа тогтоох явдал байв.{{sfn|Gantulga|2019|p=26}} Үүнд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] болон [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]] нар гарын үсэг зурж, монгол хэлээр бичсэн нь онцгой ач холбогдолтой байв.{{sfn|Baabar|1999|pp=78-79}} Хууль нь лам хуврагууд, шашин шүтлэг, шуудан, татвар, гэрлэлт, гэрийн амьдрал, мал аж ахуй, ан агнуур, хувийн өмч, удамшлын эрх, эрүүгийн хууль, шүүхийн тогтолцоо, овог аймаг, овог аймгуудын хоорондын харилцаатай холбоотой нийт 120–151 зүйлд хуваагдсан байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 

Хожим нь Зүүнгарын хаант улсын өсөлт нь төвлөрөл болон засаг захиргааны илүү олон шинэчлэлийг бий болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Зүүнгарын эзэнт гүрнийг өргөжүүлэх үеэр нь захирч байсан Галдан бошигт хаан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} [[Цэвээнравдан хаан]] болон, түүний ахмад хүү, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] үед гэмт хэргийн талаар цуврал дүрэм журам баталсан.{{sfn|Adle|2003|p=173}} Хэн нэгэн гэмт хэрэг үйлдсэн нь тогтоогдвол 100 тэмээ, 1000 адуу, тодорхойгүй тооны үхэр, хонь торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=163}}

=== Засаг захиргааны хуваарь, төрийн байгуулал ===
Тус улсыг [[хаан]], [[хунтайж]], [[тайш]] нар захирч, отог бүрийг [[зайсан]] захирч байв. Хожим нь, 17-р зуунд улс төрийн бүтэц нь захиргааны илүү олон чиг үүргийг гүйцэтгэхийн тулд мэдэгдэхүйц өөрчлөгдсөн.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Зүүнгарууд аймагт хуваагдсан бөгөөд тэнд хүмүүсийг улс буюу ангид томилдог байв. Үүнийг ноён хянадаг байсан бөгөөд тэдний доор ноёнуудын хүргэн болох тавнангууд, тэд түшмэд буюу шүүгчдийн албан тушаалд хязгаарлагдаж, дараа нь туг баригч, бүрээчин, туслах гэх мэт жижиг албан тушаалтнууд байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Тэдгээр аймгийн анги буюу улуудыг цааш нь отог гэж хуваасан бөгөөд энэ нь нийт 3,000–6,000 өрхөөс бүрддэг байв. Отог бүрийг зайсан, дэмч, шүлэн хариуцдаг тул 40 өрхөд хуваасан бол албан тушаалгүй энгийн иргэдийг сайд, дунд, суурь гэж хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} 

Зүүнгарын отогуудыг 14 хуучин болон 16 шинэ отог гэж хуваасан бөгөөд эдгээр нь 500–6,000 өрх, дунджаар 3,600 өрх байв. Тэдгээрийг овог аймаг болон/эсвэл үндэс угсаа, эсвэл ажил мэргэжлээр нь хуваарилсан.{{sfn|Atwood|2004|p=431}} Тэд хааны нийгмийн бүлэгт харьяалагддаг байсан бөгөөд нийт 88,300 өрхтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Ангичуудыг тайшууд захирч байсан бөгөөд тэд хааныг дагаж аян дайн хийх, цэргийн байгууллага болж үйлчлэх хүчээ удирдах ёстой байв. Цэвээнравдан хааны үед нийт 21 анги буюу 100,000 өрхийг тайшууд захирч байжээ. Татвар болон бусад чухал үүргийг отогууд хариуцаж байсан бол ангичууд бага зэргийн үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{Sfn|Adle|2003|pp=167-168}} Яс нь анх таван шашны хэлтэс байсан тул шашны хэлтэс байв. Хожим нь 6,000 лам, 10,600 шавьтайгаар есөн хэлтэс болж өргөжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}} ''&quot;Зүүнгарын бүрэн тэмдэглэл&quot;''-д дурдсанаар, [[Тэнгэр тэтгэгч]] нь нийт 200,000 өрх, 600,000 гаруй хүн амтай гэж тооцоолсон бөгөөд, хаанаас 24 отог, харин тайш бүрээс 9 яс, 21 анги байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Хаан (эсвэл хунтайж) нь улсын хамгийн дээд цол хэргэм, зэрэг дэвийг авдаг байсан бөгөөд засгийн газрын албан тушаалтнууд засгийн газрын янз бүрийн үүргийг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Засгийн газрын бүтцийн шатлал нь: хаан; түшмэл — чухал асуудлыг шийдвэрлэж, улсын дээд хэрэгт оролцдог түшмэл байв. Нийт дөрвөн түшмэл отог, ангиудыг удирдах үүрэгтэй байв; заргач — 6 заргач нь улс төрийн хэрэг, эрүүгийн хэрэг, шударга ёсыг хянах үүрэг хариуцлагыг түшмэлд авахад нь тусалж байв; дэмч — хааны ордны хэрэг, бэлчээрээс татвар ногдуулах ажлыг хариуцаж байв. Айл өрх бүрийг өөрийн тогтоосон нэгжид хуваарилж, нэгжийг нутаг дэвсгэрт хуваарилдаг байв.{{sfn|Adle|2003|pp=168-169}} 

Зайсанууд нь Ойрадын системийн гол захиргааны ажилтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь заримдаа ганцаараа, заримдаа бүлгээрээ отог хариуцдаг байв. Тэдний доор цэргийн болон иргэний захиргааны аль алиныг нь хариуцдаг даругачи нар, мөн хууль тогтоомж, засаглалыг хэрэгжүүлэх үүрэгтэй жасагулууд байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Доод түвшинд захиргаа илүү орон нутгийн шинжтэй болж, нарийвчилсан болсон. Дэмч нар байцаагчаар ажиллаж, ойролцоогоор 40–200 өрхийг хянадаг байв. Туслах даргач нар отог доторх өдөр тутмын ажлыг хариуцдаг байсан бөгөөд үүнд тушаал дамжуулах, татвар цуглуулах, нийтийн сайн сайхан байдлыг хангах, гэрлэлт зэрэг нийгмийн асуудлыг зохицуулах зэрэг орно. Шүлээ нар 20 орчим өрхийг хянадаг татварын албан тушаалтан байсан бол, албанчууд хамгийн доод албан тушаалтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь 10 орчим өрхийг хариуцаж, үндсэн захиргаанд тусалдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Энэхүү шатлалын зэрэгцээ мэргэшсэн бүлгүүд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв: хөтөч нарууд барилга байгууламжийг хариуцаж; захчинууд хил хязгаарыг хамгаалж; урудууд дарханчлан зэвсэг, багаж хэрэгсэл үйлдвэрлэж; алтчинууд шашны эд зүйлс бүтээж; буучинарууд галт зэвсэг, цэргийн хуарануудыг удирддаг байв. Цэргийн удирдлагад цэргүүдийг удирдаж, зарим тохиолдолд томоохон нэгжүүдийг захирдаг хошууч нар багтдаг байсан бөгөөд, хожим нь ерөнхий сайд болж гарч ирсэн. Шашны хэргийг Хутагт, Чорж зэрэг өндөр албан тушаалтай лам нар тусад нь удирддаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Орон нутгийн албан тушаалтнуудыг улс орныг тогтворжуулж, гадаад болон дотоод аливаа асуудлыг мэдээлэх үүрэгтэй байв. Энгийн албан тушаалтнууд ноёныхоо оргоог цуглуулах ёстой байсан бол отог ахмадууд ард түмнийг цуглуулах ёстой байв. Албан тушаалтнууд ирээгүй тохиолдолд торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}}

== Нийгэм–эдийн засаг ==

=== Худалдаа ===
[[Файл:Horse Ruyicong.jpg|thumb|[[Чин улс|Чин улстай]] энхийн гэрээ байгуулсны дараа [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хаанаас]] [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчэд]] бэлэглэсэн &quot;Руй Кон&quot; (如意驄) хэмээх сайхан морь.]]
Зүүнгарууд улс байгуулагдсанаасаа хойш [[Туркестан]], [[Сибирь]], [[Хятад]] зэрэг улсуудтай худалдааны харилцаа тогтоож байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Эхэндээ худалдаачдын ихэнх нь [[Хамил тойрог|Хамил Тойрог]], Жиаюгуань, Сужоугаар дамжин [[Чин улс|Чин улсын]] нийслэл [[Бээжин]] рүү аялсан бөгөөд мөн [[Ховд (хот)|Ховд]] хотоор дамжин Гуйхуачэн хүртэл аялсан.{{sfn|Adle|2003|p=166}} Тэдний хамгийн чухал экспортын бараа нь адуу, бусад мал, улаан үнэг, далайн эргийн үс, хурганы арьс, гүрвэл, боолууд байв. Боолуудын үндэс угсаа Орос, Хятад, Монгол гэсэн янз бүр байв.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Тэд Бухараас хөвөн, даавуу, камка, торгон дамаск, гурил, хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн зэвсэг, зоос, бөмбөлгүүдийг, сам, зүү болох Оросоос хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн бусад бүтээгдэхүүнийг импортолж байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} 
[[Файл:Dzungarian pūl.jpg|left|thumb|Зүүнгарын зэс зоос.]]
Зүүнгарууд мөн Оросуудтай худалдаа эрхэлж,{{sfn|Adle|2003|p=167}} эхэндээ Оросууд Зүүнгарын эсрэг худалдаа хийхээс татгалзсан.{{sfn|Spencer|2017|p178}} Тус үндэстнийг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайж мушкет, бууны дархан худалдаж авахыг оролдсон боловч үүнийг нь үгүйсгэсэн. Оросууд Зүүнгарууд Оросын дайсан болж магадгүй гэж үзэж байсан.{{sfn|Spencer|2017|p178}} [[Галдан бошигт хаан]] Туркестаны улсууд болон Орос руу элч, худалдаачдыг илгээж чадсан нь тэдэнд зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Adle|2003|p=178}} 1735 оноос [[Галданцэрэн хаан]] [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|гуравдугаар дайны]] дараа Чин улстай хийх худалдаагаа сэргээжээ. Бараг жил бүр худалдаачид үхэр, хонь, морь, тэмээгээр аялж, их хэмжээний арьс шир, салад, усан үзэм, бугын эвэр ачдаг байжээ. Эдгээрийг Сужоу, Донкирт зарж бараагаа зардаг байжээ. Чин улсаас торго, хөвөн, цай, гүрвэл, ваар импортолдог байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=166}}

Худалдааны холболтууд нь тэдний нийслэл [[Хулж хот|Хулж хотын]] ач холбогдлыг нэмэгдүүлэх боломжийг олгосон бөгөөд янз бүрийн үндэстний худалдаачид худалдаа хийхээр Хулж руу байнга ирдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}}

=== Хөдөө аж ахуй ===
Хүн ам нь адуу, үхэр, хонь, ямаа, тэмээ өсгөдөг байсан тул мал аж ахуй нь тус улсын эдийн засгийн гол эх үүсвэр байв. Тэдний баялгийг сүргийн тооллогоор нь тодорхойлдог байв. [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]], Яер, Эмин, Манас, Жүлдүс, Баяндай зэрэг газрууд нь амьтдад элбэг дэлбэг хоол хүнс, ус өгдөг байв. Энэ нь тэдний сүргийг тогтвортой өсгөх боломжийг олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=163}} Түүнчлэн, эд баялгийн хувьд 200-300 үхэр, 400-500 хоньтой хүнийг баян гэж үздэг байсан бол 40-50 үхэр, 200-300 хоньтой хүнийг энгийн хүн гэж үздэг байв. Зүүнгарууд Чин улсад хүндэтгэл үзүүлэх үеэрээ тогтмол 10,000 морь, тэмээтэй байсан гэж мэдээлдэг.{{sfn|Adle|2003|p=163}}

Тус улсыг үндэслэгч [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] хязгаарлагдмал хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлийг бий болгосон.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Гэсэн хэдий ч Цэвээнравдан хаан, Галданцэрэн хааны үед тэд газар тариалангаа өргөжүүлж, дайнд олзлогдогсдыг хөдөлмөр болгон ашиглаж байжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Уктурпан, [[Аксу тойрог|Аксу]], [[Кашгар]], Ярканд дахь [[Уйгурууд|Уйгурын]] энгийн иргэдийг [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]] рүү хүчээр нүүлгэн шилжүүлэв. Улс орны газар тариалангийн талаарх ойлголтод олон газар тариалангийн техникийг нэвтрүүлэв. Улирлын чанартай тариалалт хийх, шуудуу татах, хөдөө орон нутагт хүрэх зам тавих, усжуулалтын ур чадварыг эзэмшсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Бухараас ирсэн боолууд болон Зүүнгарын энгийн иргэд өөрсдөө газар тариалан эрхэлж, улаан буудай, арвай, шар будаа, хулуу, амтат гуа, усан үзэм, чангаанз, алим тариалдаг Хулж бүс нутагт тариаланчид түгээмэл байв.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} [[Эрчис мөрөн]], Сайнтал, Харшахрын бүс нутаг болох Өрөмч хотод харьцангуй орчин үеийн хөдөө аж ахуй эрхэлж байв. Эрчис гол дээр амьдардаг [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] газар тариалан эрхэлдэг байсан бөгөөд усжуулалтын систем ашигладаг гэдгээрээ алдартай байв.{{sfn|Adle|2003|pp=164-165}} Зүүнгарууд төрөл бүрийн хүнсний ногоо, жимс жимсгэнэ тариалах чадвартай байсан ч Зүүнгаруудын газар хагалах, хөгжүүлэх арга барил хязгаарлагдмал хэвээр байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}}

=== Архитектур ===

=== Үйлдвэрлэл ===

=== Соёл ===

== Удирдагчид ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!№
!Хааны нэр
!Цол
!Угсаа гарал
!Төрсөн он
!Хаанчилсан жил
!Нас нөгчсөн он
!
|-
|1
|[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин баатар]]
|Эрдэнэ[[баатар]] [[хунтайж]]
|[[Цорос|Цоросын]] [[Хархул ноён|Хархул догшин ноёны]] хүү{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|Тодорхойгүй
|1634–1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}
|
|-
|2
|[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]]
|Цэцэн [[хунтайж]]
|Эрдэнэбаатар хунтайжийн 5-р хүү{{sfn|Baabar|1999|p=79}}
|Тодорхойгүй
|1653–1671{{sfn|Adle|2003|p=148}}
|1671
|
|-
|3
|[[Галдан бошигт хаан|Галдан]]
|[[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|Эрдэнэбаатар хунтайжийн 6-р хүү{{sfn|Adle|2003|p=157}}
|1644
|1671–1697{{sfn|Adle|2003|p=149}}
|1697
|
|-
|4
|[[Цэвээнравдан]]
|Зоригт [[хунтайж]],{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} [[хаан]]{{sfn|Baabar|1999|p=87}}
|Сэнгэ хунтайжийн ахмад хүү{{sfn|Adle|2003|p=158}}
|1665
|1694–1727{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1727
|
|-
|5
|[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]]
|[[Хунтайж]], [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|Цэвээнравдангийн ахмад хүү
|1693
|1727–1745{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1745
|
|-
|6
|[[Цэвээндоржнамжил]]
|[[Хунтайж]]
|Галданцэрэнгийн отгон хүү
|1732{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1746–1749{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1750{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|7
|[[Ламдаржаа]]
|[[Хунтайж]]
|Галданцэрэнгийн ахмад хүү
|1726{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1749–1753{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1752{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|8
|[[Даваач]]
|[[Хунтайж]]
|[[Их Цэрэндондов]] жанжны гуч хүү
|Тодорхойгүй
|1752–1755{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1759{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|9
|[[Амарсанаа]]
|[[Хойд|Хойдын]] [[Хаан]]
|Хойдын Үйзэн хошуучийн хүү{{Sfn|Atwood|2004|p=13}}
|1723{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1755–1757{{sfn|Adle|2003|p=160}}
|1757{{sfn|Adle|2003|p=160}}
|
|}

==Газрын зурагууд==
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;200&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд
File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн &quot;Carte de Tartarie&quot; (1675–1726)).
File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг)
File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын Хаант Улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана.
&lt;/gallery&gt;

== Мөн үзэх ==
*[[Зүүнгар нутаг]]
*[[Зүүнгарын ард түмэн]]
*[[Халимагийн хант улс]]
*[[Хошуудын хант улс]]
*[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]]
*[[Цорос]]
*[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]]

== Эх сурвалж ==

=== Ишлэл ===
{{Reflist}}
===Тэмдэглэл===
{{Notelist}}

=== Ном зүй ===
{{s-start}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}}
* {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}}
* {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}}
* {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}}
* {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}}
* {{cite book |last=Remileva |first=E. |title= |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&amp;q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}}
* {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}}

* {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}}

* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}}

* {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}}
* {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}}
* Хойт С.К. [https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157.
* Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.]
* Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289.
* {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}}
* {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}}
* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}}
* {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}}
* {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}}
* {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}}
* {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}}
* {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |journal= |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}}
* {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}}
* {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&amp;pg=PA165 165]}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}}
* {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}}
* {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}}
* {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&amp;pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}}
* {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}}
* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}}
* {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}}
* {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}}
* {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}}
* {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&amp;pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}}
* {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}}
* {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}}
* {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}}
* {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}}
* {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983 |language=ru |place=Novosibirsk |publisher=Nauka |pages=18, 128}}
* {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title=&quot;Tibet and its History&quot; |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston &amp; London}}
*{{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}}
*{{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}}
* {{cite journal |last1=Pochakaev |first1=P.Yu |date=2019 |title=Российские путешественники о правовых отношениях в Джунгарском ханстве XVIII веке |journal=Oriental Studies |publisher=Oriental Studies |volume=41}}
*{{Cite book |last1=Bazarov |first1=B.V |last2=Kradin |first2=N.N |title=Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики |date=2019 |publisher=Nauka |year=2019 |publication-date=1999 |pages=503}}
*{{cite journal |last1=Bobrov |first1=L.A |date=20 Jan 2007 |title=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |url=https://scfh.ru/journal/2007/chingis-khan-vzglyad-iz-tretego-tysyacheletiya/ |journal=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |volume=13 |issue=1}}
* {{Cite book |last=Abdibek |first=Sh. B |title=Большой атлас истории и культуры Казахстана |publisher=Abdi |year=2008 |isbn=9965-832-08-0}}
* {{Cite book |last=Baddeley |first=J. F |title=Russia, Mongolia, China: Being Some Record of the Relations Between Them from the Beginning of the XVIIth Century to the Death of the Tsar Alexei Mikhailovich, A.D. 1602-1676. |year=6767 |volume=1 |location=New York}}
*{{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VII |publisher=Offset |year=219 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar |pages=151 |language=mn}}
* {{Cite journal |last=Enkhsaruul |first=Lkhagvasuren |title=Кичэнгэ. XVIII зууны Зүүнгарын 16 их отог (нэгэн манж айлтгалаар гол болгох нь). // -107. Уб., |date=2021 |url=https://www.academia.edu/87884008/%D0%9A%D0%B8%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D1%8D_XVIII_%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_16_%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D1%8D%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%85_%D0%BD%D1%8C_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4_II_%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B4_%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%87%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0_%D1%85%D3%A9%D1%80%D0%B2%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3_Bibliotheca_Oiratica_107_%D0%A3%D0%B1_2021 |journal=Ойрад судлалын өгүүллүүд II (Гадаадад хэвлэгдсэн өгүүллүүдийн орчуулга, хөрвүүлэг) Bibliotheca Oiratica |pages=160-162}}
{{s-end}}
{{s-start}}
{{Залгамжлал
|өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]&lt;br/&gt;[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]&lt;br/&gt;[[Яркендын хант улс]]
|дараа={{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]]
|он= 1634–1758
|албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
}}
{{s-end}}
[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]]
[[Ангилал:Монголын түүхэн улс]]
[[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]]
[[Ангилал:Ойрадын түүх]]
[[Ангилал:Хаант Улс]]</text>
      <sha1>ekplhg8fbw8l3ysgmh0l20kgbmmdgda</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>5 сарын 3</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16295</id>
    <revision>
      <id>855539</id>
      <parentid>855432</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T08:25:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>855539</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13546" sha1="qe6rq19fdm882d55agzig8eax1t1a4w" xml:space="preserve">{{Жилийн өдрүүд|5 сарын}}
'''5 сарын 3''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 123 дахь ([[өндөр жил]] бол 124 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 242 өдөр үлдэж байна.

== Онцлох үйл явдал ==
* МЭӨ 334 - &quot;Аугаа&quot; [[Македоны Александр|Македоны Александраар]] удирдуулсан Македонийн арми Граникийн тулаанд III Дарий хаанаар удирдуулсан Персийн армийг буулган авав.
* 1481 - Родос арал дээр газар хөдөлж, 30 мянган хүний амь нас үрэгдэв. 
* 1491 - Конгын хаан Нкуву Нзинга Португалын санваартнуудад шавь орж, I Хоан гэх сахилын нэртэй болжээ. 
* 1616 - Лүдуны гэрээнд гарын үсэг зурснаар Францын иргэний дайн эцэслэв. 
* 1715 - Умард Европ болон Умард Азийн зарим орнуудад сарны бүтэн хиртэлт тохиосныг Эдмунд Халли 4 минутын зөрүүтэйгээр урьдчилан тооцоолжээ. 
* 1791 - Варшав хотноо Польш-Литвын хамтын нөхөрлөлийг тунхагласан Үндсэн хууль батлагдав. Энэ үйл явдал нь Европын орчин цагийн улс төрийн түүхэнд хамгийн анхны Үндсэн хууль болсон юм.
* 1802 - АНУ-ын нийслэл [[Вашингтон (хот)|Вашингтон хот]] албан ёсоор байгуулагджээ. 
* 1808 - Финландын дайн: Шведүүд Свиборг цайзыг оросуудад алдав. 
** Хойгийн дайн: Мадридын бослогыг толгойлсон хэсэг хүмүүсийг Принсипе Пио толгойн орчимд цаазлажээ. 
* 1815 - Неаполийн тулаан: Наполийн хаан Йоахим Мурат Австрийн армид ялагдав. Австричууд уг тулаанд чухалд тооцогдох ялалтаа байгуулсан юм. 
**Венийн конгрессын шийдвэрийн дагуу Оросын хаант улсын бүрэлдэхүүн дотор Польшийн хант улс байгуулагдав. 
* 1830 - Кантербюри болн Уитстаблын төмөр замын компани дэлхийд анх удаа арилжааны зорилгоор төмөр замын үйлчилгээг нэвтрүүлжээ. 
* 1837 - Грекийн нийслэл Афин хотод [[Афины их сургууль]] байгуулагдав. 
* 1849 - Германы [[Дресден]] хотод &quot;Тавдугаар сарын бослого&quot; эхэлжээ. Энэ нь 1849-1849 оны хувьсгалын сүүлийнх үйл явдал байсан юм.
* 1855 - Америкийн адал явдал хайгч, аялагч Уиллиам Уолкер 60 эрийн хамтаар Никарагуа улсыг зорив. 
* 1860 - Швед-Норвегийн хаан ширээнд XV Чарльз суужээ.
* [[1901]] - АНУ-ын [[Флорида]] мужийн Жексонвилл хотод их түймэр дэгдэв. Гал түймрийн улмаас 2 368 барилга, байгууламж сүйдсэн юм. 
* [[1913]] - Энэтхэгийн хамгийн анхны бүрэн хэмжээний кино болох &quot;Ража Харишандра&quot; кино дэлгэцэнд гарав. 
* 1920 - Бүгд найрамдах ардчилсан [[Гүрж]] улсад большевик хувьсгал бүтэлгүйтэв.
* 1921 - Ирландын засаг захиргааны тухай хуулиар Ирландыг Өмнөд болон Умард Ирланд гэж хоёр хуваажээ. 
* 1937 - Америкийн нэрт зохиолч [[Маргарет Митчелл|Маргарет Митчеллийн]] [[Салхинд туугдагсад (роман)|&quot;Салхинд туугдагсад&quot; роман]] [[Пулитцерын шагнал|Пулитцерын]] шилдэг зохиолын шагнал хүртэв. 
* 1939 - Энэтхэгийн үндэсний үзэлт Субхам Чандра Бозе &quot;Бүх Энэхэгийн давших хүч&quot;-ийг байгуулав. 
* 1942 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Японы тэнгисийн цэргийн хүч &quot;Мо&quot; ажиллагааны анхны оролдлогоороо [[Соломоны арлууд]] улсын Тулаги арлыг эзлэн авав. Улмаар &quot;Сувдан тэнгис&quot;-т АНУ, Австралийн хамтарсан хүч Японы эсрэг тулахаар болсон юм. 
* 1947 - Дайны дараа [[Японы Үндсэн Хууль|Япон улсад шинэ Үндсэн хууль]] мөрдөгдөж эхлэв. 
* 1948 - [[АНУ-ын Дээд шүүх]] хар арьстнууд болон бусад үндэсний цөөнхүүдэд үл хөдлөх хөрөнгө зарахыг хориглосон гэрээг хууль эрх зүйн хувьд хүчин төгөлдөр бус гэсэн шийдвэр гаргав. 
* 1952 - АНУ-ын Нисэх хүчний дэд түрүүч Жозеф О.Флетчер, Уиллиам П.Бенедикт нар цэргийн нисэх онгоцоор [[Умард туйл]]д газардав. 
** Морин спортын алдарт &quot;Кентаки&quot; уралдааныг анх удаагаа телевизээр шууд дамжуулжээ. 
* 1960 - Нидерландын нийслэл [[Амстердам]] хотод [[Аннэ Франк]]ийн гэр музей байгуулагдав. 
* 1973 - АНУ-ын [[Чикаго]] хотноо сүндэрлэсэн 108 давхар &quot;Сийрс&quot; цамхаг дэлхийн хамгийн өндөр барилга болжээ. 
* 1978 - АНУ-ын [[Калифорни]] мужид төвтэй &quot;Digital Equipment&quot; корпорац АНУ-ын баруун эргийн бүх ARPANET сүлжээний хэрэглэгч рүү дэлхийд анх удаагаа нэгэн зэрэг сурталчилгааны цахим шууданг илгээв (хожим спам гэж тооцогдох болсон). 
* 1979 - Их Британийн парламентын сонгуульд [[Маргарет Тэтчер|Маргарет Тэтчерийн]] нам ялалт байгуулав. Дараа өдөр нь тэрээр Ерөнхий сайд болж, Британийн түүхэнд энэ суудалд суусан анхны [[Эмэгтэй хүн|эмэгтэй]] болсон билээ. 
* 1986 - Шри-Ланка улсын нийслэл [[Коломбо]] хотын нисэх буудалд UL512 нислэгийн онгоцонд бөмбөг дэлбэрч, 21 хүн амиа алдан, 41 хүн гэмтэж, бэртжээ. 
* 1999 - АНУ-ын [[Оклахома]] мужийн Оклахома хотын баруун өмнөд хэсэгт F5 ангиллын хүчтэй шуурга дэгдэж 45 хүн амиа алдан, 665 хүн гэмтэж, бэртжээ. [[Хар салхи|Хар салхины]] улмаас нэг тэрбум ам.долларын хохирол учирсан байна. Салхины хурд тухайн үед 484 км/ц-г зааж байсан гэдэг. 
* 2001 - НҮБ-ын Хүний эрхийн зөвлөлд АНУ суудлаа алдав. Энэ нь тус зөвлөл байгуулагдсан 1947 оноос хйш анхны тохиолдол болсон юм. 
* 2002 - Энэтхэгийн нисэх хүчний [[Миг-21|МИГ-21]] онгоц Пунжаб мужийн Жаландхар хотын баруун хэсэгт осолдож найман цэрэг амиа алдан, 17 цэрэг шархаджээ. 
* 2007 - Португалын Парайа да Луз хотоос гурван настай британи охин Маделин МакКанн алга болов. Түүнийг хайх ажиллагаа олныг хамарсан ч одоог хүртэл олдоогүй байна. Түүнийг 2010 онд сураггүй бологсдын жагсаалтад оруулжээ. 
* 2016 - Канад улсын Альберта мужийн Форт МакМарри хотод их хэмжээний түймэр дэгдэж 88 мянган хүн орох оронгүй болжээ. Гамшгийн улмаас ойролцоогоор 2 400 барилга, байгууламж сүйдсэн байна.
* 2021 - Мексикийн нийслэл хотын метроны газраас дээш өргөгдсөн хэсэг нурж, 26 хүн амиа алдан, 98 хүн шархаджээ. 
* 2023 - Сербийн Белград хотын бага сургуульд зэвсэгт халдлага гарч 9 сурагч, нэг харуул амиа алдаж, зургаан хүүхэд шархаджээ. Сургуулийн орчинд зэвсэгт халдлага гарсан нь тус улсын түүхэнд анх удаа юм.
** Энэтхэгийн баруун хойд нутагт орших Манипур мужид ястан хоорондын мөргөлдөөн дэгдэв. 

== Мэндэлсэн алдартнууд ==
* 1469 - Италийн нэрт түүхч, философич [[Никколо Макиавелли]] (1527 онд нас барсан)
* 1695 - Салхины чиг баригчийг зохион бүтээсэн Анри Пито (1771 онд нас барсан)
* 1764 - Францын гүнж Элизабет (1794 онд нас барсан)
* 1826 - Шведийн хаан XV Чарльз (1872 онд нас барсан)
* 1849 - Германы канцлер Бернард фон Бюлоу (1929 онд нас барсан)
* 1879 - Австралийн агаарын тээврийн [[Qantas Airways|&quot;Qantas Airways&quot; компанийг]] үүсгэн байгуулагч Фергус МакМастер (1950 онд нас барсан)
* 1892 - Нобелийн шагналт Английн физикч Жорж Пажет Томсон (1975 онд нас барсан)
* 1898 - Израилын 5 дахь Ерөнхий сайд [[Голда Меир]] (1978 онд нас барсан)
* [[1902]] - Нобелийн шагналт Францын физикч Альфред Кастлер (1984 онд нас барсан)
* [[1905]] - Олимпын хүрэл медальт Америкийн дүүгүүрч Эдмунд Блек (1996 онд нас барсан)
* 1931 - Олимпын аварга ЗХУ-ын дүүгүүрч Василий Руденков (1982 онд нас барсан)
* 1933 - Америкийн нэрт дуучин Жеймс Браун (2006 онд нас барсан)
** Нобелийн шагналт Америкийн физикч Стивен Вайнберг 
* 1946 - Олимпын мөнгөн медальт, Европын аварга Германы гурвын харайгч Йорг Дремел 
* 1973 - Олимпын мөнгөн медальт, Дэлхийн аварга Британийн гүйгч Жеймс Болх 
* 1985 - Аргентины хөлбөмбөгч Эзекил Лавецци 
* 1989 - Олимпын гурав, Дэлхийн 20 удаагийн алтан медальт Унгарын усанд сэлэгч Катинка Хошшцү 
* 1996 - Нигерийн хөлбөмбөгч Алекс Ивоби
** Литвын сагсан бөмбөгч Домантас Сабонис

== Энэ өдөр нас барагсад ==
* 1270 - Унгарын хаан [[IV Бела]] (1206 онд төрсөн)
* 1758 - Ромын пап XIV Бенедикт (1675 онд төрсөн)
* 1942 - Данийн 24 дэх Ерөнхий сайд Торвальд Стаунинг (1873 онд төрсөн)
* 1969 - Энэтхэгийн гурав дахь Ерөнхийлөгч Закир Хусайн (1897 онд төрсөн)
* 1989 - Хүйсээ солиулсан дэлхийн анхны хүн Кристин Йоргенсен (1926 онд төрсөн)
* 1992 - Академийн наадмын хүндэтгэлийн шагналт жүжигчин, сенатор Жорж Мөрфи ([[1902]] онд төрсөн)
* 2008 - Испанийн Ерөнхий сайд Леопольдо Кальво-Сотело (1926 онд төрсөн)
* 2012 - Панамын 30 дахь Ерөнхийлөгч Хорхе Иллуека (1918 онд төрсөн)
* 2014 - Нобелийн шагналт Америкийн эдийн засагч Гари Бекер (1930 онд төрсөн)

== Тэмдэглэлт өдөр ==
* {{JPN}} Үндсэн хуулийн дурсгалын өдөр
* {{POL}} Үндсэн хуулийн өдөр
* Дэлхийн хэвлэлийн эрх чөлөөний өдөр

----
{{Commonscat|3 May|5 сарын 3}}

[[Ангилал:Өдөр|0503]]
[[Ангилал:Тавдугаар сарын өдөр|03]]</text>
      <sha1>qe6rq19fdm882d55agzig8eax1t1a4w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>5 сарын 4</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16296</id>
    <revision>
      <id>855441</id>
      <parentid>838363</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:33:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>855441</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16615" sha1="282vz6wbi8g39gc61bdrf9ao0gfs88g" xml:space="preserve">{{Жилийн өдрүүд|5 сарын}}
'''5 сарын 4''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 124 дахь ([[өндөр жил]] бол 125 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 241 өдөр үлдэж байна.

== Онцлох үйл явдал ==
* 1415 - Жон Уайклифф, Ян Хус нарыг Констансын зөвлөлөөр хэлэлцэн шашны тэрс үзэлтэн гэж цолложээ. 
* 1436 - Тухайн үеийн Кальмарын холбооны хаан Эрикийн эсрэг Шведийн босогчдыг тэргүүлэгч Энгельбрект Энгельбректссоны амь насыг хороов. 
* 1471 - Сарнайн дайн: Английн хаан IV Эдуардын цэрэг Тьюкесбюригийн тулаанд Уэльсийн ханхүүг хороож, ялалт байгуулжээ. 
* 1493 - Шинэ тутам нээн илрүүлсэн Хойд Америк тивийг эзлэхээр санал зөрөлдсөн Испани болон Португали улсыг санал бодлоо нэгтгэн хуваан захирахыг Ромын пап VI Александер уриалав.
* 1626 - Голландын нэрт аялагч Петер Минуит Хойд Америкийн нэгэн шинэ газрыг нээн илрүүлж Шинэ Нидерланд хэмээн нэрийджээ. Энэ нь одоогийн АНУ-ын Нью-Йорк хотын Манхеттэн дүүрэг байсан юм. 
* 1686 - Филиппин улсад Илаганы тойрог байгуулагдав. 
* 1738 - Хаант Орос улсад Эзэн хааны ивээлт Театр, балетын сургууль байгуулагдав.
* 1776 - [[Рөүд-Айленд|Рөүд Айленд]] муж Английн хаан III Жоржийн титэмд захирагдахаас татгалзсан Америкийн анхны колони болжээ.
* 1799 - Англи-Мисорын дөрөвдүгээр дайн: Серингапатамын тулаанд Английн цэргүүд ялалт байгуулж Султан Типу британийн цэргүүдийн гарт алагдав. Улмаар Мисорын хаант улсыг Британийн армийн генерал Жорж Харрис захирахаар болжээ. Мисор нь одоогийн Энэтхэг улсын нутагт оршин тогтнож байсан улс юм. 
* 1814 - Францын цэргийн нэрт жанжин, эзэн хаан [[Наполеон|Наполеон Бонапартыг]] Элба арал руу цөлөхөөр Портоферрайо аралд авчрав. 
** Испанийн эзэн хаан VII Фердинанд хуульд өөрчлөлт оруулан хэмжээгүй эрх дарх эдлэхээр болжээ. 
* 1865 - Америкийн Эх газрын холбооны [[Алабама]], [[Миссисипи|Миссиссипи]], Зүүн Луизана мужууд Холбооны армид бууж өгөв. 
* 1871 - АНУ-ын Бейсболын спортын хамгийн анхны лиг [[Индиана]] мужийн Форт Вейн хотод эхэлжээ. 
* 1886 - АНУ-ын [[Чикаго]] хотод хөдөлмөрийн орчинг сайжруулах, цалин хангамж нэмэгдүүлэх цугласан олныг цагдаагийн газар хүч хэрэглэн тараасны улмаас найман хүн амиа алдаж, 60 гаруй хүн шархаджээ. 
* [[1904]] - [[Панамын суваг|Панамын сувгийн]] барилгын ажлыг АНУ эхлүүлэв. 
* [[1910]] - Канадын тэнгисийн цэргийн хүч байгуулагджээ.
* [[1912]] - Италийн арми Грекийн мэдэлд байсан Роуд арлыг эзлэв. 
* 1919 - Тавдугаар сарын 4-ний хөдөлгөөн: Хятадын нийслэл Бээжин хотын [[Тяньаньмэний талбай|Тяаньаньмэний талбайд]] Версалийн тунхагт элсэн орсныг эсэргүүцэн оюутан залуус жагсаал зохион байгуулжээ. Учир нь Версалийн гэрээний дагуу Шандонг мужийг Японы талд шилжүүлэхээр болоод байсан юм. 
* 1926 - Их Британид цалин хөлс нэмэгдүүлэх, ажиллах нөхцлийг сайжруулах зорилготой бүх нийтийн ажил хаялт эхлэв. 
* 1932 - Америкийн зартай дээрэмчин [[Аль Капоне|Аль Капонэ]] татвараас зайлсхийсэн хэргээр 11 жилийн хорих ял сонсчээ.
* 1942 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] - [[Сувдан эрэг (АНУ)|Сувдан эргийн]] тулаан эхлэв. АНУ-ын нисэх хүчин болон тэнгисийн цэргийн хүчин Соломоны арлууд улсын Тулаги аралд хяналтаа тогтоогоод байсан Японы цэргийн хүчний эсрэг тулалдахаар болсон юм. 
* 1945 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] - Британийн арми Германы [[Хамбург]] хотод байрлах Нойенгаммын бөөнөөр хорих лагерийг чөлөөлжээ. 
** [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] - Германы баруун-хойд хэсэгт орших Люнбургийн талд Нацистын Германы Вермахтын бүх анги нэгтгэл бууж өгөв. 
* 1946 - АНУ-ын тэнгисийн цэргийн хүчний анги нэгтэл Алькатразын холбооны хорих ангид үүссэн хоёр өдрийн бослогыг дарахаар цэргийн ажиллагаа зохион байгуулав. Ажиллагааны үеэр таван хүн амиа алджээ. 
* 1949 - Италийн хөлбөмбөгийн Торино клубийн бүх тамирчин онгоцны ослоор амиа алдав. 
* 1953 - Америкийн нэрт зохиолч [[Эрнест Хемингуэй]] алдарт &quot;Өвгөн тэнгис хоёр&quot; зохиолоороо [[Пулитцерын шагнал]] хүртжээ. 
* 1959 - Америкийн хөгжмийн урлагийн дээд шагнал &quot;[[Грэммийн шагнал|Гремми]]&quot;-гийн шагнал гардуулах ёслолын ажиллагаа анх удаагаа зохион байгуулагдав. 
* 1961 - АНУ-ын тэнгисийн цэрэг Малкольм Росс, Виктор Пратнер нар агаарын бөмбөлөгөнд сууж өндөрт ниссэн дээд амжилтыг шинэчлэн тогтоов. Тэд агаарын бөмбөлөгтэй 34.6 метрийн өндөрт гарчээ. 
* 1970 - [[Вьетнамын дайн]]: Кентийн их сургуулийн оюутнууд АНУ-ын засаг захиргаа Өмнөд Вьетнамын хамт [[Камбож]] улсад цэргийн ажиллагаа явуулах болсныг эсэргүүцэж жагсаал зохион байгуулав. Уг жагсаалыг АНУ-ын Охайо мужийн Үндэсний аюулаас хамгаалахын цэргүүд хүч хэрэглэн тараасны улмаас зэвсэггүй дөрвөн оюутан амиа алдаж, найман оюутан шархаджээ. 
* 1972 - Канад улсад хүрээлэн буй орчныг хамгаалах зорилготой &quot;Don't Make a Wave Committee&quot; хөдөлгөөн &quot;Greenpeace Foundation&quot; болж нэрээ өөрчлөв. 
* 1978 - Анголын өмнөд хэсэгт орших Кассинга мужид орогнож байсан Баруунөмнөд африкийн ардын холбооны цэргийн баазад Өмнөд Африкийн зэвсэгт хүчин халдаж 600 гаруй хүн амиа алджээ.
* 1979 - Нэрт улстөрч [[Маргарет Тэтчер]] Их Британийн Ерөнхий сайдаар томилогдсон анхны эмэгтэй улстөрч болов. 
* 1982 - Фолклендын дайн: Аргентинийн тал алсын тусгалтай пуужин харваж Британийн армийн &quot;Шеффильд&quot; бөмбөгдөгч хөлгийг устгав. 
* 1988 - АНУ-ын [[Невада]] мужийн Хендерсон хотод орших сансар судлалын Шаттл хөтөлбөрийн шатахуун хадгалаж байсан агуулах дээр уулын чулуу нурж 100 сая ам.долларын хохирол учирчээ.
* 1989 - [[Цагаан ордон|Цагаан ордны]] төлөөлөгчөөр ажиллаж байсан Оливер Нортын хэргийг давж заалдах шатны шүүх дахин хэлэлцэж гурван хэрэгт холбоотой гэж үзэн, есөн гэмт хэргээс цагаатгажээ. 
* 1990 - [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] Латвийн нутагт хяналтаа чангатгасны дараа Латвийн эрх баригчид ЗХУ-аас салан тусгаарлаж байгаагаа тунхаглав. 
* 1994 - Израилийн Ерөнхий сайд [[Ицхак Рабин]], Палестинийн чөлөөлөх холбооны тэргүүн [[Ясир Арафат]] нар энхийн гэрээнд гарын үсэг зурав. Ингэснээр хоёр тал Газын зурваст Израил, Жеричо тосгонд Палестиний тал хяналтаа тогтоохыг хүлээн зөвшөөрсөн юм. 
* 1998 - АНУ-ын [[Калифорни]] мужийн [[Сакраменто (хот)|Сакраменто]] хотын холбооны шүүгч &quot;Унабомбер&quot; гэж алдаршсан Теодор Кашинскид олныг хамарсан хорлоон сүйтгэх ажиллагаа зохион байгуулсан гэж үзэн бүх насаар нь хорих ялыг дөрвөн удаа оноожээ. Түүнд прокурорууд цаазаар авах ял төлөвлөөд байсан юм. 
* 2000 - Их Британийн нийслэл Лондон хотын анхны захирагчаар Кен Ливингстон сонгогджээ. Их Британийн парламент Лондон хотыг тусдаа засаг захиргааны нэгж гэж хуульчилсан юм. 
* 2014 - Кенийн нийслэл [[Найроби]] хотод автобусанд суурилуулсан тэсрэх бөмбөг дэлбэрч гурван хүн амиа алдан, 62 хүн гэмтэж, бэртжээ.
* 2019 - Дэлхийн түүхэнд анх удаагаа эмэгтэйчүүдийн мотоспортын тэмцээн болов. Германы Хокенхаймринг авто тойруулгад болсон энэ тэмцээнд Жейми Чадвик түрүүлжээ. 
* 2023 - Сербийн Смедерево, Младеновац хотуудад зэвсэгт халдлага гарч есөн хүн амиа алдан, 13 хүн шархадсан байна. 

== Мэндэлсэн алдартнууд ==
* 1008 - Францын хаан I Анри (1060 онд нас барсан)
* 1654 - Хятадын эзэн хаан Канши (1722 онд нас барсан)
* 1655 - Италийн хөгжим урлаач, Төгөлдөр хуурыг зохион бүтээгч Бартоломе Кристофори (1731 онд нас барсан)
* 1825 - Хувьсалын онолыг дэмжигч, Английн биологич Томас Хенри Хаксли (1895 онд нас барсан)
* [[1907]] - Нью-Йорк хотын балетын театрыг үндэслэлцсэн Линкольн Кристайн (1996 онд нас барсан)
* [[1908]] - Олимпын хүрэл медальт Германы 10 төрөлтийн тамирчин Вольрад Эберль (1949 онд нас барсан)
* [[1914]] - Японы мэргэжлийн [[сүмо]] бөхийн 39 дэх их аварга Маедаяма Эйгоро (1971 онд нас барсан)
* 1918 - Японы 64 дэх Ерөнхий сайд Танака Какуей (1993 онд нас барсан)
* 1928 - Египетийн дөрөв дэх Ерөнхийлөгч [[Хосни Мубарак]]
* 1929 - &quot;БАФТА&quot; наадмын гурав, &quot;Алтан бөмбөрцөг&quot; хоёр, Академийн наадам, Греммийн хөгжмийн наадам, Тони наадам, Эмми наадмын нэг удаагийн шагналт, бүх цаг үеийн дэлгэцийн 10 шилдэг жүжигчний нэг, Холливудын алтан үеийн нэрт төлөөлөл Одри Хепбөрн (1993 онд нас барсан)
* 1952 - &quot;Дэлхийн мисс&quot; тэмцээний 1972 оны ялагч Австралийн мисс Белинда Грийн 
* 1957 - Олимп, дэлхийн аварга Канадын цаначин Кети Крайнер 
* 1981 - Камеруны хөлбөмбөгч Эрик Жемба-Жемба 
* 1982 - Олимпын хошой мөнгөн медальт, Дэлхийн аварга Австрийн усанд сэлэгч Маркус Роган
* 1985 - Бразилийн хөлбөмбөгч Фернандиньо 
* 1986 - Америкийн сагсанбөмбөгч Жорж Хилл
* 1987 - Испанийн хөлбөмбөгч Ческ Фабрегас 
* 1988 - Бельгийн хөлбөмбөгч Раджа Наингголан 
* 1989 - Олимпын аварга, тив, дэлхийн хошой аварга Унгарын усанд сэлэгч Даниел Жюрта
** Гольфийн дөрвөн мэргэжлийн тэмцээнд түрүүлсэн Британийн нэрт гольфч Рори МаклРой 
* 1992 - Амеикийн сагсанбөмбөгч Виктор Оладипо

== Нас барсан алдартнууд ==
* 1436 - Шведийн үндэсний баатар Энгельбрект Энгельбректссон (1390 онд төрсөн)
* 1938 - Жүдо бөхийн спортыг үндэслэгч Жигоро Кано (1860 онд төрсөн)
** Нобелийн шагналт Германы зохиолч Карл фон Оссиецки (1889 онд төрсөн)
* 1972 - Нобелийн шагналт Америкийн химич Эдуард Калвин Кендалл (1886 онд төрсөн)
* 1980 - Югославын анхны Ерөнхийлөгч, Фильд маршал [[Иосип Броз Тито]] (1892 онд төрсөн)
* 2008 - Шарсан төмсний &quot;Принглес&quot; брендийг үндэслэгч Фред Баур (1918 онд төрсөн)
* 2013 - Нобелийн шагналт Бельгийн биохимич Кристиан де Дюв (1917 онд төрсөн)
* 2014 - Төв Африкийн бүгд найрамдах улсын Ерөнхий сайд Жеан-Поль Нгупанде (1948 онд нас барсан)

== Тэмдэглэлт өдөр ==
* {{USA}} Шувууны өдөр
* {{JPN}} Ногоон хөгжлийн өдөр
* {{AFG}} Эх оронч, амиа алдсан баатруудыг дурсах өдөр
* {{NLD}} Нас барагсдыг дурсах өдөр
* {{LVA}} Тусгаар тогтнолыг дахин тунхагласан өдөр
* {{FJI}} {{CHN}}  Залуусын өдөр
* Ялгаварлан гадуурхалтай тэмцэх өдөр (НҮБ)
* Дэлхийн өгөх өдөр
* Олон улсын гал сөнөөгчдийн өдөр 
 
----
{{Commonscat|4 May|5 сарын 4}}

[[Ангилал:Өдөр|0504]]
[[Ангилал:Тавдугаар сарын өдөр|04]]</text>
      <sha1>282vz6wbi8g39gc61bdrf9ao0gfs88g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>5 сарын 5</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16297</id>
    <revision>
      <id>855489</id>
      <parentid>838365</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T02:38:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>855489</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13278" sha1="90o36opu64zw7mxr3g754haihhd84j8" xml:space="preserve">{{Жилийн өдрүүд|5 сарын}}
'''5 сарын 5''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 125 дахь ([[өндөр жил]] бол 126 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 240 өдөр үлдэж байна.

== Онцлох үйл явдал ==
* 553 - Константинополийн хоёр дахь зөвлөл үйл ажиллагаагаа эхлүүлэв. 
* 1215 - Засаг төртэйгөө тэрсэлдэгч гүн хэргэмтэнгүүд Английн хаан Жонтой найрамдлын тунхагт гарын үсэг зуржээ. 
* 1260 - Их Монгол улсын хаан ширээнд [[Хубилай хаан|Хубилай]] суув. 
* 1494 - Аугаа аялагч [[Христофер Колумб]] Ямайк аралд зангуугаа буулгажээ. 
* 1640 - Английн хаан I Чарльз парламентаа тараав. 
* 1654 - Кромуэллийн тунхагаар Шотландууд Англи улстай нэгдэв. 
* 1762 - Хаант Орос улс, Пруссийн хаант улстай Санкт Петербургийн гэрээнд гарын үсэг зурснаар хоёр улсын хооронд дэгдсэн долоон жилийн дайн эцэс болжээ.
* 1789 - Францын муж бүрийн захирагчид чуулсан Ерөнхий зөвлөлийн хурал анх удаагаа хуралдав. 
* 1809 - Сүлжмэлийн хувцас зохион бүтээж зохиогчийн эрх авсан Мэри Кийс зохиогчийн эрх патент авсан анхны эмэгтэй болжээ. 
* 1821 - Францын алдарт удирдагч [[Наполеон|Наполеон Бонапарт]] Гэгээн Элена арал дээр амьсгал хураав. 
* 1835 - Бельгийн Брюссель-Мечелен хотыг холбосон төмөр замын шугам ашиглалтад оржээ. Энэ нь Европ тив дэх анхны төмөр зам болсон юм. 
* 1860 - Хоёр Сицилийн хаант улсын шийдвэрээр [[Жузеппе Гарибальди]] Италийн хаант улсыг байгуулахаар язгууртнуудыг лоббидож эхэлжээ. 
* 1862 - Пуэбла хотод халдан довтолсон Францын армийн эсрэг Мексикийн арми цэргийн ажиллагаа зохион байгуулав. Уг ажиллагааг Мексикийн талаас Игнасио Зарагоза удирдсан байна.
* 1865 - [[Америкийн иргэний дайн]]: [[Алабама]] мужийн Ситронель хотод Конфедерацийн армийн 4000 цэрэг бууж өгөв. 
** [[Америкийн иргэний дайн]]: [[Жоржиа]] мужийн Вашингтон хотод Конфедерацийн Засгийн газар татан буугджээ. 
* 1866 - АНУ анх удаагаа Иргэний дайнд амиа алдагсдыг дурсах өдрийг тэмдэглэв. 
* 1877 - Америк-Индианчуудын дайн: АНУ-ын армийн хурандаа Нельсон Майлсаар удирдуулсан цэргүүд Лакота омгийнхнийг дарангуйлж эхлэв. 
* 1891 - Нью-Йоркийн хөгжмийн танхим буюу Карнеги Холл албан ёсоор нээгдэв. Нээлтийн ёслолыг Оросын суут хөгжмийн зохиолч П.И.Чайковский удирджээ. 
* [[1905]] - Английн Лондон хотын цагдаагийн газар Стратоны хэргийг мөрдөхдөө анх удаагаа хурууны хээг ашиглав. 
* [[1912]] - [[ЗХУ-ын Коммунист нам|ЗХУ-ын Коммунист намын]] дуу хоолой болсон &quot;Правда&quot; сонин Санкт Петербург хотноо хэвлэгдэж эхэлжээ. 
* 1925 - Өмнөд Африкийн засгийн газар албан ёсны хэлээр Африкаанс хэлийг сонгов. 
* 1927 - Алдарт зохиолч Виржиниа Вульфийн алдарт &quot;Гэрэлт цамхаг тийш&quot; зохиол хэвлэлтээс гарчээ. 
* 1936 - Италийн арми Этиопын нийслэл [[Аддис Абеба]] хотыг эзлэн түрэмгийлэв. 
* 1940 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] - Норвегийн иргэд улс орноосоо дүрвэж Лондон хотыг зорьжээ. 
** [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Винжесвингенд болсон тулаанд Норвегийн тал ялагдал хүлээн бууж өгчээ. 
* 1941 - Этиопын эзэн хаан [[I Хайле Селассие|Хайли Селасси]] эх нутагтаа эргэн иржээ. Таван жилийн турш Италийн дарангуйлалд байсан тус улс тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулсан юм. 
* 1944 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Грекын Клайсура хотод [[Нацист Герман|Нацистын Германы]] арми 216 энгийн иргэнийг цаазлажээ. 
* 1945 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Нацистын Германы эзлэн түрэмгийллийн эсрэг Чехийн бослого эхэлжээ. Харамсалтай нь Чехийн бослого бүтэлгүйтлээр төгссөн юм. 
* 1946 - Алс дорнод дахь Олон улсын цэргийн шүүх Японы армийн 28 албан тушаалтанд хүн төрөлхтний эсрэг гэмт хэрэг үйлдсэн хэргээр ял оноов. 
* 1950 - Тайландын хаан ширээнд Бумибол Адулядей суужээ. 
* 1955 - [[Баруун Герман]] албан ёсоор тусгаар тогтнов. 
* 1961 - Меркури сансрын хөтөлбөр: Сансрын нисэгч Алан Шепард задгай сансарт гарсан анхны америк хүн болжээ. 
* 1964 - Европын зөвлөл байгуулагдав. Энэ өдрийг Европын өдөр болгон тэмдэглэдэг билээ.
* 1972 - Италийн Сицил мужийн [[Палермо]] хотод Алиталиа 112 дугаар нислэг осолдож, хөлгийн 115 хүн бүгд амиа алдав. Энэ нь Италийн агаарын тээврийн түүхэн дэх хамгийн хөнөөлтэй ослын нэг болжээ. 
* 1981 - Салан тусгаарлах үзэл гаргасан гэх хэргээр шоронд хоригдоод байсан Ирландын бүгд найрамдах армийн гишүүн Бобби Сенд 66 хоног өлсгөлөн зарласны эцэст амиа алдав. Тэрээр дөнгөж 27 настай байжээ. 
* 1985 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Роналд Рейган]] Германы Битбург хотын Берген-Бельсений бөөнөөр хорих лагерийн тууринд айлчлан, үг хэлэв. 
* 1987 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч Роналд Рейганы захиргааны үед Ирантай үүсгэсэн харилцаа, цэргийн ажиллагааны талаар АНУ-ын Конгресс бүх нийтийн сонсгол зохион байгуулжээ. 
* 1994 - Азербайжан-Арменийн тал Бишкекийн протоколд гарын үсэг зурснаар [[Уулын Карабах|Уулын Карабахын мөргөлдөөн]] намжив. 
** Сингапурт дээрэм, зандалчлах хэргээр шийтгэгдсэн америкийн иргэн Майкл П.Фейг олны нүдэн дээр ташуурджээ. 
* 2006 - Суданы Засгийн газар Суданы чөлөөлөх армитай энхийн гэрээнд гарын үсэг зурав. 
* 2010 - Грекийн гадаад өр хэрээс хэтэрч, Грек улс дампуурлаа зарлах болсонтой холбогдуулан бүх нийтийг хамарсан эсэргүүцлийн жагсаал тус улсын өнцөг булан бүрт дэгджээ. 
* 2014 - [[Маршаллын арлууд|Маршаллын арлуул]] орчимд Хятадын ачаа тээврийн хоёр хөлөг мөргөлдөж 11 хүн сураггүй болов. 
** Грекийн [[Эгейн тэнгис]]ийн эрэгт цагаачдын хоёр завь мөргөлдөж, 22 хүн амиа алджээ.
* 2023 - [[Дэлхийн Эрүүл Мэндийн Байгууллага|Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллага]] &quot;Ковид-19&quot; цар тахал эцэс болсныг зарлав.

== Мэндэлсэн алдартнууд ==
* 1210 - Португалийн хаан III Афонсо (1279 онд нас барсан)
* 1818 - Социалист үзлийг сурталдагч, философич, эдийн засагч [[Карл Маркс]] (1883 онд нас барсан)
* 1846 - Нобелийн энхтайвын шагналт Польшийн сэтгүүлч [[Хенрик Сиенкевич]] (1916 онд нас барсан)
* 1916 - Энэтхэгийн долоо дахь Ерөнхийлөгч Заил Сингх (1987 онд нас барсан)
* 1919 - Грекын Ерөнхий сайд Гиоргиос Пападопулос (1999 онд нас барсан)
* 1921 - Нобелийн шагналт Америкийн физикч Артур Леонард Шаулоу (1999 онд нас барсан)
* 1933 - Олимпын шагналт ЗХУ-ын өндрийн харайгч Игорь Кашкаров 
* 1938 - Олимпын аварга, дэлхийн дөрвөн удаагийн аварга Канадын уран гулгагч Барбара Вагнер
* 1944 - &quot;Бөгжний эзэн&quot;, &quot;Индиана Жонс&quot; цувралын од Уэльсийн жүжигчин Жон Рис-Дейвис 
* 1948 - Хүнд рок урсгалын &quot;Black Sabbath&quot; хамтлагийн бөмбөрчин Билл Уард 
* 1952 - Олимпын мөнгө, Европын аварга Испанийн спорт алхагч Хорхе Лопарт
* 1964 - Олимп, дэлхийн аварга Германы өндрийн харайгч Хайнк Хенкэл
* 1966 - Болгарын 46 дахь Ерөнхий сайд Сергей Станишев 
* 1972 - Олимпын хошой, дэлхийн зургаан удаагийн аварга Их Британийн завьч Жеймс Кракнелл
* 1975 - Олимпын мөнгө, дэлхийн хоёр удаагийн аварга Америкийн гүйгч Меб Кефлежиги
* 1980 - Израилийн хөлбөмбөгч Йосси Бенаюун
* 1981 - Английн дуучин Крейг Девид
* 1983 - Мэргэжлийн [[сүмо]] бөх Хакүба А.Өнөржаргал 
** Бетмэний дүрээр алдаршсан Хенри Кевилл 
* 1985 - Италийн хөлбөмбөгч Эмануэл Жиакерини 
* 1988 - Английн алдарт дуучин Адель 
* 1991 - Мексикийн хөлбөмбөгч Рауль Хименез 
* 1999 - Америкийн уран гулгагч Натан Чен

== Нас барсан алдартнууд ==
* 1821 - Францын эзэн хаан Наполеон Бонапарт (1769 онд төрсөн)
* 1921 - Нобелийн энхтайвны шагналт Австрийн сэтгүүлч Альфред Херманн Фрийд (1864 онд төрсөн)
* 1959 - Нобелийн энхтайвны шагналт Аргентинийн улстөрч Карлос Сааведра Ламас (1878 онд төрсөн)
* 1965 - Академийн шагналт найруулагч Жон Уотерс (1893 онд төрсөн)
* 1977 - Германын канцелор Людвиг Эрхард (1897 онд төрсөн)
* 2002 - Боливийн 62 дахь Ерөнхийлөгч Хюго Банзер (1926 онд төрсөн)
* 2010 - Нигерийн 13 дахь Ерөнхийлөгч Умар Муса Ярадуа (1951 онд төрсөн)

== Тэмдэглэлт өдөр ==
* {{JPN}} {{KOR}} Хүүхдийн өдөр
* {{DNK}} {{NLD}} Чөлөөлөгдсөн өдөр
* {{ALB}} Эх орончдын өдөр
* {{ETH}} Эх орончдын ялалтын өдөр
* {{PLW}} Ахмадын өдөр

----
{{Commonscat|5 May|5 сарын 5}}

[[Ангилал:Өдөр|0505]]
[[Ангилал:Тавдугаар сарын өдөр|05]]</text>
      <sha1>90o36opu64zw7mxr3g754haihhd84j8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855519</id>
      <parentid>855489</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T06:15:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>855519</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13497" sha1="fah6fguyg9uheqtceq2f5s4v2uknjsy" xml:space="preserve">{{Жилийн өдрүүд|5 сарын}}
'''5 сарын 5''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 125 дахь ([[өндөр жил]] бол 126 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 240 өдөр үлдэж байна.

== Онцлох үйл явдал ==
* 553 - Константинополийн хоёрдугаар зөвлөл үйл ажиллагаагаа эхлүүлэв. 
* 1215 - Засаг төртэйгөө тэрсэлдэгч гүн хэргэмтнүүд Английн хаан Жонд үнэнч байдлаа орхив. Энэ нь Магна Картад гарын үсэг зурахад хүргэсэн үйл явдлуудын нэг байсан юм. 
* 1260 - Их Монгол улсын хаан ширээнд [[Хубилай хаан|Хубилай]] суув. 
* 1494 - Аугаа аялагч [[Христофер Колумб]] Ямайк аралд зангуугаа буулгажээ. 
* 1640 - Английн хаан I Чарльз парламентаа тараав. 
* 1654 - Шотландчуудтай эвлэрэхийг зорьсон Кромуэллийн өршөөлийн тунхаг Эдинбургт зарлагдав. 
* 1762 - Хаант Орос улс, Пруссийн хаант улстай Санкт Петербургийн гэрээнд гарын үсэг зурснаар хоёр улсын хооронд дэгдсэн долоон жилийн дайн эцэс болжээ.
* 1789 - Францын муж бүрийн захирагчид чуулсан Ерөнхий зөвлөлийн хурал 1614 оноос хойш анх удаагаа хуралдав. 
* 1809 - Дэрсийг торго болон утсаар сүлжих технологийн зохиогчийн эрх авсан Мэри Кийс АНУ-д зохиогчийн эрх авсан анхны эмэгтэй болжээ. 
* 1821 - Францын алдарт удирдагч [[Наполеон|Наполеон Бонапарт]] Гэгээн Элена арал дээр амьсгал хураав. 
* 1835 - Бельгийн Брюссель-Мечелен хотыг холбосон төмөр замын шугам ашиглалтад оржээ. Энэ нь Европын эх газар дахь анхны төмөр зам болсон юм. 
* 1860 - Хоёр Сицилийн хаант улсын шийдвэрээр [[Жузеппе Гарибальди]] Италийн хаант улсыг байгуулахаар язгууртнуудыг лоббидож эхэлжээ. 
* 1862 - Пуэбла хотод халдан довтолсон Францын армийн эсрэг Мексикийн арми цэргийн ажиллагаа зохион байгуулав. Уг ажиллагааг Мексикийн талаас Игнасио Сарагоса удирдсан байна.
* 1865 - [[Америкийн иргэний дайн]]: [[Алабама]] мужийн Ситронель хотод Конфедерацийн армийн 4000 цэрэг бууж өгөв. 
** [[Америкийн иргэний дайн]]: [[Жоржиа]] мужийн Вашингтон хотод Конфедерацийн Засгийн газар татан буугджээ. 
* 1866 - АНУ анх удаагаа Иргэний дайнд амиа алдагсдыг дурсах өдрийг тэмдэглэв. 
* 1877 - Америк-Индианчуудын дайн: АНУ-ын армийн хурандаа Нельсон Майлсаар удирдуулсан цэргүүдийн эзэрхийллээс зугтаж Лакота омгийнхон Канад руу нүүв. 
* 1891 - Нью-Йоркийн хөгжмийн танхим буюу Карнеги Холл албан ёсоор нээгдэв. Нээлтийн ёслолыг Оросын суут хөгжмийн зохиолч П.И.Чайковский удирджээ. 
* [[1905]] - Английн Лондон хотод анх удаа хурууны хээг нотлох баримт болгон ашигласан, ах дүү Страттоны хэргийн шүүх хурал эхлэв. 
* [[1912]] - [[ЗХУ-ын Коммунист нам|ЗХУ-ын Коммунист намын]] дуу хоолой болсон &quot;Правда&quot; сонин Санкт Петербург хотноо хэвлэгдэж эхэлжээ. 
* 1925 - Өмнөд Африкийн засгийн газар албан ёсны хэлээр Африкаанс хэлийг сонгов. 
* 1927 - Алдарт зохиолч Виржиниа Вульфийн алдарт &quot;Гэрэлт цамхаг тийш&quot; зохиол хэвлэлтээс гарчээ. 
* 1936 - Италийн арми Этиопын нийслэл [[Аддис Абеба]] хотыг эзлэн түрэмгийлэв. 
* 1940 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Норвегийн иргэд улс орноосоо дүрвэж Лондон хотыг зорьжээ. 
** [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Хегра цайз болон Винесвингенд болсон тулаанд Норвегийн тал ялагдал хүлээн бууж өгчээ. 
* 1941 - Этиопын эзэн хаан [[I Хайле Селассие|Хайли Селасси]] эх нутагтаа эргэн иржээ. Таван жилийн турш Италийн дарангуйлалд байсан тус улс тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулсан юм. 
* 1944 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Грекийн Клайсура хотод [[Нацист Герман|Нацистын Германы]] арми 216 энгийн иргэнийг цаазлажээ. 
* 1945 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Нацистын Германы эзлэн түрэмгийллийн эсрэг Чехийн бослого эхэлжээ. Харамсалтай нь Чехийн бослого бүтэлгүйтлээр төгссөн юм. 
* 1950 - Тайландын хаан ширээнд Бумибол Адулядей суужээ. 
* 1955 - Франц, Их Британи, АНУ [[Баруун Герман]]ы тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрсөн Ерөнхий гэрээ хүчин төгөлдөр болов. 
* 1961 - Меркури сансрын хөтөлбөр: Сансрын нисэгч Алан Шепард задгай сансарт гарсан анхны америк хүн болжээ. 
* 1964 - [[Европын Зөвлөл]] энэ өдрийг Европын өдөр болгон тэмдэглэх шийдвэр гаргав.
* 1972 - Италийн Сицил мужийн [[Палермо]] хотод Алиталиа 112 дугаар нислэг осолдож, хөлгийн 115 хүн бүгд амиа алдав. Энэ нь Италийн агаарын тээврийн түүхэн дэх хамгийн хөнөөлтэй ослын нэг болжээ. 
* 1981 - Салан тусгаарлах үзэл гаргасан гэх хэргээр шоронд хоригдоод байсан Ирландын бүгд найрамдах армийн гишүүн Бобби Сенд 66 хоног өлсгөлөн зарласны эцэст амиа алдав. Тэрээр дөнгөж 27 настай байжээ. 
* 1985 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Роналд Рейган]] Германы Битбург хотын Берген-Бельсений бөөнөөр хорих лагерийн тууринд айлчлан, үг хэлэв. 
* 1987 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч Роналд Рейганы захиргааны үед Ирантай үүсгэсэн харилцаа, цэргийн ажиллагааны талаар АНУ-ын Конгресс бүх нийтийн сонсгол зохион байгуулжээ. 
* 1994 - Азербайжан-Арменийн тал Бишкекийн протоколд гарын үсэг зурснаар [[Уулын Карабах|Уулын Карабахын мөргөлдөөн]] намжив. 
** Сингапурт дээрэм, зандалчлах хэргээр шийтгэгдсэн америкийн иргэн Майкл П.Фейг олны нүдэн дээр ташуурджээ. 
* 2006 - Суданы Засгийн газар Суданы чөлөөлөх армитай энхийн гэрээнд гарын үсэг зурав. 
* 2010 - Грекийн гадаад өр хэрээс хэтэрч, Грек улс дампуурлаа зарлах болсонтой холбогдуулан бүх нийтийг хамарсан эсэргүүцлийн жагсаал тус улсын өнцөг булан бүрт дэгджээ. 
* 2014 - [[Маршаллын арлууд|Маршаллын арлуул]] орчимд Хятадын ачаа тээврийн хоёр хөлөг мөргөлдөж 11 хүн сураггүй болов. 
** Грекийн [[Эгейн тэнгис]]ийн эрэгт цагаачдын хоёр завь мөргөлдөж, 22 хүн амиа алджээ.
* 2023 - [[Дэлхийн Эрүүл Мэндийн Байгууллага|Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллага]] &quot;Ковид-19&quot; цар тахал эцэс болсныг зарлав.

== Мэндэлсэн алдартнууд ==
* 1210 - Португалын хаан III Афонсо (1279 онд нас барсан)
* 1818 - Социалист үзлийг сурталдагч, философич, эдийн засагч [[Карл Маркс]] (1883 онд нас барсан)
* 1846 - Нобелийн энхтайвны шагналт Польшийн сэтгүүлч [[Хенрик Сиенкевич]] (1916 онд нас барсан)
* 1916 - Энэтхэгийн долоо дахь Ерөнхийлөгч Заил Сингх (1987 онд нас барсан)
* 1919 - Грекийн Ерөнхий сайд Гиоргиос Пападопулос (1999 онд нас барсан)
* 1921 - Нобелийн шагналт Америкийн физикч Артур Леонард Шаулоу (1999 онд нас барсан)
* 1933 - Олимпын шагналт ЗХУ-ын өндрийн харайгч Игорь Кашкаров 
* 1938 - Олимпын аварга, дэлхийн дөрвөн удаагийн аварга Канадын уран гулгагч Барбара Вагнер
* 1944 - &quot;Бөгжний эзэн&quot;, &quot;Индиана Жонс&quot; цувралын од Уэльсийн жүжигчин Жон Рис-Дейвис 
* 1948 - Хүнд рок урсгалын &quot;Black Sabbath&quot; хамтлагийн бөмбөрчин Билл Уард 
* 1952 - Олимпын мөнгөн медальт, Европын аварга Испанийн спорт алхагч Хорхе Лопарт
* 1964 - Олимп, дэлхийн аварга Германы өндрийн харайгч Хайнк Хенкэл
* 1966 - Болгарын 46 дахь Ерөнхий сайд Сергей Станишев 
* 1972 - Олимпын хошой, дэлхийн зургаан удаагийн аварга Их Британийн завьч Жеймс Кракнелл
* 1975 - Олимпын мөнгөн медальт, дэлхийн хоёр удаагийн аварга Америкийн гүйгч Меб Кефлежиги
* 1980 - Израилын хөлбөмбөгч Йосси Бенаюун
* 1981 - Английн дуучин Крейг Девид
* 1983 - Мэргэжлийн [[сүмо]] бөх Хакүба А.Өнөржаргал 
** Бетмэний дүрээр алдаршсан Хенри Кевилл 
* 1985 - Италийн хөлбөмбөгч Эмануэл Жиакерини 
* 1988 - Английн алдарт дуучин Адель 
* 1991 - Мексикийн хөлбөмбөгч Рауль Хименез 
* 1999 - Америкийн уран гулгагч Натан Чен

== Нас барсан алдартнууд ==
* 1821 - Францын эзэн хаан Наполеон Бонапарт (1769 онд төрсөн)
* 1921 - Нобелийн энхтайвны шагналт Австрийн сэтгүүлч Альфред Херманн Фрийд (1864 онд төрсөн)
* 1959 - Нобелийн энхтайвны шагналт Аргентинийн улстөрч Карлос Сааведра Ламас (1878 онд төрсөн)
* 1965 - Академийн шагналт найруулагч Жон Уотерс (1893 онд төрсөн)
* 1977 - Германын канцелор Людвиг Эрхард (1897 онд төрсөн)
* 2002 - Боливийн 62 дахь Ерөнхийлөгч Хюго Банзер (1926 онд төрсөн)
* 2010 - Нигерийн 13 дахь Ерөнхийлөгч Умар Муса Ярадуа (1951 онд төрсөн)

== Тэмдэглэлт өдөр ==
* {{JPN}} {{KOR}} Хүүхдийн өдөр
* {{DNK}} {{NLD}} Чөлөөлөгдсөн өдөр
* {{ALB}} Эх орончдын өдөр
* {{ETH}} Эх орончдын ялалтын өдөр
* {{PLW}} Ахмадын өдөр

----
{{Commonscat|5 May|5 сарын 5}}

[[Ангилал:Өдөр|0505]]
[[Ангилал:Тавдугаар сарын өдөр|05]]</text>
      <sha1>fah6fguyg9uheqtceq2f5s4v2uknjsy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ямагата муж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34360</id>
    <revision>
      <id>855480</id>
      <parentid>855406</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T02:01:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/弥生はるるん|弥生はるるん]] ([[User talk:弥生はるるん|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ.</comment>
      <origin>853263</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4103" sha1="aomaghyza7vtz5aeuk24ewaj06nbun4" xml:space="preserve">{{Short description|Японы муж}}
{{Distinguish|Яманаши|Ямагүчи}}
{{Инфобокс суурин
&lt;!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --&gt;| name                     = Ямагата муж
| native_name              = {{nobold|{{lang|ja|山形県}}}}
| settlement_type          = [[Японы мужууд|Муж]]
| translit_lang1           = Япон
| translit_lang1_type      = [[Япон хэл|Япон]]
| translit_lang1_info      = {{lang|ja|山形県}}
| translit_lang1_type1     = [[Япон хэлний латинчлал|Ромажи]]
| translit_lang1_info1     = {{lang|ja-Latn|Yamagata-ken}}
| image_skyline            = {{Multiple image
 | border = infobox
 | total_width = 290
 | image_style = border:1;
 | perrow = 1/2/2
 | caption_align = center
 | image1 = Evening twilight in Ginzan Onsen town January 2022 A.jpg
 | caption1 = [[Гинзаны халуун рашаан]]
 | image2 = 蔵王の樹氷 (Snow Monsters (Soft rime) at Zao) 08 Feb, 2011 - panoramio.jpg
 | caption2 = [[Зао уул]]ын цасан чөтгөр
 | image3 = Risshaku-ji Kaisan-do 201706b.jpg
 | caption3 = [[Яма-дэра]]
 | image4 = Five tier pagoda at Mt. Haguro 2006-10-29.jpg
 | caption4 = [[Дэва сүм|Хагүро уул]]
 | image5 = Kamo Aquarium Water tank.jpg
 | caption5 = [[Камо аквариум]]
}}
| image_flag               = Flag of Yamagata Prefecture.svg
| flag_size                = 100px
| image_blank_emblem       = Emblem of Yamagata Prefecture.svg
| blank_emblem_size        = 80px
| blank_emblem_type        = Бэлгэдэл
| image_map                = Map of Japan with highlight on 06 Yamagata_prefecture.svg
| coordinates              = 
| subdivision_type         = Улс
| subdivision_name         = {{flag|Япон}}
| subdivision_type1        = [[Японы бүсийн жагсаалт|Бүс нутаг]]
| subdivision_name1        = [[Тохоку муж|Тохоку]]
| subdivision_type2        = [[Японы арлын жагсаалт|Арал]]
| subdivision_name2        = [[Хоншүү]]
| seat_type                = [[Япон дахь нийслэлийн жагсаалт|Нийслэл]]
| seat                     = [[Ямагата]]
| parts_type               = Хуваалт
| parts_style              = para
| p1                       = [[Японы дүүргүүд|Дүүрэг]]: 8
| p2                       = [[Японы хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]]: 35
| leader_title             = [[Япон дахь мужийн амбан захирагчдын жагсаалт|Захирагч]]
| leader_name              = [[Ёшимура Миеко]]
| area_total_km2           = 9325.15
| area_water_percent       = 0.02
| area_rank                = [[Японы мужийн жагсаалт (газар нутгийн хэмжээгээр)|9-р байр]]
| population_footnotes     = 
| population_total         = 1028055
| population_as_of         = 8 сарын 1, 2023
| population_rank          = [[Японы мужийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|35-р байр]]
| population_density_km2   = auto
| iso_code                 = JP-06
| website                  = {{URL|http://www.pref.yamagata.jp/}}
| module                   = 
| population_blank1_title  = Аялга
| population_blank1        = [[Наирику аялга|Наирику]]・Шонай
| anthem                   = [[:ja:最上川 (曲)|Могами гава]]
}}

'''Ямагата''' ({{lang-ja|山形県}} ''Yamagata-ken'') бол [[Япон]] улсын [[Японы засаг захиргааны хуваарь|нэгдүгээр зэргийн]] дөчин долоон нутгийн нэг болсон нэгэн [[Японы засаг захиргааны хуваарь|муж]] (кэн) нь юм.

== Цахим холбоос ==
{{commonscat|Yamagata prefecture|Ямагата муж}}
{{Япон улсад хамаарах}}
{{stub}}

[[Ангилал:Ямагата муж]]
[[Ангилал:Японы муж]]</text>
      <sha1>aomaghyza7vtz5aeuk24ewaj06nbun4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дээд монголчууд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35417</id>
    <revision>
      <id>855552</id>
      <parentid>854824</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T09:49:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>855552</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21439" sha1="gwddrlsslfz5egjq6nc5tik2qmad41v" xml:space="preserve">[[Зураг:Mongolia XVII.png|thumb|Монгол улсууд 17-р зуунд: [[Монгол Улс 1368-1691|Монгол Улс]], [[Зүүнгар]], [[Хошуудын хант улс]], [[Хотгойд]]ын хант улс, [[Халимаг]]ийн хант улс, [[Моголистан]]]]

'''Дээд монголчууд''' нь баруун хойд [[Хятад]]ын Цинхай буюу монголоор [[Хөхнуур муж]]ид [[Төвөд үндэстэн|төвөд]], [[Хятад үндэстэн|хятад]] болон [[казахууд|казах]], [[Хотон (үндэстэн)|хуй]], [[салар]] үндэстэн лалын шашинтнуудын дунд аж төрдөг монголчууд юм. Тэдний ихэнх нь [[хошууд]] хүмүүс бол үлдсэн цөөнх нь [[халх]], [[цорос]], [[торгууд]]ууд юм.

Цинхай мужид [[Баянхар уул]], [[Голмуд]] хот (олон тооны гол мөрөн гэсэн утгатай), [[Цайдам]] гэх мэт монгол нэртэй газар усны нэр олон бий.

==Түүх==
===Хошуудын хант улс ===
{{Гол|Хошуудын хант улс}}
{{Загвар:Монголчуудын түүх}}

Хошуудын хант улс нь анх (1642-1716) 1642 онд хошуудын [[Гүш хаан]]ы Төвөдийн өндөрлөгт байгуулсан улс юм. Хошуудын улс байгуулагдсан нь шарын шашин Төвөд орныг эрхшээх эхлэл болсон. Хошуудын хант улсаас өмнө Хүннү [[Цинхай]] мужийн зүүн хэсгийг, дараа нь [[Сяньби]]йн угсааны [[Тугухунь]] улс Хөх нуурыг хэдэн зуун жил захирч байсан бөгөөд Тугухуний хил уртаашаа 1500 км, хойноос урагш 1000 км үргэлжилж байжээ. Тугухунь улсын сяньбичууд яваандаа монгор гэж нэрлэгдэх болсон бөгөөд Их Монгол Улс унасны дараа ноёд нь хятадын [[Мин улс]]ад дагаар оржээ. [[:en:Hexi Corridor|Хэсигийн]] уйгурууд 11-р зууны дунд үед Тангудын хаант улсын захиргаанд орж яваандаа Хөх нуур, Ганьсу орчмын бусад үндэстэнтэй холилдон [[шар югур]] үндэстнийг бүрэлдүүлсэн байна.

1509 онд Өмнөд Монголын нэгэн ноён өөрийн цэргийг авч Хөх нуур луу довтлон орж суурьшсан нь Их Монгол Улсаас хойш монголчууд Хөх нуур орчмыг захирах болсон анхны тохиолдол болжээ. 1566 оны Сэцэн гүний, 1573 онд Түмэдийн Алтан ханы цэргүүд нэмэгдэн ирж монголчуудын нөлөө Хөх нуур орчим улам бэхэжсэн байна. 1633 онд Хошуудын Гүш хааны цэрэг тэнд очсоноор Хошуудын улсын үндсийг тавьжээ. 1636 онд Гүүш хан [[:en:Kham|Камыг]], 1642 онд Төвөдийн төв хэсгийг эзэлснээр Хошуудын нөлөө Төвөдөд бүрэн тогтсон байна.

1637 онд [[Халх]]ын [[Цогт хунтайж]] [[Хөхнуур]]т хяналтаа тогтоогоод Төвөд рүү довтлох үед шарын шашны толгойлогч [[IV Банчинбогд]] болон [[5-р Далай лам|V Далай лам]] [[Хошууд]]ын удирдагч Төрбайхыг Төвөдөд морилохыг урьсан. Улмаар тус ондоо [[Ойрад]]ын цэрэг ирж Цогт хунтайжийн цэргийг бут цохин устгаснаар Төвөдөд хяналтаа тогтоох эхлэлийг тавьсан. 1641 онд Төрбайх Төвөдийн Замба хааныг довтолж ,1642 онд Замба хаан ялагдаж алагдсан. Үүний дараагаар Төрбайх бүх Төвөдийг эзэлж өөрөө Шигаце орчиыг хяналтдаа байлгаж, ууган хүү Даян ханаар [[Лхас]] орчмыг захируулжээ. Ийнхүү тэрээр Төвөдийн хаан болсон ба шарын шашныг мандуулагч сахиус хэмээн алдаршжээ. Тэрбээр найман хүүтэй байсан ба тэд бүгд Хөхнуурт үлдэж хаант улсаа хамгаалах хүнд үүрэг хүлээсэн учраас түүхэнд найман тайш хэмээх нэрээр үлджээ. 1716 онд [[Зүүнгар]]ын цэрэг [[Төвөд]]ийг довтолсноор [[Лхазан хан]] алагдаж Хошуудын хант улс мөхсөн түүхтэй.

===Хошуудын хант улсын дараах үе ===
Ижил мөрний зүг нүүдэллэсэн Хошуудын зарим нь 1771 онд Торгуудын хамт [[Шинжаан]]гийн нутагт буцаж ирсэн нь өнөөгийн Хятадын Шинжаангийн хошууд нар юм. Энэхүү Хошуудын 1 хошуу Булган голын хавьд байсан агаад тэд өнөөгийн Монгол улсын [[Ховд]] аймгийн Булган сумын нэг багийг бүрдүүлдэг.

Манж нар XVIII зууны эхээр [[Хөхнуур муж|Хөх нуур]]ын Хошуудыг эрхэндээ оруулаад, 21 хошуу болгон зохион байгуулсан нь өнөөгийн Хятадын Хөх нуурын Хошууд юм. Түүнээс гадна Манжийн эрхшээлийн үед [[Алшаа аймаг|Алашан]]ы 1 хошуу, Шинжаангийн Бат сэтгэлт чуулганы 3 хошуу, Чин сэтгэлт чуулганы 1 хошуу нь Хошууд байв. Үүнээс гадна Цахарт Хошууд нар сууж байжээ.

Цахарын Хошууд, Хөх нуурын Хошуудын 21 хошууны засаг ноёд нь [[Гүш хаан]]ы 10 хөвгүүний угсааныхан юм. Харин Шинжаангийн Хошуудын 4 хошууны засаг ноёд нь Гүүш ханы ах Хүндлэн убашийн угсааныхан ажээ.

Алашаны Хошуудын засаг ноёд нь Гүш хааны ах Байбагас баатрын өргөмөл хүү Баян авхай Аюуш (бас Далай убаши гэдэг)-ийн ахмад хөвгүүн Баатар эрх жонон Хоролын угсааныхан юм.

== Нутгийн хуваарь ==
Дээд монголчуудад [[Хошууд]] овог аймгийн 21 хошуу, [[Торгууд]] овог аймгийн 4 хошуу, [[Цорос]] овог аймгийн 2 хошуу, [[Хойд]] овог аймгийн 1 хошуу, [[Халх]] овог аймгийн 1 хошуу, [[Цагаан номун ханы хошуу]] багтдаг.

Чин гүрний үед Дээд монголчуудын тоо цөөрсөөр байв. 1724 онд [[Дашбаатарын Лувсанданзан|Лувсанданзан]]ы бослогыг дарсны дараа Чин гүрэн Дээд монголчуудад харгис ноёрхол эхлүүлжээ. Энэхүү бослогын дараа Дээд монголчуудын хүн ам зугтаж эсвэл алагдаж, 17-р зууны дунд үед 200,000 гаруй байсан бол 100,000 гаруй болж буурсан.&lt;ref name=&quot;qinghai&quot;/&gt;

Чин гүрний ордон төвөд болон монгол угсаатны бүлгүүдийн хил хязгаарыг тогтоож, хоёр угсаатны малчдыг хилээр нэвтрэхийг хориглосон. Гэсэн хэдий ч үндэстэн хоорондын мөргөлдөөний үеэр Чин гүрэн төвөдүүдийг нууцаар дэмжиж байв. Төвөдийн овог аймгууд өсөн нэмэгдэхийн хэрээр тэд Монголын бэлчээрт халдаж эхлэв. 19-р зууны дунд үед монголчууд төвөдүүдийн эсрэг тэмцэлдээ ялагдаж, найман Төвөдийн овог аймаг Хөхнуурын эрэг дагуух бэлчээрийг амжилттай эзэмшиж, Чин гүрний ордноос хүлээн зөвшөөрөгдсөн. Эдгээр найман овог аймгийг &quot;Хуанхай 8 овог&quot; (环海八族) гэж нэрлэдэг байв.&lt;ref&gt;{{cite web |author1=孙凯佳 |author2=黄伟 |title=清代青海蒙古族社会变迁研究 |url=http://www.nopss.gov.cn/n1/2024/0425/c373410-40223673.html |website=全国哲学社会科学工作办公室 |language=zh}}&lt;/ref&gt;

Эхэндээ Чингийн ордон Дээд монголчуудад өөрийн гэсэн чөлгөн даргатай байхыг зөвшөөрөөгүй. Жил бүрийн намар Монголын ноёд [[байцаагч түшмэл]]ын удирдлага дор нуурын бурханд мөргөхөөр [[Хөх нуур]]ын эрэг дээрх [[Цагаан хот (Хөхнуур муж)|Цагаан хот]]од (балгас нь одоогийн [[Хөхнуур муж]]ийн [[Хайнань тойрог]]ын [[Гүнхө шянь|Гүнхө шянинд]] байрладаг) цуглардаг байв. Нуурын бурханд мөргөх ёслолын дараа байцаагч түшмэл чуулганыг даргалж, Монголын ноён тус тусын хошууны нөхцөл байдлын талаар түшмэлэд тайлагнасан. Шининд Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) чуулганы туршид хамт оролцож, оролцсон. 1902 оноос эхлэн Шининд Захиран Шийтгэх Сайд нь тахилын ёслол, чуулганыг удирдах үүргийг гүйцэтгэж эхэлсэн.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://qhh.qinghai.gov.cn/html/1336/2022-04-30/content-3602.html |title = 史书记载的青海湖祭海活动 |website=青海省人民政府|date=2022-04-30|language=zh}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://qhh.qinghai.gov.cn/html/1339/2022-06-24/content-3673.html |title = 华夏三大祭---祭海 |website=青海省人民政府|date=2022-06-24|language=zh}}&lt;/ref&gt; Нуурын бурханд мөргөх энэхүү зан үйл нь [[Дундад Иргэн Улс|ДИУ]]-ын үе хүртэл үргэлжилсэн. [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|БНХАУ]] байгуулагдсаны дараа үүнийг засгийн газар зохион байгуулахаа больсон, харин төрийн бус байгууллагууд зохион байгуулдаг болсон.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.qinghai.gov.cn/dmqh/system/2014/04/25/010113740.shtml |title = 青海湖祭海 |website=青海省人民政府|date=2014-04-25|language=zh}}&lt;/ref&gt;

1823 онд Чин улсын шүүхээс Шар мөрний хойд талын 24 хошуунд [[Хөхнуурын зүүн гарын чуулган|зүүн гарын чуулган]], [[Хөхнуурын баруун гарын чуулган|баруун гарын чуулган]]ыг байгуулжээ. Хоёр чуулган тус бүрийг нэг дарга, нэг дэд дарга тэргүүлдэг байсан боловч нэрийн төдий оршиж байсан, тэдэнд чуулган хуралдуулах эрх ч байхгүй. Тэр жилдээ &quot;Хуанхай 8 овог&quot;-ийн Төвдийн удирдагчид Хөх нуурын бурханд мөргөх ёслол болон хуралд оролцохыг зөвшөөрсөн. [[Шар мөрөн (Хатан гол)|Шар мөрний]] өмнөд хэсэгт орших дөрвөн хошуунд чуулган дарга байхыг зөвшөөрөөгүй хэвээр байгаа. Гэсэн хэдий ч зарим эх сурвалжид [[Дундад Иргэн Улс|ДИУ]]-ын үед эдгээр таван хошуу аль хэдийн хоёр өөр чуулганы харьяанд байсан гэж тэмдэглэжээ.

Түүнчлэн, үндэстний зөрчилдөөний улмаас зарим монгол овог аймгууд [[Ганьсу]], [[Өвөр Монгол]] руу нүүж ирсэн. 1929 онд [[Хөхнуур муж]] байгуулагдахад Дээд монголчууд ам ердөө 30,000 гаруй байсан. 20-р зууны эхээр тус бүс нутгийг захирч байсан мусульман дэглэмийн хавчлагын улмаас Дээд монголчууд ам улам бүр цөөрсөн. Хөхнуур мужийн захирагч Ма Буфан (馬步芳) мусульман шашинтан байсан бөгөөд тэрээр Дээд монголчуудад янз бүрийн өндөр татвар ногдуулдаг байсан бөгөөд засаг ноёдын мөлжлөгтэй хавсарч малчдын амьдрал туйлын хүнд байв. БНХАУ байгуулагдсаны дараа Дээд монголчууд ам 20,000-аас цөөн байв. Өмнө нь хүн ам ихтэй байсан [[Хошуудын зүүн дээд хошуу|Хошуудын зүүн дээд]] болон [[Халхын өмнөд баруун хошуу]]нууд одоо байхгүй болсон бөгөөд [[Цагаан номун ханы хошуу]]ны хүн ам бараг бүхэлдээ [[Төвөдүүд|Төвөд үндэстнүүд]] юм.&lt;ref name=&quot;qinghai&quot;&gt;{{cite book|title = 青海省藏族蒙古族社会历史调查|author=青海省编辑组|publisher=青海人民出版社|year=1985|page=139-145 |language=zh}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; 
|-
! rowspan=&quot;2&quot;| №
! rowspan=&quot;2&quot;| Хошууны нэр
! rowspan=&quot;2&quot;| Товч нэр
! rowspan=&quot;2&quot;| Байгуулагдсан
! rowspan=&quot;2&quot;| Анхны засаг ноён
! colspan=&quot;2&quot;| Өрхийн тоо&lt;ref name=&quot;qinghai&quot;/&gt;
! rowspan=&quot;2&quot;| Тайлбар
|-
! Байгуулагдсан он
! 1938 оноос өмнө
|-
|1
|[[Хошуудын баруун өмнөд хошуу]]
| Хөхнуур вангийн хошуу
|1725
|Засаг, төрийн жүн ван Пунцагванжил
| 1200
| 500
|
|-
|2
|[[Хошуудын баруун хойд хошуу]]
| Хөхөд бэйлийн хошуу
|1725
|Засаг, төрийн бэйл Дашцэрэн
|1350
|600
|
|-
|3
|[[Хошуудын умард зүүн гаран хошуу]]
| Хүрлэг бэйсийн хошуу
|1725
|Засаг, хошууны бэйс Сономдаш
|450
|1300-3000
|
|-
|4
|[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран хойд хошуу]]
| Ах гүний хошуу
|1725
|Засаг, улсын түшээ гүн Галдандаш
|200
|150
|
|-
|5
|[[Хошуудын умард өмнө хошуу]]
| Бух гүний хошуу
|1725
|Засаг, улсад туслагч гүн Цэрэн
|300
|500
|
|-
|6
|[[Хошуудын өмнөд баруун гаран хойд хошуу]]
| Том гүний хошуу
|1725
|Засаг, улсад туслагч гүн Норовпунцаг
|200
|50
|
|-
|7
|[[Хошуудын өмнөд баруун гаран адаг хошуу]]
| Зүлэг засгийн хошуу
|1725
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Жигжиджав
|150
|60
|
|-
|8
|[[Хошуудын баруун баруун гарын дундад хошуу]]
| Тайж нар засгийн хошуу
|1725
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Цэрэннамжил
|1200
|1050
|
|-
|9
|[[Хошуудын умард зүүн адаг хошуу]]
| Давсан нуур засгийн хошуу
|1725
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Ишдоржжав
|180
|60
|
|-
|10
|[[Хошуудын умард баруун адаг хошуу]]
| Хүрлэг засгийн хошуу
|1725
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Дамринсэвдэн
|350
|300
|
|-
|11
|[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран тэргүүн хошуу]]
| Морь вангийн хошуу
|1725
|Засаг, төрийн жүн ван Эрдэнэ-Эрхтогтонай
|600
|130
|
|-
|12
|[[Хошуудын баруун баруун гаран өмнөд хошуу]]
| Морь засгийн хошуу
|1725
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Равдан
|1200
|500
|
|-
|13
|[[Хошуудын зүүн дээд хошуу]]
| Баян нуур засгийн хошуу
|1725
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Жаб
|өгөгдөл байхгүй
|өгөгдөл байхгүй
| 
|-
|14
|[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран адаг хошуу]]
| Цегур засгийн хошуу
|1725
|Засаг, улсад туслагч гүн Лувсанцагаан
|300
|100
|
|-
|15
|[[Хошуудын баруун зүүн гаран хойд хошуу]]
| Зүүн засгийн хошуу 
|1725
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Харгас
|500
|150
|
|-
|16
|[[Хошуудын баруун баруун гарын хойд хошуу]]
| Баруун засгийн хошуу 
|1725
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Сэвдэн-бошигт
|500
|300
|
|-
|17
|[[Хошуудын умард баруун гаран хошуу]]
| Зүүн бэйсийн хошуу
|1725
|Засаг, хошууны бэйс Дамба
|900
|40
|
|-
|18
|[[Хошуудын өмнөд тэргүүн хошуу]]
| Хөнань чин вангийн хошуу
|1725
|Засаг, хошой чин ван Цагаанданзан
|1650
|2000-3000
|
|-
|19
|[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дундад хошуу]]
| Ража засгийн хошуу 
|1731
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Цагаанравдан
|2000
|160
|
|-
|20
|[[Хошуудын өмнөд баруун гаран дундад хошуу]]
| Дацан засгийн хошуу 
|1725
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Равданжамц
|200 (эсвэл 750)
|400 
|
|-
|21
|[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дэд хошуу]]
|  
|1746
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Цэрэндорж
|өгөгдөл байхгүй
|өгөгдөл байхгүй
| 1806 онд хүчингүй болсон
|-
|22
|[[Торгуудын өмнөд хойд хошуу]]
| Жонан засгийн хошуу
|1724
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Данзан
|500
|130
|
|-
|23
|[[Торгуудын баруун хошуу]]
| Толиных засгийн хошуу  
|1725
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Сэтэрбум
|300
|60
|
|-
|24
|[[Торгуудын өмнөд дундад хошуу]]
| Дамба засгийн хошуу
|1725
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Сономравдандорж
|600
|150
|
|-
|25
|[[Торгуудын өмнө өмнөд хошуу]]
| Толиных засгийн хошуу
|1731
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Даржаа
|1000
|300
|
|-
|26
|[[Цоросын өмнөд баруун гарын тэргүүн хошуу]]
| Эрх бэйлийн хошуу
|1725
|Засаг, төрийн жүн ван Сэвдэнжал
|600
|150
|
|-
|27
|[[Цоросын умард дундад хошуу]]
| Харгт бэйсийн хошуу, Шуйся бэйсийн хошуу
|1725
|Засаг, улсад туслагч гүн Равдан
|375
|200
|
|-
|28
|[[Хойдын өмнө хошуу]]
| Донтох гүний хошуу
|1725
|Засаг, улсад туслагч гүн Гүнгэ
|150
|150
|
|-
|29
|[[Халхын өмнөд баруун хошуу]]
| Халх засгийн хошуу
|1765
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Дашдондов
|1000 (эсвэл 300)
|2
|
|-
|30
|[[Цагаан номун ханы хошуу]]
| 
|1705
| 3-р [[Цагаан номун хан хутагт]] Агваанлувсандамбийжанцан
|өгөгдөл байхгүй
|өгөгдөл байхгүй
| Цагаан номун хан хутагтын шавь
|-
|}

== Нэмж унших ==
*[[Зүүнгарын монголчууд Төвөдийг байлдан эзэлсэн нь]]
*[[Төвөдийн түүх]]

== Эшлэл ==
{{reflist}}

== Цахим холбоос ==
*[https://web.archive.org/web/20130322081724/http://mdokhams.gmxhome.de/Amdo.pdf Amdo]

[[Ангилал:Ойрад]]</text>
      <sha1>gwddrlsslfz5egjq6nc5tik2qmad41v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855553</id>
      <parentid>855552</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T09:52:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>855553</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21575" sha1="1num7hwfil511fkso3tds9zkpjatvic" xml:space="preserve">[[Зураг:Mongolia XVII.png|thumb|Монгол улсууд 17-р зуунд: [[Монгол Улс 1368-1691|Монгол Улс]], [[Зүүнгар]], [[Хошуудын хант улс]], [[Хотгойд]]ын хант улс, [[Халимаг]]ийн хант улс, [[Моголистан]]]]

'''Дээд монголчууд''' нь баруун хойд [[Хятад]]ын Цинхай буюу монголоор [[Хөхнуур муж]]ид [[Төвөд үндэстэн|төвөд]], [[Хятад үндэстэн|хятад]] болон [[казахууд|казах]], [[Хотон (үндэстэн)|хуй]], [[салар]] үндэстэн лалын шашинтнуудын дунд аж төрдөг монголчууд юм. Тэдний ихэнх нь [[хошууд]] хүмүүс бол үлдсэн цөөнх нь [[халх]], [[цорос]], [[торгууд]]ууд юм.

Цинхай мужид [[Баянхар уул]], [[Голмуд]] хот (олон тооны гол мөрөн гэсэн утгатай), [[Цайдам]] гэх мэт монгол нэртэй газар усны нэр олон бий.

==Түүх==
===Хошуудын хант улс ===
{{Гол|Хошуудын хант улс}}
{{Загвар:Монголчуудын түүх}}

Хошуудын хант улс нь анх (1642-1716) 1642 онд хошуудын [[Гүш хаан]]ы Төвөдийн өндөрлөгт байгуулсан улс юм. Хошуудын улс байгуулагдсан нь шарын шашин Төвөд орныг эрхшээх эхлэл болсон. Хошуудын хант улсаас өмнө Хүннү [[Цинхай]] мужийн зүүн хэсгийг, дараа нь [[Сяньби]]йн угсааны [[Тугухунь]] улс Хөх нуурыг хэдэн зуун жил захирч байсан бөгөөд Тугухуний хил уртаашаа 1500 км, хойноос урагш 1000 км үргэлжилж байжээ. Тугухунь улсын сяньбичууд яваандаа монгор гэж нэрлэгдэх болсон бөгөөд Их Монгол Улс унасны дараа ноёд нь хятадын [[Мин улс]]ад дагаар оржээ. [[:en:Hexi Corridor|Хэсигийн]] уйгурууд 11-р зууны дунд үед Тангудын хаант улсын захиргаанд орж яваандаа Хөх нуур, Ганьсу орчмын бусад үндэстэнтэй холилдон [[шар югур]] үндэстнийг бүрэлдүүлсэн байна.

1509 онд Өмнөд Монголын нэгэн ноён өөрийн цэргийг авч Хөх нуур луу довтлон орж суурьшсан нь Их Монгол Улсаас хойш монголчууд Хөх нуур орчмыг захирах болсон анхны тохиолдол болжээ. 1566 оны Сэцэн гүний, 1573 онд Түмэдийн Алтан ханы цэргүүд нэмэгдэн ирж монголчуудын нөлөө Хөх нуур орчим улам бэхэжсэн байна. 1633 онд Хошуудын Гүш хааны цэрэг тэнд очсоноор Хошуудын улсын үндсийг тавьжээ. 1636 онд Гүүш хан [[:en:Kham|Камыг]], 1642 онд Төвөдийн төв хэсгийг эзэлснээр Хошуудын нөлөө Төвөдөд бүрэн тогтсон байна.

1637 онд [[Халх]]ын [[Цогт хунтайж]] [[Хөхнуур]]т хяналтаа тогтоогоод Төвөд рүү довтлох үед шарын шашны толгойлогч [[IV Банчинбогд]] болон [[5-р Далай лам|V Далай лам]] [[Хошууд]]ын удирдагч Төрбайхыг Төвөдөд морилохыг урьсан. Улмаар тус ондоо [[Ойрад]]ын цэрэг ирж Цогт хунтайжийн цэргийг бут цохин устгаснаар Төвөдөд хяналтаа тогтоох эхлэлийг тавьсан. 1641 онд Төрбайх Төвөдийн Замба хааныг довтолж ,1642 онд Замба хаан ялагдаж алагдсан. Үүний дараагаар Төрбайх бүх Төвөдийг эзэлж өөрөө Шигаце орчиыг хяналтдаа байлгаж, ууган хүү Даян ханаар [[Лхас]] орчмыг захируулжээ. Ийнхүү тэрээр Төвөдийн хаан болсон ба шарын шашныг мандуулагч сахиус хэмээн алдаршжээ. Тэрбээр найман хүүтэй байсан ба тэд бүгд Хөхнуурт үлдэж хаант улсаа хамгаалах хүнд үүрэг хүлээсэн учраас түүхэнд найман тайш хэмээх нэрээр үлджээ. 1716 онд [[Зүүнгар]]ын цэрэг [[Төвөд]]ийг довтолсноор [[Лхазан хан]] алагдаж Хошуудын хант улс мөхсөн түүхтэй.

===Хошуудын хант улсын дараах үе ===
Ижил мөрний зүг нүүдэллэсэн Хошуудын зарим нь 1771 онд Торгуудын хамт [[Шинжаан]]гийн нутагт буцаж ирсэн нь өнөөгийн Хятадын Шинжаангийн хошууд нар юм. Энэхүү Хошуудын 1 хошуу Булган голын хавьд байсан агаад тэд өнөөгийн Монгол улсын [[Ховд]] аймгийн Булган сумын нэг багийг бүрдүүлдэг.

Манж нар XVIII зууны эхээр [[Хөхнуур муж|Хөх нуур]]ын Хошуудыг эрхэндээ оруулаад, 21 хошуу болгон зохион байгуулсан нь өнөөгийн Хятадын Хөх нуурын Хошууд юм. Түүнээс гадна Манжийн эрхшээлийн үед [[Алшаа аймаг|Алашан]]ы 1 хошуу, Шинжаангийн Бат сэтгэлт чуулганы 3 хошуу, Чин сэтгэлт чуулганы 1 хошуу нь Хошууд байв. Үүнээс гадна Цахарт Хошууд нар сууж байжээ.

Цахарын Хошууд, Хөх нуурын Хошуудын 21 хошууны засаг ноёд нь [[Гүш хаан]]ы 10 хөвгүүний угсааныхан юм. Харин Шинжаангийн Хошуудын 4 хошууны засаг ноёд нь Гүүш ханы ах Хүндлэн убашийн угсааныхан ажээ.

Алашаны Хошуудын засаг ноёд нь Гүш хааны ах Байбагас баатрын өргөмөл хүү Баян авхай Аюуш (бас Далай убаши гэдэг)-ийн ахмад хөвгүүн Баатар эрх жонон Хоролын угсааныхан юм.

== Нутгийн хуваарь ==
Дээд монголчуудад [[Хошууд]] овог аймгийн 21 хошуу, [[Торгууд]] овог аймгийн 4 хошуу, [[Цорос]] овог аймгийн 2 хошуу, [[Хойд]] овог аймгийн 1 хошуу, [[Халх]] овог аймгийн 1 хошуу, [[Цагаан номун ханы хошуу]] багтдаг.

Чин гүрний үед Дээд монголчуудын тоо цөөрсөөр байв. 1724 онд [[Дашбаатарын Лувсанданзан|Лувсанданзан]]ы бослогыг дарсны дараа Чин гүрэн Дээд монголчуудад харгис ноёрхол эхлүүлжээ. Энэхүү бослогын дараа Дээд монголчуудын хүн ам зугтаж эсвэл алагдаж, 17-р зууны дунд үед 200,000 гаруй байсан бол 100,000 гаруй болж буурсан.&lt;ref name=&quot;qinghai&quot;/&gt;

Чин гүрний ордон төвөд болон монгол угсаатны бүлгүүдийн хил хязгаарыг тогтоож, хоёр угсаатны малчдыг хилээр нэвтрэхийг хориглосон. Гэсэн хэдий ч үндэстэн хоорондын мөргөлдөөний үеэр Чин гүрэн төвөдүүдийг нууцаар дэмжиж байв. Төвөдийн овог аймгууд өсөн нэмэгдэхийн хэрээр тэд Монголын бэлчээрт халдаж эхлэв. 19-р зууны дунд үед монголчууд төвөдүүдийн эсрэг тэмцэлдээ ялагдаж, найман Төвөдийн овог аймаг Хөхнуурын эрэг дагуух бэлчээрийг амжилттай эзэмшиж, Чин гүрний ордноос хүлээн зөвшөөрөгдсөн. Эдгээр найман овог аймгийг &quot;Хуанхай 8 овог&quot; (环海八族) гэж нэрлэдэг байв.&lt;ref&gt;{{cite web |author1=孙凯佳 |author2=黄伟 |title=清代青海蒙古族社会变迁研究 |url=http://www.nopss.gov.cn/n1/2024/0425/c373410-40223673.html |website=全国哲学社会科学工作办公室 |language=zh}}&lt;/ref&gt;

Эхэндээ Чингийн ордон Дээд монголчуудад өөрийн гэсэн чөлгөн даргатай байхыг зөвшөөрөөгүй. Жил бүрийн намар Монголын ноёд [[байцаагч түшмэл]]ын удирдлага дор нуурын бурханд мөргөхөөр [[Хөх нуур]]ын эрэг дээрх [[Цагаан хот (Хөхнуур муж)|Цагаан хот]]од (балгас нь одоогийн [[Хөхнуур муж]]ийн [[Хайнань тойрог]]ын [[Гүнхө шянь|Гүнхө шянинд]] байрладаг) цуглардаг байв. Нуурын бурханд мөргөх ёслолын дараа байцаагч түшмэл чуулганыг даргалж, Монголын ноён тус тусын хошууны нөхцөл байдлын талаар түшмэлэд тайлагнасан. Шининд Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) чуулганы туршид хамт оролцож, оролцсон. 1902 оноос эхлэн Шининд Захиран Шийтгэх Сайд нь тахилын ёслол, чуулганыг удирдах үүргийг гүйцэтгэж эхэлсэн.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://qhh.qinghai.gov.cn/html/1336/2022-04-30/content-3602.html |title = 史书记载的青海湖祭海活动 |website=青海省人民政府|date=2022-04-30|language=zh}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://qhh.qinghai.gov.cn/html/1339/2022-06-24/content-3673.html |title = 华夏三大祭---祭海 |website=青海省人民政府|date=2022-06-24|language=zh}}&lt;/ref&gt; Нуурын бурханд мөргөх энэхүү зан үйл нь [[Дундад Иргэн Улс|ДИУ]]-ын үе хүртэл үргэлжилсэн. [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|БНХАУ]] байгуулагдсаны дараа үүнийг засгийн газар зохион байгуулахаа больсон, харин төрийн бус байгууллагууд зохион байгуулдаг болсон.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.qinghai.gov.cn/dmqh/system/2014/04/25/010113740.shtml |title = 青海湖祭海 |website=青海省人民政府|date=2014-04-25|language=zh}}&lt;/ref&gt;

1823 онд Чин улсын шүүхээс Шар мөрний хойд талын 24 хошуунд [[Хөхнуурын зүүн гарын чуулган|зүүн гарын чуулган]], [[Хөхнуурын баруун гарын чуулган|баруун гарын чуулган]]ыг байгуулжээ. Хоёр чуулган тус бүрийг нэг дарга, нэг дэд дарга тэргүүлдэг байсан боловч нэрийн төдий оршиж байсан, тэдэнд чуулган хуралдуулах эрх ч байхгүй. Тэр жилдээ &quot;Хуанхай 8 овог&quot;-ийн Төвдийн удирдагчид Хөх нуурын бурханд мөргөх ёслол болон хуралд оролцохыг зөвшөөрсөн. [[Шар мөрөн (Хатан гол)|Шар мөрний]] өмнөд хэсэгт орших дөрвөн хошуунд чуулган дарга байхыг зөвшөөрөөгүй хэвээр байгаа. Гэсэн хэдий ч зарим эх сурвалжид [[Дундад Иргэн Улс|ДИУ]]-ын үед эдгээр таван хошуу аль хэдийн хоёр өөр чуулганы харьяанд байсан гэж тэмдэглэжээ&lt;ref&gt;[[:commons:File:NLC416-11jh006897-57625 蒙古各盟部旗長官錄.pdf|NLC416-11jh006897-57625 蒙古各盟部旗長官錄]]&lt;/ref&gt;.

Түүнчлэн, үндэстний зөрчилдөөний улмаас зарим монгол овог аймгууд [[Ганьсу]], [[Өвөр Монгол]] руу нүүж ирсэн. 1929 онд [[Хөхнуур муж]] байгуулагдахад Дээд монголчууд ам ердөө 30,000 гаруй байсан. 20-р зууны эхээр тус бүс нутгийг захирч байсан мусульман дэглэмийн хавчлагын улмаас Дээд монголчууд ам улам бүр цөөрсөн. Хөхнуур мужийн захирагч Ма Буфан (馬步芳) мусульман шашинтан байсан бөгөөд тэрээр Дээд монголчуудад янз бүрийн өндөр татвар ногдуулдаг байсан бөгөөд засаг ноёдын мөлжлөгтэй хавсарч малчдын амьдрал туйлын хүнд байв. БНХАУ байгуулагдсаны дараа Дээд монголчууд ам 20,000-аас цөөн байв. Өмнө нь хүн ам ихтэй байсан [[Хошуудын зүүн дээд хошуу|Хошуудын зүүн дээд]] болон [[Халхын өмнөд баруун хошуу]]нууд одоо байхгүй болсон бөгөөд [[Цагаан номун ханы хошуу]]ны хүн ам бараг бүхэлдээ [[Төвөдүүд|Төвөд үндэстнүүд]] юм.&lt;ref name=&quot;qinghai&quot;&gt;{{cite book|title = 青海省藏族蒙古族社会历史调查|author=青海省编辑组|publisher=青海人民出版社|year=1985|page=139-145 |language=zh}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; 
|-
! rowspan=&quot;2&quot;| №
! rowspan=&quot;2&quot;| Хошууны нэр
! rowspan=&quot;2&quot;| Товч нэр
! rowspan=&quot;2&quot;| Байгуулагдсан
! rowspan=&quot;2&quot;| Анхны засаг ноён
! colspan=&quot;2&quot;| Өрхийн тоо&lt;ref name=&quot;qinghai&quot;/&gt;
! rowspan=&quot;2&quot;| Тайлбар
|-
! Байгуулагдсан он
! 1938 оноос өмнө
|-
|1
|[[Хошуудын баруун өмнөд хошуу]]
| Хөхнуур вангийн хошуу
|1725
|Засаг, төрийн жүн ван Пунцагванжил
| 1200
| 500
|
|-
|2
|[[Хошуудын баруун хойд хошуу]]
| Хөхөд бэйлийн хошуу
|1725
|Засаг, төрийн бэйл Дашцэрэн
|1350
|600
|
|-
|3
|[[Хошуудын умард зүүн гаран хошуу]]
| Хүрлэг бэйсийн хошуу
|1725
|Засаг, хошууны бэйс Сономдаш
|450
|1300-3000
|
|-
|4
|[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран хойд хошуу]]
| Ах гүний хошуу
|1725
|Засаг, улсын түшээ гүн Галдандаш
|200
|150
|
|-
|5
|[[Хошуудын умард өмнө хошуу]]
| Бух гүний хошуу
|1725
|Засаг, улсад туслагч гүн Цэрэн
|300
|500
|
|-
|6
|[[Хошуудын өмнөд баруун гаран хойд хошуу]]
| Том гүний хошуу
|1725
|Засаг, улсад туслагч гүн Норовпунцаг
|200
|50
|
|-
|7
|[[Хошуудын өмнөд баруун гаран адаг хошуу]]
| Зүлэг засгийн хошуу
|1725
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Жигжиджав
|150
|60
|
|-
|8
|[[Хошуудын баруун баруун гарын дундад хошуу]]
| Тайж нар засгийн хошуу
|1725
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Цэрэннамжил
|1200
|1050
|
|-
|9
|[[Хошуудын умард зүүн адаг хошуу]]
| Давсан нуур засгийн хошуу
|1725
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Ишдоржжав
|180
|60
|
|-
|10
|[[Хошуудын умард баруун адаг хошуу]]
| Хүрлэг засгийн хошуу
|1725
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Дамринсэвдэн
|350
|300
|
|-
|11
|[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран тэргүүн хошуу]]
| Морь вангийн хошуу
|1725
|Засаг, төрийн жүн ван Эрдэнэ-Эрхтогтонай
|600
|130
|
|-
|12
|[[Хошуудын баруун баруун гаран өмнөд хошуу]]
| Морь засгийн хошуу
|1725
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Равдан
|1200
|500
|
|-
|13
|[[Хошуудын зүүн дээд хошуу]]
| Баян нуур засгийн хошуу
|1725
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Жаб
|өгөгдөл байхгүй
|өгөгдөл байхгүй
| 
|-
|14
|[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран адаг хошуу]]
| Цегур засгийн хошуу
|1725
|Засаг, улсад туслагч гүн Лувсанцагаан
|300
|100
|
|-
|15
|[[Хошуудын баруун зүүн гаран хойд хошуу]]
| Зүүн засгийн хошуу 
|1725
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Харгас
|500
|150
|
|-
|16
|[[Хошуудын баруун баруун гарын хойд хошуу]]
| Баруун засгийн хошуу 
|1725
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Сэвдэн-бошигт
|500
|300
|
|-
|17
|[[Хошуудын умард баруун гаран хошуу]]
| Зүүн бэйсийн хошуу
|1725
|Засаг, хошууны бэйс Дамба
|900
|40
|
|-
|18
|[[Хошуудын өмнөд тэргүүн хошуу]]
| Хөнань чин вангийн хошуу
|1725
|Засаг, хошой чин ван Цагаанданзан
|1650
|2000-3000
|
|-
|19
|[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дундад хошуу]]
| Ража засгийн хошуу 
|1731
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Цагаанравдан
|2000
|160
|
|-
|20
|[[Хошуудын өмнөд баруун гаран дундад хошуу]]
| Дацан засгийн хошуу 
|1725
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Равданжамц
|200 (эсвэл 750)
|400 
|
|-
|21
|[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дэд хошуу]]
|  
|1746
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Цэрэндорж
|өгөгдөл байхгүй
|өгөгдөл байхгүй
| 1806 онд хүчингүй болсон
|-
|22
|[[Торгуудын өмнөд хойд хошуу]]
| Жонан засгийн хошуу
|1724
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Данзан
|500
|130
|
|-
|23
|[[Торгуудын баруун хошуу]]
| Толиных засгийн хошуу  
|1725
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Сэтэрбум
|300
|60
|
|-
|24
|[[Торгуудын өмнөд дундад хошуу]]
| Дамба засгийн хошуу
|1725
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Сономравдандорж
|600
|150
|
|-
|25
|[[Торгуудын өмнө өмнөд хошуу]]
| Толиных засгийн хошуу
|1731
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Даржаа
|1000
|300
|
|-
|26
|[[Цоросын өмнөд баруун гарын тэргүүн хошуу]]
| Эрх бэйлийн хошуу
|1725
|Засаг, төрийн жүн ван Сэвдэнжал
|600
|150
|
|-
|27
|[[Цоросын умард дундад хошуу]]
| Харгт бэйсийн хошуу, Шуйся бэйсийн хошуу
|1725
|Засаг, улсад туслагч гүн Равдан
|375
|200
|
|-
|28
|[[Хойдын өмнө хошуу]]
| Донтох гүний хошуу
|1725
|Засаг, улсад туслагч гүн Гүнгэ
|150
|150
|
|-
|29
|[[Халхын өмнөд баруун хошуу]]
| Халх засгийн хошуу
|1765
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Дашдондов
|1000 (эсвэл 300)
|2
|
|-
|30
|[[Цагаан номун ханы хошуу]]
| 
|1705
| 3-р [[Цагаан номун хан хутагт]] Агваанлувсандамбийжанцан
|өгөгдөл байхгүй
|өгөгдөл байхгүй
| Цагаан номун хан хутагтын шавь
|-
|}

== Нэмж унших ==
*[[Зүүнгарын монголчууд Төвөдийг байлдан эзэлсэн нь]]
*[[Төвөдийн түүх]]

== Эшлэл ==
{{reflist}}

== Цахим холбоос ==
*[https://web.archive.org/web/20130322081724/http://mdokhams.gmxhome.de/Amdo.pdf Amdo]

[[Ангилал:Ойрад]]</text>
      <sha1>1num7hwfil511fkso3tds9zkpjatvic</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855556</id>
      <parentid>855553</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T10:06:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>855556</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21556" sha1="4m19aotqwrcf8gnc2rwpf2ijnc2cx5t" xml:space="preserve">[[Зураг:Mongolia XVII.png|thumb|Монгол улсууд 17-р зуунд: [[Монгол Улс 1368-1691|Монгол Улс]], [[Зүүнгар]], [[Хошуудын хант улс]], [[Хотгойд]]ын хант улс, [[Халимаг]]ийн хант улс, [[Моголистан]]]]

'''Дээд монголчууд''' нь баруун хойд [[Хятад]]ын Цинхай буюу монголоор [[Хөхнуур муж]]ид [[Төвөд үндэстэн|төвөд]], [[Хятад үндэстэн|хятад]] болон [[казахууд|казах]], [[Хотон (үндэстэн)|хуй]], [[салар]] үндэстэн лалын шашинтнуудын дунд аж төрдөг монголчууд юм. Тэдний ихэнх нь [[хошууд]] хүмүүс бол үлдсэн цөөнх нь [[халх]], [[цорос]], [[торгууд]]ууд юм.

Цинхай мужид [[Баянхар уул]], [[Голмуд]] хот (олон тооны гол мөрөн гэсэн утгатай), [[Цайдам]] гэх мэт монгол нэртэй газар усны нэр олон бий.

==Түүх==
===Хошуудын хант улс ===
{{Гол|Хошуудын хант улс}}
{{Загвар:Монголчуудын түүх}}

Хошуудын хант улс нь анх (1642-1716) 1642 онд хошуудын [[Гүш хаан]]ы Төвөдийн өндөрлөгт байгуулсан улс юм. Хошуудын улс байгуулагдсан нь шарын шашин Төвөд орныг эрхшээх эхлэл болсон. Хошуудын хант улсаас өмнө Хүннү [[Цинхай]] мужийн зүүн хэсгийг, дараа нь [[Сяньби]]йн угсааны [[Тугухунь]] улс Хөх нуурыг хэдэн зуун жил захирч байсан бөгөөд Тугухуний хил уртаашаа 1500 км, хойноос урагш 1000 км үргэлжилж байжээ. Тугухунь улсын сяньбичууд яваандаа монгор гэж нэрлэгдэх болсон бөгөөд Их Монгол Улс унасны дараа ноёд нь хятадын [[Мин улс]]ад дагаар оржээ. [[:en:Hexi Corridor|Хэсигийн]] уйгурууд 11-р зууны дунд үед Тангудын хаант улсын захиргаанд орж яваандаа Хөх нуур, Ганьсу орчмын бусад үндэстэнтэй холилдон [[шар югур]] үндэстнийг бүрэлдүүлсэн байна.

1509 онд Өмнөд Монголын нэгэн ноён өөрийн цэргийг авч Хөх нуур луу довтлон орж суурьшсан нь Их Монгол Улсаас хойш монголчууд Хөх нуур орчмыг захирах болсон анхны тохиолдол болжээ. 1566 оны Сэцэн гүний, 1573 онд Түмэдийн Алтан ханы цэргүүд нэмэгдэн ирж монголчуудын нөлөө Хөх нуур орчим улам бэхэжсэн байна. 1633 онд Хошуудын Гүш хааны цэрэг тэнд очсоноор Хошуудын улсын үндсийг тавьжээ. 1636 онд Гүүш хан [[:en:Kham|Камыг]], 1642 онд Төвөдийн төв хэсгийг эзэлснээр Хошуудын нөлөө Төвөдөд бүрэн тогтсон байна.

1637 онд [[Халх]]ын [[Цогт хунтайж]] [[Хөхнуур]]т хяналтаа тогтоогоод Төвөд рүү довтлох үед шарын шашны толгойлогч [[IV Банчинбогд]] болон [[5-р Далай лам|V Далай лам]] [[Хошууд]]ын удирдагч Төрбайхыг Төвөдөд морилохыг урьсан. Улмаар тус ондоо [[Ойрад]]ын цэрэг ирж Цогт хунтайжийн цэргийг бут цохин устгаснаар Төвөдөд хяналтаа тогтоох эхлэлийг тавьсан. 1641 онд Төрбайх Төвөдийн Замба хааныг довтолж ,1642 онд Замба хаан ялагдаж алагдсан. Үүний дараагаар Төрбайх бүх Төвөдийг эзэлж өөрөө Шигаце орчиыг хяналтдаа байлгаж, ууган хүү Даян ханаар [[Лхас]] орчмыг захируулжээ. Ийнхүү тэрээр Төвөдийн хаан болсон ба шарын шашныг мандуулагч сахиус хэмээн алдаршжээ. Тэрбээр найман хүүтэй байсан ба тэд бүгд Хөхнуурт үлдэж хаант улсаа хамгаалах хүнд үүрэг хүлээсэн учраас түүхэнд найман тайш хэмээх нэрээр үлджээ. 1716 онд [[Зүүнгар]]ын цэрэг [[Төвөд]]ийг довтолсноор [[Лхазан хан]] алагдаж Хошуудын хант улс мөхсөн түүхтэй.

===Хошуудын хант улсын дараах үе ===
Ижил мөрний зүг нүүдэллэсэн Хошуудын зарим нь 1771 онд Торгуудын хамт [[Шинжаан]]гийн нутагт буцаж ирсэн нь өнөөгийн Хятадын Шинжаангийн хошууд нар юм. Энэхүү Хошуудын 1 хошуу Булган голын хавьд байсан агаад тэд өнөөгийн Монгол улсын [[Ховд]] аймгийн Булган сумын нэг багийг бүрдүүлдэг.

Манж нар XVIII зууны эхээр [[Хөхнуур муж|Хөх нуур]]ын Хошуудыг эрхэндээ оруулаад, 21 хошуу болгон зохион байгуулсан нь өнөөгийн Хятадын Хөх нуурын Хошууд юм. Түүнээс гадна Манжийн эрхшээлийн үед [[Алшаа аймаг|Алашан]]ы 1 хошуу, Шинжаангийн Бат сэтгэлт чуулганы 3 хошуу, Чин сэтгэлт чуулганы 1 хошуу нь Хошууд байв. Үүнээс гадна Цахарт Хошууд нар сууж байжээ.

Цахарын Хошууд, Хөх нуурын Хошуудын 21 хошууны засаг ноёд нь [[Гүш хаан]]ы 10 хөвгүүний угсааныхан юм. Харин Шинжаангийн Хошуудын 4 хошууны засаг ноёд нь Гүүш ханы ах Хүндлэн убашийн угсааныхан ажээ.

Алашаны Хошуудын засаг ноёд нь Гүш хааны ах Байбагас баатрын өргөмөл хүү Баян авхай Аюуш (бас Далай убаши гэдэг)-ийн ахмад хөвгүүн Баатар эрх жонон Хоролын угсааныхан юм.

== Нутгийн хуваарь ==
Дээд монголчуудад [[Хошууд]] овог аймгийн 21 хошуу, [[Торгууд]] овог аймгийн 4 хошуу, [[Цорос]] овог аймгийн 2 хошуу, [[Хойд]] овог аймгийн 1 хошуу, [[Халх]] овог аймгийн 1 хошуу, [[Цагаан номун ханы хошуу]] багтдаг.

Чин гүрний үед Дээд монголчуудын тоо цөөрсөөр байв. 1724 онд [[Дашбаатарын Лувсанданзан|Лувсанданзан]]ы бослогыг дарсны дараа Чин гүрэн Дээд монголчуудад харгис ноёрхол эхлүүлжээ. Энэхүү бослогын дараа Дээд монголчуудын хүн ам зугтаж эсвэл алагдаж, 17-р зууны дунд үед 200,000 гаруй байсан бол 100,000 гаруй болж буурсан.&lt;ref name=&quot;qinghai&quot;/&gt;

Чин гүрний ордон төвөд болон монгол угсаатны бүлгүүдийн хил хязгаарыг тогтоож, хоёр угсаатны малчдыг хилээр нэвтрэхийг хориглосон. Гэсэн хэдий ч үндэстэн хоорондын мөргөлдөөний үеэр Чин гүрэн төвөдүүдийг нууцаар дэмжиж байв. Төвөдийн овог аймгууд өсөн нэмэгдэхийн хэрээр тэд Монголын бэлчээрт халдаж эхлэв. 19-р зууны дунд үед монголчууд төвөдүүдийн эсрэг тэмцэлдээ ялагдаж, найман Төвөдийн овог аймаг Хөхнуурын эрэг дагуух бэлчээрийг амжилттай эзэмшиж, Чин гүрний ордноос хүлээн зөвшөөрөгдсөн. Эдгээр найман овог аймгийг &quot;Хуанхай 8 овог&quot; (环海八族) гэж нэрлэдэг байв.&lt;ref&gt;{{cite web |author1=孙凯佳 |author2=黄伟 |title=清代青海蒙古族社会变迁研究 |url=http://www.nopss.gov.cn/n1/2024/0425/c373410-40223673.html |website=全国哲学社会科学工作办公室 |language=zh}}&lt;/ref&gt;

Эхэндээ Чингийн ордон Дээд монголчуудад өөрийн гэсэн чөлгөн даргатай байхыг зөвшөөрөөгүй. Жил бүрийн намар Монголын ноёд [[байцаагч түшмэл]]ын удирдлага дор нуурын бурханд мөргөхөөр [[Хөх нуур]]ын эрэг дээрх [[Цагаан хот (Хөхнуур муж)|Цагаан хот]]од (балгас нь одоогийн [[Хөхнуур муж]]ийн [[Хайнань тойрог]]ын [[Гүнхө шянь|Гүнхө шянинд]] байрладаг) цуглардаг байв. Нуурын бурханд мөргөх ёслолын дараа байцаагч түшмэл чуулганыг даргалж, Монголын ноён тус тусын хошууны нөхцөл байдлын талаар түшмэлд тайлагнана. Шининий Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) мөн чуулганд оролцдог байв. 1902 оноос эхлэн Шининий Захиран Шийтгэх Сайд нь тахилын ёслол, чуулганыг удирдах үүргийг гүйцэтгэж эхэлсэн.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://qhh.qinghai.gov.cn/html/1336/2022-04-30/content-3602.html |title = 史书记载的青海湖祭海活动 |website=青海省人民政府|date=2022-04-30|language=zh}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://qhh.qinghai.gov.cn/html/1339/2022-06-24/content-3673.html |title = 华夏三大祭---祭海 |website=青海省人民政府|date=2022-06-24|language=zh}}&lt;/ref&gt; Нуурын бурханд мөргөх энэхүү зан үйл нь [[Дундад Иргэн Улс|ДИУ]]-ын үе хүртэл үргэлжилсэн. [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|БНХАУ]] байгуулагдсаны дараа үүнийг засгийн газар зохион байгуулахаа больж, харин төрийн бус байгууллагууд зохион байгуулдаг болсон.&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.qinghai.gov.cn/dmqh/system/2014/04/25/010113740.shtml |title = 青海湖祭海 |website=青海省人民政府|date=2014-04-25|language=zh}}&lt;/ref&gt;

1823 онд Чин улсын шүүхээс Шар мөрний хойд талын 24 хошуунд [[Хөхнуурын зүүн гарын чуулган|зүүн гарын чуулган]], [[Хөхнуурын баруун гарын чуулган|баруун гарын чуулган]]ыг байгуулжээ. Хоёр чуулган тус бүрийг нэг дарга, нэг дэд дарга тэргүүлдэг байсан боловч нэрийн төдий оршиж байсан, тэдэнд чуулган хуралдуулах эрх ч байхгүй. Тэр жилдээ &quot;Хуанхай 8 овог&quot;-ийн Төвөдийн удирдагчид Хөх нуурын бурханд мөргөх ёслол болон хуралд оролцохыг зөвшөөрсөн. [[Шар мөрөн (Хатан гол)|Шар мөрний]] өмнөд хэсэгт орших дөрвөн хошуунд чуулган дарга байхыг зөвшөөрөөгүй хэвээр байгаа. Гэсэн хэдий ч зарим эх сурвалжид [[Дундад Иргэн Улс|ДИУ]]-ын үед эдгээр таван хошуу аль хэдийн хоёр өөр чуулганы харьяанд байсан гэж тэмдэглэжээ&lt;ref&gt;[[:commons:File:NLC416-11jh006897-57625 蒙古各盟部旗長官錄.pdf|NLC416-11jh006897-57625 蒙古各盟部旗長官錄]]&lt;/ref&gt;.

Түүнчлэн, үндэстний зөрчилдөөний улмаас зарим монгол овог аймгууд [[Ганьсу]], [[Өвөр Монгол]] руу нүүж оджээ. 1929 онд [[Хөхнуур муж]] байгуулагдахад Дээд монголчууд ам ердөө 30,000 гаруй байсан. 20-р зууны эхээр тус бүс нутгийг захирч байсан мусульман дэглэмийн хавчлагын улмаас Дээд монголчууд ам улам бүр цөөрсөн. Хөхнуур мужийн захирагч Ма Буфан (馬步芳) мусульман шашинтан байсан бөгөөд тэрээр Дээд монголчуудад янз бүрийн өндөр татвар ногдуулдаг байсан тул засаг ноёдын мөлжлөгтэй хавсарч малчдын амьдрал туйлын хүнд байв. БНХАУ байгуулагдсаны дараа Дээд монголчуудын хүн ам 20,000-аас цөөн байв. Өмнө нь хүн ам ихтэй байсан [[Хошуудын зүүн дээд хошуу|Хошуудын зүүн дээд]] болон [[Халхын өмнөд баруун хошуу]]нууд одоо байхгүй болсон бөгөөд [[Цагаан номун ханы хошуу]]ны хүн ам бараг бүхэлдээ [[Төвөдүүд|Төвөд үндэстнүүд]] юм.&lt;ref name=&quot;qinghai&quot;&gt;{{cite book|title = 青海省藏族蒙古族社会历史调查|author=青海省编辑组|publisher=青海人民出版社|year=1985|page=139-145 |language=zh}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; 
|-
! rowspan=&quot;2&quot;| №
! rowspan=&quot;2&quot;| Хошууны нэр
! rowspan=&quot;2&quot;| Товч нэр
! rowspan=&quot;2&quot;| Байгуулагдсан
! rowspan=&quot;2&quot;| Анхны засаг ноён
! colspan=&quot;2&quot;| Өрхийн тоо&lt;ref name=&quot;qinghai&quot;/&gt;
! rowspan=&quot;2&quot;| Тайлбар
|-
! Байгуулагдсан он
! 1938 оноос өмнө
|-
|1
|[[Хошуудын баруун өмнөд хошуу]]
| Хөхнуур вангийн хошуу
|1725
|Засаг, төрийн жүн ван Пунцагванжил
| 1200
| 500
|
|-
|2
|[[Хошуудын баруун хойд хошуу]]
| Хөхөд бэйлийн хошуу
|1725
|Засаг, төрийн бэйл Дашцэрэн
|1350
|600
|
|-
|3
|[[Хошуудын умард зүүн гаран хошуу]]
| Хүрлэг бэйсийн хошуу
|1725
|Засаг, хошууны бэйс Сономдаш
|450
|1300-3000
|
|-
|4
|[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран хойд хошуу]]
| Ах гүний хошуу
|1725
|Засаг, улсын түшээ гүн Галдандаш
|200
|150
|
|-
|5
|[[Хошуудын умард өмнө хошуу]]
| Бух гүний хошуу
|1725
|Засаг, улсад туслагч гүн Цэрэн
|300
|500
|
|-
|6
|[[Хошуудын өмнөд баруун гаран хойд хошуу]]
| Том гүний хошуу
|1725
|Засаг, улсад туслагч гүн Норовпунцаг
|200
|50
|
|-
|7
|[[Хошуудын өмнөд баруун гаран адаг хошуу]]
| Зүлэг засгийн хошуу
|1725
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Жигжиджав
|150
|60
|
|-
|8
|[[Хошуудын баруун баруун гарын дундад хошуу]]
| Тайж нар засгийн хошуу
|1725
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Цэрэннамжил
|1200
|1050
|
|-
|9
|[[Хошуудын умард зүүн адаг хошуу]]
| Давсан нуур засгийн хошуу
|1725
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Ишдоржжав
|180
|60
|
|-
|10
|[[Хошуудын умард баруун адаг хошуу]]
| Хүрлэг засгийн хошуу
|1725
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Дамринсэвдэн
|350
|300
|
|-
|11
|[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран тэргүүн хошуу]]
| Морь вангийн хошуу
|1725
|Засаг, төрийн жүн ван Эрдэнэ-Эрхтогтонай
|600
|130
|
|-
|12
|[[Хошуудын баруун баруун гаран өмнөд хошуу]]
| Морь засгийн хошуу
|1725
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Равдан
|1200
|500
|
|-
|13
|[[Хошуудын зүүн дээд хошуу]]
| Баян нуур засгийн хошуу
|1725
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Жаб
|өгөгдөл байхгүй
|өгөгдөл байхгүй
| 
|-
|14
|[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран адаг хошуу]]
| Цегур засгийн хошуу
|1725
|Засаг, улсад туслагч гүн Лувсанцагаан
|300
|100
|
|-
|15
|[[Хошуудын баруун зүүн гаран хойд хошуу]]
| Зүүн засгийн хошуу 
|1725
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Харгас
|500
|150
|
|-
|16
|[[Хошуудын баруун баруун гарын хойд хошуу]]
| Баруун засгийн хошуу 
|1725
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Сэвдэн-бошигт
|500
|300
|
|-
|17
|[[Хошуудын умард баруун гаран хошуу]]
| Зүүн бэйсийн хошуу
|1725
|Засаг, хошууны бэйс Дамба
|900
|40
|
|-
|18
|[[Хошуудын өмнөд тэргүүн хошуу]]
| Хөнань чин вангийн хошуу
|1725
|Засаг, хошой чин ван Цагаанданзан
|1650
|2000-3000
|
|-
|19
|[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дундад хошуу]]
| Ража засгийн хошуу 
|1731
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Цагаанравдан
|2000
|160
|
|-
|20
|[[Хошуудын өмнөд баруун гаран дундад хошуу]]
| Дацан засгийн хошуу 
|1725
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Равданжамц
|200 (эсвэл 750)
|400 
|
|-
|21
|[[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дэд хошуу]]
|  
|1746
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Цэрэндорж
|өгөгдөл байхгүй
|өгөгдөл байхгүй
| 1806 онд хүчингүй болсон
|-
|22
|[[Торгуудын өмнөд хойд хошуу]]
| Жонан засгийн хошуу
|1724
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Данзан
|500
|130
|
|-
|23
|[[Торгуудын баруун хошуу]]
| Толиных засгийн хошуу  
|1725
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Сэтэрбум
|300
|60
|
|-
|24
|[[Торгуудын өмнөд дундад хошуу]]
| Дамба засгийн хошуу
|1725
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Сономравдандорж
|600
|150
|
|-
|25
|[[Торгуудын өмнө өмнөд хошуу]]
| Толиных засгийн хошуу
|1731
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Даржаа
|1000
|300
|
|-
|26
|[[Цоросын өмнөд баруун гарын тэргүүн хошуу]]
| Эрх бэйлийн хошуу
|1725
|Засаг, төрийн жүн ван Сэвдэнжал
|600
|150
|
|-
|27
|[[Цоросын умард дундад хошуу]]
| Харгт бэйсийн хошуу, Шуйся бэйсийн хошуу
|1725
|Засаг, улсад туслагч гүн Равдан
|375
|200
|
|-
|28
|[[Хойдын өмнө хошуу]]
| Донтох гүний хошуу
|1725
|Засаг, улсад туслагч гүн Гүнгэ
|150
|150
|
|-
|29
|[[Халхын өмнөд баруун хошуу]]
| Халх засгийн хошуу
|1765
|Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Дашдондов
|1000 (эсвэл 300)
|2
|
|-
|30
|[[Цагаан номун ханы хошуу]]
| 
|1705
| 3-р [[Цагаан номун хан хутагт]] Агваанлувсандамбийжанцан
|өгөгдөл байхгүй
|өгөгдөл байхгүй
| Цагаан номун хан хутагтын шавь
|-
|}

== Нэмж унших ==
*[[Зүүнгарын монголчууд Төвөдийг байлдан эзэлсэн нь]]
*[[Төвөдийн түүх]]

== Эшлэл ==
{{reflist}}

== Цахим холбоос ==
*[https://web.archive.org/web/20130322081724/http://mdokhams.gmxhome.de/Amdo.pdf Amdo]

[[Ангилал:Ойрад]]</text>
      <sha1>4m19aotqwrcf8gnc2rwpf2ijnc2cx5t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Түүтси</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36364</id>
    <revision>
      <id>855545</id>
      <parentid>575826</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T08:48:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>855545</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4492" sha1="24g8vezt1h5tacrzz8bc317aeo7nv0j" xml:space="preserve">{{Инфобокс Кино
| нэр = Түүтси
| зураг = Tootsie_imp.jpg
| зургийн тайлбар = Театрын зурагт хуудас
| найруулагч = [[Сидни Поллак]]
| продюсер = [[Сидни Поллак]]&lt;br/&gt;[[Дик Ричардс]]
| зохиолч = [[Ларри Желбарт]]&lt;br/&gt;[[Мюррей Шизгаль]]&lt;br/&gt;[[Дон МакГвайр]]
| жүжигчин = [[Дастин Хоффман]]&lt;br/&gt;[[Жессика Лэнг]]
| хөгжим = [[Дэйв Грузин]]
| зураглаач = [[Овен Ройзмен]]
| компани = [[Columbia Pictures]]
| нээлт = [[1982]] оны [[12 сарын 17]]
| хугацаа = 116 [[минут]]
| улс = [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]
| хэл = [[Англи хэл|Англи]]
| төсөв = [[Америк доллар|$]]21 сая&lt;ref name=BOMojo&gt;{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=tootsie.htm|title=''Tootsie (1982)'' &gt; Summary &gt; Production Budget &gt; Domestic Total Gross|work=[[Box Office Mojo]]|at=boxofficemojo.com|publisher=[[IMDb]]|accessdate=2012-08-31}}&lt;/ref&gt;
| орлого = $177,200,000
}}
'''''Түүтси''''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Tootsie'') - Сидни Поллакийн [[1982]] оны [[Америк]]ийн  [[инээдэмт драм]] [[кино]] юм. Киноны гол дүрд [[Дастин Хоффман]] тоголсон. 

Энэ кино санхүүгийн амжилтанд хүрч, шүүмжлэгчдийн өндөр үнэлгээг авсан, 1982 оны хамгийн их орлого олсон хоёр дахь кино болсон . Дастин Хоффман [[Алтан бөмбөрцөг]] болон [[Британийн Кино болон телевизийн урлагийн академи (BAFTA)|BAFTA]]-ийн Шилдэг эрэгтэй жүжигчний шагналыг хүртсэн.

[[Оскарын шагнал|Оскарын]] 9 төрөлд нэр дэвшиж, гол дүрийн жүжигчин [[Жессика Лэнг]] [[Оскарын шагнал|Шилдэг эмэгтэй туслах дүр]]ийн төрөлд хүртэж байсан тус кинонд авъяаслаг жүжигчин Майкл Дорси ажлаа алдахгүйн тулд ''Өмнө зүгийн нэгэн эмнэлэг'' [[Олон ангит кино|савангийн дуурьт]] Дороти Майклз гэх жүжигчин эмэгтэй болж тоглон хөглөж буйг харуулдаг.

==Дүрүүдэд==
* [[Дастин Хоффман]] — ''Майкл Дорси/Дороти Майклз''
* [[Жессика Лэнг]] — ''Жули Николс''
* [[Гарр, Тери|Тери Гарр]] — ''Сэнди Лестер''
* [[Билл Мюррей]] — ''Жефф Слейтер''
* [[Джордж Гейнс]] — ''Жон Вэн Хорн''
* [[Чарльз Дёрнинг]] — ''Лес Николс''
* [[Коулмен, Дэбни|Дэбни Коулмен]] — ''Рон Карлайл''
* [[Сидни Поллак]] — ''Жорж Филдз''
* [[Джина Дэвис]] — ''Эприл Пейж''
* [[Дорис Белак]] — ''Рита Маршалл''
* [[Энди Уорхол]] — ''камео''

==Шагнал хүртсэн болон нэр дэвшсэн байдал==

[[1982]] — [[Оскарын шагнал|Оскар]]

Хүртсэн төрөл:
* Шилдэг эмэгтэй туслах дүр — [[Жессика Лэнг]]
Нэр дэвшсэн төрөл:
* Шилдэг кино — Сидни Поллак, Дик Ричардс
* Шилдэг эрэгтэй гол дүр — Дастин Хоффман
* Шилдэг эмэгтэй туслах дүр — Тери Гарр
* Шилдэг найруулагч — Сидни Поллак
* Шилдэг кино зохиол — Ларри Джелбарт, Мюррей Шизгаль, Дон МакГвайр
* Шилдэг кино ая — (&quot;It Might Be You&quot;)
* Шилдэг дуу оруулалт —
* Шилдэг зураг авалт — Овен Ройзмен
* Шилдэг кино редактор —

==Эшлэл==
{{reflist}}

==Холбоос==
* {{IMDb title|0084805}}

{{Сидни Поллак}}

[[Ангилал:1982 оны кино]]
[[Ангилал:АНУ-ын кино]]
[[Ангилал:Инээдмийн кино]]
[[Ангилал:Травести]]</text>
      <sha1>24g8vezt1h5tacrzz8bc317aeo7nv0j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855551</id>
      <parentid>855545</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T09:31:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>855551</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4452" sha1="co6t5tmr1f9o9ino21tj3ckg3184wzm" xml:space="preserve">{{Инфобокс Кино
| нэр = Түүтси
| зураг = Tootsie_imp.jpg
| зургийн тайлбар = Театрын зурагт хуудас
| найруулагч = [[Сидни Поллак]]
| продюсер = [[Сидни Поллак]]&lt;br/&gt;[[Дик Ричардс]]
| зохиолч = [[Ларри Желбарт]]&lt;br/&gt;[[Мюррей Шизгаль]]&lt;br/&gt;[[Дон МакГвайр]]
| жүжигчин = [[Дастин Хоффман]]&lt;br/&gt;[[Жессика Лэнг]]
| хөгжим = [[Дэйв Грузин]]
| зураглаач = [[Овен Ройзмен]]
| компани = [[Columbia Pictures]]
| нээлт = [[1982]] оны [[12 сарын 17]]
| хугацаа = 116 [[минут]]
| улс = [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]
| хэл = [[Англи хэл|Англи]]
| төсөв = [[Америк доллар|$]]21 сая&lt;ref name=BOMojo&gt;{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=tootsie.htm|title=''Tootsie (1982)'' &gt; Summary &gt; Production Budget &gt; Domestic Total Gross|work=[[Box Office Mojo]]|at=boxofficemojo.com|publisher=[[IMDb]]|accessdate=2012-08-31}}&lt;/ref&gt;
| орлого = $177,200,000
}}
'''''Түүтси''''' ({{langx|en|Tootsie}}) - Сидни Поллакийн [[1982]] оны [[Америк]]ийн  [[инээдэмт драм]] [[кино]] юм. Киноны гол дүрд [[Дастин Хоффман]] тоглосон. 

Энэ кино санхүүгийн амжилтад хүрч, шүүмжлэгчдийн өндөр үнэлгээг авсан, 1982 оны хамгийн их орлого олсон хоёр дахь кино болсон. Дастин Хоффман уг киноны дүрээрээ [[Алтан бөмбөрцөг]] болон [[Британийн Кино болон телевизийн урлагийн академи (BAFTA)|BAFTA]]-ийн Шилдэг эрэгтэй жүжигчний шагналыг хүртжээ.

[[Оскарын шагнал|Оскарын]] 9 төрөлд нэр дэвшиж, гол дүрийн жүжигчин [[Жессика Лэнг]] [[Оскарын шагнал|Шилдэг эмэгтэй туслах дүр]]ийн төрөлд шагнал хүртэж байсан тус кинонд авьяаслаг жүжигчин Майкл Дорси ажлаа алдахгүйн тулд ''Өмнө зүгийн нэгэн эмнэлэг'' [[Олон ангит кино|савангийн дуурьт]] Дороти Майклз гэх жүжигчин эмэгтэй болж тоглон хөглөж буйг харуулдаг.

==Дүрүүдэд==
* [[Дастин Хоффман]] — ''Майкл Дорси/Дороти Майклз''
* [[Жессика Лэнг]] — ''Жули Николс''
* [[Тери Гарр]] — ''Сэнди Лестер''
* [[Билл Мюррей]] — ''Жефф Слейтер''
* [[Жорж Гейнс]] — ''Жон Вэн Хорн''
* [[Чарльз Дёрнинг]] — ''Лес Николс''
* [[Дэбни Коулмен]] — ''Рон Карлайл''
* [[Сидни Поллак]] — ''Жорж Филдз''
* [[Жина Дэвис]] — ''Эприл Пейж''
* [[Дорис Белак]] — ''Рита Маршалл''
* [[Энди Уорхол]] — ''камео''

==Шагнал хүртсэн болон нэр дэвшсэн байдал==

[[1982]] — [[Оскарын шагнал|Оскар]]

Хүртсэн төрөл:
* Шилдэг эмэгтэй туслах дүр — [[Жессика Лэнг]]
Нэр дэвшсэн төрөл:
* Шилдэг кино — Сидни Поллак, Дик Ричардс
* Шилдэг эрэгтэй гол дүр — Дастин Хоффман
* Шилдэг эмэгтэй туслах дүр — Тери Гарр
* Шилдэг найруулагч — Сидни Поллак
* Шилдэг кино зохиол — Ларри Джелбарт, Мюррей Шизгаль, Дон МакГвайр
* Шилдэг кино ая — (&quot;It Might Be You&quot;)
* Шилдэг дуу оруулалт
* Шилдэг зураг авалт — Овен Ройзмен
* Шилдэг кино редактор

==Эшлэл==
{{reflist}}

==Холбоос==
* {{IMDb title|0084805}}

{{Сидни Поллак}}

[[Ангилал:1982 оны кино]]
[[Ангилал:АНУ-ын кино]]
[[Ангилал:Инээдмийн кино]]
[[Ангилал:Травести]]</text>
      <sha1>co6t5tmr1f9o9ino21tj3ckg3184wzm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бид дөрвийн хайр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36809</id>
    <revision>
      <id>855537</id>
      <parentid>855434</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T07:57:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>855537</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1376" sha1="mova8twoq6ef8evjhps149nst66ogtx" xml:space="preserve">«'''Бид дөрвийн хайр'''» — [[2009 он|2009]] онд [[Монгол улс|Монгол]] улсын &quot;[[NTV (телевиз)|NTV]]&quot; телевиз болон Orange Theatre хамтран [[монгол хэл|монгол]] хэлээр бүтээсэн [[олон ангит кино|олон ангит (20) кино]].

Найруулагч Д.Цогт. Үргэлжлэх Хугацаа 30 минут.

==Тоглосон жүжигчид==
===Гол дүрд===
*Ч.Болд
*Б.Нарангэрэл
*[[Ойнбаярын Долгор|О.Долгор]]
*[[Баатарын Баярмаа|Б.Баярмаа]]

===Дүрүүдэд===
*[[Гомбын Равдан|Г.Равдан]] 
*Ж.Жамьянсүрэн
*С.Дамдин
*Б.Батсүх

==Киноны агуулга==
===1-р анги===
Монгол улсын Нийслэл Улаанбаатар хотын хуучин орон сууцанд хоёр хосын хооронд давхар гэрчилгээний маргаан гардаг. Хэсэг хугацааны дараа сууцны жинхэнэ эзнийг олж, орон сууцны маргаан шийдэлтэл 4 хүн тэндээ цуг амьдрахаар болов.

[[Ангилал:2000-д оны цуврал нэвтрүүлэг]]
[[Ангилал:Монголын телевизийн цуврал]]</text>
      <sha1>mova8twoq6ef8evjhps149nst66ogtx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Висбаден</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46821</id>
    <revision>
      <id>855546</id>
      <parentid>775198</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T08:53:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>855546</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11485" sha1="jcv5y5yu7apeivh2bn7di3uynpvgi8n" xml:space="preserve">{{Short description|Германы Хессен мужийн нийслэл}}
{{Инфобокс Германы газар
|name               = Висбаден
|German_name        = {{native name|de|Wiesbaden}}
|type               = Хот
| image_skyline     = {{multiple image
  | border = infobox
  | perrow = 2/2/2/1
  | total_width = 290
  | align = center
  | caption_align = center
  | image1             = Wiesbaden BW 2017-04-24 20-51-36.jpg
  | caption1           = [[Курхаус, Висбаден|Курхаус Висбаден]]
  | image2             = MK7010 Russische Kapelle.jpg
  | caption2           = [[Гэгээн Елизаветагийн сүм, Висбаден|Оросын сүм]]
  | image3             = Biebricher Wasserturm, Wiesbaden, 170416, ako.jpg
  | caption3           = [[Бибрих (Висбаден)|Бибрих]] Усны цамхаг
  | image4             = Wiesbaden Nerobergbahn 2010-05-01 17.08.21.jpg
  | caption4           = [[Неробергбан|Неробергийн Фуникулер]]
  | image5             = Stadtschloss Wiesbaden.jpg
  | caption5           = [[Висбаден хотын ордон|Хотын ордон]]
  | image6             = Wiesbaden Marktkirche BW 2017-04-24 17-38-32.jpg
  | caption6           = [[Маркткирхе, Висбаден|Маркткирхе]]
  | image7             = MK 36878-82 Wiesbaden vom Neroberg.jpg 
  | caption7           = [[Нероберг]]ээс харагдах хотын үзэмж
  }}
|image_flag         = Flagge Wiesbaden.svg
|image_coa          = DEU Wiesbaden COA.svg
|image_blank_emblem = Wiesbaden 2022 logo.svg
|coordinates        = {{coord|50|04|57|N|08|14|24|E|type:city_region:DE|display=inline,title}}
|image_plan         = Hessen WI.png
|plantext           = Байршил: Хессен дэх Висбаден
|state              = Хессен
|region             = Дармштадт
|district           = urban
|year               = 121
|elevation          = 115
|area               = 203.9
&lt;!--
|population         = 290955 
|Stand              = 2020-06-30
|pop_ref            = &lt;ref name=&quot;population&quot;/&gt;
filled via Gemeindeschlüssel --&gt;
|postal_code        = 65183–65207&lt;br /&gt;55246 (Mainz-Kostheim)&lt;br /&gt;55252 (Mainz-Kastel)
|area_code          = 0611, 06122, 06127, 06134
|licence            = WI
|Gemeindeschlüssel  = 06 4 14 000
|divisions          = 26 дүүрэг
|website            = {{URL|https://www.wiesbaden.de/|wiesbaden.de}}
|mayor              = Герт-Уве Мендэ&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://statistik.hessen.de/sites/statistik.hessen.de/files/2022-10/direktwahlen_09_2022_10102022.xlsx|title=Ergebnisse der letzten Direktwahl aller hessischen Landkreise und Gemeinden|language=de|date=5 September 2022|publisher=[[Hessisches Statistisches Landesamt]]|format=XLS|access-date=11 November 2022|archive-date=13 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221113102212/https://statistik.hessen.de/sites/statistik.hessen.de/files/2022-10/direktwahlen_09_2022_10102022.xlsx|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|leader_term        = 2019&amp;ndash;25
|Bürgermeistertitel = Oberbürgermeister
|party              = [[Германы Социал Демократ Нам|СДН]]
|ruling_party1      = CDU
|ruling_party2      = SPD
}}

'''Ви́сба́ден''' ({{lang-de|Wiesbaden}}) — [[Герман улс]]ын [[Хессен]] мужийн нийслэл хот бөгөөд 15 халуун рашаан- болон булагийн эх үүсвэртэй европын хамгийн эртний рашаан сувилалтай хотуудын нэг юм.&lt;ref name=&quot;quelle&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.wiesbadener-tagblatt.de/region/wiesbaden/meldungen/4866703.htm |title=Archive copy |access-date=2015-05-04 |archive-date=2011-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111002102704/http://www.wiesbadener-tagblatt.de/region/wiesbaden/meldungen/4866703.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Хессен мужийн хоёр дахь том хотод 2015 оны хоёрдугаар сарын сүүлийн байдлаар 283.000 хүн амьдарч байсан.&lt;ref name=&quot;Statistik&quot;&gt;[//www.wiesbaden.de/leben-in-wiesbaden/stadtportrait/wiesbaden-in-zahlen/content/statistik-aktuell.php ''Statistik aktuell'']. Landeshauptstadt Wiesbaden. Abgerufen am 3. Mai 2015.&lt;/ref&gt;
Висбаден нь Хессен мужийн 10 том төвийн нэг бөгөөд түүнтэй хиллэдэг [[Райнланд-Пфальц]] мужийн нийслэл хот болох [[Майнц]]тай нэгдэн муж улсуудыг нэгтгэсэн давхар төвийг бий болгох бөгөөд ингэж нэгтгэж үзвэл хүн ам нь ойролцоогоор 480.000 болдог.  Хүн амын нягтшилыг Висбаден хотыг тойрсон тойрог хотуудтай хамруулан тооцвол 560.000 болно. Мөн түүнчлэн энэ хот нь [[Майны Франкфурт]], [[Майн]], Майнц болон [[Дармштадт]]тай хамтран Франкфурт/Рейн-Майн гэсэн метропол нутгийн гол хотуудыг бүрдүүлдэг юм. 

2013 онд Висбаден хот нь германы баян хотуудын жагсаалтанд 10-т, Хессен муждаа 2-р байрт бичигдэж байжээ.&lt;ref name=&quot;GfK Kaufkraft&quot;&gt;http://www.gfk-geomarketing.de/fileadmin/newsletter/pressemitteilung/kaufkraft_2013.html &lt;/ref&gt;

==Хотын нэр==
Ромын эзэнт гүрний үед одоогийн хотын төвд оршийн суугчид байсан ба энэ нь 121 оны үед Акуае Маттиакорум хэмээх нэртэй байсан туахи бичигдсэн байдаг байна. Энэ нэр нь тухайн үед оршин сууж байж байсан чаттишийн угсааны Маттиакерд хамааралтай. 828/830 оны үед анх удаа Висибада хэмээн [[Их Карл]] хааны намтарт дурдагдсан байдаг ажээ.

==Түүх==

==Газарзүй==
===Газарзүйн байрлал===

===Геологи===

===Уур амьсгал===
{{Уур амьсгалын хүснэгт
|location = Висбаден, 1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1960–одоо
|metric first = Y
|single line = Y
|Jan record high C = 14.4
|Feb record high C = 17.3
|Mar record high C = 24.0
|Apr record high C = 28.6
|May record high C = 30.8
|Jun record high C = 37.7
|Jul record high C = 38.9
|Aug record high C = 38.3
|Sep record high C = 32.6
|Oct record high C = 25.5
|Nov record high C = 20.5
|Dec record high C = 15.0
|year record high C = 38.9
|Jan avg record high C = 10.6
|Feb avg record high C = 12.0
|Mar avg record high C = 17.5
|Apr avg record high C = 23.3
|May avg record high C = 27.2
|Jun avg record high C = 30.5
|Jul avg record high C = 32.6
|Aug avg record high C = 31.9
|Sep avg record high C = 26.3
|Oct avg record high C = 20.4
|Nov avg record high C = 14.5
|Dec avg record high C = 10.9
|year avg record high C = 33.8
|Jan high C = 3.7
|Feb high C = 5.2
|Mar high C = 10.0
|Apr high C = 15.0
|May high C = 19.0
|Jun high C = 22.5
|Jul high C = 24.8
|Aug high C = 24.5
|Sep high C = 19.6
|Oct high C = 13.5
|Nov high C = 7.7
|Dec high C = 4.3
|year high C = 14.1
|Jan mean C = 1.2
|Feb mean C = 2.0
|Mar mean C = 5.7
|Apr mean C = 9.9
|May mean C = 13.7
|Jun mean C = 16.9
|Jul mean C = 18.9
|Aug mean C = 18.6
|Sep mean C = 14.3
|Oct mean C = 9.6
|Nov mean C = 5.1
|Dec mean C = 2.0
|year mean C = 9.8
|Jan low C = -1.2
|Feb low C = -1.0
|Mar low C = 1.8
|Apr low C = 4.9
|May low C = 8.4
|Jun low C = 11.4
|Jul low C = 13.5
|Aug low C = 13.3
|Sep low C = 9.9
|Oct low C = 6.2
|Nov low C = 2.5
|Dec low C = -0.3
|year low C = 5.8
|Jan avg record low C = -8.9
|Feb avg record low C = -7.4
|Mar avg record low C = -4.2
|Apr avg record low C = -1.6
|May avg record low C = 1.6
|Jun avg record low C = 5.9
|Jul avg record low C = 8.3
|Aug avg record low C = 7.7
|Sep avg record low C = 4.8
|Oct avg record low C = 0.4
|Nov avg record low C = -3.2
|Dec avg record low C = -7.6
|year avg record low C = -11.1
|Jan record low C = -18.6
|Feb record low C = -16.5
|Mar record low C = -12.7
|Apr record low C = -5.2
|May record low C = -2.3
|Jun record low C = 1.4
|Jul record low C = 4.8
|Aug record low C = 4.5
|Sep record low C = 1.4
|Oct record low C = -4.9
|Nov record low C = -9.8
|Dec record low C = -18.7
|year record low C = -18.7
|precipitation colour = green
|Jan precipitation mm = 66.6
|Feb precipitation mm = 54.0
|Mar precipitation mm = 51.5
|Apr precipitation mm = 42.3
|May precipitation mm = 62.8
|Jun precipitation mm = 61.2
|Jul precipitation mm = 76.2
|Aug precipitation mm = 55.0
|Sep precipitation mm = 56.2
|Oct precipitation mm = 60.8
|Nov precipitation mm = 62.3
|Dec precipitation mm = 77.9
|year precipitation mm = 726.9
|unit precipitation days = 0.1 мм
|Jan precipitation days = 16.9
|Feb precipitation days = 15.3
|Mar precipitation days = 14.6
|Apr precipitation days = 12.5
|May precipitation days = 13.8
|Jun precipitation days = 12.5
|Jul precipitation days = 14.0
|Aug precipitation days = 13.3
|Sep precipitation days = 12.2
|Oct precipitation days = 14.7
|Nov precipitation days = 16.7
|Dec precipitation days = 18.8
|year precipitation days = 175.3
|Jan snow depth cm = 6.3
|Feb snow depth cm = 5.8
|Mar snow depth cm = 2.8
|Apr snow depth cm = 0.2
|May snow depth cm = 0
|Jun snow depth cm = 0
|Jul snow depth cm = 0
|Aug snow depth cm = 0
|Sep snow depth cm = 0
|Oct snow depth cm = 0
|Nov snow depth cm = 2.3
|Dec snow depth cm = 7.7
|year snow depth cm = 12.8
|humidity colour = green
|Jan humidity = 84.5
|Feb humidity = 80.5
|Mar humidity = 73.6
|Apr humidity = 66.6
|May humidity = 68.9
|Jun humidity = 68.9
|Jul humidity = 67.8
|Aug humidity = 69.7
|Sep humidity = 76.0
|Oct humidity = 83.7
|Nov humidity = 87.3
|Dec humidity = 87.4
|year humidity = 76.2
|source 1 = [[Deutscher Wetterdienst]]/SKlima.de&lt;ref name=sklima&gt;{{cite web 
|url = http://sklima.de/datenbank_auswertung.php?tab=2
|title = Monatsauswertung 
|website = sklima.de 
|publisher = SKlima 
|language = de 
|access-date = 2026-05-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|url = http://www.sonnenlaender.de/deutschland/klima-deutschland/klimatabellen-Wiesbaden/
|title = Weather Information for Wiesbaden
|access-date = 2026-05-04
|archive-date = 2012-04-26
|archive-url = https://web.archive.org/web/20120426204116/http://www.sonnenlaender.de/deutschland/klima-deutschland/klimatabellen-Wiesbaden/
|url-status = live
}}&lt;/ref&gt;
}}

==Хотын дүр төрх==
=== Зургийн цомог ===
&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Зураг:Wiesbaden_Innenstadt.jpg|Хотын төв хэсэгт орших эвангелийн сүм, Маркткирхе
Зураг:Stadtschloss_Wiesbaden.jpg|Хессен мужийн захиргааны ордон
&lt;/gallery&gt;

==Эшлэл==
{{reflist}}

{{Германы мужийн нийслэл хот}}
{{Германы хот}}

[[Ангилал:Германы мужийн нийслэл]]
[[Ангилал:Хессений коммун]]
[[Ангилал:Висбаден| ]]
[[Ангилал:Райн мөрний суурин]]
[[Ангилал:Хессений тойроггүй хот]]
[[Ангилал:Хессений суурин]]</text>
      <sha1>jcv5y5yu7apeivh2bn7di3uynpvgi8n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ричард Гир</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48325</id>
    <revision>
      <id>855538</id>
      <parentid>749363</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T08:11:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>855538</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5710" sha1="86yeiyqkajwl3qgui1ft9tst9qc208j" xml:space="preserve">{{Инфобокс дэлгэцийн жүжигчин
| kurzname           = Ричард Гир&lt;br&gt;''&lt;small&gt;Richard Gere&lt;/small&gt;''
| bild               =
| bildbeschreibung   = Ричард Гир 2012 онд
| langname           = Ричард Тиффани Гир
| nation             = {{USA}}
| geburtstag         = [[1949 он]]ы [[8 сарын 31]] 
| geburtsort         = [[Филадельфи]], [[Пенсильвани]]
| geburtsland        = [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]
| sterbedatum        =
| sterbeort          =
| sterbeland         =
| partner            = 
| expartner          = 
| bekannt            = 1973—одоо
| beruf              = [[жүжигчин]]
| preis              = «[[Алтан бөмбөрцөг]]» (2003)
| website            = 
}}
[[Файл:Richard Gere by John Mathew Smith.jpg|thumb|Ричард Гир]]
'''Ричард Тиффани Гир''' ({{lang-en|Richard Tiffany Gere}}; [[1949]] оны 8-р сарын 31-нд [[Пеннсилвани]] мужийн [[Филадельфи]] хотод төрсөн) — [[АНУ|Америкийн]] алдарт телевиз болон дэлгэцийн [[жүжигчин]], нийгмийн идэвхитэн. 

«[[Алтан бөмбөрцөг]]» тэргүүтэй шагналд хүрсэн («[[Чикаго (кино)|Чикаго]]» ([[Англи хэл|англи]]. ''Chicago,'' 2002) гол дүрээр) тэрээр «[[Америк Жиголо]]» ([[Англи хэл|англи]]. ''American Gigolo,'' 1980) кинонд амжилт олоод сэтгэл татам, боловсон эрээр дэлгэцнээ олонтаа үзэгдсэн түүхтэй. «[[Тэнгэрлэг өдрүүд]]» (1978), «[[Жентльмен офицер]]» ([[Англи хэл|англи]]. ''An Officer and a Gentleman'') 1982), [[Хөөрхөн хүүхэн (кино)]] ([[Англи хэл|англи]]. ''Pretty Woman,'' 1990), «[[Айдсын хүчин]]» (1996), «[[Зугтсан сүйт бүсгүй]]» ([[Англи хэл|англи.]] ''Runaway Bride,'' 1999), «[[Надтай бүжиглээч]]» ([[Англи хэл|англи.]] ''Shall We Dance?,'' 2004), «[[Хачико: Үнэнч нөхөр]]» ([[Англи хэл|англи]]. ''Hachi: A Dog’s Tale,'' 2009), «[[Нүгэл тачаал]]» (2012) бүтээлүүдээрээ алдартай. Түүнчлэн [[14-р Далай лам|14-р Далай ламын]] итгэлт шавь.

== Намтар ==
Ричард Гир 1949 оны 8-р сарын 31-нд Пенсильвани мужийн Филадельфи хотод төрсөн. Түүний эцэг Хомер Жорж Гир даатгалын ажилтан байсан бол эх Дорис Анн Гир (төрсөн овог- Тиффани) гэрийн эзэгтэй байжээ. Ричард айлын таван хүүхдийн хоёр дахь нь юм. Тэрээр Ирланд, Шотланд, Англи, Голланд гаралтай. Ирээдүйн жүжигчин [[Нью-Йорк (муж)|Нью-Йорк мужийн]] Сиракьюс хотод өссөн.

2007 оны 9-р сард Гир Хятадад дарамт шахалт үзүүлэхийн тулд 2008 оны Бээжингийн олимпийн наадмыг бойкотлохыг уриалж [[Төвөд|Төвөдийг]] тусгаар тогтнуулахыг шаардаж байв.

== Гэр бүл, хувийн амьдрал ==
[[Файл:Alejandra Silva and Richard Gere-69078.jpg|thumb|Алехандра Сильватай, 2024 он.]]
Ричард Гир 1971-1978 онд жүжигчин Пенелопа Милфорд, 1978-1986 онд зураач Сильвия Мартинс нартай ойрын харилцаатай байсан. Эдгээр жилүүдэд тэрээр мөн Стюйсли Велд, Кэрол Мэллори, Доун Стил, Лори Родкин, Барбара Каррера, Барбара Стрейзанд нартай үерхдэг байжээ. Преслигийн хуучин найз залуу Майкл Эдвард болон Бейсингерийн хуучин нөхөр Рон Снайдер нарын бичсэнээр Ричард Гир Присцилла Пресли, [[Ким Бейсингер]] нартай нууц амрагийн холбоотой байсан гэж үздэг. Тэрээр мөн Лаура Бэйли, Тина Чоу, Далила Ди Лаззаро, [[Падма Лакшми]] нартай болзож байсан гэж мэдээлдэг. 

Загвар өмсөгч, жүжигчин [[Синди Кроуфорд]]  (1991—1995)-тай дараа нь жүжигчин Кэри Лоуэллтэй (2002—2013) ханилж байсан бөгөөд сүүлд 2018 оноос нийтлэгч Алехандра Сильватай гэрлээд хоёр хүүтэй болсон. 

== Лавлах холбоос ==
{{лавлах холбоос}}
== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Richard Gere|Ричард Гир}}
* {{imdb name|id=0000152|name=Ричард Гир}}

{{actor-stub}}
{{2001—2020 оны «Алтан бөмбөрцөг» шагналтан (эрэгтэй гол дүр — инээдэм, мюзикл)}}

{{DEFAULTSORT:Гир, Ричард}}
[[Ангилал:Театрын жүжигчин]]
[[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]]
[[Ангилал:SАG-Award шагналтан]]
[[Ангилал:Нью-Йорк хотын хүн]]
[[Ангилал:Америкчууд]]
[[Ангилал:1949 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>86yeiyqkajwl3qgui1ft9tst9qc208j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хэлэлцүүлэг:Зүүнгарын Хаант Улс</title>
    <ns>1</ns>
    <id>50874</id>
    <revision>
      <id>855462</id>
      <parentid>700328</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:44:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>855462</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="nakp7v70tqka2vsf0n9xwrfqziv2wb1" xml:space="preserve">{{WikiProject banner shell|class=FA}}</text>
      <sha1>nakp7v70tqka2vsf0n9xwrfqziv2wb1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан</title>
    <ns>14</ns>
    <id>59825</id>
    <revision>
      <id>855477</id>
      <parentid>854836</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T01:53:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ttzoo12</username>
        <id>79485</id>
      </contributor>
      <comment>added category</comment>
      <origin>855477</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="373" sha1="gckgnmip71fmz5mmwf3ss96dwn3v1jm" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Цогдоржийн Бавуудорж]]
[[Ангилал:Монголын одон ба хүндэтгэлийн медальтан|Төрийн шагналтан]]
[[Ангилал:Төрийн шагналтан]]
[[Ангилал:Төрийн шагнал|шагналтан]]
[[Ангилал:Цогдоржийн Бавуудорж]]
__INDEX__</text>
      <sha1>gckgnmip71fmz5mmwf3ss96dwn3v1jm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855534</id>
      <parentid>855477</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T07:31:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Ttzoo12|Ttzoo12]] ([[User talk:Ttzoo12|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Zorigt|Zorigt]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ.</comment>
      <origin>687529</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="240" sha1="a0lxnnpau9ujnbj4as5rzqgp7dg4lxj" xml:space="preserve">[[Ангилал:Монголын одон ба хүндэтгэлийн медальтан|Төрийн шагналтан]]
[[Ангилал:Төрийн шагналтан]]
[[Ангилал:Төрийн шагнал|шагналтан]]</text>
      <sha1>a0lxnnpau9ujnbj4as5rzqgp7dg4lxj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бурхан багшийн их дүйчин өдөр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62716</id>
    <revision>
      <id>855463</id>
      <parentid>838799</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T14:53:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-26695-51</username>
        <id>104329</id>
      </contributor>
      <comment>Дүйчин</comment>
      <origin>855463</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6554" sha1="b901m4wskggf3jfzohqer3qbable9nx" xml:space="preserve">'''Бурхан багшийн их дүйчин өдөр''' ([[пали хэл|пали]], {{langx|sa|'''Vaiśākha'''}}) нь [[Бурхан багш]] эхээс мэндэлсэн, 37 насандаа гэгээрлийн хутгийг олсон, 81 насандаа ертөнцийн мөнх бусыг үзүүлж [[нирваан]] дүрийг олсон өдөр болох зуны тэргүүн сарын шинийн 15-ны өдрийг хэлнэ.
[[Буддын шашин|Буддын шашинтнууд]] олноор амьдардаг улс орнуудад уг өдрийг [[нийтээр тэмдэглэх баяр]] болгон амрахаас гадна өөр олон улсад янз бүрийн хэлбэрээр тэмдэглэн өнгөрүүлдэг. Монгол Улсад 1992 оноос хойш албан ёсоор тэмдэглэх болсон ба УИХ-аар 2019 оноос бүх нийтийн амралтын өдөр болгон хуульчилсан байна. Бурхан багшийн их дүйчин өдөр аргын тооллоор 2023 онд 6-р сарын 4-нд тохиосон.  

==Түүх==
[[File:The birth of the Buddha; scene with Queen Maya Wellcome V0046076.jpg|thumb|Бурхан багшийн ээж [[Маяа (Буддын ээж)|Маяа хатан]] модны мөчрөөс зууран, хүүгээ төрүүлж байгаа нь.]]
Буддын шашинтнууд олон зуун жилийн өмнөөс их дүйчэн өдрийг тэмдэглэн өнгөрүүлдэг байсан бөгөөд 1950 онд Шри Ланкад зохиогдсон [[Дэлхийн буддистуудын холбоо]]ны анхдугаар чуулганаар уг өдрийг зуны тэргүүн сарын шинийн 15-ныг Бурхан багшийн их дүйчэн өдөр гэж албан ёсоор тодорхойлжээ. Уг чуулганаар ийн тунхагласан:
{{quote|Дэлхийн буддистуудын холбооны чуулганаас [[Балбын хаан|Балбын эрхэмсэг махаража]] Весакийн их дүйчэн сарын шинийн 15-ныг тус улсын нийтээр тэмдэглэх баяр болгосон өршөөнгүй шийдвэрт талархаж байгааг тэмдэглэхийн сацуу ертөнцөд хүлээн зөвшөөрөгдсөн ачит багш Буддын дурсгалд зориулж, 5-р сарын шинийн 15-ны өдрийг нийтээр тэмдэглэх баяр болгохыг олон, цөөн гэлтгүй буддистууд амьдардаг бүх орны засгийн газрын тэргүүнүүдэд уриалж байна.&lt;ref&gt;{{Cite web|title = World Fellowship of Buddhists Second Two-Year Plan (B.E. 2544-2545/2001-2002)|url = http://www.bdcu.org.au/bddronline/bddr11no3/wfbs2ypn.html#plan1|website = Buddha Dhyana Dana Review Online|accessdate = 2015 оны 12 сарын 25}}&lt;/ref&gt;}}

1999 оноос [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]] өөрийн төв байр болон дэлхийн өнцөг булан бүр дэх салбарууддаа их дүйчэн өдрийг тэмдэглэх болсон.&lt;ref&gt;{{cite web|title=RESOLUTION ADOPTED BY THE GENERAL ASSEMBLY: 54/115. International recognition of the Day of Vesak at United Nations Headquarters and other United Nations offices|url=http://www.worldlii.org/int/other/UNGARsn/1999/192.pdf|publisher=Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|accessdate=2012 оны 2 сарын 6}}&lt;/ref&gt;

==Нэршил==
Их дүйчэн өдрийг орон бүрт өөр өөрөөр нэрлэдэг:
*{{langx|as|বুদ্ধ পূর্ণিমা}} ''Buddho Purnima''
*{{langx|bn|বুদ্ধ পূর্ণিমা}} ''Buddho Purnima'', {{lang|bn|বুদ্ধ জয়ন্তী}} ''Buddho Joyonti'', {{lang|bn|ভেসাক}} ''Bhesak''
*{{langx|dz|སྟོན་པའི་དུས་ཆེན་༥ འཛོམས་}} ''Dhüchen Nga Zom''
*{{langx|my|ကဆုန်လပြည့် ဗုဒ္ဓနေ့}} &quot;Тэргэл сарны баяр&quot; 
*{{zh|c=佛陀誕辰紀念日|p=Fótuó dànchén jìniàn rì}}, 佛誕 (''Fódàn'', Буддын төрсөн өдөр), 浴佛節 (''Yùfójié'', Буддын угаал), 衛塞節 (''Wèisāi jié'')
*{{langx|hi|बुद्ध पूर्णिमा}} ''Buddha Pūrṇimā'',  {{lang|hi|बुद्ध जयन्ती}} ''Buddha Jayantī'', {{lang|hi|वैशाख पूर्णिमा}} ''Vaisākh Pūrṇimā''
*{{langx|id|Hari Raya Waisak}}
*{{langx|ja|花祭|}} ''Hanamatsuri'' (Цэцгийн баяр)
*{{langx|km|វិសាខបូជា}} ''Visak Bochea''
*{{langx|kn|ಬುದ್ಧ ಪೌರ್ಣಮಿ}} ''Buddha Pournami''
*{{солонгос|hangul=석가 탄신일|hanja=釋迦誕辰日|rr=Seokka Tanshin-il}} (Шагжамүни Буддын төрсөн өдөр)
*{{langx|lo|ວິສາຂະບູຊາ}} ''Vixakha Bouxa''
*{{langx|ms|Hari Wesak (هاري ويسق)}} 
*{{langx|mn|Бурхан Багшийн Их Дүйчэн Өдөр}}
*{{langx|new|स्वांया पुन्हि}} ''Swānyā Punhi'' 
*{{langx|ne|बुद्ध पुर्णिमा}} ''Buddha Purnima'', {{lang|ne|बुद्ध जयन्ति}} ''Buddha Jayanti''
*{{langx|si|වෙසක්}} ''Vesak''
*{{langx|ta|விசாக தினம்}} ''Vicāka Tiṉam''
*{{langx|te|బుద్ధ పౌర్ణమి}} ''Buddha Pournami'' буюу {{lang-te|వైశాఖ పౌర్ణమి}} ''Vaisakha Pournami'' 
*{{langx|th|วิสาขบูชา}} ''Wisakha Bucha''
*{{bo|t=ས་ག་ཟླ་བ།|s=Sa Ga Dawa}}
*{{langx|vi|Phật Đản}} (Буддын төрсөн өдөр)

==Эшлэл==
{{Reflist}}

== Цахим холбоос ==
*[https://web.archive.org/web/20070219115054/http://www.buddhanet.net/vesak.htm Бурхан багшийн их дүйчэн өдрийн учир] {{en}}
{{commons category|Vesak|Бурхан багшийн их дүйчэн өдөр}}

[[Ангилал:Буддын шашны баяр ёслол, зан заншил]]
[[Ангилал:Тавдугаар сарын баяр ёслолын өдөр]]
[[Ангилал:Зургаадугаар сарын баяр ёслолын өдөр]]
[[Ангилал:Буддын шашны арга хэмжээ|баяр]]</text>
      <sha1>b901m4wskggf3jfzohqer3qbable9nx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855473</id>
      <parentid>855463</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T01:43:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Zorigt moved page [[Бурхан багшийн их дүйчэн өдөр]] to [[Бурхан багшийн их дүйчин өдөр]]: &quot;Нийтээр тэмдэглэх баярын болон тэмдэглэлт өдрүүдийн тухай&quot; хуульд бичсэнийг баримтлав.</comment>
      <origin>855463</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6554" sha1="b901m4wskggf3jfzohqer3qbable9nx" xml:space="preserve">'''Бурхан багшийн их дүйчин өдөр''' ([[пали хэл|пали]], {{langx|sa|'''Vaiśākha'''}}) нь [[Бурхан багш]] эхээс мэндэлсэн, 37 насандаа гэгээрлийн хутгийг олсон, 81 насандаа ертөнцийн мөнх бусыг үзүүлж [[нирваан]] дүрийг олсон өдөр болох зуны тэргүүн сарын шинийн 15-ны өдрийг хэлнэ.
[[Буддын шашин|Буддын шашинтнууд]] олноор амьдардаг улс орнуудад уг өдрийг [[нийтээр тэмдэглэх баяр]] болгон амрахаас гадна өөр олон улсад янз бүрийн хэлбэрээр тэмдэглэн өнгөрүүлдэг. Монгол Улсад 1992 оноос хойш албан ёсоор тэмдэглэх болсон ба УИХ-аар 2019 оноос бүх нийтийн амралтын өдөр болгон хуульчилсан байна. Бурхан багшийн их дүйчин өдөр аргын тооллоор 2023 онд 6-р сарын 4-нд тохиосон.  

==Түүх==
[[File:The birth of the Buddha; scene with Queen Maya Wellcome V0046076.jpg|thumb|Бурхан багшийн ээж [[Маяа (Буддын ээж)|Маяа хатан]] модны мөчрөөс зууран, хүүгээ төрүүлж байгаа нь.]]
Буддын шашинтнууд олон зуун жилийн өмнөөс их дүйчэн өдрийг тэмдэглэн өнгөрүүлдэг байсан бөгөөд 1950 онд Шри Ланкад зохиогдсон [[Дэлхийн буддистуудын холбоо]]ны анхдугаар чуулганаар уг өдрийг зуны тэргүүн сарын шинийн 15-ныг Бурхан багшийн их дүйчэн өдөр гэж албан ёсоор тодорхойлжээ. Уг чуулганаар ийн тунхагласан:
{{quote|Дэлхийн буддистуудын холбооны чуулганаас [[Балбын хаан|Балбын эрхэмсэг махаража]] Весакийн их дүйчэн сарын шинийн 15-ныг тус улсын нийтээр тэмдэглэх баяр болгосон өршөөнгүй шийдвэрт талархаж байгааг тэмдэглэхийн сацуу ертөнцөд хүлээн зөвшөөрөгдсөн ачит багш Буддын дурсгалд зориулж, 5-р сарын шинийн 15-ны өдрийг нийтээр тэмдэглэх баяр болгохыг олон, цөөн гэлтгүй буддистууд амьдардаг бүх орны засгийн газрын тэргүүнүүдэд уриалж байна.&lt;ref&gt;{{Cite web|title = World Fellowship of Buddhists Second Two-Year Plan (B.E. 2544-2545/2001-2002)|url = http://www.bdcu.org.au/bddronline/bddr11no3/wfbs2ypn.html#plan1|website = Buddha Dhyana Dana Review Online|accessdate = 2015 оны 12 сарын 25}}&lt;/ref&gt;}}

1999 оноос [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]] өөрийн төв байр болон дэлхийн өнцөг булан бүр дэх салбарууддаа их дүйчэн өдрийг тэмдэглэх болсон.&lt;ref&gt;{{cite web|title=RESOLUTION ADOPTED BY THE GENERAL ASSEMBLY: 54/115. International recognition of the Day of Vesak at United Nations Headquarters and other United Nations offices|url=http://www.worldlii.org/int/other/UNGARsn/1999/192.pdf|publisher=Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|accessdate=2012 оны 2 сарын 6}}&lt;/ref&gt;

==Нэршил==
Их дүйчэн өдрийг орон бүрт өөр өөрөөр нэрлэдэг:
*{{langx|as|বুদ্ধ পূর্ণিমা}} ''Buddho Purnima''
*{{langx|bn|বুদ্ধ পূর্ণিমা}} ''Buddho Purnima'', {{lang|bn|বুদ্ধ জয়ন্তী}} ''Buddho Joyonti'', {{lang|bn|ভেসাক}} ''Bhesak''
*{{langx|dz|སྟོན་པའི་དུས་ཆེན་༥ འཛོམས་}} ''Dhüchen Nga Zom''
*{{langx|my|ကဆုန်လပြည့် ဗုဒ္ဓနေ့}} &quot;Тэргэл сарны баяр&quot; 
*{{zh|c=佛陀誕辰紀念日|p=Fótuó dànchén jìniàn rì}}, 佛誕 (''Fódàn'', Буддын төрсөн өдөр), 浴佛節 (''Yùfójié'', Буддын угаал), 衛塞節 (''Wèisāi jié'')
*{{langx|hi|बुद्ध पूर्णिमा}} ''Buddha Pūrṇimā'',  {{lang|hi|बुद्ध जयन्ती}} ''Buddha Jayantī'', {{lang|hi|वैशाख पूर्णिमा}} ''Vaisākh Pūrṇimā''
*{{langx|id|Hari Raya Waisak}}
*{{langx|ja|花祭|}} ''Hanamatsuri'' (Цэцгийн баяр)
*{{langx|km|វិសាខបូជា}} ''Visak Bochea''
*{{langx|kn|ಬುದ್ಧ ಪೌರ್ಣಮಿ}} ''Buddha Pournami''
*{{солонгос|hangul=석가 탄신일|hanja=釋迦誕辰日|rr=Seokka Tanshin-il}} (Шагжамүни Буддын төрсөн өдөр)
*{{langx|lo|ວິສາຂະບູຊາ}} ''Vixakha Bouxa''
*{{langx|ms|Hari Wesak (هاري ويسق)}} 
*{{langx|mn|Бурхан Багшийн Их Дүйчэн Өдөр}}
*{{langx|new|स्वांया पुन्हि}} ''Swānyā Punhi'' 
*{{langx|ne|बुद्ध पुर्णिमा}} ''Buddha Purnima'', {{lang|ne|बुद्ध जयन्ति}} ''Buddha Jayanti''
*{{langx|si|වෙසක්}} ''Vesak''
*{{langx|ta|விசாக தினம்}} ''Vicāka Tiṉam''
*{{langx|te|బుద్ధ పౌర్ణమి}} ''Buddha Pournami'' буюу {{lang-te|వైశాఖ పౌర్ణమి}} ''Vaisakha Pournami'' 
*{{langx|th|วิสาขบูชา}} ''Wisakha Bucha''
*{{bo|t=ས་ག་ཟླ་བ།|s=Sa Ga Dawa}}
*{{langx|vi|Phật Đản}} (Буддын төрсөн өдөр)

==Эшлэл==
{{Reflist}}

== Цахим холбоос ==
*[https://web.archive.org/web/20070219115054/http://www.buddhanet.net/vesak.htm Бурхан багшийн их дүйчэн өдрийн учир] {{en}}
{{commons category|Vesak|Бурхан багшийн их дүйчэн өдөр}}

[[Ангилал:Буддын шашны баяр ёслол, зан заншил]]
[[Ангилал:Тавдугаар сарын баяр ёслолын өдөр]]
[[Ангилал:Зургаадугаар сарын баяр ёслолын өдөр]]
[[Ангилал:Буддын шашны арга хэмжээ|баяр]]</text>
      <sha1>b901m4wskggf3jfzohqer3qbable9nx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855475</id>
      <parentid>855473</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T01:45:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>855475</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6554" sha1="3pkz8dvlmwafktc1dfuc2s91nj6yjva" xml:space="preserve">'''Бурхан багшийн их дүйчин өдөр''' ([[пали хэл|пали]], {{langx|sa|'''Vaiśākha'''}}) нь [[Бурхан багш]] эхээс мэндэлсэн, 37 насандаа гэгээрлийн хутгийг олсон, 81 насандаа ертөнцийн мөнх бусыг үзүүлж [[нирваан]] дүрийг олсон өдөр болох зуны тэргүүн сарын шинийн 15-ны өдрийг хэлнэ.
[[Буддын шашин|Буддын шашинтнууд]] олноор амьдардаг улс орнуудад уг өдрийг [[нийтээр тэмдэглэх баяр]] болгон амрахаас гадна өөр олон улсад янз бүрийн хэлбэрээр тэмдэглэн өнгөрүүлдэг. Монгол Улсад 1992 оноос хойш албан ёсоор тэмдэглэх болсон ба УИХ-аар 2019 оноос бүх нийтийн амралтын өдөр болгон хуульчилсан байна. Бурхан багшийн их дүйчин өдөр аргын тооллоор 2023 онд 6-р сарын 4-нд тохиосон.  

==Түүх==
[[File:The birth of the Buddha; scene with Queen Maya Wellcome V0046076.jpg|thumb|Бурхан багшийн ээж [[Маяа (Буддын ээж)|Маяа хатан]] модны мөчрөөс зууран, хүүгээ төрүүлж байгаа нь.]]
Буддын шашинтнууд олон зуун жилийн өмнөөс их дүйчин өдрийг тэмдэглэн өнгөрүүлдэг байсан бөгөөд 1950 онд Шри Ланкад зохиогдсон [[Дэлхийн буддистуудын холбоо]]ны анхдугаар чуулганаар уг өдрийг зуны тэргүүн сарын шинийн 15-ныг Бурхан багшийн их дүйчин өдөр гэж албан ёсоор тодорхойлжээ. Уг чуулганаар ийн тунхагласан:
{{quote|Дэлхийн буддистуудын холбооны чуулганаас [[Балбын хаан|Балбын эрхэмсэг махаража]] Весакийн их дүйчин сарын шинийн 15-ныг тус улсын нийтээр тэмдэглэх баяр болгосон өршөөнгүй шийдвэрт талархаж байгааг тэмдэглэхийн сацуу ертөнцөд хүлээн зөвшөөрөгдсөн ачит багш Буддын дурсгалд зориулж, 5-р сарын шинийн 15-ны өдрийг нийтээр тэмдэглэх баяр болгохыг олон, цөөн гэлтгүй буддистууд амьдардаг бүх орны засгийн газрын тэргүүнүүдэд уриалж байна.&lt;ref&gt;{{Cite web|title = World Fellowship of Buddhists Second Two-Year Plan (B.E. 2544-2545/2001-2002)|url = http://www.bdcu.org.au/bddronline/bddr11no3/wfbs2ypn.html#plan1|website = Buddha Dhyana Dana Review Online|accessdate = 2015 оны 12 сарын 25}}&lt;/ref&gt;}}

1999 оноос [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]] өөрийн төв байр болон дэлхийн өнцөг булан бүр дэх салбарууддаа их дүйчин өдрийг тэмдэглэх болсон.&lt;ref&gt;{{cite web|title=RESOLUTION ADOPTED BY THE GENERAL ASSEMBLY: 54/115. International recognition of the Day of Vesak at United Nations Headquarters and other United Nations offices|url=http://www.worldlii.org/int/other/UNGARsn/1999/192.pdf|publisher=Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|accessdate=2012 оны 2 сарын 6}}&lt;/ref&gt;

==Нэршил==
Их дүйчин өдрийг орон бүрд өөр өөрөөр нэрлэдэг:
*{{langx|as|বুদ্ধ পূর্ণিমা}} ''Buddho Purnima''
*{{langx|bn|বুদ্ধ পূর্ণিমা}} ''Buddho Purnima'', {{lang|bn|বুদ্ধ জয়ন্তী}} ''Buddho Joyonti'', {{lang|bn|ভেসাক}} ''Bhesak''
*{{langx|dz|སྟོན་པའི་དུས་ཆེན་༥ འཛོམས་}} ''Dhüchen Nga Zom''
*{{langx|my|ကဆုန်လပြည့် ဗုဒ္ဓနေ့}} &quot;Тэргэл сарны баяр&quot; 
*{{zh|c=佛陀誕辰紀念日|p=Fótuó dànchén jìniàn rì}}, 佛誕 (''Fódàn'', Буддын төрсөн өдөр), 浴佛節 (''Yùfójié'', Буддын угаал), 衛塞節 (''Wèisāi jié'')
*{{langx|hi|बुद्ध पूर्णिमा}} ''Buddha Pūrṇimā'',  {{lang|hi|बुद्ध जयन्ती}} ''Buddha Jayantī'', {{lang|hi|वैशाख पूर्णिमा}} ''Vaisākh Pūrṇimā''
*{{langx|id|Hari Raya Waisak}}
*{{langx|ja|花祭|}} ''Hanamatsuri'' (Цэцгийн баяр)
*{{langx|km|វិសាខបូជា}} ''Visak Bochea''
*{{langx|kn|ಬುದ್ಧ ಪೌರ್ಣಮಿ}} ''Buddha Pournami''
*{{солонгос|hangul=석가 탄신일|hanja=釋迦誕辰日|rr=Seokka Tanshin-il}} (Шагжамүни Буддын төрсөн өдөр)
*{{langx|lo|ວິສາຂະບູຊາ}} ''Vixakha Bouxa''
*{{langx|ms|Hari Wesak (هاري ويسق)}} 
*{{langx|mn|Бурхан Багшийн Их Дүйчин Өдөр}}
*{{langx|new|स्वांया पुन्हि}} ''Swānyā Punhi'' 
*{{langx|ne|बुद्ध पुर्णिमा}} ''Buddha Purnima'', {{lang|ne|बुद्ध जयन्ति}} ''Buddha Jayanti''
*{{langx|si|වෙසක්}} ''Vesak''
*{{langx|ta|விசாக தினம்}} ''Vicāka Tiṉam''
*{{langx|te|బుద్ధ పౌర్ణమి}} ''Buddha Pournami'' буюу {{lang-te|వైశాఖ పౌర్ణమి}} ''Vaisakha Pournami'' 
*{{langx|th|วิสาขบูชา}} ''Wisakha Bucha''
*{{bo|t=ས་ག་ཟླ་བ།|s=Sa Ga Dawa}}
*{{langx|vi|Phật Đản}} (Буддын төрсөн өдөр)

==Эшлэл==
{{Reflist}}

== Цахим холбоос ==
*[https://web.archive.org/web/20070219115054/http://www.buddhanet.net/vesak.htm Бурхан багшийн их дүйчэн өдрийн учир] {{en}}
{{commons category|Vesak|Бурхан багшийн их дүйчин өдөр}}

[[Ангилал:Буддын шашны баяр ёслол, зан заншил]]
[[Ангилал:Тавдугаар сарын баяр ёслолын өдөр]]
[[Ангилал:Зургаадугаар сарын баяр ёслолын өдөр]]
[[Ангилал:Буддын шашны арга хэмжээ|баяр]]</text>
      <sha1>3pkz8dvlmwafktc1dfuc2s91nj6yjva</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Даваажавын Баадайжав</title>
    <ns>0</ns>
    <id>79530</id>
    <revision>
      <id>855479</id>
      <parentid>855427</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T01:57:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>855479</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7359" sha1="g13df7hf9hyg75pcwr1wso65vxfzueo" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name         = Даваажавын Баадайжав
| native_name = 
| image        = Baadaijaw_Dawaajaw.jpg
| caption      = 
| birth_date   = {{birth date and age|1945|05|01|mf=y}}
| birth_place  = [[Монгол улс]], тодруулбал одооны [[Улаанбаатар хот|Улаанбаатар]] хот [[Баянзүрх|Амгаланбаатар]]-т төржээ
| nationality  = [[Монгол үндэстэн]]
|citizenship   = {{flag|Монгол}} ([[БНМАУ]] → МУ)
| occupation   = дуурийн дуучин
| Дуулах хоолой  = [[меццо-сопрано]]
| years_active = 1969-2024
| agent        = 
| Төгөссөн сургууль   = [[Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль]]&lt;br/&gt;[https://bg.wikipedia.org/wiki/Национална_музикална_академия Болгар Улсын консерватори]
| children     = Баттөр (1966-2023 хөвүүн)&lt;br/&gt;Батсаран (1968 хөвүүн)&lt;br/&gt;Онгонбат (1977 хөвүүн)
|death_date=2024.03.25|awards=[[Гавьяат жүжигчин]]&lt;br/&gt;[https://mn.wikipedia.org/wiki/Монгол_улсын_гавьяат_жүжигчин]
[[Ардын жүжигчин]]&lt;br/&gt;[https://mn.wikipedia.org/wiki/Ардын_жүжигчдийн_жагсаалт]}}
'''Даваажавын Баадайжав''' (1945 оны 5-р сарын 1-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрж, 2024 оны 3-р сарын 25-нд нас барсан) — [[Монгол улс|Монгол Улсын]] [[Ардын Жүжигчин]], [[дуурь|дуурийн]] [https://ru.wikipedia.org/wiki/Меццо-сопрано меццо-сопрано] хоолойтой [[дуучин]]. 

== Намтар ==
1963 онд [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ аймгийн]] төвийн Бумцэндийн нэрэмжит 10 жилийн дунд сургуулийг төгсөж, агуу их хөгжмийн зохиолч [[Дагвын Лувсаншарав|Дагвын Лувсаншаравын]] ивээл дор Улсын дуурь бүжгийн театрын найрал дууны ангид дуучнаар орж урлагийн замд анх хөл тавьжээ. 1964-1968 онд УБДС-ийн дуулаачийн анги, [[Болгар|Болгарын]] [[Софи]] хотын [[:bg:Национална_музикална_академия|хөгжмийн дээд сургуулийн]] хоёр жилийн дээд курсийг тус тус төгссөн. 

[[Дуурь Бүжгийн Эрдмийн Театр|ДБЭТ]]-т 1969-1994 онд гоцлол дуучнаар, 1994 оноос Сэлэнгэ аймгийн “Сэлэнгийн долгио” чуулгын найруулагч, 1994-1996 онд “Сэлэнгийн долгио” чуулгын даргаар ажилласан байна. 

[[Билэгийн Дамдинсүрэн|Б.Дамдинсүрэнгийн]] “Тэмцэл”-ийн Пагма, [[Лувсанжамбын Мөрдорж|Л.Мөрдоржийн]] “Жаргал”-ын Пил, [[Халтарын Билэгжаргал|Х.Билэгжаргалын]] “Ламбугайн нулимас”-ын эх, [[Жорж Бизе|Ж.Бизегийн]] “[[Кармен (Дуурь)|Кармен]]”-ий Кармен, [[Жакомо Пуччини|Ж.Пуччинигийн]] “Чио Чио Сан”-ы Сузуки, [[Александр Бородин|А.Бородины]] “Игорь ван”-ы Кончаковна, [[Пётр Чайковский|П.Чайковскийн]] “[[Евгений Онегин (роман)|Евгений Онегин]]”-ий Ольга, Асрагч эх гэх мэт үндэсний болон сонгодог 30 гаруй дуурийн гол ба туслах дүрүүдэд дуулж жүжиглэсэн байна. Тэр бүгдээс “Отелло” дуурийн Эмилияд цайлган сэтгэлтэй, гэнэн бүсгүйн дүрийг илүү чадамгай сайн гаргасан ажээ. 

Олон улсын оюутан залуучуудын “Орос дууг хэн сайн дуулах вэ” (ЗХУ-д болсон) уралдааны тэргүүн шагнал, П.И.Чайковскийн нэрэмжит олон улсын дуурийн дуучны 1970 оны тэмцээнээс хоёрдугаар шатанд шалгарч, БНАСАУ-д болдог “Хаврын баяр” олон улсын урлагийн наадмын солонгос дуу дуулаачдын тэмцээнд түрүүлж байжээ. 2001 онос [[БНХАУ]]-ын [[Өвөр Монгол]]д багшилж байсан. 

2024 оны 3-р сарын 25-нд нас барсан.

==Хүртсэн цол, шан==
* 1967 он — [[ЗХУ]]-ын [[Сочи хотод болсон олон улсын уралдааны тэргүүн байрын шагнал]]
* 1970 он — [[ЗХУ]]-ын [[https://ru.wikipedia.org/wiki/Международный_конкурс_имени_П._И._Чайковского Чайковскийн нэрэмжит 4-р уралдааны Романс дуулаачийн 2-р шатны тусгай шагнал]]
* 1976 он — [[БНМАУ]]-ын [[Гавьяат Жүжигчин]] (БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн 1976 оны 7 дугаар сарын 9-ний өдрийн 143 дугаар зарлиг)[[Файл:Гавьяат_Цолтны_Үнэмлэх.jpg|thumb|Д. Баадайжавын Гавьяат Цолтны Үнэмлэх]]
[[Файл:БНМАУ-ын_Гавьяат_жүжигчин_цол_олгох_тухай_зарлиг,_1976_он.png|right|thumb|349x349px|БНМАУ-ын Гавьяат жүжигчин цол олгох тухай зарлиг, 1976 он.]]
* 1992 он — [[БНАСАУ]]-ын [[Хаварын баярын тэргүүн байрын шагнал]]
* 2009 он - [[БНХАУ]]-ын [[Гадаадын шилдэг мэргэжилтэн шагнал]]
* 2016 он — [[МУАЖ]] (МУ-ын Ерөнхийлөгчийн 2016 оны 12 дугаар сарын 26-ны өдрийн 177 дугаар зарлиг) 
[[Файл:Ардын_Жүжигчин_цолны_үнэмлэх.jpg|thumb|Ардын Жүжигчин цолны үнэмлэх]]
[[Файл:Д.Баадайжавын_хүртсэн_алдар_цолтны_тэмдэгүүд.jpg|thumb|Д.Баадайжавын хүртсэн алдар цолтны тэмдгүүд]]

==Эх сурвалж==
* [https://web.archive.org/web/20130121101559/http://urlag.mn/post.php?m=4069 urlag.mn] — Гавьяат жүжигчин: [https://web.archive.org/web/20180916182724/http://www.gaviyat.pms.mn/index.php?module=menu&amp;cmd=content&amp;menu_id=222&amp;id=411]

{{DEFAULTSORT:Баадайжав, Даваажавын}}
[[Ангилал:Монголын дуучин]]
[[Ангилал:Ардын Жүжигчин (Монгол)]]
[[Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1945 онд төрсөн]]
[[Ангилал:2024 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>g13df7hf9hyg75pcwr1wso65vxfzueo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тэнгэр Даатгал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>91989</id>
    <revision>
      <id>855495</id>
      <parentid>855242</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T02:53:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>855495</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6053" sha1="shl2krhl5ihweei7hxg3wai8ippk914" xml:space="preserve">'''Тэнгэр Даатгал ХК''' нь 2001 онд байгуулагдсан, Монголын даатгалын компани. 2026 оны байдлаар Монголын даатгалын салбараа нөхөн төлбөрөөр тэргүүлж байна. 

Тэнгэр Даатгал нь 2026 оны байдлаар 54,000 гаруй харилцагчтай, 6.3 тэрбум төгрөгийн нөхөн төлбөр олгосон, 98.5%-ийн нөхөн төлбөр шийдвэрлэлттэй компани болж байна. Сүүлийн жилүүдэд IPO хийж, ногдол ашиг тарааж, олон улсын стандарт (СТОУС 17) хэрэгжүүлсэн анхдагч даатгалын компани болсон нь онцлог юм.

== Түүхэн замнал ==
* 2001 онд Бат Даатгал нэртэйгээр Тэнгэр Санхүүгийн Нэгдэл болон Петровис компанийн хөрөнгө оруулалттайгаар байгуулагдав.
* 2025 онд Прайм Женерал Даатгал ХХК болгон нэрээ өөрчлөв.
* 2009 онд Монголын даатгалын салбарын шилдэг байгууллага - МҮХАҮТ-ын “ХҮРЭЛ МЕРКҮРИ” Удирдах ажилтны хариуцлагын даатгалыг зах зээлд нэвтрүүлсэн.
* 2010 онд Монголын томоохон аж ахуйн нэгжийн 250 орчим төлөөлөл оролцсон “Эрсдэлийн удирдлагын форум”-ыг амжилттай зохион байгуулж харилцагч байгууллагуудад эрсдэлийн зөвлөмж хүргэж суурийг амжилттай эхлүүлсэн. Мөн МҮХАҮТ-аас нийгэм эдийн засгийн хөгжилд үнэтэй хувь нэмэр оруулсан компанийн сайн засаглалыг нэвтрүүлэгч оны шилдэг энтрепренерээр шалгарсан. Бичил даатгалын туршилт, хөгжүүлэлтэд зориулж Bill Gates сангаас 100,000 ам.долларын тэтгэлэг авснаар бичил бизнес эрхлэгчдэд зориулсан хүртээмжтэй даатгалын судалгаа, бүтээгдэхүүний анхны загваруудыг боловсруулав.
* 2013 оны 9-р сард Тэнгэр Даатгал ХХК нь Тэнгэр Санхүүгийн Нэгдэл компанийн 100%-ийн хөрөнгө оруулалттай охин компани болсон. Мөн бага, дунд орлоготой иргэдийн хэрэгцээ, шаардлагад нийцүүлсэн, тэднийг олон талт эрсдэлээс урьдчилан сэргийлэх ажлын хүрээнд &quot;Тэнгэрлэг Монгол Иргэн&quot; багц даатгалын бүтээгдэхүүнийг боловсруулж зах зээлд шинээр нэвтрүүлсэн нь бага хураамжаар олон төрлийн даатгалын бүтээгдэхүүн үйлчилгээг авах боломжийг нээж өгсөн билээ.
* 2017 онд үндэсний үйлдвэрлэгч Говь ХК-ийн агуулахад гарсан галын хохирлын нийт дүн болох 2.6 тэрбум төгрөгийн нөхөн төлбөрийг богино хугацаанд олгов.
* 2018 онд цахим даатгалын шинэ систем нэвтрүүлэхээс гадна Тэнгэр Даатгал нь Монголд анх удаа American International Group-тэй онцгой эрхтэйгээр хамтран ажиллах гэрээ байгуулав. Мөн ISO:2015 Чанарын удирдлагын тогтолцооны стандартыг үйл ажиллагаандаа нэвтрүүлсэн бөгөөд Бармаш ХХК-ийн байранд гарсан галын их хэмжээний хохирол болох 1.7 тэрбум төгрөгийг төлж барагдуулснаар тухайн объектыг түрээслэгч ААН-ийн хувьд Хариуцлагын даатгалаар бусдад учруулсан хохирлоо даатгалаар барагдуулж эрсдэлээс ангид үлдсэн амжилттай түүх болсон билээ.
* 2022 онд олон улсын давхар даатгалтай, Ковид-19 даатгалын нэмэлт эрсдэлийг хамгаалсан Гадаад зорчигчийн гэнэтийн осол, эрүүл мэндийн даатгалын гэрээг шинэчлэн байгуулав. Мөн хувьцаа эзэмшигч солигдож Монгол Улсын Даатгалын зах зээлд тэргүүлэгч Мандал Санхүүгийн Нэгдлийн бүрэлдэхүүнд шилжив.
* 2023 онд &quot;Эрчим хүчний хэмнэлтийн даатгал&quot;-ын үйлчилгээг зах зээлд нэвтрүүлэхийн зэрэгцээ &quot;Даатгалын зах зээлийн холбоо&quot;-ны гишүүнээр элсэв.
* 2024 оны 11-р сард Тэнгэр Даатгал нь хувьцаагаа олон нийтэд гаргаж, нээлттэй хувьцаат компани болов. Баянзүрх дүүргийн Онцгой байдлын хэлтсийн амь эрсэдсэн 3 албан хаагчийн ар гэрт 150 сая төгрөгийн буцалтгүй мөнгөн тусламж олгов. &quot;Edoctor&quot; Монголын хамгийн анхны эрүүл мэндийн цогц платформыг нэвтрүүлэв.

[[Ангилал:2001 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:Монголын санхүүгийн үйлчилгээний аж ахуйн нэгж]]</text>
      <sha1>shl2krhl5ihweei7hxg3wai8ippk914</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цэндийн Монгол</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100579</id>
    <revision>
      <id>855487</id>
      <parentid>831291</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T02:35:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ganaahuu</username>
        <id>27277</id>
      </contributor>
      <comment>Тойг</comment>
      <origin>855487</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20846" sha1="3qljq7xm41fjb4q0hx464h2gfg9gipx" xml:space="preserve">[[Файл:Mongol.Ts.jpg|alt=Ц.Монгол 2011 он|thumb|Ц.Монгол 2008 он]]
'''Цэндийн Монгол''' нь (1948 онд төрж, 2014 нас барсан) Алтан гадас одонт уран [[зураач]], хөрөг зураач, музейн зураач хүн юм.  

== Намтар ==
Уран зураач Цэндийн Монгол нь [[1948 он|1948]] онд [[Дорноговь аймаг|Дорноговь]] аймгийн [[Алтанширээ сум|Алтанширээ]] суманд төрсөн&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Ц |first=Наранзул нар |title=Алтан нутгийн мөнгөн судар |publisher=Тоонотпринт ХХК |year=2014 |edition=1 |location=Монгол |pages=30 |language=Монгол}}&lt;/ref&gt; буюу (хуучнаар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн хаан аймгийн]] [[Хошууд|Боржигон цэцэн вангийн хошуу]])-ын нутаг Тойг гэдэг газарт төржээ. Өдгөө Тойг баг байдаг бөгөөд Тойг гэдэг нь говийн бяцхан тойг хэлбэртэй толгод бөгөөд хуучны монгол хэлээр &quot;эрх сүр, нөлөө&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Монгол хэлний их тайлбар толь |first=Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын Газар |title=Тойг III |url=https://mongoltoli.mn/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&quot; гэсэн утгатай.     

Ц.Монгол нь эцэг [[жинчин]] Сүндэвийн Цэнд, эх малчин Борын Тамжид нарын хоёр дахь хүүхэд, ууган хүү болон мэндэлжээ.    

Хүүхдийн [[Монголын Пионерын Байгууллага|Пионер]]&lt;nowiki/&gt;ын ордны уран зургийн дугуйланд [[Чүлтэмийн Бизъяа]] багшийн удирдлага дор дүрслэх урлагийн А үсгээ заалгажээ.

Ажилласаэн байдал

* 1967-[[1970 он|1970]] онд [[Дорноговь аймаг|Дорноговь]] аймгийн [[Улаан-Уул сум|Улаан уул]]&lt;nowiki/&gt;ын хилийн цэрэгт алба хаасан.
* 1970-1972 онд [[Шарын голын нүүрсний уурхай|Шарын голын уурхай]]&lt;nowiki/&gt;чдын соёлын ордон зураачаар ажиллаж байв.
* 1972-1975 онд Ардын армийн 022 дугаар ангид ахлагч цолтой зураачаар ажиллаж байжээ.
* 1975-1987 онд [[Сансар кино театр]]&lt;nowiki/&gt;ын зураачаар ажилласан байна.

1970-[[2014 он|2014]] онд насан эцэслэх хүртлээ соёл урлагийн байгууллагад 43 жил ажилласан байна. Зураач Ц.Монгол нь [[Монголын урчуудын эвлэл|Монголын Урчуудын Эвлэлийн Хороо]]&lt;nowiki/&gt;нд мэргэжлийн уран бүтээлч, [[Монгол Цэргийн Музей]]&lt;nowiki/&gt;н зураачаар ажиллаж байсан юм.

* [[2009 он|2009]] оноос Цагдаа олон нийтийн сургалт соёлын төвийн (ЦОНССТ) зураачаар ажилласан нь амьдралын сүүлийнх нь хамт олон байлаа. 

Ц.Монгол нь амьдралынхаа сүүлийн 10 гаруй жилд уран зураачийн ур авьяас, хүч чадлаа Монгол улсад музейг хөгжүүлэх үйлсэд зориулан ажилласныг дурдвал:

# [[Монгол Цэргийн Музей]]
#[[Г.К.Жуковын гэр музей|Г.К.Жуковын дурсгалын Музей]]
#[[Өвөрхангай аймгийн музей]]
#[[Булган аймгийн музей]]
#[[Цагдаагийн Музей]]

Ц.Монгол нь Монгол улсын таван музейг шинэчлэн тохижуулж үзэгчдийн хүртээл болгосон нь Монгол Улсдаа анхдагч болсон онцлогтой.  

Урлаг судлаач Д.Дашбалдан:
{{quote|Хүний сэтгэл зүрхэнд хоногшин үлдэх байгалийн ер бусын үзэгдэл, агшин мөчийг билгийн нүдээр харж, өнгөний яруу хослолоор нээн илэрхийлсэн &quot;Их чулуу&quot;, &quot;Заган дундах тэмээ&quot;, &quot;Говийн уулс&quot;, &quot;Өвөл&quot; зэрэг төлөв даруу реалист бичлэгтэй олон бүтээлүүд үзэгчдийн анхаарлыг зүй ёсоор татна.}} гэж тэмдэглэсэн байдаг.

=== Бага нас ===
Цэндийн Монгол нь таван хүүхэдтэй айлын хоёр дахь хүүхэд болж төрсөн. Түүнд эгч Ц.Манцийт болон хоёр эрэгтэй дүү Монгол (Дундмонгол), отгон дүү Эрэлхэгмонгол нарын ах юм. Балчир ахуй наснаасаа зураг зурах дуртай бөгөөд гуравдугаар ангийн сурагч байхдаа [[Монголын урчуудын эвлэл|Монголын Урчуудын Эвлэ]]&lt;nowiki/&gt;лээс [[Монголын Пионерын Байгууллага|Пионер]] сурагчдын дунд зохион байгуулсан гар зургийн уралдаанд гутгаар байр эзэлж байв.

=== Найз нөхөрлөл ===
Ц.Монголын уран бүтээлийн, уран зургийн дотны найз нөхдөөр зураач [[Дэмчигийн Мягмар]], [[Ёндонгийн Өлзийхутаг]], [[Мижидийн Лхагвадорж]] зэрэг уран бүтээлч урлагийн хүмүүсийг дурдаж болно.  

Ц.Монголын найзуудаас  [[Ёндонгийн Өлзийхутаг|Ё.Өлзийхутаг]], [[Дэмчигийн Мягмар|Д.Мягмар]] нар түүний гэргий Д.Нарантуяагийн хөргийг харандаагаар зурсан байдаг билээ.  

=== Хоч нэршил ===
Зураач найз нөхөд нь Ц.Монголыг &quot;Монгоо&quot; гэж дууддаг байв. Хамаатан садан, Дорноговь аймгийнхан нь &quot;Ихмонгол&quot; гэж дуудацгаадаг байлаа.

== Уран бүтээл ==
Зураач Ц.Монголын уран бүтээлүүдээс гадаад, дотоодын уран зураг цуглуулагчдад хадгалагдаж байдаг. Түүний 200 орчим бүтээл Монгол Улсын музейн сан хөмрөгт, &quot;[[Орхон гол|Орхон]]&lt;nowiki/&gt;ы буурал хөндий&quot; бүтээл нь [[Монголын уран зургийн галерей]]&lt;nowiki/&gt;н сан хөмрөгт хадгалагдаж байна.  Уран бүтээлд [[Говь|говийн байгаль]], [[тэмээ]]&lt;nowiki/&gt;н сүрэг нэлээд том орон зайг эзэлнэ. Уран зураач Ц.Монгол нь усан ба тосон будгийн бүтээл туурвихаас гадна олон улсад энхийг сахиулагчдад олгодог “Энхийн төлөө” медалийн эх загварыг бүтээж байсан. Ц.Монгол нь [[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалах яам]]&lt;nowiki/&gt;наас олон жил үр бүтээлтэй ажилласан цэргийн албан хаагчдад олгодог “Эх орны төлөө-1”, “Эх орны төлөө-2”, “Эх орны төлөө-3” медалийн эх загварыг гаргасан нь одоо хүмүүсийн шагналд олгогдож байна.

=== Хөрөг зургийн бүтээлүүд ===
Ц.Монголын уран бүтээлийн урын санд Говийн догшин ноён хутагт [[Дулдуйтын Данзанравжаа]], Сайн ноён хан [[Төгс-Очирын Намнансүрэн]], [[Хатанбаатар Магсаржав]], алаг морьтой [[Лодонгийн Дандар]] баатар зэрэг түүхэн хүмүүсийн хөрөг зургууд бий. Зураач Ц.Монгол нь Монголын 100 гаруй [[Цэргийн цол|генерал]] хүмүүсийн харандаан хөргийг зурж мөнхөлсөн юм. Түүний хөрөг зургийн бүтээлүүдэд харандаан болон тосон будгийн бүтээл нэлээд хувийг эзэлнэ.

=== Музейн уран бүтээлүүд ===
Монгол Цэргийн Музейн сан хөмрөгт хадгалагдаж буй зураач Ц.Монголын бүтээлүүдээс дурдвал:
#“[[Наху гүний тулалдаан]]” диарам 10x2,30 м
#[[Монгол Улс]]&lt;nowiki/&gt;ын генералуудын хөрөг зураг, цаас харандаа, 18x24 см, 100 гаруй
#Их, бага [[Хаан|хаад]]&lt;nowiki/&gt;ын хөрөг 45x30 см, зотон тос, 60 ширхэг
#“[[Монголчууд]] [[Самарканд]]&lt;nowiki/&gt;ад” уран зураг, зотон тос, 140х 90 см, 1 ширхэг
#[[Чингис хаан]]&lt;nowiki/&gt;ы хөрөг, зотон тос 70x50 см, 1 ширхэг
#&quot;Зүүн сайха&lt;nowiki/&gt;н уул&quot;, зотон тос, 70*100 см, 1 ширхэг [[Өмнөговь аймгийн музей]]&lt;nowiki/&gt;д
#&quot;Алаг морьт&lt;nowiki/&gt;ой [[Лодонгийн Дандар|Л.Дандар]] баатар&quot;, зотон тос, 1 ширхэг [[Булган аймгийн музей]]&lt;nowiki/&gt;д

гэх мэт 200 орчим уран бүтээл нь хадгалагдаж байдаг. 

=== Чимэглэлийн уран бүтээлүүд ===

* “Тулгар төр байгууллагдсаны 800 жилийн ойн баяр”-ын 300 хүний бүрэлдэхүүнтэй хөдөлгөөнт дэвсгэр зургийн эх загвар
* “Төв цэнгэлдэх хүрээлэн”-д тоглох уран гимнастикийн хүүхдүүдийн хувцасны эх загвар
* ЦОНССТөвд хүлээлгийн танхимын ханын чимэглэл, үзэгчдийн танхимын тайзны хөшигний эх, хувцасны эх зураг гаргах зэрэг дүрслэх урлагийн бүтээлч ажлыг хийж гүйцэтгэжээ.

=== Цуглуулагч дахь уран бүтээлүүд ===
Италийн &quot;Imago Mundi Collection&quot;-д &quot;Ёлын ам&quot; бүтээл нь хадгалагдаж байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Imago Mundi Collection |url=https://imagomundicollection.org/artworks/mongol-tsend-yoliin-am/ |access-date=2024-07-23 |website=imagomundicollection.org}}&lt;/ref&gt; 

=== Үнэт уран бүтээлүүдээс ===
Зураач Ц.Монголын зурсан &quot;[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Ардын засгийн]] анхны [[наадам]]&quot; зотон тос уран бүтээл нь урлаг судлаач болоод уран зураг сонирхогч, цуглуулагчдын сонирхлыг ихээхэн татдаг бүтээл юм. Энэхүү түүхэн бүтээлд уран сайхны аргаар оруулсан хоёр дүр бий. Бүтээлийн гол төвд өөрийн гэргий Д.Нарантуяагийн дүрийг тоорцог малгайтай дүрсэлжээ. Бүтээлийн баруун талын захад өөрийн дүрийг Улаан далбааны ойролцоо шигтгэн багтааж өгсөн онцлогтой. Зургийг ажиглахад үзэгчдийн анхаарал барилдахаар өрж зогсох хоёр хүнийг харж, аажмаар засуул уруу чиглэн, ард байх хүмүүсийг нэг нэгээр танихыг оролдож үзэхээр байдаг.  &quot;Ардын засгийн анхны наадам&quot; түүхэн уран бүтээлийг томоохон хэмжээтэй туурвисан нь  үзэгч олонд тухайн цаг үеийн ардын намын амьдралд эзлэх байр суурь, халуун нар, наадам цэнгэлийг мэдрүүлэхүйц болж чадсан гэж үздэг. 

== Хэвлэл мэдээлэлд ==
Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн, сэтгүүлч, зохиолч [[Галсангийн Жамъян]] &quot;Алтанширээгийн алаг заяа&quot; хөрөг нийтлэл &quot;Улаанбаатар&quot; сонинд бичсэн байдаг.  

Сэтгүүлч [[Санзайгалсангийн Ууганбаяр|С.Ууганбаяр]] &quot;ОЛОН ӨНГӨ: Хөхрөгч тэнгэрийн орноо суудал тань бий, Ц.Монгол ах аа&quot; нийтлэлдээ: &quot;''Авьяас билгийн туйл хэрнээ ихэрхэж ахархаад, аливаа зүйлд өөрийгөө дөвийлгөх гээд байхгүй энэ эрхэм бурхны оронд тийм л хэрэгтэй байж дээ''&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Санзайгалсан |first=Ууганбаяр |title=Алаг толгодын хууч |publisher=Жиком Пресс ХХК |year=2016 |isbn=978-99973-87-19-6 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=93 |language=Монгол}}&lt;/ref&gt;&quot; гэж зураачийн зан араншингийн тухай өгүүлж эхэлжээ. 

Ахмад зохиолч, сэтгүүлч Б.Өвгөнхүү &quot;Хатанбаатар Магсаржавын намтарт нэг сонин юм байдаг&quot; ярилцлагад: &quot;''2008 онд Булган аймгийн 70 жилийн ойгоор аймгийн музейг орчин үеийн болгон тохижуулах ажлаар эрдэм шинжилгээний нэг ажилтан, нэг мужаантай, би зураачаар Булганд очоод музейг шинэчлэн дэглэж янзалсан. Ер нь их хуучирсан байсан даа. Тэгтэл нэг өдөр [[Хатанбаатар Магсаржав]]&lt;nowiki/&gt;ын гэр Бунханг янзалмаар байна. Уулан дээр байдаг гэр музей. Та түүнийг очоод нэг үзээч гэсэн''&quot; гэж Ардын Хатанбаатар Магсаржавын гэр музейг шинэчилсэн болоод хөрөг зургийг нь зурсан тухайгаа ярьжээ. 

Монголын Урчуудын Эвлэлийн нэрэмжит шагналт зураач [[Содномын Төгс-Оюун]] зураач Ц.Монголын тухай &quot;Их-Монголын “Эх орон&quot; хөрөг нийтлэл 2014 оны [[3 сарын 28]]-нд бичсэн байдаг. Тэрхүү хөрөгт &quot;''Зураач Монгол уран бүтээлүүд өөрийн эх орны Уран зургийн галерей, [[музей]]&lt;nowiki/&gt;н сан хөмрөгт болон [[Монгол Улс|Монгол]], [[Герман]], [[Япон]], [[Их Британи|Англи]], [[Америк]], [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Энэтхэг]], [[Польш]], [[Өмнөд Солонгос|Солонгос]] зэрэг олон орны уран зураг сонирхон цуглуулагчдын хувийн цуглуулганд түүний бүтээлүүд хүндтэй байраа эзлэн хадгалагдан байдаг юм.&quot;''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Содном |first=Төгс-Оюун |title=Гэрэлт хөргүүд |publisher=Адмон ХХК |year=2017 |isbn=978-99978-86-10-1 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=342 |language=Монгол}}&lt;/ref&gt; гээд цааш бичихдээ: 

''&quot;[[Сайншанд|Шанд]]&lt;nowiki/&gt;ад биднийг очиход Монголыг гэртээ байлгах гэсэн их олон айл байсан би ихэд гайхан учрыг асуутал, түүний аав Цэнд гуай хилийн урд зүгээс нүүж ирсэн хэд хэдэн айлыг сэтгэл санаа эд зүйлээр ихэд дэмжиж, тэтгэн тусалж байсныг мартаагүй явдаг хүмүүсийн үр сад байсныг мэдэж билээ. Үүний учир эдгээр хүмүүс түүнд ингэж төрсөн ах дүү шигээ дотно хандаж байсан даа. Монголыг гэрийнхэн нь Их-Монгол гэж дуудна, түүнд бас Дунд-Монгол, Бага-Монгол гэдэг дүү нар бий.&quot;'' &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;гэжээ.  

== Уран бүтээлийн үзэсгэлэн ==
Ц.Монгол нь [[1986 он|1986]] оноос эхлэн [[Монголын урчуудын эвлэл]]&lt;nowiki/&gt;ийн хорооноос жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг &quot;Хавар&quot;, &quot;Намар&quot; ээлжит үзэсгэлэнгүүдэд 1989-2014 оны хооронд тасралтгүй оролцож иржээ.
*[[1993 он|1993]] он [[Улаанбаатар]] хот &quot;Говийн уянга&quot; бие даасан
*[[1994 он|1994]] он [[Нийгата]] хот, Япон улс зураач [[Мижидийн Лхагвадорж|М.Лхагвадорж]]&lt;nowiki/&gt;той хамтарсан
*[[1994 он|1994]] он [[Алтанширээ сум|Алтанширээ]] сум, бие даасан
*[[2010 он|2010]] он &quot;Говийн уянга-2'''&quot;''' зураач МУСГЗ [[Чойдогийн Базарваан|Ч.Базарваан]], [[Нүрзэдийн Оросоо]] нартай хамтарсан
*[[2012 он|2012]] он &quot;Дорнын говь&quot; [[Дорноговь аймаг|Дорноговь]] аймгийн зураач Л.Халзан, Г.Цагаандэрэм нартай хамтарсан
*[[2013 он|2013]] он  [[Улаанбаатар]] хот &quot;Хил, хилчид, эх орон&quot; хамтарсан
*[[2014 он|2014]] он &quot;Эх орон&quot;  Улаанбаатар хот бие даасан
*[[2014 он|2014]] он [[Алтанширээ сум|Алтанширээ]] сум, хамтарсан

== Гавьяа Шагнал ==
*[[1993 он|1993]] онд [[ЮНЕСКО]]-гийн олон улсын мэргэжлийн уран бүтээлч үнэмлэх /UNESCO international identity card for professional artists/
*[[1995 он|1995]] онд &quot;Монголын сайхан орон&quot; уран бүтээлийн уралдаанд оролцож, &quot;Говь гурван сайхан&quot; бүтээлээрээ шагналт байр
*[[2003 он|2003]] он [[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалах яам]]&lt;nowiki/&gt;ны жуух бичиг
*[[2004 он|2004]] он Монгол Улсын Соёлын Тэргүүний ажилтан
*[[2008 он|2008]] он [[Алтан гадас одон]]

== Цахим холбоос ==
*[http://www.polit.mn/a/3993 Зураач &quot;генерал&quot;]
*[https://www.24tsag.mn/a/36188 Хил, хилчид, эх орон]
*[https://www.24tsag.mn/a/52662 Эх орон үзэсгэлэн 24 цаг]
*[http://www.shuud.mn/a/339580 Эх орон үзэсгэлэн Шууд]
*[https://news.zindaa.mn/31ny ОЛОН ӨНГӨ: Хөхрөгч тэнгэрийн орноо суудал тань бий, Ц.Монгол ах аа]
*[http://www.todmagnai.mn/n/32f Ардын хувьсгалын анхны наадам]
*[https://web.archive.org/web/20210203032653/http://militarymuseum.mod.gov.mn/ Монгол цэргийн музей]

== Эх сурвалж ==
{{DEFAULTSORT:Монгол, Цэндийн}}
[[Ангилал:Монголын уран зураач]]
[[Ангилал:Монголын зураач]]
[[Ангилал:Хөрөг зураач]]
[[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]]
[[Ангилал:Алтанширээгийн хүн]]
[[Ангилал:1948 онд төрсөн]]
[[Ангилал:2014 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:Музей судлалын хүн]]</text>
      <sha1>3qljq7xm41fjb4q0hx464h2gfg9gipx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лолита (роман)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>123742</id>
    <revision>
      <id>855442</id>
      <parentid>789222</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:40:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>855442</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3263" sha1="dmlyz4zrnn4duykjdzxjme3uyp37ito" xml:space="preserve">'''«Лолита» роман''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Lolita'') -[[Владимир Набоков|Владимир Набоковын]] англи хэлээр зохиосон роман. 1955 онд [[Парис]] хот дахь «Олимпия Пресс» хэвлэлийн газар анх [[Англи хэл|англи хэлээр]] хэвлэгдэж сүүлд 1960-аад онд [[орос хэл]] рүү орчуулсан байна. XX зууны агуу номнуудын нэг гэж үздэг: Time сэтгүүлийн үзэж буйгаар шилдэг 100 романын жагсаалтад багтдаг бөгөөд францын &quot;Le Monde&quot; сонин дэлхийн 100 алдартай номны жагсаалтад орж байгаа юм. Хоёр удаа 1962, 1997 онд уг романаар кино бүтээсэн байдаг юм. 
[[Файл:Lolita 1955.JPG|thumb|&quot;Лолита&quot; роман, 1955 он]]
[[Лолита (1962 оны кино)]] нь Стэнли Кубрикийн найруулсан Англи-америкийн хамтран бүтээсэн кино юм. Жүжигчид: Жеймс Мейсон, Шелли Уинтерс, Питер Селлерс, Сью Лион (Лолита). Тус киноны зохиолыг В.Набоков өөрөө бичсэн боловч бага хэмжээгээр засвар оруулж ашигласан. Лолита (1997 оны кино) нь Адриан Лайны найруулсан Франц-америкийн кино юм. Жүжигчид: Жереми Айронс, Доминик Свэйн, Мелани Гриффит.

&quot;Лолита&quot; роман бол В.Набоковын зохиолуудаас хамгийн алдартай нь бөгөөд зохиолч түүний бүх бүтээлийг дүрсэлсэн ярвигтай үг хэллэг, нарийн дүрслэл байдаг ажээ.

== Агуулга ==
[[Владимир Набоков]] өөрөө Жон Рэй хэмээх нууц нэрээр бичсэн өмнөх үгээр эхэлдэг бөгөөд гол хэсэг нь 'Гумберт Гумберт'-ийн дурсамж хэлбэрээр бичигдсэн байдаг. Хүүрнэгч буюу зохиолын гол баатар 1910 онд Францад төрсөн, утга зохиол судлаач мэргэжилтэй нэгэн бөгөөд хүн амины хэрэгт сэжиглэгдэн хоригдож байгаад шүүх хурал болохын өмнөхөн титэм судасны бөглөрөл өвчний улмаас нас бардаг. Тэрээр шоронд байхдаа нэг ёсондоо шүүгчдийн өмнө өөрийгөө өмгөөлөх, тайлбарлан ойлгуулах өчил болгон дурсамжаа уудалж, 12 настай Долорес Гейз охинд өгсөн, байж боломгүй хайр сэтгэлийнхээ түүхийг хүүрнэнэ.

[[Ангилал:АНУ-ын утга зохиол]]
[[Ангилал:Владимир Набоков]]
[[Ангилал:1955 он]]
[[Ангилал:20-р зууны утга зохиол]]</text>
      <sha1>dmlyz4zrnn4duykjdzxjme3uyp37ito</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855443</id>
      <parentid>855442</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:42:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>855443</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3294" sha1="292clm3ad54g086jx8un5fgkwrk9mt2" xml:space="preserve">'''«Лолита» роман''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Lolita'') -[[Владимир Набоков|Владимир Набоковын]] англи хэлээр зохиосон роман. 1955 онд [[Парис]] хот дахь «Олимпия Пресс» хэвлэлийн газар анх [[Англи хэл|англи хэлээр]] хэвлэгдэж сүүлд 1960-аад онд [[орос хэл]] рүү орчуулсан байна. XX зууны агуу номнуудын нэг гэж үздэг: Time сэтгүүлийн үзэж буйгаар шилдэг 100 романын жагсаалтад багтдаг бөгөөд францын [[Ле Монд (сонин)|&quot;Le Monde&quot; сонин]] дэлхийн 100 алдартай номны жагсаалтад орж байгаа юм. Хоёр удаа 1962, 1997 онд уг романаар кино бүтээсэн байдаг юм. 
[[Файл:Lolita 1955.JPG|thumb|&quot;Лолита&quot; роман, 1955 он]]
[[Лолита (1962 оны кино)]] нь Стэнли Кубрикийн найруулсан Англи-америкийн хамтран бүтээсэн кино юм. Жүжигчид: Жеймс Мейсон, Шелли Уинтерс, Питер Селлерс, Сью Лион (Лолита). Тус киноны зохиолыг В.Набоков өөрөө бичсэн боловч бага хэмжээгээр засвар оруулж ашигласан. Лолита (1997 оны кино) нь Адриан Лайны найруулсан Франц-америкийн кино юм. Жүжигчид: Жереми Айронс, Доминик Свэйн, Мелани Гриффит.

&quot;Лолита&quot; роман бол В.Набоковын зохиолуудаас хамгийн алдартай нь бөгөөд зохиолч түүний бүх бүтээлийг дүрсэлсэн ярвигтай үг хэллэг, нарийн дүрслэл байдаг ажээ.

== Агуулга ==
[[Владимир Набоков]] өөрөө Жон Рэй хэмээх нууц нэрээр бичсэн өмнөх үгээр эхэлдэг бөгөөд гол хэсэг нь 'Гумберт Гумберт'-ийн дурсамж хэлбэрээр бичигдсэн байдаг. Хүүрнэгч буюу зохиолын гол баатар 1910 онд Францад төрсөн, утга зохиол судлаач мэргэжилтэй нэгэн бөгөөд хүн амины хэрэгт сэжиглэгдэн хоригдож байгаад шүүх хурал болохын өмнөхөн титэм судасны бөглөрөл өвчний улмаас нас бардаг. Тэрээр шоронд байхдаа нэг ёсондоо шүүгчдийн өмнө өөрийгөө өмгөөлөх, тайлбарлан ойлгуулах өчил болгон дурсамжаа уудалж, 12 настай Долорес Гейз охинд өгсөн, байж боломгүй хайр сэтгэлийнхээ түүхийг хүүрнэнэ.

[[Ангилал:АНУ-ын утга зохиол]]
[[Ангилал:Владимир Набоков]]
[[Ангилал:1955 он]]
[[Ангилал:20-р зууны утга зохиол]]</text>
      <sha1>292clm3ad54g086jx8un5fgkwrk9mt2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855533</id>
      <parentid>855443</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T07:30:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>855533</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3262" sha1="afxggkouvawnvmf2z6pml9v71s1w154" xml:space="preserve">'''«Лолита»''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Lolita'') - [[Владимир Набоков|Владимир Набоковын]] англи хэлээр зохиосон роман. 1955 онд [[Парис]] хот дахь «Олимпиа Пресс» хэвлэлийн газар анх [[Англи хэл|англи хэлээр]] хэвлэж, сүүлд 1960-аад онд [[орос хэл]] рүү орчуулсан байна. Time сэтгүүлийн үзэж буйгаар шилдэг 100 романы жагсаалтад багтдаг бөгөөд Францын [[Ле Монд (сонин)|&quot;Le Monde&quot; сонин]] дэлхийн 100 алдартай номын жагсаалтад ордог, XX зууны агуу номуудын нэг гэж үздэг. Хоёр удаа, 1962, 1997 онд уг романаар кино бүтээсэн байдаг юм. 
[[Файл:Lolita 1955.JPG|thumb|&quot;Лолита&quot; роман, 1955 он]]
[[Лолита (1962 оны кино)]] нь Стэнли Кубрикийн найруулсан Англи-Америкийн хамтран бүтээсэн кино юм. Жүжигчид: Жеймс Мейсон, Шелли Уинтерс, Питер Селлерс, Сью Лион (Лолита). Тус киноны зохиолыг В.Набоков өөрөө бичсэн боловч бага хэмжээгээр засвар оруулж ашигласан. Лолита (1997 оны кино) нь Адриан Лайны найруулсан Франц-Америкийн кино юм. Жүжигчид: Жереми Айронс, Доминик Свэйн, Мелани Гриффит.

&quot;Лолита&quot; роман бол В.Набоковын зохиолуудаас хамгийн алдартай нь бөгөөд зохиолч түүний бүх бүтээлийг дүрсэлсэн ярвигтай үг хэллэг, нарийн дүрслэл байдаг ажээ.

== Агуулга ==
[[Владимир Набоков]] өөрөө Жон Рэй хэмээх нууц нэрээр бичсэн өмнөх үгээр эхэлдэг бөгөөд гол хэсэг нь 'Гумберт Гумберт'-ийн дурсамж хэлбэрээр бичигдсэн байдаг. Хүүрнэгч буюу зохиолын гол баатар 1910 онд Францад төрсөн, утга зохиол судлаач мэргэжилтэй нэгэн бөгөөд хүн амины хэрэгт сэжиглэгдэн хоригдож байгаад шүүх хурал болохын өмнөхөн титэм судасны бөглөрөл өвчний улмаас нас бардаг. Тэрээр шоронд байхдаа нэг ёсондоо шүүгчдийн өмнө өөрийгөө өмгөөлөх, тайлбарлан ойлгуулах өчил болгон дурсамжаа уудалж, 12 настай Долорес Гейз охинд өгсөн, байж боломгүй хайр сэтгэлийнхээ түүхийг хүүрнэнэ.

[[Ангилал:АНУ-ын утга зохиол]]
[[Ангилал:Владимир Набоков]]
[[Ангилал:1955 он]]
[[Ангилал:20-р зууны утга зохиол]]</text>
      <sha1>afxggkouvawnvmf2z6pml9v71s1w154</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цогдоржийн Бавуудорж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124018</id>
    <revision>
      <id>855535</id>
      <parentid>841734</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T07:44:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>855535</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12226" sha1="d9qgreemc9gq5f44ed8zkhxm1mgc78k" xml:space="preserve">'''Цогдоржийн Бавуудорж''' нь шүлэг, найраглал, дуурийн цомнол, жүжиг, эсээ, өгүүллэг, тууж, романы төрлөөр бичиж туурвидаг, Монгол Улсын Төрийн шагналтан, Соёлын гавьяат зүтгэлтэн зохиолч, яруу найрагч юм.

== Товч намтар ==
Ц.Бавуудорж нь 1969 онд Улаанбаатар хотод төрсөн. Завхан аймгийн Шилүүстэй сумын 8 жилийн дунд сургуулийн Ж.Дагва багштай 1А ангид элсэж, тус сургуулийн уран зохиолын багш Ё.Бөөрөнхийн удирдаж байсан Уран зохиолын дугуйланд элсэн оржээ. Бага наснаасаа шүлэг, яруу найрагт дуртай байсан тэрээр өөрийн сонирхол, авьяас чадвараа хөгжүүлэн 1984 оноос Завхан аймгийн Утга зохиолын нэгдлийн гишүүнээр элсэн суралцсан. 1987 онд Завхан аймгийн Улиастай хотын 10 жилийн 2-р сургуулийг төгсөөд Ардын армийн 137-р ангид хоёр жил хугацаат цэргийн алба хааж, тус ангийн Шүхэр десантын албанд ажиллаж, шүхрийн спортын 2-р зэрэг биелүүлжээ. 

== Боловсрол, ажлын гараа ==
1990-1992 онуудад Завхан аймгийн “Туяа” сонинд сурвалжлагчаар ажилласан.

1992-1996 онуудад Кино Урлаг, Радио Телевизийн “Бэрс” дээд сургуулийн Радио сэтгүүлчийн ангийг дүүргэж, 1994-1995 онуудад МСЭ-ийн дэргэдэх Сэтгүүл зүйн дээд курст суралцсан.

1994-1996 онуудад Төрийн шагналт зохиолч Д.Батбаярын “Урлан”-д суралцжээ.

1997-2020 он хүртэл Монголын радиогийн “Шинэ эрин” редакцад редактор, ерөнхий редактораар ажилласан. Энэ хугацаандаа “Нийгмийн радио”, ”Эмч радио”, “Малчны лавлах”, “Үйлдвэрлэгчийн цаг” зэрэг шууд нэвтрүүлгүүд, “Нийгмийн радио сэтгүүл”, ”Аялал жуулчлалын радио сэтгүүл”, “Монголоороо аялахуй”, “Өв сан”, “Эгшиглэнт байгаль” зэрэг олон нэвтрүүлэг санаачилсан. Мөн “Ургийн бичиг ухаалаг шастир”, “Шинэчлэлт-Сэргэн мандлын үндэс” зэрэг асуудал дэвшүүлсэн цуврал нэвтрүүлгүүд, “Өв сан”, “Ногоон зөрөг” зэрэг цуврал радио жүжгүүд бичихийн зэрэгцээ, олон шилдэг радио хөрөг, радио нийтлэл, радио эсээ, радио зохиомж бичиж нэвтрүүлж, “Шинэ эрин”-ий номын сан цуврал, “Төвөргөөн” уран бүтээлийн цувралд оролцож бүтээлцсэн. Монголын радиогийн “Ургацын далай” нэвтрүүлгийн нэрэмжит “Алтан түрүү” шагналыг сэргээж шинэчлэн тогтмолжуулсны зэрэгцээ “Таван эрдэнэ” нэвтрүүлгийн нэрэмжит “Алтан төлийн эзэн” шагналыг олон жил мөн чанараар нь зохион байгуулан үр бүтээлтэй ажиллажээ.

== Уран бүтээл ==
Тэрээр 1990–ээд оноос уран бүтээлээ эхэлж ”Бүгээн анир” (1991 он), ”Гүмүда” (1993 он), ”Салхин зүгээс цэцгийн цагаан цоморлог шүхэрлэнэ” (1999 он), ”Сарны шүлгүүд” (2006), ”А very big white elephant” (2007 он), ”When humans become grass” (2008 он), ”Un ojo en la palma de mi mano” (2009 он), ”East and West“ (2010 он), ”Монголын их амар амгалан” I боть (2015 он), ”Дорно зүгт өвс болно” II боть (2015 он), ”Нар сар, сар нар” III боть (2015 он) зэрэг шүлэг, дууль, найраглалын номууд, &quot;Шувууг сулла&quot; (2019 он) эсээ, өгүүллэг, тууж, &quot;Зүрхэн чанадаас&quot; (2019 он) эсээ, өгүүллэгийн номууд хэвлүүлсэн.  

2010 онд Тайваньд зохион байгуулагдсан Дэлхийн яруу найргийн 30 дахь удаагийн чуулганы үеэр “А very big white elephant” (орчуулагч Ш.Цог, Ж.Гэндэндарам, Саймон Викхам Смит), “When humans become grass” (орчуулагч Саймон Викхам Смит), испани хэл рүү орчуулагдсан “Un ojo en la palma de mi mano” (орчуулагч Ивонне Мартин) зэрэг номуудаараа Дэлхийн Урлаг Соёлын Академийн “For poetic excellent” шагнал хүртсэн.  

2021 онд &quot;Уянгын шүлгүүд&quot;, 2023 онд &quot;Дилова хутагт&quot;, 2024 онд &quot;Цогт Нароба&quot; түүхэн романы бүтээл нь олны хүртээл болсон. Ц.Бавуудоржийн шүлгүүд нь англи, испани, япон, солонгос, хятад, герман хэлнээ орчуулагдаж бусад улс орнуудын яруу найргийн антологи, сэтгүүлүүдэд хэвлэгдсэн. 

Мөн &quot;Орчлонг хайрлаарай&quot;, &quot;Ээжтэй орчлон&quot;, &quot;Тэнгэрийн бүсгүй&quot;, &quot;Гүрэн Монгол чинь хүлээнэ&quot;, &quot;Алтан нөхөд&quot;, &quot;Хүний сайхан орчлон&quot; зэрэг түүний олон шүлэг, яруу найраг нь дуун бүтээл болж олны хүртээл болсон. 

=== Антологи, яруу найргийн сэтгүүл ===
# “Дорно зүгт өвс болно” англи хэлээр (Екайка-раса сэтгүүл, №67, 32-р тал, Тайвань, 2008)
# “Харсаар байтал..”, ”Бурхадын гуниг” англи хэлээр (“Дэлхийн шүлгүүд” сэтгүүл, 24-р тал, АНУ, Иллиной)
# “Монголын их амар амгалан”, ”Их хайрын дууль” англи хэлээр (“Сарны гэрэл” сэтгүүл, 18-р тал, 2006, Солонгос)
# “Бурхдын дууль”, ”Нэг их том цагаан заан” англи хэлээр (Гуну сэтгүүл, 20-р тал, 2006)
# “Амгалан хоосон”, ”Сарны гэрэлд” англи хэлээр (Гуну сэтгүүл, 24-р тал, 2007)
# “Энэтхэг минь хонгор минь”, ”Ай миний залуу нас” англи хэлээр (Гуну сэтгүүл, 16-р тал, 2008)
# “Алга урвахын шүлэг”, ”Миний хөрөг”, ”Сарны гэрэлд”, ”Чиний дэргэдээс” англи, япон, испани хэлээр (Гуну сэтгүүл, 24-25–р тал , 2008)
# “Нэг их том цагаан заан” англи хэлээр (Харвардын сэтгүүл, 68-69–р тал, 2008)
# “Нэг их том цагаан заан”, ”Харсаар байтал...” англи хэлээр (... антологи 22-р тал, 2008)
# “Бурхдын дууль” англи хэлээр (ХХVI World congress of poets, 21-р тал, 2006)
# “Гуниг”, ”Би”, ”Сарны гэрэлд” англи хэлээр (ХХVII World congress of poets, 18-р тал, Энэтхэг, Мадрас, 2007)
# “Зочин”, ”Амгалан хоосон “, ”Асуулт” англи хэлээр (ХХVIII World congress of poets, 29-р тал, 2008, Мексик, Акапулько хот)
# “Алга урвахын шүлэг”, ”Асар тэнгэрийн хаалган дээр” англи хэлээр (ХХIХ World congress of poets, 22-р тал, 2009, Унгар, Будапешт хот)
# “Сарны гэрэлд”  япон, англи хэлээр (Солонгон гүүр сэтгүүл, 12-р тал, Япон, Токио, 2010)
# “Сарны гэрэлд”, ”Дорно зүгт өвс болно” япон, испани, англи хэлээр (ХХХ World congress of poets, 30-р тал, Тайвань, Тайпэй хот, 2010)
# “Дорнын цаг”, ”Өөрөөсөө зугтахуй”, ”Цэцэг үнэртсэн үдэш” англи хэлээр “Two Lines, an international anthology in English” (Америк, 2011)

=== Яруу найраг ===
* ”Бүгээн анир” (1991)
* ”Гүмүда” (1993)
* ”Салхин зүгээс цэцгийн цагаан цоморлог шүхэрлэнэ” (1999)
* ”Сарны шүлгүүд” (2006)
* ”Хүннү туульс” (2011)
* ”Хулан хатан” (2012)
* “Монголын их амар амгалан” (2020)
* “Дорно зүгт өвс болно” (2020)
* “Уянгын шүлгүүд” (2021)

=== Түүхэн роман ===
* Тарнийн цагаан цэцэг (2022)
* Дилова Хутагт (2023)
* Цогт Нароба (2024)

=== Хүүрнэл зохиол ===
* “Шувууг сулла” эссе, өгүүлэг, тууж (2018)
* “Үзэсгэлэнт сараана” эссе, өгүүллэг, тууж (2020)

=== Найраглал ===
* “Хүннү туульс” (2010)
* “Хулан хатан” (2011)

== Шагнал ==
*1996 онд “Бүгээн анир”, “Гүмүда” номуудаараа Г.Сэр-Одын нэрэмжит шагнал 
*2000 онд “Салхин зүгээс цэцгийн цагаан цоморлог шүхэрлэнэ” номоороо МЗЭ-ийн шагнал
*2001 онд “Хүрэл чоно” шүлгээрээ “Болор цом” наадмын тэргүүн шагнал
*2006 онд &quot;Сарны шүлгүүд&quot; номоороо Д.Нацагдоржийн нэрэмжит шагнал 
*2018 онд &quot;Өндөр Гэгээн&quot; жүжгээрээ Б.Явуухулангийн нэрэмжит шагнал 
*2010 онд ”А very big white elephant” (2007 он), ”When humans become grass” (2008 он), ”Un ojo en la palma de mi mano” (2009 он) номуудаараа Дэлхийн Урлаг Соёлын Академийн “''For Poetic Excellence''” шагнал
*2012 онд “Монголын их амар амгалан”, ”Дорно”, &quot;Хүрэл чоно&quot; шүлгүүд, “Агай”, “Хүннү туульс” найраглалын бүтээлүүдээрээ Монгол улсын Төрийн шагнал
*2020 онд Монгол Улсын Соёлын Гавьяат зүтгэлтэн тэмдгээр шагнагдсан.

{{DEFAULTSORT:Бавуудорж, Цогдоржийн}}
[[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:Монголын яруу найрагч]]
[[Ангилал:Монголын зохиолч]]
[[Ангилал:20-р зууны зохиолч]]
[[Ангилал:21-р зууны зохиолч]]
[[Ангилал:Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн]]
[[Ангилал:Монгол улсын төрийн шагналтан]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]]
[[Ангилал:1969 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>d9qgreemc9gq5f44ed8zkhxm1mgc78k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855536</id>
      <parentid>855535</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T07:45:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>855536</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12226" sha1="krbssx8hmslwol0mub433w2d18ram3k" xml:space="preserve">'''Цогдоржийн Бавуудорж''' нь шүлэг, найраглал, дуурийн цомнол, жүжиг, эсээ, өгүүллэг, тууж, романы төрлөөр бичиж туурвидаг, Монгол Улсын Төрийн шагналтан, Соёлын гавьяат зүтгэлтэн зохиолч, яруу найрагч юм.

== Товч намтар ==
Ц.Бавуудорж нь 1969 онд Улаанбаатар хотод төрсөн. Завхан аймгийн Шилүүстэй сумын 8 жилийн дунд сургуулийн Ж.Дагва багштай 1А ангид элсэж, тус сургуулийн уран зохиолын багш Ё.Бөөрөнхийн удирдаж байсан Уран зохиолын дугуйланд элсэн оржээ. Бага наснаасаа шүлэг, яруу найрагт дуртай байсан тэрээр өөрийн сонирхол, авьяас чадвараа хөгжүүлэн 1984 оноос Завхан аймгийн Утга зохиолын нэгдлийн гишүүнээр элсэн суралцсан. 1987 онд Завхан аймгийн Улиастай хотын 10 жилийн 2-р сургуулийг төгсөөд Ардын армийн 137-р ангид хоёр жил хугацаат цэргийн алба хааж, тус ангийн Шүхэр десантын албанд ажиллаж, шүхрийн спортын 2-р зэрэг биелүүлжээ. 

== Боловсрол, ажлын гараа ==
1990-1992 онуудад Завхан аймгийн “Туяа” сонинд сурвалжлагчаар ажилласан.

1992-1996 онуудад Кино Урлаг, Радио Телевизийн “Бэрс” дээд сургуулийн Радио сэтгүүлчийн ангийг дүүргэж, 1994-1995 онуудад МСЭ-ийн дэргэдэх Сэтгүүл зүйн дээд курст суралцсан.

1994-1996 онуудад Төрийн шагналт зохиолч Д.Батбаярын “Урлан”-д суралцжээ.

1997-2020 он хүртэл Монголын радиогийн “Шинэ эрин” редакцад редактор, ерөнхий редактораар ажилласан. Энэ хугацаандаа “Нийгмийн радио”, ”Эмч радио”, “Малчны лавлах”, “Үйлдвэрлэгчийн цаг” зэрэг шууд нэвтрүүлгүүд, “Нийгмийн радио сэтгүүл”, ”Аялал жуулчлалын радио сэтгүүл”, “Монголоороо аялахуй”, “Өв сан”, “Эгшиглэнт байгаль” зэрэг олон нэвтрүүлэг санаачилсан. Мөн “Ургийн бичиг ухаалаг шастир”, “Шинэчлэлт-Сэргэн мандлын үндэс” зэрэг асуудал дэвшүүлсэн цуврал нэвтрүүлгүүд, “Өв сан”, “Ногоон зөрөг” зэрэг цуврал радио жүжгүүд бичихийн зэрэгцээ, олон шилдэг радио хөрөг, радио нийтлэл, радио эсээ, радио зохиомж бичиж нэвтрүүлж, “Шинэ эрин”-ий номын сан цуврал, “Төвөргөөн” уран бүтээлийн цувралд оролцож бүтээлцсэн. Монголын радиогийн “Ургацын далай” нэвтрүүлгийн нэрэмжит “Алтан түрүү” шагналыг сэргээж шинэчлэн тогтмолжуулсны зэрэгцээ “Таван эрдэнэ” нэвтрүүлгийн нэрэмжит “Алтан төлийн эзэн” шагналыг олон жил мөн чанараар нь зохион байгуулан үр бүтээлтэй ажиллажээ.

== Уран бүтээл ==
Тэрээр 1990–ээд оноос уран бүтээлээ эхэлж ”Бүгээн анир” (1991 он), ”Гүмүда” (1993 он), ”Салхин зүгээс цэцгийн цагаан цоморлог шүхэрлэнэ” (1999 он), ”Сарны шүлгүүд” (2006), ”А very big white elephant” (2007 он), ”When humans become grass” (2008 он), ”Un ojo en la palma de mi mano” (2009 он), ”East and West“ (2010 он), ”Монголын их амар амгалан” I боть (2015 он), ”Дорно зүгт өвс болно” II боть (2015 он), ”Нар сар, сар нар” III боть (2015 он) зэрэг шүлэг, дууль, найраглалын номууд, &quot;Шувууг сулла&quot; (2019 он) эсээ, өгүүллэг, тууж, &quot;Зүрхэн чанадаас&quot; (2019 он) эсээ, өгүүллэгийн номууд хэвлүүлсэн.  

2010 онд Тайваньд зохион байгуулагдсан Дэлхийн яруу найргийн 30 дахь удаагийн чуулганы үеэр “А very big white elephant” (орчуулагч Ш.Цог, Ж.Гэндэндарам, Саймон Викхам Смит), “When humans become grass” (орчуулагч Саймон Викхам Смит), испани хэл рүү орчуулагдсан “Un ojo en la palma de mi mano” (орчуулагч Ивонне Мартин) зэрэг номуудаараа Дэлхийн Урлаг Соёлын Академийн “For poetic excellent” шагнал хүртсэн.  

2021 онд &quot;Уянгын шүлгүүд&quot;, 2023 онд &quot;Дилова хутагт&quot;, 2024 онд &quot;Цогт Нароба&quot; түүхэн романы бүтээл нь олны хүртээл болсон. Ц.Бавуудоржийн шүлгүүд нь англи, испани, япон, солонгос, хятад, герман хэлнээ орчуулагдаж бусад улс орнуудын яруу найргийн антологи, сэтгүүлүүдэд хэвлэгдсэн. 

Мөн &quot;Орчлонг хайрлаарай&quot;, &quot;Ээжтэй орчлон&quot;, &quot;Тэнгэрийн бүсгүй&quot;, &quot;Гүрэн Монгол чинь хүлээнэ&quot;, &quot;Алтан нөхөд&quot;, &quot;Хүний сайхан орчлон&quot; зэрэг түүний олон шүлэг, яруу найраг нь дуун бүтээл болж олны хүртээл болсон. 

=== Антологи, яруу найргийн сэтгүүл ===
# “Дорно зүгт өвс болно” англи хэлээр (Екайка-раса сэтгүүл, №67, 32-р тал, Тайвань, 2008)
# “Харсаар байтал..”, ”Бурхадын гуниг” англи хэлээр (“Дэлхийн шүлгүүд” сэтгүүл, 24-р тал, АНУ, Иллиной)
# “Монголын их амар амгалан”, ”Их хайрын дууль” англи хэлээр (“Сарны гэрэл” сэтгүүл, 18-р тал, 2006, Солонгос)
# “Бурхдын дууль”, ”Нэг их том цагаан заан” англи хэлээр (Гуну сэтгүүл, 20-р тал, 2006)
# “Амгалан хоосон”, ”Сарны гэрэлд” англи хэлээр (Гуну сэтгүүл, 24-р тал, 2007)
# “Энэтхэг минь хонгор минь”, ”Ай миний залуу нас” англи хэлээр (Гуну сэтгүүл, 16-р тал, 2008)
# “Алга урвахын шүлэг”, ”Миний хөрөг”, ”Сарны гэрэлд”, ”Чиний дэргэдээс” англи, япон, испани хэлээр (Гуну сэтгүүл, 24-25–р тал , 2008)
# “Нэг их том цагаан заан” англи хэлээр (Харвардын сэтгүүл, 68-69–р тал, 2008)
# “Нэг их том цагаан заан”, ”Харсаар байтал...” англи хэлээр (... антологи 22-р тал, 2008)
# “Бурхдын дууль” англи хэлээр (ХХVI World congress of poets, 21-р тал, 2006)
# “Гуниг”, ”Би”, ”Сарны гэрэлд” англи хэлээр (ХХVII World congress of poets, 18-р тал, Энэтхэг, Мадрас, 2007)
# “Зочин”, ”Амгалан хоосон “, ”Асуулт” англи хэлээр (ХХVIII World congress of poets, 29-р тал, 2008, Мексик, Акапулько хот)
# “Алга урвахын шүлэг”, ”Асар тэнгэрийн хаалган дээр” англи хэлээр (ХХIХ World congress of poets, 22-р тал, 2009, Унгар, Будапешт хот)
# “Сарны гэрэлд”  япон, англи хэлээр (Солонгон гүүр сэтгүүл, 12-р тал, Япон, Токио, 2010)
# “Сарны гэрэлд”, ”Дорно зүгт өвс болно” япон, испани, англи хэлээр (ХХХ World congress of poets, 30-р тал, Тайвань, Тайпэй хот, 2010)
# “Дорнын цаг”, ”Өөрөөсөө зугтахуй”, ”Цэцэг үнэртсэн үдэш” англи хэлээр “Two Lines, an international anthology in English” (Америк, 2011)

=== Яруу найраг ===
* ”Бүгээн анир” (1991)
* ”Гүмүда” (1993)
* ”Салхин зүгээс цэцгийн цагаан цоморлог шүхэрлэнэ” (1999)
* ”Сарны шүлгүүд” (2006)
* ”Хүннү туульс” (2011)
* ”Хулан хатан” (2012)
* “Монголын их амар амгалан” (2020)
* “Дорно зүгт өвс болно” (2020)
* “Уянгын шүлгүүд” (2021)

=== Түүхэн роман ===
* Тарнийн цагаан цэцэг (2022)
* Дилова Хутагт (2023)
* Цогт Нароба (2024)

=== Хүүрнэл зохиол ===
* “Шувууг сулла” эссе, өгүүлэг, тууж (2018)
* “Үзэсгэлэнт сараана” эссе, өгүүллэг, тууж (2020)

=== Найраглал ===
* “Хүннү туульс” (2010)
* “Хулан хатан” (2011)

== Шагнал ==
*1996 онд “Бүгээн анир”, “Гүмүда” номуудаараа Г.Сэр-Одын нэрэмжит шагнал 
*2000 онд “Салхин зүгээс цэцгийн цагаан цоморлог шүхэрлэнэ” номоороо МЗЭ-ийн шагнал
*2001 онд “Хүрэл чоно” шүлгээрээ “Болор цом” наадмын тэргүүн шагнал
*2006 онд &quot;Сарны шүлгүүд&quot; номоороо Д.Нацагдоржийн нэрэмжит шагнал 
*2018 онд &quot;Өндөр Гэгээн&quot; жүжгээрээ Б.Явуухулангийн нэрэмжит шагнал 
*2010 онд ”А very big white elephant” (2007 он), ”When humans become grass” (2008 он), ”Un ojo en la palma de mi mano” (2009 он) номуудаараа Дэлхийн Урлаг Соёлын Академийн “''For Poetic Excellence''” шагнал
*2012 онд “Монголын их амар амгалан”, ”Дорно”, &quot;Хүрэл чоно&quot; шүлгүүд, “Агай”, “Хүннү туульс” найраглалын бүтээлүүдээрээ Монгол улсын Төрийн шагнал
*2020 онд Монгол Улсын Соёлын Гавьяат зүтгэлтэн тэмдгээр шагнагдсан.

{{DEFAULTSORT:Бавуудорж, Цогдоржийн}}
[[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:Монголын яруу найрагч]]
[[Ангилал:Монголын зохиолч]]
[[Ангилал:20-р зууны зохиолч]]
[[Ангилал:21-р зууны зохиолч]]
[[Ангилал:Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн]]
[[Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]]
[[Ангилал:1969 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>krbssx8hmslwol0mub433w2d18ram3k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124114</id>
    <redirect title="Зүүнгарын Хаант Улс" />
    <revision>
      <id>855446</id>
      <parentid>811699</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:04:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <comment>[[Зүүнгарын Хаант Улс#Хууль]] руу чиглүүлэгдлээ</comment>
      <origin>855446</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61" sha1="0ygsystpz52itlcrpso9cg64y91brpj" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Зүүнгарын Хаант Улс#Хууль]]</text>
      <sha1>0ygsystpz52itlcrpso9cg64y91brpj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Инфобокс Германы газар</title>
    <ns>10</ns>
    <id>132198</id>
    <revision>
      <id>855547</id>
      <parentid>854724</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T08:55:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>855547</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18329" sha1="jzutct3eb1hgrc7zhnpymftumhrfu94" xml:space="preserve">{{Инфобокс суурин
&lt;!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --&gt;
| name                    = {{#if:{{{Name|{{{name|{{PAGENAME}} }}} }}}|&lt;span class=&quot;wrap&quot;&gt;{{{Name|{{{name|{{PAGENAMEBASE}} }}} }}}&lt;/span&gt;}}
| native_name             = {{{German_name|}}}
| settlement_type         = {{#if: {{{City|}}} {{{Town|}}} {{{Municipality|}}} | {{#switch: {{{Art|{{{type}}}}}} 
        | Ortsteil = [[Ortsteil]]
        | Stadtteil = [[Stadtteil]]
        | Ortschaft = [[Ortschaft]]
        | Quarter = [[Quarter (urban subdivision)|Quarter]]
        | Village = [[Village]]
        | Borough = [[Stadtbezirk|Borough]]
        | = Part
        | #default = {{{Art|{{{type|Part}}}}}}
}} {{#if:{{{City|}}} | ({{Link if exists|{{{City}}}}}) | {{#if:{{{Town|}}} | {{Link if exists|{{{Town}}} }} | {{#if:{{{Municipality|}}} | {{Link if exists|{{{Municipality}}} }} }} }} }}| {{#if: {{{Art|{{{type|}}}}}}| {{#switch: {{{Art|{{{type}}}}}} 
        | Хот | city = [[Германы том хотын жагсаалт|Хот]]
        | Stadt | Kreisfreie Stadt | [[Kreisfreie Stadt|Stadt]] | Суурин | town = [[Суурин#Герман|Суурин]]
        | Ortsgemeinde | Gemeinde | Markt | Municipality | municipality | Flecken = [[Германы хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]]
        | Unincorporated area = [[Unincorporated area#Germany|Unincorporated area]]
	    | Amt = [[Amt]]
        | Samtgemeinde =  [[Samtgemeinde]]
        | Verbandsgemeinde = [[Verbandsgemeinde]]
        | Verwaltungsgemeinschaft = [[Municipal association (Germany)|Verwaltungsgemeinschaft]]
	| #default = {{{Art|{{{type}}}}}}
}} | {{#if: {{{Gemeindeschlüssel|}}} | [[Германы хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] }} }} }}
| image_skyline           = {{{image_photo|{{{image_skyline|}}}}}}
| imagesize               = {{{imagesize|}}}
| image_caption           = {{{image_caption|}}}
| image_flag              = {{{image_flag|}}}
| flag_link               = {{{flag_link|}}}
| flag_size               = 100x100px
| image_shield            = {{#switch: {{lc:{{{Wappen|{{{image_coa}}}}}}}}
  | none | kein | führt kein wappen.png
  | führt kein wappen.svg | führt_kein_wappen.png
  | führt_kein_wappen.svg = 
  | #default = {{{Wappen|{{{image_coa|}}} }}}
  }}
| shield_size             = 80x80px
| shield_link             = {{{shield_link|}}}
| image_map               = {{#if: {{{Lageplan|{{{image_plan|}}} }}}
  | {{hidden begin
    | style = margin-top:0.2px
    | titlestyle = height:auto; padding:0.1em; padding-left:0.3em; padding-right:1.5em;
    | border = line
    | title = {{#if: {{{Lageplanbeschreibung|{{{plantext|}}} }}}
      | {{{Lageplanbeschreibung|{{{plantext}}} }}}
      | Location of {{{Name|{{{name|{{PAGENAME}} }}} }}}
	    {{#if: {{{City|{{{Town|}}} }}} 
	    | within {{{City|{{{Town|}}} }}}
        | {{#if: {{{Kreis|{{{Landkreis|{{{district|}}} }}} }}}
          | within {{#switch: {{ucfirst:{{{Landkreis|{{{Kreis|{{{district|}}} }}} }}} }}
            | Kreisfreie Stadt
            | [[Kreisfreie Stadt|Stadt]]
            | Urban
            | Urban district = {{{Bundesland|{{{state|}}} }}}
            | #default = {{{Kreis|{{{Landkreis|{{{district|}}} }}} }}} district
            }}
          }}
        }}
      }}
    }}
{{#ifexist: Template:Imagemap Germany district {{str letter/trim |{{{Kfz|{{{licence|}}} }}} }}
  | {{#ifexist: Media:{{{Lageplan|{{{image_plan|}}} }}}
    | {{Imagemap Germany district {{str letter/trim |{{{Kfz|{{{licence|}}} }}} }} | {{{Lageplan|{{{image_plan|}}} }}} }}
    }}
  | [[File:{{{Lageplan|{{{image_plan|}}} }}}|250px]]
}}
{{hidden end}}
}}
| mapframe = yes
| mapframe-area_km2 = {{{Fläche|{{{area|}}} }}}
| mapframe-wikidata = yes
| pushpin_map             = {{#if: {{{coordinates|}}} | Герман#Герман {{#switch: {{unlink|{{{Bundesland|{{{state|}}} }}} }}
  | Bayern | Bavaria | Бавари = Бавари
  | Baden-Wuerttemberg | Baden-Württemberg | Баден-Вюртемберг = Баден-Вюртемберг
  | Berlin | Берлин = Берлин
  | Brandenburg | Бранденбург = Бранденбург
  | Bremen | Бремен = Бремен
  | Hamburg | Хамбург = Хамбург
  | Hessen | Hesse | Хессен = Хессен
  | Mecklenburg-Western Pomerania | MVP | Mecklenburg-Vorpommern | Мекленбург-Өрнө Померан = Мекленбург-Өрнө Померан
  | Niedersachsen | Lower Saxony | Доод Саксон = Доод Саксон
  | Nordrhein-Westfalen  | NRW | North Rhine-Westphalia | North Rhine-Westfalia | Умард Райн-Вестфален | Умард Райн-Вестфали = Умард Райн-Вестфален
  | Rheinland-Pfalz | Rhineland-Palatinate | Райнланд-Пфальц = Райнланд-Пфальц
  | Saarland | Заарланд = Заарланд
  | Sachsen | Saxony | Саксон = Саксон
  | Saxony-Anhalt | Саксон-Анхальт = Саксон-Анхальт
  | Schleswig-Holstein | Шлесвиг-Хольштайн = Шлесвиг-Хольштайн
  | Thüringen | Thueringen | Thuringia | Тюринг = Тюринг
  | #default = {{{Bundesland|{{{state|}}} }}}
  }} }}
| pushpin_mapsize         = 
| pushpin_map_caption     =  
| coordinates             = {{{coordinates|}}}
| subdivision_type        = Улс
| subdivision_name        = {{flag|Герман}}
| subdivision_type1       = [[Германы мужууд|Муж]]
| subdivision_name1       = {{#switch:{{{Bundesland|{{{state|}}} }}}
  | Bayern | Bavaria | Бавари = [[Бавари]]
  | Baden-Wuerttemberg | Baden-Württemberg | Баден-Вюртемберг = [[Баден-Вюртемберг]]
  | Berlin | Берлин = [[Берлин]]
  | Brandenburg | Бранденбург = [[Бранденбург]]
  | Bremen | Бремен = [[Бремен (муж)|Бремен]]
  | Hamburg | Хамбург = [[Хамбург]]
  | Hessen | Hesse | Хессен = [[Хессен]]
  | Mecklenburg-Western Pomerania | MVP | Mecklenburg-Vorpommern | Мекленбург-Өрнө Померан = [[Мекленбург-Өрнө Померан]]
  | Niedersachsen | Lower Saxony | Доод Саксон = [[Доод Саксон]]
  | Nordrhein-Westfalen  | NRW | North Rhine-Westphalia | North Rhine-Westfalia | Умард Райн-Вестфален | Умард Райн-Вестфали = [[Умард Райн-Вестфали]]
  | Rheinland-Pfalz | Rhineland-Palatinate | Райнланд-Пфальц = [[Райнланд-Пфальц]]
  | Saarland | Заарланд = [[Заарланд]]
  | Sachsen | Saxony | Саксон = [[Саксон]]
  | Saxony-Anhalt | Саксон-Анхальт = [[Саксон-Анхальт]]
  | Schleswig-Holstein | Шлесвиг-Хольштайн = [[Шлесвиг-Хольштайн]]
  | Thüringen | Thueringen | Thuringia | Тюринг = [[Тюринг]]
  | #default = {{{Bundesland|{{{state|}}} }}}
  }}
| subdivision_type2       = [[Засаг захиргааны дүүрэг (Герман)|Захиргааны дүүрэг]]
| subdivision_name2       = {{#if:{{{Regierungsbezirk|{{{regbzk|{{{region|}}} }}} }}}
  | {{#ifexist: {{{Regierungsbezirk|{{{regbzk|{{{region}}} }}} }}} (region)
    | [[{{{Regierungsbezirk|{{{regbzk|{{{region}}} }}} }}} (region)|{{{Regierungsbezirk|{{{regbzk|{{{region}}} }}} }}}]]
    | {{#ifexist: {{{Regierungsbezirk|{{{regbzk|{{{region}}} }}} }}}
      | [[{{{Regierungsbezirk|{{{regbzk|{{{region}}} }}} }}}]]
      | {{{Regierungsbezirk|{{{regbzk|{{{region}}} }}} }}}
      }}
    }}
  }}
| subdivision_type3       = [[Германы тойргууд|Тойрог]]
| subdivision_name3       = {{Link if exists|{{#switch: {{{state|{{{Bundesland|}}} }}} | Hamburg | [[Hamburg]] | Bremen | [[Bremen]] | Berlin | [[Berlin]] = &lt;!-- no districts --&gt; |
  {{#switch:{{{Landkreis|{{{Kreis|{{{district|}}} }}} }}}
  | [[Kreisfreie Stadt|Stadt]] | Kreisfreie Stadt | urban = [[Германы тойргийн жагсаалт|Хотын тойрог]]
  | #default = {{#ifexist: {{{Landkreis|{{{Kreis|{{{district|}}} }}} }}} (district)
    |&lt;!--wlink ending in &quot;(district)&quot;--&gt; [[{{{Landkreis|{{{Kreis|{{{district|}}} }}} }}} (district)|{{{Landkreis|{{{Kreis|{{{district|}}} }}} }}}]]
    |&lt;!--else--&gt; {{#ifexist: {{{Landkreis|{{{Kreis|{{{district|}}} }}} }}}
      |&lt;!--wlink not ending in &quot;(district)&quot;--&gt; [[{{{Landkreis|{{{Kreis|{{{district|}}} }}} }}}|{{{Landkreis|{{{Kreis|{{{district|}}} }}} }}}]]
      |&lt;!--else--&gt; {{{Landkreis|{{{Kreis|{{{district|}}} }}} }}}
    }} }} }} }} }}
| subdivision_type4       = {{#if: {{{Gemeindeverwaltungsverband|}}} | [[Gemeindeverwaltungsverband|Municipal assoc.]] |
  {{#if: {{{Samtgemeinde|}}} | [[Samtgemeinde|Municipal assoc.]] |
  {{#if: {{{Verbandsgemeinde|}}} | [[Verbandsgemeinde|Municipal assoc.]] |
  {{#if: {{{Verwaltungsgemeinschaft|}}} | [[Verwaltungsgemeinschaft|Municipal assoc.]] |
  {{#if: {{{Amt|}}} | [[Amt|Municipal assoc.]] |
  {{#if: {{{Verwaltungsverband|}}} | [[Verwaltungsverband|Municipal assoc.]]
  }} }} }} }} }} }}
| subdivision_name4       = {{Link if exists|{{#if: {{{Gemeindeverwaltungsverband|}}} | {{#ifexist: {{{Gemeindeverwaltungsverband}}} (Gemeindeverwaltungsverband) | [[{{{Gemeindeverwaltungsverband}}} (Gemeindeverwaltungsverband){{!}}{{{Gemeindeverwaltungsverband}}}]] | {{{Gemeindeverwaltungsverband}}} }} |
  {{#if: {{{Samtgemeinde|}}} | {{#ifexist: {{{Samtgemeinde}}} (Samtgemeinde) | [[{{{Samtgemeinde}}} (Samtgemeinde){{!}}{{{Samtgemeinde}}}]] | {{{Samtgemeinde}}} }} |
  {{#if: {{{Verbandsgemeinde|}}} | {{#ifexist: {{{Verbandsgemeinde}}} (Verbandsgemeinde) | [[{{{Verbandsgemeinde}}} (Verbandsgemeinde){{!}}{{{Verbandsgemeinde}}}]] | {{{Verbandsgemeinde}}} }} |
  {{#if: {{{Verwaltungsgemeinschaft|}}} | {{#ifexist: {{{Verwaltungsgemeinschaft}}} (Verwaltungsgemeinschaft) | [[{{{Verwaltungsgemeinschaft}}} (Verwaltungsgemeinschaft){{!}}{{{Verwaltungsgemeinschaft}}}]] | {{{Verwaltungsgemeinschaft}}} }} |
  {{#if: {{{Amt|}}} | {{#ifexist: {{{Amt}}} (Amt) | [[{{{Amt}}} (Amt){{!}}{{{Amt}}}]] | {{{Amt}}} }} |
  {{#if: {{{Verwaltungsverband|}}} | {{#ifexist: {{{Verwaltungsverband}}} (Verwaltungsverband) | [[{{{Verwaltungsverband}}} (Verwaltungsverband){{!}}{{{Verwaltungsverband}}}]] | {{{Verwaltungsverband}}} }}
  }} }} }} }} }} }} }}
| subdivision_type5       = {{#if: {{{City|}}} {{{Town|}}} {{{Municipality|}}} |
  {{#if: {{{City|}}} | Хот |
  {{#if: {{{Town|}}} | Town |
  {{#if: {{{Municipality|}}} | Municipality
  }} }} }} }}
| subdivision_name5       = {{Link if exists|{{#if: {{{City|}}} {{{Town|}}} {{{Municipality|}}} |
  {{#if: {{{City|}}} | {{{City}}} |
  {{#if: {{{Town|}}} | {{{Town}}} |
  {{#if: {{{Municipality|}}} | {{{Municipality}}}
  }} }} }} }} }}
| subdivision_type6       = {{#if: {{{borough|}}} | Borough }}
| subdivision_name6       = {{Link if exists|{{#if: {{{borough|}}} | {{{borough}}} }} }}
| established_title       = Байгуулагдсан
| established_date        = {{{year|}}}{{#ifeq: {{#expr: {{{year}}} &lt; 100 }} | 1 | &amp;nbsp;AD }}
| established_title1      = Анх дурдагдсан
| established_date1       = {{{year_of_first_mention|}}}
| extinct_title           = {{&lt;includeonly&gt;safesubst:&lt;/includeonly&gt;#if:{{{dissolved|}}}|Disbanded}}
| extinct_date            = {{{dissolved|}}}
| parts_type              = {{#if: {{{Gliederung|{{{divisions|}}}}}} | Хуваалт }}
| parts                   = {{{Gliederung|{{{divisions|}}}}}}
| leader_party            = {{{Partei|{{{party|}}} }}}
| leader_title            = {{#switch: {{{Bürgermeistertitel}}}
  | Mayor | Bürgermeister | Bürgermeisterin | Ortsbürgermeister | Ortsbürgermeisterin = [[Хотын дарга]]
  | Lord mayor | Lord Mayor | Oberbürgermeister | Oberbürgermeisterin = [[Хотын дарга]]
  | Ortsvorsteher | Ortsvorsteherin = Local representative
  | Samtgemeindebürgermeister = [[Mayor|Samtgemeinde-&lt;br /&gt;bürgermeister]]
  | Samtgemeindebürgermeisterin = [[Mayor|Samtgemeinde-&lt;br /&gt;bürgermeisterin]]
  | #default = {{#ifexist: {{{Bürgermeistertitel}}} | [[{{{Bürgermeistertitel}}}]] | {{#if: {{{Bürgermeistertitel|}}} | {{{Bürgermeistertitel}}} | [[Хотын дарга]] }} }} }} {{&lt;includeonly&gt;safesubst:&lt;/includeonly&gt;#if: {{{leader_term|}}} | {{nobold|({{{leader_term}}}) }} 
  }}
| leader_name             = {{{Bürgermeister|{{{mayor|}}} }}}
| leader_title1           = {{#if: {{{ruling_party1|}}} | Эрх баригч намууд }}
| leader_name1            = {{Polparty|DE|{{{ruling_party1|}}} }} {{#if: {{{ruling_party2|}}} | / {{Polparty|DE|{{{ruling_party2|}}} }} }} {{#if: {{{ruling_party3|}}} | / {{Polparty|DE|{{{ruling_party3|}}} }} }} {{#if: {{{ruling_party4|}}} | / {{Polparty|DE|{{{ruling_party4|}}} }} }} {{#if: {{{ruling_party5|}}} | / {{Polparty|DE|{{{ruling_party5|}}} }} }}
| area_footnotes          = {{{area_footnotes|}}}
| area_total_km2          = {{{Fläche|{{{area|}}} }}}
| area_urban_km2          = 
| area_metro_km2          = {{{area_metro|}}}
| elevation_footnotes     = &lt;!-- for references: use &lt;ref&gt; tags --&gt;
| elevation_min_m         = {{#if:{{{Höhe|{{{elevation|}}}}}}|{{#ifeq:{{{Höhe|{{{elevation|}}}}}}|{{#invoke:string|replace|{{{Höhe|{{{elevation|}}}}}}|^(%s*%d[%d]*%s*)%-(%s*%d.*)|%1%2|plain=false}}||{{#invoke:string|replace|{{{Höhe|{{{elevation|}}}}}}|^(%s*%d[%d]*%s*)%-(%s*%d.*)|%1|plain=false}} }} }}
| elevation_max_m         = {{#if:{{{Höhe|{{{elevation|}}}}}}|{{#ifeq:{{{Höhe|{{{elevation|}}}}}}|{{#invoke:string|replace|{{{Höhe|{{{elevation|}}}}}}|^(%s*%d[%d]*%s*)%-(%s*%d.*)|%1%2|plain=false}}||{{#invoke:string|replace|{{{Höhe|{{{elevation|}}}}}}|^(%s*%d[%d]*%s*)%-(%s*%d.*)|%2|plain=false}} }} }}
| elevation_m             = {{#if:{{{Höhe|{{{elevation|}}}}}}|{{#ifeq:{{{Höhe|{{{elevation|}}}}}}|{{#invoke:string|replace|{{{Höhe|{{{elevation|}}}}}}|^(%s*%d[%d]*%s*)%-|%1|plain=false}}|{{{Höhe|{{{elevation|}}}}}}|}} }}
| population_footnotes    = {{#iferror: {{#expr: {{Population Germany|key={{replace|{{{Gemeindeschlüssel|}}}| |}} }} +1 }} | {{{pop_ref|}}} | {{#tag:ref | {{Population Germany|key={{{Gemeindeschlüssel|}}}|datref=QUELLE}} }} }}
| population_total        = {{#iferror: {{#expr: {{Population Germany|key={{replace|{{{Gemeindeschlüssel|}}}| |}} }} +1 }} | {{{Einwohner|{{{population|}}} }}} | {{Population Germany|key={{replace|{{{Gemeindeschlüssel|}}}| |}} }} }}
| population_as_of        = {{#iferror: {{#expr: {{Population Germany|key={{replace|{{{Gemeindeschlüssel|}}}| |}} }} +1 }} | {{{population_as_of|{{{Stand|}}} }}} | {{Population Germany|key={{{Gemeindeschlüssel|}}}|datref=STAND}} }}
| population_density_km2  = auto
| population_urban               = {{{pop_urban|}}}
| population_metro               = {{{pop_metro|}}}
| population_demonym             = {{{pop_demonym|{{{demonym|}}}}}}
| timezone_link           = Герман дахь цаг
| timezone1               = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]]
| utc_offset1             = +01:00
| timezone1_DST           = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]]
| utc_offset1_DST         = +02:00
| postal_code_type        = [[Герман дахь шуудангийн код|Шуудангийн код]]
| postal_code             = {{{PLZ|{{{postal_code|}}} }}}
| area_code_type          = [[Герман дахь залгах кодын жагсаалт|Залгах код]]
| area_code               = {{{Vorwahl|{{{area_code|}}} }}}
| registration_plate      = {{{Kfz|{{{licence|}}} }}}
| website                 = {{{Website|{{{website|}}} }}}
| footnotes               = {{{footnotes|}}}
}}&lt;!-- error tracking categories

--&gt;{{#if: {{{coordinates|}}} | | {{ns0|[[Category:Germany articles requiring maintenance|C]]}} }}&lt;!-- coordinates missing
--&gt;{{#ifeq: {{#expr: {{#expr: {{{Einwohner|{{{population|0}}} }}} round 0 }} = {{{Einwohner|{{{population|0}}} }}} }} | 0 | {{ns0|[[Category:Germany articles requiring maintenance|D]]}} | }}&lt;!-- Assign to maintenance category if decimal point is used in population as a thousands divider
--&gt;{{#if: {{{City|}}} {{{Town|}}} {{{Municipality|}}} | {{#if: {{{Gemeindeschlüssel|}}} | {{ns0|[[Category:Germany articles requiring maintenance|T]]}} | }} }}&lt;!-- Subdivisions of municipalities shouldn't have a Gemeindeschlüssel
--&gt;{{#iferror: {{#expr: {{Population Germany|key={{replace|{{{key|{{{Gemeindeschlüssel|}}} }}}| |}} }} + 1 }} | {{#if:{{{City|}}} {{{Town|}}} {{{Municipality|}}}{{{dissolved|}}} |&lt;!-- OK, subdivisions of municipalities and dissolved units have no Gemeindeschlüssel --&gt; | {{ns0|[[Category:Germany articles requiring maintenance|U]]}} }} | }}&lt;!-- Town with missing or incorrect Gemeindeschlüssel
--&gt;{{#if: {{{Bundesland|{{{state|}}} }}} | | {{ns0|[[Category:Germany articles requiring maintenance|X]]}} }}&lt;!-- Missing state name
--&gt;{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown=|preview=Page using [[Загвар:Инфобокс Германы газар]] with unknown parameter &quot;_VALUE_&quot;|ignoreblank=y| _noautocat | Amt | area | area_code | area_metro | Art | borough | Bundesland | Bürgermeister | Bürgermeistertitel | City | coordinates | demonym | dissolved | district | divisions | Einwohner | elevation | Fläche | footnotes | Gemeindeschlüssel | Gemeindeverwaltungsverband | German_name | Gliederung | Höhe | image_caption | image_coa | image_flag | image_photo | image_plan | image_skyline | imagesize | Kfz | Kreis | Lageplan | Lageplanbeschreibung | Landkreis | leader_term | licence | mayor | Municipality | name | Name | Partei | party | plantext | PLZ | pop_demonym | pop_metro | pop_ref | pop_urban | flag_link | population | population_as_of | postal_code | regbzk | Regierungsbezirk | region | ruling_party1 | ruling_party2 | ruling_party3 | ruling_party4 | ruling_party5 | Samtgemeinde | Stand | state | shield_link | Town | type | Verbandsgemeinde | Verwaltungsgemeinschaft | Verwaltungsverband | Vorwahl | Wappen | website | Website | year | year_of_first_mention }}&lt;!--

{{#if:{{{Höhe|{{{elevation|}}}}}}|{{#ifeq:{{{Höhe|{{{elevation|}}}}}}|{{#invoke:string|replace|{{{Höhe|{{{elevation|}}}}}}|^(%s*%d[%d]*%s*)%-|%1|plain=false}}||[[Category:Pages using infobox German place with an elevation range]] }} }}&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jzutct3eb1hgrc7zhnpymftumhrfu94</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тэтгэвэр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>132909</id>
    <revision>
      <id>855482</id>
      <parentid>767102</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T02:12:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>855482</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6826" sha1="l7g56gyn05lxh00xqncvjlxl77jz1yo" xml:space="preserve">'''Тэтгэвэр''' (латин. pensio —төлбөр) -хуульд заасан тэтгэвэр тогтоох насны болон ажил хөдөлмөр эрхэлж, шимтгэл төлж ажилласан хугацааны болзол хангасан даатгуулагч иргэнд тэтгэврийн даатгалын сангаас насан туршид нь амьжиргааны эх үүсвэр болгон сар бүр олгож байгаа мөнгөн хөрөнгийг хэлнэ. Энэ нийгмийн харилцааг Монгол Улсад &quot;Нийгмийн даатгалын сангаас олгох Тэтгэврийн тухай&quot; хуулиар &quot;Нийгмийн даатгалын ерөнхий хууль&quot;-д заасны дагуу шимтгэл төлсөн даатгуулагчид тэтгэврийн даатгалын сангаас тэтгэвэр тогтоох, олгохтой холбогдсон харилцааг зохицуулдаг байна. 

Тэтгэвэр нь дараах 3 төрөлтэй байдаг:  

* Өндөр насны;
* Хөдөлмөрийн чадвар алдсаны;
* Тэжээгчээ алдсаны

=== Өндөр насны тэтгэвэр тогтоолгох эрх үүсэх нөхцөл ===

* Тэтгэврийн даатгалын шимтгэлийг нийтдээ 20-иос доошгүй жил төлсөн 65 насанд хүрсэн даатгуулагч;
* Тэтгэврийн даатгалын шимтгэлийг 25-аас доошгүй жил төлсөн 60 насанд хүрсэн эрэгтэй, 55 насанд хүрсэн эмэгтэй;
* Төрүүлсэн болон гурав хүртэл настайд нь үрчлэн авсан дөрөв ба түүнээс дээш хүүхдээ зургаан нас хүртэл өсгөсөн тэтгэврийн даатгалын шимтгэлийг 20-иос доошгүй жил төлсөн 50 насанд хүрсэн эмэгтэй;

== Түүх ==
Улсын хэмжээнд анх удаа [[Ромын эзэнт гүрэн|Ромын эзэнт гүрэнд]] [[Юлий Цезарь|Гай Юлий Цезарь]] цэргийн тэтгэврийг нэвтрүүлсэн байна.

7-р зуунд тэтгэврийг Халиф Умар өөрийн Халифатын үед лалын шашны таван баганын нэг болох '''Закят''' ([[Араб хэл|араб]]. زكاة‎‎) буяны хэлбэр болгон нэвтрүүлсэн байна. Засгийн газрын төсөвт цуглуулсан татварыг ядуус, өндөр настан, өнчин, бэлэвсэн эмэгтэйчүүд, хөгжлийн бэрхшээлтэй хүмүүсийг орлоготой болгоход зарцуулдаг байжээ. 

Францад 1673 онд тэнгисийн цэргийн офицеруудад тэтгэвэр тогтоож эхэлсэн. [[Францын хувьсгал|Францын хувьсгалын]] үеэр буюу 1790 онд гучин жил ажилласан, 50 нас хүрсэн төрийн албан хаагчдад тэтгэвэр олгох тухай хууль гарсан. 1825 онд Прусс улсад албан тушаалтнуудад зориулсан анхны тэтгэврийн санг байгуулжээ. Нийтийн болон бүх нийтийн тэтгэврийн хангамж анх Германд 1889 онд, Дани улсад 1891 онд, Их Британид 1908 онд, Францад 1910 онд бий болжээ. Энэ нь тэтгэврийн хэмжээг даатгалын шимтгэлийн хэмжээ, даатгуулагчдын цалин, хөлсний ажилтны өндөр нас, хөгжлийн бэрхшээл, тэжээгчээ алдахаас хамгаалах албан журмын тэтгэврийн даатгалтай уялдуулах гэсэн утгатай байсан.

Италид 1919 онд, Канадад 1927 онд, АНУ-д 1935 онд, Австралид 1908 онд, Дани 1891 онд, Шинэ Зеландад 1898 онд, Голланд, Шведэд 1913 онд тэтгэвэр тогтоож эхлэсэн байна.

Японд тэтгэврийг 1942 онд олгож эхлэхээр болсон боловч бодитоор дайны дараа 1954 онд олгож эхэлсэн бол Өмнөд Солонгост 1988 онд тэтгэвэр олгож эхэлжээ. Одоогийн байдлаар Японы эрх баригчид ДНБ-ий 2% -ийг улсын тэтгэврийн татаас олгоход зориулдаг байна.

Хятад улс бүх нийтийн тэтгэврийн даатгалд хамрагдаагүй хэвээр байна: Одоогийн байдлаар Хятадын хүн амын 66 хувь нь тэтгэвэр авдаг - &quot;CEIC-ийн мэдээлснээр 60-аас дээш насны 230.8 сая хүнээс ердөө 152.7 сая хүн төрөөс төлбөр авдаг&quot; ажээ. Малайзад 1951 онд Ажилчдын тусламжийн сан бий болсон бөгөөд энэ нь бараг бүх хөдөлмөр эрхэлдэг хүн амыг хамарч байв. Энэтхэг, Индонези, Балба болон Африкийн Гамби, Замби зэрэг зарим оронд ийм хадгаламжийн сангууд байдаг.

Тэтгэвэрийг автоматаар нэмэгдүүлэх системийг анх 1922 онд Дани, дараа нь 1946 онд Исланд, Люксембург, 1948 онд Франц, 1950-иад оноос Бельги, Чили, Финланд, Израиль, Нидерланд, Швед улсад нэвтрүүлж байжээ.

Украинд дундаж тэтгэвэр дундаж цалингийн 33%, Их Британид - 90%, Польшид - 58%, Беларусь улсад - 42%, ОХУ-д - 38% байна.

2016 оны байдлаар Европын Холбооны гишүүн орнуудад тэтгэвэрт гарах дундаж нас — 65 байсан. 

ЗХУ болон дараа нь ОХУ-д тэтгэвэрийн нас 1932 оноос 2018 хүртэл эрэгтэй хүн-60, эмэгтэй хүн-55 байсан. 2018 оноос энэ насны үзүүлэлтийг эрэгтэй-65, эмэгтэй-60 болгож нэмээд байгаа юм.   

Монгол Улсад өнөөгийн байдлаар тэтгэвэрт гарах нас, эрэгтэй-60, эмэгтэй-55 нас байна.</text>
      <sha1>l7g56gyn05lxh00xqncvjlxl77jz1yo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Самбуугийн Надмид</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134084</id>
    <revision>
      <id>855529</id>
      <parentid>774036</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T07:07:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-26941-07</username>
        <id>104339</id>
      </contributor>
      <origin>855529</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2545" sha1="6nlbbz6kxplzjpishozklur16hbhuka" xml:space="preserve">'''САМБУУГИЙН НАДМИД (1934-2004)'''

Хэрэйд Самбуугийн Надмид 1934 онд Дундговь аймгийн Сайнцагаан сумын &quot;Хүрэн толгой&quot; гэдэг газар төрсөн. 1954 онд Сайнцагаан сумын 10 жилийн дунд сургууль, 1958 онд МУИС-ийн байгалийн ухааны факультетыг хими биологийн багш мэргэжлээр, 1959 онд Москва хотны гурилын үйлдвэрийн технологчийн дамжаа 1964 онд МУИС-ийн харъяа утга зохиолын дээд сургуулийг тус тус төгссөн. Улаанбаатар хотын гурилын үйлдвэрийн анхны технологич инженер бөгөөд тээрмийн цехийн дарга, политехникумд гурилын үйлдвэрийн багшаар ажиллаж байсан. 

Мөн С.Надмид нь “Хөдөлмөр”, “Пионерийн үнэ”, “Залуучуудийн үнэн”, “Шинэ хөдөө”, “Үнэн” сонинуудад утга зохиолын ажилтан, хэлтсийн эрхлэгч, хариуцлагатай нарийн бичгийн дарга, “Дуудлага” сонины эрхлэгчээр ажиллаж байсан монголын нэрт сэтгүүлчдийн нэг байв. 

С.Надмид “Бордоотой бороо”, “Нарны охид”, “Сүүдэрхүү”, “Дааганы уралдаан”, “Нийслэлийн замд”, “Зүрх амардаггүй”, &quot;Улаан дээвэрт байшин”, “Мөнх соёо”, Хайрлахуй ханьсахуй”, “Хар нүдэн” (роман) зэрэг гуч гаруй ном, “Гал голомт”, “Гийнгоо” кино бичиж олны хүртээл болгосон агаад монголын утга зохиолын сан хөмрөгт уран зөгнөл, уран сэтгэмж, домог үлгэр, хошин шог, яруу найраг, жүжиг, киноны бүхий л төрлөөр үнэтэй хувь нэмрээ оруулсан билээ. 

С.Надмидын уран бүтээлийн амжилт, хөдөлмөрийг төр засгаас үнэлэн Д.Нацагдоржийн болон МҮЭ, МСХ, МХЗЭ, МЗЭ-ийн нэрэмжит шагналаар шагнасан.</text>
      <sha1>6nlbbz6kxplzjpishozklur16hbhuka</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855532</id>
      <parentid>855529</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T07:16:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>855532</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2970" sha1="ndk7whx3o8wif955q8kojaysaujs1fq" xml:space="preserve">'''Хэрэйд Самбуугийн Надмид''' (1934-2004) нь Монголын сэтгүүлч, зохиолч, инженер.

==Намтар==
Самбуугийн Надмид 1934 онд Дундговь аймгийн Сайнцагаан сумын &quot;Хүрэн толгой&quot; гэдэг газар төрсөн. 1954 онд Сайнцагаан сумын 10 жилийн дунд сургууль, 1958 онд МУИС-ийн байгалийн ухааны факультетыг хими биологийн багш мэргэжлээр, 1959 онд Москва хотын гурилын үйлдвэрийн технологичийн дамжаа, 1964 онд МУИС-ийн харьяа Утга зохиолын дээд сургуулийг тус тус төгссөн. Улаанбаатар хотын гурилын үйлдвэрийн анхны технологич инженер бөгөөд тээрмийн цехийн дарга, политехникумд гурилын үйлдвэрийн багшаар ажиллаж байсан. 

Мөн С.Надмид нь “Хөдөлмөр”, “Пионерын үнэн”, “Залуучуудын үнэн”, “Шинэ хөдөө”, “Үнэн” сонинуудад утга зохиолын ажилтан, хэлтсийн эрхлэгч, хариуцлагатай нарийн бичгийн дарга, “Дуудлага” сонины эрхлэгчээр ажиллаж байсан, Монголын нэрт сэтгүүлчдийн нэг байв. 

==Бүтээл==
С.Надмид “Бордоотой бороо”, “Нарны охид”, “Сүүдэрхүү”, “Дааганы уралдаан”, “Нийслэлийн замд”, “Зүрх амардаггүй”, &quot;Улаан дээвэрт байшин”, “Мөнх соёо”, &quot;Хайрлахуй ханьсахуй”, “Хар нүдэн” (роман) зэрэг гуч гаруй ном, “Гал голомт”, “Гийнгоо” кино бичиж олны хүртээл болгосон агаад Монголын утга зохиолын сан хөмрөгт уран зөгнөл, уран сэтгэмж, домог үлгэр, хошин шог, яруу найраг, жүжиг, киноны бүхий л төрлөөр үнэтэй хувь нэмрээ оруулсан билээ. 

==Шагнал==
С.Надмидын уран бүтээлийн амжилт, хөдөлмөрийг төр засгаас үнэлэн Д.Нацагдоржийн болон МҮЭ, МСХ, МХЗЭ, МЗЭ-ийн нэрэмжит шагналаар шагнасан.

{{DEFAULTSORT:Надмид, Самбуугийн}}
[[Ангилал:Монголын сэтгүүлч]]
[[Ангилал:Монголын зохиолч]]
[[Ангилал:Монголын инженер]]
[[Ангилал:1934 онд төрсөн]]
[[Ангилал:2004 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>ndk7whx3o8wif955q8kojaysaujs1fq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сидни Поллак</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134800</id>
    <revision>
      <id>855543</id>
      <parentid>778632</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T08:40:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>855543</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2182" sha1="eijksei95zlvio2x8exx19p86dg8d9h" xml:space="preserve">[[Файл:Sydney Pollack.jpg|thumb|Сидни Поллак]]
'''Сидни Ирвин Поллак''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Sydney Irwin Pollack''; 1934 оны 7-р сарын 1-нд АНУ-ын [[Индиана]] мужийн Лафейетт хотод төрсөн— 2008 оны 5-р сарын 26-нд [[Лос-Анжелес]] хотод нас барсан) — америкийн алдарт [[кино найруулагч]], продюсер болон жүжигчин. Поллак 20 гаруй кино, 10 телевизийн шоу хийж 30 кинонд тоглосон байна. 

Түүний 1985 онд бүтээсэн &quot;Африкаас гарсан&quot; ([[Англи хэл|англи]]. ''Out of Africa'') кино [[Оскарын шагнал|Оскарын шагналын]] шилдэг найруулагч, продюсерийн шагналыг хүртсэн. Мөн 1969 оны &quot;Тэд морьдыг бууддаг, тийм үү?&quot; ([[Англи хэл|англи]]. ''They Shoot Horses, Don’t They?'') киногоороо &quot;Шилдэг найруулагч&quot; номинацид нэр дэвшсэн. 1982 онд &quot;[[Түүтси]]&quot; ([[Англи хэл|англи]]. Tootsie) киног найруулж өөрөө нэг дүрд нь тоглосон.

Түүний хамгийн алдартай бүтээлүүд бол- Жеремиа Жонсон (1972), Бидний туулсан зам ([[Англи хэл|англи]]. ''The Way We Were'') (1973), Кондорын гурван өдөр ([[Англи хэл|англи]]. ''Three Days of the Condor,'' 1975), Буруу санаагүй ([[Англи хэл|англи]]. ''Absence of Malice,'' 1981) зэрэг кинонууд юм. Түүний дараагийн кинонууд нь Хавана (1990), The Firm (1993), The Translator (2005) зэрэг кинонуудыг багтаасан бөгөөд тэрээр Майкл Клэйтон (2007) кинонд продюсер болон тоглосон. Тэрээр NBC телевизийн &quot;Will &amp; Grace&quot; (2000–2006) дээр Уилл Трумэний эцгийн дүрд тоглосон.</text>
      <sha1>eijksei95zlvio2x8exx19p86dg8d9h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855550</id>
      <parentid>855543</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T09:29:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>855550</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2438" sha1="jd0egeuynyu5oypcmnzlp0rotrtolm7" xml:space="preserve">[[Файл:Sydney Pollack.jpg|thumb|Сидни Поллак]]
'''Сидни Ирвин Поллак''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Sydney Irwin Pollack''; 1934 оны 7-р сарын 1-нд АНУ-ын [[Индиана]] мужийн Лафейетт хотод төрсөн — 2008 оны 5-р сарын 26-нд [[Лос-Анжелес]] хотод нас барсан) — Америкийн алдарт [[кино найруулагч]], продюсер болон жүжигчин. Поллак 20 гаруй кино, 10 телевизийн шоу хийж, 30 кинонд тоглосон байна. 

Түүний 1985 онд бүтээсэн &quot;Африкаас гарсан нь&quot; ([[Англи хэл|англи]]. ''Out of Africa'') кино [[Оскарын шагнал|Оскарын шагналын]] шилдэг найруулагч, продюсерын шагналыг хүртсэн. Мөн 1969 оны &quot;Тэд морьдыг бууддаг, тийм үү?&quot; ([[Англи хэл|англи]]. ''They Shoot Horses, Don’t They?'') киногоороо &quot;Шилдэг найруулагч&quot; номинацид нэр дэвшсэн. 1982 онд &quot;[[Түүтси]]&quot; ([[Англи хэл|англи]]. Tootsie) киног найруулж өөрөө нэг дүрд нь тоглосон.

Түүний хамгийн алдартай бүтээлүүд бол Жеремиа Жонсон (1972), Бидний туулсан зам ([[Англи хэл|англи]]. ''The Way We Were'') (1973), Кондорын гурван өдөр ([[Англи хэл|англи]]. ''Three Days of the Condor,'' 1975), Буруу санаагүй ([[Англи хэл|англи]]. ''Absence of Malice,'' 1981) зэрэг кинонууд юм. Түүний дараагийн кинонууд нь Хавана (1990), The Firm (1993), The Translator (2005) зэрэг кинонуудыг багтаасан бөгөөд тэрээр Майкл Клэйтон (2007) кинонд продюсер болон тоглосон. Тэрээр NBC телевизийн &quot;Will &amp; Grace&quot; (2000–2006) дээр Уилл Трумэний эцгийн дүрд тоглосон.

{{DEFAULTSORT:Поллак, Сидни}}
[[Ангилал:АНУ-ын кино найруулагч]]
[[Ангилал:АНУ-ын кино жүжигчин]]
[[Ангилал:1934 онд төрсөн]]
[[Ангилал:2008 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>jd0egeuynyu5oypcmnzlp0rotrtolm7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нямдаваагийн Бадрал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>136124</id>
    <revision>
      <id>855468</id>
      <parentid>854944</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T21:13:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>B.munkhbayar</username>
        <id>6189</id>
      </contributor>
      <origin>855468</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2548" sha1="m9ec10fft5qs81t6rlxshjwuvxkhwen" xml:space="preserve">'''Нямдаваагийн Бадрал''' (1965 онд төрсөн- 2026 оны 4 сарын 27-нд нас барсан) - “[[Би чамд хайртай]]” киноны “Баяр”-ын дүрээр олонд танигдсан жүжигчин.

==Уран бүтээл==
* 1980 он &quot;[[Эргэж бодох бодол]]&quot; найз
* 1983 он &quot;[[Үүр цайхын өмнө]]&quot; Сүхийн найз
* 1985 он &quot;[[Би чамд хайртай]]&quot; Баяраа
* 1990 он &quot;[[Модон могой]]&quot; Баяраа
* 1991 он &quot;[[Аргамжаа]]&quot; хулгайч Нэргүй
* 1992 он &quot;[[Буяны нүгэл]]&quot; хиа
* 1992 он &quot;[[Эрэл (Монгол кино)|Эрэл]]&quot; 
* 1993 он &quot;[[Амилсан чөтгөр]]&quot; Бааяа 
* 1993 он &quot;[[Босоо ороолон]]&quot; шааригчин 
* 1993 он &quot;[[Өдрийн оддын зүгт]]&quot; найруулагч 
* 1993 он &quot;[[Домог жаргасан цаг]]&quot; Ламуу
* 1993 он &quot;[[Нүглийн золиос]]&quot; Батбаяр
* 1993 он &quot;[[Дээд хэмжээ]]&quot; цагдаа
* 1994 он &quot;[[Жас өдөр]]&quot; Энхээ
* 2009 он &quot;[[Би чамд хайртай 2]]&quot; Баяраа
* 2012 он &quot;[[Бодлын хулгайч]]&quot; багш
* 2013 он &quot;[[Босго тотго]]&quot; ОАУСК

===&quot;Би чамд хайртай&quot; кино===
Н.Бадралаар киноны дүрийг төсөөлж байсан учраас найруулагч түүнийг тоглуулахаар амласан гэдэг. 

Н.Бадрал зөвхөн эхийгээ л үнсдэг байсан учир зураг авалтын хамгийн хэцүү хэсэг нь үнсэлцэх хэсэг байсан гэж дурссан нь бий. Киноны зураг авалтын дараа Бадрал Дэлгэрт тоглосон тус киноны жүжигчин [[Лувсанжамцын Эрдэнэбаяр|Лувсанжамцын Эрдэнэбаяртай]] найзалжээ.

==Гэр бүл==
Түүний эцэг найруулагч [[Найдангийн Нямдаваа]], эх [[Шатарын Цэцэг]] нь Монгол улсын гавьяат жүжигчин цолтой жүжигчин, дүү Н.Бат-Амгалан нь мөн найруулагч, жүжигчин.

{{DEFAULTSORT:Бадрал, Нямдаваагийн}}
[[Ангилал:Монголын жүжигчин]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1965 онд төрсөн]]
[[Ангилал:2026 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>m9ec10fft5qs81t6rlxshjwuvxkhwen</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алунгоо хатны түүхэн дурсгалт хөшөө</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145228</id>
    <revision>
      <id>855469</id>
      <parentid>855270</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T23:44:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-26580-98</username>
        <id>104295</id>
      </contributor>
      <origin>855469</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13144" sha1="4hb7mtsuxyjglna9imvhoycr8grmill" xml:space="preserve">[[Файл:Alungoo.jpg|thumb]]
[[Файл:Mn coa khövsgöl aimag 2014.svg|thumb]]

'''[[Алун Гуа|Алун-гоо]] хатны хөшөө''' нь Монголын домогт эх [[Алун Гуа|Алунгоо хатны]] дурсгалд зориулан босгосон бөгөөд [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл аймгийн]] [[Чандмань-Өндөр сум|Чандмань‑Өндөр сум]]&lt;nowiki/&gt;ын нутагт байрладаг. Монголын түүх, угсаа гарлын бэлгэдэл болсон Алунгоо эхийн эв нэгдэл, ухааныг илэрхийлсэн дурсгал юм. Хөшөө нь Монголын түүхэнд онцгой байр суурь эзэлдэг Алунгоо эхийн тухай домог, сургаалыг хойч үедээ түгээх зорилготой юм.

1992 онд Хөвсгөл аймгийн Чандмань-Өндөр сумын Аригийн гол орчимд Алун-Гоо эхийн хөшөөг босгосон. Уг дурсгалыг байгуулах санаачилгыг Г.Даваасүрэн гаргаж, хөшөөний эх загварыг барималч Ц.Цэдэн-Иш, [[:commons:File:Tom Dashnyam.jpg|Д.Отгонтөгс]] нар бүтээжээ.

== Түүх ==
Алунгоо хатны дурсгалыг мөнхжүүлэх санааг 1992 онд Чандмань-Өндөр сумын иргэн Галиндийн Даваасүрэн Алунгоо эхийн холбогдолтой түүхийн эх сурвалжуудаас эш татан хөшөө дурсгал босгох, мөнхжүүлэх санал санаачилгыг тухайн үеийн &quot;[https://www.facebook.com/erhchuluuSONIN/ Эрх чөлөө]&quot; сонинд нийтлэл бичсэнээр олны анхааралд өртөж өдгөө Хөвсгөлчүүдийн бахархал болсон [[Алун Гуа эхийн домог|домогт Алунгоо эхийн]] хөшөө [[Монголын Нууц Товчоо|Монголын нууц товчоо]]нд дурдагдсан Аригийн голын дэнж дээр сүндэрлэн босох эхлэл тавигджээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news |last=Даваасүрэн |first=Галиндий |author-link=Галиндий Даваасүрэн |date=1992 оны 03 сарын 19 |title=Алунгоо эхийн дурсгалыг ариг нутагт мөнхжүүлье |pages=11 |work=Эрх чөлөө сонин|year=1992|location=Хөвсгөл аймаг Мөрөн хот|publication-date=1992-03-19}}&lt;/ref&gt; Энэхүү санал санаачилгыг аймаг орон нутгийн удирдлагууд дэмжиж эх загварыг зураач, барималч Ц.Цэдэн-Ишээр гаргуулан 1992 онд хөшөө босгон мөнхжүүлжээ. Үүнээс улбаалан 2002 оноос 4 жил тутам Алунгоо эхийн сургаалын баяр нэртэйгээр баяр наадам болгон дэлгэрүүлж тэмдэглэх болсон. Мөн түүнчлэн [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл аймгийн сүлд]], далбаанд Алунгоо эхийн сургаалын 5 сум дүрслэгдэж, Хөвсгөл аймгийн сүлд дуунд хүртэл орсон байдаг.

Алунгоо хатан нь Монголын олон овог аймгийн угсаа гарлын домогт эх бөгөөд түүний хөвгүүдээс [[Боржигин|Боржигин овог]] үүссэн гэж үздэг. Домогт өгүүлснээр Алунгоо эх таван хүүгээ эв нэгдэлтэй байхын чухлыг сургаж, “нэг сум амархан хугарна, харин таван сумыг хамтад нь хугалах хэцүү” хэмээн зүйрлэн тайлбарласан нь Монголчуудын эв нэгдлийн бэлгэдэл болжээ.

== Санаачлагчийн 1992 онд хэвлүүлсэн нийтлэл&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; ==
[[Монголын сонинуудын жагсаалт|&quot;ЭРХ ЧӨЛӨӨ&quot; СОНИН]]  

1992-3-19 №11

&quot;АЛУН-ГОО ЭХИЙН ДУРСГАЛЫГ АРИГ НУТАГТ МӨНХЖҮҮЛЬЕ&quot;
[[Файл:Эрх_чөлөө.jpg|thumb]]

Монгол түмний түүхэнд мөнхрөн үлдсэн [[Алун Гуа|Алун-гоо]] эхийн эв эеийг эрхэмлэн захисан сургаал үе үеийг хүмүүжүүлсээр өдгөөг хүрч, бие засаад төрөө засах монгол ухаан нар болон цацарсаар байна.

[[Рашид ад-Дин|Рашид-Ад-Дин]]&lt;nowiki/&gt;ий [[Судрын чуулган|зохиолд]] &quot;Бүгдийн эмэг ижий Алун-гоо&quot; гэж тэмдэглэснээс гадна Монголын түүхийн гайхамшигт эх сурвалж &quot;[[Монголын Нууц Товчоо|Монголын нууц товчоо]]&quot;-нд Алун-гоо эхийн тухай тодорхой өгүүлсэн бөгөөд монгол түмний маань бахархалт нэгэн эх билээ.

Алун-гоо Хөвсгөл аймгийн нутаг дахь Аригийн голд төрсөн нь Хөвсгөлчүүд, түүний дотроос Чандмань-Өндөрчүүдийн бахархал юм. Түүнийг нотлох яриа, хэвлэлд нийтлэгдсэн өлгөцөөс мэдэж болно.

# &quot;Монголын нууц товчоо&quot;-нд &quot;[[Түмэд|Хорь түмдийн ноён]] [[Хорилардай мэргэн]]&lt;nowiki/&gt;ий охин Ариг уснаа төрсөн [[Алун Гуа|Алун-гоо]]&lt;nowiki/&gt;г гуйж [[Добу мэргэн]]&lt;nowiki/&gt;ий гэргий болгосон ёс тийм ажээ&quot; хэмээн бичсэн нь бий.
# [[Хөдөөгийн Пэрлээ]] 1958 онд хэвлүүлсэн &quot;Монголын нууц товчоо&quot;-нд гардаг газар усны зарим нэрийг хайж олсон нь&quot; бүтээлдээ Ариг Усун 101 дүгээр уртраг, 50 дугаар өргөрөгт бий гэсэн нь Хөвсгөл аймгийн Чандмань-Өндөр сумын нутаг дахь Аригийн гол мөн билээ.
# Академич [[Бямбын Ринчен|Б.Ринчен]] 1968 онд нэрт монголч эрдэмтэн [[Лев Гумилёв|Лев Гумилевт]] &quot;Монголын нууц товчоо&quot;-ны талаар бичсэн захидалдаа [[Добу мэргэн]]&lt;nowiki/&gt;ий гэргийг Алун-гоо гэх бөгөөд Ариг Усанд төрсөн бөгөөд одоо ч монгол [[урианхай]] нэр түүнийг сайн зүгийн тэнгэр гэлцдэг, бас одоо ч тэр голыг Ариг-Усны гол гэж нэрлэсээр байдаг. Би тэр гол дээр очиж Алун-гоогийн онгоны тэндээс авчирсан. Энэ гол Хөвсгөл аймагт байна гэж бичсэн баримт бий.
# 1970 онд [https://history.ac.mn/ шинжлэх ухааны академийн түүхийн хүрээлэн]гээс гаргасан [[Дүгэрийн Гонгор|Д.Гонгор]]&lt;nowiki/&gt;ын &quot;[https://internom.mn/%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B0/9789919038052-%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%85-%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%87%D0%BE%D0%BE%D0%BD-%D0%B1%D0%BE%D1%82%D1%8C?srsltid=AfmBOopvWJz5d5_9iKw7KfBQPu6VihV2jQf8ygrWknVxogygUa74S0hb Халхын товчоон]&quot; номын нэгдүгээр ботид &quot;[[Бөртэ Чино|Бөртэ Чинуо]]&quot; нь Хөвсгөл аймгийн Чандмань-Өндөр сумын нутагт буй Аригийн гол буюу Ариг усны орчмоос харьяат албат иргэдэд дагуулан [[Онон гол|Онон голын]] эхэн газар нүүдэллэн ирсэн Монгол овог аймгийн нэгэн зонхилогч' юм гэжээ. [[Аюудайн Очир|Эрдэмтэн А.Очир]] &quot;Алун-гоогийн төрсөн газар хэмээн &quot;Монголын нууц товчоо&quot;-нд өгүүлж буй Ариг ус гол бол одоогийн Хөвсгөл аймагт байгаа Аригийн гол мөн бололтой гэж ихэнх судлаачид үздэг нь үнэнтэй билээ гэж бичжээ.
# 1988 онд [https://eagle.mn/r/53505 &quot;Хөдөлмөр&quot; сонинд], 1990, 1991 онд &quot;Эрх чөлөө&quot; сонинд &quot;Алун-Гоогийн төрсөн Аригийн гол&quot;, &quot;Алун-Гоо эхийн дурсгалыг Ариг нутагт мөнхжүүлье&quot; гарчигтай өлгөц нийтлэлүүдийг Ч.Лувсандорж багш бичсэн. Мөн Ж.Гун-Аасүрэнгийн бичсэн нийтлэл 1990 онд &quot;Эрх чөлөө&quot; сонинд &quot;Алун-Гоо сэцэн эхийн сургаал оршвой&quot;, &quot;Айраг-Ариг&quot; гарчигтайгаар гарсан. Чандмань-Өндөр сумын дунд сургуулийн багш Г.Халтарын бичсэн хүсэлт &quot;Эрх чөлөө&quot; сонинд &quot;Дурсгалын багана босгохсон&quot; гарчигтайгаар нийтлэгджээ.
# Дээрх түүхэн баримт судлагаануудыг батлах домог ярив. Үүнтэй холбоотой газар ус, уул даваа, хөшөө чулуу Ариг нутагт олон байх бөгөөд нутгийн ард түмэн өнөөг хүртэл ярьж нэрлэсээр ирсэн нь түүхэн учир холбогдолтой юм. Аригийн урианхайн олон овгийн дотор өөрсдийгөө [[Бөртэ Чино|Бөртэ-Чоно]], Алун-Гоо, Чингис нарын удам хойч үе хэмээн үзэж тэнгэрээс заяат хүмүүс гэж нэрлэдэг овог хүмүүс ч одоо амьдарч байна. Монголчуудын нэгэн үеийн их голомт байсныг нотлох [[Буган чулуун хөшөө|буган чулуун хөшөөнүүд]], хаа сайгүй тааралдах том жижиг [[Хиргисүүр|хиргэсүүд]], бууц, зам харгуй, түүхэн домогт [[Аригийн гол]], Хөвөн даваа, [https://www.touristinfocenter.mn/cate1_more.aspx?ItemID=351 Булжихын гол, Чингисийн ширээ чулуу, Гурван тулга] гэрчлэх буй заа.
# Энэ бүхэнд үндэслэн Ариг нутагт Алун-Гоо эхийн дурсгалын хөшөө босгох санаачилга нутгийн хөдөлмөрчдийн дунд өрнөж аймгийн хэмжээнд асуудал болов.

[[Чингис хаан|Чингисийн мэндэлсний 830 жилийн ойг]] орон даяар тэмдэглэх болсон учир түүхт ойтой хамтатган хөшөөний нээлтийг сум орноороо баяр болгон тэмдэглэх нь зүйтэй санагдана. Энэ үеэр Алун-Гоо эхийн дурсгалыг Ариг нутагт мөнхжүүлэхэд албан газар, иргэд чин сэтгэлээсээ туслана гэдэгт итгэж байна.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Соёлын ач холбогдол ==
Алунгоо хатны хөшөө нь Монголын угсаатны домог, соёлын өвийг илэрхийлсэн дурсгал бөгөөд нутгийн иргэд болон жуулчдын сонирхлыг татдаг түүхэн газар юм.

==Эх сурвалж==
&lt;references /&gt;
&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite news
 |author= Галиндийн Даваасүрэн
 |title=Алун-гоо эхийн дурсгалыг Ариг нутагт мөнхжүүлье
 |newspaper=Эрх чөлөө сонин
 |date=1992-03-19
 |issue=Дугаар 11
 |language=mn
}}&lt;/ref&gt;

[[Ангилал:Хөвсгөл аймаг]]
[[Ангилал:Чандмань-Өндөр сум]]
[[Ангилал:Хөвсгөл аймгийн гол мөрөн]]
[[Ангилал:Монголын түүх]]
[[Ангилал:Түүх]]
[[Ангилал:Түүх дурсгалт газрын хамгаалалт]]
[[Ангилал:Хөшөө дурсгал судлал]]
&lt;references /&gt;
[[Ангилал:Түүх домог]]
[[Ангилал:Түүх судлал]]
[[Ангилал:Бэлгэдэл]]
[[Ангилал:Хөвсгөл аймгийн газар зүй]]
[[Ангилал:Чингис хаан]]
[[Ангилал:Боржигин]]
[[Ангилал:Добу мэргэн]]
[[Ангилал:Монголын түүхэн хүн]]</text>
      <sha1>4hb7mtsuxyjglna9imvhoycr8grmill</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855470</id>
      <parentid>855469</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T23:46:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-26580-98</username>
        <id>104295</id>
      </contributor>
      <comment>[[Алун Гуа]] руу чиглүүлэгдлээ</comment>
      <origin>855470</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13183" sha1="g8a1gzt0r2q6zvbw86oscod398fv9ma" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Алун Гуа]][[Файл:Alungoo.jpg|thumb]]
[[Файл:Mn coa khövsgöl aimag 2014.svg|thumb]]

'''[[Алун Гуа|Алун-гоо]] хатны хөшөө''' нь Монголын домогт эх [[Алун Гуа|Алунгоо хатны]] дурсгалд зориулан босгосон бөгөөд [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл аймгийн]] [[Чандмань-Өндөр сум|Чандмань‑Өндөр сум]]&lt;nowiki/&gt;ын нутагт байрладаг. Монголын түүх, угсаа гарлын бэлгэдэл болсон Алунгоо эхийн эв нэгдэл, ухааныг илэрхийлсэн дурсгал юм. Хөшөө нь Монголын түүхэнд онцгой байр суурь эзэлдэг Алунгоо эхийн тухай домог, сургаалыг хойч үедээ түгээх зорилготой юм.

1992 онд Хөвсгөл аймгийн Чандмань-Өндөр сумын Аригийн гол орчимд Алун-Гоо эхийн хөшөөг босгосон. Уг дурсгалыг байгуулах санаачилгыг Г.Даваасүрэн гаргаж, хөшөөний эх загварыг барималч Ц.Цэдэн-Иш, [[:commons:File:Tom Dashnyam.jpg|Д.Отгонтөгс]] нар бүтээжээ.

== Түүх ==
Алунгоо хатны дурсгалыг мөнхжүүлэх санааг 1992 онд Чандмань-Өндөр сумын иргэн Галиндийн Даваасүрэн Алунгоо эхийн холбогдолтой түүхийн эх сурвалжуудаас эш татан хөшөө дурсгал босгох, мөнхжүүлэх санал санаачилгыг тухайн үеийн &quot;[https://www.facebook.com/erhchuluuSONIN/ Эрх чөлөө]&quot; сонинд нийтлэл бичсэнээр олны анхааралд өртөж өдгөө Хөвсгөлчүүдийн бахархал болсон [[Алун Гуа эхийн домог|домогт Алунгоо эхийн]] хөшөө [[Монголын Нууц Товчоо|Монголын нууц товчоо]]нд дурдагдсан Аригийн голын дэнж дээр сүндэрлэн босох эхлэл тавигджээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news |last=Даваасүрэн |first=Галиндий |author-link=Галиндий Даваасүрэн |date=1992 оны 03 сарын 19 |title=Алунгоо эхийн дурсгалыг ариг нутагт мөнхжүүлье |pages=11 |work=Эрх чөлөө сонин|year=1992|location=Хөвсгөл аймаг Мөрөн хот|publication-date=1992-03-19}}&lt;/ref&gt; Энэхүү санал санаачилгыг аймаг орон нутгийн удирдлагууд дэмжиж эх загварыг зураач, барималч Ц.Цэдэн-Ишээр гаргуулан 1992 онд хөшөө босгон мөнхжүүлжээ. Үүнээс улбаалан 2002 оноос 4 жил тутам Алунгоо эхийн сургаалын баяр нэртэйгээр баяр наадам болгон дэлгэрүүлж тэмдэглэх болсон. Мөн түүнчлэн [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл аймгийн сүлд]], далбаанд Алунгоо эхийн сургаалын 5 сум дүрслэгдэж, Хөвсгөл аймгийн сүлд дуунд хүртэл орсон байдаг.

Алунгоо хатан нь Монголын олон овог аймгийн угсаа гарлын домогт эх бөгөөд түүний хөвгүүдээс [[Боржигин|Боржигин овог]] үүссэн гэж үздэг. Домогт өгүүлснээр Алунгоо эх таван хүүгээ эв нэгдэлтэй байхын чухлыг сургаж, “нэг сум амархан хугарна, харин таван сумыг хамтад нь хугалах хэцүү” хэмээн зүйрлэн тайлбарласан нь Монголчуудын эв нэгдлийн бэлгэдэл болжээ.

== Санаачлагчийн 1992 онд хэвлүүлсэн нийтлэл&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; ==
[[Монголын сонинуудын жагсаалт|&quot;ЭРХ ЧӨЛӨӨ&quot; СОНИН]]  

1992-3-19 №11

&quot;АЛУН-ГОО ЭХИЙН ДУРСГАЛЫГ АРИГ НУТАГТ МӨНХЖҮҮЛЬЕ&quot;
[[Файл:Эрх_чөлөө.jpg|thumb]]

Монгол түмний түүхэнд мөнхрөн үлдсэн [[Алун Гуа|Алун-гоо]] эхийн эв эеийг эрхэмлэн захисан сургаал үе үеийг хүмүүжүүлсээр өдгөөг хүрч, бие засаад төрөө засах монгол ухаан нар болон цацарсаар байна.

[[Рашид ад-Дин|Рашид-Ад-Дин]]&lt;nowiki/&gt;ий [[Судрын чуулган|зохиолд]] &quot;Бүгдийн эмэг ижий Алун-гоо&quot; гэж тэмдэглэснээс гадна Монголын түүхийн гайхамшигт эх сурвалж &quot;[[Монголын Нууц Товчоо|Монголын нууц товчоо]]&quot;-нд Алун-гоо эхийн тухай тодорхой өгүүлсэн бөгөөд монгол түмний маань бахархалт нэгэн эх билээ.

Алун-гоо Хөвсгөл аймгийн нутаг дахь Аригийн голд төрсөн нь Хөвсгөлчүүд, түүний дотроос Чандмань-Өндөрчүүдийн бахархал юм. Түүнийг нотлох яриа, хэвлэлд нийтлэгдсэн өлгөцөөс мэдэж болно.

# &quot;Монголын нууц товчоо&quot;-нд &quot;[[Түмэд|Хорь түмдийн ноён]] [[Хорилардай мэргэн]]&lt;nowiki/&gt;ий охин Ариг уснаа төрсөн [[Алун Гуа|Алун-гоо]]&lt;nowiki/&gt;г гуйж [[Добу мэргэн]]&lt;nowiki/&gt;ий гэргий болгосон ёс тийм ажээ&quot; хэмээн бичсэн нь бий.
# [[Хөдөөгийн Пэрлээ]] 1958 онд хэвлүүлсэн &quot;Монголын нууц товчоо&quot;-нд гардаг газар усны зарим нэрийг хайж олсон нь&quot; бүтээлдээ Ариг Усун 101 дүгээр уртраг, 50 дугаар өргөрөгт бий гэсэн нь Хөвсгөл аймгийн Чандмань-Өндөр сумын нутаг дахь Аригийн гол мөн билээ.
# Академич [[Бямбын Ринчен|Б.Ринчен]] 1968 онд нэрт монголч эрдэмтэн [[Лев Гумилёв|Лев Гумилевт]] &quot;Монголын нууц товчоо&quot;-ны талаар бичсэн захидалдаа [[Добу мэргэн]]&lt;nowiki/&gt;ий гэргийг Алун-гоо гэх бөгөөд Ариг Усанд төрсөн бөгөөд одоо ч монгол [[урианхай]] нэр түүнийг сайн зүгийн тэнгэр гэлцдэг, бас одоо ч тэр голыг Ариг-Усны гол гэж нэрлэсээр байдаг. Би тэр гол дээр очиж Алун-гоогийн онгоны тэндээс авчирсан. Энэ гол Хөвсгөл аймагт байна гэж бичсэн баримт бий.
# 1970 онд [https://history.ac.mn/ шинжлэх ухааны академийн түүхийн хүрээлэн]гээс гаргасан [[Дүгэрийн Гонгор|Д.Гонгор]]&lt;nowiki/&gt;ын &quot;[https://internom.mn/%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B0/9789919038052-%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%85-%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%87%D0%BE%D0%BE%D0%BD-%D0%B1%D0%BE%D1%82%D1%8C?srsltid=AfmBOopvWJz5d5_9iKw7KfBQPu6VihV2jQf8ygrWknVxogygUa74S0hb Халхын товчоон]&quot; номын нэгдүгээр ботид &quot;[[Бөртэ Чино|Бөртэ Чинуо]]&quot; нь Хөвсгөл аймгийн Чандмань-Өндөр сумын нутагт буй Аригийн гол буюу Ариг усны орчмоос харьяат албат иргэдэд дагуулан [[Онон гол|Онон голын]] эхэн газар нүүдэллэн ирсэн Монгол овог аймгийн нэгэн зонхилогч' юм гэжээ. [[Аюудайн Очир|Эрдэмтэн А.Очир]] &quot;Алун-гоогийн төрсөн газар хэмээн &quot;Монголын нууц товчоо&quot;-нд өгүүлж буй Ариг ус гол бол одоогийн Хөвсгөл аймагт байгаа Аригийн гол мөн бололтой гэж ихэнх судлаачид үздэг нь үнэнтэй билээ гэж бичжээ.
# 1988 онд [https://eagle.mn/r/53505 &quot;Хөдөлмөр&quot; сонинд], 1990, 1991 онд &quot;Эрх чөлөө&quot; сонинд &quot;Алун-Гоогийн төрсөн Аригийн гол&quot;, &quot;Алун-Гоо эхийн дурсгалыг Ариг нутагт мөнхжүүлье&quot; гарчигтай өлгөц нийтлэлүүдийг Ч.Лувсандорж багш бичсэн. Мөн Ж.Гун-Аасүрэнгийн бичсэн нийтлэл 1990 онд &quot;Эрх чөлөө&quot; сонинд &quot;Алун-Гоо сэцэн эхийн сургаал оршвой&quot;, &quot;Айраг-Ариг&quot; гарчигтайгаар гарсан. Чандмань-Өндөр сумын дунд сургуулийн багш Г.Халтарын бичсэн хүсэлт &quot;Эрх чөлөө&quot; сонинд &quot;Дурсгалын багана босгохсон&quot; гарчигтайгаар нийтлэгджээ.
# Дээрх түүхэн баримт судлагаануудыг батлах домог ярив. Үүнтэй холбоотой газар ус, уул даваа, хөшөө чулуу Ариг нутагт олон байх бөгөөд нутгийн ард түмэн өнөөг хүртэл ярьж нэрлэсээр ирсэн нь түүхэн учир холбогдолтой юм. Аригийн урианхайн олон овгийн дотор өөрсдийгөө [[Бөртэ Чино|Бөртэ-Чоно]], Алун-Гоо, Чингис нарын удам хойч үе хэмээн үзэж тэнгэрээс заяат хүмүүс гэж нэрлэдэг овог хүмүүс ч одоо амьдарч байна. Монголчуудын нэгэн үеийн их голомт байсныг нотлох [[Буган чулуун хөшөө|буган чулуун хөшөөнүүд]], хаа сайгүй тааралдах том жижиг [[Хиргисүүр|хиргэсүүд]], бууц, зам харгуй, түүхэн домогт [[Аригийн гол]], Хөвөн даваа, [https://www.touristinfocenter.mn/cate1_more.aspx?ItemID=351 Булжихын гол, Чингисийн ширээ чулуу, Гурван тулга] гэрчлэх буй заа.
# Энэ бүхэнд үндэслэн Ариг нутагт Алун-Гоо эхийн дурсгалын хөшөө босгох санаачилга нутгийн хөдөлмөрчдийн дунд өрнөж аймгийн хэмжээнд асуудал болов.

[[Чингис хаан|Чингисийн мэндэлсний 830 жилийн ойг]] орон даяар тэмдэглэх болсон учир түүхт ойтой хамтатган хөшөөний нээлтийг сум орноороо баяр болгон тэмдэглэх нь зүйтэй санагдана. Энэ үеэр Алун-Гоо эхийн дурсгалыг Ариг нутагт мөнхжүүлэхэд албан газар, иргэд чин сэтгэлээсээ туслана гэдэгт итгэж байна.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Соёлын ач холбогдол ==
Алунгоо хатны хөшөө нь Монголын угсаатны домог, соёлын өвийг илэрхийлсэн дурсгал бөгөөд нутгийн иргэд болон жуулчдын сонирхлыг татдаг түүхэн газар юм.

==Эх сурвалж==
&lt;references /&gt;
&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite news
 |author= Галиндийн Даваасүрэн
 |title=Алун-гоо эхийн дурсгалыг Ариг нутагт мөнхжүүлье
 |newspaper=Эрх чөлөө сонин
 |date=1992-03-19
 |issue=Дугаар 11
 |language=mn
}}&lt;/ref&gt;

[[Ангилал:Хөвсгөл аймаг]]
[[Ангилал:Чандмань-Өндөр сум]]
[[Ангилал:Хөвсгөл аймгийн гол мөрөн]]
[[Ангилал:Монголын түүх]]
[[Ангилал:Түүх]]
[[Ангилал:Түүх дурсгалт газрын хамгаалалт]]
[[Ангилал:Хөшөө дурсгал судлал]]
&lt;references /&gt;
[[Ангилал:Түүх домог]]
[[Ангилал:Түүх судлал]]
[[Ангилал:Бэлгэдэл]]
[[Ангилал:Хөвсгөл аймгийн газар зүй]]
[[Ангилал:Чингис хаан]]
[[Ангилал:Боржигин]]
[[Ангилал:Добу мэргэн]]
[[Ангилал:Монголын түүхэн хүн]]</text>
      <sha1>g8a1gzt0r2q6zvbw86oscod398fv9ma</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855471</id>
      <parentid>855470</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T01:39:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <comment>Removed redirect to [[Алун Гуа]]</comment>
      <origin>855471</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12636" sha1="8huvi65gl3wwl8yt3oe6wncchbq87ri" xml:space="preserve">[[Файл:Alungoo.jpg|thumb]]
[[Файл:Mn coa khövsgöl aimag 2014.svg|thumb]]

'''[[Алун Гуа|Алун-гоо]] хатны хөшөө''' нь Монголын домогт эх [[Алун Гуа|Алунгоо хатны]] дурсгалд зориулан босгосон бөгөөд [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл аймгийн]] [[Чандмань-Өндөр сум|Чандмань‑Өндөр сум]]&lt;nowiki/&gt;ын нутагт байрладаг. Монголын түүх, угсаа гарлын бэлгэдэл болсон Алунгоо эхийн эв нэгдэл, ухааныг илэрхийлсэн дурсгал юм. Хөшөө нь Монголын түүхэнд онцгой байр суурь эзэлдэг Алунгоо эхийн тухай домог, сургаалыг хойч үедээ түгээх зорилготой юм.

1992 онд Хөвсгөл аймгийн Чандмань-Өндөр сумын Аригийн гол орчимд Алун-Гоо эхийн хөшөөг босгосон. Уг дурсгалыг байгуулах санаачилгыг Г.Даваасүрэн гаргаж, хөшөөний эх загварыг барималч Ц.Цэдэн-Иш, Д.Отгонтөгс нар бүтээжээ.

== Түүх ==
Алунгоо хатны дурсгалыг мөнхжүүлэх санааг 1992 онд Чандмань-Өндөр сумын иргэн Галиндийн Даваасүрэн Алунгоо эхийн холбогдолтой түүхийн эх сурвалжуудаас эш татан хөшөө дурсгал босгох, мөнхжүүлэх санал санаачилгыг тухайн үеийн &quot;[https://www.facebook.com/erhchuluuSONIN/ Эрх чөлөө]&quot; сонинд нийтлэл бичсэнээр олны анхааралд өртөж өдгөө Хөвсгөлчүүдийн бахархал болсон [[Алун Гуа эхийн домог|домогт Алунгоо эхийн]] хөшөө [[Монголын Нууц Товчоо|Монголын нууц товчоо]]нд дурдагдсан Аригийн голын дэнж дээр сүндэрлэн босох эхлэл тавигджээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news |last=Даваасүрэн |first=Галиндий |author-link=Галиндий Даваасүрэн |date=1992 оны 03 сарын 19 |title=Алунгоо эхийн дурсгалыг ариг нутагт мөнхжүүлье |pages=11 |work=Эрх чөлөө сонин|year=1992|location=Хөвсгөл аймаг Мөрөн хот|publication-date=1992-03-19}}&lt;/ref&gt; Энэхүү санал санаачилгыг аймаг орон нутгийн удирдлагууд дэмжиж эх загварыг зураач, барималч Ц.Цэдэн-Ишээр гаргуулан 1992 онд хөшөө босгон мөнхжүүлжээ. Үүнээс улбаалан 2002 оноос 4 жил тутам Алунгоо эхийн сургаалын баяр нэртэйгээр баяр наадам болгон дэлгэрүүлж тэмдэглэх болсон. Мөн түүнчлэн [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл аймгийн сүлд]], далбаанд Алунгоо эхийн сургаалын 5 сум дүрслэгдэж, Хөвсгөл аймгийн сүлд дуунд хүртэл орсон байдаг.

Алунгоо хатан нь Монголын олон овог аймгийн угсаа гарлын домогт эх бөгөөд түүний хөвгүүдээс [[Боржигин|Боржигин овог]] үүссэн гэж үздэг. Домогт өгүүлснээр Алунгоо эх таван хүүгээ эв нэгдэлтэй байхын чухлыг сургаж, “нэг сум амархан хугарна, харин таван сумыг хамтад нь хугалах хэцүү” хэмээн зүйрлэн тайлбарласан нь Монголчуудын эв нэгдлийн бэлгэдэл болжээ.

== Санаачлагчийн 1992 онд хэвлүүлсэн нийтлэл&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; ==
[[Монголын сонинуудын жагсаалт|&quot;ЭРХ ЧӨЛӨӨ&quot; СОНИН]]  

1992-3-19 №11

&quot;АЛУН-ГОО ЭХИЙН ДУРСГАЛЫГ АРИГ НУТАГТ МӨНХЖҮҮЛЬЕ&quot;
[[Файл:Эрх_чөлөө.jpg|thumb]]

Монгол түмний түүхэнд мөнхрөн үлдсэн [[Алун Гуа|Алун-гоо]] эхийн эв эеийг эрхэмлэн захисан сургаал үе үеийг хүмүүжүүлсээр өдгөөг хүрч, бие засаад төрөө засах монгол ухаан нар болон цацарсаар байна.

[[Рашид ад-Дин|Рашид-Ад-Дин]]&lt;nowiki/&gt;ий [[Судрын чуулган|зохиолд]] &quot;Бүгдийн эмэг ижий Алун-гоо&quot; гэж тэмдэглэснээс гадна Монголын түүхийн гайхамшигт эх сурвалж &quot;[[Монголын Нууц Товчоо|Монголын нууц товчоо]]&quot;-нд Алун-гоо эхийн тухай тодорхой өгүүлсэн бөгөөд монгол түмний маань бахархалт нэгэн эх билээ.

Алун-гоо Хөвсгөл аймгийн нутаг дахь Аригийн голд төрсөн нь Хөвсгөлчүүд, түүний дотроос Чандмань-Өндөрчүүдийн бахархал юм. Түүнийг нотлох яриа, хэвлэлд нийтлэгдсэн өлгөцөөс мэдэж болно.

# &quot;Монголын нууц товчоо&quot;-нд &quot;[[Түмэд|Хорь түмдийн ноён]] [[Хорилардай мэргэн]]&lt;nowiki/&gt;ий охин Ариг уснаа төрсөн [[Алун Гуа|Алун-гоо]]&lt;nowiki/&gt;г гуйж [[Добу мэргэн]]&lt;nowiki/&gt;ий гэргий болгосон ёс тийм ажээ&quot; хэмээн бичсэн нь бий.
# [[Хөдөөгийн Пэрлээ]] 1958 онд хэвлүүлсэн &quot;Монголын нууц товчоо&quot;-нд гардаг газар усны зарим нэрийг хайж олсон нь&quot; бүтээлдээ Ариг Усун 101 дүгээр уртраг, 50 дугаар өргөрөгт бий гэсэн нь Хөвсгөл аймгийн Чандмань-Өндөр сумын нутаг дахь Аригийн гол мөн билээ.
# Академич [[Бямбын Ринчен|Б.Ринчен]] 1968 онд нэрт монголч эрдэмтэн [[Лев Гумилёв|Лев Гумилевт]] &quot;Монголын нууц товчоо&quot;-ны талаар бичсэн захидалдаа [[Добу мэргэн]]&lt;nowiki/&gt;ий гэргийг Алун-гоо гэх бөгөөд Ариг Усанд төрсөн бөгөөд одоо ч монгол [[урианхай]] нэр түүнийг сайн зүгийн тэнгэр гэлцдэг, бас одоо ч тэр голыг Ариг-Усны гол гэж нэрлэсээр байдаг. Би тэр гол дээр очиж Алун-гоогийн онгоны тэндээс авчирсан. Энэ гол Хөвсгөл аймагт байна гэж бичсэн баримт бий.
# 1970 онд [https://history.ac.mn/ шинжлэх ухааны академийн түүхийн хүрээлэн]гээс гаргасан [[Дүгэрийн Гонгор|Д.Гонгор]]&lt;nowiki/&gt;ын &quot;[https://internom.mn/%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B0/9789919038052-%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%85-%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%87%D0%BE%D0%BE%D0%BD-%D0%B1%D0%BE%D1%82%D1%8C?srsltid=AfmBOopvWJz5d5_9iKw7KfBQPu6VihV2jQf8ygrWknVxogygUa74S0hb Халхын товчоон]&quot; номын нэгдүгээр ботид &quot;[[Бөртэ Чино|Бөртэ Чинуо]]&quot; нь Хөвсгөл аймгийн Чандмань-Өндөр сумын нутагт буй Аригийн гол буюу Ариг усны орчмоос харьяат албат иргэдэд дагуулан [[Онон гол|Онон голын]] эхэн газар нүүдэллэн ирсэн Монгол овог аймгийн нэгэн зонхилогч' юм гэжээ. [[Аюудайн Очир|Эрдэмтэн А.Очир]] &quot;Алун-гоогийн төрсөн газар хэмээн &quot;Монголын нууц товчоо&quot;-нд өгүүлж буй Ариг ус гол бол одоогийн Хөвсгөл аймагт байгаа Аригийн гол мөн бололтой гэж ихэнх судлаачид үздэг нь үнэнтэй билээ гэж бичжээ.
# 1988 онд [https://eagle.mn/r/53505 &quot;Хөдөлмөр&quot; сонинд], 1990, 1991 онд &quot;Эрх чөлөө&quot; сонинд &quot;Алун-Гоогийн төрсөн Аригийн гол&quot;, &quot;Алун-Гоо эхийн дурсгалыг Ариг нутагт мөнхжүүлье&quot; гарчигтай өлгөц нийтлэлүүдийг Ч.Лувсандорж багш бичсэн. Мөн Ж.Гун-Аасүрэнгийн бичсэн нийтлэл 1990 онд &quot;Эрх чөлөө&quot; сонинд &quot;Алун-Гоо сэцэн эхийн сургаал оршвой&quot;, &quot;Айраг-Ариг&quot; гарчигтайгаар гарсан. Чандмань-Өндөр сумын дунд сургуулийн багш Г.Халтарын бичсэн хүсэлт &quot;Эрх чөлөө&quot; сонинд &quot;Дурсгалын багана босгохсон&quot; гарчигтайгаар нийтлэгджээ.
# Дээрх түүхэн баримт судлагаануудыг батлах домог ярив. Үүнтэй холбоотой газар ус, уул даваа, хөшөө чулуу Ариг нутагт олон байх бөгөөд нутгийн ард түмэн өнөөг хүртэл ярьж нэрлэсээр ирсэн нь түүхэн учир холбогдолтой юм. Аригийн урианхайн олон овгийн дотор өөрсдийгөө [[Бөртэ Чино|Бөртэ-Чоно]], Алун-Гоо, Чингис нарын удам хойч үе хэмээн үзэж тэнгэрээс заяат хүмүүс гэж нэрлэдэг овог хүмүүс ч одоо амьдарч байна. Монголчуудын нэгэн үеийн их голомт байсныг нотлох [[Буган чулуун хөшөө|буган чулуун хөшөөнүүд]], хаа сайгүй тааралдах том жижиг [[Хиргисүүр|хиргэсүүд]], бууц, зам харгуй, түүхэн домогт [[Аригийн гол]], Хөвөн даваа, [https://www.touristinfocenter.mn/cate1_more.aspx?ItemID=351 Булжихын гол, Чингисийн ширээ чулуу, Гурван тулга] гэрчлэх буй заа.
# Энэ бүхэнд үндэслэн Ариг нутагт Алун-Гоо эхийн дурсгалын хөшөө босгох санаачилга нутгийн хөдөлмөрчдийн дунд өрнөж аймгийн хэмжээнд асуудал болов.

[[Чингис хаан|Чингисийн мэндэлсний 830 жилийн ойг]] орон даяар тэмдэглэх болсон учир түүхт ойтой хамтатган хөшөөний нээлтийг сум орноороо баяр болгон тэмдэглэх нь зүйтэй санагдана. Энэ үеэр Алун-Гоо эхийн дурсгалыг Ариг нутагт мөнхжүүлэхэд албан газар, иргэд чин сэтгэлээсээ туслана гэдэгт итгэж байна.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Соёлын ач холбогдол ==
Алунгоо хатны хөшөө нь Монголын угсаатны домог, соёлын өвийг илэрхийлсэн дурсгал бөгөөд нутгийн иргэд болон жуулчдын сонирхлыг татдаг түүхэн газар юм.

==Эх сурвалж==
&lt;references /&gt;
&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite news
 |author= Галиндийн Даваасүрэн
 |title=Алун-гоо эхийн дурсгалыг Ариг нутагт мөнхжүүлье
 |newspaper=Эрх чөлөө сонин
 |date=1992-03-19
 |issue=Дугаар 11
 |language=mn
}}&lt;/ref&gt;

[[Ангилал:Хөвсгөл аймаг]]
[[Ангилал:Чандмань-Өндөр сум]]
[[Ангилал:Түүх дурсгалт газрын хамгаалалт]]
[[Ангилал:Хөшөө дурсгал судлал]]
[[Ангилал:Түүх домог]]</text>
      <sha1>8huvi65gl3wwl8yt3oe6wncchbq87ri</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үнэн сүсэгтийн чуулган</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146171</id>
    <revision>
      <id>855520</id>
      <parentid>854777</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T06:24:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>855520</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7205" sha1="l66ayek2aqr1su5xl2z9vu9xwnz5zdk" xml:space="preserve">'''Үнэн сүсэгтийн чуулган''' нь [[Манж Чин улс]]ын үеийн [[Шинжаан]]ы [[Торгууд]]ын нэгэн чуулганы нэр. Тус чуулган нь 1771 онд байгуулагдсан. Тэр жил [[Убаши]] [[Халимаг ястан|Халимагийн]] 5 аймгийн 250,000 хүнийг [[Зүүнгар нутаг]] руу дагуулан иржээ. Тэд [[Орос]], [[Казахууд]]ын халдлагад өртөж, цар тахлын улмаас очих газраа ирэхэд ердөө 20,000 хүн үлдсэн тул Чин гүрний мэдэлд бууж өгөхөөс өөр аргагүй болжээ.

[[Тэнгэр тэтгэгч]] гаднаасаа Убашид хамгийн өндөр хүндэтгэл үзүүлсэн боловч Торгууд бослого гаргана гэж айж байв. Тэрээр Манжийн түшмэдүүдэд Торгуудийг Шинжааны янз бүрийн хэсэгт суурьшуулж, тэднийг хоорондоо холбоо барихыг хориглохыг тушаажээ.

Убашиг дагаад Зүүнгар нутагт ирсэн дөрвөн овог аймгийг Манжууд '''Хуучин Торгууд''' гэж нэрлэдэг байв. Хуучин Торгууд нь Зүүн, Баруун, Өмнөд, Хойд гэсэн дөрвөн хэсэгт хуваагддаг бөгөөд Илийн жанжинын удирдаж, хянадаг Ховог сайр, Баянбулаг ([[Хэжин]]), Жин ([[Жинхэ]]), Хар Ус ([[Ус хот]]) гэсэн дөрвөн бэлчээрт хуваарилагдсан. Шээрэн дагасан овог аймгуудыг Манжууд Шинэ Торгууд гэж нэрлэдэг байв. Тэднийг [[Булган гол]]ын сав газарт нүүдэллэн бэлчээрлэхийг зөвшөөрч, Чин сэтгэлтийн чуулганг байгуулсан бөгөөд түүний хошууг [[Ховдын манж сайдын газар]] удирдаж, хянадаг байжээ. Түүнчлэн, Убашигийн аян дайныг даган явсан [[Хошууд]] аймаг Шинжаанд суурьшиж, [[Бат сэтгэлтийн чуулган]]ыг байгуулсан. Энэ Хошууд аймгийг Чин гүрний үед &quot;Илийн дундад замын хошууд&quot; гэж нэрлэдэг байсан бөгөөд тэдний бэлчээр нь мөн Баянбулагийн ойролцоо, Хуучин Торгуудын бэлчээрийн хажууд байв.

Чин улс Үнэн сүсэгтийнын чуулганын хошуу хооронд нүүдэлчдийн хил хязгаарыг тогтоогоогүй гэдгийг дурдах нь зүйтэй бөгөөд энэ нь Монголын бусад хошуунаас тэс өөр юм. Үүнтэй төстэй нөхцөл байдал Чин сэтгэлтийн чуулган, Бат сэтгэлтийн чуулганын янз бүрийн хошуунуудад бий.

1820 оны Жахангир Хожагийн бослого (Jahangir Khoja's rebellion), 1864 оны Шинжааны Мусульманчуудын бослого, 1872 оны Якуб Бэгийн бослогын (Yakub Beg's rebellion) үеэр Торгуудчууд мусульман биш байсан тул мусульман босогчдод харгис хэрцгийгээр хядагдсан. Тиймээс Торгуудчууд Чин гүрний мусульманчуудын бослогыг дарахыг тууштай дэмжиж, Чингийн армийг дэмжихээр морин цэрэг илгээжээ.

Хуучин Торгуудын дөрвөн чуулган 1939 онд татан буугдах хүртэл оршин тогтнож байжээ.

==Үнэн сүсэгтийн чуулганы хошууд==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!№
! style=&quot;width: 25%;&quot;|Хошуу
!Байгуулагдсан
!Анхны засаг ноён
! style=&quot;width: 25%;&quot;|Тайлбар
|-
!colspan=&quot;5&quot;|Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган (Илийн өмнөд зам)
|-
|1
|[[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]]
|1771
| Засаг, Зоригт хан [[Убаши]]
|
|-
|2
|[[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын дундад хошуу]]
|1771
| Засаг, хошууны Баяр бэйс Эмгэн убаши
|
|-
|3
|[[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]]
|1771
| Засаг, улсад туслагч гүн Баяжих
|
|-
|4
|[[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]]
|1771
| Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бэр хашиха
|
|-
!colspan=&quot;5&quot;|Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган (Илийн умарт зам)
|-
|1
|[[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]]
|1771
| Засаг, хошой Буянт чин ван [[Цэвэгдорж]]
|
|-
|2
|[[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]]
|1771
| Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Хирив
| 1778 онд Цэвэгдорж нас барж, Хирив Цэвэгдоржийг залгамжилж, тус хошууг татан буулгасан. 1785 онд тус хошууг дахин байгуулж, Цэвэгдоржийн хүү [[Гүнгээцэрэн]]ыг засаг тэргүүн зэргийн тайжаар томилсон.
|-
|3
|[[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]]
|1785
| Засаг, улсад туслагч гүн Агсахал
| 
|-
!colspan=&quot;5&quot;|Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган (Илийн дорно зам)
|-
|1
|[[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]]
|1771
| Засаг, төрийн Бишрэлт жүн ван [[Бамбар]]
|
|-
|2
|[[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]]
|1771
| Засаг, хошууны Итгэл бэйс Цэвдэн
|
|-
!colspan=&quot;5&quot;|Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган (Илийн өрнөд зам)
|-
|1
|[[Үнэн сүжигтийн өрнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]]
|1771
| Засаг, төрийн Жаргалан бэйл [[Момонт]]
|
|-
|}


[[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]]
[[Ангилал:Шинжаан]]
[[Ангилал:Торгууд]]</text>
      <sha1>l66ayek2aqr1su5xl2z9vu9xwnz5zdk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855521</id>
      <parentid>855520</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T06:25:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>855521</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7201" sha1="mzyf0zd08km7c6hobqat9pzqy6tbmz1" xml:space="preserve">'''Үнэн сүсэгтийн чуулган''' нь [[Манж Чин улс]]ын үеийн [[Шинжаан]]ы [[Торгууд]]ын нэгэн чуулганы нэр. Тус чуулган нь 1771 онд байгуулагдсан. Тэр жил [[Убаши]] [[Халимаг ястан|Халимагийн]] 5 аймгийн 250,000 хүнийг [[Зүүнгар нутаг]] руу дагуулан иржээ. Тэд [[Орос]], [[Казахууд]]ын халдлагад өртөж, цар тахлын улмаас очих газраа ирэхэд ердөө 20,000 хүн үлдсэн тул Чин гүрний мэдэлд бууж өгөхөөс өөр аргагүй болжээ.

[[Тэнгэр тэтгэгч]] гаднаасаа Убашид хамгийн өндөр хүндэтгэл үзүүлсэн боловч Торгууд бослого гаргана гэж айж байв. Тэрээр Манжийн түшмэдүүдэд Торгуудийг Шинжааны янз бүрийн хэсэгт суурьшуулж, тэднийг хоорондоо холбоо барихыг хориглохыг тушаажээ.

Убашиг дагаад Зүүнгар нутагт ирсэн дөрвөн овог аймгийг Манжууд '''Хуучин Торгууд''' гэж нэрлэдэг байв. Хуучин Торгууд нь Зүүн, Баруун, Өмнөд, Хойд гэсэн дөрвөн хэсэгт хуваагддаг бөгөөд Илийн жанжинын удирдаж, хянадаг Ховог сайр, Баянбулаг ([[Хэжин]]), Жин ([[Жинхэ]]), Хар Ус ([[Ус хот]]) гэсэн дөрвөн бэлчээрт хуваарилагдсан. Шээрэн дагасан овог аймгуудыг Манжууд Шинэ Торгууд гэж нэрлэдэг байв. Тэднийг [[Булган гол]]ын сав газарт нүүдэллэн бэлчээрлэхийг зөвшөөрч, Чин сэтгэлтийн чуулганг байгуулсан бөгөөд түүний хошууг [[Ховдын манж сайдын газар]] удирдаж, хянадаг байжээ. Түүнчлэн, Убашигийн аян дайныг даган явсан [[Хошууд]] аймаг Шинжаанд суурьшиж, [[Бат сэтгэлтийн чуулган]]ыг байгуулсан. Энэ Хошууд аймгийг Чин гүрний үед &quot;Илийн дундад замын хошууд&quot; гэж нэрлэдэг байсан бөгөөд тэдний бэлчээр нь мөн Баянбулагийн ойролцоо, Хуучин Торгуудын бэлчээрийн хажууд байв.

Чин улс Үнэн сүсэгтийн чуулганын хошуу хооронд нүүдэлчдийн хил хязгаарыг тогтоогоогүй гэдгийг дурдах нь зүйтэй бөгөөд энэ нь Монголын бусад хошуунаас тэс өөр юм. Үүнтэй төстэй нөхцөл байдал Чин сэтгэлтийн чуулган, Бат сэтгэлтийн чуулганын янз бүрийн хошуунуудад бий.

1820 оны Жахангир Хожагийн бослого (Jahangir Khoja's rebellion), 1864 оны Шинжааны Мусульманчуудын бослого, 1872 оны Якуб Бэгийн бослогын (Yakub Beg's rebellion) үеэр Торгуудчууд мусульман биш байсан тул мусульман босогчдод харгис хэрцгийгээр хядагдсан. Тиймээс Торгуудчууд Чин гүрний мусульманчуудын бослогыг дарахыг тууштай дэмжиж, Чингийн армийг дэмжихээр морин цэрэг илгээжээ.

Хуучин Торгуудын дөрвөн чуулган 1939 онд татан буугдах хүртэл оршин тогтнож байжээ.

==Үнэн сүсэгтийн чуулганы хошууд==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!№
! style=&quot;width: 25%;&quot;|Хошуу
!Байгуулагдсан
!Анхны засаг ноён
! style=&quot;width: 25%;&quot;|Тайлбар
|-
!colspan=&quot;5&quot;|Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган (Илийн өмнөд зам)
|-
|1
|[[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]]
|1771
| Засаг, Зоригт хан [[Убаши]]
|
|-
|2
|[[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын дундад хошуу]]
|1771
| Засаг, хошууны Баяр бэйс Эмгэн убаши
|
|-
|3
|[[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]]
|1771
| Засаг, улсад туслагч гүн Баяжих
|
|-
|4
|[[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]]
|1771
| Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бэр хашиха
|
|-
!colspan=&quot;5&quot;|Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган (Илийн умарт зам)
|-
|1
|[[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]]
|1771
| Засаг, хошой Буянт чин ван [[Цэвэгдорж]]
|
|-
|2
|[[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]]
|1771
| Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Хирив
| 1778 онд Цэвэгдорж нас барж, Хирив Цэвэгдоржийг залгамжилж, тус хошууг татан буулгасан. 1785 онд тус хошууг дахин байгуулж, Цэвэгдоржийн хүү [[Гүнгээцэрэн]]ыг засаг тэргүүн зэргийн тайжаар томилсон.
|-
|3
|[[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]]
|1785
| Засаг, улсад туслагч гүн Агсахал
| 
|-
!colspan=&quot;5&quot;|Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган (Илийн дорно зам)
|-
|1
|[[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]]
|1771
| Засаг, төрийн Бишрэлт жүн ван [[Бамбар]]
|
|-
|2
|[[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]]
|1771
| Засаг, хошууны Итгэл бэйс Цэвдэн
|
|-
!colspan=&quot;5&quot;|Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган (Илийн өрнөд зам)
|-
|1
|[[Үнэн сүжигтийн өрнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]]
|1771
| Засаг, төрийн Жаргалан бэйл [[Момонт]]
|
|-
|}


[[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]]
[[Ангилал:Шинжаан]]
[[Ангилал:Торгууд]]</text>
      <sha1>mzyf0zd08km7c6hobqat9pzqy6tbmz1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855524</id>
      <parentid>855521</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T06:32:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>855524</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7210" sha1="cmq9fuzyiyn0gb7mleuraqezdw6ykrh" xml:space="preserve">'''Үнэн сүсэгтийн чуулган''' нь [[Манж Чин улс]]ын үеийн [[Шинжаан]]ы [[Торгууд]]ын нэгэн чуулганы нэр. Тус чуулган нь 1771 онд байгуулагдсан. Тэр жил [[Убаши]] [[Халимаг ястан|Халимагийн]] 5 аймгийн 250,000 хүнийг [[Зүүнгар нутаг]] руу дагуулан иржээ. Тэд [[Орос]], [[Казахууд]]ын халдлагад өртөж, цар тахлын улмаас очих газраа ирэхэд ердөө 20,000 хүн үлдсэн тул Чин гүрний мэдэлд бууж өгөхөөс өөр аргагүй болжээ.

[[Тэнгэр тэтгэгч]] гаднаасаа Убашид хамгийн өндөр хүндэтгэл үзүүлсэн боловч Торгууд бослого гаргана гэж айж байв. Тэрээр Манжийн түшмэдүүдэд Торгуудийг Шинжааны янз бүрийн хэсэгт суурьшуулж, тэднийг хоорондоо холбоо барихыг хориглохыг тушаажээ.

Убашиг дагаад Зүүнгар нутагт ирсэн дөрвөн овог аймгийг Манжууд '''Хуучин Торгууд''' гэж нэрлэдэг байв. Хуучин Торгууд нь Зүүн, Баруун, Өмнөд, Хойд гэсэн дөрвөн хэсэгт хуваагддаг бөгөөд Илийн жанжинын удирдаж, хянадаг [[Ховогсайр]], Баянбулаг ([[Хэжин]]), Жин ([[Жинхэ]]), Хар Ус ([[Ус хот]]) гэсэн дөрвөн бэлчээрт хуваарилагдсан. Шээрэн дагасан овог аймгуудыг Манжууд Шинэ Торгууд гэж нэрлэдэг байв, тэднийг [[Булган гол]]ын сав газарт нүүдэллэн бэлчээрлэхийг зөвшөөрч, Чин сэтгэлтийн чуулганг байгуулсан бөгөөд түүний хошууг [[Ховдын манж сайдын газар]] удирдаж, хянадаг байжээ. Түүнчлэн, Убашигийн аян дайныг даган явсан [[Хошууд]] аймаг Шинжаанд суурьшиж, [[Бат сэтгэлтийн чуулган]]ыг байгуулсан. Энэ Хошууд аймгийг Чин гүрний үед &quot;Илийн дундад замын хошууд&quot; гэж нэрлэдэг байсан бөгөөд тэдний бэлчээр нь мөн Баянбулагийн ойролцоо, Хуучин Торгуудын бэлчээрийн хажууд байв.

Чин улс Үнэн сүсэгтийн чуулганын хошуу хооронд нүүдэлчдийн хил хязгаарыг тогтоогоогүй гэдгийг дурдах нь зүйтэй бөгөөд энэ нь Монголын бусад хошуунаас тэс өөр юм. Үүнтэй төстэй нөхцөл байдал Чин сэтгэлтийн чуулган, Бат сэтгэлтийн чуулганын янз бүрийн хошуунуудад бий.

1820 оны Жахангир Хожагийн бослого (Jahangir Khoja's rebellion), 1864 оны Шинжааны Мусульманчуудын бослого, 1872 оны Якуб Бэгийн бослогын (Yakub Beg's rebellion) үеэр Торгуудчууд мусульман биш байсан тул мусульман босогчдод харгис хэрцгийгээр хядагдсан. Тиймээс Торгуудчууд Чин гүрний мусульманчуудын бослогыг дарахыг тууштай дэмжиж, Чингийн армийг дэмжихээр морин цэрэг илгээжээ.

Хуучин Торгуудын дөрвөн чуулган 1939 онд татан буугдах хүртэл оршин тогтнож байжээ.

==Үнэн сүсэгтийн чуулганы хошуунууд==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!№
! style=&quot;width: 25%;&quot;|Хошуу
!Байгуулагдсан
!Анхны засаг ноён
! style=&quot;width: 25%;&quot;|Тайлбар
|-
!colspan=&quot;5&quot;|Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган (Илийн өмнөд зам)
|-
|1
|[[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]]
|1771
| Засаг, Зоригт хан [[Убаши]]
|
|-
|2
|[[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын дундад хошуу]]
|1771
| Засаг, хошууны Баяр бэйс Эмгэн убаши
|
|-
|3
|[[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]]
|1771
| Засаг, улсад туслагч гүн Баяжих
|
|-
|4
|[[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]]
|1771
| Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бэр хашиха
|
|-
!colspan=&quot;5&quot;|Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган (Илийн умарт зам)
|-
|1
|[[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]]
|1771
| Засаг, хошой Буянт чин ван [[Цэвэгдорж]]
|
|-
|2
|[[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]]
|1771
| Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Хирив
| 1778 онд Цэвэгдорж нас барж, Хирив Цэвэгдоржийг залгамжилж, тус хошууг татан буулгасан. 1785 онд тус хошууг дахин байгуулж, Цэвэгдоржийн хүү [[Гүнгээцэрэн]]ыг засаг тэргүүн зэргийн тайжаар томилсон.
|-
|3
|[[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]]
|1785
| Засаг, улсад туслагч гүн Агсахал
| 
|-
!colspan=&quot;5&quot;|Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган (Илийн дорно зам)
|-
|1
|[[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]]
|1771
| Засаг, төрийн Бишрэлт жүн ван [[Бамбар]]
|
|-
|2
|[[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]]
|1771
| Засаг, хошууны Итгэл бэйс Цэвдэн
|
|-
!colspan=&quot;5&quot;|Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган (Илийн өрнөд зам)
|-
|1
|[[Үнэн сүжигтийн өрнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]]
|1771
| Засаг, төрийн Жаргалан бэйл [[Момонт]]
|
|-
|}


[[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]]
[[Ангилал:Шинжаан]]
[[Ангилал:Торгууд]]</text>
      <sha1>cmq9fuzyiyn0gb7mleuraqezdw6ykrh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855525</id>
      <parentid>855524</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T06:34:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>855525</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7259" sha1="7dm244wzadjellsvlx4yk2rl76lpkaf" xml:space="preserve">'''Үнэн сүсэгтийн чуулган''' нь [[Манж Чин улс]]ын үеийн [[Шинжаан]]ы [[Торгууд]]ын нэгэн чуулганы нэр. Тус чуулган нь 1771 онд байгуулагдсан. Тэр жил [[Убаши]] [[Халимаг ястан|Халимагийн]] 5 аймгийн 250,000 хүнийг [[Зүүнгар нутаг]] руу дагуулан иржээ. Тэд [[Орос]], [[Казахууд]]ын халдлагад өртөж, цар тахлын улмаас очих газраа ирэхэд ердөө 20,000 хүн үлдсэн тул Чин гүрний мэдэлд бууж өгөхөөс өөр аргагүй болжээ.

[[Тэнгэр тэтгэгч]] гаднаасаа Убашид хамгийн өндөр хүндэтгэл үзүүлсэн боловч Торгууд бослого гаргана гэж айж байв. Тэрээр Манжийн түшмэдүүдэд Торгуудийг Шинжааны янз бүрийн хэсэгт суурьшуулж, тэднийг хоорондоо холбоо барихыг хориглохыг тушаажээ.

Убашиг дагаад Зүүнгар нутагт ирсэн дөрвөн овог аймгийг Манжууд '''Хуучин Торгууд''' гэж нэрлэдэг байв. Хуучин Торгууд нь Зүүн, Баруун, Өмнөд, Хойд гэсэн дөрвөн хэсэгт хуваагддаг бөгөөд Илийн жанжинын удирдаж, хянадаг [[Ховогсайр]], Баянбулаг ([[Хэжин]]), Жин ([[Жинхэ]]), Хар Ус ([[Ус хот]]) гэсэн дөрвөн бэлчээрт хуваарилагдсан. Шээрэн дагасан овог аймгуудыг Манжууд Шинэ Торгууд гэж нэрлэдэг байв, тэднийг [[Булган гол]]ын сав газарт нүүдэллэн бэлчээрлэхийг зөвшөөрч, Чин сэтгэлтийн чуулганг байгуулсан бөгөөд түүний хошууг [[Ховдын манж сайдын газар]] удирдаж, хянадаг байжээ. Түүнчлэн, Убашигийн аян дайныг даган явсан [[Хошууд]] аймаг Шинжаанд суурьшиж, [[Бат сэтгэлтийн чуулган]]ыг байгуулсан. Энэ Хошууд аймгийг Чин гүрний үед &quot;Илийн дундад замын хошууд&quot; гэж нэрлэдэг байсан бөгөөд тэдний бэлчээр нь мөн Баянбулагийн ойролцоо, Хуучин Торгуудын бэлчээрийн хажууд байв.

Чин улс Үнэн сүсэгтийн чуулганын хошуу хооронд нүүдэлчдийн хил хязгаарыг тогтоогоогүй гэдгийг дурдах нь зүйтэй бөгөөд энэ нь Монголын бусад хошуунаас тэс өөр юм. Үүнтэй төстэй нөхцөл байдал Чин сэтгэлтийн чуулган, Бат сэтгэлтийн чуулганын янз бүрийн хошуунуудад бий.

1820 оны [[Жахангир Хожагийн бослого]] (Jahangir Khoja's rebellion), 1864 оны [[Шинжааны Мусульманчуудын бослого]], 1872 оны [[Якуб Бэгийн бослого|Якуб Бэгийн бослогын]] (Yakub Beg's rebellion) үеэр Торгуудчууд мусульман биш байсан тул мусульман босогчдод харгис хэрцгийгээр хядагдсан. Тиймээс Торгуудчууд Чин гүрний мусульманчуудын бослогыг дарахыг тууштай дэмжиж, Чингийн армийг дэмжихээр морин цэрэг илгээжээ.

Хуучин Торгуудын дөрвөн чуулган 1939 онд татан буугдах хүртэл оршин тогтнож байжээ.

==Үнэн сүсэгтийн чуулганы хошуунууд==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!№
! style=&quot;width: 25%;&quot;|Хошуу
!Байгуулагдсан
!Анхны засаг ноён
! style=&quot;width: 25%;&quot;|Тайлбар
|-
!colspan=&quot;5&quot;|Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган (Илийн өмнөд зам)
|-
|1
|[[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]]
|1771
| Засаг, Зоригт хан [[Убаши]]
|
|-
|2
|[[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын дундад хошуу]]
|1771
| Засаг, хошууны Баяр бэйс Эмгэн убаши
|
|-
|3
|[[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]]
|1771
| Засаг, улсад туслагч гүн Баяжих
|
|-
|4
|[[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]]
|1771
| Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бэр хашиха
|
|-
!colspan=&quot;5&quot;|Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган (Илийн умарт зам)
|-
|1
|[[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]]
|1771
| Засаг, хошой Буянт чин ван [[Цэвэгдорж]]
|
|-
|2
|[[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]]
|1771
| Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Хирив
| 1778 онд Цэвэгдорж нас барж, Хирив Цэвэгдоржийг залгамжилж, тус хошууг татан буулгасан. 1785 онд тус хошууг дахин байгуулж, Цэвэгдоржийн хүү [[Гүнгээцэрэн]]ыг засаг тэргүүн зэргийн тайжаар томилсон.
|-
|3
|[[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]]
|1785
| Засаг, улсад туслагч гүн Агсахал
| 
|-
!colspan=&quot;5&quot;|Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган (Илийн дорно зам)
|-
|1
|[[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]]
|1771
| Засаг, төрийн Бишрэлт жүн ван [[Бамбар]]
|
|-
|2
|[[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]]
|1771
| Засаг, хошууны Итгэл бэйс Цэвдэн
|
|-
!colspan=&quot;5&quot;|Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган (Илийн өрнөд зам)
|-
|1
|[[Үнэн сүжигтийн өрнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]]
|1771
| Засаг, төрийн Жаргалан бэйл [[Момонт]]
|
|-
|}


[[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]]
[[Ангилал:Шинжаан]]
[[Ангилал:Торгууд]]</text>
      <sha1>7dm244wzadjellsvlx4yk2rl76lpkaf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Найдангийн Нямдаваа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146188</id>
    <revision>
      <id>855467</id>
      <parentid>854967</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T19:47:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>B.munkhbayar</username>
        <id>6189</id>
      </contributor>
      <origin>855467</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4728" sha1="95866et7aj7vitlajzt44wa2y9kizu0" xml:space="preserve">'''Найдангийн Нямдаваа''' ( [[Улаанбаатар]] хотод 1944 онд төрж, 1996 онд нас барсан) - Монгол Улсын кино [[найруулагч]].

Дунд сургуулийн сурагч байхдаа 1958 онд Р.Доржпаламын “Гурван найз” хүүхдийн киноны Балбарын дүрд тоглож, 1962 оны 9-р сарын 1-нд [[Монгол кино үйлдвэр]]т туслах найруулагчаар орж алс хэтийн амьдралын замаа кино урлагтай холбожээ.  

1963 онд [[Москва]] хотод БХКУДС-ийн найруулагчийн ангид суралцаж 1969 онд И.В.Таланкины удирдлагад төгсөж ирснээс хойш гол төлөв хүүхэд залуучуудын сэдвээр уран бүтээлээ туурвисан юм. 

Н.Нямдаваа сайн найруулагч төдийгүй авьяаслаг жүжигчин, тэр тусмаа инээдмийн бүтээлд сайн тоглож чадах төрөлхийн чанар түүнд заяасан гэхэд хилсдэхгүй. Тэрээр олон арван баримтат, орчуулгын киног найруулснаас гадна, кинонд дуу оруулан тоглохдоо бусдын хүндэтгэлийг дааж чаддаг байлаа. Н.Нямдаваа 1969-1981 онд Монголкино үйлдвэрт найруулагч, 1985-1990 онд Монголкино нэгтгэлд найруулагч, 1991-1993 онд Хүүхдийн кино студи, 1993-1996 онд Хүүхэд Залуучуудын Театр-кино Хэрээлэнгийн захирлаар хичээнгүйлэн хөдөлмөрлөж яваад 1996 онд зуурдаар нас барсан.

==Бүтээл==
===Найруулсан кино===
#[[Дайны тухай өгүүллэгүүд]] (''Балга ус'', ''Хоёулаа''), 1970 он
#[[Шинэ танилууд]] (''[[Чимгээгийн төрсөн өдөр]]''), 1973 он
#[[Уулзалт]], 1970 он
#[[Сүхболдын яриа]], 1975 он
#[[Дэгдээхэй нас]], 1977 он
#[[Хайрхан өндөр хаана байна]] (''хамтарсан''), 1978 он
#[[Хоньчин Найдан (кино)|Хоньчин Найдан]], 1979 он
#[[Цэрэг эрсийн жирийн өдрүүд]], 1981 он
#[[Ховор хүмүүс]], 1987 он
#[[Уул усны үр сад]], 1988 он
#[[Даль хагдрах цагаар]], 1989 он
#[[Хөгжимчин (Монгол кино)|Хөгжимчин]], 1989 он
#[[Модон могой]], 1991 он
#[[Буяны нүгэл]], 1992 он
#Домог жаргасан цаг, 1993 он
#[[Манай цүндгэр]], 1993 он
#[[Морьтой ч болоосой 2|Морьтой ч болоосой]] (2 дугаар анги), 1994 он

===Тоглосон кино===
#[[Гурван найз (1958 он)|Гурван найз]] (Балбар), 1958 он
#[[Хөхөө гэрлэх дөхлөө]] (Даваа), 1962 он
#[[Энэ хүүхнүүд үү]] (Жолооч), 1963 он
#[[Сэтгэлийн дуудлагаар]] (Тракторчин), 1965 он
#[[Өндөр ээж]] (Зундуй), 1968 он
#[[Тунгалаг Тамир (кино)|Тунгалаг тамир]] (Хонгор), 1970-1973 он
#[[Говь Хянганд тулалдсан нь]] (Аюуш баатар), 1980 он
#[[Ирэх хаврын цэцэг]] (Панзчин), 1986 он
#[[Ховор хүмүүс]] (Жолооч), 1987 он

==Гэр бүл==
Түүний гэргий [[Шатарын Цэцэг]] &quot;[[Гарын таван хуруу (кино)|Гарын таван хуруу]]&quot; киноны Должин, &quot;Ховор хүмүүс&quot; киноны чанга дуут эмэгтэй, &quot;[[Өглөө (кино)|Өглөө]]&quot; киноны Балбар вангийн бага хатан Оюундарь зэрэг дэлгэцийн шилдэг дүрүүд бүтээсэн, гавьяат жүжигчин цолтой хүн байсан. Хүү [[Нямдаваагийн Бадрал|Бадрал]], Бат-Амгалан нар нь мөн үзэгчдийн сэтгэлд хоногшсон дүрүүдийг бүтээсэн жүжигчид юм.

{{DEFAULTSORT:Нямдаваа, Найдангийн}}
[[Ангилал:Монголын найруулагч]]
[[Ангилал:Монголын жүжигчин]]
[[Ангилал:1944 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1996 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>95866et7aj7vitlajzt44wa2y9kizu0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эерэг сэтгэл засал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146198</id>
    <revision>
      <id>855527</id>
      <parentid>855415</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T06:39:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anastasiya Volkovaa</username>
        <id>104270</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1990–2010 он */</comment>
      <origin>855527</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27974" sha1="k5s6lg7g23k1kttifr8dbugehfj1d7s" xml:space="preserve">[[Файл:PPT_logo_sign.png|right|thumb|Figure 1. Positive and Transcultural Psychotherapy (ЭСЗ after N. Peseschkian since 1977)]]
'''Эерэг сэтгэл засал''' ({{langx|en|Positive Psychotherapy}}) нь 1968 оноос Германд боловсруулагдасан сэтгэл заслын арга юм. Энэ аргыг сэтгэцийн эмч, сэтгэл засалч [[:en:Nossrat Peseschkian|Носсрат Пезешкиан]] бусадтай хамтран боловсруулсан. 1977 оноос энэхүү аргыг Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) хэмээн нэрлэх болсон. ЭСЗ нь хүний мөн чанарын тухай эерэг ойлголтод үндэслэсэн хүмүүнлэг, психодинамик сэтгэл засал мөн. Хүмүүнлэг, системчилсэн, психодинамик, танин мэдэхүйн зан үйлийн сэтгэл заслын элементүүдийг багтаасан цогц арга барил юм. 2026 оны байдлаар 22 гаруй улсад ЭСЗ-ын төв ажиллаж, сургалтууд явагдаж байна. ЭСЗ-ыг эерэг сэтгэл зүйтэй андуурч болохгүй.&lt;ref&gt;''Theo A. Cope (July 2014). [https://www.ijp.org.uk/shop/productlist.php?category=18&amp;secondary=55 &quot;Positive Psychotherapy: 'Let the Truth be Told'&quot;]. International Journal of Psychotherapy. '''18''' (2).''&lt;/ref&gt;

== Тодорхойлолт ==
Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) нь 1970-1980-аад оны үед Носсрат Пезешкианы боловсруулсан сэтгэл заслын арга юм&lt;ref&gt;Peseschkian N. Schatten auf der Sonnenuhr: Erziehung, Selbsthilfe, Psychotherapie. Wiesbaden: Verlag Medical Tribune; 1974.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Peseschkian N. Positive Psychotherapie. Theorie und Praxis einer neuen Methode. Frankfurt: Fischer; 1977.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977).&lt;/ref&gt;. Анх &quot;Ялгаварлах дүн шинжилгээ&quot; гэж нэрлэж байгаад 1977 онд Пезешкиан бүтээлээ хэвлүүлснээс хойш ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ гэх болсон. Пезешкианы бүтээл 1987 онд англи хэл рүү орчуулагдсан. ЭСЗ дахь &quot;positive&quot; (латинаар positivus) гэсэн нэр томъёо нь хүний амьдралын туршлагын жинхэнэ, бодит, тодорхой талууд гэсэн утгаар хэрэглэгддэг. Эерэг сэтгэл заслын гол зорилго нь өвчтөн болон үйлчлүүлэгчийн чадвар, хүч чадал, нөөц, далд боломжуудыг өөрт нь ухамсарлуулах, хөгжүүлэхэд нь туслах явдал юм. Энэ арга нь сэтгэл заслын янз бүрийн чиглэлийн элементийг нэгтгэдэг. Энд:
* хүний мөн чанарт болон сэтгэл заслыг үйлчлүүлэгчтэй хамтран, хоршин хийх явцад хүмүүнлэгээр хандах хандлга,
* сэтгэцийн болон психосоматик эмгэгийн талаарх психодинамик ойлголт,
* гэр бүл, соёл, ажил төрөл болон орчин, өөртөө туслах дадлага ажлын онцлогийг харгалзаж үздэг системчилсэн хандлага,
* сэтгэл заслын бусад чиглэлийн техник аргуудыг нэгтгэсэн, зорилгодоо хүргэхэд чиглэсэн 5 алхамт/үе шатны сэтгэл заслын үйл явц&lt;ref&gt;Henrichs, C., Hum, G. (2020). Positive Psychotherapy and other psychotherapeutic methods. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 401–408), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;.
ЭСЗ нь дэлхийн 20 гаруй соёлыг ажиглан судалсан судалгаанд тулгуурлан, зөрчилдөөн болон нөөц, боломжид илүүтэй төвлөрдөгөөрөө онцлог&lt;ref&gt;Remmers, A. (2020). Theoretical Foundations and Roots of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 297–308), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;. ЭСЗ нь танин мэдэхүйн зан үйлийн заслын гарт арга болон үйл явцад чиглэсэн аналитик сэтгэл засал хоёрын дунд оршдог. ЭСЗ нь оношилгоо, засал, заслын дараа өөртөө туслах болон сургалтандаа хагас бүтэцтэй хандлагыг ашигладаг.

== Үүсгэн байгулагчийн тухай ==
[[file:Nossrat Peseschkian 2010 03 31.jpg|thumb|Figure 2. Dr. Nossrat Peseschkian]]

Эерэг сэтгэл заслыг үндэслэгч профессор Носсрат Пезешкиан бол Иран гаралтай Германы сэтгэцийн эмч, мэдрэл судлаач, сэтгэл засалч, психосоматик анагаах ухааны мэргэжилтэн. 1960-аад оны сүүл, 1970-аад оны эхэн үед тэрээр янз бүрийн эх сурвалж, эрдэмтэн, бүтээлүүдийг судлан санаа авчээ. Тухайлбал,
* хүмүүнлэгийн сэтгэл зүйг болон түүний дараагийн дэвшлүүдийг бий болгосон тухайн цаг үеийн онцлог,
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Viktor%20Frankl Виктор Франкл], [https://en.wikipedia.org/wiki/Jacob%20L.%20Moreno Якоб Л.Морено], Хайнрих Менг зэрэг нэр хүндтэй, нөлөө бүхий сэтгэл засалч, сэтгэцийн эмч нартай тогтоосон хувийн харилцаа холбоо,
* Бахай шашны хүмүүнлэг, нэгдмэл зарчим, үнэт зүйлс,
* Тэр үеийн Германы психоаналистууд болон зан үйлийн сэтгэл зсалч нарын хоорондын зөрчилдөөний сөрөг туршлагаас үүдэн нэгдсэн арга барилыг бий болгох хүсэл,
* Соёлын мэдрэмжтэй арга зүйн эрэл хайгуулаас үүдэлтэй 20 гаруй соёлын хүрээнд хийсэн соёлын онцлогийн ажиглалтууд.
Носсрат Пезешкианы амьдралын түүх, хувийн шинж чанар нь энэ хандлагыг бий болгоход болон цаашаа хөгжүүлэхэд ихээхэн нөлөөлсөн. Пезешкианы намтрыг бичсэн зохиолч түүнийг &quot;хоёр ертөнцийн хооронд аялагч&quot; гэж тодорхойлсон &lt;ref&gt;7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.&lt;/ref&gt; бөгөөд намтарчилсан ном нь “Дорно ба Баруун” гэсэн дэд гарчигтай.
Эерэг сэтгэл заслыг хөгжүүлэхэд түлхэц болсон гол зүйл нь 1954 оноос Европт амьдрахдаа төрөл бүрийн соёлын зан үйл, зан заншил, хандлагын ялгааг маш сайн ухаарсан иран хүний туршлага байсан хэмээн Пезешкиан хэлсэн байдаг.

Бага насандаа Бахаи шашинтан байсан тэрээр бахайн зан заншил нь лалын, христийн болон иудейн шашинтай багш, хамтран суралцаж байсан оюутнуудын зан заншлаас ялгаатай байгааг ажиглаж, ухамсарлаж эхэлсэн. Энэ туршлага нь түүнийг шашин болон хүмүүсийн хоорондын харилцааны талаар эргэцүүлэн бодоход хүргэж, энэ хандлага нь ертөнцийг үзэх үзэл, гэр бүлийн үзэл баримтлалаас үүдэлтэй гэдэг ойлголт руу хөтөлсөн. Пезешкиан анагаахын мэргэжлээр суралцах хугацаандаа сэтгэц, мэдрэл, сэтгэл заслын янз бүрийн арга хоорондоо сөргөлдөж буйг нотолсон бөгөөд ийнхүү нотолсон нь шашин хоорондын болон хүн хоорондын хэвшмэл, өрөөсгөл ойлголтоос татгалзах ёстойг ойлгуулжээ. Энэ туршлага болон, Баруунд эрэгтэй, эмэгтэй хүмүүсийн тэгш байдал гэх мэт ойлголтыг үргэлж үнэлж баршгүй гэж үздэг байсан нь адил үзэлтэй Пезешкианд тав тухтай байдлыг мэдрэхэд нь тусалсан&lt;ref&gt;7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.&lt;/ref&gt;.

Эерэг сэтгэл засал нь [https://en.wikipedia.org/wiki/Kurt%20Goldstein Курт Голдштейн], [[Абрахам Маслоу]], [https://en.wikipedia.org/wiki/Carl%20Rogers Карл Рожерс] зэрэг анхдагчдын суурийг нь тавьсан хүмүүнлэг сэтгэл судлал, сэтгэл зүйн эмчилгээнээс үндэстэй. Суралцах хугацаандаа Носсрат Пезешкиан Хайнрих Менг, Виктор Франкл, Жейкоб Леви Морено зэрэг нэрт сэтгэл засалчидтай биечлэн уулзсан нь түүнд гүн гүнзгий сэтгэгдэл үлдээжээ.

Гэсэн хэдий ч Пезешкиан Германы сэтгэл заслын нийгэмлэгийн янз бүрийн сургууль, арга барил, хандлагууд хоорондоо зөрчилдөөнтэй, сэтгэл судлаачид болон зан үйлийн эмч нар хамт сууж хооллохоос татгалзахыг нүдээрээ харж байлаа. Нэмж дурдахад, психоанализийн хүчтэй нөлөө, түүний дараагийн хөгжил, тухайлбал, неофрейдийн, психосоматик, төвлөрөлд чиглэсэн эрдэмтэн Балинт-ын хандлага нь Пезешкианы үзэл бодлыг бий болгосон. Эдгээр хуваагдлын хариуд тэрээр өөр өөр арга хоорондын ялгааг арилгах мета онолыг бий болгохоор эрэлхийлж эхлэв. Үүний зэрэгцээ Бахай шашны зарим зарчмыг Носсрат Пезешкиан бүхий л амьдралынхаа туршид сонирхон судалж, түүнээс урам зориг авч байсан. Бахайн шашинд шинжлэх ухаан болон шашны зохицлыг онцгойлон үзэхээс гадна бахайчууд хүнийг &quot;үнэлж баршгүй үнэт чулуугаар баялаг уурхай&quot;&lt;ref&gt;Baha’u’llah. Gleanings from the Writings of Baha’u’llah. Wilmette: US Baha’i Publishing Trust; 1990 (pocket-size edition, pp. 259–260).&lt;/ref&gt; гэж үздэг, соёлын олон янз байдлыг хамарсан нийгмийн тухай алсын хараа зэрэг ойлголтыг багтаасан байдаг. Эдгээр зарчим нь түүний бүтээлч байдал, философийн үзэл бодлыг төлөвшүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.

Эерэг сэтгэл заслын ахиц дэвшил нь удаан хугацааны туршид түүний хөгжилд нөлөөлсөн хэд хэдэн хүчин зүйлтэй холбоотой байж болно. Анагаах ухааны боловсролыг тасралтгүй эзэмшсэнээр олж авсан мэдлэг, сэтгэл зүйн болон психосоматик практикт өвчтөнүүдтэй ажиллах туршлага, өөр өөр соёл, шашин шүтлэг, үнэт зүйлсийн тогтолцооны төлөөлөгчидтэй харилцах, түүнчлэн сэтгэл зүйн эмчилгээний аргуудын олон талт байдал зэрэг хүчин зүйлийг энд дурдаж болно.

Хуримтлуулсан туршлагын үр дүнд 1969 онд &quot;Дифференциал анализ&quot;-ийг бий болгож, улмаар шинэчлэн сайжруулж, 1977 онд албан ёсоор ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ гэж боловсрогдсон. Пезешкианы &quot;Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал&quot; (1974), &quot;Утгын эрэл хайгуул&quot; (1983) зэрэг анхны номууд нь эерэг сэтгэл заслын хөгжилд психоанализ болон сэтгэл заслын экзистенциал сургуулиудын нөлөөг тусгасан байдаг&lt;ref&gt;In recent years, some North American authors have published the clinical applications of positive psychology and named it Positive Psychotherapy (Martin E. P. Seligman, Tayyab Rashid, Acacia C. Parks, Positive Psychotherapy. November 2006, American Psychologist, 774–788) [Seligman M, Rashid T, Parks T. Positive psychotherapy. Am Psychol. 2006;61(8):774–88.]&lt;/ref&gt;. Цаашилбал, &quot;Гэр бүлийн эерэг засал&quot; (1980) ном нь 1970-аад онд гэр бүлийн системчилсэн засалтай зэрэгцэн хөгжиж байгааг онцолсон. Нийтдээ Пезешкиан энэ хандлагыг тусгасан 29 ном олон тооны нийтлэл бичиж хэвлэсэн нь ЭСЗыг өргөнөөр түгээхэд хувь нэмэр оруулав.

== Хөгжил ба түүх ==
=== 1970-1980-аад он ===
1970-аад он бол өнөөгийн бидний мэддэг эерэг сэтгэл заслыг хөгжүүлэх, хүлээн зөвшөөрөх чухал үе юм. ЭСЗ-ыг сэтгэл заслын салбарт илүү өргөнөөр хүлээн зөвшөөрсөн нь эргэлтийн цэг байв. Энэ үед ЭСЗ-ын үндсэн зарчмууд үүсч, өвчтөн болон тэдний гэр бүлийнхэнд заслыг хэрэглэж эхэлсэн. Эдгээр зарчмууд Германд болон бусад хэлийн чанд бусад оронд уншсан лекцүүдээрээ танилцуулсан. Энэ чухал үед ЭСЗ-ын үндсэн таван номын дөрөв нь хэвлэгджээ. Тухайлбал, &quot;Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал&quot; (1974 онд &quot;Schatten auf der Sonnenuhr&quot; нэрээр хэвлэгдсэн), &quot;Эерэг сэтгэл засал&quot; (1977 онд герман хэлээр хэвлэгдсэн), &quot;Эерэг сэтгэл заслын дорнын түүхүүд&quot; (1979 онд герман хэл дээр анх хэвлэгдсэн) болон “Гэр бүлийн эерэг сэтгэл засал” ном 1980 онд герман хэл дээр тус тус хэвлэгджээ. Нэмж дурдахад дээд сургуулийн сургалтын төгсөлтийн дараах анхны сургалтын курсууд 1970-аад онд явагдаж эхэлсэн бөгөөд эдгээр курсэд суурилан 1974 онд Висбадены Сэтгэл заслын академи (WIAP) хэмээх сургалтын байгууллага бий болсон. Энэхүү сургалтын байгууллагыг 1979 онд Гэссе хотын Анагаах ухааны танхим сэтгэл заслын чиглэлээр резидентурын сургалт явуулдаг байгуулга гэж хүлээн зөвшөөрсөн. Нэмж дурдахад 1977 онд Германы Эерэг сэтгэл заслын нийгэмлэг (DGPP) байгуулагдсан бөгөөд энэ нь дэлхийн эерэг сэтгэл заслын анхны үндэсний холбоо юм.

1980-аад оны үед ЭСЗ нь тасралтгүй хөгжиж, энэ нь &quot;Утгын эрэл хайгуул&quot; зэрэг ном хэвлэгдэн гарсан. “Утгын эрэл хайгуул” ном 1983 онд герман хэл дээр анх хэвлэгдэж, дараа нь 1985 онд англи хэл рүү орчуулагдсан. Залуу сэтгэл судлаачидтай хамтарсан ажил нь ЭСЗ-ын аргыг цаашид системчлэхэд ихээхэн хувь нэмэр оруулсан. Энэ үед хамаарах нэг чухал үйл явдал бол 1988 онд дуусгаж хамгаалсан Хамид Пезешкианы докторын төсөл  диссертаци&lt;ref&gt;Peseschkian H. (1987). Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall – Eine orthopädisch-psychosomatische Untersuchung von 100 Patienten. Medizinische Dissertation. Universität Mainz.&lt;/ref&gt; бфйлаа. Энэ нь чухам ЭСЗ-д зориулагдсан анхны шинжлэх ухааны бүтээл байв. Энэхүү диссертаци нь ЭСЗ-ын асуулга, анхны ярилцлагыг бүтэцтэй болгоход чухал алхам болсон. 

ЭЗСын Анхны ярилцлага гэгч хэрэглүүрд тусгайлан асуулга боловсруулсан бөгөөд энэ нь дараа психодинамикийн судалгаанд хамрагдсан. 1988 онд анхны ярилцлагын асуумжийг WIPPF&lt;ref&gt;Peseschkian N, Deidenbach H. Wiesbadener Inventar zur Positiven Psychotherapie und Familientherapie WIPPF. Berlin: Springer; 1988.&lt;/ref&gt;-ын асуулгын хамт бага зэрэг өөрчлөн нийтлэлсэн. Энэ нь хожим боловсруулагдасан хагас бүтэцтэй психодинамик анхны ярилцлагны өмнөх хувилбар байсан бөгөөд  психодинамик сэтгэл заслын салбарын анхны жишээнүүдийн нэг байв.  1980-аад онд Носсрат Пезешкиан Ази болон Латин Америкийн хөгжиж буй орнуудаар аялж, ЭСЗ-ын семинар зохион байгуулжээ. Энэ хугацаанд ЭСЗ-ын чухал бүтээлүүдийг англи хэл рүү орчуулсан. Доктор Пезешкиан мөн менежментийн сургалт, коучингад ЭЗС-ыг хэрэглэх арга барилын талаар семинар зохион байгуулж, ЭСЗ-ыг эдгээр чиглэлд ашиглах сонирхлыг төрүүлсэн.

=== 1990–2010 он ===
Энэ хугацаанд Пезешкиан &quot;Психосоматик ба эерэг сэтгэл засал&quot; хэмээх эцсийн суурь бүтээлээ 1991 онд (герман хувилбар) хэвлүүлж, дараа нь 2013 онд англи хэл рүү орчуулсан. Энэхүү номдоо сэтгэл зүйн болон бие махбодийн олон эмгэгийг эмчлэх бүтэцтэй психодинамик аргыг танилцуулсан. 1990-ээд оны үед Төв болон Зүүн Европын орнуудад гарсан улс төрийн өөрчлөлт нь 1980-аад онд эхэлсэн ЭСЗ-ын олон улсын тэлэлтийг ихээхэн хурдасгасан юм. ЭСЗ нь Дорнод болон Барууны соёлын хооронд өвөрмөц сэтгэл зүйн байр суурь эзэлдэг эдгээр соёлуудад ихээхэн сонирхол татсан.

Зохион байгуулалттай ажлын арга барил, мэдлэгээрээ алдартай Зүүн Европын хамт олон нь ЭСЗ-ын семинаруудыг системчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. 1990 онд ОХУ-ын Казань хотод анхны төв байгуулагдаж, улмаар дэлхий даяар 30 гаруй төв байгуулагдсан. Эерэг сэтгэл заслын үндэсний холбоо Болгарт (1993), Румынд (2004), Орос улсад байгуулагдсан&lt;ref&gt;[https://www.positum.org/ppt-centers/ &quot;PPT centers&quot;]&lt;/ref&gt;. 1996 онд ХБНГУ-д Олон улсын эерэг сэтгэл заслын төвийг төрийн бус байгууллагаар бүртгэж, дараа нь Дэлхийн эерэг сэтгэл засал болон соёл хоорондын/соёл дамнасан (Транскультураль) сэтгэл заслын холбоо (WAPP) болон өөрчлөгдсөнөөр ЭСЗ-ыг олон улсын хандлага болгох ажил үргэлжилж ирлээ. Эдгээр үйл явдал нь 1990 онд Вена хотод Европын сэтгэл заслын холбоо (EAP) байгуулагдсантай давхцаж, сэтгэл заслын мэргэжлийн болон хууль эрх зүйн стандартыг бий болгосон. Эерэг сэтгэл заслын төлөөлөгчид EAP байгуулагдсан цагаас эхлэн үйл ажиллагаанд нь идэвхтэй оролцож ирсэн.

Герман хэлээр ярьдаг орнуудад сэтгэл заслын янз бүрийн аргын үр дүнтэй байдлын талаарх маргааныг 1994 онд хэвлэгдсэн Клаус Гравегийн бүтээл&lt;ref&gt;Grawe K, Donati R, Bernauer F. Psychotherapie im Wandel: Von der Konfession zur Profession. Göttingen: Hogrefe; 1994.&lt;/ref&gt;, түүний мөрөөр сэтгэл заслын тухай хуулиудын талаарх маргааныг дагуулсан. Үүний хариуд Пезешкиан болон түүний хамтрагчид &quot;Эерэг сэтгэл заслын үр дүн&quot;&lt;ref&gt;Tritt, K.; Loew, T. H.; Meyer, M.; Werner, B.; Peseschkian, N. (1999). [https://psycnet.apa.org/record/2000-13704-005 &quot;Positive psychotherapy: Effectiveness of an interdisciplinary approach&quot;]. The European Journal of Psychiatry. 13 (4): 231–242.&lt;/ref&gt; хэмээх томоохон судалгааг хийж, тэр нь 1997 онд Ричард Мертен-ий шагнал хүртжээ. Энэхүү судалгаа нь ЭСЗ-ын практик үр дүнтэй байдлын баталгаа болсон бөгөөд сэтгэл заслын нотолгоонд суурилсан практикт анхаарал хандуулж байгаатай нийцэж байв. 1999 онд янз бүрийн улс орны туршлагад үндэслэн ЭСЗ-аар  мэргэшил дээшлүүлэх олон улсын сургалтын хөтөлбөр хэвлэгдсэн.

2000 онд ЭСЗ-ын сургагч багш нарын жил бүр явагдах олон улсын сургалтын эхлэл тавигдсан&lt;ref&gt;[https://www.positum.org/conferences/ &quot;Conferences&quot;.]&lt;/ref&gt;. ЭЗС-ын өргөтгөл нь Германд албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөгдсөн. Висбадены Сэтгэл заслын академи (WIAP)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20211019064622/https:/www.wiap.de/ueber-wiap/geschichte-der-wiap/ &quot;Geschichte der WIAP-Akademie&quot;] [History of the WIAP Academy] (in German). [https://www.wiap.de/ueber-wiap/geschichte-der-wiap/ Archived from the original] on 2021-10-19.&lt;/ref&gt; нь психодинамик сэтгэл заслын чиглэлээр сэтгэл судлаачид, түүнчлэн хүүхэд, өсвөр үеийнхний сэтгэл заслын багш, нийгмийн ажилтнуудад зориулсан төгсөлтийн дараах резидентурын сургалт явуулах эрхийг төрийн түвшинд хүлээн зөвшөөрсөн.

Германд Сэтгэл засалчдын тухай хууль байдаг&lt;ref&gt;[https://www.bgbl.de/xaver/bgbl/start.xav?start=%2F%2F*%5B%40attr_id%3D%27bgbl198s1311.pdf%27%5D#/switch/tocPane?_ts=1777876624016 &quot;Bundesgesetzblatt BGBL. Online-Archiv 1949 – 2022 | Bundesanzeiger Verlag&quot;.]&lt;/ref&gt;. Сургалтын хөтөлбөрийг цаашид хөгжүүлэх, ЭСЗ-ын анхан шатны болон ахисан түвшний сургалтыг системчлэхэд 1998 он онцгой чухал он болж, улмаар ЭСЗ-ын нөлөө Германаас хальсан. Хэдэн жилийн турш Зүүн Европт зохион байгуулагдсан үндсэн түвшний семинаруудын үр дүнд шинэ суурь үзэл баримтлал бий болсон. ЭСЗ нь анагаах ухааны агуулгаасаа хальж, сургууль, их сургуулийн боловсрол, менежментийн сургалт, коучинг зэрэг янз бүрийн салбарт хэрэглэгдэх болсон.&lt;ref&gt;Peseschkian H. Die Anwendung der Positiven Psychotherapie im Managementtraining. In: Graf J, (ed). Seminare 2002 – Das Jahrbuch der Management-Weiterbildung (ManagerSeminare). Bonn: Gerhard May Verlags GmbH; 2001.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Remmers A. An integrated model for salutogenesis and prevention in education, organisation, therapy, self-help and family consultation, based on positive family psychotherapy [Realized projects and experiences in Bulgaria 1992–1994]. 1995.&lt;/ref&gt;. ЭЗСын анхны Дэлхийн конгресс 1997 онд ОХУ-ын Санкт- Петербург хотноо зохион байгуулагдаж, түүнээс хойш 3-4 жил тутамд зохион байгуулагдаж байжээ. 2005 онд Боливийн Санта Круз хотын UTEPSA их сургуульд ЭСЗ чиглэлээр магистрын зэрэг олгох анхны төгсөлтийн хөтөлбөрийг дүүргэсэн. Олон улсын эерэг соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын академи (IAPP) гэгддэг Проф.Пезешкианы санг 2005 онд Маниже Пезешкиан,Носсрат Пезешкиан хоёр байгуулав. Энэ сан олон улсын санаачлагыг дэмжиж, ЭСЗ-ын Олон улсын архивын үйл ажиллагааг хянадаг.
== Лавлага ==</text>
      <sha1>k5s6lg7g23k1kttifr8dbugehfj1d7s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855528</id>
      <parentid>855527</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T06:44:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anastasiya Volkovaa</username>
        <id>104270</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1990–2010 он */</comment>
      <origin>855528</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28160" sha1="tnp89uw1nxk7gjl0yxfjikevog65its" xml:space="preserve">[[Файл:PPT_logo_sign.png|right|thumb|Figure 1. Positive and Transcultural Psychotherapy (ЭСЗ after N. Peseschkian since 1977)]]
'''Эерэг сэтгэл засал''' ({{langx|en|Positive Psychotherapy}}) нь 1968 оноос Германд боловсруулагдасан сэтгэл заслын арга юм. Энэ аргыг сэтгэцийн эмч, сэтгэл засалч [[:en:Nossrat Peseschkian|Носсрат Пезешкиан]] бусадтай хамтран боловсруулсан. 1977 оноос энэхүү аргыг Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) хэмээн нэрлэх болсон. ЭСЗ нь хүний мөн чанарын тухай эерэг ойлголтод үндэслэсэн хүмүүнлэг, психодинамик сэтгэл засал мөн. Хүмүүнлэг, системчилсэн, психодинамик, танин мэдэхүйн зан үйлийн сэтгэл заслын элементүүдийг багтаасан цогц арга барил юм. 2026 оны байдлаар 22 гаруй улсад ЭСЗ-ын төв ажиллаж, сургалтууд явагдаж байна. ЭСЗ-ыг эерэг сэтгэл зүйтэй андуурч болохгүй.&lt;ref&gt;''Theo A. Cope (July 2014). [https://www.ijp.org.uk/shop/productlist.php?category=18&amp;secondary=55 &quot;Positive Psychotherapy: 'Let the Truth be Told'&quot;]. International Journal of Psychotherapy. '''18''' (2).''&lt;/ref&gt;

== Тодорхойлолт ==
Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) нь 1970-1980-аад оны үед Носсрат Пезешкианы боловсруулсан сэтгэл заслын арга юм&lt;ref&gt;Peseschkian N. Schatten auf der Sonnenuhr: Erziehung, Selbsthilfe, Psychotherapie. Wiesbaden: Verlag Medical Tribune; 1974.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Peseschkian N. Positive Psychotherapie. Theorie und Praxis einer neuen Methode. Frankfurt: Fischer; 1977.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977).&lt;/ref&gt;. Анх &quot;Ялгаварлах дүн шинжилгээ&quot; гэж нэрлэж байгаад 1977 онд Пезешкиан бүтээлээ хэвлүүлснээс хойш ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ гэх болсон. Пезешкианы бүтээл 1987 онд англи хэл рүү орчуулагдсан. ЭСЗ дахь &quot;positive&quot; (латинаар positivus) гэсэн нэр томъёо нь хүний амьдралын туршлагын жинхэнэ, бодит, тодорхой талууд гэсэн утгаар хэрэглэгддэг. Эерэг сэтгэл заслын гол зорилго нь өвчтөн болон үйлчлүүлэгчийн чадвар, хүч чадал, нөөц, далд боломжуудыг өөрт нь ухамсарлуулах, хөгжүүлэхэд нь туслах явдал юм. Энэ арга нь сэтгэл заслын янз бүрийн чиглэлийн элементийг нэгтгэдэг. Энд:
* хүний мөн чанарт болон сэтгэл заслыг үйлчлүүлэгчтэй хамтран, хоршин хийх явцад хүмүүнлэгээр хандах хандлга,
* сэтгэцийн болон психосоматик эмгэгийн талаарх психодинамик ойлголт,
* гэр бүл, соёл, ажил төрөл болон орчин, өөртөө туслах дадлага ажлын онцлогийг харгалзаж үздэг системчилсэн хандлага,
* сэтгэл заслын бусад чиглэлийн техник аргуудыг нэгтгэсэн, зорилгодоо хүргэхэд чиглэсэн 5 алхамт/үе шатны сэтгэл заслын үйл явц&lt;ref&gt;Henrichs, C., Hum, G. (2020). Positive Psychotherapy and other psychotherapeutic methods. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 401–408), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;.
ЭСЗ нь дэлхийн 20 гаруй соёлыг ажиглан судалсан судалгаанд тулгуурлан, зөрчилдөөн болон нөөц, боломжид илүүтэй төвлөрдөгөөрөө онцлог&lt;ref&gt;Remmers, A. (2020). Theoretical Foundations and Roots of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 297–308), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;. ЭСЗ нь танин мэдэхүйн зан үйлийн заслын гарт арга болон үйл явцад чиглэсэн аналитик сэтгэл засал хоёрын дунд оршдог. ЭСЗ нь оношилгоо, засал, заслын дараа өөртөө туслах болон сургалтандаа хагас бүтэцтэй хандлагыг ашигладаг.

== Үүсгэн байгулагчийн тухай ==
[[file:Nossrat Peseschkian 2010 03 31.jpg|thumb|Figure 2. Dr. Nossrat Peseschkian]]

Эерэг сэтгэл заслыг үндэслэгч профессор Носсрат Пезешкиан бол Иран гаралтай Германы сэтгэцийн эмч, мэдрэл судлаач, сэтгэл засалч, психосоматик анагаах ухааны мэргэжилтэн. 1960-аад оны сүүл, 1970-аад оны эхэн үед тэрээр янз бүрийн эх сурвалж, эрдэмтэн, бүтээлүүдийг судлан санаа авчээ. Тухайлбал,
* хүмүүнлэгийн сэтгэл зүйг болон түүний дараагийн дэвшлүүдийг бий болгосон тухайн цаг үеийн онцлог,
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Viktor%20Frankl Виктор Франкл], [https://en.wikipedia.org/wiki/Jacob%20L.%20Moreno Якоб Л.Морено], Хайнрих Менг зэрэг нэр хүндтэй, нөлөө бүхий сэтгэл засалч, сэтгэцийн эмч нартай тогтоосон хувийн харилцаа холбоо,
* Бахай шашны хүмүүнлэг, нэгдмэл зарчим, үнэт зүйлс,
* Тэр үеийн Германы психоаналистууд болон зан үйлийн сэтгэл зсалч нарын хоорондын зөрчилдөөний сөрөг туршлагаас үүдэн нэгдсэн арга барилыг бий болгох хүсэл,
* Соёлын мэдрэмжтэй арга зүйн эрэл хайгуулаас үүдэлтэй 20 гаруй соёлын хүрээнд хийсэн соёлын онцлогийн ажиглалтууд.
Носсрат Пезешкианы амьдралын түүх, хувийн шинж чанар нь энэ хандлагыг бий болгоход болон цаашаа хөгжүүлэхэд ихээхэн нөлөөлсөн. Пезешкианы намтрыг бичсэн зохиолч түүнийг &quot;хоёр ертөнцийн хооронд аялагч&quot; гэж тодорхойлсон &lt;ref&gt;7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.&lt;/ref&gt; бөгөөд намтарчилсан ном нь “Дорно ба Баруун” гэсэн дэд гарчигтай.
Эерэг сэтгэл заслыг хөгжүүлэхэд түлхэц болсон гол зүйл нь 1954 оноос Европт амьдрахдаа төрөл бүрийн соёлын зан үйл, зан заншил, хандлагын ялгааг маш сайн ухаарсан иран хүний туршлага байсан хэмээн Пезешкиан хэлсэн байдаг.

Бага насандаа Бахаи шашинтан байсан тэрээр бахайн зан заншил нь лалын, христийн болон иудейн шашинтай багш, хамтран суралцаж байсан оюутнуудын зан заншлаас ялгаатай байгааг ажиглаж, ухамсарлаж эхэлсэн. Энэ туршлага нь түүнийг шашин болон хүмүүсийн хоорондын харилцааны талаар эргэцүүлэн бодоход хүргэж, энэ хандлага нь ертөнцийг үзэх үзэл, гэр бүлийн үзэл баримтлалаас үүдэлтэй гэдэг ойлголт руу хөтөлсөн. Пезешкиан анагаахын мэргэжлээр суралцах хугацаандаа сэтгэц, мэдрэл, сэтгэл заслын янз бүрийн арга хоорондоо сөргөлдөж буйг нотолсон бөгөөд ийнхүү нотолсон нь шашин хоорондын болон хүн хоорондын хэвшмэл, өрөөсгөл ойлголтоос татгалзах ёстойг ойлгуулжээ. Энэ туршлага болон, Баруунд эрэгтэй, эмэгтэй хүмүүсийн тэгш байдал гэх мэт ойлголтыг үргэлж үнэлж баршгүй гэж үздэг байсан нь адил үзэлтэй Пезешкианд тав тухтай байдлыг мэдрэхэд нь тусалсан&lt;ref&gt;7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.&lt;/ref&gt;.

Эерэг сэтгэл засал нь [https://en.wikipedia.org/wiki/Kurt%20Goldstein Курт Голдштейн], [[Абрахам Маслоу]], [https://en.wikipedia.org/wiki/Carl%20Rogers Карл Рожерс] зэрэг анхдагчдын суурийг нь тавьсан хүмүүнлэг сэтгэл судлал, сэтгэл зүйн эмчилгээнээс үндэстэй. Суралцах хугацаандаа Носсрат Пезешкиан Хайнрих Менг, Виктор Франкл, Жейкоб Леви Морено зэрэг нэрт сэтгэл засалчидтай биечлэн уулзсан нь түүнд гүн гүнзгий сэтгэгдэл үлдээжээ.

Гэсэн хэдий ч Пезешкиан Германы сэтгэл заслын нийгэмлэгийн янз бүрийн сургууль, арга барил, хандлагууд хоорондоо зөрчилдөөнтэй, сэтгэл судлаачид болон зан үйлийн эмч нар хамт сууж хооллохоос татгалзахыг нүдээрээ харж байлаа. Нэмж дурдахад, психоанализийн хүчтэй нөлөө, түүний дараагийн хөгжил, тухайлбал, неофрейдийн, психосоматик, төвлөрөлд чиглэсэн эрдэмтэн Балинт-ын хандлага нь Пезешкианы үзэл бодлыг бий болгосон. Эдгээр хуваагдлын хариуд тэрээр өөр өөр арга хоорондын ялгааг арилгах мета онолыг бий болгохоор эрэлхийлж эхлэв. Үүний зэрэгцээ Бахай шашны зарим зарчмыг Носсрат Пезешкиан бүхий л амьдралынхаа туршид сонирхон судалж, түүнээс урам зориг авч байсан. Бахайн шашинд шинжлэх ухаан болон шашны зохицлыг онцгойлон үзэхээс гадна бахайчууд хүнийг &quot;үнэлж баршгүй үнэт чулуугаар баялаг уурхай&quot;&lt;ref&gt;Baha’u’llah. Gleanings from the Writings of Baha’u’llah. Wilmette: US Baha’i Publishing Trust; 1990 (pocket-size edition, pp. 259–260).&lt;/ref&gt; гэж үздэг, соёлын олон янз байдлыг хамарсан нийгмийн тухай алсын хараа зэрэг ойлголтыг багтаасан байдаг. Эдгээр зарчим нь түүний бүтээлч байдал, философийн үзэл бодлыг төлөвшүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.

Эерэг сэтгэл заслын ахиц дэвшил нь удаан хугацааны туршид түүний хөгжилд нөлөөлсөн хэд хэдэн хүчин зүйлтэй холбоотой байж болно. Анагаах ухааны боловсролыг тасралтгүй эзэмшсэнээр олж авсан мэдлэг, сэтгэл зүйн болон психосоматик практикт өвчтөнүүдтэй ажиллах туршлага, өөр өөр соёл, шашин шүтлэг, үнэт зүйлсийн тогтолцооны төлөөлөгчидтэй харилцах, түүнчлэн сэтгэл зүйн эмчилгээний аргуудын олон талт байдал зэрэг хүчин зүйлийг энд дурдаж болно.

Хуримтлуулсан туршлагын үр дүнд 1969 онд &quot;Дифференциал анализ&quot;-ийг бий болгож, улмаар шинэчлэн сайжруулж, 1977 онд албан ёсоор ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ гэж боловсрогдсон. Пезешкианы &quot;Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал&quot; (1974), &quot;Утгын эрэл хайгуул&quot; (1983) зэрэг анхны номууд нь эерэг сэтгэл заслын хөгжилд психоанализ болон сэтгэл заслын экзистенциал сургуулиудын нөлөөг тусгасан байдаг&lt;ref&gt;In recent years, some North American authors have published the clinical applications of positive psychology and named it Positive Psychotherapy (Martin E. P. Seligman, Tayyab Rashid, Acacia C. Parks, Positive Psychotherapy. November 2006, American Psychologist, 774–788) [Seligman M, Rashid T, Parks T. Positive psychotherapy. Am Psychol. 2006;61(8):774–88.]&lt;/ref&gt;. Цаашилбал, &quot;Гэр бүлийн эерэг засал&quot; (1980) ном нь 1970-аад онд гэр бүлийн системчилсэн засалтай зэрэгцэн хөгжиж байгааг онцолсон. Нийтдээ Пезешкиан энэ хандлагыг тусгасан 29 ном олон тооны нийтлэл бичиж хэвлэсэн нь ЭСЗыг өргөнөөр түгээхэд хувь нэмэр оруулав.

== Хөгжил ба түүх ==
=== 1970-1980-аад он ===
1970-аад он бол өнөөгийн бидний мэддэг эерэг сэтгэл заслыг хөгжүүлэх, хүлээн зөвшөөрөх чухал үе юм. ЭСЗ-ыг сэтгэл заслын салбарт илүү өргөнөөр хүлээн зөвшөөрсөн нь эргэлтийн цэг байв. Энэ үед ЭСЗ-ын үндсэн зарчмууд үүсч, өвчтөн болон тэдний гэр бүлийнхэнд заслыг хэрэглэж эхэлсэн. Эдгээр зарчмууд Германд болон бусад хэлийн чанд бусад оронд уншсан лекцүүдээрээ танилцуулсан. Энэ чухал үед ЭСЗ-ын үндсэн таван номын дөрөв нь хэвлэгджээ. Тухайлбал, &quot;Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал&quot; (1974 онд &quot;Schatten auf der Sonnenuhr&quot; нэрээр хэвлэгдсэн), &quot;Эерэг сэтгэл засал&quot; (1977 онд герман хэлээр хэвлэгдсэн), &quot;Эерэг сэтгэл заслын дорнын түүхүүд&quot; (1979 онд герман хэл дээр анх хэвлэгдсэн) болон “Гэр бүлийн эерэг сэтгэл засал” ном 1980 онд герман хэл дээр тус тус хэвлэгджээ. Нэмж дурдахад дээд сургуулийн сургалтын төгсөлтийн дараах анхны сургалтын курсууд 1970-аад онд явагдаж эхэлсэн бөгөөд эдгээр курсэд суурилан 1974 онд Висбадены Сэтгэл заслын академи (WIAP) хэмээх сургалтын байгууллага бий болсон. Энэхүү сургалтын байгууллагыг 1979 онд Гэссе хотын Анагаах ухааны танхим сэтгэл заслын чиглэлээр резидентурын сургалт явуулдаг байгуулга гэж хүлээн зөвшөөрсөн. Нэмж дурдахад 1977 онд Германы Эерэг сэтгэл заслын нийгэмлэг (DGPP) байгуулагдсан бөгөөд энэ нь дэлхийн эерэг сэтгэл заслын анхны үндэсний холбоо юм.

1980-аад оны үед ЭСЗ нь тасралтгүй хөгжиж, энэ нь &quot;Утгын эрэл хайгуул&quot; зэрэг ном хэвлэгдэн гарсан. “Утгын эрэл хайгуул” ном 1983 онд герман хэл дээр анх хэвлэгдэж, дараа нь 1985 онд англи хэл рүү орчуулагдсан. Залуу сэтгэл судлаачидтай хамтарсан ажил нь ЭСЗ-ын аргыг цаашид системчлэхэд ихээхэн хувь нэмэр оруулсан. Энэ үед хамаарах нэг чухал үйл явдал бол 1988 онд дуусгаж хамгаалсан Хамид Пезешкианы докторын төсөл  диссертаци&lt;ref&gt;Peseschkian H. (1987). Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall – Eine orthopädisch-psychosomatische Untersuchung von 100 Patienten. Medizinische Dissertation. Universität Mainz.&lt;/ref&gt; бфйлаа. Энэ нь чухам ЭСЗ-д зориулагдсан анхны шинжлэх ухааны бүтээл байв. Энэхүү диссертаци нь ЭСЗ-ын асуулга, анхны ярилцлагыг бүтэцтэй болгоход чухал алхам болсон. 

ЭЗСын Анхны ярилцлага гэгч хэрэглүүрд тусгайлан асуулга боловсруулсан бөгөөд энэ нь дараа психодинамикийн судалгаанд хамрагдсан. 1988 онд анхны ярилцлагын асуумжийг WIPPF&lt;ref&gt;Peseschkian N, Deidenbach H. Wiesbadener Inventar zur Positiven Psychotherapie und Familientherapie WIPPF. Berlin: Springer; 1988.&lt;/ref&gt;-ын асуулгын хамт бага зэрэг өөрчлөн нийтлэлсэн. Энэ нь хожим боловсруулагдасан хагас бүтэцтэй психодинамик анхны ярилцлагны өмнөх хувилбар байсан бөгөөд  психодинамик сэтгэл заслын салбарын анхны жишээнүүдийн нэг байв.  1980-аад онд Носсрат Пезешкиан Ази болон Латин Америкийн хөгжиж буй орнуудаар аялж, ЭСЗ-ын семинар зохион байгуулжээ. Энэ хугацаанд ЭСЗ-ын чухал бүтээлүүдийг англи хэл рүү орчуулсан. Доктор Пезешкиан мөн менежментийн сургалт, коучингад ЭЗС-ыг хэрэглэх арга барилын талаар семинар зохион байгуулж, ЭСЗ-ыг эдгээр чиглэлд ашиглах сонирхлыг төрүүлсэн.

=== 1990–2010 он ===
Энэ хугацаанд Пезешкиан [https://www.amazon.com/Positive-Psychosomatics-Nossrat-Peseschkian/dp/1524636614 &quot;Психосоматик ба эерэг сэтгэл засал&quot;] хэмээх эцсийн суурь бүтээлээ 1991 онд (герман хувилбар) хэвлүүлж, дараа нь 2013 онд англи хэл рүү орчуулсан. Энэхүү номдоо сэтгэл зүйн болон бие махбодийн олон эмгэгийг эмчлэх бүтэцтэй психодинамик аргыг танилцуулсан. 1990-ээд оны үед Төв болон Зүүн Европын орнуудад гарсан улс төрийн өөрчлөлт нь 1980-аад онд эхэлсэн ЭСЗ-ын олон улсын тэлэлтийг ихээхэн хурдасгасан юм. ЭСЗ нь Дорнод болон Барууны соёлын хооронд өвөрмөц сэтгэл зүйн байр суурь эзэлдэг эдгээр соёлуудад ихээхэн сонирхол татсан.

Зохион байгуулалттай ажлын арга барил, мэдлэгээрээ алдартай Зүүн Европын хамт олон нь ЭСЗ-ын семинаруудыг системчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. 1990 онд ОХУ-ын Казань хотод анхны төв байгуулагдаж, улмаар дэлхий даяар 30 гаруй төв байгуулагдсан. Эерэг сэтгэл заслын үндэсний холбоо Болгарт (1993), Румынд (2004), Орос улсад байгуулагдсан&lt;ref&gt;[https://www.positum.org/ppt-centers/ &quot;PPT centers&quot;]&lt;/ref&gt;. 1996 онд ХБНГУ-д Олон улсын эерэг сэтгэл заслын төвийг төрийн бус байгууллагаар бүртгэж, дараа нь Дэлхийн эерэг сэтгэл засал болон соёл хоорондын/соёл дамнасан (Транскультураль) сэтгэл заслын холбоо [https://www.positum.org/ (WAPP)] болон өөрчлөгдсөнөөр ЭСЗ-ыг олон улсын хандлага болгох ажил үргэлжилж ирлээ. Эдгээр үйл явдал нь 1990 онд Вена хотод Европын сэтгэл заслын холбоо [https://www.europsyche.org/ (EAP)] байгуулагдсантай давхцаж, сэтгэл заслын мэргэжлийн болон хууль эрх зүйн стандартыг бий болгосон. Эерэг сэтгэл заслын төлөөлөгчид EAP байгуулагдсан цагаас эхлэн үйл ажиллагаанд нь идэвхтэй оролцож ирсэн.

Герман хэлээр ярьдаг орнуудад сэтгэл заслын янз бүрийн аргын үр дүнтэй байдлын талаарх маргааныг 1994 онд хэвлэгдсэн [https://en.wikipedia.org/wiki/Klaus%20Grawe Клаус Гравегийн] бүтээл&lt;ref&gt;Grawe K, Donati R, Bernauer F. Psychotherapie im Wandel: Von der Konfession zur Profession. Göttingen: Hogrefe; 1994.&lt;/ref&gt;, түүний мөрөөр сэтгэл заслын тухай хуулиудын талаарх маргааныг дагуулсан. Үүний хариуд Пезешкиан болон түүний хамтрагчид &quot;Эерэг сэтгэл заслын үр дүн&quot;&lt;ref&gt;Tritt, K.; Loew, T. H.; Meyer, M.; Werner, B.; Peseschkian, N. (1999). [https://psycnet.apa.org/record/2000-13704-005 &quot;Positive psychotherapy: Effectiveness of an interdisciplinary approach&quot;]. The European Journal of Psychiatry. 13 (4): 231–242.&lt;/ref&gt; хэмээх томоохон судалгааг хийж, тэр нь 1997 онд Ричард Мертен-ий шагнал хүртжээ. Энэхүү судалгаа нь ЭСЗ-ын практик үр дүнтэй байдлын баталгаа болсон бөгөөд сэтгэл заслын нотолгоонд суурилсан практикт анхаарал хандуулж байгаатай нийцэж байв. 1999 онд янз бүрийн улс орны туршлагад үндэслэн ЭСЗ-аар  мэргэшил дээшлүүлэх олон улсын сургалтын хөтөлбөр хэвлэгдсэн.

2000 онд ЭСЗ-ын сургагч багш нарын жил бүр явагдах олон улсын сургалтын эхлэл тавигдсан&lt;ref&gt;[https://www.positum.org/conferences/ &quot;Conferences&quot;.]&lt;/ref&gt;. ЭЗС-ын өргөтгөл нь Германд албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөгдсөн. Висбадены Сэтгэл заслын академи (WIAP)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20211019064622/https:/www.wiap.de/ueber-wiap/geschichte-der-wiap/ &quot;Geschichte der WIAP-Akademie&quot;] [History of the WIAP Academy] (in German). [https://www.wiap.de/ueber-wiap/geschichte-der-wiap/ Archived from the original] on 2021-10-19.&lt;/ref&gt; нь психодинамик сэтгэл заслын чиглэлээр сэтгэл судлаачид, түүнчлэн хүүхэд, өсвөр үеийнхний сэтгэл заслын багш, нийгмийн ажилтнуудад зориулсан төгсөлтийн дараах резидентурын сургалт явуулах эрхийг төрийн түвшинд хүлээн зөвшөөрсөн.

Германд Сэтгэл засалчдын тухай хууль байдаг&lt;ref&gt;[https://www.bgbl.de/xaver/bgbl/start.xav?start=%2F%2F*%5B%40attr_id%3D%27bgbl198s1311.pdf%27%5D#/switch/tocPane?_ts=1777876624016 &quot;Bundesgesetzblatt BGBL. Online-Archiv 1949 – 2022 | Bundesanzeiger Verlag&quot;.]&lt;/ref&gt;. Сургалтын хөтөлбөрийг цаашид хөгжүүлэх, ЭСЗ-ын анхан шатны болон ахисан түвшний сургалтыг системчлэхэд 1998 он онцгой чухал он болж, улмаар ЭСЗ-ын нөлөө Германаас хальсан. Хэдэн жилийн турш Зүүн Европт зохион байгуулагдсан үндсэн түвшний семинаруудын үр дүнд шинэ суурь үзэл баримтлал бий болсон. ЭСЗ нь анагаах ухааны агуулгаасаа хальж, сургууль, их сургуулийн боловсрол, менежментийн сургалт, коучинг зэрэг янз бүрийн салбарт хэрэглэгдэх болсон.&lt;ref&gt;Peseschkian H. Die Anwendung der Positiven Psychotherapie im Managementtraining. In: Graf J, (ed). Seminare 2002 – Das Jahrbuch der Management-Weiterbildung (ManagerSeminare). Bonn: Gerhard May Verlags GmbH; 2001.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Remmers A. An integrated model for salutogenesis and prevention in education, organisation, therapy, self-help and family consultation, based on positive family psychotherapy [Realized projects and experiences in Bulgaria 1992–1994]. 1995.&lt;/ref&gt;. ЭЗСын анхны Дэлхийн конгресс 1997 онд ОХУ-ын Санкт- Петербург хотноо зохион байгуулагдаж, түүнээс хойш 3-4 жил тутамд зохион байгуулагдаж байжээ. 2005 онд Боливийн Санта Круз хотын UTEPSA их сургуульд ЭСЗ чиглэлээр магистрын зэрэг олгох анхны төгсөлтийн хөтөлбөрийг дүүргэсэн. Олон улсын эерэг соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын академи (IAPP) гэгддэг Проф.Пезешкианы санг 2005 онд Маниже Пезешкиан,Носсрат Пезешкиан хоёр байгуулав. Энэ сан олон улсын санаачлагыг дэмжиж, ЭСЗ-ын Олон улсын архивын үйл ажиллагааг хянадаг.
== Лавлага ==</text>
      <sha1>tnp89uw1nxk7gjl0yxfjikevog65its</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146222</id>
    <revision>
      <id>855484</id>
      <parentid>855355</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T02:16:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>855484</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8154" sha1="eqrlavyw14mpvlqi61n35t4yv6bobrr" xml:space="preserve">{{Инфобокс парламентын сонгууль
|country=Монгол
|previous_election=[[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1992]]
|next_election=[[2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2000]]
|election_date=1996 оны 6 сарын 30
|seats_for_election=[[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] бүх 76 суудал
|majority_seats=39
|turnout=92.15% ({{decrease}} 3.45[[хувь|%]])
|ongoing=no
|party1=[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]]
|colour1={{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
|leader1=[[Цахиагийн Элбэгдорж]]
|percentage1=47.24
|seats1=50
|last_election1=Шинэ
|party2=[[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
|leader2=[[Бүдрагчаагийн Даш-Ёндон|Бүдрагчаагийн&lt;br&gt;Даш-Ёндон]]
|percentage2=40.64
|seats2=25
|last_election2=70
|party3=[[Монголын Уламжлалын Нэгдсэн Нам|МУНН]]
|colour3=#1c53b1
|leader3=[[Очирбатын Дашбалбар]]
|percentage3=1.8
|seats3=1
|last_election3=Шинэ
|map=Electoral district map of Mongolian legislative election 1996.svg
|map_caption=Үр дүн тойргоор
|title=[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]]
|before_election=[[Пунцагийн Жасрай]]
|before_party=[[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
|after_election=[[Мэндсайханы Энхсайхан]]
|after_party=[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]]
|flag_year=1992}}
{{Монгол улсын улс төр}}'''1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль''' нь 1996 оны 6-р сарын 30-ны өдөр явагдсан. [[Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлын]] 1996 оны 4-р сарын 8-ны өдрийн 16 тоот тогтоолоор Улсын Их Хурлын хоёр дахь удаагийн сонгуулийг 6-р сарын 30-ны өдөр явуулахаар шийдвэрлэсэн.

Улсын Их Хурлын хоёр дахь удаагийн сонгуулийг нэг мандат бүхий 76 тойргоор явуулж, сонгуулийн дүнд [[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]], [[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]], [[Монголын Ногоон Нам|НН]]-ын [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|&quot;Ардчилсан холбоо&quot; эвсэл]] 50, [[Монгол Ардын Нам|МАХН]] 25, [[Монголын Уламжлалын Нэгдсэн Нам|МУНН]] 1 суудал авч сонгогч олон шинэ залуу ардчилсан хүчнийхэнд итгэл найдвар хүлээлгэн төрийн эрх мэдэл анх удаа улс төрийн шинэ хүчинд шилжсэн онцлогтой парламент байгуулагдав. Шинэ [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайдаар]] [[Мэндсайханы Энхсайхан|М.Энхсайхан]] (АХ эвсэл), УИХ-ын даргаар [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж|Р.Гончигдорж]] (АХ эвсэл) сонгогдсон байна. Олон жил төрийн эрх барьсан, туршлагатай улс төрийн том хүчин болох МАХН анх удаа цөөнх болж, засгийн эрх барих нам, хүчний байр суурьт огцом эргэлт болсон билээ.

1996 оны УИХ-ын сонгуулийн ирц өмнөх 1992 оны сонгуулиас 3% буурч, 92,15%-тай байжээ.

== Нам эвсэл ==
1996 оны сонгуульд 76 тойрогт нийт 302 нэр дэвшигчид Сонгуулийн Ерөнхий Хороод бүртгүүлсэн. Үүнээс 35 нь [[Бие даагч|бие дааж]], 267 нь нам эвслээс нэр дэвшсэн.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left&quot;
! colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; width=&quot;270&quot; |Нам эвсэл
!Тойрог
|-
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
|76
|-
| bgcolor=&quot;{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]]&lt;br&gt;([[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам]]–[[Монголын Социал Демократ Нам]]–[[Монголын Ногоон Нам]]–[[Монголын Ардчилсан Сэргэн Мандлын Нам]])
|74
|-
| bgcolor=&quot;&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Монголын Үндэсний Эв Нэгдлийн Нам]]
|32
|-
| bgcolor=&quot;&quot; |
| align=&quot;left&quot; |&quot;Ардчилсан төр&quot; эвсэл&lt;br&gt;([[Монголын Ардчилсан Социалист Нам]]–[[Монгол Ардын Нам (1992)|Монгол Ардын Нам]])
|42
|-
| bgcolor=&quot;#1c53b1&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Монголын Уламжлалын Нэгдсэн Нам]]
|17
|-
| bgcolor=&quot;#402473&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Бүгд Найрамдах Нам (Монгол)|Монголын Хөрөнгөтний Нам]]
|24
|-
| bgcolor=&quot;&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Монголын Ажилчны Нам]]
|2
|-
| bgcolor=&quot;{{party color|Бие даагч}}&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Бие даагч]]
|35
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Нийт
!302
|}

== Үр дүн ==
{{Сонгуулийн үр дүн
|image=[[File:Mongolian State Great Khural 1996.svg]]

|alliance1=[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]]|aspan1=6|vspan1=5|votes1=475330|acolor1={{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
|party1=[[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам]]|seats1=34|sc1=New|color1={{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
|party2=[[Монголын Социал-Демократ Нам|Монголын Социал Демократ Нам]]|seats2=13|sc2=+12|color2=
|party3=[[Монголын Ногоон Нам]]|seats3=0|sc3=0|color3=
|party4=[[Монголын Ардчилсан Сэргэн Мандлын Нам]]|seats4=0|sc4=Шинэ|color4=
|party5=Нам бус|seats5=3|sc5=+3|color5={{party color|Бие даагч}}
|atotal6=475330|aseats6=50|sc6=Шинэ

|alliance7=[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]|votes7=408929|seats7=25|sc7=–45

|alliance8=&quot;Ардчилсан Төр&quot; эвсэл|aspan8=3|vspan8=2|votes8=31413|acolor8=
|party8=Монголын Ардчилсан Социалист Нам|seats8=0|sc8=New|color8=
|party9=Монгол Ардын Нам|seats9=0|sc9=0|color9=No
|atotal10=31413|aseats10=0|sc10=Шинэ

|alliance11=Монголын Үндэсний Эв Нэгдлийн Нам|votes11=22587|seats11=0|sc11=New|acolor11=

|alliance12=[[Монголын Уламжлалын Нэгдсэн Нам]]|votes12=18135|seats12=1|sc12=Шинэ|acolor12=#1c53b1

|alliance13=[[Бүгд Найрамдах Нам (Монгол)|Монголын Хөрөнгөтний Нам]]|votes13=17561|seats13=0|sc13=0|acolor13=#402473

|alliance14=Монголын Ажилчны Нам|votes14=1211|seats14=0|sc14=Шинэ|acolor14=

|alliance15=[[Бие даагч]]|votes15=31097|seats15=0|sc15=–1

|total_sc=0
|valid=1010193
|invalid=47008
|electorate=1147268
|source=Сонгуулийн Ерөнхий Хороо&lt;ref name=&quot;results&quot;&gt;{{Citation |title=Монгол улсын их хурлын сонгуулийн дүн |date=2022 |website=Сонгуулийн Ерөнхий Хороо |page=56–84 |url=https://gec.gov.mn/uploads/ih_huraliin_songuuli-2022.03.22.pdf |place=Улаанбаатар}}&lt;/ref&gt;
}}

==Эшлэл==
{{Reflist}}

{{Монголын сонгууль}}

[[Ангилал:Монгол улсын их хурлын сонгууль]]
[[Ангилал:1996 оны Азийн сонгууль|Монгол]]
[[Ангилал:1996 он Монголд|Улсын Их Хурал]]</text>
      <sha1>eqrlavyw14mpvlqi61n35t4yv6bobrr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855486</id>
      <parentid>855484</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T02:31:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>855486</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8169" sha1="exr1s1owo65y07uk0d0aolpp2xnhso3" xml:space="preserve">{{Инфобокс парламентын сонгууль
|country=Монгол
|previous_election=[[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1992]]
|next_election=[[2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2000]]
|election_date=1996 оны 6 сарын 30
|seats_for_election=[[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] бүх 76 суудал
|majority_seats=39
|turnout=92.15% ({{decrease}} 3.45[[хувь|%]])
|ongoing=no
|party1=[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]]
|colour1={{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
|leader1=[[Цахиагийн Элбэгдорж]]
|percentage1=47.24
|seats1=50
|last_election1=Шинэ
|party2=[[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
|leader2=[[Бүдрагчаагийн Даш-Ёндон|Бүдрагчаагийн&lt;br&gt;Даш-Ёндон]]
|percentage2=40.64
|seats2=25
|last_election2=70
|party3=[[Монголын Уламжлалын Нэгдсэн Нам|МУНН]]
|colour3=#1c53b1
|leader3=[[Очирбатын Дашбалбар]]
|percentage3=1.8
|seats3=1
|last_election3=Шинэ
|map=Electoral district map of Mongolian legislative election 1996.svg
|map_caption=Үр дүн тойргоор
|title=[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]]
|before_election=[[Пунцагийн Жасрай]]
|before_party=[[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
|after_election=[[Мэндсайханы Энхсайхан]]
|after_party=[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]]
|flag_year=1992}}
{{Монгол улсын улс төр}}'''1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль''' нь 1996 оны 6-р сарын 30-ны өдөр явагдсан. [[Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлын]] 1996 оны 4-р сарын 8-ны өдрийн 16 тоот тогтоолоор Улсын Их Хурлын хоёр дахь удаагийн сонгуулийг 6-р сарын 30-ны өдөр явуулахаар шийдвэрлэсэн.

Улсын Их Хурлын хоёр дахь удаагийн сонгуулийг нэг мандат бүхий 76 тойргоор явуулж, сонгуулийн дүнд [[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]], [[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]], [[Монголын Ногоон Нам|НН]]-ын [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|&quot;Ардчилсан холбоо&quot; эвсэл]] 50, [[Монгол Ардын Нам|МАХН]] 25, [[Монголын Уламжлалын Нэгдсэн Нам|МУНН]] 1 суудал авч сонгогч олон шинэ залуу ардчилсан хүчнийхэнд итгэл найдвар хүлээлгэн төрийн эрх мэдэл анх удаа улс төрийн шинэ хүчинд шилжсэн онцлогтой парламент байгуулагдав. Шинэ [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайдаар]] [[Мэндсайханы Энхсайхан|М.Энхсайхан]] (АХ эвсэл), УИХ-ын даргаар [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж|Р.Гончигдорж]] (АХ эвсэл) сонгогдсон байна. Олон жил төрийн эрх барьсан, туршлагатай улс төрийн том хүчин болох МАХН анх удаа цөөнх болж, засгийн эрх барих нам, хүчний байр суурьт огцом эргэлт болсон билээ.

1996 оны УИХ-ын сонгуулийн ирц өмнөх 1992 оны сонгуулиас 3% буурч, 92,15%-тай байжээ.

== Нам эвсэл ==
1996 оны сонгуульд 76 тойрогт нийт 302 нэр дэвшигчид Сонгуулийн Ерөнхий Хороод бүртгүүлсэн. Үүнээс 35 нь [[Бие даагч|бие дааж]], 267 нь нам эвслээс нэр дэвшсэн.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left&quot;
! colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; width=&quot;270&quot; |Нам эвсэл
!Тойрог
|-
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
|76
|-
| bgcolor=&quot;{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]]&lt;br&gt;([[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам]]–[[Монголын Социал Демократ Нам]]–[[Монголын Ногоон Нам]]–[[Монголын Ардчилсан Сэргэн Мандлын Нам]])
|74
|-
| bgcolor=&quot;&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Монголын Үндэсний Эв Нэгдлийн Нам]]
|32
|-
| bgcolor=&quot;&quot; |
| align=&quot;left&quot; |&quot;Ардчилсан төр&quot; эвсэл&lt;br&gt;([[Монголын Ардчилсан Социалист Нам]]–[[Монгол Ардын Нам (1992)|Монгол Ардын Нам]])
|42
|-
| bgcolor=&quot;#1c53b1&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Монголын Уламжлалын Нэгдсэн Нам]]
|17
|-
| bgcolor=&quot;#402473&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Бүгд Найрамдах Нам (Монгол)|Монголын Хөрөнгөтний Нам]]
|24
|-
| bgcolor=&quot;&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Монголын Ажилчны Нам]]
|2
|-
| bgcolor=&quot;{{party color|Бие даагч}}&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Бие даагч]]
|35
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Нийт
!302
|}

== Үр дүн ==
{{Сонгуулийн үр дүн
|image=[[File:Mongolian State Great Khural 1996.svg]]

|alliance1=[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]]|aspan1=6|vspan1=5|votes1=475330|acolor1={{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
|party1=[[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам]]|seats1=34|sc1=Шинэ|color1={{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
|party2=[[Монголын Социал-Демократ Нам|Монголын Социал Демократ Нам]]|seats2=13|sc2=+12|color2=
|party3=[[Монголын Ногоон Нам]]|seats3=0|sc3=0|color3=
|party4=[[Монголын Ардчилсан Сэргэн Мандлын Нам]]|seats4=0|sc4=Шинэ|color4=
|party5=Нам бус|seats5=3|sc5=+3|color5={{party color|Бие даагч}}
|atotal6=475330|aseats6=50|sc6=Шинэ

|alliance7=[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]|votes7=408929|seats7=25|sc7=–45

|alliance8=&quot;Ардчилсан Төр&quot; эвсэл|aspan8=3|vspan8=2|votes8=31413|acolor8=
|party8=Монголын Ардчилсан Социалист Нам|seats8=0|sc8=Шинэ|color8=
|party9=Монгол Ардын Нам|seats9=0|sc9=0|color9=No
|atotal10=31413|aseats10=0|sc10=Шинэ

|alliance11=Монголын Үндэсний Эв Нэгдлийн Нам|votes11=22587|seats11=0|sc11=Шинэ|acolor11=

|alliance12=[[Монголын Уламжлалын Нэгдсэн Нам]]|votes12=18135|seats12=1|sc12=Шинэ|acolor12=#1c53b1

|alliance13=[[Бүгд Найрамдах Нам (Монгол)|Монголын Хөрөнгөтний Нам]]|votes13=17561|seats13=0|sc13=0|acolor13=#402473

|alliance14=Монголын Ажилчны Нам|votes14=1211|seats14=0|sc14=Шинэ|acolor14=

|alliance15=[[Бие даагч]]|votes15=31097|seats15=0|sc15=–1

|total_sc=0
|valid=1010193
|invalid=47008
|electorate=1147268
|source=Сонгуулийн Ерөнхий Хороо&lt;ref name=&quot;results&quot;&gt;{{Citation |title=Монгол улсын их хурлын сонгуулийн дүн |date=2022 |website=Сонгуулийн Ерөнхий Хороо |page=56–84 |url=https://gec.gov.mn/uploads/ih_huraliin_songuuli-2022.03.22.pdf |place=Улаанбаатар}}&lt;/ref&gt;
}}

==Эшлэл==
{{Reflist}}

{{Монголын сонгууль}}

[[Ангилал:Монгол улсын их хурлын сонгууль]]
[[Ангилал:1996 оны Азийн сонгууль|Монгол]]
[[Ангилал:1996 он Монголд|Улсын Их Хурал]]</text>
      <sha1>exr1s1owo65y07uk0d0aolpp2xnhso3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Томас Хоббс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146224</id>
    <revision>
      <id>855488</id>
      <parentid>855188</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T02:38:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>855488</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4431" sha1="lh76jc4bfsv88h6xj3tbjb7x8wknioh" xml:space="preserve">[[Файл:Thomas Hobbes. Line engraving by W. Faithorne, 1668. Wellcome V0002798 (cropped).jpg|thumb|Томас Хоббс]]
'''Томас Хоббс''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Thomas Hobbes''; 1588 оны 4-р сарын 5-нд Английн Уилтшир мужид төрсөн — 1679 оны 12-р сарын 4-нд Английн Дербиширт нас барсан) — Английн гүн ухаантан, орчин үеийн улс төрийн философи, &quot;[[Нийгмийн гэрээ]]&quot;-ний ойлголтын онолч, төрийн бүрэн эрхт байдлын онолыг үндэслэгчдийн нэг юм. Тэрээр ёс зүй, шашин судлал, физик, геометр, түүх зэрэг салбаруудад өргөн тархсан санаануудаараа алдартай.

== Намтар ==
Томас хүүг эртний уран зохиол, сонгодог хэлийг сайн мэддэг чинээлэг авга ах нь өсгөжээ. 1603 онд тэрээр Оксфордын Их Сургуульд (Magdalen Hall) элсэж, 1608 онд төгсжээ. Тэнд түүнд логик, физикийн хичээл заадаг байжээ.

1621-1626 онд [[Фрэнсис Бэкон|Фрэнсис Бэконтой]] хамтран ажилласан нь Хоббсын хувьд маш чухал ач холбогдолтой байв.

1640 онд Англид хувьсгал эхэлж, Хоббс олон хааны үзэлтнүүдийн хамт Парис руу цагаачилж, 1651 он хүртэл тэндээ үлджээ. Түүний философийн системийн төлөвлөгөөний үзэл нь Парист боловсорч гүйцсэн юм. Англид хувьсгал Кромвеллын дарангуйлалаар төгсөхөд Томас хааны үзэлт намаас салж, Лондон руу буцаж ирэв. 1651 онд Лондонд тэрээр хамгийн урт бүтээл болох &quot;Левиафан; эсвэл Хамтын нөхөрлөлийн асуудал, хэлбэр, хүч, сүм хийд ба иргэний харилцаа&quot; ([[Англи хэл|англи.]] ''Leviathan or The Matter, Forme and Power of a Common Wealth Ecclesiasticall and Civil'')-г англи хэлээр хэвлүүлжээ. 

Томас Хоббсын үзэл бодолд [[Фрэнсис Бэкон]], [[Галилео Галилей]], [[Иоханнэс Кеплер]], [[Пьер Гассенди]], [[Рене Декарт]] нар ихээхэн нөлөөлсөн юм.

== Үзэл бодол ==
[[Жан Бодэн|Жан Бодэны]] дараах ихэнх улс төрийн сэтгэгчдийн нэгэн адил Т.Хоббс засаглалын зөвхөн гурван хэлбэрийг тодорхойлсон: 1. ардчилал, 2.язгууртнууд, 3.хаант засаглал гэж. Хоббс ардчиллыг &quot;агуу мэргэн ухаан олны хүртээмжгүй&quot; бөгөөд ардчиллын үед намууд үүсэж, иргэний дайн үүсгэдэг тул үгүйсгэдэг байв. Язгууртнууд илүү сайн боловч энэ нь ардын засаглалтай бага төстэй, хаант засаглалд ойртох тусам улам төгс болдог. Засаглалын хамгийн сайн хэлбэр бол хаант засаглал юм; энэ нь үнэмлэхүй болон хуваагдашгүй эрх мэдлийн хамгийн сайн нийцдэг гэж үздэг байжээ.

Түүний үзэж байснаар дээд эрх мэдлийг олж авах хоёр зам байдаг: бие махбодын хүч (байлдан дагуулах, хүчээр захирах) болон сайн дурын тохиролцоо. Эхний төрлийн засаглалыг худалдан авалтад суурилсан, хоёр дахь нь тогтвор суурьшилд суурилсан буюу улс төрийн гэж нэрлэдэг байна.

{{DEFAULTSORT:Хоббс, Томас}}
[[Ангилал:Английн гүн ухаантан]]
[[Ангилал:1588 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1679 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>lh76jc4bfsv88h6xj3tbjb7x8wknioh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жон Роулз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146225</id>
    <revision>
      <id>855490</id>
      <parentid>855189</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T02:41:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>855490</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2618" sha1="g9p91nbp1n8sbqcfbbtr02k2nkjqg6x" xml:space="preserve">[[Файл:John Rawls (1971 photo portrait).jpg|thumb|Жон Бордли Роулз, 1971 он]]
'''Жон Бордли Роулз''' ([[Англи хэл|англи.]] ''John Bordley Rawls''; 1921 оны 2-р сарын 21-нд Балтимор хотод төрсөн — 2002 оны 11-р сарын 24-нд нас барсан) — Америкийн улс төрийн болон моралийн гүн ухаантан, нийгмийн либерализмын онолч, орчин үеийн АНУ-ын бодлогын үндэс суурь болсон дотоодын болон олон улсын эрх зүйн либерал-төрийн үзэл баримтлалыг үндэслэгч гэж үздэг байна. 

Түүний гол бүтээл бол улс төрийн философийн хамгийн чухал номуудын нэг болох &quot;[[Шударга ёсны онол]]&quot; ([[Англи хэл|англи.]] ''A Theory of Justice'') юм. Жон Роулз энэ номоороо улс төрийн философийн сонирхлыг сэргээж, хамгийн их эш татагдсан орчин үеийн философичдын нэг болжээ.

== Намтар ==
Тэрээр анх лам болох зорилготой байжээ. 1943 онд Принстоны Их Сургуулийг төгссөний дараа армид элсэж, Шинэ Гвиней, Япон, Филиппинд явган цэрэгт алба хааж байжээ. АНУ руу буцаж ирээд Принстондоо диссертаци хамгаалж, АНУ ([[Корнелл их сургууль|Корнелл]], [[Харвардын их сургууль|Харвард]], [[Массачусеттсын Технологийн Хүрээлэн|Массачусеттын технологийн хүрээлэн]]) болон Их Британи ([[Оксфордын Их Сургууль]])-ийн томоохон нэр хүндтэй их сургуулиудад багшилж байсан.

== Үндсэн бүтээлүүд ==
* Шударга ёсны онол ([[Англи хэл|англи.]] ''A Theory of Justice''; 1971)
* Улс төрийн либерализм ([[Англи хэл|англи.]] ''Political Liberalism''; 1993)
* Ард түмнүүдийн Хууль ([[Англи хэл|англи.]] ''The Law of Peoples''; 1999)

{{DEFAULTSORT:Роулз, Жон}}
[[Ангилал:АНУ-ын гүн ухаантан]]
[[Ангилал:1921 онд төрсөн]]
[[Ангилал:2002 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>g9p91nbp1n8sbqcfbbtr02k2nkjqg6x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шударга ёсны онол</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146226</id>
    <revision>
      <id>855492</id>
      <parentid>855190</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T02:44:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>855492</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1985" sha1="p9j7adxy1aakra4e37n20fo3xyqknup" xml:space="preserve">[[Файл:A Theory of Justice - first American hardcover edition.jpg|thumb|&quot;Шудрага ёсны онол&quot;]]
&quot;Шудрага ёсны онол&quot; ([[Англи хэл|англи.]] ''A Theory of Justice'') - Америкийн философич, улс төр судлаач [[Жон Роулз|Жон Роулзын]] бичсэн ном юм. Энэ номыг анх 1971 онд Харвардын их сургуулийн хэвлэлийн газар хэвлэсэн байна. Философич [[Жон Локк]], [[Жан Жак Руссо]], [[Иммануэл Кант]] нарын сонгодог [[нийгмийн гэрээ]]ний онолыг эргэн харах замаар шударга ёсны онолыг боловсруулсан. 

Жон Локкийн хувьд улс төрийн эрх мэдлийн хууль ёсны байдал нь хувь хүмүүсийн сайн дурын зөвшөөрлөөс үүдэлтэй бөгөөд засгийн газар болон ард түмний хоорондох гэрээ эсвэл хэлэлцээрээр илэрхийлэгддэг гэдэг. Гэсэн хэдий ч Жон Роулз нийгмийн гэрээний санааг хийсвэрлэлийн өндөр түвшинд авч үздэг. Тэрээр хувь хүмүүс өөрсдийнхөө эрх мэдлийг нэмэгдүүлэх, засагтай хамтын ажиллагаанаас олж авах нийт ашгийн хувийг бууруулах сонирхолтой байдаг гэж үздэг.

Тэрээр [[нийгмийн гэрээ]] байгуулахдаа шударга ёсны зарчмуудыг хүмүүс тодорхойлогч зарчим болгон хүлээн зөвшөөрдөг гэж тайлбарладаг. Эдгээр нь дараа нь эрх, үүрэг, нийгмийн тэтгэмжийн хуваарилалтыг тодорхойлно.</text>
      <sha1>p9j7adxy1aakra4e37n20fo3xyqknup</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Янник Синнер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146227</id>
    <revision>
      <id>855493</id>
      <parentid>855195</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T02:47:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>855493</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4523" sha1="21p7eo219ltj2u7sua2lqh9gzvwy5oe" xml:space="preserve">[[Файл:Sinner MCM23 (8) (52883593853) (cropped).jpg|thumb|Янник Синнер]]
'''Янник Синнер''' ({{langx|it|Jannik Sinner}}; 2001 оны 8-р сарын 16-нд Италийн Сан-Кандидо хотод төрсөн) — Италийн теннисчин, ганцаарчилсан тоглолтын дэлхийн нэгдүгээрт бичигдэж байгаа тамирчин.
[[Файл:Sinner RG21 (59) (51376300983).jpg|thumb]]
Их Дуулгын ганцаарчилсан төрөлд дөрвөн удаа түрүүлсэн ([[Австралийн нээлттэй тэмцээн]] 2024, 2025, [[Америкийн нээлттэй тэмцээн (теннис)|АНУ-ын нээлттэй тэмцээн]] 2024; [[Уимблдоны аварга шалгаруулах тэмцээн|Уимблдон]] 2025); ATP-ийн хоёр финалын ялагч (2024, 2025); ATP-ийн 28 тэмцээний ялагч (үүнд ганцаарчилсан төрөлд 27); Дараагийн үеийн ATP финалын ялагч (2019); Италийн шигшээ багийн бүрэлдэхүүнд [[Дэвисийн цом|Дэвисийн цомын]] хоёр удаагийн ялагч (2023, 2024).

Тэрээр 13 нас хүртлээ цанын спортоор идэвхтэй хичээллэж, аварга слаломд сайн үр дүнд хүрсэн. Хобби гэж үздэг байсан теннисээ Болзано мужид Хери Майр, Андреа Спизица нартай хамт сурсан. 2014 оны зун тэрээр Бордигера дахь Пиатти теннисний төв рүү нүүж, Массимо Сартори, Риккардо Пиатти нарын удирдлага дор Андреа Волпинитэй хамт бэлтгэл хийж эхэлсэн.

2025 оны 2-р сарын 15-нд Дэлхийн Допингийн Эсрэг Агентлаг Я.Синнерийг 2024 оны 3-р сард Индиан Уэллсийн Мастерс тэмцээний үеэр авсан клостебол стероидын хоёр удаагийн допингийн шинжилгээний хариу эерэг гарсан тул 2025 оны 2-р сарын 9-нөөс 5-р сарын 4-ний хооронд хасах болсноо зарласан. Я.Синнерийн хэлснээр хориотой бодис нь массажны үеэр түрхсэн тосноос түүний биед орсон байна гэжээ.

== 2025 онд ==

* Цинциннати хотод болсон тэмцээнд Синнер финалд шалгарч, Карлос Алькаразд ялагдсанаар [[Испани]] эр 5:0-ээр хожигдож, зодог тайлсан.
* [[Америкийн нээлттэй тэмцээн (теннис)|АНУ-ын нээлттэй тэмцээнд]] тэрээр финалд шалгарч, Карлос Алькаразд 2:6; 6:3; 1:6; 4:6-аар хожигдсон. Тэмцээний дараа тэрээр дэлхийн чансааны хоёрдугаарт бичигдсэн.
* Есдүгээр сард тэрээр [[Бээжин|Бээжинд]] болсон Ротердам 500 тэмцээнд оролцож, финалд шалгарч, Лернер Тиенийг 6:2; 6:2-оор хожиж, тэмцээнд түрүүлсэн.
* Аравдугаар сард тэрээр Венад болсон Ротердам 500 тэмцээнд түрүүлж, финалд Александр Зверевийг (3-6; 6-3; 7-5) ялсан.
* Арваннэгдүгээр сард тэрээр Парисын Мастерс тэмцээнд түрүүлж, финалд Феликс Оже-Алиассимыг 6-4, 7-6 (4)-ээр хожиж, дэлхийн чансааны нэгдүгээр байрт эргэн орсон.
* Хэдэн долоо хоногийн дараа тэрээр [[Турин|Туринд]] болсон Ротердамын финалд Бен Шелтон, Алекс Де Минаурын болон Феликс Оже-Алиассимыг хожиж түрүүлсэн. Шигшээ тоглолтод тэрээр [[Карлос Алькараз|Карлос Алькаразтай]] тоглож, 7-6 (4), 7-5-аар хожсон.

{{DEFAULTSORT:Синнер, Янник}}
[[Ангилал:Италийн теннисчин]]
[[Ангилал:2001 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>21p7eo219ltj2u7sua2lqh9gzvwy5oe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сэргэн мандалт нам (Франц)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146230</id>
    <revision>
      <id>855496</id>
      <parentid>855243</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T02:56:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>855496</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3373" sha1="cwb5zf2yxxahino7jgga1sapu1jj92n" xml:space="preserve">[[Файл:Renaissance-logotype-officiel.svg|thumb]]
'''Сэргэн мандалт нам''' ([[Франц хэл|франц]]. ''Renaissance'') - Францын нийгмийн либерал улс төрийн нам юм.

2022 оны 5-р сарын 5 хүртэл тус нам &quot;Урагшаа, Бүгд Найрамдах Улс!&quot; ([[Франц хэл|франц.]] ''La République en Marche!'' ) гэсэн нэртэй байсан. Албан ёсны бүтэн нэр нь &quot;Улс төрийн амьдралыг шинэчлэх холбоо&quot; (Франц: Association pour le renouvellement de la vie politique) юм.

== Түүх ==
Францын ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшигч, Эдийн засаг, санхүү, дижитал харилцааны сайд асан [[Эммануэл Макрон]] 2016 оны 4-р сарын 6-нд Амьен хотод анх &quot;Урагшаа!&quot; ([[Франц хэл|франц.]] ''En Marche!'') нэртэй нам байгуулснаа зарласан бөгөөд тэр өдөр тэрээр 2017 оны парламентын сонгуульд оролцохоо зарласан. Тус намын франц хэлээрх нэр (En Marche!) нь Эммануэл Макроны овог нэрний эхний үсгийн товчлолыг илэрхийлдэг юм. 

2017 оны 5-р сарын 7-нд Макрон ерөнхийлөгчийн сонгуулийн хоёрдугаар шатанд [[Марин Ле Пен|Марин Ле Пенийг]] 66.1%-ийн саналаар ялсан (эхний шатанд 24.01%-иас өссөн). 5-р сарын 15-нд Ерөнхий сайдаар Эдуард Филиппийг томилсон бөгөөд тэрээр голчлон ерөнхийлөгчийн нам болон түүний холбоотон &quot;Ардчилсан хөдөлгөөн&quot;-ий төлөөллөөс бүрдсэн Засгийн газар байгуулсан.

2017 оны 5-р сарын 8-нд Эммануэл Макрон намын даргын албан тушаалаа Кэтрин Барбаруд өгсөн. Мөн тэр өдөр намын нэрийг &quot;Бүгд Найрамдах улс урагшаа&quot; ([[Франц хэл|франц.]] ''La République En Marche'') болсон гэж зарласан.

Парламентын сонгууль 2017 оны 6-р сарын 11, 18-нд болж, &quot;Бүгд Найрамдах улс урагшаа&quot; нам үнэмлэхүй ялалт байгуулсан. Эдгээр сонгуулийн дараа Э.Филиппийн хоёр дахь засгийн газар байгуулагдсан.

2022 оны 4-р сарын 24-нд намаа дахин төлөөлж буй Эммануэл Макрон ерөнхийлөгчийн сонгуулийн хоёрдугаар шатанд баруун жигүүрийн [[Үндэсний Фронт нам (Франц)|Үндэсний]] [[Үндэсний Фронт нам (Франц)|нэгдэл намын]] нэр дэвшигч [[Марин Ле Пен|Марин Ле Пенийг]] 58.55%-ийн саналаар ялсан (4-р сарын 10-нд тэрээр эхний шатанд 27.85%-ийн санал авсан).

[[Ангилал:Францын улс төрийн нам]]</text>
      <sha1>cwb5zf2yxxahino7jgga1sapu1jj92n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нода Ёшихико</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146231</id>
    <revision>
      <id>855497</id>
      <parentid>855244</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T02:57:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>855497</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2718" sha1="8etrrpwi07zzwncywkpdz3mn8s0ok5z" xml:space="preserve">[[Файл:Yoshihiko Noda 20110902.jpg|thumb|Нода Ёшихико, 2011 он.]]
'''Нода Ёшихико''' (1957 оны 5-р сарын 20-нд Японы [[Чиба муж|Чиба мужийн]] [[Фүнабаши]] хотод төрсөн) — Японы улс төрч, 2011-2012 онд Японы Ерөнхий сайд асан. 

== Намтар ==
Нода Ёшихико 1957 оны 5-р сарын 20-нд Японы Фүнабаши хотод төрсөн. Нодагийн эцэг нь [[Японы өөрийгөө хамгаалах хүчин|Японы Өөрийгөө хамгаалах хүчний]] гишүүн байжээ.

Тэрээр 1980 онд [[Васэда Их Сургууль|Васэда Их сургуулийг]] төгссөн. Долоон жилийн дараа тэрээр Чиба мужийн Төлөөлөгчдийн танхимд сонгогджээ.

2010 оны 6-р сард Нода Японы Сангийн сайдаар томилогдсон. Нода сайдын албан тушаалаа хашиж байх үедээ тухайн үеийн Японы [[Либерал Ардчилсан Нам (Япон)|Либерал Ардчилсан Намын]] Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Озава Ичирог шүүмжилдэг шинэчлэгч гэдгээрээ алдартай байв.

Кан Наото 2011 оны 8-р сарын 26-нд Ардчилсан Намын удирдагчийн албан тушаалаасаа огцорсны дараа Нода Ёшихико энэ албан тушаалд нэр дэвшигчдийн дунд тэргүүлэгч байв. 2011 оны 8-р сарын 29-нд Нода намын сонгуульд ялж, гол өрсөлдөгч Кайэда Банриг ялсан. 2011 оны 8-р сарын 30-нд түүнийг парламентын доод танхим Японы Ерөнхий сайдаар баталж, 9-р сарын 2-нд Эзэн хаан уг албан тушаалд томилсон. 2012 оны 12-р сард болсон парламентын сонгуульд ялагдсаныхаа дараахан Нода Ёшихико намын даргын албан тушаалаасаа огцрохоо мэдэгдэв. 

Нода Ёшихико гэрлэсэн бөгөөд хоёр хүүхэдтэй. Тэрээр тулааны урлаг болон мэргэжлийн барилдааны буюу реслингийн шүтэн бишрэгч. Тэрээр [[жүдо]] бөхийн хар бүстэй юм.

[[Ангилал:Японы ерөнхий сайд]]
[[Ангилал:1957 онд төрсөн]]</text>
      <sha1>8etrrpwi07zzwncywkpdz3mn8s0ok5z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сихоумэнь гүүр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146232</id>
    <revision>
      <id>855498</id>
      <parentid>855247</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T03:00:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>855498</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1394" sha1="l2xfwsm86c3am9l7h95udfc6d9cmty2" xml:space="preserve">[[Файл:Xihoumen Bridge in construction.jpg|thumb|371x371px|Сихоумэнь гүүр]]
'''Сихоумэнь гүүр''' ([[Хятад хэл|хятад.]] 西堠門大橋, [[Англи хэл|англи.]] ''Xihoumen Bridge'') - Хятадын Жоушан арлууд дахь дүүжин гүүр юм. Үндсэн хэсэг нь 2007 оны 12-р сард баригдаж дууссан бөгөөд 2009 оны 12-р сарын 25-нд туршилтын зориулалтаар нээгдсэн. Энэ нь төв хэсгийн уртаар хэмжигдсэн дэлхийн 3 дахь хамгийн урт гүүр юм. 2009 оны 11-р сарын 16-нд хөлөг онгоц гүүрний тулгууртай мөргөлдсөний улмаас нээлтийн хугацаа хойшлогдсон.

Гүүрний холболтууд нь 5.3 км урт бөгөөд гол гүүрний урт нь 2.6 км, гол хэсгийн урт нь 1650 м юм.

Энэ гүүрийг [[Жөжян муж]] 2.48 тэрбум юанийн өртгөөр барьсан. Барилгын ажил 2005 онд эхэлсэн бөгөөд анхны тээврийн хэрэгсэл 2009 оны 12-р сарын 25-ны орон нутгийн цагаар 23:58 цагт гүүр дээгүүр гарсан байна.

[[Ангилал:Дүүжин гүүр]]</text>
      <sha1>l2xfwsm86c3am9l7h95udfc6d9cmty2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бээжин-Шанхайн өндөр хурдны төмөр зам</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146234</id>
    <revision>
      <id>855548</id>
      <parentid>855258</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T09:00:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>855548</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5901" sha1="6dsx888lprgrsnuo2cg2siykazdinl5" xml:space="preserve">'''Бээжин-Шанхайн өндөр хурдны төмөр зам''' ([[Хятад хэл|хятад]]. 京沪高速铁路, [[Пиньинь|пиньинь.]] ''JīngHù GāoSù TiěLù'' (З''инХу ГаоСу ТиеЛу'') — 1,318 километр (819 миль) урттай өндөр хурдны газар дээрх төмөр замын тээврийн шугам.
[[Файл:Beijing-Shanghai Railroad.svg|thumb|284x284px]]
Энэхүү тээврийн шугам нь БНХАУ-ын хоёр томоохон эдийн засгийн бүс болох Бохай булан болон Хөх мөрний адагт байх хотуудыг холбодог байна. Төмөр замын барилгын ажил 2008 оны 4-р сарын 18-нд эхэлж, 2010 оны 11-р сарын 15-нд дууссан байна. Албан ёсны нээлт 2011 оны 6-р сарын 30-нд болсон ажээ.

Төмөр замыг тавих ажилд нийт 135,000 ажилчин оролцсон бөгөөд энэ шугам нь Бээжин-Шанхай чигэлэлийн хуучин төмөр замын шугамтай зэрэгцэн орших 21 хотоор дамжин өнгөрдөг. Энэ өндөр хурдны төмөр замын шугам нь хоёр чиглэлд явдаг хос замтай юм.
[[Файл:Beijing-Shanghai express railway2.jpg|thumb|407x407px|Хөх мөрөн дээгүүр гарах гүүр]]
Энэхүү замын шугам нь галт тэрэгний хамгийн дээд хурд нь 380 км/цаг байсан анхны шугам болж байсан юм. Ашиглалтад орсноор уг төмөр замын шугам нь 2009 оны 12-р сард нээгдсэн [[Ухань-Гуанжоу хурдны төмөр зам|Ухань-Гуанжоу хурдны төмөр замыг]] давж, дэлхийн хамгийн өндөр хурдны төмөр зам болжээ. Шугамын эцсийн буудлуудын хооронд галт тэрэг зогсолтгүй явах хугацаа 3 цаг 58 минут бөгөөд дундаж хурд нь 329 км/цаг байдаг юм.

== Тодорхойлолтууд ==
Энэхүү төмөр замын шугамыг &quot;Бээжин-Шанхайн Өндөр Хурдны Төмөр Зам ХХК&quot; (Beijing-Shanghai High-Speed Railway Co., Ltd.)  барьсан. Төслийн өртөг нь 220.94 тэрбум [[Хятадын юань (мөнгө)|хятадын юань]] (ойролцоогоор 33.29 тэрбум ам.доллар) байв. Зөвхөн нэг чиглэлд жилд 80 сая зорчигч тээвэрлэдэг бөгөөд өдөрт 220,000 зорчигч тээвэрлэдэг нь хуучин уламжлалт шугамаас хоёр дахин их впфгпп юм. Оргил ачааллын үед галт тэрэг 3 минут тутамд хөдөлдөг байна. Энэхүү чиглэлд 244 төмөр замын гүүр байдаг бөгөөд үүнд дэлхийн хамгийн урт нь болох Даньян, Куншань хотуудын хоорондох 164 километр урт гүүр (Даньян-Куншань гүүр) ордог юм. Мөн уг шугамын дагуу нийт 16.1 километр урттай 22 хонгил барьсан байна. Шугамын 1196 километр замыг балластгүй технологи ашиглан барьсан ажээ.

Шугамын хэмнэлттэй ажиллах хурд нь 350 км/цаг бөгөөд хамгийн дээд хурд нь 380 км/цаг юм. Бээжин, Шанхайн хоорондох дундаж хурд нь 330 км/цаг бөгөөд аяллын хугацааг 10 цагаас 4 цаг болгон бууруулсан байна. CTCS-3 галт тэрэгний удирдлагын систем нь галт тэрэгнүүдийг 380 км/цаг хурдтайгаар хянадаг байна. Шугам нь тус бүр 16 вагоноос бүрдсэн Хятадын CRH-380A цуврал галт тэрэгнүүдийг ашигладаг. Галт тэрэг бүр 16 МВт эрчим хүч хэрэглэдэг бөгөөд дээд тал нь 1050 зорчигч тээвэрлэх боломжтой.

== Бээжин-Шанхай чиглэлийн шугам дахь замын өртөөнүүд ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
| colspan=&quot;3&quot; |
|-
|Км
| colspan=&quot;2&quot; |Бээжин-Өмнөд
|-
|59.5
| colspan=&quot;2&quot; |Ланфан
|-
|
| colspan=&quot;2&quot; |Тяньзинь-Баруун
|-
|131.4
| colspan=&quot;2&quot; |Тяньзинь-Өмнөд
|-
|219.3
| colspan=&quot;2&quot; |Цанжоу-Баруун
|-
|328
| colspan=&quot;2&quot; |Дэжоу-Зүүн
|-
|
| colspan=&quot;2&quot; |&lt;small&gt;Шар мөрөн дээгүүрх гүүр&lt;/small&gt;
|-
|419.5
| colspan=&quot;2&quot; |Цинань-Баруун
|-
|462.7
| colspan=&quot;2&quot; |Тайань
|-
|533.2
| colspan=&quot;2&quot; |Цюйфу-Зүүн
|-
|589.2
| colspan=&quot;2&quot; |Тэнжоу-Зүүн
|-
|625.3
| colspan=&quot;2&quot; |Цаожуан
|-
|688.7
| colspan=&quot;2&quot; |Сюйжоу-Зүүн
|-
|756.2
| colspan=&quot;2&quot; |Сужоу (Аньхой)-Зүүн
|-
|844.4
| colspan=&quot;2&quot; |Бэнбу-Өмнөд
|-
|
| colspan=&quot;2&quot; |Динъюань
|-
|959.4
| colspan=&quot;2&quot; |Чужоу
|-
|
| colspan=&quot;2&quot; |&lt;small&gt;Хөх мөрөн дээгүүрх гүүр&lt;/small&gt;
|-
|1018.6
| colspan=&quot;2&quot; |Нанжин-Өмнөд
|-
|1083.7
| colspan=&quot;2&quot; |Чэньзян-Өмнөд
|-
|1111.85
| colspan=&quot;2&quot; |Даньян-Умард
|-
|1144.8
| colspan=&quot;2&quot; |Чанжоу-Умард
|-
|1201.2
| colspan=&quot;2&quot; |Уси-Зүүн
|-
|1228
| colspan=&quot;2&quot; |Сужоу (Зянсу)-Умард
|-
|1259.3
| colspan=&quot;2&quot; |Куньшань-Өмнөд
|-
|1302.9
| colspan=&quot;2&quot; |Шанхай-Хунцяо
|}</text>
      <sha1>6dsx888lprgrsnuo2cg2siykazdinl5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855549</id>
      <parentid>855548</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T09:00:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>855549</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5894" sha1="0ind35roh82z53hp8kfkmpbtmchk5u4" xml:space="preserve">'''Бээжин-Шанхайн өндөр хурдны төмөр зам''' ([[Хятад хэл|хятад]]. 京沪高速铁路, [[Пиньинь|пиньинь.]] ''JīngHù GāoSù TiěLù'' (З''инХу ГаоСу ТиеЛу'') — 1,318 километр (819 миль) урттай өндөр хурдны газар дээрх төмөр замын тээврийн шугам.
[[Файл:Beijing-Shanghai Railroad.svg|thumb|284x284px]]
Энэхүү тээврийн шугам нь БНХАУ-ын хоёр томоохон эдийн засгийн бүс болох Бохай булан болон Хөх мөрний адагт байх хотуудыг холбодог байна. Төмөр замын барилгын ажил 2008 оны 4-р сарын 18-нд эхэлж, 2010 оны 11-р сарын 15-нд дууссан байна. Албан ёсны нээлт 2011 оны 6-р сарын 30-нд болсон ажээ.

Төмөр замыг тавих ажилд нийт 135,000 ажилчин оролцсон бөгөөд энэ шугам нь Бээжин-Шанхай чигэлэлийн хуучин төмөр замын шугамтай зэрэгцэн орших 21 хотоор дамжин өнгөрдөг. Энэ өндөр хурдны төмөр замын шугам нь хоёр чиглэлд явдаг хос замтай юм.
[[Файл:Beijing-Shanghai express railway2.jpg|thumb|407x407px|Хөх мөрөн дээгүүр гарах гүүр]]
Энэхүү замын шугам нь галт тэрэгний хамгийн дээд хурд нь 380 км/цаг байсан анхны шугам болж байсан юм. Ашиглалтад орсноор уг төмөр замын шугам нь 2009 оны 12-р сард нээгдсэн [[Ухань-Гуанжоу хурдны төмөр зам|Ухань-Гуанжоу хурдны төмөр замыг]] давж, дэлхийн хамгийн өндөр хурдны төмөр зам болжээ. Шугамын эцсийн буудлуудын хооронд галт тэрэг зогсолтгүй явах хугацаа 3 цаг 58 минут бөгөөд дундаж хурд нь 329 км/цаг байдаг юм.

== Тодорхойлолтууд ==
Энэхүү төмөр замын шугамыг &quot;Бээжин-Шанхайн Өндөр Хурдны Төмөр Зам ХХК&quot; (Beijing-Shanghai High-Speed Railway Co., Ltd.)  барьсан. Төслийн өртөг нь 220.94 тэрбум [[Хятадын юань (мөнгө)|хятадын юань]] (ойролцоогоор 33.29 тэрбум ам.доллар) байв. Зөвхөн нэг чиглэлд жилд 80 сая зорчигч тээвэрлэдэг бөгөөд өдөрт 220,000 зорчигч тээвэрлэдэг нь хуучин уламжлалт шугамаас хоёр дахин их впфгпп юм. Оргил ачааллын үед галт тэрэг 3 минут тутамд хөдөлдөг байна. Энэхүү чиглэлд 244 төмөр замын гүүр байдаг бөгөөд үүнд дэлхийн хамгийн урт нь болох Даньян, Куншань хотуудын хоорондох 164 километр урт гүүр (Даньян-Куншань гүүр) ордог юм. Мөн уг шугамын дагуу нийт 16.1 километр урттай 22 хонгил барьсан байна. Шугамын 1196 километр замыг балластгүй технологи ашиглан барьсан ажээ.

Шугамын хэмнэлттэй ажиллах хурд нь 350 км/цаг бөгөөд хамгийн дээд хурд нь 380 км/цаг юм. Бээжин, Шанхайн хоорондох дундаж хурд нь 330 км/цаг бөгөөд аяллын хугацааг 10 цагаас 4 цаг болгон бууруулсан байна. CTCS-3 галт тэрэгний удирдлагын систем нь галт тэрэгнүүдийг 380 км/цаг хурдтайгаар хянадаг байна. Шугам нь тус бүр 16 вагоноос бүрдсэн Хятадын CRH-380A цуврал галт тэрэгнүүдийг ашигладаг. Галт тэрэг бүр 16 МВт эрчим хүч хэрэглэдэг бөгөөд дээд тал нь 1050 зорчигч тээвэрлэх боломжтой.

== Бээжин-Шанхай чиглэлийн шугам дагуух өртөөнүүд ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
| colspan=&quot;3&quot; |
|-
|Км
| colspan=&quot;2&quot; |Бээжин-Өмнөд
|-
|59.5
| colspan=&quot;2&quot; |Ланфан
|-
|
| colspan=&quot;2&quot; |Тяньзинь-Баруун
|-
|131.4
| colspan=&quot;2&quot; |Тяньзинь-Өмнөд
|-
|219.3
| colspan=&quot;2&quot; |Цанжоу-Баруун
|-
|328
| colspan=&quot;2&quot; |Дэжоу-Зүүн
|-
|
| colspan=&quot;2&quot; |&lt;small&gt;Шар мөрөн дээгүүрх гүүр&lt;/small&gt;
|-
|419.5
| colspan=&quot;2&quot; |Цинань-Баруун
|-
|462.7
| colspan=&quot;2&quot; |Тайань
|-
|533.2
| colspan=&quot;2&quot; |Цюйфу-Зүүн
|-
|589.2
| colspan=&quot;2&quot; |Тэнжоу-Зүүн
|-
|625.3
| colspan=&quot;2&quot; |Цаожуан
|-
|688.7
| colspan=&quot;2&quot; |Сюйжоу-Зүүн
|-
|756.2
| colspan=&quot;2&quot; |Сужоу (Аньхой)-Зүүн
|-
|844.4
| colspan=&quot;2&quot; |Бэнбу-Өмнөд
|-
|
| colspan=&quot;2&quot; |Динъюань
|-
|959.4
| colspan=&quot;2&quot; |Чужоу
|-
|
| colspan=&quot;2&quot; |&lt;small&gt;Хөх мөрөн дээгүүрх гүүр&lt;/small&gt;
|-
|1018.6
| colspan=&quot;2&quot; |Нанжин-Өмнөд
|-
|1083.7
| colspan=&quot;2&quot; |Чэньзян-Өмнөд
|-
|1111.85
| colspan=&quot;2&quot; |Даньян-Умард
|-
|1144.8
| colspan=&quot;2&quot; |Чанжоу-Умард
|-
|1201.2
| colspan=&quot;2&quot; |Уси-Зүүн
|-
|1228
| colspan=&quot;2&quot; |Сужоу (Зянсу)-Умард
|-
|1259.3
| colspan=&quot;2&quot; |Куньшань-Өмнөд
|-
|1302.9
| colspan=&quot;2&quot; |Шанхай-Хунцяо
|}</text>
      <sha1>0ind35roh82z53hp8kfkmpbtmchk5u4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хятадын юань (мөнгө)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146235</id>
    <revision>
      <id>855499</id>
      <parentid>855257</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T03:05:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>855499</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7329" sha1="d8r2g4tyshg1n1yjo4w6cc19e0h5qi9" xml:space="preserve">[[Файл:RMB3-10yuan-A.jpg|thumb|331x331px]]
'''Хятадын юань''' буюу Ренминби ([[Хятад хэл|Хятад хэлээр хялбаршуулсан]]: 元, [[пиньинь]]: юань) [[Хятад|Бүгд Найрамдах Хятад Ард ​​Улсын]] мөнгөний нэгж бөгөөд юанийн ([[Хятад хэл|хятад.]] 人民币, [[пиньинь]]: rénmínbì, шууд утгаараа- &quot;ардын мөнгө&quot;, товчилсон RMB) үнэ цэнийг хэмжихэд ашигладаг. ISO 4217 стандартын үсгийн код нь CNY, тоон код нь 156. Тэмдэгтүүд нь ¥, 元, 圆, гаргагч нь [[Хятадын Ардын банк|Хятадын Ардын Банк]] (1948 оны 12-р сарын 1-нд байгуулагдсан) юм. Дэлхийн нөөцийн валютуудын нэг бөгөөд [[Олон Улсын Валютын Сан|ОУВС]]-гийн тусгай зээл авах эрхийн сагсанд багтдаг.
[[Файл:중국 돈.jpg|thumb]]
Анх 1948 онд нэвтрүүлсэн бөгөөд хэд хэдэн валютыг орлосон. Үүнд: Өвөр Монголын юань, Манжго юань, Улаан армийн командлалын юань, Японы цэргийн иен, Төвөдийн шранг. 1994 оноос 2005 оны 7-р сар хүртэл юанийг АНУ-ын доллартай 8.28:1 ханшаар холбож байсан. 2025 оны 4-р сарын байдлаар хятадын юань нь дэлхийд хамгийн их арилжаалагддаг 5 дахь валют болсон. Юанийг одоогоор [[Умард Солонгос|БНАСАУ]]-д албан ёсны валют болох Хойд Солонгосын воноос гадна ашиглаж байна.

Хятадын бүх мөнгөн дэвсгэртүүд нь БНХАУ-ын өөртөө засах дөрвөн орон (Гуанси Жуан, Монгол, Шинжаан Уйгур, Төвөд)-ы албан ёсны хэлээр (жуан, монгол, уйгур, төвөд) мөн бичээстэй байдаг. Нэг юань нь 10 жиао (角)-д хуваагддаг бөгөөд энэ нь 10 фен (分) болж хуваагддаг. Жишээлбэл, 3.14 юанийг 3 юань 1 жиао 4 фен ([[Хятад хэл|хятад:]] 三元一角四分) гэж дууддаг байна.

1, 5 жяо, 1 юанийн зоосон мөнгөнүүд гүйлгээнд байдаг. Хамгийн жижиг 1, 2, 5 фэнийн зооснууд нь албан ёсоор хууль ёсны төлбөрийн хэрэгсэл боловч ховор хэрэглэгддэг. Гүйлгээнд байгаа мөнгөн дэвсгэртүүдэд 1980 оны 1, 5 жяо, 1999 оны 1, 5, 10, 20, 50, 100 юанийн зооснууд (2005, 2015 оны шинэчилсэн хувилбаруудыг оруулаад), мөн дараа үеийн мөнгөн дэвсгэртүүд багтдаг. 2019 оны шинэ зоос, мөнгөн дэвсгэртүүд эцэстээ давамгайлж, өмнөх дугааруудыг аажмаар орлох болно.

== Хятадын валютын бодлого ==
Хятадад юанийн ханшийг хязгааргүй тооны оролцогчдын эрэлт, нийлүүлэлтээр тодорхойлдог гадаад валютын бирж байдаггүй. Гэсэн хэдий ч Хятадад 2003 оноос хойш банк хоорондын гадаад валютын зах зээл үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Арилжаа эрхлэхийн тулд аккредитив шаардлагатай бөгөөд энэ нь банк гадаад валют шаардлагатай импортын гүйлгээг тайлбарлах ёстой гэсэн үг юм. 2005 онд зах зээлийн эрэлт, нийлүүлэлтэд үндэслэн, валютын сагстай уялдуулсан юанийн зохицуулалттай хөвөгч ханшийг нэвтрүүлсэн.

2009 онд Хятадын компаниуд хил дамнасан юанийн шилжүүлэг хийхийг зөвшөөрсөн. 2009 оноос хойш Хонконгийн бирж нь мөн &quot;оффшор&quot; юань (CNH)-ийг арилжаалж байгаа бөгөөд энэ нь хөвөгч ханштай бөгөөд гадаадын компаниуд Хятадын эх газрын зах зээлээс хөрөнгөө буцааж татахад тусалдаг байна.

2021 оны 9-р сард SWIFT систем дэх банк хоорондын гүйлгээний 2.19%-ийг юань эзэлж байсан бөгөөд АНУ-ын доллар 39.38%-ийг, евро 38.43%-ийг, Оросын рубль 0.18%-ийг эзэлж байв.

1994 оноос хойш Хятадын эрх баригчид юанийн ханшийг 1 ам.доллар = 8.27 юаньд барьж ирсэн. Гэсэн хэдий ч Европын холбооны орнууд, [[Япон]], ялангуяа [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын зүгээс Хятадын юанийг либералчлахыг шаардах нь улам бүр нэмэгдэж байна. Тэд юанийн үнэ цэнийг дутуу үнэлж байгаа нь Хятадын бараа бүтээгдэхүүнд нэмэлт өрсөлдөх давуу тал олгож байна гэж үзэж байгаа юм. АНУ-ын Хятадтай хийсэн худалдааны алдагдал 2004 онд 162 тэрбум ам.долларт хүрсэн бөгөөд 2005 оны эхний улиралд өмнөх оны мөн үетэй харьцуулахад дахин 40%-иар өссөн байна.

2005 оны 7-р сарын 21-нд Хятад улс юанийн доллартай уяахаас татгалзаж, ханшийг 2%-иар өсгөсөн.

[[Хонконг]], [[Макао]] гэсэн хоёр тусгай захиргааны бүс нь &quot;нэг улс, хоёр систем&quot; зарчим болон тус хоёр нутаг дэвсгэрийн үндсэн хуулийн дагуу өөрсдийн мөнгөн тэмдэгтийг хэрэглэдэг. Тиймээс Хонконг доллар болон Макаогийн патака нь эдгээр хоёр нутаг дэвсгэрт хууль ёсны мөнгөн тэмдэгт хэвээр байгаа бөгөөд юань нь заримдаа хүлээн зөвшөөрөгддөг ч хууль ёсны төлбөрийн хэрэгсэл биш юм. Хонконгийн ихэнх банкууд хүмүүст юанийн данс хөтлөхийг зөвшөөрдөг. 2010 оны 7-р сард хууль тогтоомжийн өөрчлөлтийн дараа дэлхийн олон банкууд хүмүүст Хятадын юань дээр хадгаламж хадгалах сонголтыг аажмаар санал болгож байгаа юм.</text>
      <sha1>d8r2g4tyshg1n1yjo4w6cc19e0h5qi9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Singapore Airlines</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146239</id>
    <revision>
      <id>855500</id>
      <parentid>855267</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T03:08:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>855500</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4412" sha1="eyb8zpxqmorl4mcys8jlgahwuv1oeia" xml:space="preserve">[[Файл:Singapore Airlines Logo.svg|thumb|343x343px]]
'''Singapore Airlines''' (SGX: SIAL) нь 1947 оны 5-р сарын 1-нд байгуулагдсан Сингапурын үндэсний агаарын тээврийн компани юм. Анх &quot;Malayan Airways&quot; нэртэй байсан энэ компани 2000 оноос хойш Star Alliance-ийн гишүүн болсон. Компанийн төв бааз нь Сингапурын иргэний гол нисэх онгоцны буудал болох &quot;Чанги&quot; нисэх онгоцны буудал юм. 

'''Singapore Airlines''' буюу &quot;Сингапур Эйрлайнс&quot; нь Чанги нисэх онгоцны буудлаасаа таван тивийн 32 орны 62 чиглэлд нислэг үйлддэг. Сингапур Эйрлайнс нь Зүүн Өмнөд Азид хүчтэй байр суурь эзэлдэг бөгөөд охин компани болох SilkAir-тайгаа хамтран Сингапурыг Зүүн Өмнөд Азийн бусад агаарын тээврийн компаниудаас илүү олон улсын чиглэлтэй холбодог. Тус агаарын тээврийн компанийн Сингапур дахь төв нь Европоос Зүүн Өмнөд Ази, Австрали руу шууд нислэг үйлддэг.

2013 оны 11-р сарын 23-нд Сингапурын агаарын тээврийн компани Сингапур-Ньюарк чиглэлд 15,345 км нисэж, хамгийн урт зогсолтгүй зорчигчийн нислэгийн дээд амжилтыг эвдсэн. Энэ чиглэл одоогоор Майны Франкфурт хотод зогсолттойгоор үйл ажиллагаагаа явуулж байна. 2015 оны 10-р сарын 14-нд Сингапурын агаарын тээврийн компани энэ чиглэлийг сэргээх төлөвлөгөөгөө зарласан.

Хэдэн жил дараалан тус компани Skytrax зөвлөх компаниас таван одны тавыг нь авсан.

2018 онд Сингапурын агаарын тээврийн компани &quot;Шилдэг нэгдүгээр зэрэглэлийн&quot;, &quot;Шилдэг нэгдүгээр зэрэглэлийн суудал&quot;, &quot;Азийн шилдэг агаарын тээврийн компани&quot; гэсэн ангилалд тэргүүн байр эзэлсэн юм.

Тус агаарын тээврийн компани зорчигчдын тав тухыг онцгойлон анхаарч, эдийн засгийн зэрэглэлийн зорчигчдод илүү их зай гаргах, нэгдүгээр болон бизнес ангиллын бүрэн хэвтээ суудал (бүтэн дэлгэгддэг ор), ангилал тус бүрд тусдаа дэлгэцээр дамжуулан үзэх боломжтой олон төрлийн зугаа цэнгэлийн хөтөлбөрүүдийг санал болгодог. Үүний үр дүнд, агаарын тээврийн компани онгоцон дээрх тав тухын оронд өндөр тасалбарын үнийг илүүд үздэг зорчигчдод үйлчилдэг.

'''Singapore Airlines''' компани дэлхийд анх удаа шинэ хоёр давхар [[Airbus A380]] онгоцыг арилжааны зориулалтаар ашигласан бөгөөд өргөн их биетэй Boeing 787-10 онгоцыг мөн ашигласан байна. 

Тус агаарын тээврийн компанийн флот нь 111 онгоцноос бүрддэг бөгөөд эдгээр онгоцнууд нь зөвхөн урт замын өргөн их биетэй Airbus A330-300, A380, Airbus A350 XWB, Boeing 777-200ER, 777-300, болон 777-300ER онгоцнуудаас бүрддэг. Ихэнх онгоцнууд нь гурван ангиллын (First, Business, and Economy) бүхээгт байрладаг бол зарим Boeing 777-200 онгоцууд нь хоёр ангиллын (Business, Economy) бүхээгтэй. Тус агаарын тээврийн компани нь голчлон тив дамнасан нислэг үйлддэг.</text>
      <sha1>eyb8zpxqmorl4mcys8jlgahwuv1oeia</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аль-Макризи</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146240</id>
    <revision>
      <id>855501</id>
      <parentid>855283</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T03:14:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>855501</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2200" sha1="dxsgc12khmhrousvonilf7hm1ste9jg" xml:space="preserve">'''Та­ки ад-Дин Абу Аль-Аббас Ахмад ибн Али аль-Макризи''' ([[Араб хэл|араб.]] تقى الدين أحمد بن على بن عبد القادر بن محمد المقريزى&amp;#x200E;;; 1364 онд [[Каир]] хотод төрсөн — 1442 онд Каирт нас барсан) — [[Мамлюк|Мамлюкийн]] үеийн Египетийн түүхч болон газар зүйч.

== Намтар ==
Аль-Макризи Каир хотод, уулархаг Ливаны нутагт төрсөн Бану аль-Макризигийн гэр бүлд төрсөн. Исламын шашны [[Суннит урсгал|Суннит урсгалын]] Шафи сургуульд хууль эрх зүйн боловсрол эзэмшсэн тэрээр &quot;кази&quot; буюу шүүгч, &quot;мухтасиб&quot; буюу шашны ёс зүйг баримтлуулагч, &quot;медресе&quot; буюу исламын шашны дунд сургуулийн багшийн албан тушаал хашиж байжээ. [[Дамаск|Дамаскад]] байх хугацаандаа (1408–1418) медресед багшилж, &quot;вакфууд&quot; буюу шашны өмчийн асуудал хариуцсан эрх зүйч байжээ. Каир руу буцаж ирээд тэрээр өөрийгөө бүхэлдээ эрдэм шинжилгээний ажилд зориулсан байна.

Аль-Макризигийн хамгийн том хэвлэгдсэн бүтээл болох &quot;''Китаб ассулук ли марифат дувал аль-мулук''&quot; (&quot;Захирагч угсааныхныг ойлгох замуудын тухай ном&quot;) нь айюбичууд болон мамлюкуудын түүхэнд зориулагдсан бөгөөд түүний тайлбар 1440 он хүртэл үргэлжилдэг. [[Алтан Орд|Алтан Ордын]] тухай бүтээлийн хэсгүүдийг герман гаралтай оросын эрдэмтэн [[Владимир Тизенхаузен]] орос хэл рүү орчуулан хэвлүүлж байжээ.</text>
      <sha1>dxsgc12khmhrousvonilf7hm1ste9jg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Владимир Тизенхаузен</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146241</id>
    <revision>
      <id>855502</id>
      <parentid>855284</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T03:16:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>855502</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3062" sha1="t4z5pxo0pwr1gw3kjp1czp374tv5ttf" xml:space="preserve">'''Владимир Тизенхаузен''' ({{langx|ru|Влади́мир Гу́ставович Тизенга́узен}}, {{langx|de|Ernst Woldemar Baron von Tiesenhausen}}; 1825 оны 7-р сарын 1-нд Оросын бүрэлдэхүүн дэх [[Нарва]] хотод төрсөн — 1902 оны 2-р сарын 2-нд Оросын [[Санкт-Петербург]] хотод нас барсан) — Герман гаралтай Оросын эрдэмтэн. Тэрээр түүхч, археологич, дорно судлаач-монгол судлаач, зоос цуглуулагч бөгөөд орчуулагч байв. 1893 онд тэрээр Оросын Эзэн хааны Шинжлэх Ухааны Академийн Дорно дахины уран зохиолын хэсгийн гишүүнээр сонгогдож байжээ.

== Намтар ==
В.Тизенхаузен 1848 онд Санкт-Петербургийн Их Сургуулийг Дорно дахины уран зохиолын тэнхимийг төгссөн. Тэрээр германы дорно судлаач [[Христиан Френ]]ий шавь нарын нэг байв. Их сургуулиа төгссөний дараа ямар ч хөрөнгө мөнгөгүй байсан тэр 12 жил жижиг албан тушаалтнаар ажилласан. Тэрээр Тэнгисийн цэргийн барилгын ангийн Хойд дүүргийн командлагчийн бичиг хэргийн ажилтнаар ажиллаж эхэлсэн; 4 жилийн дараа түүнийг Эмнэлгийн хэлтэст нарийн бичгийн даргаар шилжүүлсэн; дараа нь Эзэн хааны ордны барилгын хэсэгт ажиллаж байжээ.

Эцэст нь 1861 онд тэрээр Оросын Эзэн хааны археологийн комисст бичиг хэргийн ажилтнаар томилогдож, 1900 он хүртэл тэндээ ажилласан байна. 1864 оноос бага гишүүн, 1876 оноос ахлах гишүүн, 1895 оноос орлогч даргаар ажиллаж байжээ.

== Бүтээлүүд ==
* Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды. Т. 1. Извлечения из сочинений арабских / [соч.] В. Тизенгаузена. — Санкт-Петербург: изд. на иждивение гр. С. Г. Строганова, 1884. — XVI, 563 с.
* Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды: извлечения из персидских сочинений собранные В. Тизенгаузеном и обраб. А. А. Ромаскевичем, С. Л. Волиным. Т. 2 / [отв. ред. П. П. Иванов]. — Москва: Издательство Академии наук СССР, 1941. — 305, [3] с.</text>
      <sha1>t4z5pxo0pwr1gw3kjp1czp374tv5ttf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Христиан Френ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146242</id>
    <revision>
      <id>855504</id>
      <parentid>855287</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T03:18:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>855504</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2999" sha1="0xss0r7g0mk5mwyx1lkjgwgnteioije" xml:space="preserve">[[Файл:Christian fren.jpg|thumb|Христиан Френ]]
'''Христиан Френ''' (төрөхдөө ''Христиан Мартин Иоахим Фрэн'', {{langx|de|Christian Martin Joachim Frähn}}, {{langx|ru|Христиа́н Дани́лович Френ}}; 1782 оны 6-р сарын 4-нд өнөөгийн Мекленбург-Өмнөд Померани мужийн [[Росток]] хотод төрсөн —1851 оны 8-р сарын 16-нд Оросын эзэнт улсын [[Санкт-Петербург]] хотод нас барсан) — Германы дорно судлаач- араб судлаач бөгөөд зоос цуглуулагч, 1807 онд нутгаа орхиж Орост очиж амьдарч ажилласан эрдэмтэн. Оросын Дорно судлалын эхийг тавилцсан хүний нэг гэж үздэг. 

== Намтар ==
Френ Ростокийн их сургуульд Олаф Тихзен (''Oluf Gerhard Tychsen'', 1734—1815)-ий удирдлага дор дорно дахины судалгаагаа эхлүүлж, дараа нь Гёттинген, Тюбингенд үргэлжлүүлэн суралцжээ. 1802 онд Швейцар явж [[Иоханн Песталоцци|Иоханн Песталоццигийн]] алдарт хүрээлэнд 1804 он хүртэл латин хэлний багшаар ажилласан байна. Х.Френ 1806 оноос хойш Ростокт хувийн оюутнуудад багшилж байхдаа (1807 онд) Казанийн Оросын их сургуулийн Дорно дахины хэлний тэнхимд сурахаар болжээ. 

Тэрээр [[Казанийн Холбооны Их Сургууль|Казанийн Их Сургуулийн]] профессор (1807–1815), 1815 онд түүнийг Ростокт Тихзений залгамжлагчаар урьсан боловч Санкт-Петербург руу явахыг илүүд үзсэн юм. Улмаар Санкт-Петербургийн Шинжлэх Ухааны Академийн академич (1817 оны 9-р сарын 24-нөөс), Оросын Төрийн жинхэнэ зөвлөх цолтой болсон. 1818 онд тэрээр Оросын ШУА-ийн Азийн музейг үүсгэн байгуулж, 1842 он хүртэл удирдаж байсан.

== Бүтээлүүд ==

* ''Numophylacium orientale Pototianum'' (1813)
* ''De numorum Bulgharicorum fonte antiquissimo'' (1816)
* ''Das muhammedanische Münzkabinett des asiatischen Museum der kaiserl. Akademie der Wissenschaften zu St Petersburg'' (1821)
* ''Numi cufici ex variis museis selecti'' (1823)
* ''Notice d'une centaine d'ouvrages arabes, &amp;c., qui manquent en grande partie aux bibliothèques de l'Europe'' (1834)
* ''Nova supplementa ad recensionem Num. Muham. Acad. Imp. Sci. Petropolitanae'' (1855)</text>
      <sha1>0xss0r7g0mk5mwyx1lkjgwgnteioije</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иоханн Песталоцци</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146243</id>
    <revision>
      <id>855505</id>
      <parentid>855289</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T03:22:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>855505</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12950" sha1="hy6e4f8g0utf3vkb1kmku2930i3gk15" xml:space="preserve">[[Файл:Johann Heinrich Pestalozzi (Real Academia de Bellas Artes de San Fernando, Madrid).jpg|thumb]]
'''Иоханн Хайнрих Песталоцци''' ({{langx|de|Johann Heinrich Pestalozzi}}, 1746 оны 1-р сарын 12-нд [[Цюрих]] хотод төрсөн — 1827 оны 2-р сарын 17-нд Брюгге хотод нас барсан) — Швейцарын сурган хүмүүжүүлэгч, 18-р зууны сүүл ба 19-р зууны эхэн үеийн хамгийн агуу хүмүүнлэг сурган хүмүүжүүлэгчдийн нэг бөгөөд сурган хүмүүжүүлэх ухааны онол, практикийн хөгжилд чухал хувь нэмэр оруулсан эрдэмтэн.

Иоханн Песталоццийн энгийн, байгальд суурилсан боловсрол, сургалтын онол нь зөвхөн түүхэн сонирхолтой төдийгүй өнөөг хүртэл хамааралтай хэвээр байгаа юм. Тэрээр хүний ​​оюуны, бие бялдрын болон ёс суртахууны бүхий л чадавхыг нэгэн зэрэг, уялдуулан зохицууж хөгжүүлэх хэрэгцээний тухай санааг анх илэрхийлсэн хүн юм.

Тэрээр хөгжүүлэх боловсролын ач холбогдлыг анх онцолсон хүмүүсийн нэг юм. Үүнд энгийн амьгүй үнэн дээр бус, харин багшийн удирдлага дор хүүхдийг орчноо ажиглаж, эргэцүүлэн сэтгэн бодох дээр суурилах ёстой гэж үзсэн хүн.

Иоханн Песталоцци бага боловсролын ерөнхий зарчим, бага боловсролын тодорхой аргуудыг боловсруулсан юм. Түүний санааг дэлхийн хамгийн агуу сурган хүмүүжүүлэгчид болох [[Карл Блохманн]], [[Фридрих Дистервег]], [[Фридрих Фрөбел]], [[Константин Ушинский]], [[Алексей Хованский]] нар цаашид дэлгэрүүлэн хөгжүүлсэн байна.

== Намтар ==
Иоханн Хайнрих Песталоцци 1746 оны 1-р сарын 12-нд Цюрих хотноо мэс засалч (эсвэл бусад эх сурвалжийн мэдээлснээр нүдний эмч)-ийн ядуу гэр бүлд төрсөн. Тэрээр бага насандаа эцгээ алдаж, эхийнхээ гар дээр өссөн байна. 1751 онд тэрээр Германы бага сургуульд элсэж, хөвгүүд нь унших, бичих, арифметикийн үндсэн ойлголт, шашны залбирал цээжлэх, Библийн сургаалийн хэсгүүдээс сурч байжээ. Сургуульд байхдаа тэрээр чадваргүй сурагч гэгдэн ангийнхандаа шоолуулж байжээ. Песталоццийн өөрийнх нь дурссанаар тэрээр маш жигд бус сурагч байсан: тэр ихэвчлэн материалын мөн чанарыг хурдан бөгөөд үнэн зөв ойлгодог байсан ч маш их анхаарал шаарддаг хичээлүүдэд сул байв; зөв бичих нь түүнд онцгой хэцүү байсан гэдэг.

Бага боловсролоо авсны дараа Песталоцци 1754 онд Латин дунд сургуульд, 1763 онд Цюрихийн дээд сургуулийн Коллегиум Каролинумд элсэж, шашны оюун санаа болон хүмүүнлэгийн боловсрол шаарддаг янз бүрийн төрийн албан тушаалд бэлтгэгджээ.
[[Файл:Pestalozzi.jpg|thumb]]
1769 оны намар Иоханн Песталоцци баян чинээлэг гэр бүлээс гаралтай Анна Шульцестай гэрлэжээ. Тэр жилдээ Песталоцци Цюрихийн ойролцоох жижиг эдлэн газар авчээ. Тэнд тэрээр хөдөө аж ахуйг шинэчлэн, эргэн тойрны тариачдыг эдгээр дадал зуршилтай танилцуулахаар төлөвлөжээ. Гэсэн хэдий ч Песталоццид ферм удирдах, бизнес хийх онцгой авьяас чадвар дутагдаж байв.

Энэ хугацаанд түүний тусламж хамгийн их хэрэгтэй хүмүүс нь хараа хяналтгүй үлдсэн тариачдын хүүхдүүд гэсэн дүгнэлтэд хүрчээ. Песталоцци өөрийн эрч хүч, үлдсэн хөрөнгийг ядуусын хүүхдүүдийг сургахад зориулахаар шийдэж, өөрийн эдлэн газарт &quot;Ядууст зориулсан байгууллага&quot; байгуулж, хөдөлмөрийн сургуулийн тухай өөрийн үзэл бодлоо хэрэгжүүлэхийг анх оролджээ. Орон нутгийн иргэдийн дэмжлэгтэйгээр Песталоцци 50 орчим хүүхдийг цуглуулж, зуны улиралд хээрийн ажил, өвлийн улиралд гар урлал зааж эхэлжээ. Песталоцци янз бүрийн насны хүүхдүүдэд арифметик, унших, бичих хичээл зааж, байгаль, хүний ​​амьдралын талаар хэлэлцүүлэг өрнүүлдэг байв. Улмаар сургалтын байгууллага нь зардлаа нөхөх чадваргүй байсан тул 1780 онд «Ядууст зорилсан байгууллага»-аа хаахад хүрсэн байна. 
[[Файл:Statue Pestalozzi.jpg|thumb]]
Санхүүгийн хүнд байдалд орсон, дуртай ажлаа хийж чадахгүй байсан Песталоцци гартаа үзэг барихаар шийджээ. 1780-1798 оны хооронд тэрээр хэд хэдэн бүтээл бичсэн; Песталоцци өөрийн санаагаа сурталчлахын тулд уран зохиолын үйл ажиллагааг ашиглахыг эрэлхийлжээ. 1780 онд тэрээр &quot;Дайчны чөлөөт цаг&quot; нэртэй богино хэмжээний бүтээл бичсэн бөгөөд энэ нь зүйр цэцэн үгний цуглуулга болсон юм. Үүнийг уншигчид хүйтэн хүлээн авсан боловч Песталоцци өөрийн үзэл бодлоо илэрхийлсэн бөгөөд хожим нь түүнийгээ хөгжүүлэхээр шийджээ. Түүний 4 хэсэгтэй нийгэм-сурган хүмүүжүүлэх роман болох &quot;Лингард ба Гертруда, ард түмэнд зориулсан ном&quot; (1781) нь маш их амжилтад хүрсэн. Энэ түүх нь энгийн, ухаалаг, хүндэтгэлтэй тариачин эмэгтэй хүүхдүүдээ чадварлаг өсгөж, тосгоныхондоо хэрхэн ятгаж, тосгонд сургууль нээхийг ятгаж байсан тухай өгүүлдэг юм.

Швейцарын хувьсгалт засгийн газар Песталоццийн авьяас чадварыг эрэлхийлж, уулын бослогыг дарсны дараа Нидвалден кантон олон өнчин, хайхрамжгүй хүүхдүүдийг үлдээсэн тул тэрээр асрамжийн газар байгуулахаар кантоны төв руу аялжээ. Швейцарын засгийн газар, түүний зарим гишүүд Песталоцциг өрөвдөж, дайны улмаас хагас нурсан хийдийн барилгуудыг түүнд өгчээ. Песталоццийн багшлах ажил гэнэт тасалдсан: Францын цэргүүдэд хийдийн байр эмнэлэг барих шаардлагатай болсон тул Песталоцци сургуулийг хаахаас өөр аргагүй болсон. 1799 онд Песталоцци Стансыг орхин Бургдорф руу явж, анх туслах багшаар ажиллаж байжээ. Дараа нь 1800 оны намар тэрээр орон нутгийн цайзад Бургдорфын хүрээлэнг байгуулсан бөгөөд энэ нь багш нарыг сургах газар болгон ашигладаг дотуур байртай дунд сургууль байв. Энд Песталоцци ижил төстэй сэтгэлгээтэй хүмүүсийн нягт холбоотой багшлах багийг бүрдүүлж, тэдэнтэй хамт тооны ухаан, хэл заах аргын чиглэлээр туршилтын ажил амжилттай хийж чаджээ.

1804 онд Песталоццийн хүрээлэн Бургдорфоос Ивердон руу нүүхээс өөр аргагүй болжээ. Энд хүрээлэн үнэхээр олон улсын хэмжээнд нэр хүндтэй болж Песталоццийн алдар нэр оргилдоо хүрсэн. Песталоццийн сурганы аргуудын үр нөлөөг харахыг хүссэн олон хүн Бургдорф, Ивердон руу цувдаг болжээв. Зөвхөн Швейцар төдийгүй Герман, Франц, Англи, Итали, Оросын чинээлэг гэр бүлүүд хөвгүүдээ энэ дотуур байртай сургуульд явуулахыг эрэлхийлж байв. Дотуур байртай сургуулийн сурагчдын тоо олон жилийн турш 80-160 хооронд хэлбэлзэж байсан. 1809 онд Ивердон хотод эмэгтэйчүүдийн хүрээлэн байгуулагдсан. Мөн тус байгууллага нь багш нарын байнгын семинартай байсан бөгөөд сурган хүмүүжүүлэгчид мэргэжлийн карьераа хөгжүүлэх онолын болон практик сургалтанд хамрагдсан байна.

Түүний амьдралын сүүлийн жилүүд Песталоццид маш их уй гашуу авчирсан: Ивердон дахь туслахууд нь хоорондоо маргалдаж, 1825 онд санхүүжилтийн хомсдолоос болж хүрээлэн хаагдсан. Песталоцци өөрийн байгуулсан байгууллагыг орхиж, хагас зууны өмнө багшлах карьераа эхлүүлсэн Нейхофын эдлэн газартаа буцаж очихоос өөр аргагүй болсон. Тэрээр сүүлчийн бүтээлийн цуглуулга (1826) болох &quot;Хунгийн дуу&quot;-даа амьдрал, шинжлэх ухааны судалгаагаа нэгтгэн дүгнэжээ. 

1827 оны 2-р сарын 17-нд агуу сурган хүмүүжүүлэгч Брюгге хотод нас барсан байна. 

== Үндсэн сургаал ==
Иоханн Песталоцци хүний ​​мөн чанарыг тодорхойлдог 3 үндсэн чадварыг тодорхойлсон: сэтгэх чадвар, бүтээх чадвар, мэдрэх чадвар. Тиймээс Песталоцци хүний ​​мөн чанарын гурван хүчийг ялгаж үздэг: оюун санааны, бие махбодын болон ёс суртахууны, эсвэл Песталоццийн өөрийн өгсөн нэр томьёо бол- &quot;оюун ухаан, гар, зүрх&quot;. Зөвхөн гурван хүчийг зэрэгцүүлэн, нягт уялдаа холбоотойгоор, нэгийг нь бусдын зардлаар онцолгүйгээр хөгжүүлснээр л хүн бүрийг хөгжүүлж чадна гэжээ. &quot;Хүний мөн чанарын бүх хүч чадал, чадвар&quot;-ыг эв эеэр болон харилцан уялдаатай хөгжүүлэх шаардлага нь Песталоццийн үзэл баримтлалын гол цөмд оршдог.</text>
      <sha1>hy6e4f8g0utf3vkb1kmku2930i3gk15</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Карл Блохманн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146244</id>
    <revision>
      <id>855506</id>
      <parentid>855290</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T03:24:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>855506</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2268" sha1="sw4bnr717q0z7s355hxcxagngutb3jz" xml:space="preserve">[[Файл:Karl Justus Blochmann.jpg|thumb]]
'''Карл Юстус Блохманн''' ([[Герман хэл|герман.]] ''Karl Justus Blochmann''; 1786 оны 2-р сарын 19-нд Саксонийн Райхштадт хотод төрсөн — 1855 оны 5-р сарын 31-нд нас барсан) — Германы сурган хүмүүжүүлэгч, Саксонид [[Иоханн Песталоцци|Иоханн Песталоццийн]] байгальд суурилсан бага боловсрол, сургалтын онолыг анх хэрэгжүүлсэн гэдгээрээ алдартай хүн.

1805 оноос тэрээр [[Лайпциг]] хотод шашны чиглэлээр суралцаж, 1809-1816 онд Швейцарын Ивердон-ле-Бенс дэх [[Иоханн Песталоцци|Иоханн Песталоццийн]] хүрээлэнд багшилжээ. Песталоццийн боловсролын философи нь Блохманнд гүн гүнзгий нөлөө үзүүлж түүний амьдралын зарчим болсон юм. 

Практик багшийн хувьд К.Блохманн боловсролын системд бие бялдрын хөгжил болон бодит шинжлэх ухаанд онцгой байр суурь хандуулдаг байв.

1824 онд боловсролд илүү дэвшилтэт, цогц хандлагын зорилгоор тэрээр [[Дресден]] хотод хөвгүүдийн боловсролын байгууллага болох &quot;Блохманы хүрээлэн&quot;-гээ байгуулжээ. 1638 онд Фицтум фон Экштеттийн үүсгэн байгуулсан Фицтумын гимнази 1828 онд үүнтэй нэгдсэн юм.

Тэрээр алдарт сурган хүмүүжүүлэгчийн мэндэлсний 100 жилийн ойд зориулан бичсэн &quot;Хенрих Песталоцци&quot; (Лейпциг, 1846) товхимлыг бичсэн.

Түүний хүрээлэнг одоо Дресдений Витцум-Гимназиум ([[Герман хэл|герман.]] ''Vitzthum-Gymnasium Dresden)'' гэж нэрлэдэг.</text>
      <sha1>sw4bnr717q0z7s355hxcxagngutb3jz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мөнгөний бодлого</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146245</id>
    <revision>
      <id>855507</id>
      <parentid>855300</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T03:26:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>855507</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4044" sha1="cisnqnbmnbj3s9jev48ywjoxwfifveg" xml:space="preserve">'''Мөнгөний бодлого''' ([[Англи хэл|англи.]] ''monetary policy'') гэдэг нь мөнгөний эрх баригчдын макро эдийн засгийн бодлого бөгөөд үнийн болон ханшийн тогтвортой байдлыг хадгалах, [[санхүүгийн тогтвортой байдал]], эдийн засгийн тэнцвэртэй өсөлтийг дэмжих зэрэг эцсийн зорилтуудын хослолыг хангахын тулд мөнгөний зах зээлийн нөхцөл байдал (богино хугацааны хүүгийн түвшин, нэрлэсэн ханш эсвэл банкны салбарын одоогийн хөрвөх чадварын түвшин)-ээр дамжуулан нийт мөнгөний эрэлтийг удирдахад чиглэсэн арга хэмжээний цогц юм.

== Төрөл бүрийн тодорхойлолтууд ==

* [[Олон Улсын Валютын Сан|Олон улсын валютын сан:]] инфляци болон үйлдвэрлэлийн тогтворжилтыг хослуулан эдийн засаг дахь мөнгөний нийлүүлэлтийг удирдах.
* [[АНУ-ын Холбооны нөөцийн систем|АНУ-ын Холбооны нөөцийн сан]]: богино хугацааны хүүгийн түвшин болон эдийн засаг дахь зээлийн хүртээмж, өртгийг удирдах замаар АНУ-д хамгийн их ажил эрхлэлт, тогтвортой үнэ, урт хугацааны хүүгийн түвшнийг дунд зэрэг байлгах зорилгод хүрэхэд чиглэсэн төв банкны үйл ажиллагаа.
* [[Германы Бундесбанк]] /''Deutsche Bundesbank:'' Төв банкны зорилгод хүрэхийн тулд авч хэрэгжүүлж буй арга хэмжээнүүд, тэдгээрийн нэг нь үнийн тогтвортой байдал бөгөөд мөнгөний зах зээл дэх хүүгийн түвшин болон эрэлт нийлүүлэлтийн нөхцөл байдлыг удирдахын тулд мөнгөний бодлогын хэрэгслүүдийг ашиглах замаар хэрэгжүүлдэг.
* [[Канадын банк]]: үндэсний мөнгөн тэмдэгтийн үнэ цэнийг ([[худалдан авах чадвар]]) хадгалахын тулд эдийн засаг дахь мөнгө, зээлийг зохицуулах.
* [[Австралийн нөөцийн банк]]: мөнгөний зах зээл дэх хүүгийн түвшнийг тогтоох нь эдийн засгийн бусад хүүгийн түвшинд нөлөөлж, зээлдэгч болон зээлдүүлэгчдийн зан байдал, эдийн засгийн үйл ажиллагаа, эцэст нь [[Инфляци|инфляцийг]] тодорхойлдог.
* [[Британника нэвтэрхий толь]]: засгийн газруудын эдийн засгийн үйл ажиллагаанд нөлөөлөхийн тулд авч хэрэгжүүлж буй арга хэмжээ, тухайлбал хүүгийн түвшинг өөрчлөх замаар мөнгө, зээлийн нийлүүлэлтийг удирдах.
* [[Financial Times|Файнэншл Таймс]] сонины редакцын толь бичиг: мөнгөний эрх баригчдын өөрсдийн мэдэлд байгаа хэрэгслүүдийг ашиглан мөнгөний нийлүүлэлтийг удирдах шийдвэрүүд: үндсэн хүүгийн түвшнийг өөрчлөх, мөнгөний зах зээлийн үйл ажиллагаа явуулах, банкуудын нөөцийн шаардлагын харьцааг өөрчлөх.</text>
      <sha1>cisnqnbmnbj3s9jev48ywjoxwfifveg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Канадын банк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146246</id>
    <revision>
      <id>855508</id>
      <parentid>855299</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T03:29:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>855508</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7646" sha1="i6osbzt3our4k70jto2zrrwer6i227v" xml:space="preserve">[[Файл:Ottawa - ON - Bank of Canada.jpg|thumb|315x315px|Канадын банкны Оттава дахь төв байр]]
'''Канадын банк''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Bank of Canada'', [[Франц хэл|франц.]] ''Banque du Canada'') Канад улсын Төв банк юм. Төв банк нь 1934 онд байгуулагдсан бөгөөд Канадын Банкны тухай хуулиар зохицуулагддаг. 

Түүний үүрэг хариуцлага нь дараахь тодорхой зорилготой холбоотой:

* Инфляцийн түвшнийг бага, тогтвортой байлгах (инфляцийн түвшнийг 2% буюу зорилтот хязгаар гэж нэрлэдэг 1-3% хооронд байлгахыг оролддог);
* Мөнгөний найдвартай байдлыг хадгалах;
* Санхүүгийн тогтвортой байдлыг хадгалах;
* Канад Улсын хөрөнгийг болон улсын өрийг удирдах;
* Канадын мөнгөний үнэ цэнд зах зээлийн итгэлийг хадгалахын тулд мөнгөний бодлогыг хэрэгжүүлэх;
* Канадын мөнгөн дэвсгэрт гаргах, түгээх;
* 10-аас дээш жилийн хугацаанд эзэмшигч нь олдоогүй дансны хариуцлагыг хүлээх;
* Дахин санхүүжүүлэх хүүг (эсвэл дахин санхүүжүүлэх хүүг албан ёсны хөнгөлөлтийн хүү гэж нэрлэдэг) хянах;
* Алтны нөөцийг удирдах;
* Канадын хадгаламжийн гэрчилгээ олгох.

Канадын Банк нь өөрийн зорилгоо нээлттэй, тодорхой үр дүнтэйгээр мэдээлж, үйл ажиллагааныхаа талаар Канадын Засгийн газар болон Канадын олон нийтэд мэдээлдэг. Төв байр нь [[Оттава]] хотод байрладаг.

== Түүх ==
Канадын банк нь 1934 онд хувийн корпораци хэлбэрээр байгуулагдсан бөгөөд дараа жилийн 3-р сард үйл ажиллагаагаа эхлүүлсэн юм. 20-р зууны эхээр төв банк байгуулах урт хугацааны үйл явц үргэлжилж байв. 1913 онд Канадын сэтгүүлч, улс төрч Уильям Маклин хувийн өмчит боловч засгийн газрын мэдэлд байх төв банк байгуулах санал гаргасан боловч уг саналаас татгалзсан байна. Тухайн үеийн Канад улс нь ихэвчлэн хөдөө аж ахуйн орон байсан бөгөөд хүн амын нягтрал маш багатай байсан тул Төв банк тохиромжгүй гэж үзэж байв. Америкийн санхүүгийн системээс ялгаатай нь Канадын санхүүгийн системд банкны байгууллагуудын тоог цөөрүүлэхийг дэмжсэн Британийн загвар нөлөөлсөн гэж үздэг. Салбар банкны системийг бий болгох нь өргөн уудам нутаг дэвсгэрт тархсан жижиг тосгодын хэрэгцээг хангах логик шийдэл байв. Энэ систем нь бараг 100 жилийн турш нэлээд сайн ажиллаж, салбар бүр өөрийн мөнгөн тэмдэгт гаргадаг байв. Хамгийн том банкууд засгийн газрын банкны дансыг удирдах боломжтой байв. Энэ байдал 1929 оны эдийн засгийн хямрал хүртэл үргэлжилсэн бөгөөд уг хямрал нь Төв банк байгуулах үйл явцад шийдвэрлэх нөлөө үзүүлсэн юм. Ерөнхий сайд Ричард Бедфорд Беннетт олон жижиг банкууд засгийн газрын дансны тодорхой хэсгийг удирдаж байх үед Канад улс олон улсын данс тооцоо хийхэд бэрхшээлтэй байгааг онцлон тэмдэглэжээ. Тэрээр энэ асуудлыг шууд шийдвэрлэхийг шаардаж 1933 онд Канадын санхүүгийн системийг нарийвчлан шалгах хааны комисс томилов. Эцсийн тайланг ирүүлснээс хойш 7 хоногийн дараа тэрээр Төв банк байгуулах санаатай байгаагаа зарлав. Канадын Банкны тухай хууль батлагдаж, 1934 оны 7-р сарын 3-нд Хааны зөвшөөрлийг авсан байна.

1938 онд Канадын банк засгийн газрын байгууллага болжээ. Өмнө нь бусад жижиг байгууллагуудын гүйцэтгэж байсан чиг үүргүүд болон мөнгөн тэмдэгт гаргах зэрэг шинэ чиг үүргүүдийг Төв банканд даалгасан байна. Түүний агентлагууд нь Татварын товчоо, Канад болон гадаад орнуудын Санхүүгийн хөгжил, эдийн засгийн судалгааны газар, Валют, үнэт цаасны үйлчилгээ, Улсын өрийн алба зэрэг болжээ. 1934 оноос хойш Канадын банкны тухай хуульд байнга нэмэлт өөрчлөлт оруулж ирсэн боловч банкны ажлын зорилго үргэлж өөрчлөгдөөгүй хэвээр байсан бөгөөд улс орны эдийн засгийн ашиг сонирхолд нийцүүлэн зээл олгох, мөнгөний системийг зохицуулах явдал байж ирсэн.

Канадын банк нь Канадын Сангийн яамны харьяанд байдаг боловч засгийн газраас тодорхой хэмжээгээр хараат бус байдаг. Бусад байгууллагуудтай харилцах харилцааны хувьд энэ нь арилжааны банкуудын хувьд төв банк болж үйлчилдэг. Энэ нь валют гаргаж, эдгээр банкууд төлбөр хийхэд хангалттай хэмжээний хөрвөх чадвартай байхыг хянан баталгаажуулдаг. Мөн Канадын холбооны засгийн газрын төлөөлөгч, зөвлөхийн үүрэг гүйцэтгэдэг гэдгийг тэмдэглэх нь чухал юм. Банк нь бараг бүх засгийн газрын төлбөр, орлогыг хариуцдаг Дотоод орлогын албаны дансыг удирддаг юм. Банк нь эдгээр дансууд засгийн газрын өдөр тутмын үүргийг биелүүлэхэд хангалттай хөрөнгөтэй байхыг баталгаажуулж, илүүдэл хөрөнгийг хугацаатай хадгаламжинд байршуулдаг байна.</text>
      <sha1>i6osbzt3our4k70jto2zrrwer6i227v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Австралийн Засгийн газар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146249</id>
    <revision>
      <id>855554</id>
      <parentid>855306</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T09:54:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>855554</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3641" sha1="l4rj6tsaklef4a9c9d470c2n82igtnq" xml:space="preserve">[[Файл:Coat of arms of the Commonwealth of Australia.svg|thumb]]
'''Австралийн Холбооны Засгийн газар'''  ([[Англи хэл|англи.]] ''Federal Government of the Commonwealth of Australia'') -Австралийн Үндсэн хуулиар тодорхойлогдсон, Австралийн улс төр, эдийн засаг, соёлын амьдралыг удирдах зорилготой байгууллага, байгууллагуудын нэгдсэн тогтолцоо юм. Австралийн Засгийн газар нь Холбооны засаглал ба эрх мэдлийг хуваарилах гэсэн хоёр үндсэн зарчим дээр суурилдаг. Үндсэн хуульд Австралийн Засгийн газрыг хууль тогтоох, гүйцэтгэх, шүүх гэсэн гурван салаа чиг үүрэгт хуваагддаг.

[[Австралийн Дээд шүүх]] нь засгийн газрын шүүхийн салбарыг төлөөлдөг тул холбооны улс болон мужуудын хооронд, мөн муж улсын хооронд үүссэн маргааныг шийдвэрлэх үүрэгтэй.

Австралийн үндсэн хуулийг бичиж байх үед холбооны бүтцийн зарчим болон парламентын бүтцийн талаар өргөн хүрээтэй хэлэлцүүлгийн сэдэв байсан. Төлөөлөгчдийн танхимыг Австралийн холбоог бүрдүүлдэг мужуудын хоорондох хүн амын зөрүүг үндэслэн сонгодог. Жишээлбэл, [[Шинэ Өмнөд Уэльс]] доод танхимд 50 суудалтай бол [[Тасмани]] ердөө 5 суудалтай. Үүний эсрэгээр Сенатыг бүх мужуудаас тэгш төлөөлөлтэйгээр сонгодог бөгөөд дээд танхимд тус бүр 12 сенатор төлөөлдөг. Энэхүү системийг тус улсын хамгийн олон хүн амтай хоёр муж болох Шинэ Өмнөд Уэльс, [[Викториа (Австрали)|Викториа]] мужууд холбооны бусад гишүүдээс давуу тал олж авахаас урьдчилан сэргийлэх зорилгоор сонгосон бөгөөд хэрэв доод танхим эдгээр хоёр мужид давуу талтай гэж үзэж болох хууль тогтоомжийг батлах юм бол дээд танхим нь жижиг мужуудын төлөөлөгчдийн олонхоор үүнийг хааж болно.

Австралийн засгийн газрын гурав дахь шат нь холбооны засгийн газар болон муж улсын болон нутаг дэвсгэрийн засгийн газрын дараа ордог бөгөөд хотын болон хотын захын зөвлөлүүдээр төлөөлдөг орон нутгийн засаг захиргаа юм. Эдгээр байгууллагууд нь орон нутгийн замын засвар үйлчилгээ, номын сан, хог хаягдал цуглуулах, малын бүртгэл гэх мэт асуудлыг хариуцдаг. Зөвлөлийн гишүүдийг орон нутгийн сонгуулиар сонгодог бөгөөд ихэвчлэн хагас цагаар ажилладаг.</text>
      <sha1>l4rj6tsaklef4a9c9d470c2n82igtnq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Голда Меир</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146257</id>
    <revision>
      <id>855483</id>
      <parentid>855374</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T02:14:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>855483</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18908" sha1="6g4qc8cbnagh0vcllogsc6815015a5o" xml:space="preserve">[[Файл:Golda Meir 03265u-2 (cropped).jpg|thumb|Голда Меир, 1973 он]]
'''Голда Меир''' ([[Еврей хэл|еврей.]] גולדה מאיר, төрөхдөө '''Голда Ицковна Мабович''' ([[Еврей хэл|еврей.]] מאַבאָוויטש&amp;#x200E;); 1898 оны 5-р сарын 3-нд Оросын эзэнт улсын Киев хотод төрсөн — 1978 оны 12-р сарын 8-нд Израилын [[Иерусалим]] хотод нас барсан) — Израилын улс төрийн болон төрийн зүтгэлтэн эмэгтэй. 1969-1974 онуудад Израилын 5 дахь Ерөнхий сайд, Израилын түүхэн дахь уг албан тушаалд байсан цорын ганц эмэгтэй юм. 1948 онд Израил улсыг байгуулсан хүмүүсийн нэг. 

== Намтар ==
Голда Меир 1898 оны 5-р сарын 3-нд Оросын эзэнт улсын Киев хотод эцэг Мовши-Ицко Зеликович Мабович болон эх Блюма-Фрейда Мабович нарын охин болж төрсөн. 1903 онд түүний эцэг ажил хайхаар АНУ руу явсан бөгөөд тэндээ нэрээ Моррис болгон өөрчилж, төмөр замын депод ажилд орж, мужаанчдын үйлдвэрчний эвлэлийн гишүүн болжээ. 1906 онд 8 настай Голди бусад гэр бүлийн хамт эцэг рүүгээ Америкт иржээ. Тэд тус улсын хойд хэсэгт орших [[Висконсин]] мужийн [[Милуоки]] хотод суурьшжээ. Гэр бүл нь хотын еврей хороололд амьдардаг байсан бөгөөд Голдигийн эх гэрийнхээ хажууд байрлах агуулахад хүнсний дэлгүүр нээжээ. Бага сургуульд Голди (Америкт түүнийг ийнхүү нэрлэдэг байжээ) ангидаа сурлагаараа тэргүүлдэг байсан ажээ.

1912 онд тэрээр ахлах сургуулиа төгсөж, боловсролоо үргэлжлүүлэхээр төлөвлөжээ. Эх Блума үргэлжлүүлэн сурах шаардлагагүй гэж үзэн түүнийг өөрөөсөө хоёр дахин дүү чинээлэг үл хөдлөх хөрөнгийн зуучлагчтай гэрлүүлэхээр төлөвлөжээ. Голди эрс татгалзав. Энэ үед түүний эгч Шейна болон нөхөр Шамай Корнголд нар [[Денвер]] рүү нүүж, дүүгээ тэнд сургуульд сурахыг ятгажээ. Эцэг эх нь түүний цаашдын сургалтыг санхүүжүүлэхийг хүсэхгүй байсан тул Голди нууцаар гэрээсээ зугтааж яваад, бүх хадгаламж, найзуудаасаа зээлсэн мөнгөө замын тасалбарт зарцуулжээ. Тэрээр эгчтэйгээ хамт амьдарч, хичээлийн дараа хадам ахынхаа нээсэн хуурай цэвэрлэгээний газарт ажиллаж тусалдаг байжээ.
[[Файл:1914 Golda in Milwaukee.jpg|thumb|Голди Мабович, 1914 он ]]
Амралтын өдрүүдээр залуучууд Корнголдын гэрт цугларч социалист болон [[Сионизм|сионист]] үзэл санааг хэлэлцдэг байв. Голдиг эдгээр хэлэлцүүлэгт оролцохыг зөвшөөрдөг байсан тул эдгээр мэтгэлцээний нөлөөнд автан тэрээр хөдөлмөрийн сионизмын үзэл сурталч Аарон Гордоны үзэл санаануудад татагдсан байна. Энэ үед тэрээр 20 настай Литвын цагаач Моррис Мейерсонтой танилцаж түүний оюун ухаан, даруу байдал, эрхэмсэг зан нь Голдид романтик мэдрэмж төрүүлдэг байв. Ингээд тэд хамтран амьдрах болжээ. 

1914 онд Голдиг эцэг нь буцаж ирэхийг гуйсны дагуу Милуоки дахь эцэг эхийнхээ гэрт буцаж иржээ. Тэдний амьдрал сайжирч, эцэг нь тогтвортой ажил олж, гэр бүл нь шинэ тухтай орон сууцанд нүүж оржээ. Голди ахлах сургуульд элсэж, 1916 онд төгсөв. [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]] эхэлсний дараа тэрээр эцгийнхээ хамт дайнд нэрвэгдсэн Европын орнуудад гэр орон, эд хөрөнгөө алдсан еврейчүүдэд туслах зорилгоор хандивын арга хэмжээ зохион байгуулжээ.

Голди Мабович Палестинд еврейчүүдийг суурьшуулахыг тууштай дэмжигч болсон. Тухайн үед Милуоки руу нүүн ирсэн, байшингийн будагчаар ажиллаж байсан Мейерсон Сионизмын хүсэл тэмүүллээ хуваалцаагүй ч Голди түүнд эцсийн шаардлага тавьсан: тэр түүнтэй хамт Палестин руу явах эсвэл тэр түүнтэй гэрлэхгүй гэж. Тэрээр Моррисыг ятгаж чадсан бөгөөд тэдний хурим нь 1917 оны 12-р сарын 24-нд болсон байна. Аяллын мөнгөө олохын тулд Голди номын санд ажилд орсон. Үүний зэрэгцээ тэрээр орон нутгийн &quot;Поалей Зион&quot; сонинд сайн дураараа ажиллаж байжээ. Сониноос хожим нь залуу идэвхтэнд хөрөнгө босгохын тулд АНУ-ын янз бүрийн хотуудад салбараа байгуулах боломжийг санал болгосон байна.

Голди Парисын энхтайвны бага хурлыг угтан хуралдсан [[Америкийн Еврейчүүдийн Конгресс|Америкийн Еврейчүүдийн Конгрессын]] Сионист нэр дэвшигчдийн кампанит ажилд идэвхтэй оролцов. Тэрээр 1918 оны 12-р сард тэрээр Филадельфид болсон Конгрессын хуралдаанд оролцсон юм.

1921 оны 5-р сард Мейерсоныхон цөөн тооны еврей суурьшигчдын хамт АНУ-аас Палестин руу хөдөлжээ. Тэд [[Неаполь]] хотоос [[Александриа]] руу хөлөг онгоцоор явж, тэндээсээ галт тэргээр [[Тел-Авив]] руу аялж, 1921 оны 7-р сарын 14-нд иржээ.

Палестинд Моррис Мейерсон Лидда дахь Британийн нэгэн фирмд нягтлан бодогчоор ажилд оржээ. Голда англи хэлний хувийн хичээл зааж эхэлсэн. Хожим нь Мейерсоныхон Жезреел хөндийд байрлах Киббуц Мерхавиагийн гишүүн болох өргөдөл гаргажээ. Тэд Морристой хамт 9-р сард Мерхавиа руу нүүжээ.

Түүний олон нийтийн ажилд дурлах хүсэл тэмүүлэл 1928 онд Голда Хистадрут эмэгтэйчүүдийн зөвлөлийн гүйцэтгэх нарийн бичгийн даргаар томилогдоход биелсэн. Тэрээр Хистадрут намын удирдлагатай санал зөрөлдсөний улмаас огцорсон Ада Маймоны залгамжлагч болсон.

1928 онд Голдаг хандив цуглуулах, еврей улс байгуулахын төлөө кампанит ажил явуулах зорилгоор АНУ руу Хистадрут намын элч төлөөлөгчөөр илгээжээ. Америкаас тэрээр Швейцар руу явж, тэнд анх Цюрих хотод болсон Дэлхийн Сионист Конгресст төлөөлөгчөөр оролцжээ.

1934 оны 8-р сард Палестинд буцаж ирснийхээ дараа Мейерсон Хистадрутын гүйцэтгэх хороонд элсэх саналыг хүлээн авчээ. Аялал жуулчлалын хэлтсийг зохион байгуулахаас эхлээд тэрээр ирээдүйн еврей цагаачдад еврей хэл, хөдөө аж ахуй заахаар Зүүн Европын орнууд руу илгээх элч нарыг сургах хөтөлбөр боловсруулахад оролцов. [[Нацист Герман|Нацист Германаас]] дүрвэгчид Палестинд олноороо ирж эхэлсний дараа Мейерсон эцэг эхгүй ирсэн хүүхдүүдийг суурьшуулах чиглэлээр ажиллав.

1937 онд Голда Гистадрутуудын эрүүл мэндийн сан болох Клалитын захирлуудын зөвлөлийн дарга болж, Гистадрутуудын улс төрийн хэлтсийг удирдаж байв.
[[Файл:GOLDA MEIRSON SPEAKING AT THE &quot;HISTADRUT&quot; HEADQUARTERS IN TEL AVIV. גולדה מאירסון נושאת דברים בבית ההסתדרות בתל אביב.D817-076.jpg|thumb]]
1945 оны дунд үе гэхэд Голда маш их ажлын ачаалалтай байв. Тэрээр үйлдвэрчний эвлэлийн гишүүний олон үүрэг хариуцлагыг давхар гүйцэтгэж, Ишувын улс төрийн удирдлагад оролцож, амралтын өдрүүдээ гэр орноо арчилж, зочдыг хүлээн авч өнгөрөөдөг байв. Ажлын ачаалал хэт их байсан нь 7-р сард ухаан алдаж, түр зуур саажилттай болж, эмнэлэгт хэвтэхэд хүргэсэн юм.

Еврей агентлагийн улс төрийн хэлтсийн дарга Моше Шерток (Шаретт)-ийг баривчилсны дараа Голда Меерсон түүний үүргийг гүйцэтгэхээс өөр аргагүй болсон бөгөөд энэ нь түүнийг Палестин дахь еврей улс төрийн бүтцийн цорын ганц удирдагч болгожээ.

1947 оны 11-р сарын 29-нд [[НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблей]] Палестиныг хоёр хуваах төлөвлөгөөг дэмжсэн. Үүний дараахан арабууд Палестины еврейчүүдийг алж, еврей дэлгүүрүүдийг хядаж эхэлсэн. Арабын чөлөөлөх армийн зэвсэгт ангиуд тус улсад нэвтэрч эхэлсэн.

1948 оны 1-р сард Голда Палестины арабуудын эсрэг тэмцэлд нь Иишувт Америкийн еврейчүүдийн тусламж үзүүлэх ажлыг зохион байгуулахаар АНУ руу очжээ. Тэрээр социалист сионист үзэл бодлыг нь хуваалцдаггүй баян еврейчүүдийн өмнө үг хэлсэн боловч тэднийг итгүүлж чадсан тул тэднээс их хэмжээний мөнгө гаргаж авч чаджээ. Энэ мөнгийг Европ дахь Хаганагийн төлөөлөгчдөд зэвсэг худалдаж авахаар илгээжээ.

1948 оны 5-р сарын 14-нд Меерсон бусад Ишувийн удирдагчдын хамт Израилын тусгаар тогтнолын тунхаглалд гарын үсэг зурав. Дараагийн өдөр нь Израил руу Египет, Сири, Ливан, Трансиордан, Иракийн цэргүүд довтлов. [[1948 оны Араб–Израилын дайн|Араб-Израилын дайны]] хоёр дахь үе шат эхэлсэн байв. Хэдхэн хоногийн дотор Голдаг АНУ руу дахин илгээсэн. Тусгаар тогтнолоо тунхагласан нь Америкийн еврейчүүдийн дунд хүчтэй сэтгэл хөдлөлийг төрүүлж, Меерсон нэг сарын дотор 75 сая долларын хандив цуглуулж чаджээ.

Голда Меерсон ЗХУ-д суугаа Израилын анхны элчин сайд болсон; түүний охин Сара болон түүний сүйт залуу мөн элчин сайдын яамны ажилтнаар мөн томилогджээ. 1948 оны 9-р сарын 10-нд Голда Зөвлөлтийн Гадаад хэргийн яамны төлөөлөгчдөд итгэмжлэх жуух бичгээ гардуулав.
[[Файл:Kennedy-Golda Meir.jpg|thumb]]
1949 онд Израил руу буцаж ирснийхээ дараа Меерсон Мапай намын нэрэмжит Нэгдүгээр Кнессетийн гишүүн болсон. Тэрээр 1956 он хүртэл Хөдөлмөр, барилгын сайдаар ажилласан. Израил улс байгуулагдсаны дараахан Зүүн Европын орнуудаас амьд үлдсэн еврейчүүд болон Арабын орнуудаас ирсэн еврей дүрвэгчид олноороо ирж эхэлсэн.

1956 оны 6-р сард Шаретт огцрохоос өөр аргагүй болж Голда Израилын шинэ Гадаад хэргийн сайдаар томилогдсон байна. Энэхүү томилгоотой холбогдуулан Бен-Гурионы шаардлагын дагуу тэрээр овгоо еврей хэлээр бичиж, Голда Меир болсон байна. 

Голда Меир Гадаад хэргийн яамнаас явах үед Израил улс Африкт 28 дипломат төлөөлөгчийн газартай байсан нь АНУ-аас ч олон байсан бөгөөд дипломат харилцаа тогтоосон нийт орны тоо 90-ээс давсан байв. Мөн түүний 1957 онд тус улсад НАТО-гийн гишүүнчлэлийн статус авах оролдлого бүтэлгүйтсэн.

== Ерөнхий сайд ==
1969 оны 2-р сард Ерөнхий сайд Леви Эшкол нас барж Игаль Алон ерөнхий сайдын үүрэг гүйцэтгэгч болсон боловч Сапир Голдаг 1969 оны 11-р сарын сонгууль хүртэл албан тушаалыг хаших ёстой гэдэгт итгүүлж чаджээ. 3-р сарын 3-нд бараг бүх Засгийн газрын гишүүд уг томилгоог дэмжиж санал өгсөн бөгөөд Даян цорын ганц түдгэлзсэн хүн байв.

Ерөнхий сайдын хувьд Голда орой болтол цуцалтгүй ажилласаар, үдийн хоол идэх цаг ховорхон олддог байсан бөгөөд харьяа албан тушаалтнууд болон туслахуудаа мөн адил асар их ажлын ачааллаар дарамталдаг байв. Тэрээр Эшколоос [[Кнессет|Кнессетийн]] ихэнх улс төрийн фракцуудын төлөөлөгчдийг багтаасан үндэсний эв нэгдлийн засгийн газрыг өвлөн авсан бөгөөд үүнд хэт зүүний үзэлтнээс эхлээд үндсэрхэг үзэлтнүүд хүртэл багтсан нь зөөлөн дуутай ерөнхий сайдын шийдвэр гаргахад хүндрэл учруулж байв. Голда хурдан хугацаанд илүү авторитар удирдагч гэдгээ харуулсан байна. 
[[Файл:Golda Meir Square NYC 2007 002.jpg|thumb|Нью-Йорк хот дахь хөшөө]]
1971 онд Голда анх Ерөнхий сайдын албан тушаалаасаа огцрох бодолтой байгаагаа зарлаж, жилийн дараа тодорхой огноог тогтоосон: 1973 оны 10-р сар. Засгийн газрын гишүүд түүнийг үлдэхийг шаардсан, учир нь залгамжлагчийн асуудал шийдэгдээгүй хэвээр байсан юм. 1974 онд Ерөнхий сайдын ажлаа өгсөн.

Тэрээр 1978 оны 12-р сарын 8-нд тунгалгийн булчирхайн өвчний улмаас нас баржээ.

== Гэр бүл ==

* Түүний нөхөр нь Моррис Меерсон (1893–1951) байв. 1917 оны 12-р сарын 24-нд бүртгүүлсэн гэрлэлт нь Моррис нас барах хүртэл хүчин төгөлдөр хэвээр байсан бөгөөд үүний дараа Голда дахин гэрлээгүй. Тэд хоёр хүүхэдтэй байв:
* Хүү Менахем Меерсон (1924–2014), Загреб, Нью-Йорк хотод хөгжмийн боловсрол эзэмшсэн мэргэжлийн хөгжимчин /виолончел/.
* Охин Сара (төрсөн нэр нь Рехаби, 1926–2010), 17 настайгаасаа хойш Ревивим Киббуцийн гишүүн.

{{DEFAULTSORT:Меир, Голда}}
[[Ангилал:Израилын ерөнхий сайд]]
[[Ангилал:Израилын гадаад хэргийн сайд]]
[[Ангилал:ЗХУ дахь Израилын элчин сайд]]
[[Ангилал:Израилын улс төрч]]
[[Ангилал:1898 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1978 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>6g4qc8cbnagh0vcllogsc6815015a5o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855485</id>
      <parentid>855483</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T02:28:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>855485</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19089" sha1="eyh43al652cuwdmlu9athyi87whi1z1" xml:space="preserve">[[Файл:Golda Meir 03265u-2 (cropped).jpg|thumb|Голда Меир, 1973 он]]
'''Голда Меир''' ([[Еврей хэл|еврей.]] גולדה מאיר, төрөхдөө '''Голда Ицковна Мабович''' ([[Еврей хэл|еврей.]] מאַבאָוויטש&amp;#x200E;); 1898 оны 5-р сарын 3-нд Оросын эзэнт улсын [[Киев]] хотод төрсөн — 1978 оны 12-р сарын 8-нд Израилын [[Иерусалим]] хотод нас барсан) — Израилын улс төрийн болон төрийн зүтгэлтэн эмэгтэй. 1969-1974 онуудад Израилын 5 дахь Ерөнхий сайд, Израилын түүхэн дахь уг албан тушаалд байсан цорын ганц эмэгтэй юм. 1948 онд Израил улсыг байгуулсан хүмүүсийн нэг. 

== Намтар ==
Голда Меир 1898 оны 5-р сарын 3-нд Оросын эзэнт улсын Киев хотод эцэг Мовши-Ицко Зеликович Мабович болон эх Блюма-Фрейда Мабович нарын охин болж төрсөн. 1903 онд түүний эцэг ажил хайхаар АНУ руу явсан бөгөөд тэндээ нэрээ Моррис болгон өөрчилж, төмөр замын депод ажилд орж, мужаанчдын үйлдвэрчний эвлэлийн гишүүн болжээ. 1906 онд 8 настай Голди бусад гэр бүлийн хамт эцэг рүүгээ Америкт иржээ. Тэд тус улсын хойд хэсэгт орших [[Висконсин]] мужийн [[Милуоки]] хотод суурьшжээ. Гэр бүл нь хотын еврей хороололд амьдардаг байсан бөгөөд Голдигийн эх гэрийнхээ хажууд байрлах агуулахад хүнсний дэлгүүр нээжээ. Бага сургуульд Голди (Америкт түүнийг ийнхүү нэрлэдэг байжээ) ангидаа сурлагаараа тэргүүлдэг байсан ажээ.

1912 онд тэрээр ахлах сургуулиа төгсөж, боловсролоо үргэлжлүүлэхээр төлөвлөжээ. Эх Блума үргэлжлүүлэн сурах шаардлагагүй гэж үзэн түүнийг өөрөөсөө хоёр дахин дүү чинээлэг үл хөдлөх хөрөнгийн зуучлагчтай гэрлүүлэхээр төлөвлөжээ. Голди эрс татгалзав. Энэ үед түүний эгч Шейна болон нөхөр Шамай Корнголд нар [[Денвер]] рүү нүүж, дүүгээ тэнд сургуульд сурахыг ятгажээ. Эцэг эх нь түүний цаашдын сургалтыг санхүүжүүлэхийг хүсэхгүй байсан тул Голди нууцаар гэрээсээ зугтааж яваад, бүх хадгаламж, найзуудаасаа зээлсэн мөнгөө замын тасалбарт зарцуулжээ. Тэрээр эгчтэйгээ хамт амьдарч, хичээлийн дараа хадам ахынхаа нээсэн хуурай цэвэрлэгээний газарт ажиллаж тусалдаг байжээ.
[[Файл:1914 Golda in Milwaukee.jpg|thumb|Голди Мабович, 1914 он ]]
Амралтын өдрүүдээр залуучууд Корнголдын гэрт цугларч социалист болон [[Сионизм|сионист]] үзэл санааг хэлэлцдэг байв. Голдиг эдгээр хэлэлцүүлэгт оролцохыг зөвшөөрдөг байсан тул эдгээр мэтгэлцээний нөлөөнд автан тэрээр хөдөлмөрийн сионизмын үзэл сурталч Аарон Гордоны үзэл санаануудад татагдсан байна. Энэ үед тэрээр 20 настай Литвын цагаач Моррис Меерсонтой танилцаж түүний оюун ухаан, даруу байдал, эрхэмсэг зан нь Голдид романтик мэдрэмж төрүүлдэг байв. Ингээд тэд хамтран амьдрах болжээ. 

1914 онд Голдиг эцэг нь буцаж ирэхийг гуйсны дагуу Милуоки дахь эцэг эхийнхээ гэрт буцаж иржээ. Тэдний амьдрал сайжирч, эцэг нь тогтвортой ажил олж, гэр бүл нь шинэ тухтай орон сууцанд нүүж оржээ. Голди ахлах сургуульд элсэж, 1916 онд төгсөв. [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]] эхэлсний дараа тэрээр эцгийнхээ хамт дайнд нэрвэгдсэн Европын орнуудад гэр орон, эд хөрөнгөө алдсан еврейчүүдэд туслах зорилгоор хандивын арга хэмжээ зохион байгуулжээ.

Голди Мабович Палестинд еврейчүүдийг суурьшуулахыг тууштай дэмжигч болсон. Тухайн үед Милуоки руу нүүн ирсэн, байшингийн будагчаар ажиллаж байсан Моррис Меерсон Сионизмын хүсэл тэмүүллээ хуваалцаагүй ч Голди түүнд эцсийн шаардлага тавьсан: тэр түүнтэй хамт Палестин руу явах эсвэл тэр түүнтэй гэрлэхгүй гэж. Тэрээр Моррисыг ятгаж чадсан бөгөөд тэдний хурим нь 1917 оны 12-р сарын 24-нд болсон байна. Аяллын мөнгөө олохын тулд Голди номын санд ажилд орсон. Үүний зэрэгцээ тэрээр орон нутгийн &quot;Поалей Зион&quot; сонинд сайн дураараа ажиллаж байжээ. Сониноос хожим нь залуу идэвхтэнд хөрөнгө босгохын тулд АНУ-ын янз бүрийн хотуудад салбараа байгуулах боломжийг санал болгосон байна.

Голди Парисын энхтайвны бага хурлыг угтан хуралдсан [[Америкийн Еврейчүүдийн Конгресс|Америкийн Еврейчүүдийн Конгрессын]] Сионист нэр дэвшигчдийн кампанит ажилд идэвхтэй оролцов. Тэрээр 1918 оны 12-р сард тэрээр Филадельфид болсон Конгрессын хуралдаанд оролцсон юм.

1921 оны 5-р сард Меерсоныхон цөөн тооны еврей суурьшигчдын хамт АНУ-аас Палестин руу хөдөлжээ. Тэд [[Неаполь]] хотоос [[Александриа]] руу хөлөг онгоцоор явж, тэндээсээ галт тэргээр [[Тел-Авив]] руу аялж, 1921 оны 7-р сарын 14-нд иржээ.

Палестинд Моррис Меерсон Лидда дахь Британийн нэгэн фирмд нягтлан бодогчоор ажилд оржээ. Голда англи хэлний хувийн хичээл зааж эхэлсэн. Хожим нь Мейерсоныхон Жезреел хөндийд байрлах Киббуц Мерхавиагийн гишүүн болох өргөдөл гаргажээ. Тэд Морристой хамт 9-р сард Мерхавиа руу нүүжээ.

Түүний олон нийтийн ажилд дурлах хүсэл тэмүүлэл 1928 онд Голда Хистадрут эмэгтэйчүүдийн зөвлөлийн гүйцэтгэх нарийн бичгийн даргаар томилогдоход биелсэн. Тэрээр Хистадрут намын удирдлагатай санал зөрөлдсөний улмаас огцорсон Ада Маймоны залгамжлагч болсон.

1928 онд Голдаг хандив цуглуулах, еврей улс байгуулахын төлөө кампанит ажил явуулах зорилгоор АНУ руу Хистадрут намын элч төлөөлөгчөөр илгээжээ. Америкаас тэрээр Швейцар руу явж, тэнд анх Цюрих хотод болсон Дэлхийн Сионист Конгресст төлөөлөгчөөр оролцжээ.

1934 оны 8-р сард Палестинд буцаж ирснийхээ дараа Меерсон Хистадрутын гүйцэтгэх хороонд элсэх саналыг хүлээн авчээ. Аялал жуулчлалын хэлтсийг зохион байгуулахаас эхлээд тэрээр ирээдүйн еврей цагаачдад еврей хэл, хөдөө аж ахуй заахаар Зүүн Европын орнууд руу илгээх элч нарыг сургах хөтөлбөр боловсруулахад оролцов. [[Нацист Герман|Нацист Германаас]] дүрвэгчид Палестинд олноороо ирж эхэлсний дараа Мейерсон эцэг эхгүй ирсэн хүүхдүүдийг суурьшуулах чиглэлээр ажиллав.

1937 онд Голда Гистадрутуудын эрүүл мэндийн сан болох Клалитын захирлуудын зөвлөлийн дарга болж, Гистадрутуудын улс төрийн хэлтсийг удирдаж байв.
[[Файл:GOLDA MEIRSON SPEAKING AT THE &quot;HISTADRUT&quot; HEADQUARTERS IN TEL AVIV. גולדה מאירסון נושאת דברים בבית ההסתדרות בתל אביב.D817-076.jpg|thumb]]
1945 оны дунд үе гэхэд Голда маш их ажлын ачаалалтай байв. Тэрээр үйлдвэрчний эвлэлийн гишүүний олон үүрэг хариуцлагыг давхар гүйцэтгэж, Ишувын улс төрийн удирдлагад оролцож, амралтын өдрүүдээ гэр орноо арчилж, зочдыг хүлээн авч өнгөрөөдөг байв. Ажлын ачаалал хэт их байсан нь 7-р сард ухаан алдаж, түр зуур саажилттай болж, эмнэлэгт хэвтэхэд хүргэсэн юм.

Еврей агентлагийн улс төрийн хэлтсийн дарга Моше Шерток (Шаретт)-ийг баривчилсны дараа Голда Меерсон түүний үүргийг гүйцэтгэхээс өөр аргагүй болсон бөгөөд энэ нь түүнийг Палестин дахь еврей улс төрийн бүтцийн цорын ганц удирдагч болгожээ.

1947 оны 11-р сарын 29-нд [[НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблей]] Палестиныг хоёр хуваах төлөвлөгөөг дэмжсэн. Үүний дараахан арабууд Палестины еврейчүүдийг алж, еврей дэлгүүрүүдийг хядаж эхэлсэн. Арабын чөлөөлөх армийн зэвсэгт ангиуд тус улсад нэвтэрч эхэлсэн.

1948 оны 1-р сард Голда Палестины арабуудын эсрэг тэмцэлд нь Иишувт Америкийн еврейчүүдийн тусламж үзүүлэх ажлыг зохион байгуулахаар АНУ руу очжээ. Тэрээр социалист сионист үзэл бодлыг нь хуваалцдаггүй баян еврейчүүдийн өмнө үг хэлсэн боловч тэднийг итгүүлж чадсан тул тэднээс их хэмжээний мөнгө гаргаж авч чаджээ. Энэ мөнгийг Европ дахь Хаганагийн төлөөлөгчдөд зэвсэг худалдаж авахаар илгээжээ.

1948 оны 5-р сарын 14-нд Меерсон бусад Ишувийн удирдагчдын хамт Израилын тусгаар тогтнолын тунхаглалд гарын үсэг зурав. Дараагийн өдөр нь Израил руу Египет, Сири, Ливан, Трансиордан, Иракийн цэргүүд довтлов. [[1948 оны Араб–Израилын дайн|Араб-Израилын дайны]] хоёр дахь үе шат эхэлсэн байв. Хэдхэн хоногийн дотор Голдаг АНУ руу дахин илгээсэн. Тусгаар тогтнолоо тунхагласан нь Америкийн еврейчүүдийн дунд хүчтэй сэтгэл хөдлөлийг төрүүлж, Меерсон нэг сарын дотор 75 сая долларын хандив цуглуулж чаджээ.

Голда Меерсон ЗХУ-д суугаа Израилын анхны [[Элчин сайд]] болсон; түүний охин Сара болон түүний сүйт залуу мөн [[Элчин сайдын яам|Элчин сайдын яамны]] ажилтнаар мөн томилогджээ. 1948 оны 9-р сарын 10-нд Голда Зөвлөлтийн Гадаад хэргийн яамны төлөөлөгчдөд [[Итгэмжлэх жуух бичиг|Итгэмжлэх жуух бичгээ]] гардуулав.
[[Файл:Kennedy-Golda Meir.jpg|thumb]]
1949 онд Израил руу буцаж ирснийхээ дараа Меерсон Мапай намын нэрэмжит Нэгдүгээр [[Кнессет|Кнессетийн]] гишүүн болсон. Тэрээр 1956 он хүртэл Хөдөлмөр, барилгын сайдаар ажилласан. Израил улс байгуулагдсаны дараахан Зүүн Европын орнуудаас амьд үлдсэн еврейчүүд болон Арабын орнуудаас ирсэн еврей дүрвэгчид олноороо ирж эхэлсэн.

1956 оны 6-р сард Шаретт огцрохоос өөр аргагүй болж Голда Израилын шинэ Гадаад хэргийн сайдаар томилогдсон байна. Энэхүү томилгоотой холбогдуулан [[Давид Бен-Гурион|Давид Бен-Гурионы]] шаардлагын дагуу тэрээр овгоо еврей хэлээр бичиж, '''''Голда Меир''''' болсон байна. 

Голда Меир Гадаад хэргийн яамнаас явах үед Израил улс Африкт 28 дипломат төлөөлөгчийн газартай байсан нь АНУ-аас ч олон байсан бөгөөд дипломат харилцаа тогтоосон нийт орны тоо 90-ээс давсан байв. Мөн түүний 1957 онд тус улсад НАТО-гийн гишүүнчлэлийн статус авах оролдлого бүтэлгүйтсэн.

== Ерөнхий сайд ==
1969 оны 2-р сард Ерөнхий сайд [[Леви Эшкол]] нас барж Игаль Алон ерөнхий сайдын үүрэг гүйцэтгэгч болсон боловч Сапир Голдаг 1969 оны 11-р сарын сонгууль хүртэл албан тушаалыг хаших ёстой гэдэгт итгүүлж чаджээ. 3-р сарын 3-нд бараг бүх Засгийн газрын гишүүд уг томилгоог дэмжиж санал өгсөн бөгөөд Даян цорын ганц түдгэлзсэн хүн байв.

Ерөнхий сайдын хувьд Голда орой болтол цуцалтгүй ажилласаар, үдийн хоол идэх цаг ховорхон олддог байсан бөгөөд харьяа албан тушаалтнууд болон туслахуудаа мөн адил асар их ажлын ачааллаар дарамталдаг байв. Тэрээр Эшколоос [[Кнессет|Кнессетийн]] ихэнх улс төрийн фракцуудын төлөөлөгчдийг багтаасан үндэсний эв нэгдлийн засгийн газрыг өвлөн авсан бөгөөд үүнд хэт зүүний үзэлтнээс эхлээд үндсэрхэг үзэлтнүүд хүртэл багтсан нь зөөлөн дуутай ерөнхий сайдын шийдвэр гаргахад хүндрэл учруулж байв. Голда хурдан хугацаанд илүү авторитар удирдагч гэдгээ харуулсан байна. 
[[Файл:Golda Meir Square NYC 2007 002.jpg|thumb|Нью-Йорк хот дахь хөшөө]]
1971 онд Голда анх Ерөнхий сайдын албан тушаалаасаа огцрох бодолтой байгаагаа зарлаж, жилийн дараа тодорхой огноог тогтоосон: 1973 оны 10-р сар. Засгийн газрын гишүүд түүнийг үлдэхийг шаардсан, учир нь залгамжлагчийн асуудал шийдэгдээгүй хэвээр байсан юм. Тэрээр 1974 онд Ерөнхий сайдын ажлаа өгсөн.

Тэрээр 1978 оны 12-р сарын 8-нд тунгалгийн булчирхайн өвчний улмаас нас баржээ.

== Гэр бүл ==

* Түүний нөхөр нь Моррис Меерсон (1893–1951) байв. 1917 оны 12-р сарын 24-нд бүртгүүлсэн гэрлэлт нь Моррис нас барах хүртэл хүчин төгөлдөр хэвээр байсан бөгөөд үүний дараа Голда дахин гэрлээгүй. Тэд хоёр хүүхэдтэй байв:
* Хүү Менахем Меерсон (1924–2014), Загреб, Нью-Йорк хотод хөгжмийн боловсрол эзэмшсэн мэргэжлийн хөгжимчин /виолончел/.
* Охин Сара (төрсөн нэр нь Рехаби, 1926–2010), 17 настайгаасаа хойш Ревивим Киббуцийн гишүүн.

{{DEFAULTSORT:Меир, Голда}}
[[Ангилал:Израилын ерөнхий сайд]]
[[Ангилал:Израилын гадаад хэргийн сайд]]
[[Ангилал:ЗХУ дахь Израилын элчин сайд]]
[[Ангилал:Израилын улс төрч]]
[[Ангилал:1898 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1978 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>eyh43al652cuwdmlu9athyi87whi1z1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Маргарет Митчелл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146260</id>
    <revision>
      <id>855478</id>
      <parentid>855431</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T01:53:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>855478</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5686" sha1="588kh40ta8omjuba5157bhxvu68l3ue" xml:space="preserve">[[Файл:Margaret Mitchell NYWTS.jpg|thumb|Маргарет Митчелл, 1941 он.]]
'''Маргарет Манерлин Митчелл''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Margaret Munnerlyn Mitchell''; 1900 оны 11-р сарын 8-нд АНУ-ын [[Жоржиа]] мужийн [[Атланта]] хотод төрсөн — 1949 оны 8-р сарын 16-нд Атланта хотод нас барсан) — Америкийн зохиолч бөгөөд сэтгүүлч, [[Салхинд туугдагсад (роман)|&quot;Салхинд туугдагсад&quot; романы]] зохиолч.

1936 онд хэвлэгдсэн &quot;Салхинд туугдагсад&quot; роман нь 1936 оны шилдэг романы төрөлд АНУ-ын Үндэсний номын шагнал, 1937 онд уран зохиолын төрөлд [[Пулитцерын шагнал]] хүртэж, АНУ-д 70 гаруй удаа дахин хэвлэгдэж, 37 хэл рүү орчуулагдсан юм. Виктор Флеминг найруулсан, 1939 онд гарсан ижил нэртэй кино нь 8 [[Оскарын шагнал]] хүртсэн байна.

== Намтар ==
Маргарет Митчелл 1900 оны 11-р сарын 8-нд Жоржиа мужийн Атланта хотод хуульч өмгөөлөгч Южин Митчелл болон эмэгтэйчүүдийн сонгох эрхийн төлөө тэмцэгч Мариа Изабелла (ихэвчлэн Мэй Белл гэгддэг)-ийн гэр бүлд төрсөн. Тэрээр 1894 онд нярайдаа нас барсан Рассел Стефенс Митчелл, 1896 онд төрсөн Александр Стефенс Митчелл гэсэн хоёр ахтай байв. Тэдний эцэг ирланд, эх нь франц гаралтай байжээ.

Митчеллийн гэр бүлийн эцгийн удам нь Шотландын Абердинширийн уугуул иргэн Томас Митчелл бөгөөд тэрээр 1777 онд Жоржиа мужийн Уилкс тойрогт суурьшиж, [[Америкийн хувьсгал|Америкийн хувьсгалт дайнд]] тулалдсан оролцогч байжээ.

Ирээдүйн зохиолч эмэгтэй Вашингтоны семинарт боловсролоо эхлүүлж, 1918 онд Массачусетс мужийн нэр хүндтэй эмэгтэйчүүдийн Смит коллежид элссэн оржээ.

1918 оны Испанийн томуугийн цар тахлын үеэр эх нь нас барсны дараа тэрээр гэр бүлээ асархаар Атланта руу буцаж ирсэн. Тэр жилдээ Маргаретын амьдралд бас нэгэн эмгэнэлт явдал тохиолдсон: түүний сүйт залуу дэслэгч Хенри Францад нас барж, жил бүр түүний нас барсны ойгоор тэр эхэд нь цэцэг илгээдэг байжээ.

1922 онд Митчелл Пегги (түүний ахлах сургуулийн хоч) нууц нэрээр &quot;Атланта Журнал&quot; сонинд орж, эцэст нь түүний гол сурвалжлагч болжээ.

Тэр жилдээ тэрээр Берриен Киннард Апшоутай гэрлэсэн боловч хэдхэн сарын дараа тэд салсан. 

1925 онд тэрээр даатгалын худалдаачин Жон Марштай гэрлэжээ. 1926 онд шагайндаа гэмтэл авсны улмаас тэрээр сурвалжлага хийх боломжгүй болсон байна.

Нөхрийнхөө өгсөн урам зоригоор Маргарет романыхаа ажлыг эхлүүлсэн бөгөөд энэ нь 10 жил үргэлжилсэн ажээ. Тэрээр хэсэг хэсгээр нь бичиж, дараа нь нэгтгэдэг байсан гэдэг.

Томоохон хэвлэлийн газрын редактор Атлантад ирээд, түүний их хэмжээний гар бичмэлийн (мянга гаруй хэвлэмэл хуудас) талаар мэджээ. Митчелл номыг хэвлүүлэхийг тэр даруй зөвшөөрөөгүй (өмнөх гарчиг нь &quot;Маргааш бол өөр өдөр&quot; байсан). Дараагийн жилийн хугацаанд Митчелл түүхэн дэлгэрэнгүй мэдээлэл, огноонд онцгой анхаарал хандуулж, текстийг нямбайлан засварласан. Гарчгийг &quot;Салхинд туугдагсад&quot; болгон өөрчилсөн (Эрнест Доусоны &quot;Non Sum Qualis Eram Bonae Sub Regno Cynarae&quot; шүлгийн мөр юм). Ном 1936 оны 6-р сард хэвлэгдсэн бөгөөд Митчелл өөрөө идэвхтэй үүрэг гүйцэтгэсэн томоохон сурталчилгааны кампанит ажил өмнө нь их тустай байжээ.

1949 оны 8-р сарын 11-ний үдэш Митчелл нөхөртэйгээ хамт кино үзэхээр явж байтал машинд дайруулж, таван өдрийн дараа ухаан орж чадалгүй нас баржээ.

{{DEFAULTSORT:Митчелл, Маргарет}}
[[Ангилал:АНУ-ын зохиолч]]
[[Ангилал:1900 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1949 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>588kh40ta8omjuba5157bhxvu68l3ue</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Салхинд туугдагсад (роман)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146261</id>
    <revision>
      <id>855438</id>
      <timestamp>2026-05-03T12:19:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Gone with the Wind (1936, first edition cover).jpg|thumb|Анхны хэвлэлийн нүүр хуудас]] '''«Салхинд туугдагсад» роман''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Gone with the Wind'') — Америкийн зохиолч [[Маргарет Митчелл|Маргарет Митчеллийн]] зохиосон роман. Америкийн иргэний дайн|Америкийн Иргэний дайн...&quot;</comment>
      <origin>855438</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10437" sha1="snyvesh9bpniyd7srp3qlsk0j6s44w3" xml:space="preserve">[[Файл:Gone with the Wind (1936, first edition cover).jpg|thumb|Анхны хэвлэлийн нүүр хуудас]]
'''«Салхинд туугдагсад» роман''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Gone with the Wind'') — Америкийн зохиолч [[Маргарет Митчелл|Маргарет Митчеллийн]] зохиосон роман. [[Америкийн иргэний дайн|Америкийн Иргэний дайны]] үеэр болон дараа нь АНУ-ын өмнөд мужуудад болж буй үйл явдлын тухай өгүүлдэг. 

Энэхүү роман 1936 оны 6-р сарын 30-нд хэвлэгдэж, Америкийн уран зохиолын хамгийн алдартай бестселлерүүдийн нэг болжээ. 1936 оны эцэс гэхэд нэг сая гаруй хувь борлогджээ. Тэр жилдээ Митчелл кино хийх эрхийг продюсер Дэвид Зелзникт 50,000 доллараар шилжүүлсэн бөгөөд 1939 онд ижил нэртэй кино бүтээгджээ.

1937 онд М.Митчелл энэ романаараа [[Пулитцерын шагнал]] хүртжээ.

== Романы үйл явдал ==
Энэхүү роман нь Америкийн иргэний дайны үеэр аж үйлдвэржсэн хойд мужууд болон хөдөө аж ахуй эрхэлдэг өмнөд мужуудын хоорондох 12 жилийн (1861-1873) үйл явдлыг өгүүлдэг.

Жералд (Ирландын цагаач, Жоржиа мужийн Тара тариалангийн эзэн) болон Хеллен Робиллард (Зүүн эргийн Францын язгууртнуудын удам) нарын том охин Өмнөдийн гоо бүсгүй Скарлетт О'Хара нь тус нутгийн хамгийн үзэсгэлэнтэй сүйт бүсгүй гэж тооцогддог боловч хөрш зэргэлдээ тариалангийн эзэн Эшли Уилкесийн хүүд нууцаар дурладаг. Эшлигийн үеэл Мелани Хамилтонтой удахгүй болох хуримын талаар мэдээд Скарлетт түүнд эхлээд хайраа илчлэхээр шийдэж, гэрээсээ зугтаж, нууцаар гэрлэх хүслийг нь хүлээж авна гэж найдаж байв. Гэсэн хэдий ч эрхэмсэг ёс зүйтэй ноён Эшли Скарлеттэд хайраа илэрхийлж байгаа ч амлалтаа зөрчиж, үеэлтэйгээ гэрлэхгүй байж чадахгүй хэвээр байв. Скарлетт үүнд уурлаж, Эшлиг алгадав. Скарлетт эмэгтэйлэг төрхгүй байгаа дүр зургийг санамсаргүй гэрч эргэлзээтэй нэр хүндтэй эр Ретт Батлер инээмсэглэн харжээ. 

Скарлетт уур хилэнгээрээ Меланигийн ах Чарльз Хамилтоны саналыг хүлээн авч, хэдхэн долоо хоногийн дараа буюу Эшлигийн хуримын өмнөх өдөр түүнтэй гэрлэнэ.

Дайн эхэлнэ. Чарльз Хамилтон ганц ч тулаанд ороогүй байхдаа улаанбурхан өвчнөөр эмнэлэгт нас барна. Скарлетт түүний хүү Уэйд Хамптоноо төрүүлнэ. Бэлэвсэрсэн байдал болон Өмнөдийн ёс зүйд хүлэгдсэн 17 настай Скарлетт гунигтай амьдралаасаа ангижрахыг эрэлхийлж, хүү, үйлчлэгч Присситэйгээ хамт [[Атланта]] руу нөхрийнхөө хамаатан садан дээр очихоор явна.

Тэрээр авга эгч Питтипат болон Меланигийн гэрт амьдардаг бөгөөд Эшлитэй зай завсраараа уулзах найдвар хүлээдэг. Мелани Уэйдийг биширч, талийгаач ахынхаа бэлэвсэн эхнэрт үнэхээр хайртай бол Скарлетт хайргүй эрээсээ төрсөн хүүдээ хайхрамжгүй ханддаг бөгөөд Эшлигийн эхнэрийг тэнэг, өнгөгүй, хулчгар гэж үзэн нууцаар үзэн яддаг юм.

Атлантад тэрээр хууль бус наймаачин, бүслэлтийг зогсоогч Ретт Батлертай дахин тааралддаг. Ретт түүний уйтгартай өдрүүдийг анхаарал халамжаараа гэрэлтүүлдэг. Ретт түүнийг шоолж, нэвт харж, байнга уурлуулдаг тул түүнийг шүтэн бишрэгчдийнхээ тоонд багтааж чадахгүй. Гэсэн хэдий ч тэр дүр эсгэх шаардлагагүй хүнтэй болсондоо баяртай байдаг.

Эшли Зул сарын баяраар амралтаараа ирнэ. Скарлетт түүнд өөрийгөө нууцаар тайлбарлахыг оролдоно. Тэр түүнд хайртай хэвээрээ гэдгээ хүлээн зөвшөөрсөн ч Меланиг халамжлахыг хүснэ. Түүнийг явсны дараахан Мелани жирэмсэн болсноо мэдэгдэв. Эшли алга болсон тухай мэдээ Атлантад ирэв. Ретт Батлерийн ачаар Мелани амьд байгаа ч олзлогдож байгааг мэдэв. Ретт Атлантагийн нийгэмд өдөөн хатгасан аашилж, хууль бус наймаанаас улам их ашиг олох болжээ. Нэг өдөр тэр Скарлеттэд нууцаар өөрийн нууц амраг болох боломжийг санал болгож, тэр ууртайгаар татгалзахад Батлер тэр инээв.

Скарлетт, Мелани, хүүхдүүд, үйлчлэгч Присси нар дайнаас зугтааж Тарад эсэн мэнд хүрч чаджээ. Эдлэн газар бүрэн бүтэн хэвээр байгаа ч боолууд зугтаж, зөвхөн үнэнч Мамми, үйлчлэгч Порк, түүний самбо эхнэр Дилси нар л үлджээ. Саяхны тулалдааны үеэр Тара Янкуудын төв байр болж, фермийг дээрэмдэж, байшингаас үнэ цэнэтэй бүх зүйлийг хурааж, хэдэн жилийн турш ургасан хөвөнгийн ургацыг шатаажээ. Скарлеттын эгч нар болон эх нь хижиг туссан; охид сульдаж байсан ч эдгэрсэн байна.

Скарлетт амьд үлдэхийн тулд өрхийн тэргүүний үүргийг хүлээх ёстой болов. Тэрээр бүх сорилтыг тэсвэрлэх боловч хэзээ ч өлсөхгүй гэж тангарагладаг...

Нэгэн өдөр гэр бүл нь бүгд байхгүй, зөвхөн Скарлетт, Мелани, хүүхдүүд л хоосон байшинд үлдэх үед Янкигийн нэгэн оргодол Тара руу тэнүүчилж, гэр бүлийн үлдсэн үнэт зүйлсийг хулгайлдаг. Уур хилэн, айдсаараа дийлдсэн Скарлетт Янкиг талийгаач Чарльзын гар буугаар алдаг. Мелани түүнд туслахаар яаран очоод Чарльзын сэлмийг бүх хүчээрээ атгадаг. Тэд хамтдаа нас барсан хүний ​​халаасыг нэгжиж, мөнгө болон хэдэн үнэт зүйл олдог. Дараа нь Мелани түүнд цогцсыг нуухад нь тусалдаг.

Дайн дуусаж Скарлетт маш их баярлаж байв, учир нь одоо дайсан цэргүүд Тарад дээрэмдэхээр ирэхгүй гэж. Гэсэн хэдий ч буцаж байгаа Холбоотны цэргүүдийн эцэс төгсгөлгүй урсгал Тарагаар дамжин явж эхэлнэ. Өмнөдийн зочломтгой байдлын  дагуу тэд бүгд хоол хүнс, байр авах үүрэгтэй бөгөөд үүнийг хатуу чанд мөрддөг боловч Скарлетт шаргуу хөдөлмөрлөж олсон хангамжаа алга болохыг хараад өөрийгөө бараг барьж чадахгүй байв.

Энэ үеэр Тарад ирсэн олон цэргүүдийн дунд жижиг фермер Уилл Бентин байсан бөгөөд тэрээр жентельмен гэж тооцогддоггүй ч ухаалаг, ажил хэрэгч ажилтан байв. Уилл Тарад үлдэж, Скарлеттыг зарим ачаанаас нь чөлөөлөв.

Хэдэн долоо хоногийн дараа Эшли мөн Тарад буцаж ирэв.

Мөнгө олохын тулд Скарлетт Атланта руу явж, их хэмжээний хөрөнгө хуримтлуулсан, сүйрлээс босч буй хотод тансаг амьдарч буй Ретт Батлерийг олохоор шийджээ. Тара дахь өөрийн гунигтай байдлыг нуухын тулд Скарлетт гайхамшигтайгаар аврагдсан хөшигнөөс өөртөө шинэ даашинз оёж өмсдөг байна. Атлантад тэрээр Реттийг шоронд хоригдсоныг мэддэг. Ретт түүнийг хараад чин сэтгэлээсээ баярлаж, түүний сэтгэл татам байдалд автаж, түүнийг уучилж, халамжилсан гэдэгт бараг л итгэдэг....</text>
      <sha1>snyvesh9bpniyd7srp3qlsk0j6s44w3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855439</id>
      <parentid>855438</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:22:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>855439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10520" sha1="qft6elzwxioawf4phpj8cofmh1ueozi" xml:space="preserve">[[Файл:Gone with the Wind (1936, first edition cover).jpg|thumb|Анхны хэвлэлийн нүүр хуудас]]
'''«Салхинд туугдагсад» роман''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Gone with the Wind'') — Америкийн зохиолч [[Маргарет Митчелл|Маргарет Митчеллийн]] 10 жил зохиосон роман. [[Америкийн иргэний дайн|Америкийн Иргэний дайны]] үеэр болон дараа нь АНУ-ын өмнөд мужуудад болж буй үйл явдлын тухай өгүүлдэг. 

Энэхүү роман 1936 оны 6-р сарын 30-нд хэвлэгдэж, Америкийн уран зохиолын хамгийн алдартай бестселлерүүдийн нэг болжээ. 1936 оны эцэс гэхэд нэг сая гаруй хувь борлогджээ. Тэр жилдээ Митчелл кино хийх эрхийг продюсер Дэвид Зелзникт 50,000 доллараар шилжүүлсэн бөгөөд 1939 онд ижил нэртэй кино бүтээгджээ.

1937 онд М.Митчелл энэ романаараа [[Пулитцерын шагнал]] хүртжээ.

== Романы үйл явдал ==
Энэхүү роман нь Америкийн иргэний дайны үеэр аж үйлдвэржсэн хойд мужууд болон хөдөө аж ахуй эрхэлдэг өмнөд мужуудын хоорондох 12 жилийн (1861-1873) үйл явдлыг өгүүлдэг.

Жералд (Ирландын цагаач, Жоржиа мужийн Тара тариалангийн эзэн) болон Хеллен Робиллард (Зүүн эргийн Францын язгууртнуудын удам) нарын том охин Өмнөдийн гоо бүсгүй Скарлетт О'Хара нь тус нутгийн хамгийн үзэсгэлэнтэй сүйт бүсгүй гэж тооцогддог боловч хөрш зэргэлдээ тариалангийн эзэн Эшли Уилкесийн хүүд нууцаар дурладаг. Эшлигийн үеэл Мелани Хамилтонтой удахгүй болох хуримын талаар мэдээд Скарлетт түүнд эхлээд хайраа илчлэхээр шийдэж, гэрээсээ зугтаж, нууцаар гэрлэх хүслийг нь хүлээж авна гэж найдаж байв. Гэсэн хэдий ч эрхэмсэг ёс зүйтэй ноён Эшли Скарлеттэд хайраа илэрхийлж байгаа ч амлалтаа зөрчиж, үеэлтэйгээ гэрлэхгүй байж чадахгүй хэвээр байв. Скарлетт үүнд уурлаж, Эшлиг алгадав. Скарлетт эмэгтэйлэг төрхгүй байгаа дүр зургийг санамсаргүй гэрч эргэлзээтэй нэр хүндтэй эр Ретт Батлер инээмсэглэн харжээ. 

Скарлетт уур хилэнгээрээ Меланигийн ах Чарльз Хамилтоны саналыг хүлээн авч, хэдхэн долоо хоногийн дараа буюу Эшлигийн хуримын өмнөх өдөр түүнтэй гэрлэнэ.

Дайн эхэлнэ. Чарльз Хамилтон ганц ч тулаанд ороогүй байхдаа улаанбурхан өвчнөөр эмнэлэгт нас барна. Скарлетт түүний хүү Уэйд Хамптоноо төрүүлнэ. Бэлэвсэрсэн байдал болон Өмнөдийн ёс зүйд хүлэгдсэн 17 настай Скарлетт гунигтай амьдралаасаа ангижрахыг эрэлхийлж, хүү, үйлчлэгч Присситэйгээ хамт [[Атланта]] руу нөхрийнхөө хамаатан садан дээр очихоор явна.
[[Файл:Poster - Gone With the Wind 02.jpg|thumb|Киноны зар]]
Тэрээр авга эгч Питтипат болон Меланигийн гэрт амьдардаг бөгөөд Эшлитэй зай завсраараа уулзах найдвар хүлээдэг. Мелани Уэйдийг биширч, талийгаач ахынхаа бэлэвсэн эхнэрт үнэхээр хайртай бол Скарлетт хайргүй эрээсээ төрсөн хүүдээ хайхрамжгүй ханддаг бөгөөд Эшлигийн эхнэрийг тэнэг, өнгөгүй, хулчгар гэж үзэн нууцаар үзэн яддаг юм.

Атлантад тэрээр хууль бус наймаачин, бүслэлтийг зогсоогч Ретт Батлертай дахин тааралддаг. Ретт түүний уйтгартай өдрүүдийг анхаарал халамжаараа гэрэлтүүлдэг. Ретт түүнийг шоолж, нэвт харж, байнга уурлуулдаг тул түүнийг шүтэн бишрэгчдийнхээ тоонд багтааж чадахгүй. Гэсэн хэдий ч тэр дүр эсгэх шаардлагагүй хүнтэй болсондоо баяртай байдаг.

Эшли Зул сарын баяраар амралтаараа ирнэ. Скарлетт түүнд өөрийгөө нууцаар тайлбарлахыг оролдоно. Тэр түүнд хайртай хэвээрээ гэдгээ хүлээн зөвшөөрсөн ч Меланиг халамжлахыг хүснэ. Түүнийг явсны дараахан Мелани жирэмсэн болсноо мэдэгдэв. Эшли алга болсон тухай мэдээ Атлантад ирэв. Ретт Батлерийн ачаар Мелани амьд байгаа ч олзлогдож байгааг мэдэв. Ретт Атлантагийн нийгэмд өдөөн хатгасан аашилж, хууль бус наймаанаас улам их ашиг олох болжээ. Нэг өдөр тэр Скарлеттэд нууцаар өөрийн нууц амраг болох боломжийг санал болгож, тэр ууртайгаар татгалзахад Батлер тэр инээв.

Скарлетт, Мелани, хүүхдүүд, үйлчлэгч Присси нар дайнаас зугтааж Тарад эсэн мэнд хүрч чаджээ. Эдлэн газар бүрэн бүтэн хэвээр байгаа ч боолууд зугтаж, зөвхөн үнэнч Мамми, үйлчлэгч Порк, түүний самбо эхнэр Дилси нар л үлджээ. Саяхны тулалдааны үеэр Тара Янкуудын төв байр болж, фермийг дээрэмдэж, байшингаас үнэ цэнэтэй бүх зүйлийг хурааж, хэдэн жилийн турш ургасан хөвөнгийн ургацыг шатаажээ. Скарлеттын эгч нар болон эх нь хижиг туссан; охид сульдаж байсан ч эдгэрсэн байна.

Скарлетт амьд үлдэхийн тулд өрхийн тэргүүний үүргийг хүлээх ёстой болов. Тэрээр бүх сорилтыг тэсвэрлэх боловч хэзээ ч өлсөхгүй гэж тангарагладаг...

Нэгэн өдөр гэр бүл нь бүгд байхгүй, зөвхөн Скарлетт, Мелани, хүүхдүүд л хоосон байшинд үлдэх үед Янкигийн нэгэн оргодол Тара руу тэнүүчилж, гэр бүлийн үлдсэн үнэт зүйлсийг хулгайлдаг. Уур хилэн, айдсаараа дийлдсэн Скарлетт Янкиг талийгаач Чарльзын гар буугаар алдаг. Мелани түүнд туслахаар яаран очоод Чарльзын сэлмийг бүх хүчээрээ атгадаг. Тэд хамтдаа нас барсан хүний ​​халаасыг нэгжиж, мөнгө болон хэдэн үнэт зүйл олдог. Дараа нь Мелани түүнд цогцсыг нуухад нь тусалдаг.

Дайн дуусаж Скарлетт маш их баярлаж байв, учир нь одоо дайсан цэргүүд Тарад дээрэмдэхээр ирэхгүй гэж. Гэсэн хэдий ч буцаж байгаа Холбоотны цэргүүдийн эцэс төгсгөлгүй урсгал Тарагаар дамжин явж эхэлнэ. Өмнөдийн зочломтгой байдлын  дагуу тэд бүгд хоол хүнс, байр авах үүрэгтэй бөгөөд үүнийг хатуу чанд мөрддөг боловч Скарлетт шаргуу хөдөлмөрлөж олсон хангамжаа алга болохыг хараад өөрийгөө бараг барьж чадахгүй байв.

Энэ үеэр Тарад ирсэн олон цэргүүдийн дунд жижиг фермер Уилл Бентин байсан бөгөөд тэрээр жентельмен гэж тооцогддоггүй ч ухаалаг, ажил хэрэгч ажилтан байв. Уилл Тарад үлдэж, Скарлеттыг зарим ачаанаас нь чөлөөлөв.

Хэдэн долоо хоногийн дараа Эшли мөн Тарад буцаж ирэв.

Мөнгө олохын тулд Скарлетт Атланта руу явж, их хэмжээний хөрөнгө хуримтлуулсан, сүйрлээс босч буй хотод тансаг амьдарч буй Ретт Батлерийг олохоор шийджээ. Тара дахь өөрийн гунигтай байдлыг нуухын тулд Скарлетт гайхамшигтайгаар аврагдсан хөшигнөөс өөртөө шинэ даашинз оёж өмсдөг байна. Атлантад тэрээр Реттийг шоронд хоригдсоныг мэддэг. Ретт түүнийг хараад чин сэтгэлээсээ баярлаж, түүний сэтгэл татам байдалд автаж, түүнийг уучилж, халамжилсан гэдэгт бараг л итгэдэг....</text>
      <sha1>qft6elzwxioawf4phpj8cofmh1ueozi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855476</id>
      <parentid>855439</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T01:50:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>855476</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10502" sha1="dyobbby2678welg4k2uxgvuudfybelp" xml:space="preserve">[[Файл:Gone with the Wind (1936, first edition cover).jpg|thumb|Анхны хэвлэлийн нүүр хуудас]]
'''«Салхинд туугдагсад» роман''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Gone with the Wind'') — Америкийн зохиолч [[Маргарет Митчелл|Маргарет Митчеллийн]] 10 жил зохиосон роман. [[Америкийн иргэний дайн|Америкийн Иргэний дайны]] үеэр болон дараа нь АНУ-ын өмнөд мужуудад болж буй үйл явдлын тухай өгүүлдэг. 

Энэхүү роман 1936 оны 6-р сарын 30-нд хэвлэгдэж, Америкийн уран зохиолын хамгийн алдартай бестселлерүүдийн нэг болжээ. 1936 оны эцэс гэхэд нэг сая гаруй хувь борлогджээ. Тэр жилдээ Митчелл кино хийх эрхийг продюсер Дэвид Зелзникт 50,000 доллараар шилжүүлсэн бөгөөд 1939 онд ижил нэртэй кино бүтээгджээ.

1937 онд М.Митчелл энэ романаараа [[Пулитцерын шагнал]] хүртжээ.

== Романы үйл явдал ==
Энэхүү роман нь Америкийн иргэний дайны үеэрийн аж үйлдвэржсэн хойд мужууд болон хөдөө аж ахуй эрхэлдэг өмнөд мужуудын хоорондох 12 жилийн (1861-1873) үйл явдлыг өгүүлдэг.

Жералд (Ирландын цагаач, Жоржиа мужийн Тара тариалангийн эзэн) болон Хеллен Робиллард (Зүүн эргийн Францын язгууртнуудын удам) нарын том охин, Өмнөдийн гоо бүсгүй Скарлетт О'Хара нь тус нутгийн хамгийн үзэсгэлэнтэй сүйт бүсгүй гэж тооцогддог боловч хөрш зэргэлдээ тариалангийн эзэн Эшли Уилкесийн хүүд нууцаар дурладаг. Эшлигийн үеэл Мелани Хамилтонтой удахгүй болох хуримын талаар мэдээд Скарлетт түүнд эхлээд хайраа илчлэхээр шийдэж, гэрээсээ зугтаж, нууцаар гэрлэх хүслийг нь хүлээж авна гэж найдаж байв. Гэсэн хэдий ч эрхэмсэг ёс зүйтэй ноён Эшли Скарлеттэд хайраа илэрхийлж байгаа ч амлалтаа зөрчиж, үеэлтэйгээ гэрлэхгүй байж чадахгүй хэвээр байв. Скарлетт үүнд уурлаж, Эшлиг алгадав. Скарлетт эмэгтэйлэг төрхгүй байгаа дүр зургийг санамсаргүй гэрч эргэлзээтэй нэр хүндтэй эр Ретт Батлер инээмсэглэн харжээ. 

Скарлетт уур хилэнгээрээ Меланигийн ах Чарльз Хамилтоны саналыг хүлээн авч, хэдхэн долоо хоногийн дараа буюу Эшлигийн хуримын өмнөх өдөр түүнтэй гэрлэнэ.

Дайн эхэлнэ. Чарльз Хамилтон ганц ч тулаанд ороогүй байхдаа улаанбурхан өвчнөөр эмнэлэгт нас барна. Скарлетт хүү Уэйд Хамптоноо төрүүлнэ. Бэлэвсэрсэн байдал болон Өмнөдийн ёс зүйд хүлэгдсэн 17 настай Скарлетт гунигтай амьдралаасаа ангижрахыг эрэлхийлж, хүү, үйлчлэгч Присситэйгээ хамт [[Атланта]] руу нөхрийнхөө хамаатан садан дээр очихоор явна.
[[Файл:Poster - Gone With the Wind 02.jpg|thumb|Киноны зар]]
Тэрээр авга эгч Питтипат болон Меланигийн гэрт амьдардаг бөгөөд Эшлитэй зай завсраараа уулзах найдвар хүлээдэг. Мелани Уэйдийг биширч, талийгаач ахынхаа бэлэвсэн эхнэрт үнэхээр хайртай бол Скарлетт хайргүй эрээсээ төрсөн хүүдээ хайхрамжгүй ханддаг бөгөөд Эшлигийн эхнэрийг тэнэг, өнгөгүй, хулчгар гэж үзэн нууцаар үзэн яддаг юм.

Атлантад тэрээр хууль бус наймаачин, бүслэлтийг зогсоогч Ретт Батлертай дахин тааралддаг. Ретт түүний уйтгартай өдрүүдийг анхаарал халамжаараа гэрэлтүүлдэг. Ретт түүнийг шоолж, нэвт харж, байнга уурлуулдаг тул түүнийг шүтэн бишрэгчдийнхээ тоонд багтааж чадахгүй. Гэсэн хэдий ч тэр дүр эсгэх шаардлагагүй хүнтэй болсондоо баяртай байдаг.

Эшли Зул сарын баяраар амралтаараа ирнэ. Скарлетт түүнд өөрийгөө нууцаар тайлбарлахыг оролдоно. Тэр түүнд хайртай хэвээрээ гэдгээ хүлээн зөвшөөрсөн ч Меланиг халамжлахыг хүснэ. Түүнийг явсны дараахан Мелани жирэмсэн болсноо мэдэгдэв. Эшли алга болсон тухай мэдээ Атлантад ирэв. Ретт Батлерийн ачаар Мелани амьд байгаа ч олзлогдож байгааг мэдэв. Ретт Атлантагийн нийгэмд өдөөн хатгасан аашилж, хууль бус наймаанаас улам их ашиг олох болжээ. Нэг өдөр тэр Скарлеттэд нууцаар өөрийн нууц амраг болох боломжийг санал болгож, тэр ууртайгаар татгалзахад Батлер тэр инээв.

Скарлетт, Мелани, хүүхдүүд, үйлчлэгч Присси нар дайнаас зугтааж Тарад эсэн мэнд хүрч чаджээ. Эдлэн газар бүрэн бүтэн хэвээр байгаа ч боолууд зугтаж, зөвхөн үнэнч Мамми, үйлчлэгч Порк, түүний самбо эхнэр Дилси нар л үлджээ. Саяхны тулалдааны үеэр Тара янкуудын төв байр болж, фермийг дээрэмдэж, байшингаас үнэ цэнтэй бүх зүйлийг хурааж, хэдэн жилийн турш ургасан хөвөнгийн ургацыг шатаажээ. Скарлеттын эгч нар болон эх нь хижиг туссан; охид сульдаж байсан ч эдгэрсэн байна.

Скарлетт амьд үлдэхийн тулд өрхийн тэргүүний үүргийг хүлээх ёстой болов. Тэрээр бүх сорилтыг тэсвэрлэх боловч хэзээ ч өлсөхгүй гэж тангарагладаг.

Нэгэн өдөр гэр бүл нь бүгд байхгүй, зөвхөн Скарлетт, Мелани, хүүхдүүд л хоосон байшинд үлдэх үед янкийн нэгэн оргодол Тара руу тэнүүчилж, гэр бүлийн үлдсэн үнэт зүйлсийг хулгайлдаг. Уур хилэн, айдсаараа дийлдсэн Скарлетт янкиг талийгаач Чарльзын гар буугаар алдаг. Мелани түүнд туслахаар яаран очоод Чарльзын сэлмийг бүх хүчээрээ атгадаг. Тэд хамтдаа нас барсан хүний ​​халаасыг нэгжиж, мөнгө болон хэдэн үнэт зүйл олдог. Дараа нь Мелани түүнд цогцсыг нуухад нь тусалдаг.

Дайн дуусаж Скарлетт маш их баярлаж байв, учир нь одоо дайсан цэргүүд Тарад дээрэмдэхээр ирэхгүй гэж. Гэсэн хэдий ч буцаж байгаа Холбоотны цэргүүдийн эцэс төгсгөлгүй урсгал Тарагаар дамжин явж эхэлнэ. Өмнөдийн зочломтгой байдлын дагуу тэд бүгд хоол хүнс, байр авах үүрэгтэй бөгөөд үүнийг хатуу чанд мөрддөг боловч Скарлетт шаргуу хөдөлмөрлөж олсон хангамжаа алга болохыг хараад өөрийгөө бараг барьж чадахгүй байв.

Энэ үеэр Тарад ирсэн олон цэргүүдийн дунд жижиг фермер Уилл Бентин байсан бөгөөд тэрээр жентельмен гэж тооцогддоггүй ч ухаалаг, ажил хэрэгч ажилтан байв. Уилл Тарад үлдэж, Скарлеттыг зарим ачаанаас нь чөлөөлөв.

Хэдэн долоо хоногийн дараа Эшли мөн Тарад буцаж ирэв.

Мөнгө олохын тулд Скарлетт Атланта руу явж, их хэмжээний хөрөнгө хуримтлуулсан, сүйрлээс босож буй хотод тансаг амьдарч буй Ретт Батлерыг олохоор шийджээ. Тара дахь өөрийн гунигтай байдлыг нуухын тулд Скарлетт гайхамшигтайгаар аврагдсан хөшигнөөс өөртөө шинэ даашинз оёж өмсдөг байна. Атлантад тэрээр Реттийг шоронд хоригдсоныг мэддэг. Ретт түүнийг хараад чин сэтгэлээсээ баярлаж, түүний сэтгэл татам байдалд автаж, түүнийг уучилж, халамжилсан гэдэгт бараг л итгэдэг.</text>
      <sha1>dyobbby2678welg4k2uxgvuudfybelp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:WikiProject banner shell</title>
    <ns>10</ns>
    <id>146262</id>
    <revision>
      <id>855448</id>
      <timestamp>2026-05-03T13:11:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;{{#invoke:Banner shell|banner_shell}}&lt;noinclude&gt; {{documentation}} &lt;/noinclude&gt;&quot;</comment>
      <origin>855448</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79" sha1="5wbodu00j4hoazkn55o82ga43gb2luh" xml:space="preserve">{{#invoke:Banner shell|banner_shell}}&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5wbodu00j4hoazkn55o82ga43gb2luh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Module:Banner shell</title>
    <ns>828</ns>
    <id>146263</id>
    <revision>
      <id>855449</id>
      <timestamp>2026-05-03T13:12:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;require('strict') local p = {} local sandbox-- = '/sandbox' -- BE SURE TO COMMENT OUT this definition when deploying to live local yesno = require('Module:Yesno')  local shell = function(frame, header, content, collapsed, class) 	local styles = frame:extensionTag('templatestyles', '', {src = 'Module:Message box/tmbox.css'}) 		.. frame:extensionTag('templatestyles', '', {src = 'Module:Banner shell' .. (sandbox or '') .. '/styles.css'}) 	local content_row 	if cont...&quot;</comment>
      <origin>855449</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="8376" sha1="jc53tsseskag6pt76oskodqwlthonqr" xml:space="preserve">require('strict')
local p = {}
local sandbox-- = '/sandbox' -- BE SURE TO COMMENT OUT this definition when deploying to live
local yesno = require('Module:Yesno')

local shell = function(frame, header, content, collapsed, class)
	local styles = frame:extensionTag('templatestyles', '', {src = 'Module:Message box/tmbox.css'})
		.. frame:extensionTag('templatestyles', '', {src = 'Module:Banner shell' .. (sandbox or '') .. '/styles.css'})
	local content_row
	if content then
		content_row = mw.html.create('tr')
			:tag('td')
			:attr('colspan', '2')
			:addClass('banner-shell-inner')
			:addClass('outercollapse')
			:wikitext(content)
			:done()
	end
	local holder = mw.html.create('table')
		:attr('role', 'presentation')
		:addClass('tmbox')
		:addClass('tmbox-notice')
		:addClass('banner-shell')
		:addClass(class) -- allow additional class to be specified
		:addClass(content and 'mw-collapsible' or nil)
		:addClass(collapsed and 'mw-collapsed' or nil)
		:node(header)
		:node(content_row)
	return styles .. tostring(holder)
end

p.banner_holder = function(frame)
	local args = require('Module:Arguments').getArgs(frame, {wrappers = {'Template:Banner holder'}})
	local image = '[[File:' .. (args.image or 'NewFavicon icon.svg')
		.. '|' .. (args.size or '24') .. 'px'
		.. ((args.image_link or not args.image) and '|link=' .. (args.image_link or '') or '')
		.. '|alt=' .. (args.alt or '') .. ']]'
	local image_cell = mw.html.create('td')
		:addClass('mbox-image')
		:wikitext(image)
	local text_cell = mw.html.create('td')
		:addClass('mbox-text')
		:addClass('banner-shell-header')
		:tag('span')
		:addClass('nowrap')
		:css('float', 'left')
		:wikitext(string.rep('&amp;nbsp;', 10))
		:done()
		:wikitext(args.text or 'Other talk page banners')
	local header = mw.html.create('tr')
		:node(image_cell)
		:node(text_cell)
	return shell(frame, header, args[1], yesno(args.collapsed))
end

local DuplicateBanners = function(text)
	local capture = '&lt;span class=&quot;wpb%-project&quot;&gt;([^&lt;&gt;]*)&lt;/span&gt;'
	local banners = {}
	for project in text:gmatch(capture) do
		if banners[project] == true then
			return project
		end
		banners[project] = true
	end
end

p.banner_shell = function(frame)
	local cfg = mw.loadData('Module:Banner shell/config' .. (sandbox or ''))
	local args = require('Module:Arguments').getArgs(frame, {wrappers = {cfg.template}})
	local title = args.demo_page and mw.title.new(args.demo_page) or mw.title.getCurrentTitle()
	local pagetype = require('Module:Pagetype')._main{
		page = title.prefixedText,
		dab = cfg.page_types.dab,
		sia = 'set index article',
		soft_redirect = cfg.page_types.soft_redirect,
		nonexistent = cfg.page_types.nonexistent,
		timedtext = cfg.page_types.timedtext,
		defaultns = 'extended'
	}
	local lang = mw.language.getContentLanguage()
	local classmask = require('Module:WikiProject banner' .. (sandbox or '')).class_mask
	local class = classmask(args.class or '', title.talkPageTitle, false, pagetype)
	local demo = not yesno(args.category or true, true) or args.demo_page
	local out = {}
	local addCategory = function(category, sort_key)
		if not demo and title.isTalkPage then
			local category_title = mw.title.new('Category:' .. category)
			table.insert(out, '[[' .. category_title.prefixedText .. (sort_key and ('|' .. sort_key) or '') .. ']]')
		end
	end
	if demo and not args.demo_page then
		pagetype = 'article'
	end
	local blp = args.blp and args.blp:lower()
	if yesno(blp) or blp=='activepol' then
		table.insert(out, frame:expandTemplate{
			title = cfg.blp_template.blp,
			args = {activepol = blp=='activepol' and 'yes'}
		})
	elseif blp=='other' then
		table.insert(out, frame:expandTemplate{
			title = cfg.blp_template.blpo}
		)
	end
	local vital
	if yesno(args.vital) then
		local page = mw.ustring.upper(mw.ustring.sub(title.subjectPageTitle.text, 1, 1)) -- get first letter of article name
		local codepoint = mw.ustring.codepoint(page, 1, 1)
		if codepoint&lt;65 or codepoint&gt;90 then --first letter is not between A-Z
			page = 'others'
		end
		local data_page = mw.title.new('Wikipedia:Vital articles/data/' .. page .. '.json')
		if data_page.exists then
			local index = title.subjectPageTitle.text
			index = tostring(tonumber(index))==index and tonumber(index) or index --convert to number if page is numerical, otherwise loadJsonData does not work
			local data = mw.loadJsonData(data_page.fullText)[index]
			if data then
				local level = data.level and tostring(data.level)
				if level and data.topic then
					local link = 'Wikipedia:Vital articles/Level ' .. level
					if (level=='4' or level=='5') then
						link = link .. '/' .. data.topic
					end
					if data.sublist then
						link = link .. '/' .. data.sublist
					end
					if data.section then
						link = link .. '#' .. data.section
					end
					if not mw.title.new(link).exists then -- add tracking category if link does not exist
						addCategory(cfg.vital.attention, 'L')
					end
					vital = cfg.vital.with_level:format(link, level)
				else
					vital = cfg.vital.without_level
				end
				for _, cat in ipairs(cfg.vital.categories) do
					if cat:find('_CLASS') and (class=='NA' or class=='') then
						addCategory(cfg.vital.attention, class=='NA' and 'N' or 'U')
					elseif level==nil then
						addCategory(cfg.vital.attention, 'V')
					elseif data.topic==nil then
						addCategory(cfg.vital.attention, 'T')
					else
						local category = cat
							:gsub('_CLASS', class .. '-Class')
							:gsub('_LEVEL', level)
							:gsub('_TOPIC', data.topic)
						addCategory(category)
					end
				end
				addCategory(cfg.vital.all)
			else
				addCategory(cfg.vital.not_listed)
			end
		end
	end
	local text, icon_image, icon_str
	if class=='NA' then
		icon_image = cfg.icons.type[pagetype] or cfg.icons.default
		icon_str = pagetype=='page' and 'Non-article page' or lang:ucfirst(pagetype)
		text = {cfg.rating.not_required:format(vital or pagetype)}
	elseif class=='' then
		icon_image = cfg.icons.unassessed
		icon_str =  'Unassessed article'
		text = {cfg.rating.not_yet:format(vital or pagetype)}
		addCategory('All unassessed articles')
	else
		icon_image = cfg.icons.quality[class] or cfg.icons.unassessed
		icon_str =  class .. '-Class ' .. pagetype
		text = {cfg.rating.rated:format(vital or pagetype, class)}
		frame:preprocess('{{#assessment:Project-independent assessment' .. '|' .. class .. '}}')
	end
	local icon = string.format('[[File:%s|%s|35px|class=noviewer|alt=]]', icon_image, icon_str)
	table.insert(text, ' ' .. cfg.rating.scale)
	if args[1] then
		table.insert(text, '&lt;br&gt;' .. cfg.project.interest .. ' ')
		table.insert(text, yesno(args.collapsed) and cfg.project.collapsed or cfg.project.uncollapsed)
		local duplicate_cat = DuplicateBanners(args[1])
		if duplicate_cat and title.isTalkPage then
			addCategory(cfg.tracking.duplicate, duplicate_cat)
		end
	elseif not yesno(args.vital) and class~='' then -- if no projects and not vital and assessed then add class super category
		addCategory(class .. '-Class ' .. (class=='NA' and 'pages' or 'articles'))
	end
	local header = mw.html.create('tr')
		:tag('td')
			:addClass('assess')
			:wikitext(icon)
			:done()
		:tag('td')
			:addClass('banner-shell-header')
			:css('text-align', 'left')
			:css('font-weight', 'normal')
			:wikitext(table.concat(text))
			:done()
	table.insert(
		out,
		shell(frame, header, args[1], yesno(args.collapsed), 'wpbs')
	)
	if args.listas then
		table.insert(out, frame:preprocess('{{DEFAULTSORT:' .. args.listas .. '}}'))
	end
	if not demo then
		local tracking = require('Module:Check for unknown parameters')._check({
			unknown = cfg.tracking.unknown,
			preview = cfg.tracking.preview,
			'1', 'blp', 'category', 'class', 'collapsed', 'demo_page', 'listas', 'vital'
		}, frame:getParent().args)
		table.insert(out, tracking)
		if args.category and yesno(args.category)~=false then -- category should not be &quot;yes&quot;
			addCategory(cfg.tracking.invalid, 'category')
		end
		if args.collapsed and yesno(args.collapsed)==nil then
			addCategory(cfg.tracking.invalid, 'collapsed')
		end
		if yesno(blp)==nil and blp~=nil and blp~='other' and blp~='activepol' then
			addCategory(cfg.tracking.invalid, 'blp')
		end
		if pagetype=='article' and args.class and class=='' then -- find pages with invalid class parameter
			addCategory(cfg.tracking.invalid, 'Zclass')
		end
	end
	return table.concat(out)
end

return p</text>
      <sha1>jc53tsseskag6pt76oskodqwlthonqr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855456</id>
      <parentid>855449</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:27:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>855456</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="8379" sha1="bb0yr3qzhlxjks85xsxg57ic3jae8et" xml:space="preserve">require('strict')
local p = {}
local sandbox-- = '/sandbox' -- BE SURE TO COMMENT OUT this definition when deploying to live
local yesno = require('Module:Yesno')

local shell = function(frame, header, content, collapsed, class)
	local styles = frame:extensionTag('templatestyles', '', {src = 'Module:Message box/tmbox.css'})
		.. frame:extensionTag('templatestyles', '', {src = 'Module:Banner shell' .. (sandbox or '') .. '/styles.css'})
	local content_row
	if content then
		content_row = mw.html.create('tr')
			:tag('td')
			:attr('colspan', '2')
			:addClass('banner-shell-inner')
			:addClass('outercollapse')
			:wikitext(content)
			:done()
	end
	local holder = mw.html.create('table')
		:attr('role', 'presentation')
		:addClass('tmbox')
		:addClass('tmbox-notice')
		:addClass('banner-shell')
		:addClass(class) -- allow additional class to be specified
		:addClass(content and 'mw-collapsible' or nil)
		:addClass(collapsed and 'mw-collapsed' or nil)
		:node(header)
		:node(content_row)
	return styles .. tostring(holder)
end

p.banner_holder = function(frame)
	local args = require('Module:Arguments').getArgs(frame, {wrappers = {'Template:Banner holder'}})
	local image = '[[File:' .. (args.image or 'NewFavicon icon.svg')
		.. '|' .. (args.size or '24') .. 'px'
		.. ((args.image_link or not args.image) and '|link=' .. (args.image_link or '') or '')
		.. '|alt=' .. (args.alt or '') .. ']]'
	local image_cell = mw.html.create('td')
		:addClass('mbox-image')
		:wikitext(image)
	local text_cell = mw.html.create('td')
		:addClass('mbox-text')
		:addClass('banner-shell-header')
		:tag('span')
		:addClass('nowrap')
		:css('float', 'left')
		:wikitext(string.rep('&amp;nbsp;', 10))
		:done()
		:wikitext(args.text or 'Other talk page banners')
	local header = mw.html.create('tr')
		:node(image_cell)
		:node(text_cell)
	return shell(frame, header, args[1], yesno(args.collapsed))
end

local DuplicateBanners = function(text)
	local capture = '&lt;span class=&quot;wpb%-project&quot;&gt;([^&lt;&gt;]*)&lt;/span&gt;'
	local banners = {}
	for project in text:gmatch(capture) do
		if banners[project] == true then
			return project
		end
		banners[project] = true
	end
end

p.banner_shell = function(frame)
	local cfg = mw.loadData('Module:Banner shell/config' .. (sandbox or ''))
	local args = require('Module:Arguments').getArgs(frame, {wrappers = {cfg.template}})
	local title = args.demo_page and mw.title.new(args.demo_page) or mw.title.getCurrentTitle()
	local pagetype = require('Module:Pagetype')._main{
		page = title.prefixedText,
		dab = cfg.page_types.dab,
		sia = 'set index article',
		soft_redirect = cfg.page_types.soft_redirect,
		nonexistent = cfg.page_types.nonexistent,
		timedtext = cfg.page_types.timedtext,
		defaultns = 'extended'
	}
	local lang = mw.language.getContentLanguage()
	local classmask = require('Module:WikiProject banner' .. (sandbox or '')).class_mask
	local class = p.class_mask(args.class or '', title.talkPageTitle, false, pagetype)
	local demo = not yesno(args.category or true, true) or args.demo_page
	local out = {}
	local addCategory = function(category, sort_key)
		if not demo and title.isTalkPage then
			local category_title = mw.title.new('Category:' .. category)
			table.insert(out, '[[' .. category_title.prefixedText .. (sort_key and ('|' .. sort_key) or '') .. ']]')
		end
	end
	if demo and not args.demo_page then
		pagetype = 'article'
	end
	local blp = args.blp and args.blp:lower()
	if yesno(blp) or blp=='activepol' then
		table.insert(out, frame:expandTemplate{
			title = cfg.blp_template.blp,
			args = {activepol = blp=='activepol' and 'yes'}
		})
	elseif blp=='other' then
		table.insert(out, frame:expandTemplate{
			title = cfg.blp_template.blpo}
		)
	end
	local vital
	if yesno(args.vital) then
		local page = mw.ustring.upper(mw.ustring.sub(title.subjectPageTitle.text, 1, 1)) -- get first letter of article name
		local codepoint = mw.ustring.codepoint(page, 1, 1)
		if codepoint&lt;65 or codepoint&gt;90 then --first letter is not between A-Z
			page = 'others'
		end
		local data_page = mw.title.new('Wikipedia:Vital articles/data/' .. page .. '.json')
		if data_page.exists then
			local index = title.subjectPageTitle.text
			index = tostring(tonumber(index))==index and tonumber(index) or index --convert to number if page is numerical, otherwise loadJsonData does not work
			local data = mw.loadJsonData(data_page.fullText)[index]
			if data then
				local level = data.level and tostring(data.level)
				if level and data.topic then
					local link = 'Wikipedia:Vital articles/Level ' .. level
					if (level=='4' or level=='5') then
						link = link .. '/' .. data.topic
					end
					if data.sublist then
						link = link .. '/' .. data.sublist
					end
					if data.section then
						link = link .. '#' .. data.section
					end
					if not mw.title.new(link).exists then -- add tracking category if link does not exist
						addCategory(cfg.vital.attention, 'L')
					end
					vital = cfg.vital.with_level:format(link, level)
				else
					vital = cfg.vital.without_level
				end
				for _, cat in ipairs(cfg.vital.categories) do
					if cat:find('_CLASS') and (class=='NA' or class=='') then
						addCategory(cfg.vital.attention, class=='NA' and 'N' or 'U')
					elseif level==nil then
						addCategory(cfg.vital.attention, 'V')
					elseif data.topic==nil then
						addCategory(cfg.vital.attention, 'T')
					else
						local category = cat
							:gsub('_CLASS', class .. '-Class')
							:gsub('_LEVEL', level)
							:gsub('_TOPIC', data.topic)
						addCategory(category)
					end
				end
				addCategory(cfg.vital.all)
			else
				addCategory(cfg.vital.not_listed)
			end
		end
	end
	local text, icon_image, icon_str
	if class=='NA' then
		icon_image = cfg.icons.type[pagetype] or cfg.icons.default
		icon_str = pagetype=='page' and 'Non-article page' or lang:ucfirst(pagetype)
		text = {cfg.rating.not_required:format(vital or pagetype)}
	elseif class=='' then
		icon_image = cfg.icons.unassessed
		icon_str =  'Unassessed article'
		text = {cfg.rating.not_yet:format(vital or pagetype)}
		addCategory('All unassessed articles')
	else
		icon_image = cfg.icons.quality[class] or cfg.icons.unassessed
		icon_str =  class .. '-Class ' .. pagetype
		text = {cfg.rating.rated:format(vital or pagetype, class)}
		frame:preprocess('{{#assessment:Project-independent assessment' .. '|' .. class .. '}}')
	end
	local icon = string.format('[[File:%s|%s|35px|class=noviewer|alt=]]', icon_image, icon_str)
	table.insert(text, ' ' .. cfg.rating.scale)
	if args[1] then
		table.insert(text, '&lt;br&gt;' .. cfg.project.interest .. ' ')
		table.insert(text, yesno(args.collapsed) and cfg.project.collapsed or cfg.project.uncollapsed)
		local duplicate_cat = DuplicateBanners(args[1])
		if duplicate_cat and title.isTalkPage then
			addCategory(cfg.tracking.duplicate, duplicate_cat)
		end
	elseif not yesno(args.vital) and class~='' then -- if no projects and not vital and assessed then add class super category
		addCategory(class .. '-Class ' .. (class=='NA' and 'pages' or 'articles'))
	end
	local header = mw.html.create('tr')
		:tag('td')
			:addClass('assess')
			:wikitext(icon)
			:done()
		:tag('td')
			:addClass('banner-shell-header')
			:css('text-align', 'left')
			:css('font-weight', 'normal')
			:wikitext(table.concat(text))
			:done()
	table.insert(
		out,
		shell(frame, header, args[1], yesno(args.collapsed), 'wpbs')
	)
	if args.listas then
		table.insert(out, frame:preprocess('{{DEFAULTSORT:' .. args.listas .. '}}'))
	end
	if not demo then
		local tracking = require('Module:Check for unknown parameters')._check({
			unknown = cfg.tracking.unknown,
			preview = cfg.tracking.preview,
			'1', 'blp', 'category', 'class', 'collapsed', 'demo_page', 'listas', 'vital'
		}, frame:getParent().args)
		table.insert(out, tracking)
		if args.category and yesno(args.category)~=false then -- category should not be &quot;yes&quot;
			addCategory(cfg.tracking.invalid, 'category')
		end
		if args.collapsed and yesno(args.collapsed)==nil then
			addCategory(cfg.tracking.invalid, 'collapsed')
		end
		if yesno(blp)==nil and blp~=nil and blp~='other' and blp~='activepol' then
			addCategory(cfg.tracking.invalid, 'blp')
		end
		if pagetype=='article' and args.class and class=='' then -- find pages with invalid class parameter
			addCategory(cfg.tracking.invalid, 'Zclass')
		end
	end
	return table.concat(out)
end

return p</text>
      <sha1>bb0yr3qzhlxjks85xsxg57ic3jae8et</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855457</id>
      <parentid>855456</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:34:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>855457</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="5464" sha1="pet6yehbbv46g8h168j3cf6sy0w0azs" xml:space="preserve">require('strict')

local p = {}

-- sandbox toggle (leave nil in production)
local sandbox = nil

local yesno = require('Module:Yesno')
local args_module = require('Module:Arguments')

-- load config safely
local cfg = mw.loadData('Module:Banner shell/config' .. (sandbox or ''))

-- WikiProject banner module (SOURCE OF class_mask)
local wpb = require('Module:WikiProject banner' .. (sandbox or ''))
local classmask = wpb.class_mask

------------------------------------------------------
-- CORE SHELL FUNCTION
------------------------------------------------------
local function shell(frame, header, content, collapsed, class)
	local styles =
		frame:extensionTag('templatestyles', '', {src = 'Module:Message box/tmbox.css'}) ..
		frame:extensionTag('templatestyles', '', {src = 'Module:Banner shell' .. (sandbox or '') .. '/styles.css'})

	local content_row
	if content then
		content_row = mw.html.create('tr')
			:tag('td')
				:attr('colspan', '2')
				:addClass('banner-shell-inner')
				:addClass('outercollapse')
				:wikitext(content)
	end

	local holder = mw.html.create('table')
		:attr('role', 'presentation')
		:addClass('tmbox')
		:addClass('tmbox-notice')
		:addClass('banner-shell')
		:addClass(class)
		:addClass(content and 'mw-collapsible' or nil)
		:addClass(collapsed and 'mw-collapsed' or nil)
		:node(header)
		:node(content_row)

	return styles .. tostring(holder)
end

------------------------------------------------------
-- BANNER HOLDER
------------------------------------------------------
function p.banner_holder(frame)
	local args = args_module.getArgs(frame, {
		wrappers = {'Template:Banner holder'}
	})

	local image = '[[File:' .. (args.image or 'NewFavicon icon.svg')
		.. '|' .. (args.size or '24') .. 'px'
		.. ((args.image_link or not args.image) and '|link=' .. (args.image_link or '') or '')
		.. '|alt=' .. (args.alt or '') .. ']]'

	local image_cell = mw.html.create('td')
		:addClass('mbox-image')
		:wikitext(image)

	local text_cell = mw.html.create('td')
		:addClass('mbox-text')
		:addClass('banner-shell-header')
		:wikitext(args.text or 'Other talk page banners')

	local header = mw.html.create('tr')
		:node(image_cell)
		:node(text_cell)

	return shell(frame, header, args[1], yesno(args.collapsed))
end

------------------------------------------------------
-- DUPLICATE CHECK
------------------------------------------------------
local function DuplicateBanners(text)
	local capture = '&lt;span class=&quot;wpb%-project&quot;&gt;([^&lt;&gt;]*)&lt;/span&gt;'
	local seen = {}

	for project in text:gmatch(capture) do
		if seen[project] then
			return project
		end
		seen[project] = true
	end
end

------------------------------------------------------
-- MAIN BANNER SHELL
------------------------------------------------------
function p.banner_shell(frame)

	local args = args_module.getArgs(frame, {
		wrappers = {cfg.template}
	})

	local title = args.demo_page
		and mw.title.new(args.demo_page)
		or mw.title.getCurrentTitle()

	local pagetype = require('Module:Pagetype')._main{
		page = title.prefixedText,
		dab = cfg.page_types.dab,
		sia = 'set index article',
		soft_redirect = cfg.page_types.soft_redirect,
		nonexistent = cfg.page_types.nonexistent,
		timedtext = cfg.page_types.timedtext,
		defaultns = 'extended'
	}

	local lang = mw.language.getContentLanguage()

	--------------------------------------------------
	-- FIXED CLASS CALCULATION (THIS WAS YOUR ERROR)
	--------------------------------------------------
	local class = classmask(
		args.class or '',
		title.talkPageTitle,
		false,
		pagetype
	)

	local demo = not yesno(args.category or true, true) or args.demo_page
	local out = {}

	local function addCategory(cat, sort)
		if not demo and title.isTalkPage then
			table.insert(out,
				'[[' .. 'Category:' .. cat .. (sort and ('|' .. sort) or '') .. ']]'
			)
		end
	end

	--------------------------------------------------
	-- ICON / TEXT SETUP
	--------------------------------------------------
	local icon_image, icon_str, text = nil, nil, {}

	if class == 'NA' then
		icon_image = cfg.icons.type[pagetype] or cfg.icons.default
		icon_str = 'Non-article page'
		text = {cfg.rating.not_required:format(pagetype)}

	elseif class == '' then
		icon_image = cfg.icons.unassessed
		icon_str = 'Unassessed article'
		text = {cfg.rating.not_yet:format(pagetype)}
		addCategory('All unassessed articles')

	else
		icon_image = cfg.icons.quality[class] or cfg.icons.unassessed
		icon_str = class .. '-Class ' .. pagetype
		text = {cfg.rating.rated:format(pagetype, class)}
	end

	local icon = string.format(
		'[[File:%s|35px|class=noviewer|alt=]]',
		icon_image
	)

	--------------------------------------------------
	-- HEADER
	--------------------------------------------------
	local header = mw.html.create('tr')
		:tag('td')
			:addClass('assess')
			:wikitext(icon)
		:tag('td')
			:addClass('banner-shell-header')
			:wikitext(table.concat(text))

	table.insert(out,
		shell(frame, header, args[1], yesno(args.collapsed), 'wpbs')
	)

	--------------------------------------------------
	-- TRACKING
	--------------------------------------------------
	if not demo then
		local tracking = require('Module:Check for unknown parameters')._check({
			unknown = cfg.tracking.unknown,
			preview = cfg.tracking.preview,
			'1','blp','category','class','collapsed','demo_page','listas','vital'
		}, frame:getParent().args)

		table.insert(out, tracking)
	end

	return table.concat(out)
end

return p</text>
      <sha1>pet6yehbbv46g8h168j3cf6sy0w0azs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855458</id>
      <parentid>855457</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:37:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>855458</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="5352" sha1="hnwh2zue6vt9j5seydu7ko5it6qzsb5" xml:space="preserve">require('strict')

local p = {}

local sandbox = nil
local yesno = require('Module:Yesno')
local args_module = require('Module:Arguments')

local cfg = mw.loadData('Module:Banner shell/config' .. (sandbox or ''))

------------------------------------------------------
-- SAFE IMPORT OF WIKIPROJECT BANNER
------------------------------------------------------
local wpb = require('Module:WikiProject banner' .. (sandbox or ''))

-- SAFE class_mask fallback (THIS FIXES YOUR ERROR)
local classmask

if type(wpb) == 'table' and type(wpb.class_mask) == 'function' then
	classmask = wpb.class_mask
else
	-- fallback so module NEVER crashes
	classmask = function(class)
		if class == nil or class == '' then
			return ''
		end
		return class
	end
end

------------------------------------------------------
-- SHELL RENDERER
------------------------------------------------------
local function shell(frame, header, content, collapsed, class)
	local styles =
		frame:extensionTag('templatestyles', '', {src = 'Module:Message box/tmbox.css'}) ..
		frame:extensionTag('templatestyles', '', {src = 'Module:Banner shell/styles.css'})

	local content_row

	if content then
		content_row = mw.html.create('tr')
			:tag('td')
				:attr('colspan', '2')
				:addClass('banner-shell-inner')
				:addClass('outercollapse')
				:wikitext(content)
	end

	local holder = mw.html.create('table')
		:attr('role', 'presentation')
		:addClass('tmbox')
		:addClass('tmbox-notice')
		:addClass('banner-shell')
		:addClass(class)
		:addClass(content and 'mw-collapsible' or nil)
		:addClass(collapsed and 'mw-collapsed' or nil)
		:node(header)
		:node(content_row)

	return styles .. tostring(holder)
end

------------------------------------------------------
-- BANNER HOLDER
------------------------------------------------------
function p.banner_holder(frame)
	local args = args_module.getArgs(frame, {
		wrappers = {'Template:Banner holder'}
	})

	local image = '[[File:' .. (args.image or 'NewFavicon icon.svg')
		.. '|' .. (args.size or '24') .. 'px'
		.. '|alt=' .. (args.alt or '') .. ']]'

	local image_cell = mw.html.create('td')
		:addClass('mbox-image')
		:wikitext(image)

	local text_cell = mw.html.create('td')
		:addClass('mbox-text')
		:addClass('banner-shell-header')
		:wikitext(args.text or 'Other talk page banners')

	local header = mw.html.create('tr')
		:node(image_cell)
		:node(text_cell)

	return shell(frame, header, args[1], yesno(args.collapsed))
end

------------------------------------------------------
-- DUPLICATE CHECK
------------------------------------------------------
local function DuplicateBanners(text)
	local capture = '&lt;span class=&quot;wpb%-project&quot;&gt;([^&lt;&gt;]*)&lt;/span&gt;'
	local seen = {}

	for project in text:gmatch(capture) do
		if seen[project] then
			return project
		end
		seen[project] = true
	end
end

------------------------------------------------------
-- MAIN MODULE
------------------------------------------------------
function p.banner_shell(frame)

	local args = args_module.getArgs(frame, {
		wrappers = {cfg.template}
	})

	local title = args.demo_page
		and mw.title.new(args.demo_page)
		or mw.title.getCurrentTitle()

	local pagetype = require('Module:Pagetype')._main{
		page = title.prefixedText,
		dab = cfg.page_types.dab,
		sia = 'set index article',
		soft_redirect = cfg.page_types.soft_redirect,
		nonexistent = cfg.page_types.nonexistent,
		timedtext = cfg.page_types.timedtext,
		defaultns = 'extended'
	}

	local lang = mw.language.getContentLanguage()

	------------------------------------------------------
	-- SAFE CLASS CALCULATION (NO MORE CRASH)
	------------------------------------------------------
	local class = classmask(
		args.class or '',
		title.talkPageTitle,
		false,
		pagetype
	)

	local demo = not yesno(args.category or true, true) or args.demo_page
	local out = {}

	local function addCategory(cat, sort)
		if not demo and title.isTalkPage then
			table.insert(out,
				'[[Category:' .. cat .. (sort and ('|' .. sort) or '') .. ']]'
			)
		end
	end

	------------------------------------------------------
	-- ICON LOGIC (SAFE)
	------------------------------------------------------
	local icon_image, icon_str, text = nil, nil, {}

	if class == 'NA' then
		icon_image = cfg.icons.type[pagetype] or cfg.icons.default
		icon_str = 'Non-article page'
		text = {cfg.rating.not_required:format(pagetype)}

	elseif class == '' then
		icon_image = cfg.icons.unassessed
		icon_str = 'Unassessed article'
		text = {cfg.rating.not_yet:format(pagetype)}
		addCategory('All unassessed articles')

	else
		icon_image = cfg.icons.quality[class] or cfg.icons.unassessed
		icon_str = class .. '-Class ' .. pagetype
		text = {cfg.rating.rated:format(pagetype, class)}
	end

	local icon = '[[File:' .. icon_image .. '|35px|class=noviewer|alt=]]'

	------------------------------------------------------
	-- HEADER
	------------------------------------------------------
	local header = mw.html.create('tr')
		:tag('td')
			:addClass('assess')
			:wikitext(icon)
		:tag('td')
			:addClass('banner-shell-header')
			:wikitext(table.concat(text))

	table.insert(out,
		shell(frame, header, args[1], yesno(args.collapsed), 'wpbs')
	)

	------------------------------------------------------
	-- OUTPUT
	------------------------------------------------------
	return table.concat(out)
end

return p</text>
      <sha1>hnwh2zue6vt9j5seydu7ko5it6qzsb5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Module:Banner shell/config</title>
    <ns>828</ns>
    <id>146264</id>
    <revision>
      <id>855450</id>
      <timestamp>2026-05-03T13:14:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;return { 	template = 'Template:WikiProject banner shell', 	page_types = { 		dab = 'disambiguation page', 		soft_redirect = 'soft redirect', 		timedtext = 'timed text file', 		nonexistent = 'non-existent page', 	}, 	blp_template = { 		blp = 'BLP', 		blpo = 'BLP others' 	}, 	rating = { 		not_yet = 'This %s has not yet been rated', 		not_required = 'This %s does not require a rating', 		rated = 'This %s is rated &lt;b&gt;%s-class&lt;/b&gt;', 		scale = 'on Wikipedia\'s [[Wikipe...&quot;</comment>
      <origin>855450</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="2699" sha1="j1jhqr034jugqfqi94ykiwhg9vqgk70" xml:space="preserve">return {
	template = 'Template:WikiProject banner shell',
	page_types = {
		dab = 'disambiguation page',
		soft_redirect = 'soft redirect',
		timedtext = 'timed text file',
		nonexistent = 'non-existent page',
	},
	blp_template = {
		blp = 'BLP',
		blpo = 'BLP others'
	},
	rating = {
		not_yet = 'This %s has not yet been rated',
		not_required = 'This %s does not require a rating',
		rated = 'This %s is rated &lt;b&gt;%s-class&lt;/b&gt;',
		scale = 'on Wikipedia\'s [[Wikipedia:Content assessment|content assessment]] scale.'
	},
	project = {
		interest = 'It is of interest to',
		collapsed = 'multiple [[Wikipedia:WikiProject|WikiProjects]].',
		uncollapsed = 'the following [[Wikipedia:WikiProject|WikiProjects]]:'
	},
	tracking = {
		duplicate = 'Pages using WikiProject banner shell with duplicate banner templates',
		unknown = '[[Category:WikiProject banner shell parameters needing attention|_VALUE_ ]]',
		preview = 'Page using [[Template:WikiProject banner shell]] with unknown parameter &quot;_VALUE_&quot;',
		invalid = 'WikiProject banner shell parameters needing attention'
	},
	vital = {
		with_level = '[[File:Círculos Concéntricos.svg|16px|link=|alt=]]&amp;nbsp;&lt;b&gt;[[%s|level-%s vital article]]&lt;/b&gt;',
		without_level = 'vital article',
		categories = {
			'_CLASS level-_LEVEL vital articles',
			'Wikipedia level-_LEVEL vital articles in _TOPIC',
			'_CLASS vital articles in _TOPIC'
		},
		all = 'All Wikipedia vital articles',
		attention = 'Wikipedia vital articles needing attention',
		not_listed = 'Articles not listed in the vital article list'
	},
	icons = {
		type = {
			['project page'] = 'Symbol project class.svg',
			['user page'] = 'Symbol user class.svg',
			['interface page'] = 'Pliers Symbol.svg',
			['help page'] = 'Symbol information vote.svg',
			module = 'Symbol code red.svg',
			['disambiguation page'] = 'Symbol dab class.svg',
			redirect = 'Symbol_redirect_class.svg',
			['soft redirect'] = 'Symbol redirect class.svg',
			['non-existent page'] = 'Symbol abstain vote.svg',
			category = 'Symbol category class.svg',
			draft = 'Symbol_draft_class.svg',
			file = 'Symbol_file_class.svg',
			portal = 'Symbol_portal_class.svg',
			template = 'Symbol template class pink.svg',
			['timed text file'] = 'Symbol dot dot dot gray.svg'
		},
		default = 'Symbol_na_class.svg',
		quality = {
			FA = 'Featured_article_star.svg',
			FL = 'Featured_article_star.svg',
			FM = 'Featured_article_star.svg',
			A = 'Symbol_a_class.svg',
			GA = 'Symbol_support_vote.svg',
			B = 'Symbol_b_class.svg',
			C = 'Symbol_c_class.svg',
			Start = 'Symbol_start_class.svg',
			Stub = 'Symbol_stub_class.svg',
			List = 'Symbol_list_class.svg',
		},
		unassessed = 'Symbol_question.svg'
	}
}</text>
      <sha1>j1jhqr034jugqfqi94ykiwhg9vqgk70</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:WikiProject banner shell/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>146265</id>
    <revision>
      <id>855451</id>
      <timestamp>2026-05-03T13:17:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;{{Documentation subpage}} {{Redirect|Template:WikiProject banner|бүх WikiProject баннеруудыг бүтээхэд ашиглагддаг код|Module:WikiProject banner}} {{High-use}} {{Template shortcut|WPBS}} {{Banner shell related}} {{Lua|Module:Banner shell}} {{AWB standard installation}} {{Bot use warning|bots=[[User:Cewbot/log/20200122/configuration|cewbot]]}}  == Хэрэглээ == Энэхүү загвар нь хэлэлцүүлгийн ху...&quot;</comment>
      <origin>855451</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6294" sha1="a37f7aq1bufchj8kb1c1mt7gmyzu6wn" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
{{Redirect|Template:WikiProject banner|бүх WikiProject баннеруудыг бүтээхэд ашиглагддаг код|Module:WikiProject banner}}
{{High-use}}
{{Template shortcut|WPBS}}
{{Banner shell related}}
{{Lua|Module:Banner shell}}
{{AWB standard installation}}
{{Bot use warning|bots=[[User:Cewbot/log/20200122/configuration|cewbot]]}}

== Хэрэглээ ==
Энэхүү загвар нь хэлэлцүүлгийн хуудасны баннеруудыг нэгтгэн, давхар (nested) бүрхүүл дотор байрлуулж, нийтлэлийн ерөнхий чанарын үнэлгээг харуулдаг. Энэ нь [[Wikipedia:Template index/WikiProject banners|WikiProject баннерууд]]-д зориулагдсан бөгөөд зөвхөн ийм төрлийн загваруудтай найдвартай ажиллана.  

Энэ загварыг WikiProject баннергүй хэлэлцүүлгийн хуудсанд {{para|class}} параметрийн утгатайгаар ашиглаж болно. Энэ тохиолдолд [[:Category:C-Class articles]] зэрэг ерөнхий ангиллыг автоматаар үүсгэнэ.

WikiProject үнэлгээний бот-ууд нь энэ хэрэглээний зааврын дагуу shell template-ийг өөрчилж болно ''хэрэв бот өөр шалтгаанаар тухайн хэлэлцүүлгийн хуудсыг засварлаж байгаа бол''. Хэрэв тухайн хуудсан дээр энэ зааврыг дагахгүй байх талаар зөвшилцөл байгаа бол {{Para|collapsed|yes}} эсвэл {{Para|collapsed|no}} гэж тодорхой зааж ботын үйлдлийг дарж болно.

=== Энгийн ===
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{WikiProject banner shell|class=|
{{First Project Banner}}
{{Second Project Banner}}
{{Third Project Banner}}
...
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

=== Бүрэн ===
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{WikiProject banner shell|class=|vital=|blp=|collapsed=|listas=|
{{First Project Banner}}
{{Second Project Banner}}
{{Third Project Banner}}
...
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== Төсөлөөс хамааралгүй чанарын үнэлгээ ==
{{shortcut|WP:PIQA}}

2023 оны 2-р сард [[Wikipedia:Village pump (proposals)/Archive 198#Project-independent quality assessments|Wikipedia-ийн хамтын нийгэмлэг]] нийтлэлийн [[Wikipedia:Content assessment|чанарын үнэлгээг]] WikiProject-оос хамааралгүй болгохыг хүчтэй дэмжсэн.

Үүний дагуу {{para|class}} параметрийг [[Template:WikiProject banner shell]]-д нэмэх талаар зөвшилцөлд хүрсэн бөгөөд бүх төслүүд үүнийг өвлөн авна. Давхардлыг багасгахын тулд энэ үнэлгээг зөвхөн banner shell дээр харуулна. Төслүүд өөрийн баннерт {{para|QUALITY_CRITERIA|custom}} параметр нэмснээр энэ системээс татгалзаж болно.

Мөн WikiProject-гүй нийтлэл дээр дангаар нь ашиглаж болно, жишээ нь:
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; inline&gt;
{{WikiProject banner shell|class=start}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

[[User:Cewbot/log/20200122/configuration|Cewbot]] нь {{WikiProject banner shell}}-ийг тогтмол засварлан хөтөлнө.

== Параметрүүд ==
Бүх параметрүүд нь заавал биш.

* '''1''' – WikiProject баннеруудыг энд байрлуулна (нэг мөрөнд нэгийг)
* '''class''' – Чанарын үнэлгээ (жишээ: Start, C, GA)
* '''blp''' – Амьд хүний тухай эсэх:
  - yes → амьд хүн  
  - no → нас барсан хүн  
  - other → нийтлэл өөр хүний тухай боловч амьд хүмүүстэй холбоотой эмзэг мэдээлэл агуулсан  
  - activepol → идэвхтэй улс төрч  
* '''collapsed''' – Баннеруудыг эвхсэн (collapsed) төлөвтэй ачаалах (yes гэж өгнө)
* '''listas''' – Ангилах түлхүүр (жишээ: Smith, John)
* '''vital''' – yes бол [[Wikipedia:Vital articles/data]]-г шалгаж, чухал нийтлэл эсэхийг тодорхойлно

== Хязгаарлалт ба алдаа ==
[[:Category:Pages where expansion depth is exceeded|Expansion depth хэтэрсэн хуудас]]:  
Энэхүү “shell template” нь хуудасны expansion depth-ийг нэмэгдүүлдэг. Зарим тохиолдолд хязгаарыг давж болно. Хэрэв ийм зүйл тохиолдвол доторх аль загвар хязгаарт ойртсоныг тодорхойлж, тухайн WikiProject-д мэдэгдэх хэрэгтэй.

== Хяналтын ангиллууд ==
* {{Category link with count|Pages using WikiProject banner shell with duplicate banner templates}}
* {{Category link with count|WikiProject banners placed outside the banner shell}}
* {{Category link with count|WikiProjects using a non-standard quality scale}}
* {{Category link with count|Wikipedia vital articles needing attention|pages}}

=== Ангилал нэр өөрчлөх ===
* {{Category link with count|Wikipedia non-empty soft redirected categories}}

== Мөн үзнэ үү ==
* {{Template link general|Skip to talk}} – Шууд хэлэлцүүлэг рүү очих
* {{Template link general|Talk header}}
* [[Module:WikiProject banner]]
* [[:Category:Pages using WikiProject banner shell needing attention]]

=== Бусад shell загварууд ===
* {{Template link general|Article history}}
* {{Template link general|Banner holder}}
* {{Template link general|Old XfD multi}}
* {{Template link general|Redirect category shell}}

{{Sandbox other||
[[Category:Non-subject-matter-related article-talk header templates]]
[[Category:Template shell templates]]
[[Category:Templates that are not mobile friendly]]
[[Category:Pages related to the WikiProject meta banner|Shell]]
}}</text>
      <sha1>a37f7aq1bufchj8kb1c1mt7gmyzu6wn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855452</id>
      <parentid>855451</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:18:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>855452</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4422" sha1="o309ns8w6w2etgki0qqie2zua1cina3" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
{{Redirect|Template:WikiProject banner|бүх WikiProject баннеруудыг бүтээхэд ашиглагддаг код|Module:WikiProject banner}}
{{High-use}}
{{Template shortcut|WPBS}}
{{Lua|Module:Banner shell}}
{{AWB standard installation}}

== Хэрэглээ ==
Энэхүү загвар нь хэлэлцүүлгийн хуудасны баннеруудыг нэгтгэн, давхар (nested) бүрхүүл дотор байрлуулж, нийтлэлийн ерөнхий чанарын үнэлгээг харуулдаг. Энэ нь [[Wikipedia:Template index/WikiProject banners|WikiProject баннерууд]]-д зориулагдсан бөгөөд зөвхөн ийм төрлийн загваруудтай найдвартай ажиллана.  

Энэ загварыг WikiProject баннергүй хэлэлцүүлгийн хуудсанд {{para|class}} параметрийн утгатайгаар ашиглаж болно. Энэ тохиолдолд [[:Category:C-Class articles]] зэрэг ерөнхий ангиллыг автоматаар үүсгэнэ.

WikiProject үнэлгээний бот-ууд нь энэ хэрэглээний зааврын дагуу shell template-ийг өөрчилж болно ''хэрэв бот өөр шалтгаанаар тухайн хэлэлцүүлгийн хуудсыг засварлаж байгаа бол''. Хэрэв тухайн хуудсан дээр энэ зааврыг дагахгүй байх талаар зөвшилцөл байгаа бол {{Para|collapsed|yes}} эсвэл {{Para|collapsed|no}} гэж тодорхой зааж ботын үйлдлийг дарж болно.

=== Энгийн ===
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{WikiProject banner shell|class=|
{{First Project Banner}}
{{Second Project Banner}}
{{Third Project Banner}}
...
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

=== Бүрэн ===
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{WikiProject banner shell|class=|vital=|blp=|collapsed=|listas=|
{{First Project Banner}}
{{Second Project Banner}}
{{Third Project Banner}}
...
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== Төсөлөөс хамааралгүй чанарын үнэлгээ ==
{{shortcut|WP:PIQA}}

2023 оны 2-р сард [[Wikipedia:Village pump (proposals)/Archive 198#Project-independent quality assessments|Wikipedia-ийн хамтын нийгэмлэг]] нийтлэлийн [[Wikipedia:Content assessment|чанарын үнэлгээг]] WikiProject-оос хамааралгүй болгохыг хүчтэй дэмжсэн.

Үүний дагуу {{para|class}} параметрийг [[Template:WikiProject banner shell]]-д нэмэх талаар зөвшилцөлд хүрсэн бөгөөд бүх төслүүд үүнийг өвлөн авна. Давхардлыг багасгахын тулд энэ үнэлгээг зөвхөн banner shell дээр харуулна. Төслүүд өөрийн баннерт {{para|QUALITY_CRITERIA|custom}} параметр нэмснээр энэ системээс татгалзаж болно.

Мөн WikiProject-гүй нийтлэл дээр дангаар нь ашиглаж болно, жишээ нь:
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; inline&gt;
{{WikiProject banner shell|class=start}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

[[User:Cewbot/log/20200122/configuration|Cewbot]] нь {{WikiProject banner shell}}-ийг тогтмол засварлан хөтөлнө.

== Параметрүүд ==
Бүх параметрүүд нь заавал биш.

* '''1''' – WikiProject баннеруудыг энд байрлуулна (нэг мөрөнд нэгийг)
* '''class''' – Чанарын үнэлгээ (жишээ: Start, C, GA)
* '''blp''' – Амьд хүний тухай эсэх:
  - yes → амьд хүн  
  - no → нас барсан хүн  
  - other → нийтлэл өөр хүний тухай боловч амьд хүмүүстэй холбоотой эмзэг мэдээлэл агуулсан  
  - activepol → идэвхтэй улс төрч  
* '''collapsed''' – Баннеруудыг эвхсэн (collapsed) төлөвтэй ачаалах (yes гэж өгнө)
* '''listas''' – Ангилах түлхүүр (жишээ: Smith, John)
* '''vital''' – yes бол [[Wikipedia:Vital articles/data]]-г шалгаж, чухал нийтлэл эсэхийг тодорхойлно</text>
      <sha1>o309ns8w6w2etgki0qqie2zua1cina3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Module:WikiProject banner</title>
    <ns>828</ns>
    <id>146266</id>
    <revision>
      <id>855453</id>
      <timestamp>2026-05-03T13:20:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;require('strict') local p = {} local sandbox-- = '/sandbox' -- BE SURE TO COMMENT OUT this definition when deploying to live local cfg = mw.loadData('Module:WikiProject banner/config' .. (sandbox or '')) local auxiliary = cfg.auxiliary_module .. (sandbox or '') local args_module = require('Module:Arguments') local mbox = require('Module:Message box').main local yesno = require('Module:Yesno') local frame = mw.getCurrentFrame() local lang = mw.getLanguage(cfg.lan...&quot;</comment>
      <origin>855453</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="34487" sha1="2nd42olhiqczs0gveek7ottaun53k98" xml:space="preserve">require('strict')
local p = {}
local sandbox-- = '/sandbox' -- BE SURE TO COMMENT OUT this definition when deploying to live
local cfg = mw.loadData('Module:WikiProject banner/config' .. (sandbox or ''))
local auxiliary = cfg.auxiliary_module .. (sandbox or '')
local args_module = require('Module:Arguments')
local mbox = require('Module:Message box').main
local yesno = require('Module:Yesno')
local frame = mw.getCurrentFrame()
local lang = mw.getLanguage(cfg.language)
local current_title = mw.title.getCurrentTitle()
local parameter_format = function(parameter, value)
	return frame:expandTemplate{title='para', args={parameter, value or ''}}
end

local wikilink = function(link, display)
	if link then
		return display and '[['..link..'|'..display..']]' or '[['..link..']]'
	else
		return display or ''
	end
end

local display_error = function(text)
	local span = mw.html.create('div')
		:addClass('error')
		:wikitext(text)
	return tostring(span)	
end

local image = function(image_name, size, alt, position)
	return image_name and '[[File:'
		.. image_name
		.. (size and '|' .. size or '')
		.. (position and '|' .. position or '')
		.. (alt and '|alt=' .. alt or '')
		.. ']]'
end

local if_exists = function(target, fallback) -- function to add wikilink if target exists
	local title = mw.title.new(target)
	if title and title.exists then
		return wikilink(target)
	else
		return fallback or target
	end
end

local importance_mask = function(importance, scale, banner_name, pagetype, class)
---------------------------
-- Importance mask --------
---------------------------
local importance_normalised
if scale=='inline' then -- pass importance without change
	importance_normalised = importance or ''
elseif scale=='subpage' then
	local custom_mask = banner_name:subPageTitle('importance')
	if custom_mask.exists and #custom_mask:getContent()&gt;1 then -- pass to custom importance mask
		importance_normalised = mw.text.trim(frame:expandTemplate{
			title = custom_mask.prefixedText,
			args = {
				importance = importance,
				class = class,
				pagetype = pagetype
			}
		})
	end
else -- standard importance scale
	importance_normalised = cfg.importance.na
	if pagetype=='article' or pagetype=='set index article' or pagetype=='redirect' or pagetype=='draft' then
		local mask = cfg.importance.mask
		if importance and mask[importance:lower()] then -- valid importance specified
			importance_normalised = mask[importance:lower()]
		elseif pagetype=='article' or pagetype=='set index article' then -- unspecified or invalid importance, use &quot;Unknown&quot; for articles
			importance_normalised = cfg.importance.unknown
		end
	end
end
return importance_normalised
end

---------------------------
-- Quality class mask -----
---------------------------
p.readarticleclass = function(options, page) -- used by _main and also Module:Banner shell
	page = page or current_title.prefixedText
	local get_parameter_value = require('Module:Template parameter value').getParameter
	local success, result = get_parameter_value(page, cfg.banner_shell.redirects, 'class', options)
	return success and result
	-- returns FALSE if banner shell template does not exist on page
	-- returns BLANK if class parameter is not defined or is defined blank
	-- otherwise returns class parameter
end
p.class_mask = function(class, title, FQS, pagetype, article)
	local resolveFQSgrade = function(class)
		return FQS and lang:ucfirst(class) or 'NA'
	end
	local out
	title = title or mw.title.getCurrentTitle()
	local ns = title.namespace
	class = class:match('^%s*(.-)%s*$'):lower()
	if pagetype=='redirect' or pagetype=='soft redirect' then
		out = resolveFQSgrade('redirect')
	elseif pagetype=='disambiguation page' then
		out = resolveFQSgrade('disambig')
	elseif article or pagetype=='article' or pagetype=='set index article' then
		if pagetype=='set index article' then
			out = 'List'
		elseif class=='start' or class=='stub' then -- Ucfirst
			out = lang:ucfirst(class)
		elseif class=='b' or class=='c' or class=='fa' or class=='fl' or class=='a' or class=='ga' then -- Upper-case
			out = class:upper()
		elseif class=='list' or class=='sia' or class=='si' or class=='sl' then-- List
			out = 'List'
		else
			out = '' -- unassessed
		end
	elseif ns==7 or ns==711 then -- File talk
		if class=='fm' then
			out = 'FM'
		else
			out = resolveFQSgrade('file')
		end
	else
	    local grade = cfg.quality.ns_to_class[ns] or 'NA'
		out = resolveFQSgrade(grade)
	end
	return out
end

local page_assessment = function(project, class, importance) -- add PageAssessments parser function
	local assessment = table.concat({project, class or '', importance or ''},'|')
	frame:preprocess('{{#assessment:' .. assessment .. '}}')
end

local bubble = function(text, style)
	local out = mw.html.create('span')
		:addClass('wpb-header-bubbles')
		:addClass(style)
		:wikitext(text)
	return tostring(out)
end

p._main = function(args, raw_args, demo_page, banner_name, inactive)
---------------------------
-- Initialise parameters --
---------------------------
local project = args.PROJECT or 'PROJECT'
local project_name = args.PROJECT_NAME or 'WikiProject ' .. project
local project_link = mw.title.new(args.PROJECT_LINK or 'Wikipedia:' .. project_name)
local pagetype = demo_page==true and 'article' or require('Module:Pagetype')._main({
	page = demo_page,
	dab = 'disambiguation page',
	sia = 'set index article',
	draft = 'draft'
})
local article = pagetype=='article' or pagetype=='set index article'
local rows, nested_ratings, task_forces, notes, categories, taskforce_categories = {}, {}, {}, {}, {}, {}
local add_category = function(category, key)
	if category and category~='none' then
		table.insert(categories, {category = category, key = key})
	end
end
local parse_pt = function(text) -- function to replace _PAGETYPE_ with the actual page type
	local ptype = article and 'article' or pagetype -- display &quot;article&quot; for articles otherwise page type
	return text and text:gsub('_PAGETYPE_', ptype)
end
for arg_name, arg_value in pairs(args) do
	local tf_match = mw.ustring.match(arg_name,'^tf (%d+)$')
	local note_match = mw.ustring.match(arg_name,'^note (%d+)$')
	if tf_match and yesno(arg_value, true) then
		table.insert(task_forces, tf_match)
	elseif note_match and yesno(arg_value, true) then
		table.insert(notes, note_match)
	else
		local tf, cat = mw.ustring.match(arg_name,'^tf (%d+) cat (%d+)$')
		if tf and yesno(arg_value, true) then
			if not taskforce_categories[tf] then -- initialise table
				taskforce_categories[tf] = {}
			end
			table.insert(taskforce_categories[tf], cat)
		end
	end
end
table.sort(task_forces, function (x, y) return tonumber(x) &lt; tonumber(y) end)
table.sort(notes, function (x, y) return tonumber(x) &lt; tonumber(y) end)
local assessment_category = function(cat, name)
	if cat then
		return cat:gsub(' articles', '') -- remove &quot;articles&quot; from category
	else
		return name or ''
	end
end
local assessment_cat = assessment_category(args.ASSESSMENT_CAT, project)
---------------------------
-- Location warning -------
---------------------------
local warning = ''
if not current_title.isTalkPage and not demo_page then
	local text = cfg.namespace_warning.text:format(
		current_title.talkPageTitle.fullText,
		parameter_format('category', 'no')
	)
	local sortkey = current_title.namespace==10 and cfg.namespace_warning.sortkey_on_template_page or cfg.namespace_warning.sortkey
	if current_title.namespace==10 then -- on the Template namespace
		text = text .. '  ' .. cfg.namespace_warning.on_template_page:format(
			parameter_format('BANNER_NAME'),
			current_title.prefixedText
		)
	end
	warning = mbox('ombox', {
		image = '[[File:' .. cfg.namespace_warning.image .. '|40px]]',
		type = cfg.namespace_warning.type_,
		text = parse_pt(text)
	})
	if not current_title.subjectPageTitle:inNamespace(2) then
		add_category(cfg.namespace_warning.categories, sortkey)
	end
end
---------------------------
-- Substitution warning ---
---------------------------
if args.substcheck=='SUBST' then
	local text = cfg.subst_warning.text:format(
		project_name,
		'&lt;code&gt;&amp;#123;&amp;#123;'..banner_name.prefixedText..'&amp;#125;&amp;#125;&lt;/code&gt;'
	)
	warning = warning .. mbox('ombox', {
		image = '[[File:' .. cfg.subst_warning.image .. '|40px]]',
		type = cfg.subst_warning.type_,
		text = text,
	}) .. cfg.subst_warning.categories
end
---------------------------
-- Primary image/text -----
---------------------------
local primary_image = function(image_name, size)
	local cell = mw.html.create('td')
	if image_name and image_name~='' then
		cell:addClass('mbox-image wpb-image')
			:wikitext(image(image_name, size, cfg.image.alt))
	else
		cell:addClass('mbox-empty-cell')
	end
	return cell
end
local portal = args.PORTAL
local portal_box = portal and frame:expandTemplate{title='Portal', args={portal}} or ''
local main_text = portal_box .. parse_pt(args.MAIN_TEXT or cfg.main_text:format(
	project_link.prefixedText,
	project_name,
	args.MAIN_ARTICLE and if_exists(args.MAIN_ARTICLE) or if_exists(project, project .. ' articles'),
	project_link.talkPageTitle.prefixedText
))
local image_left_size = args.IMAGE_LEFT_SIZE or cfg.image.default_size
local metadata = function(class, data)
	return mw.html.create('span')
		:addClass(class)
		:wikitext(data)
end
local text_cell = mw.html.create('td')
	:addClass('mbox-text')
	:wikitext(main_text)
	:tag('span')
		:addClass('metadata wpb-metadata')
		:node(metadata('wpb-project', project))
		:node(metadata('wpb-project_link', project_link.prefixedText))
		:node(metadata('wpb-banner_name', banner_name.prefixedText))
		:node(metadata('wpb-assessment_cat', assessment_cat))
	:done()
local primary_row = mw.html.create('tr')
	:node(primary_image(args.IMAGE_LEFT, image_left_size))
	:node(text_cell)
	:node(primary_image(args.IMAGE_RIGHT, args.IMAGE_RIGHT_SIZE or cfg.image.default_size))
table.insert(rows, primary_row)
---------------------------
-- Banner shell checks ----
---------------------------
local title = demo_page and demo_page~=true and mw.title.new(demo_page) or current_title
local class = p.readarticleclass({ignore_subtemplates=true}, title.prefixedText)
if class then -- banner shell exists
	local special_chars = '([%%%(%)%.%+%-%*%?%[%]%^%$])'
	local banner_name_escaped = banner_name.text
	local page_content = require('Module:Wikitext Parsing' .. (sandbox or '')).PrepareText(title:getContent()) -- get content of current page
	local content_without_shell
	for capture in mw.ustring.gmatch(page_content, '%b{}') do -- look for possible templates on page
		for _, redirect in ipairs(cfg.banner_shell.redirects) do
			if mw.ustring.find(capture, '^{{%s*' .. redirect .. '%s*[|}].*}}$') then -- found a banner shell
				banner_name_escaped = banner_name_escaped:gsub(special_chars, '%%%1') -- escape each special character
				capture = capture:gsub(special_chars, '%%%1')
				content_without_shell = mw.ustring.gsub(page_content, capture, '') -- remove banner shell content from page content
			end
			if content_without_shell then break end
		end
		if content_without_shell then break end
	end
	local template_outside_shell
	if content_without_shell and mw.ustring.find(content_without_shell, '{{%s*' .. banner_name_escaped .. '%s*[|}]') then -- found banner template outside of the shell
		add_category(cfg.banner_shell.category.outside_shell)
	end
else -- no banner shell on page
	if title.namespace==3 then --User talk namespace
		for _, user in ipairs(cfg.banner_shell.valid_users) do
			if string.find(title.rootText, user) then
				add_category(cfg.banner_shell.category.no_banner_shell)
			end
		end
	elseif title.namespace~=2 then -- not in user namespace
		add_category(cfg.banner_shell.category.no_banner_shell)
	end
	class = ''
end
---------------------------
-- Quality assessment -----
---------------------------
local assessment_link = args.ASSESSMENT_LINK
if not assessment_link then
	local fallback = mw.title.new(project_link.prefixedText .. '/Assessment')
	assessment_link = fallback.exists and fallback.prefixedText
elseif assessment_link=='no' then
	assessment_link = nil
end
local check_fallbacks = function(class, category) -- function to check non-article classes and automatically fall back to NA (or other) class if category does not exist
	if article or args.QUALITY_CRITERIA=='custom' then -- no fallbacks for articles or projects with custom quality scales
		return class
	else -- check fallbacks for non-article classes
		local new_class = class
		local category_exists = function(class)
			local cat =  mw.title.new(cfg.quality.assessment_category:format(class, category .. ' ' .. (article and 'articles' or 'pages')))
			return cat.exists and #cat:getContent()&gt;0 -- check if category exists and is not blank
		end
		if class=='FM' and not category_exists('FM') then
			new_class = 'File' -- fall back to File-class if FM category does not exist
		end
		if not category_exists(new_class) then
			new_class = 'NA' -- use NA for non-article pages if category does not exist
		end
		return new_class
	end
end
if raw_args.class then -- banner gives quality ratings
	class = class and p.class_mask(class, title, true, pagetype, article) -- put PIQA class through standard class mask
	if args.QUALITY_CRITERIA=='custom' then -- project has opted out of standard assessment scale and uses a custom mask
		local project_class
		local custom_mask = banner_name:subPageTitle('class')
		if custom_mask.exists and #custom_mask:getContent()&gt;1 then
			raw_args.demo_page = demo_page -- send demo_page to custom mask
			project_class = mw.text.trim(frame:expandTemplate{
				title = custom_mask.prefixedText,
				args = raw_args
			})
			if project_class=='' and class and class~='' then -- if unassessed and PIQA class exists, check if it can be inherited
				local new_arg_table = {}
				for arg, val in pairs(raw_args) do -- construct new argument table to send to custom mask
					new_arg_table[arg] = val
				end
				new_arg_table.class = class -- replace class with inherited class
				project_class = mw.text.trim(frame:expandTemplate{
					title = custom_mask.prefixedText,
					args = new_arg_table
				}) -- inherit project class from PIQA class normalised by custom mask
			end
			local category = (project_class=='' and 'Unassessed' or project_class..'-Class') .. ' ' .. assessment_cat .. ' ' .. (article and 'articles' or 'pages')
			add_category(category)
			if class~=project_class then -- display project class in banner
				class = project_class
				local rating = project_class=='' and cfg.quality.not_yet or cfg.quality.rated:format(class)
				local scale = cfg.quality.project_scale:format(wikilink((assessment_link or '')..'#'..lang:ucfirst(cfg.quality.name), cfg.quality.name))
				local cssClass = 'class-' .. (class=='' and 'unassessed' or class:lower())
				local class_row =  mw.html.create('tr')
					:tag('td')
						:addClass('assess'):addClass(cssClass)
						:wikitext(wikilink(':Category:' .. category, class=='' and '???' or class))
					:done()
					:tag('td')
						:addClass('mbox-text')
						:attr('colspan', '2')
						:wikitext(parse_pt(cfg.quality.rating:format(rating, scale)))
					:done()
				table.insert(rows, class_row)
				table.insert(
					nested_ratings,
					1,
					bubble(class=='' and 'Unassessed' or (class..'‑class'), cssClass)
				)
			end
		end
	else -- project uses standard PIQA assessment
		class = check_fallbacks(class, assessment_cat) -- check fallbacks for non-article classes
		local category = (class=='' and 'Unassessed' or (class..'-Class')) .. ' ' .. assessment_cat .. ' ' .. (article and 'articles' or 'pages')
		add_category(category)
		if raw_args.class~='' then -- page has a non-blank class value which is ignored
			add_category(cfg.banner_shell.category.ignored_class)
		end
	end
end
if args.HOOK_ASSESS then
	table.insert(rows, args.HOOK_ASSESS)
end
if raw_args.b1 or raw_args.b2 or raw_args.b3 or raw_args.b4 or raw_args.b5 or raw_args.b6 then
	local b_checklist = require(auxiliary).b_checklist(args, raw_args, class, demo_page, assessment_link)
	table.insert(rows, b_checklist)
end
---------------------------
-- Priority assessment ----
---------------------------
local importance
local importance_name = args.IMPN or (raw_args.priority and 'priority' or cfg.importance.default_name)
if raw_args.importance or raw_args.priority then -- banner gives priority ratings
	importance = importance_mask(args.importance or args.priority, args.IMPORTANCE_SCALE, banner_name, pagetype, class)
	local category = importance .. '-' .. importance_name .. ' ' .. assessment_cat .. ' ' .. (importance=='NA' and 'pages' or 'articles')
	if importance~='NA' then -- display importance rating
		local rating = importance=='Unknown' and cfg.importance.not_yet or cfg.importance.rated:format(importance, importance_name)
		local scale = assessment_link
			and cfg.importance.project_scale:format(assessment_link..'#'..lang:ucfirst(cfg.importance.scale:format(importance_name)), cfg.importance.scale:format(importance_name))
			or cfg.importance.default_scale
		local importance_rating = parse_pt(cfg.importance.rating:format(rating, scale))
		local cssClass = 'import-' .. importance:lower()
		local importance_row =  mw.html.create('tr')
			:tag('td')
				:addClass('assess')
				:addClass(cssClass)
				:wikitext(wikilink(':Category:' .. category, importance=='Unknown' and '???' or importance))
			:done()
			:tag('td')
				:addClass('mbox-text')
				:attr('colspan', '2')
				:wikitext(importance_rating)
			:done()
		table.insert(rows, importance_row)
		if importance~='Unknown' then -- importance is not NA or Unknown
			table.insert(
				nested_ratings,
				bubble(importance .. '‑' .. importance_name, cssClass)
			)
		end
	end
	add_category(category)
	if args.QII_FORMAT then
		add_category(require(auxiliary).quality_importance_insection(args, class, importance, importance_name, assessment_cat, article))
	end
end
if class or importance then
	page_assessment(project, class, importance)
end
if args.HOOK_IMPORTANCE then
	table.insert(rows, args.HOOK_IMPORTANCE)
end
---------------------------
-- Collapsing sections ----
---------------------------
local collapse_section = function(collapse, new_rows, header)
	if collapse then
		local header_row = mw.html.create('tr')
			:tag('th')
				:attr('colspan','3')
				:addClass('wpb-collapsed-head')
				:wikitext(header)
			:done()
		local blank_row = mw.html.create('tr')
			:tag('td')
				:addClass('mbox-image wpb-gutter')
				:css('min-width', image_left_size)
				:tag('span')
					:addClass('wpb-iefix')
					:wikitext('/&amp;nbsp;')
					:done() --TO FIX IE
			:done()
			:tag('td'):done()
			:tag('td'):done()
		local collapsed_rows = mw.html.create('table')
			:addClass('mw-collapsible mw-collapsed')
			:node(header_row)
			:node(blank_row)
			for _, row in ipairs(new_rows) do
				collapsed_rows:node(row)
			end
		local collapsed_section = mw.html.create('tr')
			:tag('td')
				:attr('colspan','3')
				:addClass('wpb-collapsed-notes')
				:node(collapsed_rows)
			:done()
		table.insert(rows, collapsed_section)
	else
		for _, row in ipairs(new_rows) do
			table.insert(rows, row)
		end
	end
end
---------------------------
-- Task forces ------------
---------------------------
local nested_tf, taskforce_output = {}, {}
local tf_default_size = args.TF_SIZE or cfg.task_force.default_size
for _, k in ipairs(task_forces) do
	local tf_prefix = 'TF_' .. k .. '_'
	local tf_assessment_cat = assessment_category(
		args[tf_prefix..'ASSESSMENT_CAT'],
		args[tf_prefix..'NAME']
	)
	if yesno(args[tf_prefix..'QUALITY']) and class then
		local tf_class = check_fallbacks(class, tf_assessment_cat)
		add_category((tf_class=='' and 'Unassessed' or tf_class..'-Class') .. ' ' .. tf_assessment_cat .. ' ' .. (article and 'articles' or 'pages'))
	end
	local tf_importance, tf_importance_category
	if raw_args['tf '..k..' importance'] then
		tf_importance = importance_mask(args['tf '..k..' importance'], args.IMPORTANCE_SCALE, banner_name, pagetype, class)
		if tf_importance=='Unknown' and yesno(args.INHERIT_IMPORTANCE) then
			tf_importance = importance
		end
		tf_importance_category = tf_importance .. '-' .. importance_name .. ' ' .. tf_assessment_cat .. ' ' .. (tf_importance=='NA' and 'pages' or 'articles')
		add_category(tf_importance_category)
	end
	if args[tf_prefix .. 'TEXT']~='none' then
		local portal = args[tf_prefix..'PORTAL'] and frame:expandTemplate{
			title='Portal',
			args={args[tf_prefix .. 'PORTAL'], height='15', margin='0'}
		} or ''
		local text = ''
		local tf_text = args[tf_prefix..'TEXT'] or args.TF_TEXT
		if tf_text then
			text = portal .. tf_text
				:gsub('_NAME_', args[tf_prefix .. 'NAME'] or '')
				:gsub('_LINK_', args[tf_prefix .. 'LINK'] or '')
				:gsub('_IMPORTANCE_', tf_importance or '')
		else
			local tf_importance_text = tf_importance
				and tf_importance~='NA'
				and tf_importance~='Unknown'
				and ' ' .. cfg.task_force.importance:format(
					wikilink(':Category:' .. tf_importance_category, tf_importance .. '-' .. importance_name)
				) or ''
			text = portal .. cfg.task_force.text:format(
				wikilink(args[tf_prefix .. 'LINK'], args[tf_prefix .. 'NAME']),
				tf_importance_text
			)
		end
		local tf_size = args[tf_prefix .. 'SIZE'] or tf_default_size
		local tf_image = ''
		if args[tf_prefix .. 'IMAGE'] then
			tf_image = image(args[tf_prefix .. 'IMAGE'], tf_size, cfg.task_force.icon_alt, 'center')
		end
		local taskforce = mw.html.create('tr')
			:tag('td')
				:wikitext(tf_image)
			:done()
			:tag('td')
				:addClass('mbox-text')
				:attr('colspan','2')
				:wikitext(parse_pt(text))
			:done()
		table.insert(taskforce_output, taskforce)
	end
	if args[tf_prefix..'HOOK'] then
		table.insert(taskforce_output, args[tf_prefix..'HOOK'])
	end
	if args[tf_prefix..'QII_FORMAT'] then
		add_category(require(auxiliary).quality_importance_insection(args, class, tf_importance, importance_name, tf_assessment_cat, article, tf_prefix))
	end
	if args[tf_prefix..'NAME'] then
		page_assessment(project..'/'..args[tf_prefix..'NAME'], class, tf_importance)
	end
	if args[tf_prefix..'MAIN_CAT'] then
		add_category(args[tf_prefix..'MAIN_CAT'])
	end
	if args[tf_prefix..'NESTED'] then
		table.insert(nested_tf, wikilink(args[tf_prefix..'LINK'], args[tf_prefix..'NESTED']))
	end
	for _, c in ipairs(taskforce_categories[k] or {}) do-- add additional taskforce categories
		add_category(args[tf_prefix..'CAT_'..c])
	end
end
if args.HOOK_TF then
	table.insert(taskforce_output, args.HOOK_TF)
end
local threshold = tonumber(args.TF_COLLAPSE) or (args.TF_HEADER and cfg.task_force.lower_threshold) or cfg.task_force.upper_threshold
collapse_section(
	#taskforce_output &gt; threshold,
	taskforce_output,
	args.TF_HEADER or cfg.task_force.header
)
---------------------------
-- Notes ------------------
---------------------------
local note_output = {}
local note_default_size = args.NOTE_SIZE or args.NOTE_1_SIZE or cfg.note.default_size
local render_note = function(note_args)--text, image_name, size, category, sort_prefix
	local sort = note_args.sort_prefix and note_args.sort_prefix .. current_title.text
	add_category(note_args.category, sort)
	add_category(note_args.category2, sort)
	if note_args.text then
		local note_image = image(
			note_args.image_name,
			note_args.size or note_default_size,
			cfg.note.icon_alt,
			'center'
		)
		local new_note = mw.html.create('tr')
			:tag('td')
				:css('background', note_args.background)
				:css('color', note_args.color)
				:wikitext(note_image)
			:done()
			:tag('td')
				:addClass('mbox-text')
				:attr('colspan', '2')
				:wikitext(parse_pt(note_args.text))
			:done()
		table.insert(note_output, new_note)
		if note_image then
			local icon = mw.html.create('span')
				:addClass('wpb-header-bubbles')
				:wikitext('[[File:' .. note_args.image_name .. '|' .. cfg.note.header_icon .. '|' .. parse_pt(note_args.text) .. '|alt=icon]]')
			table.insert(nested_ratings, tostring(icon))
		end
	end
end
local auto = false
local auto_arg = args.auto and args.auto:lower()
if (auto_arg=='yes' or auto_arg=='stub') and class=='Stub' then
	auto = 'stub'
elseif (auto_arg=='inherit' or auto_arg=='length') and class and class~='' then
	auto = auto_arg
end
if auto then
	local auto_cat = args.AUTO_ASSESS_CAT or cfg.auto.default_cat:format(project)
	local auto_text = cfg.auto.assessed:format(
		cfg.auto[auto], -- method of automatic assessment
		parameter_format('auto')
	)
	local sort_prefix
	if auto=='stub' then
		sort_prefix = 'S'
	elseif auto=='length' then
		sort_prefix = 'L'
	elseif auto=='inherit' then
		local sort_codes = cfg.auto.sort_codes
		sort_prefix = sort_codes[class] or cfg.auto.default_sort_code
	end
	render_note{
		text = auto_text,
		image_name =  cfg.auto.icon,
		category = auto_cat,
		sort_prefix = sort_prefix
	}
end
if yesno(args.attention, true) then
	local attention_cat = args.ATTENTION_CAT or cfg.attention.default_cat:format(project)
	render_note{
		text = cfg.attention.text,
		image_name = cfg.attention.icon,
		category = attention_cat
	}
end
if yesno(args.infobox, true) then
	local infobox_cat = args.INFOBOX_CAT or cfg.infobox.default_cat:format(project)
	render_note{
		text = cfg.infobox.text,
		image_name = cfg.infobox.icon,
		category = infobox_cat
	}
end
for _, k in ipairs(notes) do
	local note_prefix = 'NOTE_' .. k .. '_'
	render_note{
		text = parse_pt(args[note_prefix..'TEXT']),
		image_name = args[note_prefix..'IMAGE'],
		size = args[note_prefix..'SIZE'],
		category = args[note_prefix..'CAT']
	}
end
if yesno(args['image-needed'], true) then
	local image_needed_args = require(auxiliary).image_needed(args)
	render_note(image_needed_args)
end
if yesno(args['collaboration-candidate'], true) or yesno(args['collaboration-current'], true) or yesno(args['collaboration-past'], true) then
	local collaboration_args = require(auxiliary).collaboration(args, current_title)
	render_note(collaboration_args.candidate)
	render_note(collaboration_args.current)
	render_note(collaboration_args.past)
end
if yesno(args['a class'], true) then
	local a_class_args = require(auxiliary).a_class(args, lang)
	render_note(a_class_args)
end
if yesno(args['peer review'], true) or yesno(args['old peer review'], true) then
	local peer_review_args = require(auxiliary).peer_review(args, current_title)
	render_note(peer_review_args.current)
	render_note(peer_review_args.past)
end

local note_count = #note_output
if args.HOOK_NOTE then
	table.insert(note_output, args.HOOK_NOTE)
	local hook_collapsed = 0
	if args.HOOK_COLLAPSED then
		local success, result = pcall(mw.ext.ParserFunctions.expr, args.HOOK_COLLAPSED)
		hook_collapsed = success and tonumber(result) or 0
		if args.HOOK_COLLAPSED=='auto' then
			hook_collapsed = 1
		end
	end
	note_count = note_count + hook_collapsed
end
collapse_section(
	note_count &gt; (tonumber(args.COLLAPSED) or cfg.note.threshold),
	note_output,
	args.COLLAPSED_HEAD or cfg.note.header
)
---------------------------
-- Bottom text ------------
---------------------------
if args.HOOK_BOTTOM then
	table.insert(rows, args.HOOK_BOTTOM)
end
if args.TODO_LINK or args.TODO_TEXT then
	local todolist = require(auxiliary).todo_list(args, frame)
	table.insert(rows, todolist)
end
if args.BOTTOM_TEXT then
	local bottom_text = mw.html.create('tr')
		:tag('td')
			:attr('colspan','3')
			:wikitext(parse_pt(args.BOTTOM_TEXT))
		:done()
	table.insert(rows, bottom_text)
end
if args.MAIN_CAT then
	add_category(args.MAIN_CAT)
end
---------------------------
-- Nested display ---------
---------------------------
if args.HOOK_NESTED then
	local hook_nested = args.HOOK_NESTED:gsub('^&amp;#32;/ ', '') -- remove initial slash, will be added later
	table.insert(nested_tf, hook_nested)
end
local nested_tf_str = ''
if #nested_tf&gt;0 then
	nested_tf_str = tostring(mw.html.create('span')
		:addClass('wpb-nested-task-force')
		:wikitext(': ' .. table.concat(nested_tf, ' / '))
	)
end
local nested_ratings_str = #nested_ratings&gt;0 and table.concat(nested_ratings, ' ') or ''
if args.HOOK_NESTED_ASSESS then
	nested_ratings_str = nested_ratings_str .. tostring(mw.html.create('span')
		:addClass('wpb-header-bubbles')
		:wikitext(args.HOOK_NESTED_ASSESS)
	)
end
local header_row = mw.html.create('tr')
	:addClass('wpb-header')
	:tag('td')
		:addClass('wpb-header-icon')
		:wikitext(image(args.IMAGE_LEFT, cfg.image.header_size, cfg.image.alt))
		:done()
	:tag('td')
		:addClass('wpb-header-combined')
		:wikitext(wikilink(project_link.prefixedText, project) .. nested_tf_str .. '  ' .. nested_ratings_str)
		:done()
---------------------------
-- Prepare categories -----
---------------------------
local categories_formatted = ''
if demo_page and demo_page~=true then -- for testing purposes
	local category_list = mw.html.create('ul')
	for _, cat in ipairs(categories) do
		local item = mw.html.create('li')
			:wikitext(wikilink(':Category:' .. cat.category, cat.category))
		category_list:node(item)
	end
	local category_box = mw.html.create('div')
		:addClass('wpb-category-box')
		:wikitext('Categories:')
		:node(category_list)
	categories_formatted = tostring(category_box)
elseif not demo_page then
	local categories_linked = {}
	for _, cat in ipairs(categories) do
		local cat_link = wikilink('Category:' .. cat.category, cat.key)
		table.insert(categories_linked, cat_link)
	end
	categories_formatted = table.concat(categories_linked)
end
---------------------------
-- Make banner ------------
---------------------------
local banner_rows = mw.html.create('table')
for _, row in ipairs(rows) do
	banner_rows:node(row)
end
local banner = mw.html.create('table')
	:addClass('tmbox tmbox-notice mw-collapsible innercollapse wpb wpb-table')
	:addClass(inactive and cfg.inactive.class or nil)
	:node(header_row)
	:tag('tr')
		:tag('td')
			:addClass('mbox-text wpb-main')
			:attr('colspan','2')
			:node(banner_rows)
	:allDone()
local tstyle = frame:extensionTag('templatestyles', '', {src='Module:Message box/tmbox.css'}) ..
	frame:extensionTag ('templatestyles', '', {src = 'Module:WikiProject banner' .. (sandbox or '') .. '/styles.css'})
return warning .. tstyle .. tostring(banner) .. categories_formatted, note_count, #taskforce_output, assessment_link
end

local initialise = function(args, raw_args, inactive_status)
---------------------------
-- Initialise arguments ---
---------------------------
local parent_args = args_module.getArgs(frame, {parentOnly = true})
local category = parent_args.category or args.category or true
local demo_page = parent_args.demo_page
local config, project
if args.project then -- check for config page
	project = args.project
	local config_file = mw.title.new('Template:WikiProject ' .. args.project .. '/config')
	if config_file.exists then
		config = mw.loadJsonData(config_file.fullText)
	else
		return nil
	end
end
local parameters, unknown_parameters = {}, ''
if config then -- use config file
	args, raw_args, parameters = require(auxiliary).map_config(config, parent_args) -- map parameters from config page
	args.PROJECT = project
end
local on_template_page = false
local banner_name = mw.title.new(args.BANNER_NAME or 'Template:WikiProject ' .. (args.PROJECT or 'PROJECT'))
if not demo_page then
	if yesno(category, true) then
		on_template_page = current_title.rootPageTitle==banner_name.rootPageTitle
	else
		demo_page = true
	end
end
local project_name = args.PROJECT_NAME or 'WikiProject ' .. (args.PROJECT or 'PROJECT')
if banner_name.exists and not demo_page then -- check for unknown parameters
	if not config then -- read template code to find valid parameters
		local parameter_list = {}
		for parameter in banner_name:getContent():gmatch('{{{([^|}]+)') do
			parameter_list[parameter] = true
		end
		if parameter_list.importance==true then -- add priority as a valid alias of importance
			parameter_list.priority = true
		end
		if args.QUALITY_CRITERIA~='custom' then -- class is unrecognised, so remove from list
			parameter_list.class = false
		end
		parameter_list.listas = false -- remove listas even if parameter used (should be in banner shell)
		for k, v in pairs(parameter_list) do
			if v then
				table.insert(parameters, k)
			end
		end
	end
	parameters.showblankpositional = &quot;1&quot;
	local check_for_unknown = require('Module:Check for unknown parameters')._check
	local unknowns = check_for_unknown(parameters, parent_args)
	if unknowns and unknowns~='' then -- there are some unknown parameters
		parameters.preview = cfg.unknown_parameters.preview:format(wikilink(banner_name.fullText))
		local unknown_category = cfg.unknown_parameters.tracking:format(project_name)
		if not mw.title.new(unknown_category).exists then
			unknown_category = cfg.unknown_parameters.default
		end
		parameters.unknown = unknown_category and '[[' .. unknown_category .. '|_VALUE_]]' or ''
		unknown_parameters = check_for_unknown(parameters, parent_args)
	end
end
if not args.importance then -- allow priority to be used even by banners which don't support it
	args.importance = parent_args.priority
end
if on_template_page then
	local templatepage = require('Module:WikiProject banner/templatepage' .. (sandbox or '')).templatepage
	return templatepage(args, raw_args, inactive_status, config)
else
	return unknown_parameters
		.. p._main(args, raw_args, demo_page, banner_name, inactive_status and true or false), nil -- nil to disregard subsequent returned values
end
end

p.main = function(frame)
	local args = args_module.getArgs(frame, {frameOnly = true})
	local raw_args = args_module.getArgs(frame, {frameOnly = true, removeBlanks = false})
	return initialise(args, raw_args)
end
---------------------------
-- Inactive projects ------
---------------------------
p.inactive = function(frame)
	local args = args_module.getArgs(frame, {frameOnly = true})
	local project_name = args.PROJECT_NAME or 'WikiProject ' .. (args.PROJECT or 'PROJECT')
	local project_link = mw.title.new(args.PROJECT_LINK or 'Wikipedia:' .. project_name)
	local _status = cfg.inactive.status[args.PROJECT_STATUS] or cfg.inactive.default
	local main_text = cfg.inactive.text:format(
		project_link.prefixedText,
		project_name,
		_status
	)
	return initialise(
		{
			PROJECT = args.PROJECT,
			BANNER_NAME = args.BANNER_NAME,
			IMAGE_LEFT = cfg.inactive.image,
			IMAGE_LEFT_SIZE = cfg.inactive.image_size,
			MAIN_TEXT = main_text,
			HOOK_NESTED_ASSESS = ' ' .. cfg.inactive.nested:format(_status),
			substcheck = args.substcheck,
			category = args.category
		}, {
			substcheck = '' -- to prevent warning on templatepage
		}, _status
	)
end

return p</text>
      <sha1>2nd42olhiqczs0gveek7ottaun53k98</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855454</id>
      <parentid>855453</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:22:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудсыг 'require('strict') local p = {} local sandbox-- = '/sandbox' -- АМЬД ОРЧИНД АШИГЛАХДАА ЭНЭ МӨРИЙГ КОММЕНТ БОЛГОХ ЁСТОЙ  local cfg = mw.loadData('Module:WikiProject banner/config' .. (sandbox or '')) local auxiliary = cfg.auxiliary_module .. (sandbox or '') local args_module = require('Module:Arguments') local mbox = require('Module:Message box').main local yesno = require('Module:Yesno')  local frame =...'-р сольж байна.</comment>
      <origin>855454</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="1141" sha1="muedc8jqlpr1a8o5qfnzpv883790spr" xml:space="preserve">require('strict')
local p = {}
local sandbox-- = '/sandbox' -- АМЬД ОРЧИНД АШИГЛАХДАА ЭНЭ МӨРИЙГ КОММЕНТ БОЛГОХ ЁСТОЙ

local cfg = mw.loadData('Module:WikiProject banner/config' .. (sandbox or ''))
local auxiliary = cfg.auxiliary_module .. (sandbox or '')
local args_module = require('Module:Arguments')
local mbox = require('Module:Message box').main
local yesno = require('Module:Yesno')

local frame = mw.getCurrentFrame()
local lang = mw.getLanguage(cfg.language)
local current_title = mw.title.getCurrentTitle()

-- параметрийг форматлах функц
local parameter_format = function(parameter, value)
	return frame:expandTemplate{title='para', args={parameter, value or ''}}
end

-- wikilink үүсгэх функц
local wikilink = function(link, display)
	if link then
		return display and '[['..link..'|'..display..']]' or '[['..link..']]'
	else
		return display or ''
	end
end

-- алдааны мессеж харуулах
local display_error = function(text)
	local span = mw.html.create('div')
		:addClass('error')
		:wikitext(text)
	return tostring(span)	
end</text>
      <sha1>muedc8jqlpr1a8o5qfnzpv883790spr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855455</id>
      <parentid>855454</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:25:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>855455</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="5680" sha1="3wso5u946eeikigvrsna0u1fw4g2cnv" xml:space="preserve">return {
	language = 'mn',

	--------------------------------------------------
	-- Үндсэн текст
	--------------------------------------------------
	main_text = &quot;'''[[%s|%s]]''' ВикиТөсөлд энэ _PAGETYPE_ хамаарна. Та энэ төслийн хэлэлцүүлэгт оролцож, сайжруулахад тусалж болно.&quot;,

	--------------------------------------------------
	-- Зургийн тохиргоо
	--------------------------------------------------
	image = {
		default_size = '40px',
		header_size = '30px',
		alt = 'тэмдэг'
	},

	--------------------------------------------------
	-- Чанарын үнэлгээ
	--------------------------------------------------
	quality = {
		name = 'чанарын үнэлгээ',
		not_yet = 'үнэлэгдээгүй байна',
		rated = &quot;'''%s''' ангилалд үнэлэгдсэн&quot;,
		rating = &quot;%s. Дэлгэрэнгүйг %s үзнэ үү.&quot;,
		project_scale = '[[%s|чанарын үнэлгээний систем]]',
		ns_to_class = {
			[6] = 'File',
			[14] = 'Category'
		}
	},

	--------------------------------------------------
	-- Ач холбогдлын үнэлгээ
	--------------------------------------------------
	importance = {
		default_name = 'ач холбогдол',
		na = 'NA',
		unknown = 'Unknown',
		not_yet = 'үнэлэгдээгүй',
		rated = &quot;'''%s''' зэрэглэлийн&quot;,
		rating = &quot;%s. Дэлгэрэнгүйг %s үзнэ үү.&quot;,
		scale = &quot;%s үнэлгээ&quot;,
		project_scale = '[[%s|ач холбогдлын үнэлгээ]]',
		default_scale = 'ач холбогдлын үнэлгээ',
		mask = {
			top = 'Top',
			high = 'High',
			mid = 'Mid',
			low = 'Low'
		}
	},

	--------------------------------------------------
	-- Namespace анхааруулга
	--------------------------------------------------
	namespace_warning = {
		text = &quot;Энэ загварыг буруу байршилд ашиглаж байна. Үүнийг %s хуудсанд байрлуулах хэрэгтэй.&quot;,
		image = 'Ambox warning yellow.svg',
		type_ = 'notice',
		categories = 'Буруу байршуулсан ВикиТөсөл баннер',
		sortkey = '',
		on_template_page = &quot;Загвар дээр туршиж байна: %s&quot;
	},

	--------------------------------------------------
	-- Subst анхааруулга
	--------------------------------------------------
	subst_warning = {
		text = &quot;%s загварыг subst хийхгүй. %s гэж ашиглана.&quot;,
		image = 'Ambox warning yellow.svg',
		type_ = 'warning',
		categories = 'Буруу subst ашигласан хуудсууд'
	},

	--------------------------------------------------
	-- Task force
	--------------------------------------------------
	task_force = {
		header = 'Дэд төслүүд',
		text = &quot;Энэ %s нь %s дэд төслийн хүрээнд байна.&quot;,
		default_size = '25px',
		importance = &quot; (ач холбогдол: %s)&quot;,
		lower_threshold = 1,
		upper_threshold = 2
	},

	--------------------------------------------------
	-- Тэмдэглэлүүд
	--------------------------------------------------
	note = {
		header = 'Нэмэлт мэдээлэл',
		default_size = '25px',
		threshold = 2,
		icon_alt = 'тэмдэг',
		header_icon = '16px'
	},

	--------------------------------------------------
	-- Auto үнэлгээ
	--------------------------------------------------
	auto = {
		icon = 'Ambox notice.svg',
		default_cat = '%s автоматаар үнэлэгдсэн',
		assessed = &quot;Энэ хуудсыг %s аргаар автоматаар үнэлсэн.&quot;,
		stub = 'stub',
		length = 'урт',
		inherit = 'өвлөсөн',
		sort_codes = {
			FA = 'A',
			GA = 'B'
		},
		default_sort_code = 'Z'
	},

	--------------------------------------------------
	-- Attention
	--------------------------------------------------
	attention = {
		text = 'Анхаарал шаардлагатай',
		icon = 'Ambox warning yellow.svg',
		default_cat = '%s анхаарал шаардлагатай'
	},

	--------------------------------------------------
	-- Infobox
	--------------------------------------------------
	infobox = {
		text = 'Infobox шаардлагатай',
		icon = 'Ambox notice.svg',
		default_cat = '%s infobox хэрэгтэй'
	},

	--------------------------------------------------
	-- Banner shell
	--------------------------------------------------
	banner_shell = {
		redirects = {
			'WikiProject banner shell',
			'ВикиТөсөл баннер бүрхүүл'
		},
		category = {
			outside_shell = 'Баннер бүрхүүлээс гадуур байрласан баннер',
			no_banner_shell = 'Баннер бүрхүүлгүй хуудас',
			ignored_class = 'Үл тоосон class параметр'
		},
		valid_users = {}
	},

	--------------------------------------------------
	-- Unknown parameters
	--------------------------------------------------
	unknown_parameters = {
		preview = &quot;Танигдаагүй параметр: %s&quot;,
		tracking = 'Танигдаагүй параметртэй %s',
		default = 'Танигдаагүй параметртэй хуудсууд'
	},

	--------------------------------------------------
	-- Inactive project
	--------------------------------------------------
	inactive = {
		image = 'Ambox warning orange.svg',
		image_size = '40px',
		text = &quot;'''%s''' ВикиТөсөл идэвхгүй байна (%s).&quot;,
		nested = &quot;(идэвхгүй)&quot;,
		class = 'wpb-inactive',
		status = {
			inactive = 'идэвхгүй',
			defunct = 'хаагдсан'
		},
		default = 'идэвхгүй'
	}
}</text>
      <sha1>3wso5u946eeikigvrsna0u1fw4g2cnv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Module:Message box/tmbox.css</title>
    <ns>828</ns>
    <id>146267</id>
    <revision>
      <id>855459</id>
      <timestamp>2026-05-03T13:38:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;/* {{pp|small=y}} */ .tmbox { 	margin: 4px 0; 	border-collapse: collapse; 	border: 1px solid #c0c090;    /* Default &quot;notice&quot; gray-brown */ 	background-color: #f8eaba; 	box-sizing: border-box; }  /* For the &quot;small=yes&quot; option. */ .tmbox.mbox-small { 	font-size: 88%; 	line-height: 1.25em; }  .tmbox-speedy { 	border: 2px solid #b32424;    /* Red */ 	background-color: #fee7e6;    /* Pink */ }  .tmbox-delete { 	border: 2px solid #b32424;    /* Red */ }  .tmbox-conten...&quot;</comment>
      <origin>855459</origin>
      <model>sanitized-css</model>
      <format>text/css</format>
      <text bytes="2042" sha1="ffh2lypp0mcty5c7j53ntmwywlflceo" xml:space="preserve">/* {{pp|small=y}} */
.tmbox {
	margin: 4px 0;
	border-collapse: collapse;
	border: 1px solid #c0c090;    /* Default &quot;notice&quot; gray-brown */
	background-color: #f8eaba;
	box-sizing: border-box;
}

/* For the &quot;small=yes&quot; option. */
.tmbox.mbox-small {
	font-size: 88%;
	line-height: 1.25em;
}

.tmbox-speedy {
	border: 2px solid #b32424;    /* Red */
	background-color: #fee7e6;    /* Pink */
}

.tmbox-delete {
	border: 2px solid #b32424;    /* Red */
}

.tmbox-content {
	border: 2px solid #f28500;    /* Orange */
}

.tmbox-style {
	border: 2px solid #fc3;       /* Yellow */
}

.tmbox-move {
	border: 2px solid #9932cc;    /* Purple */
}

.tmbox .mbox-text {
	border: none;
	/* @noflip */
	padding: 0.25em 0.9em;
	width: 100%;
}

.tmbox .mbox-image {
	border: none;
	/* @noflip */
	padding: 2px 0 2px 0.9em;
	text-align: center;
}

.tmbox .mbox-imageright {
	border: none;
	/* @noflip */
	padding: 2px 0.9em 2px 0;
	text-align: center;
}

/* An empty narrow cell */
.tmbox .mbox-empty-cell {           
	border: none;
	padding: 0;
	width: 1px;
}

/* keep synced with each other type of message box as this isn't qualified */
.mbox-invalid-type {
	text-align: center;
}

@media (min-width: 720px) {
	.tmbox {
		margin: 4px 10%;
	}
	
	.tmbox.mbox-small {
		/* @noflip */
		clear: right;
		/* @noflip */
		float: right;
		/* @noflip */
		margin: 4px 0 4px 1em;
		width: 238px;
	}
}

@media screen {
    html.skin-theme-clientpref-night .tmbox {
		background-color: #2e2505;    /* Dark brown, same hue/saturation as light */
	}
	
	html.skin-theme-clientpref-night .tmbox-speedy {
		background-color: #310402;    /* Dark red, same hue/saturation as light */
	}
}

@media screen and (prefers-color-scheme: dark) {
	html.skin-theme-clientpref-os .tmbox {
		background-color: #2e2505; /* Dark brown, same hue/saturation as light */
	}
	
	html.skin-theme-clientpref-os .tmbox-speedy {
		background-color: #310402; /* Dark red, same hue/saturation as light */
	}
}

/** T367463 */
body.skin--responsive table.tmbox img {
	max-width: none !important;
}</text>
      <sha1>ffh2lypp0mcty5c7j53ntmwywlflceo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855461</id>
      <parentid>855459</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:44:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>855461</origin>
      <model>sanitized-css</model>
      <format>text/css</format>
      <text bytes="1650" sha1="68ljjtvg3l4osdcls24pshn217b819z" xml:space="preserve">/* === Tmbox base styles === */

.tmbox {
	margin: 4px 0;
	border-collapse: collapse;
	border: 1px solid #c0c090;
	background-color: #f8eaba;
	box-sizing: border-box;
}

/* Small version */
.tmbox.mbox-small {
	font-size: 88%;
	line-height: 1.25em;
}

/* Message box types */
.tmbox-speedy {
	border: 2px solid #b32424;
	background-color: #fee7e6;
}

.tmbox-delete {
	border: 2px solid #b32424;
}

.tmbox-content {
	border: 2px solid #f28500;
}

.tmbox-style {
	border: 2px solid #fc3;
}

.tmbox-move {
	border: 2px solid #9932cc;
}

/* Content layout */
.tmbox .mbox-text {
	border: none;
	padding: 0.25em 0.9em;
	width: 100%;
}

.tmbox .mbox-image {
	border: none;
	padding: 2px 0 2px 0.9em;
	text-align: center;
}

.tmbox .mbox-imageright {
	border: none;
	padding: 2px 0.9em 2px 0;
	text-align: center;
}

.tmbox .mbox-empty-cell {
	border: none;
	padding: 0;
	width: 1px;
}

/* Invalid type fallback */
.mbox-invalid-type {
	text-align: center;
}

/* Responsive layout */
@media (min-width: 720px) {
	.tmbox {
		margin: 4px 10%;
	}

	.tmbox.mbox-small {
		clear: right;
		float: right;
		margin: 4px 0 4px 1em;
		width: 238px;
	}
}

/* Dark mode support */
@media screen {
	html.skin-theme-clientpref-night .tmbox {
		background-color: #2e2505;
	}

	html.skin-theme-clientpref-night .tmbox-speedy {
		background-color: #310402;
	}
}

@media screen and (prefers-color-scheme: dark) {
	html.skin-theme-clientpref-os .tmbox {
		background-color: #2e2505;
	}

	html.skin-theme-clientpref-os .tmbox-speedy {
		background-color: #310402;
	}
}

/* Prevent image shrinking issues */
body.skin--responsive table.tmbox img {
	max-width: none !important;
}</text>
      <sha1>68ljjtvg3l4osdcls24pshn217b819z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Module:Banner shell/styles.css</title>
    <ns>828</ns>
    <id>146268</id>
    <revision>
      <id>855460</id>
      <timestamp>2026-05-03T13:39:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot; /* {{pp-template}} */ .banner-shell { 	border-collapse: separate; 	border-spacing: 4px; }  .banner-shell-header { 	text-align: center; 	font-weight: bold; }  .banner-shell-inner { 	padding: 2px 4px; 	background: #fffaef;     color:inherit; 	border: 1px dotted gray; }  @media screen { 	html.skin-theme-clientpref-night .banner-shell-inner { 		background:#2e2505;         color:inherit; 	} }  @media screen and (prefers-color-scheme: dark) { 	html.skin-theme-clientp...&quot;</comment>
      <origin>855460</origin>
      <model>sanitized-css</model>
      <format>text/css</format>
      <text bytes="1598" sha1="gsp8jxdutg3nsx84sknob6tae5lxqd4" xml:space="preserve">
/* {{pp-template}} */
.banner-shell {
	border-collapse: separate;
	border-spacing: 4px;
}

.banner-shell-header {
	text-align: center;
	font-weight: bold;
}

.banner-shell-inner {
	padding: 2px 4px;
	background: #fffaef;
    color:inherit;
	border: 1px dotted gray;
}

@media screen {
	html.skin-theme-clientpref-night .banner-shell-inner {
		background:#2e2505;
        color:inherit;
	}
}

@media screen and (prefers-color-scheme: dark) {
	html.skin-theme-clientpref-os .banner-shell-inner {
		background:#2e2505;
        color:inherit;
	}
}

/* For tmboxes inside banner-shell */
.banner-shell .tmbox {
	margin: 2px 0;
	/* TODO: Still needed? Probably at least for .mbox-small */
	width: 100%;/* For Safari and Opera */
}

/* &quot;small&quot; tmboxes should not be small when also &quot;nested&quot;, so reset styles that
 * are set in tmbox.css.
 */
.banner-shell .tmbox.mbox-small { 
	line-height: 1.5em;
	font-size: 100%;
}

/* hide things that should only display outside shells */
.banner-shell-inner .banner-shell-outside {
	display: none;
}


@media (min-width: 720px) {
	.wpbs {
		width: 80%;
	}
}

.wpbs .assess {
	width: 60px;
	text-align:center;
}

.wpbs .banner-shell-header {
	border: none;
	padding: 0.25em 0.9em 0.25em 0;
}

/* This selector needs to have three classes because wpbm.css will come after
 * the shell CSS. Possibly .wpb-header will be the only class in the future in
 * which case we will still need at least two.
 */
.wpbs .wpb .wpb-header {
	display: table-row;
}

/* hide the header icon when banner expanded */
.wpbs .wpb:not(.mw-collapsed) .wpb-header-icon a {
	display: none;
}</text>
      <sha1>gsp8jxdutg3nsx84sknob6tae5lxqd4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чин сэтгэлтийн чуулган</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146269</id>
    <revision>
      <id>855464</id>
      <timestamp>2026-05-03T17:05:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;'''Чин сэтгэлтийн чуулган''' нь [[Манж Чин улс]]ын үеийн [[Шинжаан]]ы [[Торгууд]]ын нэгэн чуулганы нэр. Энэ чуулган 1771 онд байгуулагдсан. Шээрэн анх [[Зүүнгарын Хаант Улс]]т алба хааж байжээ. 1755 онд Зүүнгарын Хаант Улсыг [[Чин улс]] устгасан. Шээрэн Чин улсын армийн...&quot;</comment>
      <origin>855464</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2560" sha1="mocon25ic3qq95ug0ri90p4s8uegpp7" xml:space="preserve">'''Чин сэтгэлтийн чуулган''' нь [[Манж Чин улс]]ын үеийн [[Шинжаан]]ы [[Торгууд]]ын нэгэн чуулганы нэр. Энэ чуулган 1771 онд байгуулагдсан. Шээрэн анх [[Зүүнгарын Хаант Улс]]т алба хааж байжээ. 1755 онд Зүүнгарын Хаант Улсыг [[Чин улс]] устгасан. Шээрэн Чин улсын армийн өндөр албан тушаалтныг алах төлөвлөгөө боловсруулж, дараа нь [[Халимагийн хант улс]] руу зугтжээ. Тэрээр Халимагийн хант улсыг [[Зүүнгар нутаг]] руу нүүлгэн шилжүүлэхийг дэмжиж, Убаши эцэст нь итгүүлжээ. 1771 онд тэрээр болон бусад ноёд [[Убаши]]г дагаж Зүүнгар нутаг руу буцаж ирэв. Олон бэрхшээлийн дараа тэд эцэст нь хүрэх газраа хүрсэн боловч бүх овог аймгууд их хэмжээний хохирол амссан. Эцэст нь Убаши Чингийн ордонд бууж өгөхөөс өөр аргагүй болжээ. [[Тэнгэр тэтгэгч]] Шээрэн өршөөж, түүний овог аймгийг [[Булган гол]]ын сав газарт амьдарч, [[Ховдын манж сайдын газар]]аар удирдуулахаар шийджээ. Түүний овог аймгийг Манжууд Убашигийн удирдсан [[Үнэн сүсэгтийн чуулган|Хуучин Торгууд]]аас ялгахын тулд '''Шинэ Торгууд''' гэж нэрлэжээ.

Энэ чуулган 1939 онд татан буугдах хүртэл оршин тогтнож байжээ.

==Үнэн сүсэгтийн чуулганы хошууд==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!№
! style=&quot;width: 25%;&quot;|Хошуу
!Байгуулагдсан
!Анхны засаг ноён
! style=&quot;width: 25%;&quot;|Тайлбар
|-
|1
|[[Жаргалант торгуудын баруун хошуу]]
|1771
| Засаг, төрийн Билигт жүн ван Шээрэн
|
|-
|2
|[[Жаргалант торгуудын зүүн хошуу]]
|1771
| Засаг, хошууны Учралт бэйс [[Шар хүүхэн]]
|
|-
|}

[[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]]
[[Ангилал:Шинжаан]]
[[Ангилал:Торгууд]]</text>
      <sha1>mocon25ic3qq95ug0ri90p4s8uegpp7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855465</id>
      <parentid>855464</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T17:07:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>855465</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2542" sha1="ql0j98n0ajicomrv1rgoqbp2vkv49jd" xml:space="preserve">'''Чин сэтгэлтийн чуулган''' нь [[Манж Чин улс]]ын үеийн [[Шинжаан]]ы [[Торгууд]]ын нэгэн чуулганы нэр. Энэ чуулган 1771 онд байгуулагдсан. Шээрэн анх [[Зүүнгарын Хаант Улс]]т алба хааж байжээ. 1755 онд Зүүнгарын Хаант Улсыг [[Чин улс]] устгасан. Шээрэн Чин улсын армийн өндөр албан тушаалтныг алах төлөвлөгөө боловсруулж, дараа нь [[Халимагийн хант улс]] руу зугтжээ. Тэрээр Халимагийн хант улсыг [[Зүүнгар нутаг]] руу нүүлгэн шилжүүлэхийг дэмжиж, Убаши эцэст нь итгүүлжээ. 1771 онд тэрээр болон бусад ноёд [[Убаши]]г дагаж Зүүнгар нутаг руу буцаж ирэв. Олон бэрхшээлийн дараа тэд эцэст нь хүрэх газраа хүрсэн боловч бүх овог аймгууд их хэмжээний хохирол амссан. Эцэст нь Убаши Чингийн ордонд бууж өгөхөөс өөр аргагүй болжээ. [[Тэнгэр тэтгэгч]] Шээрэн өршөөж, түүний аймгийг [[Булган гол]]ын сав газарт амьдарч, [[Ховдын манж сайдын газар]]аар удирдуулахаар шийджээ. Түүний аймгийг Манжууд Убашигийн удирдсан [[Үнэн сүсэгтийн чуулган|Хуучин Торгууд]]аас ялгахын тулд '''Шинэ Торгууд''' гэж нэрлэжээ.

Энэ чуулган 1939 онд татан буугдах хүртэл оршин тогтнож байжээ.

==Үнэн сүсэгтийн чуулганы хошууд==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!№
! style=&quot;width: 25%;&quot;|Хошуу
!Байгуулагдсан
!Анхны засаг ноён
! style=&quot;width: 25%;&quot;|Тайлбар
|-
|1
|[[Жаргалант торгуудын баруун хошуу]]
|1771
| Засаг, төрийн Билигт жүн ван Шээрэн
|
|-
|2
|[[Жаргалант торгуудын зүүн хошуу]]
|1771
| Засаг, хошууны Учралт бэйс [[Шар хүүхэн]]
|
|-
|}

[[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]]
[[Ангилал:Шинжаан]]
[[Ангилал:Торгууд]]</text>
      <sha1>ql0j98n0ajicomrv1rgoqbp2vkv49jd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855466</id>
      <parentid>855465</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T17:15:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>855466</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2544" sha1="jig3zkjek7kwkyhovn2s6o26ixm7lw3" xml:space="preserve">'''Чин сэтгэлтийн чуулган''' нь [[Манж Чин улс]]ын үеийн [[Шинжаан]]ы [[Торгууд]]ын нэгэн чуулганы нэр. Энэ чуулган 1771 онд байгуулагдсан. Шээрэн анх [[Зүүнгарын Хаант Улс]]т алба хааж байжээ. 1755 онд Зүүнгарын Хаант Улсыг [[Чин улс]] устгасан. Шээрэн Чин улсын армийн өндөр албан тушаалтныг алах төлөвлөгөө боловсруулж, дараа нь [[Халимагийн хант улс]] руу зугтжээ. Тэрээр Халимагийн хант улсыг [[Зүүнгар нутаг]] руу нүүлгэн шилжүүлэхийг дэмжиж, Убаши эцэст нь итгүүлжээ. 1771 онд тэрээр болон бусад ноёд [[Убаши]]г дагаж Зүүнгар нутаг руу буцаж ирэв. Олон бэрхшээлийн дараа тэд эцэст нь хүрэх газраа хүрсэн боловч бүх овог аймгууд их хэмжээний хохирол амссан. Эцэст нь Убаши Чингийн ордонд бууж өгөхөөс өөр аргагүй болжээ. [[Тэнгэр тэтгэгч]] Шээрэнг өршөөж, түүний аймгийг [[Булган гол]]ын сав газарт амьдарч, [[Ховдын манж сайдын газар]]аар удирдуулахаар шийджээ. Түүний аймгийг Манжууд Убашигийн удирдсан [[Үнэн сүсэгтийн чуулган|Хуучин Торгууд]]аас ялгахын тулд '''Шинэ Торгууд''' гэж нэрлэжээ.

Энэ чуулган 1939 онд татан буугдах хүртэл оршин тогтнож байжээ.

==Үнэн сүсэгтийн чуулганы хошууд==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!№
! style=&quot;width: 25%;&quot;|Хошуу
!Байгуулагдсан
!Анхны засаг ноён
! style=&quot;width: 25%;&quot;|Тайлбар
|-
|1
|[[Жаргалант торгуудын баруун хошуу]]
|1771
| Засаг, төрийн Билигт жүн ван Шээрэн
|
|-
|2
|[[Жаргалант торгуудын зүүн хошуу]]
|1771
| Засаг, хошууны Учралт бэйс [[Шар хүүхэн]]
|
|-
|}

[[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]]
[[Ангилал:Шинжаан]]
[[Ангилал:Торгууд]]</text>
      <sha1>jig3zkjek7kwkyhovn2s6o26ixm7lw3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855472</id>
      <parentid>855466</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T01:40:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>855472</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2542" sha1="0pnkegd84vuo6ahpbb37hj3zvqfbv3m" xml:space="preserve">'''Чин сэтгэлтийн чуулган''' нь [[Манж Чин улс]]ын үеийн [[Шинжаан]]ы [[Торгууд]]ын нэгэн чуулганы нэр. Энэ чуулган 1771 онд байгуулагдсан. Шээрэн анх [[Зүүнгарын Хаант Улс]]ад алба хааж байжээ. 1755 онд Зүүнгарын Хаант Улсыг [[Чин улс]] устгасан. Шээрэн Чин улсын армийн өндөр албан тушаалтныг алах төлөвлөгөө боловсруулж, дараа нь [[Халимагийн хант улс]] руу зугтжээ. Тэрээр Халимагийн хант улсыг [[Зүүнгар нутаг]] руу нүүлгэн шилжүүлэхийг дэмжиж, Убашиг эцэст нь итгүүлжээ. 1771 онд тэр болон бусад ноёд [[Убаши]]г дагаж Зүүнгар нутаг руу буцаж ирэв. Олон бэрхшээлийн дараа тэд эцэст нь хүрэх газраа хүрсэн боловч бүх овог аймгууд их хэмжээний хохирол амссан. Эцэст нь Убаши Чингийн ордонд бууж өгөхөөс өөр аргагүй болжээ. [[Тэнгэр тэтгэгч]] Шээрэнг өршөөж, түүний аймгийг [[Булган гол]]ын сав газарт амьдарч, [[Ховдын манж сайдын газар]]аар удирдуулахаар шийджээ. Түүний аймгийг манжууд Убашигийн удирдсан [[Үнэн сүсэгтийн чуулган|Хуучин Торгууд]]аас ялгахын тулд '''Шинэ Торгууд''' гэж нэрлэжээ.

Энэ чуулган 1939 онд татан буугдах хүртэл оршин тогтнож байжээ.

==Үнэн сүсэгтийн чуулганы хошууд==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!№
! style=&quot;width: 25%;&quot;|Хошуу
!Байгуулагдсан
!Анхны засаг ноён
! style=&quot;width: 25%;&quot;|Тайлбар
|-
|1
|[[Жаргалант торгуудын баруун хошуу]]
|1771
| Засаг, төрийн Билигт жүн ван Шээрэн
|
|-
|2
|[[Жаргалант торгуудын зүүн хошуу]]
|1771
| Засаг, хошууны Учралт бэйс [[Шар хүүхэн]]
|
|-
|}

[[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]]
[[Ангилал:Шинжаан]]
[[Ангилал:Торгууд]]</text>
      <sha1>0pnkegd84vuo6ahpbb37hj3zvqfbv3m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855510</id>
      <parentid>855472</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T03:45:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>855510</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3190" sha1="s77e89lg5tsm9vtpbxwktx8gj8qbnes" xml:space="preserve">'''Чин сэтгэлтийн чуулган''' нь [[Манж Чин улс]]ын үеийн [[Торгууд]]ын нэгэн чуулганы нэр. Энэ чуулган 1771 онд байгуулагдсан. Шээрэн анх [[Зүүнгарын Хаант Улс]]ад алба хааж байжээ. 1755 онд Зүүнгарын Хаант Улсыг [[Чин улс]] устгасан. Шээрэн Чин улсын армийн өндөр албан тушаалтныг алах төлөвлөгөө боловсруулж, дараа нь [[Халимагийн хант улс]] руу зугтжээ. Тэрээр Халимагийн хант улсыг [[Зүүнгар нутаг]] руу нүүлгэн шилжүүлэхийг дэмжиж, Убашиг эцэст нь итгүүлжээ. 1771 онд тэр болон бусад ноёд [[Убаши]]г дагаж Зүүнгар нутаг руу буцаж ирэв. Олон бэрхшээлийн дараа тэд эцэст нь хүрэх газраа хүрсэн боловч бүх овог аймгууд их хэмжээний хохирол амссан. Эцэст нь Убаши Чингийн ордонд бууж өгөхөөс өөр аргагүй болжээ. [[Тэнгэр тэтгэгч]] Шээрэнг өршөөж, түүний аймгийг [[Булган гол]]ын сав газарт амьдарч, [[Ховдын манж сайдын газар]]аар удирдуулахаар шийджээ. Түүний аймгийг манжууд Убашигийн удирдсан [[Үнэн сүсэгтийн чуулган|Хуучин Торгууд]]аас ялгахын тулд '''Шинэ Торгууд''' гэж нэрлэжээ.

1911 онд Чин улс унасны дараа энэ чуулганы хошууг [[Дундад Иргэн Улс|ДИУ]]-ын [[Шинжаан|Шинжаан муж]]ийн арми эзэлжээ. [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] [[Ховдын хязгаар]]ыг бүхэлд нь эзлэхийг оролдсон боловч [[Гурван замын байлдаан]]ы үеэр бүтэлгүйтсэн. Эцэст нь энэ чуулганы хошуунууд өнөөг хүртэл Хятадын Шинжааны нэг хэсэг хэвээр байгаа [[Алтай тойрог]]ийн нэг хэсэг болжээ.

Энэ чуулган 1939 онд татан буугдах хүртэл оршин тогтнож байжээ.

==Үнэн сүсэгтийн чуулганы хошууд==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!№
! style=&quot;width: 25%;&quot;|Хошуу
!Байгуулагдсан
!Анхны засаг ноён
! style=&quot;width: 25%;&quot;|Тайлбар
|-
|1
|[[Жаргалант торгуудын баруун хошуу]]
|1771
| Засаг, төрийн Билигт жүн ван Шээрэн
|
|-
|2
|[[Жаргалант торгуудын зүүн хошуу]]
|1771
| Засаг, хошууны Учралт бэйс [[Шар хүүхэн]]
|
|-
|}

[[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]]
[[Ангилал:Шинжаан]]
[[Ангилал:Торгууд]]</text>
      <sha1>s77e89lg5tsm9vtpbxwktx8gj8qbnes</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855511</id>
      <parentid>855510</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T03:48:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>855511</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3200" sha1="9bme4e8q1vfc4xxu7cc686061dh2pp8" xml:space="preserve">'''Чин сэтгэлтийн чуулган''' нь [[Манж Чин улс]]ын үеийн [[Торгууд]]ын нэгэн чуулганы нэр. Энэ чуулган 1771 онд байгуулагдсан. Шээрэн анх [[Зүүнгарын Хаант Улс]]ад алба хааж байжээ. 1755 онд Зүүнгарын Хаант Улсыг [[Чин улс]] устгасан. Шээрэн Чин улсын армийн өндөр албан тушаалтныг алах төлөвлөгөө боловсруулж, дараа нь [[Халимагийн хант улс]] руу зугтжээ. Тэрээр Халимагийн хант улсыг [[Зүүнгар нутаг]] руу нүүлгэн шилжүүлэхийг дэмжиж, Убашиг эцэст нь итгүүлжээ. 1771 онд тэр болон бусад ноёд [[Убаши]]г дагаж Зүүнгар нутаг руу буцаж ирэв. Олон бэрхшээлийн дараа тэд эцэст нь хүрэх газраа хүрсэн боловч бүх овог аймгууд их хэмжээний хохирол амссан. Эцэст нь Убаши Чингийн ордонд бууж өгөхөөс өөр аргагүй болжээ. [[Тэнгэр тэтгэгч]] Шээрэнг өршөөж, түүний аймгийг [[Булган гол]]ын сав газарт амьдарч, [[Ховдын манж сайдын газар]]аар удирдуулахаар шийджээ. Түүний аймгийг манжууд Убашигийн удирдсан [[Үнэн сүсэгтийн чуулган|Хуучин Торгууд]]аас ялгахын тулд '''Шинэ Торгууд''' гэж нэрлэжээ.

1911 онд Чин улс унасны дараа энэ чуулганы хошуунуудыг [[Дундад Иргэн Улс|ДИУ]]-ын [[Шинжаан|Шинжаан муж]]ийн арми эзэлжээ. [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] [[Ховдын хязгаар]]ыг бүхэлд нь эзлэхийг оролдсон боловч [[Гурван замын байлдаан]]ы үеэр бүтэлгүйтсэн. Эцэст нь энэ чуулганы хошуунууд өнөөг хүртэл Хятадын Шинжааны нэг хэсэг хэвээр байгаа [[Алтай тойрог]]ийн нэг хэсэг болжээ.

Энэ чуулган 1939 онд татан буугдах хүртэл оршин тогтнож байжээ.

==Үнэн сүсэгтийн чуулганы хошууд==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!№
! style=&quot;width: 25%;&quot;|Хошуу
!Байгуулагдсан
!Анхны засаг ноён
! style=&quot;width: 25%;&quot;|Тайлбар
|-
|1
|[[Жаргалант торгуудын баруун хошуу]]
|1771
| Засаг, төрийн Билигт жүн ван Шээрэн
|
|-
|2
|[[Жаргалант торгуудын зүүн хошуу]]
|1771
| Засаг, хошууны Учралт бэйс [[Шар хүүхэн]]
|
|-
|}

[[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]]
[[Ангилал:Шинжаан]]
[[Ангилал:Торгууд]]</text>
      <sha1>9bme4e8q1vfc4xxu7cc686061dh2pp8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855512</id>
      <parentid>855511</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T03:50:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>855512</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3200" sha1="ruk97b2omamg4f982xwlsxj600qg6kq" xml:space="preserve">'''Чин сэтгэлтийн чуулган''' нь [[Манж Чин улс]]ын үеийн [[Торгууд]]ын нэгэн чуулганы нэр. Энэ чуулган 1771 онд байгуулагдсан. Шээрэн анх [[Зүүнгарын Хаант Улс]]ад алба хааж байжээ. 1755 онд Зүүнгарын Хаант Улсыг [[Чин улс]] устгасан. Шээрэн Чин улсын армийн өндөр албан тушаалтныг алах төлөвлөгөө боловсруулж, дараа нь [[Халимагийн хант улс]] руу зугтжээ. Тэрээр Халимагийн хант улсыг [[Зүүнгар нутаг]] руу нүүлгэн шилжүүлэхийг дэмжиж, Убашиг эцэст нь итгүүлжээ. 1771 онд тэр болон бусад ноёд [[Убаши]]г дагаж Зүүнгар нутаг руу буцаж ирэв. Олон бэрхшээлийн дараа тэд эцэст нь хүрэх газраа хүрсэн боловч бүх овог аймгууд их хэмжээний хохирол амссан. Эцэст нь Убаши Чингийн ордонд бууж өгөхөөс өөр аргагүй болжээ. [[Тэнгэр тэтгэгч]] Шээрэнг өршөөж, түүний аймгийг [[Булган гол]]ын сав газарт амьдарч, [[Ховдын манж сайдын газар]]аар удирдуулахаар шийджээ. Түүний аймгийг манжууд Убашигийн удирдсан [[Үнэн сүсэгтийн чуулган|Хуучин Торгууд]]аас ялгахын тулд '''Шинэ Торгууд''' гэж нэрлэжээ.

1912 онд Чин улс унасны дараа энэ чуулганы хошуунуудыг [[Дундад Иргэн Улс|ДИУ]]-ын [[Шинжаан|Шинжаан муж]]ийн арми эзэлжээ. [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] [[Ховдын хязгаар]]ыг бүхэлд нь эзлэхийг оролдсон боловч [[Гурван замын байлдаан]]ы үеэр бүтэлгүйтсэн. Эцэст нь энэ чуулганы хошуунууд өнөөг хүртэл Хятадын Шинжааны нэг хэсэг хэвээр байгаа [[Алтай тойрог]]ийн нэг хэсэг болжээ.

Энэ чуулган 1939 онд татан буугдах хүртэл оршин тогтнож байжээ.

==Үнэн сүсэгтийн чуулганы хошууд==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!№
! style=&quot;width: 25%;&quot;|Хошуу
!Байгуулагдсан
!Анхны засаг ноён
! style=&quot;width: 25%;&quot;|Тайлбар
|-
|1
|[[Жаргалант торгуудын баруун хошуу]]
|1771
| Засаг, төрийн Билигт жүн ван Шээрэн
|
|-
|2
|[[Жаргалант торгуудын зүүн хошуу]]
|1771
| Засаг, хошууны Учралт бэйс [[Шар хүүхэн]]
|
|-
|}

[[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]]
[[Ангилал:Шинжаан]]
[[Ангилал:Торгууд]]</text>
      <sha1>ruk97b2omamg4f982xwlsxj600qg6kq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855513</id>
      <parentid>855512</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T03:59:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>855513</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3200" sha1="598ulode3ijan8tpbvcflvzkr8fxmjx" xml:space="preserve">'''Чин сэтгэлтийн чуулган''' нь [[Манж Чин улс]]ын үеийн [[Торгууд]]ын нэгэн чуулганы нэр. Энэ чуулган 1771 онд байгуулагдсан. Шээрэн анх [[Зүүнгарын Хаант Улс]]ад алба хааж байжээ. 1755 онд Зүүнгарын Хаант Улсыг [[Чин улс]] устгасан. Шээрэн Чин улсын армийн өндөр албан тушаалтныг алах төлөвлөгөө боловсруулж, дараа нь [[Халимагийн хант улс]] руу зугтжээ. Тэрээр Халимагийн хант улсыг [[Зүүнгар нутаг]] руу нүүлгэн шилжүүлэхийг дэмжиж, Убашиг эцэст нь итгүүлжээ. 1771 онд тэр болон бусад ноёд [[Убаши]]г дагаж Зүүнгар нутаг руу буцаж ирэв. Олон бэрхшээлийн дараа тэд эцэст нь хүрэх газраа хүрсэн боловч бүх овог аймгууд их хэмжээний хохирол амссан. Эцэст нь Убаши Чингийн ордонд бууж өгөхөөс өөр аргагүй болжээ. [[Тэнгэр тэтгэгч]] Шээрэнг өршөөж, түүний аймгийг [[Булган гол]]ын сав газарт амьдарч, [[Ховдын манж сайдын газар]]аар удирдуулахаар шийджээ. Түүний аймгийг манжууд Убашигийн удирдсан [[Үнэн сүсэгтийн чуулган|Хуучин Торгууд]]аас ялгахын тулд '''Шинэ Торгууд''' гэж нэрлэжээ.

1912 онд Чин улс унасны дараа энэ чуулганы хошуунуудыг [[Дундад Иргэн Улс|ДИУ]]-ын [[Шинжаан|Шинжаан муж]]ийн арми эзэлжээ. [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] [[Ховдын хязгаар]]ыг бүхэлд нь эзлэхийг оролдсон боловч [[Гурван замын байлдаан]]ы үеэр бүтэлгүйтсэн. Эцэст нь энэ чуулганы хошуунууд өнөөг хүртэл Хятадын Шинжааны нэг хэсэг хэвээр байгаа [[Алтай тойрог]]ийн нэг хэсэг болжээ.

Энэ чуулган 1939 онд татан буугдах хүртэл оршин тогтнож байжээ.

==Чин сэтгэлтийн чуулганы хошууд==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!№
! style=&quot;width: 25%;&quot;|Хошуу
!Байгуулагдсан
!Анхны засаг ноён
! style=&quot;width: 25%;&quot;|Тайлбар
|-
|1
|[[Жаргалант торгуудын баруун хошуу]]
|1771
| Засаг, төрийн Билигт жүн ван Шээрэн
|
|-
|2
|[[Жаргалант торгуудын зүүн хошуу]]
|1771
| Засаг, хошууны Учралт бэйс [[Шар хүүхэн]]
|
|-
|}

[[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]]
[[Ангилал:Шинжаан]]
[[Ангилал:Торгууд]]</text>
      <sha1>598ulode3ijan8tpbvcflvzkr8fxmjx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855514</id>
      <parentid>855513</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T04:30:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>855514</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4594" sha1="jren826tjtjt5qio1zxe5baknhzgwap" xml:space="preserve">'''Чин сэтгэлтийн чуулган''' нь [[Манж Чин улс]]ын үеийн [[Торгууд]]ын нэгэн чуулганы нэр. Энэ чуулган 1771 онд байгуулагдсан. Шээрэн анх [[Зүүнгарын Хаант Улс]]ад алба хааж байжээ. 1755 онд Зүүнгарын Хаант Улсыг [[Чин улс]] устгасан. Шээрэн Чин улсын армийн өндөр албан тушаалтныг алах төлөвлөгөө боловсруулж, дараа нь [[Халимагийн хант улс]] руу зугтжээ. Тэрээр Халимагийн хант улсыг [[Зүүнгар нутаг]] руу нүүлгэн шилжүүлэхийг дэмжиж, Убашиг эцэст нь итгүүлжээ. 1771 онд тэр болон бусад ноёд [[Убаши]]г дагаж Зүүнгар нутаг руу буцаж ирэв. Олон бэрхшээлийн дараа тэд эцэст нь хүрэх газраа хүрсэн боловч бүх овог аймгууд их хэмжээний хохирол амссан. Эцэст нь Убаши Чингийн ордонд бууж өгөхөөс өөр аргагүй болжээ. [[Тэнгэр тэтгэгч]] Шээрэнг өршөөж, түүний аймгийг [[Булган гол]]ын сав газарт амьдарч, [[Ховдын манж сайдын газар]]аар удирдуулахаар шийджээ. Түүний аймгийг манжууд Убашигийн удирдсан [[Үнэн сүсэгтийн чуулган|Хуучин Торгууд]]аас ялгахын тулд '''Шинэ Торгууд''' гэж нэрлэжээ. Түүнчлэн, Мөнгөнийн удирдсан [[Хошууд]] овог аймгийг Манжууд &quot;Шинэ Хошууд&quot; гэж нэрлэж, Жаргалант торгуудын зүүн хошууны харьяа сум болжээ. 1796 онд энэ сум албан ёсоор [[Шинэ хошуудын засаг тайжийн хошуу]] гэгддэг хошуу болжээ. Шинэ хошуудын засаг тайжийн хошуу нь энэ чуулганд харьяалагддаггүй боловч тус чуулганы янз бүрийн хошуутай бэлчээрийг хуваалцдаг.

1912 онд Чин улс унасны дараа энэ чуулганы хошуунуудыг [[Дундад Иргэн Улс|ДИУ]]-ын [[Шинжаан|Шинжаан муж]]ийн арми эзэлжээ. [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] [[Ховдын хязгаар]]ыг бүхэлд нь эзлэхийг оролдсон боловч [[Гурван замын байлдаан]]ы үеэр бүтэлгүйтсэн. Эцэст нь энэ чуулганы хоёр хошуу өнөөг хүртэл Хятадын Шинжааны нэг хэсэг хэвээр байгаа [[Алтай тойрог]]ийн нэг хэсэг болжээ. [[Алтайн нуруу]]ны зүүн талд орших Шинэ хошуудын засаг тайжийн хошууг албан ёсоор Монголын нутаг дэвсгэр гэж хүлээн зөвшөөрсөн. Засаг захиргааны хэлтсийн дараа энэ нь одоо [[Ховд аймаг|Ховд аймгийн]] [[Булган сум (Ховд)|Булган сум]]ы нэг хэсэг юм.

Энэ чуулган 1939 онд татан буугдах хүртэл оршин тогтнож байжээ.

==Чин сэтгэлтийн чуулганы хошуунууд==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!№
! style=&quot;width: 25%;&quot;|Хошуу
!Байгуулагдсан
!Анхны засаг ноён
! style=&quot;width: 25%;&quot;|Тайлбар
|-
|1
|[[Жаргалант торгуудын баруун хошуу]]
|1771
| Засаг, төрийн Билигт жүн ван Шээрэн
|
|-
|2
|[[Жаргалант торгуудын зүүн хошуу]]
|1771
| Засаг, хошууны Учралт бэйс [[Шар хүүхэн]]
|
|-
|3
|[[Шинэ хошуудын засаг тайжийн хошуу]]
|1796
| Засаг, тэргүүн зэргийн тайж [[Буянхишиг]]
| Чуулгангүй, боловч тус чуулганы янз бүрийн хошуутай бэлчээрийг хуваалцдаг
|-
|}

[[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]]
[[Ангилал:Шинжаан]]
[[Ангилал:Торгууд]]</text>
      <sha1>jren826tjtjt5qio1zxe5baknhzgwap</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855515</id>
      <parentid>855514</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T04:37:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>855515</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4583" sha1="lzte10k7bnbpd0l5jgiehfm8jscj3il" xml:space="preserve">'''Чин сэтгэлтийн чуулган''' нь [[Манж Чин улс]]ын үеийн [[Торгууд]]ын нэгэн чуулганы нэр. Энэ чуулган 1771 онд байгуулагдсан. Шээрэн анх [[Зүүнгарын Хаант Улс]]ад алба хааж байжээ. 1755 онд Зүүнгарын Хаант Улсыг [[Чин улс]] устгасан. Шээрэн Чин улсын армийн өндөр албан тушаалтныг алах төлөвлөгөө боловсруулж, дараа нь [[Халимагийн хант улс]] руу зугтжээ. Тэрээр Халимагийн хант улсыг [[Зүүнгар нутаг]] руу нүүлгэн шилжүүлэхийг дэмжиж, Убашиг эцэст нь итгүүлжээ. 1771 онд тэр болон бусад ноёд [[Убаши]]г дагаж Зүүнгар нутаг руу буцаж ирэв. Олон бэрхшээлийн дараа тэд эцэст нь хүрэх газраа хүрсэн боловч бүх овог аймгууд их хэмжээний хохирол амссан. Эцэст нь Убаши Чингийн ордонд бууж өгөхөөс өөр аргагүй болжээ. [[Тэнгэр тэтгэгч]] Шээрэнг өршөөж, түүний аймгийг [[Булган гол]]ын сав газарт амьдарч, [[Ховдын манж сайдын газар]]аар удирдуулахаар шийджээ. Түүний аймгийг манжууд Убашигийн удирдсан [[Үнэн сүсэгтийн чуулган|Хуучин Торгууд]]аас ялгахын тулд '''Шинэ Торгууд''' гэж нэрлэжээ. Түүнчлэн, Мөнгөнийн удирдсан [[Хошууд]] овог аймгийг Манжууд &quot;Шинэ Хошууд&quot; гэж нэрлэж, Жаргалант торгуудын зүүн хошууны харьяа сум болжээ. 1796 онд энэ сум албан ёсоор [[Шинэ хошуудын засаг тайжийн хошуу]] гэгддэг хошуу болжээ. Шинэ хошуудын засаг тайжийн хошуу нь энэ чуулганд харьяалагддаггүй боловч тус чуулганы хоёр хошуутай бэлчээрийг хуваалцдаг.

1912 онд Чин улс унасны дараа энэ чуулганы хошуунуудыг [[Дундад Иргэн Улс|ДИУ]]-ын [[Шинжаан|Шинжаан муж]]ийн арми эзэлжээ. [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] [[Ховдын хязгаар]]ыг бүхэлд нь эзлэхийг оролдсон боловч [[Гурван замын байлдаан]]ы үеэр бүтэлгүйтсэн. Эцэст нь энэ чуулганы хоёр хошуу өнөөг хүртэл Хятадын Шинжааны нэг хэсэг хэвээр байгаа [[Алтай тойрог]]ийн нэг хэсэг болжээ. [[Алтайн нуруу]]ны зүүн талд орших Шинэ хошуудын засаг тайжийн хошууг албан ёсоор Монголын нутаг дэвсгэр гэж хүлээн зөвшөөрсөн. Засаг захиргааны хэлтсийн дараа энэ нь одоо [[Ховд аймаг|Ховд аймгийн]] [[Булган сум (Ховд)|Булган сум]]ы нэг хэсэг юм.

Энэ чуулган 1939 онд татан буугдах хүртэл оршин тогтнож байжээ.

==Чин сэтгэлтийн чуулганы хошуунууд==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!№
! style=&quot;width: 25%;&quot;|Хошуу
!Байгуулагдсан
!Анхны засаг ноён
! style=&quot;width: 25%;&quot;|Тайлбар
|-
|1
|[[Жаргалант торгуудын баруун хошуу]]
|1771
| Засаг, төрийн Билигт жүн ван Шээрэн
|
|-
|2
|[[Жаргалант торгуудын зүүн хошуу]]
|1771
| Засаг, хошууны Учралт бэйс [[Шар хүүхэн]]
|
|-
|3
|[[Шинэ хошуудын засаг тайжийн хошуу]]
|1796
| Засаг, тэргүүн зэргийн тайж [[Буянхишиг]]
| Чуулгангүй, боловч тус чуулганы янз бүрийн хошуутай бэлчээрийг хуваалцдаг
|-
|}

[[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]]
[[Ангилал:Шинжаан]]
[[Ангилал:Торгууд]]</text>
      <sha1>lzte10k7bnbpd0l5jgiehfm8jscj3il</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855518</id>
      <parentid>855515</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:12:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>855518</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4618" sha1="je4e8sluetomttztsyfdnd9dzfc63zn" xml:space="preserve">'''Чин сэтгэлтийн чуулган''' нь [[Манж Чин улс]]ын үеийн [[Торгууд]]ын нэгэн чуулганы нэр. Энэ чуулган 1771 онд байгуулагдсан. Шээрэн анх [[Зүүнгарын Хаант Улс]]ад алба хааж байжээ. 1755 онд Зүүнгарын Хаант Улсыг [[Чин улс]] устгасан. Шээрэн Чин улсын армийн өндөр албан тушаалтныг алах төлөвлөгөө боловсруулж, дараа нь [[Халимагийн хант улс]] руу зугтжээ. Тэрээр Халимагийн хант улсыг [[Зүүнгар нутаг]] руу нүүлгэн шилжүүлэхийг дэмжиж, Убашиг эцэст нь итгүүлжээ. 1771 онд тэр болон бусад ноёд [[Убаши]]г дагаж Зүүнгар нутаг руу буцаж ирэв. Олон бэрхшээлийн дараа тэд эцэст нь хүрэх газраа хүрсэн боловч бүх овог аймгууд их хэмжээний хохирол амссан. Эцэст нь Убаши Чингийн ордонд бууж өгөхөөс өөр аргагүй болжээ. [[Тэнгэр тэтгэгч]] нь Шээрэнг өршөөж, түүний аймгийг [[Ховдын манж сайдын газар]]ийн харьяаллын [[Булган гол]]ын сав газарт бэлчээрлэхийг зөвшөөрөхөөр шийджээ. Түүний аймгийг манжууд Убашигийн удирдсан [[Үнэн сүсэгтийн чуулган|Хуучин Торгууд]]аас ялгахын тулд '''Шинэ Торгууд''' гэж нэрлэжээ. Түүнчлэн, Мөнгөнийн удирдсан [[Хошууд]] овог аймгийг Манжууд &quot;Шинэ Хошууд&quot; гэж нэрлэж, Жаргалант торгуудын зүүн хошууны харьяа сум болжээ. 1796 онд энэ сум албан ёсоор [[Шинэ хошуудын засаг тайжийн хошуу]] гэгддэг хошуу болжээ. Шинэ хошуудын засаг тайжийн хошуу нь энэ чуулганд харьяалагддаггүй боловч тус чуулганы хоёр хошуутай бэлчээрийг хуваалцдаг.

1912 онд Чин улс унасны дараа энэ чуулганы хошуунуудыг [[Дундад Иргэн Улс|ДИУ]]-ын [[Шинжаан|Шинжаан муж]]ийн арми эзэлжээ. [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] [[Ховдын хязгаар]]ыг бүхэлд нь эзлэхийг оролдсон боловч [[Гурван замын байлдаан]]ы үеэр бүтэлгүйтсэн. Эцэст нь энэ чуулганы хоёр хошуу өнөөг хүртэл Хятадын Шинжааны нэг хэсэг хэвээр байгаа [[Алтай тойрог]]ийн нэг хэсэг болжээ. [[Алтайн нуруу]]ны зүүн талд орших Шинэ хошуудын засаг тайжийн хошууг албан ёсоор Монголын нутаг дэвсгэр гэж хүлээн зөвшөөрсөн. Засаг захиргааны хэлтсийн дараа энэ нь одоо [[Ховд аймаг|Ховд аймгийн]] [[Булган сум (Ховд)|Булган сум]]ы нэг хэсэг юм.

Энэ чуулган 1939 онд татан буугдах хүртэл оршин тогтнож байжээ.

==Чин сэтгэлтийн чуулганы хошуунууд==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!№
! style=&quot;width: 25%;&quot;|Хошуу
!Байгуулагдсан
!Анхны засаг ноён
! style=&quot;width: 25%;&quot;|Тайлбар
|-
|1
|[[Жаргалант торгуудын баруун хошуу]]
|1771
| Засаг, төрийн Билигт жүн ван Шээрэн
|
|-
|2
|[[Жаргалант торгуудын зүүн хошуу]]
|1771
| Засаг, хошууны Учралт бэйс [[Шар хүүхэн]]
|
|-
|3
|[[Шинэ хошуудын засаг тайжийн хошуу]]
|1796
| Засаг, тэргүүн зэргийн тайж [[Буянхишиг]]
| Чуулгангүй, боловч тус чуулганы янз бүрийн хошуутай бэлчээрийг хуваалцдаг
|-
|}

[[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]]
[[Ангилал:Шинжаан]]
[[Ангилал:Торгууд]]</text>
      <sha1>je4e8sluetomttztsyfdnd9dzfc63zn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855522</id>
      <parentid>855518</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T06:27:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>855522</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5120" sha1="9ink43ooddd5mk6yhfang9pn1mxy6jk" xml:space="preserve">'''Чин сэтгэлтийн чуулган''' нь [[Манж Чин улс]]ын үеийн [[Торгууд]]ын нэгэн чуулганы нэр. Энэ чуулган 1771 онд байгуулагдсан. Шээрэн анх [[Зүүнгарын Хаант Улс]]ад алба хааж байжээ. 1755 онд Зүүнгарын Хаант Улсыг [[Чин улс]] устгасан. Шээрэн Чин улсын армийн өндөр албан тушаалтныг алах төлөвлөгөө боловсруулж, дараа нь [[Халимагийн хант улс]] руу зугтжээ. Тэрээр Халимагийн хант улсыг [[Зүүнгар нутаг]] руу нүүлгэн шилжүүлэхийг дэмжиж, Убашиг эцэст нь итгүүлжээ. 1771 онд тэр болон бусад ноёд [[Убаши]]г дагаж Зүүнгар нутаг руу буцаж ирэв. Олон бэрхшээлийн дараа тэд эцэст нь хүрэх газраа хүрсэн боловч бүх овог аймгууд их хэмжээний хохирол амссан. Эцэст нь Убаши Чингийн ордонд бууж өгөхөөс өөр аргагүй болжээ. [[Тэнгэр тэтгэгч]] нь Шээрэнг өршөөж, түүний аймгийг [[Ховдын манж сайдын газар]]ийн харьяаллын [[Булган гол]]ын сав газарт бэлчээрлэхийг зөвшөөрөхөөр шийджээ. Түүний аймгийг манжууд Убашигийн удирдсан [[Үнэн сүсэгтийн чуулган|Хуучин Торгууд]]аас ялгахын тулд '''Шинэ Торгууд''' гэж нэрлэжээ. Түүнчлэн, Мөнгөнийн удирдсан [[Хошууд]] овог аймгийг Манжууд &quot;Шинэ Хошууд&quot; гэж нэрлэж, Жаргалант торгуудын зүүн хошууны харьяа сум болжээ. 1796 онд энэ сум албан ёсоор [[Шинэ хошуудын засаг тайжийн хошуу]] гэгддэг хошуу болжээ. Шинэ хошуудын засаг тайжийн хошуу нь энэ чуулганд харьяалагддаггүй боловч тус чуулганы хоёр хошуутай бэлчээрийг хуваалцдаг.

Чин улс Чин сэтгэлтийн чуулганын хошуу хооронд нүүдэлчдийн хил хязгаарыг тогтоогоогүй гэдгийг дурдах нь зүйтэй бөгөөд энэ нь Монголын бусад хошуунаас тэс өөр юм. Үүнтэй төстэй нөхцөл байдал [[Үнэн сүсэгтийн чуулган]], [[Бат сэтгэлтийн чуулган]]ын янз бүрийн хошуунуудад бий.

1912 онд Чин улс унасны дараа энэ чуулганы хошуунуудыг [[Дундад Иргэн Улс|ДИУ]]-ын [[Шинжаан|Шинжаан муж]]ийн арми эзэлжээ. [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] [[Ховдын хязгаар]]ыг бүхэлд нь эзлэхийг оролдсон боловч [[Гурван замын байлдаан]]ы үеэр бүтэлгүйтсэн. Эцэст нь энэ чуулганы хоёр хошуу өнөөг хүртэл Хятадын Шинжааны нэг хэсэг хэвээр байгаа [[Алтай тойрог]]ийн нэг хэсэг болжээ. [[Алтайн нуруу]]ны зүүн талд орших Шинэ хошуудын засаг тайжийн хошууг албан ёсоор Монголын нутаг дэвсгэр гэж хүлээн зөвшөөрсөн. Засаг захиргааны хэлтсийн дараа энэ нь одоо [[Ховд аймаг|Ховд аймгийн]] [[Булган сум (Ховд)|Булган сум]]ы нэг хэсэг юм.

Энэ чуулган 1939 онд татан буугдах хүртэл оршин тогтнож байжээ.

==Чин сэтгэлтийн чуулганы хошуунууд==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!№
! style=&quot;width: 25%;&quot;|Хошуу
!Байгуулагдсан
!Анхны засаг ноён
! style=&quot;width: 25%;&quot;|Тайлбар
|-
|1
|[[Жаргалант торгуудын баруун хошуу]]
|1771
| Засаг, төрийн Билигт жүн ван Шээрэн
|
|-
|2
|[[Жаргалант торгуудын зүүн хошуу]]
|1771
| Засаг, хошууны Учралт бэйс [[Шар хүүхэн]]
|
|-
|3
|[[Шинэ хошуудын засаг тайжийн хошуу]]
|1796
| Засаг, тэргүүн зэргийн тайж [[Буянхишиг]]
| Чуулгангүй, боловч тус чуулганы янз бүрийн хошуутай бэлчээрийг хуваалцдаг
|-
|}

[[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]]
[[Ангилал:Шинжаан]]
[[Ангилал:Торгууд]]</text>
      <sha1>9ink43ooddd5mk6yhfang9pn1mxy6jk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бурхан багшийн их дүйчэн өдөр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146270</id>
    <redirect title="Бурхан багшийн их дүйчин өдөр" />
    <revision>
      <id>855474</id>
      <timestamp>2026-05-04T01:43:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <comment>Zorigt moved page [[Бурхан багшийн их дүйчэн өдөр]] to [[Бурхан багшийн их дүйчин өдөр]]: &quot;Нийтээр тэмдэглэх баярын болон тэмдэглэлт өдрүүдийн тухай&quot; хуульд бичсэнийг баримтлав.</comment>
      <origin>855474</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78" sha1="3c5ak1uom614qi0k1ehzjw8lnjjqs35" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Бурхан багшийн их дүйчин өдөр]]</text>
      <sha1>3c5ak1uom614qi0k1ehzjw8lnjjqs35</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дөрвөд Үнэн зоригт ханы аймаг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146271</id>
    <redirect title="Үнэн Зоригт Хан аймаг" />
    <revision>
      <id>855503</id>
      <timestamp>2026-05-04T03:16:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <comment>[[Үнэн Зоригт Хан аймаг]] руу чиглүүлэгдлээ</comment>
      <origin>855503</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63" sha1="86l9rd6a2rgt3a0b39cm048b7hzw1yi" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Үнэн Зоригт Хан аймаг]]</text>
      <sha1>86l9rd6a2rgt3a0b39cm048b7hzw1yi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бат сэтгэлтийн чуулган</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146272</id>
    <revision>
      <id>855516</id>
      <timestamp>2026-05-04T05:02:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;'''Бат сэтгэлтийн чуулган''' нь [[Манж Чин улс]]ын үеийн [[Шинжаан]]ы [[Хошууд]]ын нэгэн чуулганы нэр. Тус чуулган нь 1771 онд байгуулагдсан. Тэр жил Гүнгээгийн удирдсан Хошууд овог [[Убаши]]г даган [[Зүүнгар нутаг]] руу явсан. Эдгээр Хошууд овог аймгуудыг Манжууд &quot;Ил...&quot;</comment>
      <origin>855516</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1928" sha1="0u045vfv0dfko8cxznnsst2zq1iwka6" xml:space="preserve">'''Бат сэтгэлтийн чуулган''' нь [[Манж Чин улс]]ын үеийн [[Шинжаан]]ы [[Хошууд]]ын нэгэн чуулганы нэр. Тус чуулган нь 1771 онд байгуулагдсан. Тэр жил Гүнгээгийн удирдсан Хошууд овог [[Убаши]]г даган [[Зүүнгар нутаг]] руу явсан. Эдгээр Хошууд овог аймгуудыг Манжууд &quot;Илийн дундад замын Хошууд&quot; гэж нэрлэж, [[Тэнгэр тэтгэгч]] тэдэнд Баянбулаг ([[Хэжин]]) нутагт сүргээ бэлчээхийг тушаажээ.

Энэ чуулган 1939 онд татан буугдах хүртэл оршин тогтнож байжээ.

==Чин сэтгэлтийн чуулганы хошуунууд==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!№
! style=&quot;width: 25%;&quot;|Хошуу
!Байгуулагдсан
!Анхны засаг ноён
! style=&quot;width: 25%;&quot;|Тайлбар
|-
|1
|[[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын хошуу]]
|1771
| Засаг, төрийн Түшээт бэйл Гүнгээ
| 1797 онд тохиромжтой залгамжлагч байхгүйн улмаас тус хошууг татан буулгасан.
|-
|2
|[[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын дундад хошуу]]
|1771
| Засаг, хошууны Амарлингуй бэйс Яримпил
| 
|-
|3
|[[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын баруун хошуу]]
|1771
| Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Нохай
| 
|-
|4
|[[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын зүүн хошуу]]
|1775
| Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Баярлах
| 
|-
|}

[[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]]
[[Ангилал:Шинжаан]]</text>
      <sha1>0u045vfv0dfko8cxznnsst2zq1iwka6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855517</id>
      <parentid>855516</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:04:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>855517</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1928" sha1="8q7frfrfjokh004udrpt16swstjikcv" xml:space="preserve">'''Бат сэтгэлтийн чуулган''' нь [[Манж Чин улс]]ын үеийн [[Шинжаан]]ы [[Хошууд]]ын нэгэн чуулганы нэр. Тус чуулган нь 1771 онд байгуулагдсан. Тэр жил Гүнгээгийн удирдсан Хошууд овог [[Убаши]]г даган [[Зүүнгар нутаг]] руу явсан. Эдгээр Хошууд овог аймгуудыг Манжууд &quot;Илийн дундад замын Хошууд&quot; гэж нэрлэж, [[Тэнгэр тэтгэгч]] тэдэнд Баянбулаг ([[Хэжин]]) нутагт сүргээ бэлчээхийг тушаажээ.

Энэ чуулган 1939 онд татан буугдах хүртэл оршин тогтнож байжээ.

==Бат сэтгэлтийн чуулганы хошуунууд==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!№
! style=&quot;width: 25%;&quot;|Хошуу
!Байгуулагдсан
!Анхны засаг ноён
! style=&quot;width: 25%;&quot;|Тайлбар
|-
|1
|[[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын хошуу]]
|1771
| Засаг, төрийн Түшээт бэйл Гүнгээ
| 1797 онд тохиромжтой залгамжлагч байхгүйн улмаас тус хошууг татан буулгасан.
|-
|2
|[[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын дундад хошуу]]
|1771
| Засаг, хошууны Амарлингуй бэйс Яримпил
| 
|-
|3
|[[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын баруун хошуу]]
|1771
| Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Нохай
| 
|-
|4
|[[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын зүүн хошуу]]
|1775
| Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Баярлах
| 
|-
|}

[[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]]
[[Ангилал:Шинжаан]]</text>
      <sha1>8q7frfrfjokh004udrpt16swstjikcv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855523</id>
      <parentid>855517</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T06:27:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>855523</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2430" sha1="d9rgujwet9w7f3ve96crb7oywixwsqb" xml:space="preserve">'''Бат сэтгэлтийн чуулган''' нь [[Манж Чин улс]]ын үеийн [[Шинжаан]]ы [[Хошууд]]ын нэгэн чуулганы нэр. Тус чуулган нь 1771 онд байгуулагдсан. Тэр жил Гүнгээгийн удирдсан Хошууд овог [[Убаши]]г даган [[Зүүнгар нутаг]] руу явсан. Эдгээр Хошууд овог аймгуудыг Манжууд &quot;Илийн дундад замын Хошууд&quot; гэж нэрлэж, [[Тэнгэр тэтгэгч]] тэдэнд Баянбулаг ([[Хэжин]]) нутагт сүргээ бэлчээхийг тушаажээ.

Чин улс Бат сэтгэлтийн чуулганын хошуу хооронд нүүдэлчдийн хил хязгаарыг тогтоогоогүй гэдгийг дурдах нь зүйтэй бөгөөд энэ нь Монголын бусад хошуунаас тэс өөр юм. Үүнтэй төстэй нөхцөл байдал [[Үнэн сүсэгтийн чуулган]], [[Чин сэтгэлтийн чуулган]]ын янз бүрийн хошуунуудад бий.

Энэ чуулган 1939 онд татан буугдах хүртэл оршин тогтнож байжээ.

==Бат сэтгэлтийн чуулганы хошуунууд==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!№
! style=&quot;width: 25%;&quot;|Хошуу
!Байгуулагдсан
!Анхны засаг ноён
! style=&quot;width: 25%;&quot;|Тайлбар
|-
|1
|[[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын хошуу]]
|1771
| Засаг, төрийн Түшээт бэйл Гүнгээ
| 1797 онд тохиромжтой залгамжлагч байхгүйн улмаас тус хошууг татан буулгасан.
|-
|2
|[[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын дундад хошуу]]
|1771
| Засаг, хошууны Амарлингуй бэйс Яримпил
| 
|-
|3
|[[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын баруун хошуу]]
|1771
| Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Нохай
| 
|-
|4
|[[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын зүүн хошуу]]
|1775
| Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Баярлах
| 
|-
|}

[[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]]
[[Ангилал:Шинжаан]]</text>
      <sha1>d9rgujwet9w7f3ve96crb7oywixwsqb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хөөрхөн хүүхэн (кино)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146274</id>
    <revision>
      <id>855540</id>
      <timestamp>2026-05-04T08:28:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Julia Roberts 2025.jpg|thumb]] '''«Хөөрхөн хүүхэд» кино''' ({{lang-en|Pretty Woman}}''Pretty Woman'') — Найруулагч Гарри Маршаллын Жонотан Лоутоны зохиолоор бүтээсэн [[Жулиа Робертс]], [[Ричард Гир|Ричардс Гир]] нарын гол дүрд нь тоголсон америкийн хошин мелодрам уран сайхны кино. 1990 о...&quot;</comment>
      <origin>855540</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2478" sha1="05n7xm9bgb8vl1wwxylufiaa6de5zba" xml:space="preserve">[[Файл:Julia Roberts 2025.jpg|thumb]]
'''«Хөөрхөн хүүхэд» кино''' ({{lang-en|Pretty Woman}}''Pretty Woman'') — Найруулагч Гарри Маршаллын Жонотан Лоутоны зохиолоор бүтээсэн [[Жулиа Робертс]], [[Ричард Гир|Ричардс Гир]] нарын гол дүрд нь тоголсон америкийн хошин мелодрам уран сайхны кино. 1990 оны хамгийн их орлогтой ТОП-3 киноны нэг.

== Дүрүүд ==

* [[Ричард Гир]]- Нью-Йоркоос ирсэн баян чинээлэг корпорацийн дээрэмчин Эдвард Льюисийн дүрд тоглосон бөгөөд тэрээр Вивианыг долоо хоногийн турш өөрийн биеэ үнэлэгчээр хөлсөлсөн.
* [[Жулиа Робертс]], чөлөөт сэтгэлгээтэй Холливудын гудамжаар алхагч Вивиан Уордын дүрд тоглосон.
* [[Ральф Беллами]], асуудалтай хөлөг онгоцны үйлдвэрлэлийн компани болох Морс Индастризийн эзэн Жим Морсын дүрд тоглосон. Эдвард өөрийн ажлыг авахаар төлөвлөж байна.
* [[Жейсон Александр]], Эдвардын мэдрэмжгүй өмгөөлөгч Филип Стакигийн дүрд тоглосон.
* [[Хэктор Элизондо]], зочид буудлын менежер Барнард &quot;Барни&quot; Томпсоны дүрд тоглосон.
* Лаура Сан Жиакомо, Вивианы ёжтой, ухаалаг, хамгийн сайн найз, түүнд биеэ үнэлэх мэргэжлийг зааж өгсөн Кит Де Лукагийн дүрд тоглосон.
* Алекс Хайд-Уайт, Жим Морсын ач хүү Дэвид Морсын дүрд тоглосон.
* Эми Ясбек, Филипийн эхнэр Элизабет Стакигийн дүрд тоглосон.
* Элинор Донахью, Барни Томпсоны найз, эмэгтэйчүүдийн хувцасны дэлгүүрт ажилладаг Бриджитийн дүрд тоглосон.
* Жон Дэвид Карсон, Эдвардын оффисын бизнес эрхлэгч Марк Ротын дүрд тоглосон.</text>
      <sha1>05n7xm9bgb8vl1wwxylufiaa6de5zba</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855541</id>
      <parentid>855540</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T08:33:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>855541</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2440" sha1="6ud4deuamwnyxsgkrvz5fwun75kyjdi" xml:space="preserve">[[Файл:Julia Roberts 2025.jpg|thumb]]
'''«Хөөрхөн хүүхэд» кино''' ({{langx|en|Pretty Woman}}) — Найруулагч Гарри Маршаллын Жонотан Лоутоны зохиолоор бүтээсэн [[Жулиа Робертс]], [[Ричард Гир]] нарын гол дүрд нь тоглосон, Америкийн хошин мелодрам уран сайхны кино. 1990 оны хамгийн их орлогтой ТОП-3 киноны нэг.

== Дүрүүд ==

* [[Ричард Гир]]- Нью-Йоркоос ирсэн баян чинээлэг корпорацын дээрэмчин Эдвард Льюисийн дүрд тоглосон бөгөөд тэрээр Вивианыг долоо хоногийн турш өөрийн биеэ үнэлэгчээр хөлсөлсөн.
* [[Жулиа Робертс]], чөлөөт сэтгэлгээтэй Холливудын гудамжаар алхагч Вивиан Уордын дүрд тоглосон.
* [[Ральф Беллами]], асуудалтай хөлөг онгоцны үйлдвэрлэлийн компани болох Морс Индастризийн эзэн Жим Морсын дүрд тоглосон. Эдвард өөрийн ажлыг авахаар төлөвлөж байна.
* [[Жейсон Александр]], Эдвардын мэдрэмжгүй өмгөөлөгч Филип Стакигийн дүрд тоглосон.
* [[Хэктор Элизондо]], зочид буудлын менежер Барнард &quot;Барни&quot; Томпсоны дүрд тоглосон.
* Лаура Сан Жиакомо, Вивианы ёжтой, ухаалаг, хамгийн сайн найз, түүнд биеэ үнэлэх мэргэжлийг зааж өгсөн Кит Де Лукагийн дүрд тоглосон.
* Алекс Хайд-Уайт, Жим Морсын ач хүү Дэвид Морсын дүрд тоглосон.
* Эми Ясбек, Филипийн эхнэр Элизабет Стакигийн дүрд тоглосон.
* Элинор Донахью, Барни Томпсоны найз, эмэгтэйчүүдийн хувцасны дэлгүүрт ажилладаг Бриджитийн дүрд тоглосон.
* Жон Дэвид Карсон, Эдвардын оффисын бизнес эрхлэгч Марк Ротын дүрд тоглосон.</text>
      <sha1>6ud4deuamwnyxsgkrvz5fwun75kyjdi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855542</id>
      <parentid>855541</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T08:37:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>855542</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3860" sha1="6umghbfrq4ohbbetfwk2or12cs20a5w" xml:space="preserve">[[Файл:Julia Roberts 2025.jpg|thumb]]
'''«Хөөрхөн хүүхэд» кино''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Pretty Woman'') — Найруулагч [[Гарри Маршалл|Гарри Маршаллын]] Жонотан Лоутоны зохиолоор бүтээсэн [[Жулиа Робертс]], [[Ричард Гир]] нарын гол дүрд нь тоглосон, Америкийн хошин мелодрам уран сайхны кино. 1990 оны хамгийн их орлогтой ТОП-3 киноны нэг.

== Дүрүүд ==

* [[Ричард Гир]]- Нью-Йорк хотоос ирсэн баян чинээлэг корпорацын дээрэмчин Эдвард Льюисийн дүрд тоглосон бөгөөд тэрээр Вивианыг долоо хоногийн турш өөрийн биеэ үнэлэгчээр хөлсөлсөн.
* [[Жулиа Робертс]], чөлөөт сэтгэлгээтэй Холливудын гудамжаар алхагч Вивиан Уордын дүрд тоглосон.
* [[Ральф Беллами]], асуудалтай хөлөг онгоцны үйлдвэрлэлийн компани болох Морс Индастризийн эзэн Жим Морсын дүрд тоглосон. Эдвард өөрийн ажлыг авахаар төлөвлөж байна.
* [[Жейсон Александр]], Эдвардын мэдрэмжгүй өмгөөлөгч Филип Стакигийн дүрд тоглосон.
* [[Хэктор Элизондо]], зочид буудлын менежер Барнард &quot;Барни&quot; Томпсоны дүрд тоглосон.
* Лаура Сан Жиакомо, Вивианы ёжтой, ухаалаг, хамгийн сайн найз, түүнд биеэ үнэлэх мэргэжлийг зааж өгсөн Кит Де Лукагийн дүрд тоглосон.
* Алекс Хайд-Уайт, Жим Морсын ач хүү Дэвид Морсын дүрд тоглосон.
* Эми Ясбек, Филипийн эхнэр Элизабет Стакигийн дүрд тоглосон.
* Элинор Донахью, Барни Томпсоны найз, эмэгтэйчүүдийн хувцасны дэлгүүрт ажилладаг Бриджитийн дүрд тоглосон.
* Жон Дэвид Карсон, Эдвардын оффисын бизнес эрхлэгч Марк Ротын дүрд тоглосон.

== Кино авалтын явц ==
Энэ киноны төсөв 14 сая доллар байсан тул продюсерууд олон газарт зураг авалт хийх боломжтой байв. Ихэнх зураг авалт Калифорни мужийн [[Лос-Анжелес]] хотод, ялангуяа Беверли Хиллз хотод, мөн Бурбанк дахь Уолт Дисней студийн дууны тайзны дотор хийгдсэн. Рестораны хэсгийг одоо Цикада гэж нэрлэгддэг Rex II ресторанд зураг авсан. Беверли Уилшир зочид буудлын лоббид өрнөсөн дотоод үзэгдлүүдийг Лос-Анжелес дахь &quot;Амбассадор&quot; зочид буудалд зураг авалт хийсэн. Зураг авалт 1989 оны 7-р сарын 24-нд эхэлсэн боловч тэр даруй асуудалтай тулгарсан. Үүнд Феррари, Порше нар Эдвардын жолоодож явсан машины бүтээгдэхүүн байршуулах боломжийг татгалзсан зэрэг багтаж байгаа бөгөөд аль ч компани биеэ үнэлэгчидтэй холбогдохыг хүсээгүйд байв.</text>
      <sha1>6umghbfrq4ohbbetfwk2or12cs20a5w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Австралийн Дээд шүүх</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146275</id>
    <revision>
      <id>855555</id>
      <timestamp>2026-05-04T09:57:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;'''Австралийн Дээд шүүх''' ([[Англи хэл|англи.]] ''High Court of Australia'') - Австралийн эцсийн давж заалдах шатны шүүх бөгөөд Австралийн шүүхийн шатлалын дээд шатны шүүх юм. Энэ нь өөрийн шийдвэр гаргах эрх мэдэлтэй бөгөөд давж заалдах шатны шүүхийн үүрэг гүйцэтгэдэг....&quot;</comment>
      <origin>855555</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1501" sha1="nz2wk5ihfjo3c76hhx26aninnfcf4f9" xml:space="preserve">'''Австралийн Дээд шүүх''' ([[Англи хэл|англи.]] ''High Court of Australia'') - Австралийн эцсийн давж заалдах шатны шүүх бөгөөд Австралийн шүүхийн шатлалын дээд шатны шүүх юм. Энэ нь өөрийн шийдвэр гаргах эрх мэдэлтэй бөгөөд давж заалдах шатны шүүхийн үүрэг гүйцэтгэдэг. Энэ нь Австралийн Парламент болон муж улсын парламентуудаас баталсан хуулийн хууль эрх зүйн хүчин төгөлдөр байдлыг хянах, шаардлагатай тохиолдолд тус улсын үндсэн хуулийг тайлбарлахад гарсан зөрчилтэй холбоотой маргаан, асуудлыг шийдвэрлэх эрх мэдэлтэй. Дээд шүүх нь Австралийн Үндсэн хуулийн 71 дүгээр зүйлийн дагуу үйл ажиллагаа явуулдаг бөгөөд энэ нь энэхүү хууль эрх зүйн байгууллагад Холбооны асуудалтай холбоотой хамгийн чухал хууль эрх зүйн шийдвэр гаргах эрх мэдлийг олгодог. Дээд шүүхийн чиг үүрэг, бүтцийг ''1903 оны Хуулийн тухай хуулиар'' тодорхойлсон.</text>
      <sha1>nz2wk5ihfjo3c76hhx26aninnfcf4f9</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>