Их Монгол Улс

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mn">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедиа</sitename>
    <dbname>mnwiki</dbname>
    <base>https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.26</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Тусгай</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Хэрэглэгч</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Хэрэглэгчийн яриа</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедиа</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедиагийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файлын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">МедиаВики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Загвар</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Загварын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Тусламж</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Тусламжийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Ангилал</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Ангиллын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Их Монгол Улс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1283</id>
    <revision>
      <id>855599</id>
      <parentid>855271</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T01:30:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>855599</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="113866" sha1="h3b8omqvouy7nt0ssp1nlpj1f45u0uz" xml:space="preserve">{{Short description|Еврази дахь эзэнт гүрэн}}
{{Инфобокс түүхэн улс
| conventional_long_name = Их Монгол Улс
| native_name            = {{MongolUnicode|lang=xng|ᠶᠡᠬᠡ&lt;br/&gt;ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ&lt;br/&gt;ᠤᠯᠤᠰ}}&lt;br/&gt;{{tlit|xng|Yeke Monggol Ulus}} ([[Дундад Монгол хэл|Дундад Монгол]])
| common_name            = Их Монгол Улс
| status                 = [[Талын эзэнт гүрэн]]
| image_map              = Expansion of the Mongol Empire 1206–1294.gif
| image_map_caption      = 1206-1294 оны хооронд Монголын эзэнт гүрний Еврази даяарх тэлэлт
{{Legend|#B34345|Монголын эзэн гүрэн}} 
{{Legend|#CAD656|[[Алтан Орд]]}} 
{{Legend|#4E6241|[[Цагаадайн Улс]]}} 
{{Legend|#5B9749|[[Ил Хаант Улс]]}} 
{{Legend|#845DB0|[[Юань Улс]]}}
| capital                = {{Ubl|[[Аваргын балгас|Аварга]] (1206–1235)|[[Хархорум]] (1235–1271)}}
| common_languages       = {{Hlist|[[Дундад Монгол хэл|Дундад Монгол]]|[[Түрэг хэлнүүд]]{{Efn|Ялангуяа Алтан Ордны баруун [[Кипчак хэлнүүд|Кипчак аялгууд]],&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Колодзейчик |first=Дариуш |author-link=Дариуш Колодзейчик |url=https://books.google.com/books?id=FHrTxHmegRYC&amp;pg=PP1 |title=The Crimean Khanate and Poland-Lithuania: International Diplomacy on the European Periphery (15th–18th Century): A Study of Peace Treaties Followed by Annotated Documents |date=2011 |publisher=Brill |isbn=978-9-0041-9190-7 |location=Лейден |via=[[Google Books]]}}&lt;/ref&gt; Цагаадайн улсын [[Цагадайн хэл]]&lt;ref name=&quot;Kim2013&quot;&gt;{{Cite book |last=Ким |first=Хюн Жин |url=https://books.google.com/books?id=fX8YAAAAQBAJ&amp;pg=PA29 |title=The Huns, Rome and the Birth of Europe |date=2013 |publisher=[[Кембрижийн Их Сургуулийн Хэвлэл]] |isbn=978-1-1070-6722-6 |page=29 |access-date=2026-03-07 |via=[[Google Books]]}}&lt;/ref&gt; болон [[Юань Улс]]ын [[Хуучин Уйгур хэл]].}}|[[Хятад хэл|Хятад]]|[[Перс хэл|Перс]]|бусад хэл}}
| demonym                = Монголчууд
| government_type        = {{Ubl|[[Сонгодог хаант засаг]]|Хожим [[Удамшлын хаант засаг|удамшлын]]}}
| area_km2               = 33000000 км кв
| title_leader           = [[Хаан]]
| year_leader1           = 1206–1227
| leader1                = [[Чингис хаан]] (анхны)
| year_leader2           = 1229–1241
| leader2                = [[Өгэдэй хаан]]
| year_leader3           = 1246–1248
| leader3                = [[Гүюг хаан]]
| year_leader4           = 1251–1259
| leader4                = [[Мөнх хаан]]
| year_leader5           = 1260–1294
| leader5                = [[Хубилай хаан]] (нэрлэсэн)
| stat_year1             = 1206
| stat_area1             = 4000000
| ref_area1              = &lt;ref name=&quot;Taagepera499&quot;&gt;{{Cite journal |last=Таагепера |first=Рейн |author-link=Рейн Таагепера |date=1997 |title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia |url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807 |url-status=live |journal=[[International Studies Quarterly]] |volume=41 |issue=3 |pages=499 |doi=10.1111/0020-8833.00053 |issn=0020-8833 |jstor=2600793 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181119114740/https://escholarship.org/uc/item/3cn68807 |archive-date=2018-11-19 |access-date=2026-03-07|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;
| stat_year2             = 1227
| stat_area2             = 14500000
| ref_area2              = &lt;ref name=&quot;Taagepera499&quot;/&gt;
| stat_year3             = 1294
| stat_area3             = 33000000
| ref_area3              = &lt;ref name=&quot;Taagepera499&quot;/&gt;
| currency               = Янз бүр{{efn|[[Дирхам]] зэрэг зоос, мөнгө (''сүхэ''), торгон дээр суурилсан цаасан мөнгө, эсвэл хожим нь гарсан бага хэмжээний [[Юань улсын зоос|Хятад зоос]], [[Юань улс]]ын үеийн цаасан [[Жяочао]] мөнгөн тэмдэгт багтана.}}
| footnotes              = {{Notelist}}
| s1                     = Алтан Орд
| s2                     = Цагаадайн Улс
| s3                     = Ил Хаант Улс
| s4                     = Юань Улс
}}
{{Монголын түүх}}

'''Их Монгол Улс''' {{MongolUnicode|ᠶᠡᠬᠡ&lt;br /&gt;ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ&lt;br /&gt;ᠤᠯᠤᠰ}} (1206-1635), мөн '''Монголын Эзэнт Гүрэн''' {{MongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠨ&lt;br /&gt;ᠡᠵᠡᠨᠲᠦ&lt;br /&gt;ᠭᠦᠷᠦᠨ}} ([[Англи хэл|Англи]]: ''Mongol Empire'', 1206-1260/1368) нь Ази, Европ тивийг тэгнэн оршсон, Монголын түүхэнд, хамгийн өргөн уудам газар нутагтай эзэнт гүрэн юм. Судлаачид Их Монгол улсын газар нутгийг 46,000,000 эсвэл 55,000,000 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; хэмээн зөрүүтэй байдлаар тооцоолдог. Их Британийн түүхчид Их Монгол Улсыг, газар нутгийн хэмжээгээрээ, [[Британийн эзэнт гүрэн|Их Британийн эзэнт гүрний]] дараа орох, дэлхийн түүхэн дэх 2 дахь том эзэнт гүрэн гэж тэмдэглэсэн нь, дагаж орсон болон хараат буюу вассаль улс орон, овог, аймгуудыг оруулаагүй тооцсонтой холбоотой юм.  

Анх [[1206 он|1206 онд]] [[Чингис хаан|Чингис Хааны]] байгуулсан Их Монгол Улс нь алтан хөөрхөн, наран ургах зүгээс наран жаргах зүг хүртэл, [[Номхон далай]]н эргээс [[Хар тэнгис]], [[Дунай мөрний]] сав газар, өмнө зүгээс, [[Зүүн өмнөд Азийн]] болон далайн арлуудын хараат буюу [[вассал|вассаль]] орнууд, умард зүгт, Хойд мөсөн далай, [[Енисей мөрөн|Енисей мөрний]] сав газрын овог, аймгуудыг хамруулсан асар уудам том газар нутгийг эрхшээн оршиж байлаа. 

[[Ази]], [[Европ]] тивийн олон арван улс, хэдэн зуун хот балгасыг байлдан дагуулж, сая сая иргэдийг хурааж, эрхшээлдээ оруулсан, монгол цэргийн тоо нь 250'000-аас хэтэрч байсангүй.

Чингис Хаан төв Азид, одоогийн [[Монгол|Монгол улсын]] газар нутаг дахь тархай бутархай олон арван нүүдэлчин аймгуудыг нэгтгэж, [[Алтан улс|Зүрчидийн Алтан улс]], [[Тангуд|Тангуд улс]], [[Хорезмын эзэнт улс]]ыг байлдан дагуулснаар, Их Монгол Улсын үүсэл хөгжлийн үндэс суурь тавигджээ.

== Үүсэл хөгжил ==
{{Гол|Дундад зууны монгол аймгууд|Эргүнэ хунгийн домог|Монгол овог аймгуудын жагсаалт}}
[[Файл:Mongol 1206.jpg|thumb|right|300px|1206 он Монголын овог аймгууд]]
[[Файл:Mongol Empire c.1207.png|thumb|300px|Их Монгол Улс 1207 он]]
[[Файл:Ih Mongol Uls.png|thumb|right|300px|Их Монгол Улс]]

XII зууны сүүлийн хагаст Монголын газар нутагт [[Хамаг Монгол]], [[Хэрэйд]], [[Мэргид]], [[Татар]], [[Найман]] зэрэг олон арван нүүдэлчин аймгууд мөнхийн дайн дажинтай байлаа. Хамаг Монгол аймгийн хаанаар 1189 онд өргөмжлөгдсөн [[Чингис хаан]] улс төр болон цэрэг зэвсгийн хүчээр зэргэлдээх аймгуудыг өөртөө нэгтгэж [[1206 он|1206 онд]] Их Монгол Улсыг байгуулсан байна. Нүүдэлчин аймгуудын нэгдлийг хөрш зэргэлдээ орнууд эерэгээр хүлээж авсангүй. Улмаар улс төр, эдийн засгийн зөрчил нь дайн үүсэх шалтгаан болж Чингис хаан Зүрчидийн [[Алтан улс]], [[Тангуд]] болон [[Хорезм эзэнт улс]]ад цэрэглэн халдаж цаашлан [[Азербайжан]], [[Гүрж]]ийг эзэлж [[Калка гол]]ын хөвөөн дээр [[Орос]]ын вангуудын цэргийг бут цохьжээ. Тангудын эсрэг хийсэн сүүлчийн аян дайндаа Чингис хаан өвчнөөр таалал төгссөн бөгөөд өөрийн байгуулсан эзэнт улсаа хүү нартаа гэрээслэн үлдээсэн түүхтэй юм.

=== Гол үйл явдлуудын хэлхээс ===
* 1189 он: [[Хар зүрхний Хөх нуур]]т [[Алтан ]], [[Хучар|Хучир]], [[Сача бэхи]], [[Тайчу]] зэрэг [[Хамаг Монгол]]ын нөлөө бүхий ноёдын хуралдаан болж, [[Тэмүжин]]г Хамаг Монголын ханд өргөмжилж 

* 1206 он: [[Онон мөрөн|Онон мөрний]] эхэнд Монгол ноёдын [[Их Хуралдай]] хуралдаж Их Монгол улс байгуулагдсаныг даяар олонд тунхаглан зарлаж, Тэмүжин ханыг [[Хаан|Их Хаан]] Чингис хаанаар өргөмжлөв.
* 1207 он: Монголчууд баруун хойд [[Хятад]] болон [[Төвөд]]ийн зарим газар нутгийг эзлэн оршиж байсан Тангудыг дайлах аян дайныг эхэлж 1210 онд Тангудын хаан бууж өгснөөр Чингис хаан цэргээ гэдрэг татжээ. Тухайн үед [[Уйгур үндэстэн|Уйгарууд]] Их Монгол улсад дагаар орж цаашдын аян дайнууд болон улс гүрнийг төвхнүүлэх ажилд идэвхитэй оролцжээ. 
* 1211 он: Чингис хааны их цэрэг элсэн говийг гаталж Алтан улсад цөмрөн оров. [[Хуан Эр Цуйгийн Тулалдаан|Цавчаал боомтын тулалдаан]]аар Алтан улсын цэргийн давуу хүчтэй тулгаран анхны томоохон ялалтыг байгуулав. 
* 1218 он: Монголчууд [[Хар Кидан]] улсын нутагт нэвтэрч [[Кашгар|Кашгар хотыг]] эрхшээлдээ авчээ.
* 1218 он: Чингис хааны элчийг цаазаар авснаар [[Хорезм]]ийн шах [[II Мухаммед (Хорезм)|Мухаммед]] их дайны харангыг дэлдэв. 
* 1219 он: Монголын цэрэг Сырдарья мөрнийг гаталж Туркестаны нутагт нэвтрэн оржээ.
* 1219–1221 он: Хэдийгээр умард Хятадад [[Алтан улс]]тай хийж байсан дайн үргэлжилж байсан ч Чингис хаан баруун зүгт Хорезмын эзэнт улсыг амжилттай дайлж, улмаар [[II Мухаммед (Хорезм)|Мухаммед шахыг]] устгах даалгаварыг [[Зэв]], [[Сүбэдэй]] нарт өгчээ. 
* 1223 он: Зэв, Сүбэдэй нар 20000 морьт цэргийг удирдан [[Калка гол]]ын хөвөөнд анх удаа [[Русь|Орос]], [[Кипчак]]ын хамтарсан цэрэгтэй тулалдан ялалт байгуулжээ. 
* 1227 он: Чингис хаан Тангудын дайлж яваад тэнгэрт халив. Энэ үед Монголын эзэнт гүрэн 26 сая километр квадрат газар нутгийг эзэлж хэмжээгээрээ [[Ромын эзэнт гүрэн]] болон Македоны эзэнт гүрнээс дөрөв дахин том болсон байв. 
* 1229 он: Өгэдэй их хаан ор сууж, '''Далай хаан'''аар өргөмжлөгдөв. 
* 1237 он: Монголчууд [[Бат хаан]]ы удирдлаган дор нэгдэн [[Монголчуудын Русь руу хийсэн довтолгоо|баруун зүгт довтолж]] [[Киевийн Вант Улс|Киев]]ийн эсрэг дайныг эхлүүлэв. 
* 1240 он: Киевийн Вант Улсуудыг хөнөөв. Мөн дорно зүгт [[Солонгос]]ыг эрхшээлдээ оруулав. 
* 1241 он: Монголчууд [[Польш]]ийн [[Легница|Легница хот]]ын дэргэд буюу [[Легницийн тулалдаан]]аар [[Польш]], [[Герман]], [[Франц]]ын хамтарсан 30 мянган хүнтэй армийг бут цохисон байна. Мөн [[Сайо гол]]ын хөвөөнд [[Мохийн тулалдаан]]аар [[Унгар]], [[Хорват]]ын 65000 хүнтэй шигшмэл армийг бут цохив. 
* 1241 - 1242 он: Бат хааны арми [[Болгар]]ыг эзэлж жил бүр алба гувчуур авах болов. 
* 1241 он: Өгэдэй хаан нас эцэслэж Европыг эзэлж байсан цэргийн жанжид, хан хөвгүүд Их Хуралдайд дуудагдаж нутгийн зүг хүлгийн жолоо залав.
* 1242 он: Монголчууд [[Адриатын тэнгис]] хүрэв.
* 1246 он: [[Гүюг хаан]], Их хаанаар өргөмжлөгдөв.
* 1248 он: Гүюг хаан нас нөгчөв.

===Их Монгол Улс байгуулагдах урьдач нөхцөл бүрэлдсэн нь===

XII зууны монголчуудьн өмнө тархай бутархай оршиж, өөр хоорондоо ямагт харгалдан бусдын зууш болох уу, эсвэл нэгэн дээвэр дор нэгдэн нягтарч, өгсөн дээшлэх үү гэсэн ацан зам тулгарчээ. Тэрхүү түүхэн сонголтыг зөв ухамсарласан Хамаг Монголын хан [[Тэмүжин]] эсгий туургатныг нэгтгэх тэмцэлд эргэлт буцалтгүй оржээ. Хамаг Монголын дотор Тэмүжинээс гадна [[Жамуха|Жамух]]ын толгойлсон хүчний нөгөө туйл үүсэж, тэд тус тусдаа хүчээ зузаатгахыг эрмэлээж байв. Харин цагийн байдал Тэмүжиний талд аятай эргэж, Жамухын харъяат нараас түүний талд дагаар орсоор байлаа.
[[Хэрэйд]]ийн ханлигийн дотор эвдрэл гарч, [[Ван хан|Тоорил]] ханыг хүчин мөхөсдөхөд [[Тэмүжин]] ивээлдээ авч дахин тэнхрүүлэв. Ингээд түүнтэй хамт 1196 онд [[Алтан улс]]ад туслан, [[Татар]]т хамтын хүчээр цохилт өгчээ. Тэд 1199 онд [[Найман]]ы ханлигтай нүүр тулж байлдсанаас гадна Монгол угсааны олон аймгийг байлдан дагуугав. Гэвч [[Тайчууд]], [[Хонгирад]], [[Ихирэс]], [[Горлос]], [[Татар]], [[Ойрад]], [[Найман]] аймгийн ноёд эвсэж, Чингисийн эсрэг шинэ холбоо байгуулжээ. Тэд 1201 онд Эргүнэ мөрний хөвөөн дээр хуралдаж, [[Жамуха]] сэцэнийг '''Гүр хаан''' хэмээн өргөмжилжээ. Эл бүлэглэлийн эсрэг Тэмүжин Тоорил хантай хүч хавсран тулалдаж бут цохижээ. Жамухын эвслийг бут цохисны дараа Тэмүжин 1202 онд Татарыг эрхэндээ бүрмөсөн оруулав.

Жамуха Хамаг Монголын нөлөө бухий язгууртан [[Алтан]], [[Хучар|Хучир]] нарыг талдаа урвуулж, Тоорил ханы хүү Нялх Сэнгүмээр эцгийг нь ятгуулж, 1203 онд Тэмүжиний эсрэг дахин эвсэл байгуулжээ. Үүнийг тагнаж мэдсэн Тэмүжин 1203 оны намар [[Туул гол]]ын хавь газар Тоорил ханыг гэнэдүүлэн цохижээ. Ингэж [[Тэмүжин]] хамгийн хүчирхэг Хэрэйдийн ханлигийг мөхөөснөөр Монгол туургатны дотор эрх сүр, нэр хүнд нь эрс өсөв. Эцэст нь өмнөх тулалдаануудад ялагдаж, Найманы [[Таян хан]]ыг тойрон бүгсэн ханлиг, аймгуудын хэсэг бусаг хүчийг 1204 онд бут цохисноор Монгол туургатны үндсэн гол хэсгийг өөртөө нэгтгэжээ. Тэмүжин ийнхүү «хагацсан улсаа хамтатгаж, бутарсан улсаа бүртгэх» их үйл хэргийг бүтээсэн билээ. Энэ үе бол Их монгол улс байгуулагдах явц дахь нэг ёсны шилжилтийн үе байжээ.

===Их Монгол Улс байгуулагдсан нь===
[[File:Genghis Khan empire-en.svg|thumb|Монголын байлдан дагуулалт]]
[[File:Empire_of_Genghis_Khan_at_his_death.png|thumb|Чингис хааныг өөд болох үеийн Их Монгол Улсын газар нутаг]]
3-р жарны улаан [[бар жил]] (1206) бол Монгол түмэнд ивээлээ өгч, хэзээ ч үл умартах түүхэн аугаа их үйлсийн гараа болсон юм. 1206 оны намар цагт [[Онон гол|Онон голын]] эхнээ [[Чингис хаан|'''Тэмүжиний''']] oрд өргөөнд Монголын язгууртан дээдсийн их чуулган '''[[Их Хуралдай]]''' хуралджээ. Их Хуралдайн өмнө тавигдсан үндсэн зорилт нь '''Их Монгол Улс''' байгуулагдсаныг даяар олноо зарлан тунхаглах, нүүдэлчин монголчуудын төрийн жолоог бат түвшин атгах их хааныг сонгон өргөмжлөх явдал байв.
 
Ийнхүү монгол угсааны олон ханлиг аймгуудыг нэгтгэн захирсан Монгол хэмээх улс [[Төв Ази|Төв Азид]] тогтнон мандсан байна. Шинэ тулгар Монгол улс тогтнон мандахад бас Чингис хааны шадар зүтгэлтнүүд, нийт Монгол түмэн гол үүрэг гүйцэтгэсэн. Монголын тулгар төр тогтсоныг өргөн утгаар нь авч үзвэл, МЭӨ 3 зуунаас үүдэлтэй яэгуурын монголчуудын 1400-аад жилийн шаргуу тэмцлийн зүй ёсны үр дүн, нүүдэлч удмынхны нийгэм-улс төрийн хөгжилд гарсан чанарын хувьсал өөрчлөлт, өтгөс өвгөдөөс маань улбаалсан төр ёсны уламжлал, шинэчлэлийи яах аргагүй гойд содон түүхэн үзэгдэл байсан юм. Их Монгол нь улс хэмээх орчин цагийн ухагдахууны үндсэн шалгуур - тодорхой газар нутаг, хил хязгаар, хүн ам, төр болон төрийн бүрэн эрхт байдал хэмээх гол болзолуудыг бүрэн дүүрэн хангаж байсан юм.
 
Чингис хааны үндэслэн байгуулсан Их Монгол Улс нь эхэн үедээ умардаас өмнөд этгээдэд [[Байгал нуур|'''Байгал нуураас''']] [[Цагаан хэрэм|'''Түмэн газрын цагаан хэрэм''']] хүртэл,  [[Хянганы нуруу|'''Хянганы нуруунаас''']] [[Алтайн нуруу|'''Алтайн чинад''']] хүртэл зүүнээс өрнөд хүртэл өргөн уудам нутгийг эзлэн оршиж байв. 1207 онд [[Зүчи]] баруун гарын их цэргийг удирдан, '''буриад, хабханас, тува,''' зэрэг [[Ойн иргэд]]ийг Их Монгол улсад нэгтгэжээ. 

1218 онд киргизүүдтэй хамт бослого гаргасан [[түмэд]]үүд  Чингисийн цэрэгт дарагдсаны дараа зарим хэсэг нь [[мэргид]]үүдтэй цуг [[Якут]] руу очсон нь якутын мэргид, тумат овог болжээ. Якут эрдэмтэд энэ нүүдлийг якутын ард түмэн бүрэлдэхэд нөлөөлсөн сүүлчийн үйл явдал гэж үздэг. Түрэг хэлнүүдээс монгол хэлтэй хамгийн ойр нь [[якут хэл]] юм. Якут хэлний 30% нь монгол үг байдаг. [[:en:Yakutian horse|Якутын баруун нутгийн адуу]] нь [[:en:Mongolian horse|монгол адуутай]] төстэй нь тогтоогджээ. Бусад түмэд хүмүүсийг урагш нүүлгэсэн нь одоогийн Өмнөд Монголын Түмэд болсон бололтой. Хожим [[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх хаан]] мөн адил бослого гаргасан [[урианхай]]чуудыг тарааж хуваажээ.

Чингис хааныг тэнгэрт хальсны дараа түүний хүүхдүүд нь хоорондоо хаан ширээний төлөө тэмцэлдэв. Чингисийн гэрээслэл ёсоор [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй]] хаан ширээнд суух ёстой байсан боловч Чингисийн дүү Тэмүгэ Отчигин зэрэг нөлөө бүхий зарим ноёд Чингисийн отгон хүү [[Тулуй|Тулуйг]] хаан болгох санаатай байжээ. Түүнийг гадарлаад ч тэр үү, Өгэдэй ширээ залгамжлахаас цааргалах дүр үзүүлж, түүнээс шалтгаалан шинэ хаан өргөмжлөхөөр Хэрлэний “хөдөө аралд” эхэлсэн Их Хуралдай 40-өөд хоног үргэлжлэн байж 1229 оны билгийн 8-р сард сая өндөрлөжээ. Өгэдэйн ширээнд суухад авга ах Отчигин, [[Бэлгүдэй]], ах [[Цагадай|Цагаадай]], дүү [[Тулуй]], ах [[Зүчи|Зүчийн]] хүү [[Бат хаан|Бат]] зэрэг дээдэс онцгой хүндэтгэл үзүүлж мөргөн ёсолж, Цагаадай Тулуй нар 2 талаас түшиж, авга Отчигин араас нь тулж ширээнээ суулгажээ. Үүнээс хойш их хааныг өргөмжлөх бүрд бүгд мөргөх ёсон тогтсон гэдэг. 1241 онд [[Өгэдэй хаан]] нас бармагц хаан ширээний төлөө тэмцэл дахин өрнөжээ. Өгэдэйн ач хөвгүүн Ширмүн буюу Тулуйн хүү Мөнх хоёрын нэгийг ширээ залгамжлуулахаар гэрээслэлсэн гэдэг. Гэтэл Өгэдэйн хатан мэргэд овгийн [[Дөргөнэ]] /Туракина/ төрийн эрхийг түр барьж байгаа байдлаа ашиглаж өөрийн хүү [[Гүюг хаан|Гүюгийг]] хаан болгох гэж хүчлэн оролджээ. Үүнээс болж шинэ хааныг сонгон өргөмжлөх явдал хойшлогдож 4-н жил шахам Дөргэнэ хатан төр барьжээ. Шинэ хааныг сонгох [[Их Хуралдай|Их Хуралдайг]] хуралдуулах гэж хэдэн удаа оролдсон боловч шийдвэрлэх гол эрх мэдэл бүхий хүмүүс цуглахгүй хойшлогдсон байна. Гагцхүү 1245 оны намар Хар хүрмийн (Хүрмэн чулуутайн нутагт Хар хүрэм голын хөвөөнд боссон тул Хар хүрэм гэж нэрлэсэн) ойролцоох Далан даваа гэдэг газар Их Хуралдай болж [[Гүюг хаан|Гүюгийг]] хаанд өргөмжилсөн байна. Тэр хуралдай их өргөн болсон гэдэг. Их монгол улсын өнцөг булан бүрээс алтан ургийн ноёд язгууртнаас гадна Хятад, Орос, Солонгос, Франц, Гүрж, Герман, Араб, Багдад улс болон Ромын пап ламын элч [[Плано Карпини]] зэрэг гадаадын олон элч, төлөөлөгч нар ирсэн аж. Гүюг бас л хаан болохоос татгалзсан дүр үзүүлж миний дараа манай удмынханд хаан ширээг залгамжлуулж байх юм бол хаан больё гэсэн болзол тавьж зөвшөөрүүлээд хаан болжээ. Гүюг хаан ширээнд удсангүй. 1248 оны хавар дайнд явж байгаад [[Самарканд]] хотын орчимд тэнгэрт хальжээ. Хаан ширээний тэмцэл дахиад л өрнөжээ. Энэ завшааныг Гүюгийн их хатан [[Огул Каймиш]] ашиглан 1249-1251 онд төр барьжээ. Чингис хааны хойчис Зүчи-Тулуйхан, Цагадай-Өгэдэйхэн гэсэн 2 тал болж хуваагджээ. Алтан ордны улсын [[Бат хаан|Бат хан]] насны ахмад, нэр хүндтэйн учир 1249 онд өөрийн байгаа газарт Их Хуралдай хийх санал дэвшүүлж, олон ноёдод урилга зарлага явуулжээ. Тэнд цөөхөн хүн очсон боловч Батыг өөрийг нь их хаан болгох саналыг дэвшүүлжээ. Бат түүнийг хүлээж авсангүй, харин Тулуйн хүү Мөнхийг хаан өргөмжлүүлэхээр тогтоожээ. Гэтэл Өгэдэй-Цагадайнхан Өгэдэйн ач хүү Ширмүнийг хаанд өргөмжлөх санаатай байжээ. Хаан ширээний төлөөх тэмцэл ил далд үргэлжилж 1251 оны зун Алтан ордны улсын Бэрх ноёны удирдлагаар болсон Их Хуралдайгаар [[Мөнх хаан|Мөнхийг]] хаанд өргөмжилжээ. Мөнх хаан болоод өөрийг нь эсэргүүцсэн Өгэдэйн ач хүү Ширмүн, Гүюгийн хүү Хочин, Нуху, Чингис хааны дотны нөхөр Зэлмийн хүү Есүндэй, Занги, Цанай, Элжигдэй, түр хугацаагаар төр барьж байсан Хаймиш хатан, Гүюгийн их түшмэл Чингай зэрэг 70 гаруй хүнийг хатуу чанга шийтгэн ихэнхийг нь цааш нь харуулж [[Дөргөнэ]] хатан зэргийг цөлсөн байна. Гүюгийн дэмжлэгээр [[Цагаадайн Улс|Цагаадай хаант улсын]] ширээг эзэлж байсан Цагаадайн хүү [[Есөнмөнх|Есөнмөнхийг]] баривчилж цаазлаад, ширээг Цагаадайн ач Хар-Хулагуд эзлүүлжээ. Мөнх хааны энэ эрс тэс ширүүн арга хэмжээ нь Мөнх хааны байр суурийг бэхжүүлж, улс төрийн хямрал тэмцлийг намжаасан байна. Ийнхүү Чингисээс хойш Чингисийн удмынханы дунд хаан ширээний төлөө тэмцэл ахин дахин өрнөж байжээ. Энэ муу үзэгдэл ганц монголд тохиолдсон зүйл бус, дэлхийн олон улс оронд үзэгдэж байсан ба байдаг үзэгдэл болохыг тэмдэглэх хэрэгтэй. 

=== Их Монгол Улсын төр барьсан хаад болон хатад: ===
# '''[[Чингис хаан|Тэмүжин]]''' (1206-1227). Өргөмжилсөн нэр нь Чингис. Эцэг нь Есүхэй, эх нь олхонуд аймгийн Өүлэн Үжин. Усан морин /хар/ жилийн зуны тэргүүн сарын 15-нд (аргын 1162 оны 5-р сарын 31/ мөн 6-р сарын 1-н ч гэдэг) одоогийн Хэнтий аймгийн Дадал сумын нутаг- Онон мөрний [[Дэлүүн болдог]] гэдэг газар төрсөн. Шороон тахиа жил /1189 он/ Хамаг Монгол улсын хан болж, Чингис гэдэг цол авсан. Улаан барс жилийн /1206 он/ намар оройхон нэгдсэн Их Монгол улсын хаанд өргөмжлөгдсөн. Хаан ширээнд 22 жил суусан. Гал гахай жилийн /1227 оны 8-р сард/ зун тэнгэрт халив. 66 жил наслажээ.
# '''[[Тулуй]]''' (1227-1229).  Чингис хааныг тэнгэрт халихдаа Өгэдэйг залгамжлагчаар зарласан боловч тэрээр хаан ширээнд суухаас цааргалсан тул Тулуй 2 жил эрх мэдлийг гартаа авсан.
# '''[[Өгэдэй хаан|Өгэдэй]]''' (1229-1241). Өргөмжилсөн нэр нь Далай хаан. Эцэг нь Чингис, эх нь хонгирад аймгийн Бөртэ Үжин. 1186 онд төрсөн. 1229 оны 9-р сараас 1241 оны 12-р сард тэнгэрт халих хүртлээ хүртэл хаан ширээнд 13 жил суусан. Их хатан нь найман аймгийн Дөргэнэ хатан байв/Туракина/.
# [[Дөргөнэ|Дөргөнэ хатан]] (1241-1246) Өгэдэйн 6-р хатан 5 жил түр төр барьсан.
# '''[[Гүюг хаан|Гүюг]]''' (1246-1248). [[Өгэдэй хаан]], [[Дөргөнэ]] хатан нарын хүү болж 1206 онд төрсөн. 1246 оны хавар их хаанд өргөмжлөгдсөн, 1248 оны хавар тэнгэрт хальж 2 жил хаан ширээнд суусан.
# [[Огул Каймиш хатан]] (1249-1251) Гүюг хааны их хатан 2 жил төр барьсан.
# '''[[Мөнх хаан|Мөнх]]''' (1251-1259 ). Чингис хааны отгон хүү Тулуй, хэрэйдийн Сорхахтани хатан нарын хүү болж 1208 онд төрсөн. 1251 оны зун их хаанаар сонгогдсон, хаан ширээнд 9 жил сууж 1259 оны зун Сычуаньд цэргийн хуаранд өвчнөөр тэнгэрт хальсан.
# '''[[Аригбөх]]''' (1260-1264). Эцэг нь Чингисийн хүү Тулуй, эх нь хэрэйдийн Сорхахтани хатан, 1257 онд Мөнх хаан Сун улсыг дайлаар мордохдоо төр хариуцан тамга барьж суухаар Хар-Хоринд үлдээсэн, 1260 оны зун Хар-Хоринд Их Хуралдайгаар хаан ширээнд өргөмжлөгдсөн, гэтэл төрсөн ах [[Хубилай хаан|Хубилай]] мөн өөрийгөө [[Шанду|Шандуд]] Их Хуралдай гэгчийг хуралдуулж хаан гэж тунхагласан тул ахтайгаа хаан ширээний төлөө тэмцэлдэн дайтаад 1264 онд ялагдаж Хубилайд буун өгсөн, 1266 онд нас барсан эсвэл хорлогдсон байж магадгүй хэмээн түүхэнд таамагладаг байна.
# [[Хубилай хаан|'''Хубилай''']] (Сэцэн) хаан (1260-1271) — 11 жил хаан суусан. Чингис хааны ач хүү буюу Тулуйн II хөвүүн.
''Их'' ''Монгол Улсын хааны цолыг Юань улсын захирагчид өвлөн авсан''.

=== Юань улсын хаад: ===
# [[Хубилай хаан|'''Хубилай''']] (Сэцэн) хаан (1271-1294) — Чингис хааны ач хүү буюу Тулуйн II хөвүүн.
# '''[[Өлзийт]]''' (Төмөр) хаан (1294-1307) — 13 жил хаан суусан. Хубилай хааны хүү [[Чингим|Чингим хунтайжийн]] отгон хөвгүүн.
# '''[[Хайсан хүлэг хаан|Хүлэг]]''' (Хайсан) хаан (1307-1311) — 4 жил хаан суусан Чингим хунтайжийн хоёрдугаар хүү [[Дармабала|Дармабал]] тайжийн ууган хүү.
# [[Аюурбарбад буянт хаан|'''Буянт''']] (Аюурбарбад) хаан (1311-1320) — 9 жил хаан суусан. Хайсан Хүлэг хааны дүү.
# [[Шадбал гэгээн хаан|'''Гэгээн''']] (Шадбал) хаан (1321-1323) — 4 жил хаан суусан Буянт хааны хөвүүн.
# '''[[Есөнтөмөр хаан]]''' (1323-1328) — 5 жил хаан суусан. Хубилай хааны гуч, [[Гамала]] жинь вангийн хүү.
# [[Аригиба хаан|Асухиба хаан]] (1328) — 3 сар хаан суусан Есөнтөмөр хааны ууган хөвгүүн.
# '''[[Хүслэн хаан]]''' (1329) — 7 сар хаан суусан Хүлэг хааны ууган хөвүүн.
# [[Тугтөмөр хаан|'''Заяат''']] (Тугтөмөр) хаан (1328-1329, 1329-1332) — 4 жил хаан суув. Хүлэг хааны II хөвүүн.
# '''[[Ринчинбал хаан]]''' (1332) — 40 хоног хаан суув. Хүслэн хааны отгон хөвүүн.
# [[Тогоонтөмөр хаан|'''Ухаант (Тогоонтөмөр) хаан''']] (1333-1370) — 38 жил хаан суусан, Ринчинбал хааны ах.

&lt;gallery&gt;
Файл:YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg
Файл:YuanEmperorAlbumOgedeiPortrait.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Зохион байгуулалт ==

=== Цэргийн зохион байгуулалт ===
{{Гол|Их Монгол Улсын цэргийн зэвсэг, зэвсэглэл}}
[[Файл:DiezAlbumsArmedRiders II.jpg|thumb|Перси дэх Морин цэрэг]]
[[Файл:Bitwa pod Legnicą.jpg|thumb|Легницийн тулалдаан]]
[[Файл:Mōko Shūrai Ekotoba e20(2).JPG|thumb|Монголчууд Японд довтолсон]]

[[Хишигтэн]] нь Их Монгол улсын зэвсэгт хүчний цөм болж байсан боловч, цэргийн хэрэг нь цар далайцаараа ихээхэн өргөн агуулгатай байжээ. Арван өрхөөс татсан арван цэргээс бүрдэх аравт, арван аравт бүрийн цэрэг нийлсэн зуут, арван зуутын цэргээс бүрдсэн мянгат, арван мянгатын цэрэг бүхий түмт байхаар журамласан цэргийн зохион байгуулалтын тогтолцоо нь Их Монгол улс байнгын хүчирхэг армитай байх нөхцлийг бүрдүүлсэн юм.

[[Чингис хаан]] цэргээ шинэ зохион байгуулалтанд оруулж, байнгын армийг бий болгов. Цэргийн ерөнхийлөн захирах тушаалтныг буй болгож, тэр тушаалд нэрт жанжин [[Хубилай]]-г томилов. Мөн дээд хэмжээний арван хоёр зөвлөхөөс бүрдсэн Илдэч хэмээх цэргийн бодлогын газрыг байгуулав. Цэргийн яамны маягийн эл байгууллага нь цэргийн эрдэм ухааныг хөгжүүлэх, цэргээ байлдааны байнгын бэлтгэл сургуультай байлгах, цэргийн жанжин, дарга нарын удирдлагын ур чадварыг ямагт төгөлдөржүүлэх, армийн зохион байгуулалтыг чанд цэгцлэх, дээд зэргийн уян хатан, хөдөлгөөнт армийг байлдааны бэлэн байдалд барьж байх гол үүрэгтэй байжээ.

[[Чингис хаан]], түүнийг залгамжлагчид цэргийн үйлдвэрүүдийг хөгжүүлж, анги, нэгтгэлүүдийг шинэчлэн зохион байгуулж, 1206 оны байдлаар 95 мянгат болон 10,000 хишигтэн цэрэг нийт 105 мянган цэрэг хүрч байсан. 

Их Монгол улс хүчирхэг зэвсэгт хүчинтэй байсан нь цэргийн сургалтын бүхэл бүтэн тогтолцоо бүрдүүлсэнтэй холбоотой. Эл тогтолцоо нь, хүүхдээ хар багаас нь морь унуулж, нум сум харвуулж сургах, байлдах болон агнах наад захын эрдмийг эзэмшүүлэхийг иргэн бүрийн зайлшгүй үүрэг болгосон бүх нийтийн цэргийн бие даасан сургалт; мөн моринд гарамгай болгох, сэлэмдэх урлагт суралцах, оньсон техник  эзэмших зэрэг албан ёсны мэргэжлийн сургалт гэсэн хоёр үндсэн хэлбэртэй байжээ. Байн байн тэмцээн, наадам зохион байгуулж байсан нь зугаа цэнгэлийн төдийгүй, цэргийн сургалтын үр дүнг шалгах гол хэлбэр байсан.

Чингисийн цэргийн эрдэм ухаан нь ашигтай байрлалаас түрүүлж, гэнэтийн цохилт өгч байлдааны санаачилгыг гартаа атгах, газар орон цагийн байдалд зохицон таацуулан шийдвэр гарган хэрэгжүүлэх, морьт цэргийн хөдөлгөөнт чанарын өндөр боломжийг шавхан дайчлах, цэрэг  эрийн зориг хүч, сэтгэл зүйн хатуужил, ов мэх, авхаалж самбааг илтгэж, улс төр, цэргийн бодлогыг чадварлаг хослох урлаг байв.

Их Монгол улсын зэвсэгт хүчин нь хөнгөн болон хүнд морин цэргээс бүрдэж байв, Хөнгөн морин цэрэг хөдөлгөөнт чанар, суу залиараа нэн гайхамшигтай. Хүнд морин цэрэг нь өвч зэвсэглэсэн тусгай зориулалт бүхий цэрэг юм. Цэргийн гол зэвсэг нь нум сум, сэлэм, жад, сүх төмөр, шийдэм, бороохой, хуяг дуулга байв. Монголын морьт арми нь хэрэм боомт эвдэх инженерийн ангитай байжээ. Ийм ч учраас монголчууд урьд өмнө дэлхий дахинд хэзээ ч байгаагүй цэрэг дайны номлолыг бий болгосон бөлгөө. Мөн үүнд нэгэн зүйл сонирхол татаж байгаа нь Дундат зууны үеийн Монгол цэргийн зэвсэглэлд алсын тусгалтай, сөнөөх хүч чадалтай их буу байв. Энэ тухай тэр үед бусад улс орноос ирж байсан хүмүүсийн дурдатгал, түүхийн сурвалж бичгүүдэд тэмдэглэгдэн үлджээ. Нүүдэлчдийг ямар ч соёл боловсролгүй богино ухаантай зэрлэгүүд мэт үздэг тийм хүмүүст Монгол цэргийн зэвсэг, техникийн хөгжил, түүнийгээ хэр зэрэг чадварлаг хэрэглэж байсан нь тодорхой хариулт болох буй за.

Монгол цэргийн зэвсэглэлд байсан их буу нь [[Кидан|Кидан Гүрний]] үеэс өвлөгдөн уламжлагдаж улам боловсронгуй болж ирснийг хэлэх хэрэгтэй. Энэ төрлийн зэвсэг нь Чингис хааны үед чанарын шинэ түвшинд гарч явган, морьт цэргийн эсрэг галт, тэсрэх, хорт хийт бөмбөг, бэхэлсэн цайз, хэрэм, хамгаалалтын сэтлэх, нураах гол хэрэгсэл нь [[их буу]], [[чөдөр оньс]], шидэх харвах зориулалт бүхий бусад тоног төхөөрөмж болж байв. Ийм буу нь тухайн үедээ гал, утаа, сүрлэг дуу чимээ, хөнөөх чадвараараа хосгүй байжээ. Чингис хаан баруун зүг хийсэн дайндаа (1218-1220) их буу хэрэглэж байсан бөгөөд түүнийгээ богино буу гэх буюу “пуужин” буу гэдэг байлаа. Мөн хурдан буу буюу арван таван гуурс бүхий шувтлагч буу гэх зэрэг сүр хүч ихтэй гайхамшигт их буу хэрэглэж байж. Монголын цэргийн жанжин Тачар, [[Алтан улс|Алтан улсын]] цайз балгадыг бүслэн байлдаж байхдаа (1233 он) мөн монгол цэргийн жанжин Ганбухын цэрэг (1237 он) их буутай байсан тухай Хятадын түүхчид бичиж үлдээсэн байна. Энэ мэтчилэн Хятадын түүхийн сурвалж бичигт монгол цэрэг дарьт их буу хэрэглэж байсан тухай тэмдэглэжээ. Хятадын түүхч Чоу Вэй, Тогоонтөмөр хаан Цинзян хотыг (1338 он) их буугаар галлаж байсан гэж бичжээ.{{Citation needed}} Юань улсын эхэн үед төв Азиас чулуун сумтай галт үхэр буу олдож байсан тухай мөн тэмдэглэгдсэн байдаг.

Мөн түүхэн сурвалжид &quot;монгол цэрэг их буутай тэрэг олонтой, зарим буу нь нэлээд том бөгөөд монголчууд өөрсдөө дарь хийж чаддаг байсан” гэж бичжээ. Тогоонтөмөр хааны үед Товуу нь (1344 он) галт сумаар дээрэмчний завь руу харвахад уг завь нь бутран ихэнх нь шатаж байсан тухай энэ хүн тэмдэглэсэн байдаг.{{Citation needed}}

Ер нь монголчууд 1200 оноос өмнө дарьт зэвсэг, их буу хэрэглэж байжээ гэж үздэг юм. Монгол цэрэг зөвхөн их буу, галт зэвсэг хэрэглээд зогсоогүй, мөн янз бүрийн зориулалттай сумтай байлаа. Дайсныг сүрдүүлэх, их цэргийг удирдан жолоодохын тулд дуут сум хэрэглэж байсан нь бидний үеийн дохионы пуужинтай утга нэг юм. Монголчууд галт зэвсгээ цаашид хөгжүүлсэнгүй тухайн үед гавшгай хөдөлгөөнт маневрийн байлдаан, тулалдаан хийх нь зонхилж түүнд ихээхэн хэмжээгээр ач холбогдол өгч байсан хийгээд зөвхөн хот, цайзыг буулган авахад ашиглагдаж байсан нь ч үүнд нөлөөлсөн байж болох талтай.

===Мянгатын систем===
[[Файл:DiezAlbumsEnthronization3.jpg|thumb|300px|Хаан үйлчилгээнд [[Хишигтэн]] (Судрын чуулган)]]
[[Чингис хаан]] улсаа ерөнхий гурван [[түмэн]] буюу хэсэгт хуваагаад, дотор нь бага түмэн болгосон. Бага түмнээ [[Мянган|мянгат]], мянгатаа зуут, зуутаа [[Аравтын тооллын систем|аравт]] болгон хуваажээ. Мянгат нь 1206 онд 95 байснаа 1227 он гэхэд 129 болж өргөжсөн. [[Чингис хаан]] ийнхүү [[Мянган|мянгатын тогтолцоог]] яаравчлан бүрдүүлсэнээр Их Монгол улсьн өнө удаан тогтнох үндсийг тавьжээ. Эл тогтолцоо нь улс үндсээ батлан хамгаалах аян дайнд мордоход үлэмж хэмжээннй цэргийг богино хугацаанд шуурхай зохион байгуулах, ард олноос албан татвар авах зэрэгт нэн тохиромжтой цэрэг, засаг захиргааны нарийн чанд зохион байгуулалт байв.
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
|+Чингис хааны үеийн мянгатын ноёд
! rowspan=&quot;4&quot; |№
! colspan=&quot;3&quot; rowspan=&quot;4&quot; |1206 оны
Мянгатын ноёд&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Т |first=Дашцэрэн |title=Монголын нууц товчооны галиг |publisher=МУИС, Монгол Хэл, Соёлын Сургууль |year=2009 |edition=2 |location=Улаанбаатар |pages=153-154}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;4&quot; |№
! colspan=&quot;4&quot; |1227 оны Мянгатын ноёд&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Хамадани |first=Рашид ад-Дин |title=Судрын чуулган |publisher=ШУА, Түүхийн Хүрээлэн |year=2002 |edition=2 |volume=1 |location=Улаанбаатар |pages=395-403 |translator-last=Ц |translator-first=Сүрэнхорлоо}}&lt;/ref&gt;
|-
! colspan=&quot;4&quot; |Их Ноён [[Тулуй|Тулуйн]] захирсан 101 мянгат
|-
! colspan=&quot;4&quot; |Гол Мянган: [[Тангуд|Тангудын]] [[Цагаан ноён (Тангуд)|Цагаан ноён]]
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Баруун гарын 38 мянганы ноёд
! colspan=&quot;2&quot; |Зүүн гарын 62 мянганы ноёд
|-
|1
|[[Хонхотан|Хонхотаны]] [[Мэнлиг эцэг]]
|[[Арулад|Аруладын]] [[Боорчи|Боорчи ноён]]
|[[Жалайр|Жалайрын]] [[Мухулай|Мухулай ноён]]
|1
|'''Аруладын Боорчи ноён'''
|Баруласын Булуган халжа
|'''Жалайрын Мухулай гоо ван'''
|Худус халжа
|-
|2
|Хушины [[Борохул]] ноён
|[[Баарин|Нүцгэн баарины]] [[Наяа|Наяа ноён]]
|[[Уруд|Урудын]] [[Жорчидай|Жорчидай ноён]]
|2
|Борохул ноён
|Сүлдүсийн Тогорил ноён
|[[Баарин|Нүцгэн баарины]] [[Наяа|Наяа ноён]]
|[[Өгэлэн чэрби|Өгэлэ чэрби]]
|-
|3
|Баарины Хөхөчос
|Манан Баарины [[Хорчи ноён]]
|[[Гэнигэс|Гэнигэсийн]] Хунан ноён
|3
|Мангудын Жэдай
| rowspan=&quot;4&quot; |Онгудын Алахуш Дигитхури хүргэн
|Урианхайн Есөнбуха&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[[Зэлмэ|Зэлмэ ноёны]] хүү&lt;/ref&gt;
|[[Сөнөд|Сөнидын]] Тэмүдэр хорч
|-
|4
|Марал
|Баруласын [[Хубилай ноён]]
|Татарын [[Шихихутуг]] 
|4
|Олхонудын Хингиадай
|Урудын Хөхөтэй ноён
|Жалайрын Дайсун&lt;ref&gt;Мухулай ноёны дүү&lt;/ref&gt;
|-
|5
|Мангудын Жибгэ
|Урианхайн [[Зэлмэ|Зэлмэ ноён]]
|Мангудын Хуйлдар сэцэн
|5
|Хонхотаны Толун чэрби
|Урудын Бүчин ноён
|Жадараны Кошакул
|-
|6
|Юрухан
|Хонхотаны Толун чэрби
|Мангудын Жидай
|6
|Хонхотаны Сүйхэтү чэрби
| rowspan=&quot;9&quot; |Ихирэсийн Буту хүргэн (есөн мянгантай)
|Жадараны Жусук
|-
|7
|Хөхө
|[[Баягуд|Баягудын]] [[Үнгүр|Үнгүр буурч]]
|[[Ноёхон|Ноёхоны]] Жунсо
|7
|Жалайрын Бала чэрби
|
|Мангудын Мөнх халжа
|-
|8
|[[Бэсүд|Бэсүдийн]] [[Зэв|Зэв ноён]]
|Чүлгэдэй
|Бэсүдийн Хүчүгүр
|8
|Жалайрын [[Архай Хасар]]
|
| rowspan=&quot;10&quot; |Хархидааны [[Үеэр|Уяр]] ваншай, түмтийн ноён
|-
|9
|Удутай
|Хүчү (Чингис хааны өргөмөл дүү)
|Бала
|9
|Сүлдүсийн Шидун ноён
|
|-
|10
|Жалайрын Бала чэрби
|Бэсүдийн Хөхөчү (Чингис хааны өргөмөл дүү)
|Түгэ
|10
|Татарын Шихихутаг
|
|-
|11
|Хэтэ
|Хоргасун
|Бэсүдийн Дэгэй
|11
|Дөрвөний Дүйсүх
|
|-
|12
|Урианхайн [[Сүбэдэй баатар|Сүбээдэй баатар]]
|Баарины Үсүн бэхи
|[[Оронар|Оронарын]] Оронардай
|12
|Баарины Монгол дархан
|
|-
|13
|Мөнх
|Шилүгэй
|Жалайрын Дайр
|13
| rowspan=&quot;4&quot; |Дөрвөн мянган Ойрадын [[Худуга бэхи]]
|
|-
|14
|Халжа
|Тахай баатар
|Мүгэ ноён
|14
|
|-
|15
|Хурчахус
|Нэгүдэйн Цагаан гуа
|Урудын Бужир ноён
|15
|
|Татарын Их Хутагт ноён
|-
|16
|Гэүги
|Нүцгэн Баарины Алаг ноён
|Мүнгүр
|16
|
|Хонгирадын Алчи хүргэн
|-
|17
|Уряут-Килингуутын[[Бадай|Бадай дархан]]
|[[Сүлдүс|Сүлдүсийн]] [[Сорхон шар]]
|Долоодай
|17
| rowspan=&quot;10&quot; |Баарины [[Хорчи ноён]], түмтийн ноён
|
|Хонгирадын Хатай ноён
|-
|18
|Уряут-Килингуутын [[Хишилиг|Хишилиг дархан]]
|Баруласын Булуган
|Бөгэн
|18
|
|Хонгирадын Букур ноён
| rowspan=&quot;10&quot; |Зүрчидийн Туган ваншай, түмтийн ноён
|-
|19
|Хэтэй
|Харачар
|Баруласын Худус халзан
|19
|
|Хонгирадын Тэгүдэр
|-
|20
|Чаурхай
|Хонхотаны Сүйхэтү чэрби
|Хонгиран
|20
|
|Хонгирадын Шунгур
|-
|21
|Тогоонтөмөр
|Мэгэтү
|Дархадын Хадаан
|21
|
|Мангудын Хуйлдар сэцэн
|-
|22
|Мороха
|Дорибөх
|Идухадай
|22
|
|Хонхотаны Суту ноён&lt;ref&gt;Мэнлиг эцгийн хүү&lt;/ref&gt;
|-
|23
|Ширахул
|Дагун
|Дамачи
|23
|
|Жалайрын Есүр ноён
|-
|24
|Хауран
|Алчи
|Тобсаха
|24
|
|[[Баягуд|Баягудын]] [[Үнгүр|Үнгүр буурч]]
|-
|25
|Тунхудай
|Тобуха
|Ажинай
|25
|
|Жалайрын Ухай ноён
|-
|26
|Түйдхэр
|[[Горлос|Горлосын]] Сачуур
|Жидэр
|26
|
|Жалайрын Барчуг ноён
|-
|27
|Олар хүргэн
|Олхонудын Хингиадай
|Буха хүргэн
|27
|Олхонудын Тайчу хүргэн
|
|Урианхайн [[Сүбэдэй баатар|Сүбээдэй баатар]]
|-
|28
|Хурил
|Ашиг хүргэн
|Хадай хүргэн
|28
|Хадархины Мухар хөрөө
|
|[[Доголху чэрби]]
|
|-
|29
|Хонгирадын [[Чигү хүргэн]]
|[[Хонгирад|Хонгирадын]] [[Алчи хүргэн]] 
|Хонгирадын нэр тодорхойгүй ноён
|29
|Урианхайн Есөнтэй&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|
|Урианхайн Удачи
|
|-
|30
|Хонгирадын нэр тодорхойгүй ноён
|[[Ихирэс|Ихирэсийн]] [[Буту хүргэн]], 2 мянган Ихирэс
|Ихирэсийн нэр тодорхойгүй ноён
|30
|Сөнидын Хадаан 
|
|[[Бэлгүдэй|Бэлгүтэй ноён]]
|
|-
|31
|[[Онгуд|Онгудын]] [[Алахуш Дигитхури|Алхушдигид хури хүргэн]]
|Онгудын ноён
|Онгудын ноён
|31
|[[Хонхотан|Хонхотаны]] [[Мэнлиг эцэг]]
|
|Хонгирадын [[Чигү хүргэн]]
|
|-
|32
|Онгудын ноён
|Онгудын ноён
|
|32
|[[Хиад|Хиадын]] Хөхө, Мэнгэтү ноёд
|
|Баарины  Ухар халжа
|
|}
Мянгат нь '''дотоод, гадаад''' хэмээн хуваагдах бөгөөд гадаад мянгат нь зэрэг зиндаагаараа дотоод мянгатаас даруй нэг дахин доогуур байжээ. Чингисийн эх, хөвгүуд, дүү нар болон авга [[Отчигин]] нар өөр өөрийн тусгай мянгаттай байв. Чингис хаан '''Отчигин, [[Өэлүн]] эх''' хоёрт түмэн өрх, ахмад хүү [[Зүчи|Зүчид]] 9000 өрх, хоёрдугаар хүү [[Цагадай|'''Цагадайд''']] 8000 өрх, гуравдугаар хүү [[Өгэдэй|'''Өгэдэйд''']] 5000 өрх, отгон хүү [[Тулуй|'''Тулуйд''']] 5000 өрх, дүү [[Хасар|'''Хасарт''']] 4000, дүү [[Хачиун Алчи|'''Хачиунд''']] 2000, дүү [[Бэлгүдэй|'''Бэлгүдэйд''']] 1500 өрх тус тус «хувь» болгон өгчээ.
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
|+Чингис хааны эх, дөрвөн дүү, таван ханхүүдээ өгсөн хувийн мянгатын ноёд&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Хамадани |first=Рашид ад-Дин |title=Судрын чуулган |publisher=ШУА, Түүхийн Хүрээлэн |year=2002 |edition=2 |volume=1 |location=Улаанбаатар |pages=404-408 |translator-last=Ц |translator-first=Сүрэнхорлоо}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; |№
! colspan=&quot;4&quot; |Чингис хааны 4 ханхүүгийн хувийн мянгатын ноёд
! colspan=&quot;3&quot; |Чингис хааны 4 дүүгийн хувийн мянгатын ноёд
|-
!Зүчи хан
!Цагадай хан
!Өгэдэй хаан
!Хүлгэн ханхүү
!Өэлүн эх, Отчигин ноён
!Жочи Хасар
!Хачиун алчи
|-
|1
|Салжиудын Мүнгүр ноён
|Баруласын Харачар
|Жалайрын Илугай
|Баруласын Хубилай ноён
|&lt;small&gt;&lt;big&gt;Хүчү&lt;/big&gt;&lt;/small&gt; 
|Жибгэ
|Урианхайн Чаурхай
|-
|2
|[[Гэнигэс|Гэнигэсийн]] [[Хунан (жанжин)|Хунан ноён]]
|Хонгирадын Мүгэ ноён
|Бэсүдийн Дэгэй
|Нохосын Тогорил ноён
|Хөхөчү
|
|Найманы Асудай
|-
|3
|[[Үүшин|Хушины]] Хушитай ноён
|Идухадай
|Сүлдүсийн Есөнтуа
|Тоорил ноён
|Ноёхоны Жунсо
|
|Найманы Учкаш гойон
|-
|4
|Хушины Байху ноён
|Баарины Хөхөчос
|Хонхотаны Дайр
|
|Хорхисун
|
|
|}
Монголын эртний нүүдлийн нийгмийн улс төрийн эохион байгуулалтын эртний өвөрмөц нэгэн хэлбэр нь “Хишигтэн” байв. Хишигтнийг эхлээд овог, аймгийн тэргүүлэгч нар биеэ болон орд өргөөгөө хамгаалах зорилгоор бий болгожээ. [[Чингис хаан|Тэмүжин]] ч Хамаг Монголын хаан болоод бие, орд өргөөгөө сахин хамгаалах өдрийн манааны 70 торгууд, шөнийн харуулын 60 хэвтүүлээс бурдсэн 150 хүн бүхий хишигтэнтэй болжээ.

Их Монгол улс байгуулагдсанаас хойш хишигтний үүрэг өсч, зохион байгуулапт дэг журам нь нарийсчээ. [[Чингис хаан]] хишигтний тоог нэгэн түмд хүргэж, түүний эгнээг түмт, мянгат, эуутын ноёдын хүүхдээс бүрдүүлж, бас сул чөлөөтэй хүмүүсийн хүүхдээс ухаан, чадлаараа шалгарсныг нь сонгон оруулж байв.

Удалгуй хишигтэн нь хааны бие, орд өргөөний аюулгүй байдлыг сахин хамгаалах төдийгүй, улс орны дотоод дэг журам сахиулах, үймээн, самуунаас сэргийлэх онцгой үүрэг хүлээх болов. Цаашид Хишигтэн бүтэц, үүрэг зохион байгуулалтын хувьд улам өргөжиж, улс орны цэрэг захиргааны нэгдмэл төв байгууллага болон хувирчээ. Өөрөөр хэлбэл, нэг ёсны засгийн газрын үүрэг гүйцэтгэх болсон. Дээд зиндааны албан тушаалтныг зөвхөн хишигтнээс томилно. Хишигтэнд чанд сахилга, хариуцлага хүлээлгэхийн хамт онцгой эрх ямба эдлүүлж байв. Ийнхүү хишигтэн бол Их Монгол улсын төрийн гол тулгуур болж байлаа.

=== Хууль===
Чингис хааны зарлигаар шадар түшмэл [[Шихихутаг]] &quot;[[Их Засаг]]&quot; хэмээх кодчилсон хуулийг батлан гаргасан байна. &quot;Их Засаг&quot; хуулийн өмнө энгийн ард иргэд болон ихэс дээдэс тэгш эрхтэй байж, адил ял зэмлэл хүлээдэг байснаараа онцлог юм. Хуулийн ял шийтгэл нь маш хатуу байсан бөгөөд жишээлбэл дайнд явах үед урд яваа хүнийхээ санамсаргүй унагаасан зүйлийг арын хүн авч өгөхгүй бол цаазаар авах ял оноодог байв. Энэхүү хатуу засаглал нь Монголын эзэнт гүрэнг амар амгалан, тайван тогтуун улс болгох үндэс суурь нь болж өгчээ. Европын жуулчид их гүрний ард иргэдийн өндөр зохион байгуулалттай, дэглэм журамтай байдлыг гайхан шагшсан байдаг.Мөн их засаг хууль нь Монголын хамгийн эртний хууль цаацын бичиг ба одоогоор олдсон эх сурвалж нь [[Солонгос]] улсад хадгалагдаж байна. 

Их гүрний үед сайд түшмэд, цэргийн жажид өөрсдийн авъяас чадварт тулгуурлан сонгогддог байсан бөгөөд шашин шүтэх эрхийг чөлөөлж өгсөн байна. Ард иргэдийн доторх хулгай дээрмийг чандлан хорьж зөрчигсдийг хатуу шийтгэдэг байв. Биедээ үнэт эрдэнэ тээж яваа ганц бие эмэгтэй хүн гүрний нэг өнцөгөөс нөгөө өнцөг хүртэл ямарч саадгүй аялах боломжтой байсан хэмээн зарим хууч ярианд өгүүлдэг. 

Их Монгол улсын үед аян дайнд мордох, их хааныг сонгох зэрэг хамгийн чухал асуудлуудыг [[Их Хуралдай]]гаар шийддэг байв. Их Хуралдайд алтан ургийнхан, цэргийн жанжид, төрийн сайдууд зэрэг хамгийн нөлөө бүхий хүмүүс уулзан цуглаж хамтаар улсын чухал асуудлуудыг шийддэг байжээ. 

Их гүрний өнцөг булан бүрт өртөө улаа байгуулж худалдаачид, элч нарын аюулгүй байдлыг хангасан байна. Эдгээр өртөө улаагаар дамжуулан худалдаачид [[Хятад]]аас [[Ойрх Дорнод]], [[Европ]] хүртэл саадгүй аялдаг байв. [[Чингис хаан]] төрийн тамгыг хэрэглэх болж, Монголчуудыг бичиг үсэгтэй болгох ажлыг эхлүүлж, мөн хуулчид, багш нар, уран бүтээлчдийг татвараас чөлөөлсөн байна.

Их Монгол улс өргөжин бэхжихийн хэрээр эрх зүйн болон заншлын эрхийн хэм хэмжээ нь ялгамж, онцлогоороо тодорч харилцан бие биедээ нөлөөлөн, Монголын нийгмийн харилцааны нарийн түвэгтэй байдлыг зохицуулахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн юм. Энэ үеийн эрх зүйн хэм хэмжээг агуулсан хууль цаазын сурвалж бол [[Их Засаг]] хэмээх нэгдмэл хууль юм. Эл хууль бол нийгмийн нэг төрлийн харилцаа бус, харин олон төрлийн харилцааг зохицуулсан нэгдмэл хууль цааз байжээ. Харамсалтай нь Их Засаг хууль бидэнд бүрэн эхээрээ уламжлагдаж ирээгүй. &quot;[[Монголын нууц товчоо]]&quot;, [[Рашид ад-Дин|Рашид Ад Дины]] &quot;[[Судрын чуулган]]&quot;, Жүвейний &quot;Ертөнцийг байлдан дагуулагчийн түүх&quot;, Магакийн &quot;Нум, сумтан ард түмний түүх&quot; зэрэг сурвалжийн шинжтэй бүтээлүүдэд Их Засаг хуулийн хэсэг зүйл заалтууд уламжлагдан иржзэ. 1320 онд Египетийн түүхч Макризи Алтан ордны улсаас [[Их Засаг]] хуулийн хамгийн томоохон хэсэг зүйл нээлтийг олсон нь тэр үеийн эрх зүйн чухал сурвалж болж буй.

«Их Засаг» хууль бол Монголын тулгар төр байгуулагдсан түүхт үйл явдлын үр дагавар болон төрсөн юм. Засаг гэдэг үгийн эртний язгуур утга нь хууль цааз, дүрэм, журам, хэв ёс гэсэн ойлголтыг илэрхийлж байжээ.«Их Засаг» хууль бол Их Монгол улсын хааны бүрэн эрх, засаг захиргаа, цэрэг, гадаад харилцаа, шашны суртал, ахуй заншил, иргэд хоорондын харилцаа, сургаал, сургамж, тэтгэвэр, тэтгэмж, өмч хөрөнгө. өв залгамжлал, гэрлэлт, гэр бүлийн харилцаа, худалдаа арилжаа, эрүүгийн хэрэг, ялын бодлого, шүүн таслах журмыг эохицуулсан хууль байжээ.Уг хууль дахь ял шийтгэлийн төрлүүд нь андгайлах (тангарагийн эрүү), золиослох, дөнгөлөх, торгох, ташуурдах буюу шийдэмдэх, гянданд хорих, цөлөх, цаазаар авах буюу алах ял байв. Их засаг хуулиар эмэгтэйчүүдийг худалдах болон хулгайлах, монголчуудыг хоорондоо байлдахыг хоригложээ.

Их Засаг хууль бол дэлхийн соёл иргэншлийн түүхнээ бүхэл бүтэн нийгэмд улс төрийн байгуулал бүрэлдэн төлөвшихөд томоохон үүрэг гүйцэтгэсэн эртний Вавилоны [[Хаммурапи хааны хууль|Хаммурапийн хууль]], Энэтхэгийн [[Ману цааз хууль|Манугийн хууль]] зэрэг алдартай хуулиудтай эн зэрэгцэхүйц ач холбогдолтой цааз-эрхэмжийн нэн чухал баримт бичиг юм. Учир нь эл хуулийн зарчим, үзэл санаа зөвхөн Монгол нутаг төдийгүй, ертөнцийн талыг эзэгнэсэн их гүрний хэмжээнд үйлчилж байсан хувьд дэлхийн хууль цаазны түүхэнд баларшгүй ул мөрөө үлдээсэн бөлгөө.

=== Засаг захиргааны хуваарь, төрийн байгуулал===
[[Зураг:Mongol dominions1.jpg|right|thumb|Монголын Эзэнт Гүрний хамгийн их өргөжин тэлсэн үе]]
[[Файл:Mongol Empire in the 13th-15th centuries (135373001).jpg|thumb|Евразийн Их Монгол Улс даяар]]
Өмнөх үеийн төр ёсны уламжлалд тулгуурлан шинэ тутам байгуулагдсан Монголын төр нь хэлбэрийн хувьд хэмжээгүй эрхт хаант засгийн төрхтэй боловч мөн чанараараа ардчиллын олон бүрдлийг өөртөө агуулсан, тун өвөрмөц шинж бүхий төр байв. Төрийн дээд эрхийг баригч нь их хаан байв. Их хаан бол тэнгэрээс заяат хэмээн өргөмжлөгдсөн, Монгол улсын хэмжээгүй эрхт эзэн, төрийн тэргүүн байсан ажгуу. Их хааны гарт төрийн дээд эрх мэдэл, үлэмж засаглал төвлөрч, тэрбээр Монголын газар нутгийн дээд өмчлөгч болж байлаа. Хаан амьд сэрүүн байхдаа өөрийнхөө залгамжлагчийг гэрээслэнэ. Энэ нь хаан өөрөөсөө хойш элдэв хямрал тэмцэл гарч, төр хямрахаас болгоомжилсон ухаалаг бодлого байв.

Хааныг сонгон өргөмжилж, төр улсын тулгамдсан асуудалд ончтой хариу эрэлхийлж, нягтлан магадласаны үндсэн дээр их хаанд зөвлөх эрх бүхий байгууллага бол [[Их Хуралдай]] байжээ. Их Хуралдай нь өмнөх үеийнхээс зохион байгуулалтын хэлбэрийн хувьд боловсронгуй болж, төрийн дээд байгууллагын шинжийг агуулж байсан. Хамгийн гол нь хэн бугай ч Их Хуралдайг алгасан хааны титэм хүртэх эрхгүй байсан явдал юм. Чухам үүгээр Их Хуралдайн эрх, сүр хүч илэрхийлэгдэж байв. Их Хуралдайд Чингис хааны ах дүү, үр хүүхэд, эх ба хатад, цэргийн жанжин, итгэлт нөхөд оролцоно. Зарим судлаач эл байгууллыг парламентат ёсны дээд өвөг хэмээн үздэг.

Их хаанд хэдийгээр хэмжээгүй эрх мэдэл төвлөрч байсан боловч эрдэм ухааныг дээдлэн биширч, мэргэдийн зөвлөлөөг сонсон, болгоон соёрхдог байжээ. Тиймээс ч Чингис хаан дэргэдээ [[Засаг захиргааны зохион байгуулалт|Сэцдийн зөвлөл]] байгуулж, улс төрийн шаггүй бодлоготон, эрдэмтэн мэргэдийг оруулж, тэдний санал бодлыг анхааралтай сонсдог байв. Зарим эрдэмтэд Сэцдийн зөвлөлийг төрийн институт болж чадаагүй гэж үэдэг. Их хаан гүйцэтгэх эрх мэдлээ хэрэгжүүлэх зорилгоор улс орны амьдралын хүрээ, салбарыг хариуцсан төрийн сайд нарыг томилж байжээ. Энэ ёсоор [[Мухулай]]г [[Ван|Го ван]] буюу улсын ван болгожээ. Энэ нь хааны тэргүүн шадар сайд байв. Түүнтэй эн зэрэгцэхүйц эрхтэй албан тушаалтан бол улсын заргач байв. Энэ тушаалд Чингис хаан өөрийн өргөж авсан дүү [[Шихихутуг]]ийг томилжээ. Их хаан түүнд «Мөнх тэнгэрийн ивээлээр улс гүрнийг тохинуулж байхад чи үзэх нүд, сонсох чих болж яв» гээд Надтай зөвлөж, Шихихутугийг шийтгээд цагаан дээр хөх бичиг бичиж, дэвтэрлэснийг ургийн урагт хүртэл хэн ч бүү өөрчилтүгэй» гэж тушаасан байна.

Чингис хааны хууль зарлигийн биеллийг хянах тусгай албан тушаалтан буй бопгожээ. Маркизийн [[Их Засаг]] хуулиас түүвэрлэж авсан гэсэн тэмдэглэлд засаг хэрэгжүүлэхийг хянагч тушаалд хүү Цагадайгаа томилсон гэж бичсэн байна. Ийнхүү төрийн хяналтыг буй болгожээ. [[Чингис хаан]] төрийн бусад сайд нарыг дэс дараалан томилсон байна. Тухайлбал. [[Боорчи]], [[Зэлмэ]], [[Наяа]] нарыг өөрийнхөө удирдлагад их төлөв цэргийн хэргийг эрхлэх төрийн сайдын тушаалд тохоон талбижээ. Мөн тийм зиндааны албан тушаалтан бол төрийн бэхи (шинжээч) [[Үсүн Өвгөн]] юм. Тэрбээр тэнгэр огторгуйг шинжиж, он жил, сар өдрийг заасан хуанли зохиож, наран, саран хиртэхийг эртнээс мэдэж хаан эзэндээ айлтгах, дайлаар мордох, Их Хуралдай чуулах сайн өдрийг тогтоох зэрэг үүрэг гүйцэтгэнэ. [[Бэхи|Төрийн бэхи]] цагаан хувцас өмсч, цагаан морь унаж явдаг заншилтай. Түүнээс дутахааргүй эрх мэдэлтэй байсан хүн бол [[Хөхчү бөө]] байв. Гэвч тэрбээр их эзнийхээ итгэлийг даалгүй, хаан төрд тэрсэлж, цаазын тавцанд очсон түүхтэй.

Гүйцэтгэж байсан үүргээс нь хөөн үзэхэд Тодой чэрби мал аж ахуйн сайд, [[Тататунга]] захиргаа, боловсролын сайдын зиндаанд ажиллаж байсан байна. Зарим хүмүүс төр, түмний өмнө байгуулсан баатарлаг гавъяа, цэргийн удирдах ур чадвараараа тодорч албан тушаалд томилогдож байв. Тухайлбал, [[Мухулай]], [[Боорчи]], [[Зэлмэ]], [[Шихихутуг]], [[Сорхон-шира]], [[Сүбээдэй]], [[Зэв]], [[Борохул]] (удалгүй нас барсан) Хэра-Унругэ, хожим Цуу мэргэн ([[Елюй Чуцай]]) нарыг есөн өрлөг хэмээн цэргийн жанжнаар томилсон байна. Зарим судлаачид тэднийг орчин цагийн цэргийн маршалуудтай дүйцүүлэн бичдэг.

=== Соёрхолын газар ===
Монголын байлдан дагуулалтаар харь орны үлэмж хэмжээний нутаг орон, хүн ардыг эзлэн авсан билээ. Иймээс эдгээр олон удаагийн аян дайнд байгуулсан гавьяа зүтгэлийг үнэлж ханхөвүүд, гүнж, ихэс ноёд тус бүрт тохируулан соёрхолын газрыг өрх ам бүлийн хамт шагнаж байсан. Чингис хааны үед эзэлсэн бүхий нутгаа дөрвөн хүүдээ хуваан өгсөн ч, ноёдод газар нутаг хуваан өгч байсангүй бөгөөд Өгөдэй хааны үеэс муж, хот, тосгон бүрээр нь хуваан эзэмшүүлэх болж, тухайн нутгаас авах татвар, гувчуур нь улсад төлөх болон, эзэн ноёнд төлөх гэсэн хоёр байдлаар татварлах болсон. 
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
|+Өгэдэй, Мөнх хаадын үед соёрхол хүртсэн ноёд&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Юань улсын судар: 95-р дэвтэр (元史/卷095) |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7095 |access-date=2025-11-10 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; |№
!Ноёдын нэр
!Шагнуулсан газар, өрх
!Авах гувчуур, 1319 он дүнгээр
(жин торго)
! rowspan=&quot;2&quot; |№
!Ноёдын нэр
!Шагнуулсан газар, өрх
!Авах гувчуур, 1319 оны дүнгээр
(жин торго)
|-
! colspan=&quot;3&quot; |Өгэдэй хааны үе (1236-1238 он)
! colspan=&quot;3&quot; |Өгэдэй хааны үе (1236 он)
|-
|1
|[[Даридай отчигин|Даритай отчигин]]
|Нинхайжоугийн 10,000 өрх
|1812 жин торго
|33
|Тэндухур
|Жэндингийн 100 өрх
|
|-
|2
|Хасарын хүү Егү
|Баньян лугийн 24493 өрх
|3656
|34
|Сяонайдай
|Дунпингийн 100 өрх
|31
|-
|3
|Хачиуны хүү Алчидай
|Жинань лугийн 55200 өрх
|9648
|35
|Хэрэйдэй Бату
|Дунпингийн 100 өрх
|40
|-
|4
|Отчигин ноён
|Идү лугийн 62156 өрх
|11425
|36
|Мэгүчи
|Фэнсянгийн 130 өрх
|
|-
|5
|Бэлгүдэй ноён
|Эньжоугийн 11603 өрх
|1359
|37
|Жимисбаатар
|Хуаймэнгийн 100 өрх
|20
|-
|6
|Бат хан
|Пинян фүгийн 41302 өрх,
1238 онд Жэндин лугийн Жинжоугийн 10000 өрх 
|
|38
|Бөхтөмөр
|Жэндингийн 58 өрх
|23
|-
|7
|Цагадай хан
|Тайюань фүгийн 47330 өрх
1238 онд Жэндин лугийн Шэньжоугийн 10000 өрх
|6838
! colspan=&quot;4&quot; |Мөнх хааны үе (1252 он)
|-
|8
|Гүюг хаан
|Дамин фүгийн 68593 өрх
|5193 
|1
|[[Мөгэ|Мөгэ ханхүү]] 
|Жинань лугийн 5000 өрх
|
|-
|9
|Аригбөх
|Жэньдин лугийн 80000 өрх
|5013
|2
|Тайчу хүргэн
|Жэндингийн 270 өрх
|95 жин торго
|-
|10
|Хөлгөн ханхүү
|Хэжянь лугийн 45930 өрх
|4479
|3
|Хөхбуха ноён
|Иду лугийн 275 өрх
|
|-
|11
|Годан хан
|Дунпин лугийн 47741 өрх
|3524
|4
|Сажисбуха
|Бянлянгийн 291 өрх
|
|-
|12
|Алага бэхи, Онгуд аймаг
|Гаотанжоугийн 20000 өрх
|2399
|5
|Аргун заргач
|Жинингийн 35 өрх
|
|-
|13
|Луго гүнж, Алчи хүргэн
|Жининь лугийн 30000 өрх
|2209
|6
|Булгай Бат
|Дэжоугийн 153 өрх
|61 жин торго
|-
|14
|Хожин бэхи, Буту хүргэн
|12652 өрх
|2766
|7
|Шидэ ноён
|Дунпингийн 112 өрх
|84 жин торго
|-
|15
|Тэмүлэн гүнж, Чигү хүргэн
|Пүжоугийн 30000 өрх
|1836
|8
|Бона
|Дунпингийн 32 өрх
|18 жин торго
|-
|16
|Хулуйхан бэхи, ойрад аймаг
|Яньань фүгийн 9796 өрх
|722
|9
|Худуха
|Гуанпингийн 40000 өрх
|
|-
|17
|Мухулай го вангийн ураг
|Дунпингийн 39019 өрх
|3343
|10
|Тачу түмтийн ноён
|Пиняны 186 өрх
|37 жин торго
|-
|18
|Жалайрын Дайсун ноён
|Дунпингийн 10000 өрх
|720
|11
|[[Цагаан ноён (Тангуд)|Цагаан ноён]]
|Хуаймэнгийн 3606 өрх
|224 жин
|-
|19
|Хуйлдар сэцэн
|Тайань жоугийн 20000 өрх
|2425
|12
|Борохул ноён
|1252 онд Баодингийн 415 өрх
1257 онд Вэйхуй лугийн 1100 өрх
|449 жин
|-
|20
|Жүрчидэй ноён
|Дэжоугийн 20000 өрх
|2948
|13
|Сүбээдэй баатар
|1257 онд Бянляны 1100 өрх
|230 жин
|-
|21
|Бадай, Хишилиг
|Шүньдэ лугийн 14087 өрх
|2406
|14
|Тачар ноён
|Пиняны 200 өрх
|80 жин
|-
|22
|Баруун гарын 3 түмэн: [[Боролдой жанжин|Боролдой]]
|Гуанпин лугийн 17333 өрх
|1738
|15
|[[Урианхадай]]
|Дунпингийн 1000 өрх
|191 жин
|-
|23
|Тэмүдэй хүргэн
|Гуанпин лугийн 9457 өрх
|989
|16
|Сүдүн ноён
|1257 онд Жэндингийн 1100 өрх
|
|-
|24
|Өгэлэн чэрби
|Гуанпин лугийн 15807 өрх
|680
|17
|Есүр ноён
|1257 онд Жэндингийн 169 өрх
|
|-
|25
|Зүүн гарын есөн мянган: Хадаан тайш
|Хэжянь лугийн 1023 өрх
|160
|18
|[[Чингай|Чингай ноён]]
|1257 онд Баодингийн 95 өрх
|
|-
|26
|Есүбухын 4 мянган
|Хэжянь лугийн 1317 өрх
|223
|19
|Анчар ноён
|Тайюаний 550 өрх
|
|-
|27
|Есүгүрын 3 мянган
|Хэжянь лугийн 1775 өрх
|288
|20
|Тэмүдэй
|Датунгийн 751 өрх
|
|-
|28
|Тэлэнгүдийн 1 мянган
|Хэжянь лугийн 1450 өрх
|206
|21
|Егэ тайфу
|Шандугийн 540 өрх
|
|-
|29
|Жадараны Хошагул, Жусук
|Цайжоугийн 10000 өрх
|748
|22
|[[Амухай]]
|Дамингийн 33 өрх
|
|-
|30
|Таш хорчи
|Дунпингийн 680 өрх
|155
|23
|Суду ноён
|Дадугийн 31 өрх
|
|-
|31
|Дэгэй ноён
|Дамингийн 1713 өрх
|507
|24
|Буба хорч
|Дадугийн 84 өрх
|
|-
|32
|Хонгортахай
|Пиняны 144 өрх
|40
|25
|Алаг буурч
|Жэндингийн 55 өрх
|
|}

== Татвар ==
Монголын эзэнт гүрний татварын тогтолцоо нь татвар, гувчуурыг олон хэлбэрээр авч төрийн санг бүрдүүлж байсан. Татвар нь газар нутгаас авах бол, гувчуур нь хүн бүрээс авах татварын төрөл юм. Монголчууд суурин соёлт ард түмнийг эзлэн нэгтгэснээс хойш цаг үеэ дагаж хувьсаж байсан ч, нүүдэлчин болон суурин иргэнд зориулсан татварын давтагдашгүй хууль дүрмийг батлан хэрэгжүүлж, их хаад солигдох бүрт улам төгөлдөржүүлж байсан. Монголын нууц товчоонд өгүүлснээр нүүдэлчин малчдаас авах татварыг гувчуур гэж бичих нь олонтаа таарна.

Монголын Нууц Товчооны 279 дүгээр зүйлд: &quot;Чингис хаан эцгийн зовж байгуулсан улсыг бүү зовооё. Хөлий нь хөсөр, гары нь газар тавиулж жаргуулъя. Хаан эцгийн бэлэн суурийг эзлээд иргэнийг үл зовоохыг эрхэм болгоно. Шөл шүүс болгож харьяат улсын сүрэг хонь бүрээс нэжээд хонь жил тутам авч байна. '''Зуун хониноос нэжээд хонь''' гаргаж улсын доторх үгээгүй ядуучуудын тусламж болгож өгтүгэй. Бас олон ах дүү эр цэрэг, агт морь дараалан чуулах бол чуулагсдын ундыг тухай бүр ардаас татварлан авах нь зохилдохгүй. Зүг зүгийн мянгат бүрээс гүү гаргаж, мөн саах саальчин адуулах нутагчныг томилж өр хөлсийг төлөөд унагачин болготугай.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: Чингис хаан нас барсан ба Өгэдэй хаан болсон нь |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/13_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-11-11 |website=www.mongolian-art.de}}&lt;/ref&gt; Өгэдэй хааны нэгэн удаагийн зарлигаас 100 хонь тутмаас 1 хонь татаж, өнчин ядууст өгч байсныг мэдэхийн хажуугаар улсыг санг бүрдүүлэхэд энэ арга бас ашиглаж байсныг мэдэж болно.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=ШУА |first=Түүхийн хүрээлэн |title=Дэлгэрэнгүй тайлбартай Монголын нууц товчоо |publisher=Сэлэнгэ пресс ххк |year=2024 |edition=2 |location=Улаанбаатар |pages=326}}&lt;/ref&gt;

=== Хятадаас авах татвар ===
Алтан улсын хот сууринг эзэлсний дараа 1230 оны үед умард хятадаас авдаг татварыг Сүн улсын элч Пэн Дая, Сюй Тин нар тэмдэглэсэн нь: &quot;Хятад газрын ардын уран дархчуулаас бусад эр эм гэж ялгалгүйгээр жилд хотын ард нэг бүрээс 25 лан ширхэг торго, үхэр хонины гааль 50 лан ширхэг торго ... хөдөөний тариачны биеэс торго ширхэг 100 лан, амуу бол түүний ургацын их багыг үл хамааран өрх бүрээс жил бүр 20 мянган дин буюу ембүү мөнгө ... өрх бүрээс ширхэгээр мяндсыг сольж бодож авахаас гадна, элч өнгөрөх хийгээд зарлигаар нааш цааш явах цэрэг морины амуу будаа, зэр зэвсэг, жич албанаа хэрэглэх зардлыг тухайд нь нийлүүлэн бодож, ардаас татварлан авдаг... Доор сурагчид хийгээд гуйранчид ч хүртэл мөнхүү мөнгө гаргацгаан алба бариулмой&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=МУИС |first=Монгол Судлалын Хүрээлэн |title=Монголын эзэнт гүрний түүх: Их Монгол Улс |publisher=Степпе Паблишинг ххк |year=2019 |volume=1 |location=Улаанбаатар |pages=592}}&lt;/ref&gt; Энэ мэдээ нь дайсан улсын элчийн хэтрүүлэгтэй мэдээлэл байх боломжтой гэдгийг тунгаах хэрэгтэй. 

Умард хятадад 1233, 1234, 1236 онд хүн амын тооллогыг жил бүр явуулснаар алба татварыг шинэчлэх ажил эхэлсэн. 1236 оны хүн амын тооллогоор умард хятадад 1,830,000 өрх айл бүртгэгдсэн. Мөн онд тунхагласан татварын шинэтгэлээр албан татварыг хүн бүрээс авч байсныг айл өрхөөс авах тогтолцоо руу шилжүүлж, дараах гурван төрлийн татвар авч байхаар болжээ. Хятад ном сударт 1236 оны татварыг &quot;улаан бичин жилийн хууль&quot; (丙申年法) гэж тэмдэглэдэг.

Төрийн хэрэгцээнд 2 өрх тутам 1 жин торго, өрхийн тэргүүн эр бүрээс 1 таар&lt;ref&gt;1 таар буюу 1 дань (石) гэдэг нэгж нь ойролцоогоор 50 кг-тай тэнцүү&lt;/ref&gt; будаа, хэрэв өсвөр насны хүүтэй бол 5 шэн&lt;ref&gt;1 шэн нь 0.9 литртэй тэнцүү байсан.&lt;/ref&gt; (升) будаа, шинэ өрхийн тэргүүнээс 5 шэн будаа авахаар болж, язгууртны хэрэгцээнд 5 өрх тутам 1 жин торго, худалдаа арилжааны ашиг орлогын 30/1-ийг, 40 жин давс тутмаас 1 лан мөнгө татаж байхаар тогтоосон байдаг.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite book |last=МУИС |first=Монгол Судлалын Хүрээлэн |title=Монголын Эзэнт Гүрний Түүх: Их Монгол Улс |publisher=Степпе паблишинг ххк |year=2019 |volume=1 |location=Улаанбаатар |pages=594}}&lt;/ref&gt; Гар урчууд, лам хуврагууд газрын хэмжээгээр татвар төлнө; харин түшмэд, худалдаачид эрийн тоогоор татвар төлнө.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=元史/卷093 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7093 |access-date=2025-11-11 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}&lt;/ref&gt; Тариа ногоо тарих тохиромжоор дунд зэргийн 1 мү&lt;ref&gt;1 мү нь орчин үеийнхээр 667 м&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; талбай болно&lt;/ref&gt; талбайгаас 2 шэн хагас, дээд зэргийн талбайгаас 3 шэн, чанар муувтар талбайгаас 2 шэн, харин усалгаат талбайгаас 5 шэн үр тариа жилдээ татахаар болжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 1238 онд умард хятадаас татварын жилийн орлого 110 түмэн ланд хүрчээ.  

Өгөөдэй хааны засаглалын сүүлээр төрийн эрхийг сартуул гаралтай Абдул Рахманы санаачлагаар татварын хэмжээг хоёр дахин нэмэгдүүлж, хойд хятадаас урьд 220 түмэн лан мөнгө болгосон. Дөргөнө хатны үед улсын татварыг зөвхөн Абдул Рахман шийдэж, муж хот бүрт сартуул түшмэд татварыг хариуцаж, хүн бүрээс өндөр хэмжээний татварыг жилд олон удаа авч байсан ядуурал ихсэхэд хүрсэн. Гүюг хаан, Мөнх хааны үед Дөргөнө хатны үеийн завхралыг цэгцлэж, Өгөөдэй хааны үеийн хуучин татварын тогтолцоог мөрдүүлэх, шинэ татварын систем нэвтрүүлэхээр оролдсон. Мөнх хаан 1252 оноос хэрэгжүүлж эхэлсэн шинэ дүрмээр умард хятадаас газрын, хүний, өрхийн торгоны, тамга татвар гэсэн дөрвөн төрлөөр татварыг авах болсон. Тамга татвар нь худалдаа, үйлдвэрлэл зэрэг ашиг олж байгаа үед авдаг нэг төрлийн татвар юм. 
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
|+Өгэдэй хааны 1236 оны шинэ татварын дүрэм
!Татварын нэр төрөл
!Татвар авах хэмжээ
!Тайлбар
|-
| rowspan=&quot;4&quot; |Газрын татвар
|Усалгаатай талбайгаас 5 шэн будаа
|1 шэн нь 0.9 литртэй тэнцүү байсан.
|-
|Сайн чанартай 1 мү талбай бүрээс 3 шэн будаа
|1 мү нь орчин үеийнхээр 667 м&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; талбай болно
|-
|Дунд чанартай 1 мү талбай бүрээс 2 шэн хагас будаа
|
|-
|Чанар муутай 1 мү талбай бүрээс 2 шэн будаа
|
|-
|Тамга татвар
|Худалдааны ашгийн 30-ны 1 хувь, 40 жин давс тутмаас 1 лан мөнгө...
|Худалдаа арилжаа, үйлдвэрлэлийн ашгаас авдаг татварын нэр төрөл
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |Өрхийн торгоны татвар
|Улсад 2 өрх нийлж 1 жин торго
|
|-
|Язгууртан ноёнд 5 өрх нийлж 1 жин торго
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |Хүний татвар
|Өрхийн тэргүүн бүр 1 таар будаа, өсвөр насны хүүтэй бол 5 шэн будаа
|1 таар буюу 1 дань (石) гэдэг нэгж нь ойролцоогоор 50 кг-тай тэнцүү
|-
|Шинэ өрхийн тэргүүн 5 шэн будаа
|
|}

==Соёл==

===Археологи ===
Монголын нутгаас 12-р зууны сүүл, 13-р эхэнд хамаарагдах 7 хүний булш олдсон ба тус бүрт нь 7 морь дагалдуулан оршуулжээ.&lt;ref name=&quot;МҮТВ&quot;&gt;Тэд бидний тухай: Чингисийн нууц Digging for truths баримтат кино - МҮТВ&lt;/ref&gt; Нэг булшинд нь 1190-1230 оны үед амьдарч байсан эмэгтэй хүний шарил олдсон ба түүний булшнаас шонхорын дүрстэй бөгж олджээ.&lt;ref name=&quot;МҮТВ&quot;/&gt;

=== Хот суурин ===

==== Монгол нутаг дахь хот суурин ====

# [[Хархорум]]
# [[Аураг орд]]
# [[Чингай балгас]]
# [[Туулын Хар Түнийн орд]]: Хэрэйдийн [[Тоорил хан|Тоорил ханы]] орд өргөө байсан.
# Чингис хааны Луут орд (龍庭, longtin): Чингис, Өгөөдэй хааны нүүдлийн ордын нэг
# Халиутын орд
# Гэгээ Цагаан орд буюу [[Дойтын балгас]]: 1237 онд [[Өгөөдэй хаан]] байгуулсан.
# [[Шаазан хот]]: Өгэдэй хааны байгуулсан хот
# Тосху балгас: Өгэдэй хааны байгуулсан хот
# Хондуйн балгас: одоогийн ОХУ-ын Өвөр Байгалийн хязгаарын Борзинск районд байсан [[Хасар|Хасарын]] удмынхны хот. 
# Эрчүүгийн орд
# [[Ханзатын туурь]]: [[Хүлгэн|Хөлгөн ханхүүгийн]] удмынхны зуны орд өргөө. Одоогийн Хэнтий аймгийн Баян-Овоо сумын нутагт байсан.
# [[Шанду]]
# [[Инчан]]

==Уналт==
[[Файл:Mongol Empire (greatest extent).svg|thumb|хамгийн их хэмжээгээр]]
[[Зураг:Mongol 13.png|thumb|Эзэнт гүрэн дөрвөн хаанд хуваагджээ]]
1300-аад оноос Монголын эзэнт гүрэн хямралд орж эхлэв. 1260 онд [[Хубилай]] өөрийгөө хаанд өргөмжилж, улмаар 1267 онд Монголын нийслэлийг [[Хархорум]] хотоос Хаан балгас (Дайду) (одоогийн [[Бээжин]] хотын баруун хойд талд байсан) хотод шилжүүлэв. 1271 онд Их Монгол Улсын нэрийг өөрчилж, [[Юань]] хэмээн нэрийдсэнээр Монголын эзэнт гүрэн [[Алтан Орд]], [[Ил Хаант Улс]], [[Цагадайн улс]], [[Юань улс]] гэсэн дөрвөн хаант улсад хуваагдав. Алтан орд, Ил Хаант Улс, Цагадайн улсууд Юань улсад жил бүр татвар өгч, Юань улсын хааныг өөрсдийн эзэн захирагч гэдгийг хүлээн зөвшөөрдөг байв. Гэвч энэ харилцаа төдий л бат бэх биш байв. XIV зууны эхэн үед Евразид [[Хар үхэл]] хэмээх тахал гарч олон сая хүнийг амийг авч явжээ. Энэ өвчин худалдааны зам дагуу асар хурдацтай тархаж байсан тул хүн, амьтны хөл тасарч, орон нутгуудад хөл хорио тогтоосон байна. Үүний улмаас улс орнуудын элчин харилцаа тасарч, Монголчуудыг байгаа газартаа суухаас өөр аргагүй болгосоноос хоорондын харилцаа алдагджээ. Мөн газар сайгүй өлсгөлөн дэгдэж, үймээн самуун гарах болов. Орон нутгийн захирагчид бие даах болсон ба Чингис хааны удмынханы хооронд эрх мэдлийн төлөөх тэмцэл улам хурцадсаар байлаа. [[Ил Хаант Улс]] Абу Саид ханыг нас барсны дараа олон тооны эмирийн улсуудад хуваагдав. Эдгээр улсууд нь XIV-XVI зууны үед бүгдээрээ мөхжээ. Энэ үед Хятадад тахал, өлсгөлөн, байгалийн гай гамшгаас болж, олон хүн үхэж үрэгджээ. Мөн орон нутгийн засаг захиргаа болон Монголчуудын авах албан татвар улам нэмэгдэж, ард түмний амьдрал улам дорджээ. Түүний улмаас Хятадад Юань улсын эсрэг бослого үймээн газар сайгүй гарах болов. Тэдгээрээс хамгийн далайцтай бослого нь 1330-аад оны үеэс гарсан [[Улаан алчууртны бослого]] юм. Улаан алчууртнууд болон Юань улсын засаг захиргааны хоорондын дайн хэдэн жилийн туршид үргэлжилжээ. Үүний эцэст Улаан алчууртнууд дараа дараалан бут цохигдож, бослого бараг дарагдах гэж байтал Улаан алчууртны бослогын нэгэн толгойлогч [[Чжу Юань Чжан]] Мин улсыг байгуулж, өөрийн босогчдыг чадварлаг удирдаж, [[Хятад]]ын энгийн ард түмний дэмжлэгийг авсаны үр дүнд 1368 онд Юань улсын нийслэл Хаан балгас хотыг эзлэн авч, Хятад дахь Монголын захиргааг буулган авчээ. Юань улсын хаан [[Тогоонтөмөр хаан|Тогоонтөмөр]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрмийн]] ард зугатан гарч, Юань улсын захиргааг Хятадад дахин сэргээхийг санаархах болов. Чжу Юань Чжан цагаан хэрмийн ард хөөгдөж гарсан Монголчуудын эсрэг аян дайн хийж, Юань улсыг бүрэн устгахыг оролдсон боловч бүтээгүй юм. 

[[Лев Николаевич Гумилев]] &quot;Их талын байгаль ба хүмүүс&quot; бүтээлдээ &quot;Төв Азийн үндэстнүүд хятадын соёлд таагүй ханддаг байв. Жишээ нь түрэгүүд хятадын уусгах бодлогын эсрэг тусгайлсан бодлого баримталдаг байв. Уйгурууд манихейн, харлугууд лал, басмал, онгудууд несторын, төвөдүүд буддын шашныг хятадаар дамжуулалгүйгээр шууд Энэтхэгээс хүлээн авч хятадын соёл Цагаан Хэрэмнээс гадагш нэвтэрч чадсангүй. Хүннү, түрэг, монголчууд нь хоорондоо зөрчилдөн тэмцэлддэг байсан ч хятадын уусгах аюулын эсрэг хаалт болж байв&quot; гэж бичжээ.&lt;ref&gt;[http://gumilevica.kulichki.net/articles/Article16.htm  ЛЮДИ И ПРИРОДА ВЕЛИКОЙ СТЕПИ] &quot;Примечательно общее для всех народов Центральной Азии неприятие китайской культуры. Так, тюрки имели собственную идеологическую систему, которую они отчетливо противопоставляли китайской. После падения Уйгурского каганата уйгуры приняли манихейство, карлуки - ислам, басмалы и онгуты - несторианство, тибетцы - буддизм в его индийской форме, китайская же идеология так и не перешагнула через Великую стену&quot;...&quot;Так малочисленные монголы победили огромный Китай, объединив те дальневосточные народы, которые не соглашались стать объектом китаизации&quot;...&quot;Возвращаясь к более ранней эпохе и подводя некоторые итоги вышесказанному, отметим, что, хотя хунны, тюрки и монголы весьма разнились между собой, все они оказались в свое время барьером, удерживавшим натиск Китая на границе степей&quot;&lt;/ref&gt;

[[Цагаадайн Улс|Цагадайн улс]] XIII зууны сүүл үеэс Самарканд хотоор төвлөрсөн суурин соёл иргэншилтэй Мавереннахр, Долоон мөрөн, Турфаны хөндийгөөр төвлөрсөн нүүдлийн соёл иргэншилтэй [[Моголистан]] хэмээх хоёр хэсэгт хуваагдаж, XIV зууны туршид хоорондоо тэмцэлдсээр байв. 1340-өөд оноос Мавереннахрт доголон хэмээх хочтой Монголын Барулас овгийн угсааны эмир Төмөрийн улс бий болсон боловч XV зууны эхэн үед доголон Төмөрийн нас барсны дараа олон жижиг эзэмшил болон хуваагдсан ба улмаар Алтан ордноос нүүж ирсэн Үзбекүүдийн довтолгоонд өртөж, мөхжээ. [[Доголон Төмөр]]ийн угсааны Бабур ноён Үзбекүүдэд шахагдан [[Энэтхэг]]т очиж, Их Могол улсыг байгуулсан юм. Хожим 1859 онд Их Моголын улс Британичуудад цохигдон мөхжээ. Моголистан XVI зууны үеэс суурин соёл иргэншилд орж, Исламын шашныг шүтэх болжээ. Моголистаны Мухаммед хаан захирагдагсаддаа чалма малгай өмсөхийг хүчээр тулган хүлээлгэсэн ба Таш-Рабат хотыг байгуулж, суурин байдлаар амьдрах болов. Моголистаны баруун талаас Үзбекүүдээс тасарсан Казахууд, зүүн талаас Ойрадууд довтолж шахамдуулах болсон тул Моголистаны Султан Саид хаан XVI зууны үед нийслэлээ Яркенд хотод шилжүүлж, улсаа Яркендын хаант улс хэмээн нэрийджээ. XVII зуунд Яркендын хаант улс Зүүнгарын хаант улсын захиргаанд орсон юм. Алтан орд XIV зууны эхэн үеэс хямралд орж, олон хан солигджээ. Улмаар XV зууны үед Алтан орд [[Түрэг]] хэлт нүүдэлчдийн ордууд болон задарчээ. Алтан ордны улсаас [[Казань]], [[Крым]], [[Астрахань]], [[Ногайн орд]], [[Сибирийн ханлиг|Сибир]]ийн хант улсууд тасран гарчээ. Алтан ордны үлдэгдэл болох Их орд 1502 онд Крымийн ханлигт эзлэгдэн мөхсөн байна. Алтан ордны улсаас тасран гарсан улсууд XV-XVIII зууны үед бүгдээрээ Орост эзлэгдсэн бөгөөд хамгийн сүүлчийн бие даасан улс болох Крымийн хаант улс 1784 онд [[Орос]]т эзлэгджээ. Юань улсын хаад Монголд эргэн ирсний дараа Монголын хаан Аюушридар Юань улсын Цагаан хэрэмнээс хойших нутгийг эрх мэдэлдээ барьсаар байлаа. Гэвч 1389 онд  [[Төгстөмөр]] хаан Мингийн цэрэгт ялагдан зугатаж яваад Аригбөхийн угсааны Есүдэр ноёнд алагдсанаар Юань улсын нэгдмэл хүч үгүй боллоо. Монголчууд олон жижиг ноёдын эзэмшлүүдэд хуваагджээ. Эдгээрээс Хубилайн удмынхны толгойлсон монголчууд, Цорос аймгийн ноёдын толгойлсон [[ойрад]]ууд давамгайлан гарч ирж, хоорондоо тэмцэлдэх болжээ. Энэ хоёр хүчин зарим үед нэгдэж байсан боловч удалгүй задардаг байлаа. XVII зууны үед Хубилайн удмынхны толгойлсон Монголчууд [[Манж Чин улс]]ад дагаар орсоноор Юань улсын улбаа ариллаа. XVIII зуунд Ойрадуудын байгуулсан [[Зүүнгарын хаант улс]] Манж Чин улсад эзлэгдсэнээр Евразийн их тал нутагт монголчууд ноёрхох явдал үгүй болжээ.

== Түүхэн нөлөө, гуйвуулга ==
Их Монгол Улсын байлдан дагууллын үед гарсан хохирлын хэмжээг гадаадын орнууд хэт дөвийлгөн гуйвуулах явдал байдаг.&lt;ref&gt;[http://amgalant.com/genocide-as-a-way-of-life-a-paper-by-paul-d-buell Central Eurasia: Genocide as a way of life?]/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.academia.edu/241538/Central_Eurasia_Genocide_as_a_way_of_life Central Eurasia: Genocide as a way of life? Paul Buell]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.sowhymongolia.com/10-reasons-genghis-khan-was-not-a-genocidal-maniac/ |title=10 Reasons Genghis Khan Was NOT a Genocidal Maniac |access-date=2015-11-01 |archive-date=2015-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151030033112/http://www.sowhymongolia.com/10-reasons-genghis-khan-was-not-a-genocidal-maniac/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Энэ нь тухайн цагийн түүхийн сурвалж үлдээсэн хүмүүс нь эзлэгдсэн орны хүмүүс байсантай холбоотой юм. 

2005 оны 11 дүгээр сард НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблей Их Монгол улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойг дэлхий дахинаа тэмдэглэн өнгөрүүлэх талаар тусгай тогтоол гаргав. Энэ тогтоолд: Нүүдлийн соёл иргэншил нь худалдаа, арилжааны өргөн сүлжээг хөгжүүлж, захиргаа, соёл, шашин болон худалдааны томоохон төвийг байгуулахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн гэж тэмдэглэжээ. Уг тогтоолын дагуу ХБНГУ, Австри, Унгар зэрэг олон оронд Чингис хаан ба эзэнт гүрэн үзэсгэлэн гарч, олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал болж өргөн тэмдэглэсэн билээ.

== Зураг ==
&lt;gallery&gt;
Файл:Ази 5-11-р зуун-украин сайтын зураг.jpg
Файл:Их Монгол улс 5.jpg
Файл:A Short History of the World, p0293.jpg
Файл:XIII.gif
Файл:Их Монгол улс-украин сайтын зураг.jpg
File:Asia 13th Century.pdf
Файл:Монголчууд Киевийн улсад довтолсон нь.jpg
Файл:Алтан Орд, Цагадай 14-р зуун орос сайтын зураг.jpg
Файл:MongolEmpire1300.png|Юань улс
Файл:Уйгурын Идигүдийн улс, 861 (867)—1368 он.png|Уйгурын буддын шашинт Идигүдийн улс, 861 (867)—1368 он. Чингис хаанд дагаар орсон. Хожим [[Моголистан]]ы бүрэлдэхүүнд оржээ.
&lt;/gallery&gt;

== Мөн үзэх ==
{{Commonscat|Mongol Empire|Их Монгол Улс}}
* [[Чингис хаан]]
* [[Их Монгол Улсын хаад]]
* [[Монгол ноёдын цол хэргэм]]
* [[Их Монгол улс болон Юань гүрний үеийн дайн тулаан]]
* [[Монголын анхны арми]]

== Ном зүй ==
* &quot;''HISTORIA MONGALORUM''&quot; Fra Giovanni da Pian del Carpini, 1245-1247, &quot;''Монголчуудын түүх''&quot; Плано Карпини, итали хэлнээс орчуулсан Л.Нямаа, 2006, ISBN 99929-2-214-1
* [[Балдандоржийн Сумъяабаатар|Б. Сумъяабаатар]], &quot;Чингис Хааны Их Монгол Улс, Солонгос түүхийн сурвалжид, 2025, ISBN 978-9919-0-2767-4
== Цахим холбоос ==
*[https://web.archive.org/web/20160314065258/http://forum.freekalmykia.org/index.php?showtopic=141 МНТ эх хувилбараар нь татах]
*[http://silverhorde.viahistoria.com/research/MongolHeraldry/DSC07236.JPG ИМУ-н угийн бичиг, тамга]
*[https://web.archive.org/web/20140725033127/http://altaica.narod.ru/SECRET/e_tovchoo.htm Сокровенное Сказание Монголов -Козины орчуулга]
*[http://books.google.mn/books?id=wc2vM8uOBkoC&amp;dq=teguder&amp;source=gbs_navlinks_s Beyond the Legacy of Genghis Khan, Linda Komaroff]
*[http://books.google.mn/books?id=4D9pO_4j9-4C&amp;dq=teguder&amp;source=gbs_navlinks_s History and Historiography of Post-Mongol Central Asia and the Middle East]
*[http://books.google.mn/books?id=VxOcXC85tnQC&amp;dq=teguder&amp;source=gbs_navlinks_s Kingship and Ideology in the Islamic and Mongol Worlds]
*[http://www.cultorweb.com/eBooks/Storia/Historical%20Dictionary%20of%20the%20Mongol%20World%20Empire.pdf Historical Dictionary of the Mongol World Empire]
*[https://books.google.mn/books/about/The_Mongol_Empire_between_Myth_and_Reali.html?id=o44cBQAAQBAJ&amp;redir_esc=y The Mongol Empire between Myth and Reality: Studies in Anthropological History], Denise Aigle BRILL, Oct 28, 2014 
*[http://books.google.mn/books?id=GExyMO9QSTMC&amp;dq=%D0%A1%D0%B8%D0%B1%D0%B8%D1%80%D1%8C,+%D0%A6%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F+%D0%B8+%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F+%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F+%D0%B2+%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0&amp;source=gbs_navlinks_s Этногенез и культурогенез в Байкальском регионе (средневековье)]
*[http://ru.warriors.wikia.com/wiki/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B Монголы ru.warriors.wikia.com]
*[https://web.archive.org/web/20151030020245/http://asianhistory.about.com/od/mongolia/f/Effects-Mongols-Europe.htm What Effect Did the Mongols Have on Europe?]
*[http://afe.easia.columbia.edu/mongols/main/transcript.pdf The Mongols in World History]

==Эшлэл==
{{reflist}}

{{s-start}}
{{Залгамжлал
|өмнө=[[Хамаг Монгол]]&lt;br/&gt;[[Хэрэйд]]&lt;br/&gt;[[Найман]]&lt;br/&gt;[[Татар]]
|он=1206-1271
|албан_тушаал= Их Монгол улс
|дараа=[[Юань улс]] &lt;br/&gt;[[Алтан Орд]]&lt;br/&gt;[[Цагадайн улс]]&lt;br/&gt;[[Ил Хаант Улс]]
}}
{{end}}
{{Их Монгол Улсын сэдэв}}

[[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]]
[[Ангилал:Их Монгол Улс| ]]
[[Ангилал:Еврази]]
[[Ангилал:Азийн түүхэн нутаг дэвсгэр]]
[[Ангилал:Дундад зууны улс]]
[[Ангилал:Европын түүхэн нутаг дэвсгэр]]
[[Ангилал:Монголын түүхэн нутаг дэвсгэр]]
[[Ангилал:Төв Азийн түүх]]
[[Ангилал:Монголын түүхэн улс]]
[[Ангилал:Морь түүхэнд]]
[[Ангилал:Түүхэн эзэнт гүрэн]]</text>
      <sha1>h3b8omqvouy7nt0ssp1nlpj1f45u0uz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855642</id>
      <parentid>855599</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T07:51:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Megzer</username>
        <id>20491</id>
      </contributor>
      <origin>855642</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="114235" sha1="ihmbv0ibvag06i1koxbdz8edhfkwjgd" xml:space="preserve">{{Short description|Еврази дахь эзэнт гүрэн}}
{{Инфобокс түүхэн улс
| conventional_long_name = Их Монгол Улс
| native_name            = {{MongolUnicode|lang=xng|ᠶᠡᠬᠡ&lt;br/&gt;ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ&lt;br/&gt;ᠤᠯᠤᠰ}}&lt;br/&gt;{{tlit|xng|Yeke Monggol Ulus}} ([[Дундад Монгол хэл|Дундад Монгол]])
| common_name            = Их Монгол Улс
| status                 = [[Талын эзэнт гүрэн]]
| image_map              = Expansion of the Mongol Empire 1206–1294.gif
| image_map_caption      = 1206-1294 оны хооронд Монголын эзэнт гүрний Еврази даяарх тэлэлт
{{Legend|#B34345|Монголын эзэн гүрэн}} 
{{Legend|#CAD656|[[Алтан Орд]]}} 
{{Legend|#4E6241|[[Цагаадайн Улс]]}} 
{{Legend|#5B9749|[[Ил Хаант Улс]]}} 
{{Legend|#845DB0|[[Юань Улс]]}}
| capital                = {{Ubl|[[Аваргын балгас|Аварга]] (1206–1235)|[[Хархорум]] (1235–1271)}}
| common_languages       = {{Hlist|[[Дундад Монгол хэл|Дундад Монгол]]|[[Түрэг хэлнүүд]]{{Efn|Ялангуяа Алтан Ордны баруун [[Кипчак хэлнүүд|Кипчак аялгууд]],&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Колодзейчик |first=Дариуш |author-link=Дариуш Колодзейчик |url=https://books.google.com/books?id=FHrTxHmegRYC&amp;pg=PP1 |title=The Crimean Khanate and Poland-Lithuania: International Diplomacy on the European Periphery (15th–18th Century): A Study of Peace Treaties Followed by Annotated Documents |date=2011 |publisher=Brill |isbn=978-9-0041-9190-7 |location=Лейден |via=[[Google Books]]}}&lt;/ref&gt; Цагаадайн улсын [[Цагадайн хэл]]&lt;ref name=&quot;Kim2013&quot;&gt;{{Cite book |last=Ким |first=Хюн Жин |url=https://books.google.com/books?id=fX8YAAAAQBAJ&amp;pg=PA29 |title=The Huns, Rome and the Birth of Europe |date=2013 |publisher=[[Кембрижийн Их Сургуулийн Хэвлэл]] |isbn=978-1-1070-6722-6 |page=29 |access-date=2026-03-07 |via=[[Google Books]]}}&lt;/ref&gt; болон [[Юань Улс]]ын [[Хуучин Уйгур хэл]].}}|[[Хятад хэл|Хятад]]|[[Перс хэл|Перс]]|бусад хэл}}
| demonym                = Монголчууд
| government_type        = {{Ubl|[[Сонгодог хаант засаг]]|Хожим [[Удамшлын хаант засаг|удамшлын]]}}
| area_km2               = 33000000 км кв
| title_leader           = [[Хаан]]
| year_leader1           = 1206–1227
| leader1                = [[Чингис хаан]] (анхны)
| year_leader2           = 1229–1241
| leader2                = [[Өгэдэй хаан]]
| year_leader3           = 1246–1248
| leader3                = [[Гүюг хаан]]
| year_leader4           = 1251–1259
| leader4                = [[Мөнх хаан]]
| year_leader5           = 1260–1294
| leader5                = [[Хубилай хаан]] (нэрлэсэн)
| stat_year1             = 1206
| stat_area1             = 4000000
| ref_area1              = &lt;ref name=&quot;Taagepera499&quot;&gt;{{Cite journal |last=Таагепера |first=Рейн |author-link=Рейн Таагепера |date=1997 |title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia |url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807 |url-status=live |journal=[[International Studies Quarterly]] |volume=41 |issue=3 |pages=499 |doi=10.1111/0020-8833.00053 |issn=0020-8833 |jstor=2600793 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181119114740/https://escholarship.org/uc/item/3cn68807 |archive-date=2018-11-19 |access-date=2026-03-07|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;
| stat_year2             = 1227
| stat_area2             = 14500000
| ref_area2              = &lt;ref name=&quot;Taagepera499&quot;/&gt;
| stat_year3             = 1294
| stat_area3             = 33000000
| ref_area3              = &lt;ref name=&quot;Taagepera499&quot;/&gt;
| currency               = Янз бүр{{efn|[[Дирхам]] зэрэг зоос, мөнгө (''сүхэ''), торгон дээр суурилсан цаасан мөнгө, эсвэл хожим нь гарсан бага хэмжээний [[Юань улсын зоос|Хятад зоос]], [[Юань улс]]ын үеийн цаасан [[Жяочао]] мөнгөн тэмдэгт багтана.}}
| footnotes              = {{Notelist}}
| s1                     = Алтан Орд
| s2                     = Цагаадайн Улс
| s3                     = Ил Хаант Улс
| s4                     = Юань Улс
}}
{{Монголын түүх}}

'''Их Монгол Улс''' {{MongolUnicode|ᠶᠡᠬᠡ&lt;br /&gt;ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ&lt;br /&gt;ᠤᠯᠤᠰ}} (1206-1635), мөн '''Монголын Эзэнт Гүрэн''' {{MongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠨ&lt;br /&gt;ᠡᠵᠡᠨᠲᠦ&lt;br /&gt;ᠭᠦᠷᠦᠨ}} ([[Англи хэл|Англи]]: ''Mongol Empire'', 1206-1260/1368) нь Ази, Европ тивийг тэгнэн оршсон, Монголын түүхэнд, хамгийн өргөн уудам газар нутагтай эзэнт гүрэн юм. Судлаачид Их Монгол улсын газар нутгийг 46,000,000 эсвэл 55,000,000 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; хэмээн зөрүүтэй байдлаар тооцоолдог. Их Британийн түүхчид Их Монгол Улсыг, газар нутгийн хэмжээгээрээ, [[Британийн эзэнт гүрэн|Их Британийн эзэнт гүрний]] дараа орох, дэлхийн түүхэн дэх 2 дахь том эзэнт гүрэн гэж тэмдэглэсэн нь, дагаж орсон болон хараат буюу вассаль улс орон, овог, аймгуудыг оруулаагүй тооцсонтой холбоотой юм.  

Анх [[1206 он|1206 онд]] [[Чингис хаан|Чингис Хааны]] байгуулсан Их Монгол Улс нь алтан хөөрхөн, наран ургах зүгээс наран жаргах зүг хүртэл, [[Номхон далай]]н эргээс [[Хар тэнгис]], [[Дунай мөрний]] сав газар, өмнө зүгээс, [[Зүүн өмнөд Азийн]] болон далайн арлуудын хараат буюу [[вассал|вассаль]] орнууд, умард зүгт, Хойд мөсөн далай, [[Енисей мөрөн|Енисей мөрний]] сав газрын овог, аймгуудыг хамруулсан асар уудам том газар нутгийг эрхшээн оршиж байлаа. 

[[Ази]], [[Европ]] тивийн олон арван улс, хэдэн зуун хот балгасыг байлдан дагуулж, сая сая иргэдийг хурааж, эрхшээлдээ оруулсан, монгол цэргийн тоо нь 250'000-аас хэтэрч байсангүй.

Чингис Хаан төв Азид, одоогийн [[Монгол|Монгол улсын]] газар нутаг дахь тархай бутархай олон арван нүүдэлчин аймгуудыг нэгтгэж, [[Алтан улс|Зүрчидийн Алтан улс]], [[Тангуд|Тангуд улс]], [[Хорезмын эзэнт улс]]ыг байлдан дагуулснаар, Их Монгол Улсын үүсэл хөгжлийн үндэс суурь тавигджээ.

== Үүсэл хөгжил ==
{{Гол|Дундад зууны монгол аймгууд|Эргүнэ хунгийн домог|Монгол овог аймгуудын жагсаалт}}
[[Файл:Mongol 1206.jpg|thumb|right|300px|1206 он Монголын овог аймгууд]]
[[Файл:Mongol Empire c.1207.png|thumb|300px|Их Монгол Улс 1207 он]]
[[Файл:Ih Mongol Uls.png|thumb|right|300px|Их Монгол Улс]]

XII зууны сүүлийн хагаст Монголын газар нутагт [[Хамаг Монгол]], [[Хэрэйд]], [[Мэргид]], [[Татар]], [[Найман]] зэрэг олон арван нүүдэлчин аймгууд мөнхийн дайн дажинтай байлаа. Хамаг Монгол аймгийн хаанаар 1189 онд өргөмжлөгдсөн [[Чингис хаан]] улс төр болон цэрэг зэвсгийн хүчээр зэргэлдээх аймгуудыг өөртөө нэгтгэж [[1206 он|1206 онд]] Их Монгол Улсыг байгуулсан байна. Нүүдэлчин аймгуудын нэгдлийг хөрш зэргэлдээ орнууд эерэгээр хүлээж авсангүй. Улмаар улс төр, эдийн засгийн зөрчил нь дайн үүсэх шалтгаан болж Чингис хаан Зүрчидийн [[Алтан улс]], [[Тангуд]] болон [[Хорезм эзэнт улс]]ад цэрэглэн халдаж цаашлан [[Азербайжан]], [[Гүрж]]ийг эзэлж [[Калка гол]]ын хөвөөн дээр [[Орос]]ын вангуудын цэргийг бут цохьжээ. Тангудын эсрэг хийсэн сүүлчийн аян дайндаа Чингис хаан өвчнөөр таалал төгссөн бөгөөд өөрийн байгуулсан эзэнт улсаа хүү нартаа гэрээслэн үлдээсэн түүхтэй юм.

=== Гол үйл явдлуудын хэлхээс ===
* 1189 он: [[Хар зүрхний Хөх нуур]]т [[Алтан ]], [[Хучар|Хучир]], [[Сача бэхи]], [[Тайчу]] зэрэг [[Хамаг Монгол]]ын нөлөө бүхий ноёдын хуралдаан болж, [[Тэмүжин]]г Хамаг Монголын ханд өргөмжилж 

* 1206 он: [[Онон мөрөн|Онон мөрний]] эхэнд Монгол ноёдын [[Их Хуралдай]] хуралдаж Их Монгол улс байгуулагдсаныг даяар олонд тунхаглан зарлаж, Тэмүжин ханыг [[Хаан|Их Хаан]] Чингис хаанаар өргөмжлөв.
* 1207 он: Монголчууд баруун хойд [[Хятад]] болон [[Төвөд]]ийн зарим газар нутгийг эзлэн оршиж байсан Тангудыг дайлах аян дайныг эхэлж 1210 онд Тангудын хаан бууж өгснөөр Чингис хаан цэргээ гэдрэг татжээ. Тухайн үед [[Уйгур үндэстэн|Уйгарууд]] Их Монгол улсад дагаар орж цаашдын аян дайнууд болон улс гүрнийг төвхнүүлэх ажилд идэвхитэй оролцжээ. 
* 1211 он: Чингис хааны их цэрэг элсэн говийг гаталж Алтан улсад цөмрөн оров. [[Хуан Эр Цуйгийн Тулалдаан|Цавчаал боомтын тулалдаан]]аар Алтан улсын цэргийн давуу хүчтэй тулгаран анхны томоохон ялалтыг байгуулав. 
* 1218 он: Монголчууд [[Хар Кидан]] улсын нутагт нэвтэрч [[Кашгар|Кашгар хотыг]] эрхшээлдээ авчээ.
* 1218 он: Чингис хааны элчийг цаазаар авснаар [[Хорезм]]ийн шах [[II Мухаммед (Хорезм)|Мухаммед]] их дайны харангыг дэлдэв. 
* 1219 он: Монголын цэрэг Сырдарья мөрнийг гаталж Туркестаны нутагт нэвтрэн оржээ.
* 1219–1221 он: Хэдийгээр умард Хятадад [[Алтан улс]]тай хийж байсан дайн үргэлжилж байсан ч Чингис хаан баруун зүгт Хорезмын эзэнт улсыг амжилттай дайлж, улмаар [[II Мухаммед (Хорезм)|Мухаммед шахыг]] устгах даалгаварыг [[Зэв]], [[Сүбэдэй]] нарт өгчээ. 
* 1223 он: Зэв, Сүбэдэй нар 20000 морьт цэргийг удирдан [[Калка гол]]ын хөвөөнд анх удаа [[Русь|Орос]], [[Кипчак]]ын хамтарсан цэрэгтэй тулалдан ялалт байгуулжээ. 
* 1227 он: Чингис хаан Тангудын дайлж яваад тэнгэрт халив. Энэ үед Монголын эзэнт гүрэн 26 сая километр квадрат газар нутгийг эзэлж хэмжээгээрээ [[Ромын эзэнт гүрэн]] болон Македоны эзэнт гүрнээс дөрөв дахин том болсон байв. 
* 1229 он: Өгэдэй их хаан ор сууж, '''Далай хаан'''аар өргөмжлөгдөв. 
* 1237 он: Монголчууд [[Бат хаан]]ы удирдлаган дор нэгдэн [[Монголчуудын Русь руу хийсэн довтолгоо|баруун зүгт довтолж]] [[Киевийн Вант Улс|Киев]]ийн эсрэг дайныг эхлүүлэв. 
* 1240 он: Киевийн Вант Улсуудыг хөнөөв. Мөн дорно зүгт [[Солонгос]]ыг эрхшээлдээ оруулав. 
* 1241 он: Монголчууд [[Польш]]ийн [[Легница|Легница хот]]ын дэргэд буюу [[Легницийн тулалдаан]]аар [[Польш]], [[Герман]], [[Франц]]ын хамтарсан 30 мянган хүнтэй армийг бут цохисон байна. Мөн [[Сайо гол]]ын хөвөөнд [[Мохийн тулалдаан]]аар [[Унгар]], [[Хорват]]ын 65000 хүнтэй шигшмэл армийг бут цохив. 
* 1241 - 1242 он: Бат хааны арми [[Болгар]]ыг эзэлж жил бүр алба гувчуур авах болов. 
* 1241 он: Өгэдэй хаан нас эцэслэж Европыг эзэлж байсан цэргийн жанжид, хан хөвгүүд Их Хуралдайд дуудагдаж нутгийн зүг хүлгийн жолоо залав.
* 1242 он: Монголчууд [[Адриатын тэнгис]] хүрэв.
* 1246 он: [[Гүюг хаан]], Их хаанаар өргөмжлөгдөв.
* 1248 он: Гүюг хаан нас нөгчөв.

===Их Монгол Улс байгуулагдах урьдач нөхцөл бүрэлдсэн нь===

XII зууны монголчуудьн өмнө тархай бутархай оршиж, өөр хоорондоо ямагт харгалдан бусдын зууш болох уу, эсвэл нэгэн дээвэр дор нэгдэн нягтарч, өгсөн дээшлэх үү гэсэн ацан зам тулгарчээ. Тэрхүү түүхэн сонголтыг зөв ухамсарласан Хамаг Монголын хан [[Тэмүжин]] эсгий туургатныг нэгтгэх тэмцэлд эргэлт буцалтгүй оржээ. Хамаг Монголын дотор Тэмүжинээс гадна [[Жамуха|Жамух]]ын толгойлсон хүчний нөгөө туйл үүсэж, тэд тус тусдаа хүчээ зузаатгахыг эрмэлээж байв. Харин цагийн байдал Тэмүжиний талд аятай эргэж, Жамухын харъяат нараас түүний талд дагаар орсоор байлаа.
[[Хэрэйд]]ийн ханлигийн дотор эвдрэл гарч, [[Ван хан|Тоорил]] ханыг хүчин мөхөсдөхөд [[Тэмүжин]] ивээлдээ авч дахин тэнхрүүлэв. Ингээд түүнтэй хамт 1196 онд [[Алтан улс]]ад туслан, [[Татар]]т хамтын хүчээр цохилт өгчээ. Тэд 1199 онд [[Найман]]ы ханлигтай нүүр тулж байлдсанаас гадна Монгол угсааны олон аймгийг байлдан дагуугав. Гэвч [[Тайчууд]], [[Хонгирад]], [[Ихирэс]], [[Горлос]], [[Татар]], [[Ойрад]], [[Найман]] аймгийн ноёд эвсэж, Чингисийн эсрэг шинэ холбоо байгуулжээ. Тэд 1201 онд Эргүнэ мөрний хөвөөн дээр хуралдаж, [[Жамуха]] сэцэнийг '''Гүр хаан''' хэмээн өргөмжилжээ. Эл бүлэглэлийн эсрэг Тэмүжин Тоорил хантай хүч хавсран тулалдаж бут цохижээ. Жамухын эвслийг бут цохисны дараа Тэмүжин 1202 онд Татарыг эрхэндээ бүрмөсөн оруулав.

Жамуха Хамаг Монголын нөлөө бухий язгууртан [[Алтан]], [[Хучар|Хучир]] нарыг талдаа урвуулж, Тоорил ханы хүү Нялх Сэнгүмээр эцгийг нь ятгуулж, 1203 онд Тэмүжиний эсрэг дахин эвсэл байгуулжээ. Үүнийг тагнаж мэдсэн Тэмүжин 1203 оны намар [[Туул гол]]ын хавь газар Тоорил ханыг гэнэдүүлэн цохижээ. Ингэж [[Тэмүжин]] хамгийн хүчирхэг Хэрэйдийн ханлигийг мөхөөснөөр Монгол туургатны дотор эрх сүр, нэр хүнд нь эрс өсөв. Эцэст нь өмнөх тулалдаануудад ялагдаж, Найманы [[Таян хан]]ыг тойрон бүгсэн ханлиг, аймгуудын хэсэг бусаг хүчийг 1204 онд бут цохисноор Монгол туургатны үндсэн гол хэсгийг өөртөө нэгтгэжээ. Тэмүжин ийнхүү «хагацсан улсаа хамтатгаж, бутарсан улсаа бүртгэх» их үйл хэргийг бүтээсэн билээ. Энэ үе бол Их монгол улс байгуулагдах явц дахь нэг ёсны шилжилтийн үе байжээ.

===Их Монгол Улс байгуулагдсан нь===
[[File:Genghis Khan empire-en.svg|thumb|Монголын байлдан дагуулалт]]
[[File:Empire_of_Genghis_Khan_at_his_death.png|thumb|Чингис хааныг өөд болох үеийн Их Монгол Улсын газар нутаг]]
3-р жарны улаан [[бар жил]] (1206) бол Монгол түмэнд ивээлээ өгч, хэзээ ч үл умартах түүхэн аугаа их үйлсийн гараа болсон юм. 1206 оны намар цагт [[Онон гол|Онон голын]] эхнээ [[Чингис хаан|'''Тэмүжиний''']] oрд өргөөнд Монголын язгууртан дээдсийн их чуулган '''[[Их Хуралдай]]''' хуралджээ. Их Хуралдайн өмнө тавигдсан үндсэн зорилт нь '''Их Монгол Улс''' байгуулагдсаныг даяар олноо зарлан тунхаглах, нүүдэлчин монголчуудын төрийн жолоог бат түвшин атгах их хааныг сонгон өргөмжлөх явдал байв.
 
Ийнхүү монгол угсааны олон ханлиг аймгуудыг нэгтгэн захирсан Монгол хэмээх улс [[Төв Ази|Төв Азид]] тогтнон мандсан байна. Шинэ тулгар Монгол улс тогтнон мандахад бас Чингис хааны шадар зүтгэлтнүүд, нийт Монгол түмэн гол үүрэг гүйцэтгэсэн. Монголын тулгар төр тогтсоныг өргөн утгаар нь авч үзвэл, МЭӨ 3 зуунаас үүдэлтэй яэгуурын монголчуудын 1400-аад жилийн шаргуу тэмцлийн зүй ёсны үр дүн, нүүдэлч удмынхны нийгэм-улс төрийн хөгжилд гарсан чанарын хувьсал өөрчлөлт, өтгөс өвгөдөөс маань улбаалсан төр ёсны уламжлал, шинэчлэлийи яах аргагүй гойд содон түүхэн үзэгдэл байсан юм. Их Монгол нь улс хэмээх орчин цагийн ухагдахууны үндсэн шалгуур - тодорхой газар нутаг, хил хязгаар, хүн ам, төр болон төрийн бүрэн эрхт байдал хэмээх гол болзолуудыг бүрэн дүүрэн хангаж байсан юм.
 
Чингис хааны үндэслэн байгуулсан Их Монгол Улс нь эхэн үедээ умардаас өмнөд этгээдэд [[Байгал нуур|'''Байгал нуураас''']] [[Цагаан хэрэм|'''Түмэн газрын цагаан хэрэм''']] хүртэл,  [[Хянганы нуруу|'''Хянганы нуруунаас''']] [[Алтайн нуруу|'''Алтайн чинад''']] хүртэл зүүнээс өрнөд хүртэл өргөн уудам нутгийг эзлэн оршиж байв. 1207 онд [[Зүчи]] баруун гарын их цэргийг удирдан, '''буриад, хабханас, тува,''' зэрэг [[Ойн иргэд]]ийг Их Монгол улсад нэгтгэжээ. 

1218 онд киргизүүдтэй хамт бослого гаргасан [[түмэд]]үүд  Чингисийн цэрэгт дарагдсаны дараа зарим хэсэг нь [[мэргид]]үүдтэй цуг [[Якут]] руу очсон нь якутын мэргид, тумат овог болжээ. Якут эрдэмтэд энэ нүүдлийг якутын ард түмэн бүрэлдэхэд нөлөөлсөн сүүлчийн үйл явдал гэж үздэг. Түрэг хэлнүүдээс монгол хэлтэй хамгийн ойр нь [[якут хэл]] юм. Якут хэлний 30% нь монгол үг байдаг. [[:en:Yakutian horse|Якутын баруун нутгийн адуу]] нь [[:en:Mongolian horse|монгол адуутай]] төстэй нь тогтоогджээ. Бусад түмэд хүмүүсийг урагш нүүлгэсэн нь одоогийн Өмнөд Монголын Түмэд болсон бололтой. Хожим [[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх хаан]] мөн адил бослого гаргасан [[урианхай]]чуудыг тарааж хуваажээ.

Чингис хааныг тэнгэрт хальсны дараа түүний хүүхдүүд нь хоорондоо хаан ширээний төлөө тэмцэлдэв. Чингисийн гэрээслэл ёсоор [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй]] хаан ширээнд суух ёстой байсан боловч Чингисийн дүү Тэмүгэ Отчигин зэрэг нөлөө бүхий зарим ноёд Чингисийн отгон хүү [[Тулуй|Тулуйг]] хаан болгох санаатай байжээ. Түүнийг гадарлаад ч тэр үү, Өгэдэй ширээ залгамжлахаас цааргалах дүр үзүүлж, түүнээс шалтгаалан шинэ хаан өргөмжлөхөөр Хэрлэний “хөдөө аралд” эхэлсэн Их Хуралдай 40-өөд хоног үргэлжлэн байж 1229 оны билгийн 8-р сард сая өндөрлөжээ. Өгэдэйн ширээнд суухад авга ах Отчигин, [[Бэлгүдэй]], ах [[Цагадай|Цагаадай]], дүү [[Тулуй]], ах [[Зүчи|Зүчийн]] хүү [[Бат хаан|Бат]] зэрэг дээдэс онцгой хүндэтгэл үзүүлж мөргөн ёсолж, Цагаадай Тулуй нар 2 талаас түшиж, авга Отчигин араас нь тулж ширээнээ суулгажээ. Үүнээс хойш их хааныг өргөмжлөх бүрд бүгд мөргөх ёсон тогтсон гэдэг. 1241 онд [[Өгэдэй хаан]] нас бармагц хаан ширээний төлөө тэмцэл дахин өрнөжээ. Өгэдэйн ач хөвгүүн Ширмүн буюу Тулуйн хүү Мөнх хоёрын нэгийг ширээ залгамжлуулахаар гэрээслэлсэн гэдэг. Гэтэл Өгэдэйн хатан мэргэд овгийн [[Дөргөнэ]] /Туракина/ төрийн эрхийг түр барьж байгаа байдлаа ашиглаж өөрийн хүү [[Гүюг хаан|Гүюгийг]] хаан болгох гэж хүчлэн оролджээ. Үүнээс болж шинэ хааныг сонгон өргөмжлөх явдал хойшлогдож 4-н жил шахам Дөргэнэ хатан төр барьжээ. Шинэ хааныг сонгох [[Их Хуралдай|Их Хуралдайг]] хуралдуулах гэж хэдэн удаа оролдсон боловч шийдвэрлэх гол эрх мэдэл бүхий хүмүүс цуглахгүй хойшлогдсон байна. Гагцхүү 1245 оны намар Хар хүрмийн (Хүрмэн чулуутайн нутагт Хар хүрэм голын хөвөөнд боссон тул Хар хүрэм гэж нэрлэсэн) ойролцоох Далан даваа гэдэг газар Их Хуралдай болж [[Гүюг хаан|Гүюгийг]] хаанд өргөмжилсөн байна. Тэр хуралдай их өргөн болсон гэдэг. Их монгол улсын өнцөг булан бүрээс алтан ургийн ноёд язгууртнаас гадна Хятад, Орос, Солонгос, Франц, Гүрж, Герман, Араб, Багдад улс болон Ромын пап ламын элч [[Плано Карпини]] зэрэг гадаадын олон элч, төлөөлөгч нар ирсэн аж. Гүюг бас л хаан болохоос татгалзсан дүр үзүүлж миний дараа манай удмынханд хаан ширээг залгамжлуулж байх юм бол хаан больё гэсэн болзол тавьж зөвшөөрүүлээд хаан болжээ. Гүюг хаан ширээнд удсангүй. 1248 оны хавар дайнд явж байгаад [[Самарканд]] хотын орчимд тэнгэрт хальжээ. Хаан ширээний тэмцэл дахиад л өрнөжээ. Энэ завшааныг Гүюгийн их хатан [[Огул Каймиш]] ашиглан 1249-1251 онд төр барьжээ. Чингис хааны хойчис Зүчи-Тулуйхан, Цагадай-Өгэдэйхэн гэсэн 2 тал болж хуваагджээ. Алтан ордны улсын [[Бат хаан|Бат хан]] насны ахмад, нэр хүндтэйн учир 1249 онд өөрийн байгаа газарт Их Хуралдай хийх санал дэвшүүлж, олон ноёдод урилга зарлага явуулжээ. Тэнд цөөхөн хүн очсон боловч Батыг өөрийг нь их хаан болгох саналыг дэвшүүлжээ. Бат түүнийг хүлээж авсангүй, харин Тулуйн хүү Мөнхийг хаан өргөмжлүүлэхээр тогтоожээ. Гэтэл Өгэдэй-Цагадайнхан Өгэдэйн ач хүү Ширмүнийг хаанд өргөмжлөх санаатай байжээ. Хаан ширээний төлөөх тэмцэл ил далд үргэлжилж 1251 оны зун Алтан ордны улсын Бэрх ноёны удирдлагаар болсон Их Хуралдайгаар [[Мөнх хаан|Мөнхийг]] хаанд өргөмжилжээ. Мөнх хаан болоод өөрийг нь эсэргүүцсэн Өгэдэйн ач хүү Ширмүн, Гүюгийн хүү Хочин, Нуху, Чингис хааны дотны нөхөр Зэлмийн хүү Есүндэй, Занги, Цанай, Элжигдэй, түр хугацаагаар төр барьж байсан Хаймиш хатан, Гүюгийн их түшмэл Чингай зэрэг 70 гаруй хүнийг хатуу чанга шийтгэн ихэнхийг нь цааш нь харуулж [[Дөргөнэ]] хатан зэргийг цөлсөн байна. Гүюгийн дэмжлэгээр [[Цагаадайн Улс|Цагаадай хаант улсын]] ширээг эзэлж байсан Цагаадайн хүү [[Есөнмөнх|Есөнмөнхийг]] баривчилж цаазлаад, ширээг Цагаадайн ач Хар-Хулагуд эзлүүлжээ. Мөнх хааны энэ эрс тэс ширүүн арга хэмжээ нь Мөнх хааны байр суурийг бэхжүүлж, улс төрийн хямрал тэмцлийг намжаасан байна. Ийнхүү Чингисээс хойш Чингисийн удмынханы дунд хаан ширээний төлөө тэмцэл ахин дахин өрнөж байжээ. Энэ муу үзэгдэл ганц монголд тохиолдсон зүйл бус, дэлхийн олон улс оронд үзэгдэж байсан ба байдаг үзэгдэл болохыг тэмдэглэх хэрэгтэй. 

=== Их Монгол Улсын төр барьсан хаад болон хатад: ===
# '''[[Чингис хаан|Тэмүжин]]''' (1206-1227). Өргөмжилсөн нэр нь Чингис. Эцэг нь Есүхэй, эх нь олхонуд аймгийн Өүлэн Үжин. Усан морин /хар/ жилийн зуны тэргүүн сарын 15-нд (аргын 1162 оны 5-р сарын 31/ мөн 6-р сарын 1-н ч гэдэг) одоогийн Хэнтий аймгийн Дадал сумын нутаг- Онон мөрний [[Дэлүүн болдог]] гэдэг газар төрсөн. Шороон тахиа жил /1189 он/ Хамаг Монгол улсын хан болж, Чингис гэдэг цол авсан. Улаан барс жилийн /1206 он/ намар оройхон нэгдсэн Их Монгол улсын хаанд өргөмжлөгдсөн. Хаан ширээнд 22 жил суусан. Гал гахай жилийн /1227 оны 8-р сард/ зун тэнгэрт халив. 66 жил наслажээ.
# '''[[Тулуй]]''' (1227-1229).  Чингис хааныг тэнгэрт халихдаа Өгэдэйг залгамжлагчаар зарласан боловч тэрээр хаан ширээнд суухаас цааргалсан тул Тулуй 2 жил эрх мэдлийг гартаа авсан.
# '''[[Өгэдэй хаан|Өгэдэй]]''' (1229-1241). Өргөмжилсөн нэр нь Далай хаан. Эцэг нь Чингис, эх нь хонгирад аймгийн Бөртэ Үжин. 1186 онд төрсөн. 1229 оны 9-р сараас 1241 оны 12-р сард тэнгэрт халих хүртлээ хүртэл хаан ширээнд 13 жил суусан. Их хатан нь найман аймгийн Дөргэнэ хатан байв/Туракина/.
# [[Дөргөнэ|Дөргөнэ хатан]] (1241-1246) Өгэдэйн 6-р хатан 5 жил түр төр барьсан.
# '''[[Гүюг хаан|Гүюг]]''' (1246-1248). [[Өгэдэй хаан]], [[Дөргөнэ]] хатан нарын хүү болж 1206 онд төрсөн. 1246 оны хавар их хаанд өргөмжлөгдсөн, 1248 оны хавар тэнгэрт хальж 2 жил хаан ширээнд суусан.
# [[Огул Каймиш хатан]] (1249-1251) Гүюг хааны их хатан 2 жил төр барьсан.
# '''[[Мөнх хаан|Мөнх]]''' (1251-1259 ). Чингис хааны отгон хүү Тулуй, хэрэйдийн Сорхахтани хатан нарын хүү болж 1208 онд төрсөн. 1251 оны зун их хаанаар сонгогдсон, хаан ширээнд 9 жил сууж 1259 оны зун Сычуаньд цэргийн хуаранд өвчнөөр тэнгэрт хальсан.
# '''[[Аригбөх]]''' (1260-1264). Эцэг нь Чингисийн хүү Тулуй, эх нь хэрэйдийн Сорхахтани хатан, 1257 онд Мөнх хаан Сун улсыг дайлаар мордохдоо төр хариуцан тамга барьж суухаар Хар-Хоринд үлдээсэн, 1260 оны зун Хар-Хоринд Их Хуралдайгаар хаан ширээнд өргөмжлөгдсөн, гэтэл төрсөн ах [[Хубилай хаан|Хубилай]] мөн өөрийгөө [[Шанду|Шандуд]] Их Хуралдай гэгчийг хуралдуулж хаан гэж тунхагласан тул ахтайгаа хаан ширээний төлөө тэмцэлдэн дайтаад 1264 онд ялагдаж Хубилайд буун өгсөн, 1266 онд нас барсан эсвэл хорлогдсон байж магадгүй хэмээн түүхэнд таамагладаг байна.
# [[Хубилай хаан|'''Хубилай''']] (Сэцэн) хаан (1260-1271) — 11 жил хаан суусан. Чингис хааны ач хүү буюу Тулуйн II хөвүүн.
''Их'' ''Монгол Улсын хааны цолыг Юань улсын захирагчид өвлөн авсан''.

=== Юань улсын хаад: ===
# [[Хубилай хаан|'''Хубилай''']] (Сэцэн) хаан (1271-1294) — Чингис хааны ач хүү буюу Тулуйн II хөвүүн.
# '''[[Өлзийт]]''' (Төмөр) хаан (1294-1307) — 13 жил хаан суусан. Хубилай хааны хүү [[Чингим|Чингим хунтайжийн]] отгон хөвгүүн.
# '''[[Хайсан хүлэг хаан|Хүлэг]]''' (Хайсан) хаан (1307-1311) — 4 жил хаан суусан Чингим хунтайжийн хоёрдугаар хүү [[Дармабала|Дармабал]] тайжийн ууган хүү.
# [[Аюурбарбад буянт хаан|'''Буянт''']] (Аюурбарбад) хаан (1311-1320) — 9 жил хаан суусан. Хайсан Хүлэг хааны дүү.
# [[Шадбал гэгээн хаан|'''Гэгээн''']] (Шадбал) хаан (1321-1323) — 4 жил хаан суусан Буянт хааны хөвүүн.
# '''[[Есөнтөмөр хаан]]''' (1323-1328) — 5 жил хаан суусан. Хубилай хааны гуч, [[Гамала]] жинь вангийн хүү.
# [[Аригиба хаан|Асухиба хаан]] (1328) — 3 сар хаан суусан Есөнтөмөр хааны ууган хөвгүүн.
# '''[[Хүслэн хаан]]''' (1329) — 7 сар хаан суусан Хүлэг хааны ууган хөвүүн.
# [[Тугтөмөр хаан|'''Заяат''']] (Тугтөмөр) хаан (1328-1329, 1329-1332) — 4 жил хаан суув. Хүлэг хааны II хөвүүн.
# '''[[Ринчинбал хаан]]''' (1332) — 40 хоног хаан суув. Хүслэн хааны отгон хөвүүн.
# [[Тогоонтөмөр хаан|'''Ухаант (Тогоонтөмөр) хаан''']] (1333-1370) — 38 жил хаан суусан, Ринчинбал хааны ах.

&lt;gallery&gt;
Файл:YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg
Файл:YuanEmperorAlbumOgedeiPortrait.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Зохион байгуулалт ==

=== Цэргийн зохион байгуулалт ===
{{Гол|Их Монгол Улсын цэргийн зэвсэг, зэвсэглэл}}
[[Файл:DiezAlbumsArmedRiders II.jpg|thumb|Перси дэх Морин цэрэг]]
[[Файл:Bitwa pod Legnicą.jpg|thumb|Легницийн тулалдаан]]
[[Файл:Mōko Shūrai Ekotoba e20(2).JPG|thumb|Монголчууд Японд довтолсон]]

[[Хишигтэн]] нь Их Монгол улсын зэвсэгт хүчний цөм болж байсан боловч, цэргийн хэрэг нь цар далайцаараа ихээхэн өргөн агуулгатай байжээ. Арван өрхөөс татсан арван цэргээс бүрдэх аравт, арван аравт бүрийн цэрэг нийлсэн зуут, арван зуутын цэргээс бүрдсэн мянгат, арван мянгатын цэрэг бүхий түмт байхаар журамласан цэргийн зохион байгуулалтын тогтолцоо нь Их Монгол улс байнгын хүчирхэг армитай байх нөхцлийг бүрдүүлсэн юм.

[[Чингис хаан]] цэргээ шинэ зохион байгуулалтанд оруулж, байнгын армийг бий болгов. Цэргийн ерөнхийлөн захирах тушаалтныг буй болгож, тэр тушаалд нэрт жанжин [[Хубилай]]-г томилов. Мөн дээд хэмжээний арван хоёр зөвлөхөөс бүрдсэн Илдэч хэмээх цэргийн бодлогын газрыг байгуулав. Цэргийн яамны маягийн эл байгууллага нь цэргийн эрдэм ухааныг хөгжүүлэх, цэргээ байлдааны байнгын бэлтгэл сургуультай байлгах, цэргийн жанжин, дарга нарын удирдлагын ур чадварыг ямагт төгөлдөржүүлэх, армийн зохион байгуулалтыг чанд цэгцлэх, дээд зэргийн уян хатан, хөдөлгөөнт армийг байлдааны бэлэн байдалд барьж байх гол үүрэгтэй байжээ.

[[Чингис хаан]], түүнийг залгамжлагчид цэргийн үйлдвэрүүдийг хөгжүүлж, анги, нэгтгэлүүдийг шинэчлэн зохион байгуулж, 1206 оны байдлаар 95 мянгат болон 10,000 хишигтэн цэрэг нийт 105 мянган цэрэг хүрч байсан. 

Их Монгол улс хүчирхэг зэвсэгт хүчинтэй байсан нь цэргийн сургалтын бүхэл бүтэн тогтолцоо бүрдүүлсэнтэй холбоотой. Эл тогтолцоо нь, хүүхдээ хар багаас нь морь унуулж, нум сум харвуулж сургах, байлдах болон агнах наад захын эрдмийг эзэмшүүлэхийг иргэн бүрийн зайлшгүй үүрэг болгосон бүх нийтийн цэргийн бие даасан сургалт; мөн моринд гарамгай болгох, сэлэмдэх урлагт суралцах, оньсон техник  эзэмших зэрэг албан ёсны мэргэжлийн сургалт гэсэн хоёр үндсэн хэлбэртэй байжээ. Байн байн тэмцээн, наадам зохион байгуулж байсан нь зугаа цэнгэлийн төдийгүй, цэргийн сургалтын үр дүнг шалгах гол хэлбэр байсан.

Чингисийн цэргийн эрдэм ухаан нь ашигтай байрлалаас түрүүлж, гэнэтийн цохилт өгч байлдааны санаачилгыг гартаа атгах, газар орон цагийн байдалд зохицон таацуулан шийдвэр гарган хэрэгжүүлэх, морьт цэргийн хөдөлгөөнт чанарын өндөр боломжийг шавхан дайчлах, цэрэг  эрийн зориг хүч, сэтгэл зүйн хатуужил, ов мэх, авхаалж самбааг илтгэж, улс төр, цэргийн бодлогыг чадварлаг хослох урлаг байв.

Их Монгол улсын зэвсэгт хүчин нь хөнгөн болон хүнд морин цэргээс бүрдэж байв, Хөнгөн морин цэрэг хөдөлгөөнт чанар, суу залиараа нэн гайхамшигтай. Хүнд морин цэрэг нь өвч зэвсэглэсэн тусгай зориулалт бүхий цэрэг юм. Цэргийн гол зэвсэг нь нум сум, сэлэм, жад, сүх төмөр, шийдэм, бороохой, хуяг дуулга байв. Монголын морьт арми нь хэрэм боомт эвдэх инженерийн ангитай байжээ. Ийм ч учраас монголчууд урьд өмнө дэлхий дахинд хэзээ ч байгаагүй цэрэг дайны номлолыг бий болгосон бөлгөө. Мөн үүнд нэгэн зүйл сонирхол татаж байгаа нь Дундат зууны үеийн Монгол цэргийн зэвсэглэлд алсын тусгалтай, сөнөөх хүч чадалтай их буу байв. Энэ тухай тэр үед бусад улс орноос ирж байсан хүмүүсийн дурдатгал, түүхийн сурвалж бичгүүдэд тэмдэглэгдэн үлджээ. Нүүдэлчдийг ямар ч соёл боловсролгүй богино ухаантай зэрлэгүүд мэт үздэг тийм хүмүүст Монгол цэргийн зэвсэг, техникийн хөгжил, түүнийгээ хэр зэрэг чадварлаг хэрэглэж байсан нь тодорхой хариулт болох буй за.

Монгол цэргийн зэвсэглэлд байсан их буу нь [[Кидан|Кидан Гүрний]] үеэс өвлөгдөн уламжлагдаж улам боловсронгуй болж ирснийг хэлэх хэрэгтэй. Энэ төрлийн зэвсэг нь Чингис хааны үед чанарын шинэ түвшинд гарч явган, морьт цэргийн эсрэг галт, тэсрэх, хорт хийт бөмбөг, бэхэлсэн цайз, хэрэм, хамгаалалтын сэтлэх, нураах гол хэрэгсэл нь [[их буу]], [[чөдөр оньс]], шидэх харвах зориулалт бүхий бусад тоног төхөөрөмж болж байв. Ийм буу нь тухайн үедээ гал, утаа, сүрлэг дуу чимээ, хөнөөх чадвараараа хосгүй байжээ. Чингис хаан баруун зүг хийсэн дайндаа (1218-1220) их буу хэрэглэж байсан бөгөөд түүнийгээ богино буу гэх буюу “пуужин” буу гэдэг байлаа. Мөн хурдан буу буюу арван таван гуурс бүхий шувтлагч буу гэх зэрэг сүр хүч ихтэй гайхамшигт их буу хэрэглэж байж. Монголын цэргийн жанжин Тачар, [[Алтан улс|Алтан улсын]] цайз балгадыг бүслэн байлдаж байхдаа (1233 он) мөн монгол цэргийн жанжин Ганбухын цэрэг (1237 он) их буутай байсан тухай Хятадын түүхчид бичиж үлдээсэн байна. Энэ мэтчилэн Хятадын түүхийн сурвалж бичигт монгол цэрэг дарьт их буу хэрэглэж байсан тухай тэмдэглэжээ. Хятадын түүхч Чоу Вэй, Тогоонтөмөр хаан Цинзян хотыг (1338 он) их буугаар галлаж байсан гэж бичжээ.{{Citation needed}} Юань улсын эхэн үед төв Азиас чулуун сумтай галт үхэр буу олдож байсан тухай мөн тэмдэглэгдсэн байдаг.

Мөн түүхэн сурвалжид &quot;монгол цэрэг их буутай тэрэг олонтой, зарим буу нь нэлээд том бөгөөд монголчууд өөрсдөө дарь хийж чаддаг байсан” гэж бичжээ. Тогоонтөмөр хааны үед Товуу нь (1344 он) галт сумаар дээрэмчний завь руу харвахад уг завь нь бутран ихэнх нь шатаж байсан тухай энэ хүн тэмдэглэсэн байдаг.{{Citation needed}}

Ер нь монголчууд 1200 оноос өмнө дарьт зэвсэг, их буу хэрэглэж байжээ гэж үздэг юм. Монгол цэрэг зөвхөн их буу, галт зэвсэг хэрэглээд зогсоогүй, мөн янз бүрийн зориулалттай сумтай байлаа. Дайсныг сүрдүүлэх, их цэргийг удирдан жолоодохын тулд дуут сум хэрэглэж байсан нь бидний үеийн дохионы пуужинтай утга нэг юм. Монголчууд галт зэвсгээ цаашид хөгжүүлсэнгүй тухайн үед гавшгай хөдөлгөөнт маневрийн байлдаан, тулалдаан хийх нь зонхилж түүнд ихээхэн хэмжээгээр ач холбогдол өгч байсан хийгээд зөвхөн хот, цайзыг буулган авахад ашиглагдаж байсан нь ч үүнд нөлөөлсөн байж болох талтай.

===Мянгатын систем===
[[Файл:DiezAlbumsEnthronization3.jpg|thumb|300px|Хаан үйлчилгээнд [[Хишигтэн]] (Судрын чуулган)]]
[[Чингис хаан]] улсаа ерөнхий гурван [[түмэн]] буюу хэсэгт хуваагаад, дотор нь бага түмэн болгосон. Бага түмнээ [[Мянган|мянгат]], мянгатаа зуут, зуутаа [[Аравтын тооллын систем|аравт]] болгон хуваажээ. Мянгат нь 1206 онд 95 байснаа 1227 он гэхэд 129 болж өргөжсөн. [[Чингис хаан]] ийнхүү [[Мянган|мянгатын тогтолцоог]] яаравчлан бүрдүүлсэнээр Их Монгол улсьн өнө удаан тогтнох үндсийг тавьжээ. Эл тогтолцоо нь улс үндсээ батлан хамгаалах аян дайнд мордоход үлэмж хэмжээннй цэргийг богино хугацаанд шуурхай зохион байгуулах, ард олноос албан татвар авах зэрэгт нэн тохиромжтой цэрэг, засаг захиргааны нарийн чанд зохион байгуулалт байв.
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
|+Чингис хааны үеийн мянгатын ноёд
! rowspan=&quot;4&quot; |№
! colspan=&quot;3&quot; rowspan=&quot;4&quot; |1206 оны
Мянгатын ноёд&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Т |first=Дашцэрэн |title=Монголын нууц товчооны галиг |publisher=МУИС, Монгол Хэл, Соёлын Сургууль |year=2009 |edition=2 |location=Улаанбаатар |pages=153-154}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;4&quot; |№
! colspan=&quot;4&quot; |1227 оны Мянгатын ноёд&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Хамадани |first=Рашид ад-Дин |title=Судрын чуулган |publisher=ШУА, Түүхийн Хүрээлэн |year=2002 |edition=2 |volume=1 |location=Улаанбаатар |pages=395-403 |translator-last=Ц |translator-first=Сүрэнхорлоо}}&lt;/ref&gt;
|-
! colspan=&quot;4&quot; |Их Ноён [[Тулуй|Тулуйн]] захирсан 101 мянгат
|-
! colspan=&quot;4&quot; |Гол Мянган: [[Тангуд|Тангудын]] [[Цагаан ноён (Тангуд)|Цагаан ноён]]
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Баруун гарын 38 мянганы ноёд
! colspan=&quot;2&quot; |Зүүн гарын 62 мянганы ноёд
|-
|1
|[[Хонхотан|Хонхотаны]] [[Мэнлиг эцэг]]
|[[Арулад|Аруладын]] [[Боорчи|Боорчи ноён]]
|[[Жалайр|Жалайрын]] [[Мухулай|Мухулай ноён]]
|1
|'''Аруладын Боорчи ноён'''
|Баруласын Булуган халжа
|'''Жалайрын Мухулай гоо ван'''
|Худус халжа
|-
|2
|Хушины [[Борохул]] ноён
|[[Баарин|Нүцгэн баарины]] [[Наяа|Наяа ноён]]
|[[Уруд|Урудын]] [[Жорчидай|Жорчидай ноён]]
|2
|Борохул ноён
|Сүлдүсийн Тогорил ноён
|[[Баарин|Нүцгэн баарины]] [[Наяа|Наяа ноён]]
|[[Өгэлэн чэрби|Өгэлэ чэрби]]
|-
|3
|Баарины Хөхөчос
|Манан Баарины [[Хорчи ноён]]
|[[Гэнигэс|Гэнигэсийн]] Хунан ноён
|3
|Мангудын Жэдай
| rowspan=&quot;4&quot; |Онгудын Алахуш Дигитхури хүргэн
|Урианхайн Есөнбуха&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[[Зэлмэ|Зэлмэ ноёны]] хүү&lt;/ref&gt;
|[[Сөнөд|Сөнидын]] Тэмүдэр хорч
|-
|4
|Марал
|Баруласын [[Хубилай ноён]]
|Татарын [[Шихихутуг]] 
|4
|Олхонудын Хингиадай
|Урудын Хөхөтэй ноён
|Жалайрын Дайсун&lt;ref&gt;Мухулай ноёны дүү&lt;/ref&gt;
|-
|5
|Мангудын Жибгэ
|Урианхайн [[Зэлмэ|Зэлмэ ноён]]
|Мангудын Хуйлдар сэцэн
|5
|Хонхотаны Толун чэрби
|Урудын Бүчин ноён
|Жадараны Кошакул
|-
|6
|Юрухан
|Хонхотаны Толун чэрби
|Мангудын Жидай
|6
|Хонхотаны Сүйхэтү чэрби
| rowspan=&quot;9&quot; |Ихирэсийн Буту хүргэн (есөн мянгантай)
|Жадараны Жусук
|-
|7
|Хөхө
|[[Баягуд|Баягудын]] [[Үнгүр|Үнгүр буурч]]
|[[Ноёхон|Ноёхоны]] Жунсо
|7
|Жалайрын Бала чэрби
|
|Мангудын Мөнх халжа
|-
|8
|[[Бэсүд|Бэсүдийн]] [[Зэв|Зэв ноён]]
|Чүлгэдэй
|Бэсүдийн Хүчүгүр
|8
|Жалайрын [[Архай Хасар]]
|
| rowspan=&quot;10&quot; |Хархидааны [[Үеэр|Уяр]] ваншай, түмтийн ноён
|-
|9
|Удутай
|Хүчү (Чингис хааны өргөмөл дүү)
|Бала
|9
|Сүлдүсийн Шидун ноён
|
|-
|10
|Жалайрын Бала чэрби
|Бэсүдийн Хөхөчү (Чингис хааны өргөмөл дүү)
|Түгэ
|10
|Татарын Шихихутаг
|
|-
|11
|Хэтэ
|Хоргасун
|Бэсүдийн Дэгэй
|11
|Дөрвөний Дүйсүх
|
|-
|12
|Урианхайн [[Сүбэдэй баатар|Сүбээдэй баатар]]
|Баарины Үсүн бэхи
|[[Оронар|Оронарын]] Оронардай
|12
|Баарины Монгол дархан
|
|-
|13
|Мөнх
|Шилүгэй
|Жалайрын Дайр
|13
| rowspan=&quot;4&quot; |Дөрвөн мянган Ойрадын [[Худуга бэхи]]
|
|-
|14
|Халжа
|Тахай баатар
|Мүгэ ноён
|14
|
|-
|15
|Хурчахус
|Нэгүдэйн Цагаан гуа
|Урудын Бужир ноён
|15
|
|Татарын Их Хутагт ноён
|-
|16
|Гэүги
|Нүцгэн Баарины Алаг ноён
|Мүнгүр
|16
|
|Хонгирадын Алчи хүргэн
|-
|17
|Уряут-Килингуутын[[Бадай|Бадай дархан]]
|[[Сүлдүс|Сүлдүсийн]] [[Сорхон шар]]
|Долоодай
|17
| rowspan=&quot;10&quot; |Баарины [[Хорчи ноён]], түмтийн ноён
|
|Хонгирадын Хатай ноён
|-
|18
|Уряут-Килингуутын [[Хишилиг|Хишилиг дархан]]
|Баруласын Булуган
|Бөгэн
|18
|
|Хонгирадын Букур ноён
| rowspan=&quot;10&quot; |Зүрчидийн Туган ваншай, түмтийн ноён
|-
|19
|Хэтэй
|Харачар
|Баруласын Худус халзан
|19
|
|Хонгирадын Тэгүдэр
|-
|20
|Чаурхай
|Хонхотаны Сүйхэтү чэрби
|Хонгиран
|20
|
|Хонгирадын Шунгур
|-
|21
|Тогоонтөмөр
|Мэгэтү
|Дархадын Хадаан
|21
|
|Мангудын Хуйлдар сэцэн
|-
|22
|Мороха
|Дорибөх
|Идухадай
|22
|
|Хонхотаны Суту ноён&lt;ref&gt;Мэнлиг эцгийн хүү&lt;/ref&gt;
|-
|23
|Ширахул
|Дагун
|Дамачи
|23
|
|Жалайрын Есүр ноён
|-
|24
|Хауран
|Алчи
|Тобсаха
|24
|
|[[Баягуд|Баягудын]] [[Үнгүр|Үнгүр буурч]]
|-
|25
|Тунхудай
|Тобуха
|Ажинай
|25
|
|Жалайрын Ухай ноён
|-
|26
|Түйдхэр
|[[Горлос|Горлосын]] Сачуур
|Жидэр
|26
|
|Жалайрын Барчуг ноён
|-
|27
|Олар хүргэн
|Олхонудын Хингиадай
|Буха хүргэн
|27
|Олхонудын Тайчу хүргэн
|
|Урианхайн [[Сүбэдэй баатар|Сүбээдэй баатар]]
|-
|28
|Хурил
|Ашиг хүргэн
|Хадай хүргэн
|28
|Хадархины Мухар хөрөө
|
|[[Доголху чэрби]]
|
|-
|29
|Хонгирадын [[Чигү хүргэн]]
|[[Хонгирад|Хонгирадын]] [[Алчи хүргэн]] 
|Хонгирадын нэр тодорхойгүй ноён
|29
|Урианхайн Есөнтэй&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|
|Урианхайн Удачи
|
|-
|30
|Хонгирадын нэр тодорхойгүй ноён
|[[Ихирэс|Ихирэсийн]] [[Буту хүргэн]], 2 мянган Ихирэс
|Ихирэсийн нэр тодорхойгүй ноён
|30
|Сөнидын Хадаан 
|
|[[Бэлгүдэй|Бэлгүтэй ноён]]
|
|-
|31
|[[Онгуд|Онгудын]] [[Алахуш Дигитхури|Алхушдигид хури хүргэн]]
|Онгудын ноён
|Онгудын ноён
|31
|[[Хонхотан|Хонхотаны]] [[Мэнлиг эцэг]]
|
|Хонгирадын [[Чигү хүргэн]]
|
|-
|32
|Онгудын ноён
|Онгудын ноён
|
|32
|[[Хиад|Хиадын]] Хөхө, Мэнгэтү ноёд
|
|Баарины  Ухар халжа
|
|}
Мянгат нь '''дотоод, гадаад''' хэмээн хуваагдах бөгөөд гадаад мянгат нь зэрэг зиндаагаараа дотоод мянгатаас даруй нэг дахин доогуур байжээ. Чингисийн эх, хөвгүуд, дүү нар болон авга [[Отчигин]] нар өөр өөрийн тусгай мянгаттай байв. Чингис хаан '''Отчигин, [[Өэлүн]] эх''' хоёрт түмэн өрх, ахмад хүү [[Зүчи|Зүчид]] 9000 өрх, хоёрдугаар хүү [[Цагадай|'''Цагадайд''']] 8000 өрх, гуравдугаар хүү [[Өгэдэй|'''Өгэдэйд''']] 5000 өрх, отгон хүү [[Тулуй|'''Тулуйд''']] 5000 өрх, дүү [[Хасар|'''Хасарт''']] 4000, дүү [[Хачиун Алчи|'''Хачиунд''']] 2000, дүү [[Бэлгүдэй|'''Бэлгүдэйд''']] 1500 өрх тус тус «хувь» болгон өгчээ.
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
|+Чингис хааны эх, дөрвөн дүү, таван ханхүүдээ өгсөн хувийн мянгатын ноёд&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Хамадани |first=Рашид ад-Дин |title=Судрын чуулган |publisher=ШУА, Түүхийн Хүрээлэн |year=2002 |edition=2 |volume=1 |location=Улаанбаатар |pages=404-408 |translator-last=Ц |translator-first=Сүрэнхорлоо}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; |№
! colspan=&quot;4&quot; |Чингис хааны 4 ханхүүгийн хувийн мянгатын ноёд
! colspan=&quot;3&quot; |Чингис хааны 4 дүүгийн хувийн мянгатын ноёд
|-
!Зүчи хан
!Цагадай хан
!Өгэдэй хаан
!Хүлгэн ханхүү
!Өэлүн эх, Отчигин ноён
!Жочи Хасар
!Хачиун алчи
|-
|1
|Салжиудын Мүнгүр ноён
|Баруласын Харачар
|Жалайрын Илугай
|Баруласын Хубилай ноён
|&lt;small&gt;&lt;big&gt;Хүчү&lt;/big&gt;&lt;/small&gt; 
|Жибгэ
|Урианхайн Чаурхай
|-
|2
|[[Гэнигэс|Гэнигэсийн]] [[Хунан (жанжин)|Хунан ноён]]
|Хонгирадын Мүгэ ноён
|Бэсүдийн Дэгэй
|Нохосын Тогорил ноён
|Хөхөчү
|
|Найманы Асудай
|-
|3
|[[Үүшин|Хушины]] Хушитай ноён
|Идухадай
|Сүлдүсийн Есөнтуа
|Тоорил ноён
|Ноёхоны Жунсо
|
|Найманы Учкаш гойон
|-
|4
|Хушины Байху ноён
|Баарины Хөхөчос
|Хонхотаны Дайр
|
|Хорхисун
|
|
|}
Монголын эртний нүүдлийн нийгмийн улс төрийн эохион байгуулалтын эртний өвөрмөц нэгэн хэлбэр нь “Хишигтэн” байв. Хишигтнийг эхлээд овог, аймгийн тэргүүлэгч нар биеэ болон орд өргөөгөө хамгаалах зорилгоор бий болгожээ. [[Чингис хаан|Тэмүжин]] ч Хамаг Монголын хаан болоод бие, орд өргөөгөө сахин хамгаалах өдрийн манааны 70 торгууд, шөнийн харуулын 60 хэвтүүлээс бурдсэн 150 хүн бүхий хишигтэнтэй болжээ.

Их Монгол улс байгуулагдсанаас хойш хишигтний үүрэг өсч, зохион байгуулапт дэг журам нь нарийсчээ. [[Чингис хаан]] хишигтний тоог нэгэн түмд хүргэж, түүний эгнээг түмт, мянгат, эуутын ноёдын хүүхдээс бүрдүүлж, бас сул чөлөөтэй хүмүүсийн хүүхдээс ухаан, чадлаараа шалгарсныг нь сонгон оруулж байв.

Удалгуй хишигтэн нь хааны бие, орд өргөөний аюулгүй байдлыг сахин хамгаалах төдийгүй, улс орны дотоод дэг журам сахиулах, үймээн, самуунаас сэргийлэх онцгой үүрэг хүлээх болов. Цаашид Хишигтэн бүтэц, үүрэг зохион байгуулалтын хувьд улам өргөжиж, улс орны цэрэг захиргааны нэгдмэл төв байгууллага болон хувирчээ. Өөрөөр хэлбэл, нэг ёсны засгийн газрын үүрэг гүйцэтгэх болсон. Дээд зиндааны албан тушаалтныг зөвхөн хишигтнээс томилно. Хишигтэнд чанд сахилга, хариуцлага хүлээлгэхийн хамт онцгой эрх ямба эдлүүлж байв. Ийнхүү хишигтэн бол Их Монгол улсын төрийн гол тулгуур болж байлаа.

=== Хууль===
Чингис хааны зарлигаар шадар түшмэл [[Шихихутаг]] &quot;[[Их Засаг]]&quot; хэмээх кодчилсон хуулийг батлан гаргасан байна. &quot;Их Засаг&quot; хуулийн өмнө энгийн ард иргэд болон ихэс дээдэс тэгш эрхтэй байж, адил ял зэмлэл хүлээдэг байснаараа онцлог юм. Хуулийн ял шийтгэл нь маш хатуу байсан бөгөөд жишээлбэл дайнд явах үед урд яваа хүнийхээ санамсаргүй унагаасан зүйлийг арын хүн авч өгөхгүй бол цаазаар авах ял оноодог байв. Энэхүү хатуу засаглал нь Монголын эзэнт гүрэнг амар амгалан, тайван тогтуун улс болгох үндэс суурь нь болж өгчээ. Европын жуулчид их гүрний ард иргэдийн өндөр зохион байгуулалттай, дэглэм журамтай байдлыг гайхан шагшсан байдаг.Мөн их засаг хууль нь Монголын хамгийн эртний хууль цаацын бичиг ба одоогоор олдсон эх сурвалж нь [[Солонгос]] улсад хадгалагдаж байна. 

Их гүрний үед сайд түшмэд, цэргийн жажид өөрсдийн авъяас чадварт тулгуурлан сонгогддог байсан бөгөөд шашин шүтэх эрхийг чөлөөлж өгсөн байна. Ард иргэдийн доторх хулгай дээрмийг чандлан хорьж зөрчигсдийг хатуу шийтгэдэг байв. Биедээ үнэт эрдэнэ тээж яваа ганц бие эмэгтэй хүн гүрний нэг өнцөгөөс нөгөө өнцөг хүртэл ямарч саадгүй аялах боломжтой байсан хэмээн зарим хууч ярианд өгүүлдэг. 

Их Монгол улсын үед аян дайнд мордох, их хааныг сонгох зэрэг хамгийн чухал асуудлуудыг [[Их Хуралдай]]гаар шийддэг байв. Их Хуралдайд алтан ургийнхан, цэргийн жанжид, төрийн сайдууд зэрэг хамгийн нөлөө бүхий хүмүүс уулзан цуглаж хамтаар улсын чухал асуудлуудыг шийддэг байжээ. 

Их гүрний өнцөг булан бүрт өртөө улаа байгуулж худалдаачид, элч нарын аюулгүй байдлыг хангасан байна. Эдгээр өртөө улаагаар дамжуулан худалдаачид [[Хятад]]аас [[Ойрх Дорнод]], [[Европ]] хүртэл саадгүй аялдаг байв. [[Чингис хаан]] төрийн тамгыг хэрэглэх болж, Монголчуудыг бичиг үсэгтэй болгох ажлыг эхлүүлж, мөн хуулчид, багш нар, уран бүтээлчдийг татвараас чөлөөлсөн байна.

Их Монгол улс өргөжин бэхжихийн хэрээр эрх зүйн болон заншлын эрхийн хэм хэмжээ нь ялгамж, онцлогоороо тодорч харилцан бие биедээ нөлөөлөн, Монголын нийгмийн харилцааны нарийн түвэгтэй байдлыг зохицуулахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн юм. Энэ үеийн эрх зүйн хэм хэмжээг агуулсан хууль цаазын сурвалж бол [[Их Засаг]] хэмээх нэгдмэл хууль юм. Эл хууль бол нийгмийн нэг төрлийн харилцаа бус, харин олон төрлийн харилцааг зохицуулсан нэгдмэл хууль цааз байжээ. Харамсалтай нь Их Засаг хууль бидэнд бүрэн эхээрээ уламжлагдаж ирээгүй. &quot;[[Монголын нууц товчоо]]&quot;, [[Рашид ад-Дин|Рашид Ад Дины]] &quot;[[Судрын чуулган]]&quot;, Жүвейний &quot;Ертөнцийг байлдан дагуулагчийн түүх&quot;, Магакийн &quot;Нум, сумтан ард түмний түүх&quot; зэрэг сурвалжийн шинжтэй бүтээлүүдэд Их Засаг хуулийн хэсэг зүйл заалтууд уламжлагдан иржзэ. 1320 онд Египетийн түүхч Макризи Алтан ордны улсаас [[Их Засаг]] хуулийн хамгийн томоохон хэсэг зүйл нээлтийг олсон нь тэр үеийн эрх зүйн чухал сурвалж болж буй.

«Их Засаг» хууль бол Монголын тулгар төр байгуулагдсан түүхт үйл явдлын үр дагавар болон төрсөн юм. Засаг гэдэг үгийн эртний язгуур утга нь хууль цааз, дүрэм, журам, хэв ёс гэсэн ойлголтыг илэрхийлж байжээ.«Их Засаг» хууль бол Их Монгол улсын хааны бүрэн эрх, засаг захиргаа, цэрэг, гадаад харилцаа, шашны суртал, ахуй заншил, иргэд хоорондын харилцаа, сургаал, сургамж, тэтгэвэр, тэтгэмж, өмч хөрөнгө. өв залгамжлал, гэрлэлт, гэр бүлийн харилцаа, худалдаа арилжаа, эрүүгийн хэрэг, ялын бодлого, шүүн таслах журмыг эохицуулсан хууль байжээ.Уг хууль дахь ял шийтгэлийн төрлүүд нь андгайлах (тангарагийн эрүү), золиослох, дөнгөлөх, торгох, ташуурдах буюу шийдэмдэх, гянданд хорих, цөлөх, цаазаар авах буюу алах ял байв. Их засаг хуулиар эмэгтэйчүүдийг худалдах болон хулгайлах, монголчуудыг хоорондоо байлдахыг хоригложээ.

Их Засаг хууль бол дэлхийн соёл иргэншлийн түүхнээ бүхэл бүтэн нийгэмд улс төрийн байгуулал бүрэлдэн төлөвшихөд томоохон үүрэг гүйцэтгэсэн эртний Вавилоны [[Хаммурапи хааны хууль|Хаммурапийн хууль]], Энэтхэгийн [[Ману цааз хууль|Манугийн хууль]] зэрэг алдартай хуулиудтай эн зэрэгцэхүйц ач холбогдолтой цааз-эрхэмжийн нэн чухал баримт бичиг юм. Учир нь эл хуулийн зарчим, үзэл санаа зөвхөн Монгол нутаг төдийгүй, ертөнцийн талыг эзэгнэсэн их гүрний хэмжээнд үйлчилж байсан хувьд дэлхийн хууль цаазны түүхэнд баларшгүй ул мөрөө үлдээсэн бөлгөө.

=== Засаг захиргааны хуваарь, төрийн байгуулал===
[[Зураг:Mongol dominions1.jpg|right|thumb|Монголын Эзэнт Гүрний хамгийн их өргөжин тэлсэн үе]]
[[Файл:Mongol Empire in the 13th-15th centuries (135373001).jpg|thumb|Евразийн Их Монгол Улс даяар]]
Өмнөх үеийн төр ёсны уламжлалд тулгуурлан шинэ тутам байгуулагдсан Монголын төр нь хэлбэрийн хувьд хэмжээгүй эрхт хаант засгийн төрхтэй боловч мөн чанараараа ардчиллын олон бүрдлийг өөртөө агуулсан, тун өвөрмөц шинж бүхий төр байв. Төрийн дээд эрхийг баригч нь их хаан байв. Их хаан бол тэнгэрээс заяат хэмээн өргөмжлөгдсөн, Монгол улсын хэмжээгүй эрхт эзэн, төрийн тэргүүн байсан ажгуу. Их хааны гарт төрийн дээд эрх мэдэл, үлэмж засаглал төвлөрч, тэрбээр Монголын газар нутгийн дээд өмчлөгч болж байлаа. Хаан амьд сэрүүн байхдаа өөрийнхөө залгамжлагчийг гэрээслэнэ. Энэ нь хаан өөрөөсөө хойш элдэв хямрал тэмцэл гарч, төр хямрахаас болгоомжилсон ухаалаг бодлого байв.

Хааныг сонгон өргөмжилж, төр улсын тулгамдсан асуудалд ончтой хариу эрэлхийлж, нягтлан магадласаны үндсэн дээр их хаанд зөвлөх эрх бүхий байгууллага бол [[Их Хуралдай]] байжээ. Их Хуралдай нь өмнөх үеийнхээс зохион байгуулалтын хэлбэрийн хувьд боловсронгуй болж, төрийн дээд байгууллагын шинжийг агуулж байсан. Хамгийн гол нь хэн бугай ч Их Хуралдайг алгасан хааны титэм хүртэх эрхгүй байсан явдал юм. Чухам үүгээр Их Хуралдайн эрх, сүр хүч илэрхийлэгдэж байв. Их Хуралдайд Чингис хааны ах дүү, үр хүүхэд, эх ба хатад, цэргийн жанжин, итгэлт нөхөд оролцоно. Зарим судлаач эл байгууллыг парламентат ёсны дээд өвөг хэмээн үздэг.

Их хаанд хэдийгээр хэмжээгүй эрх мэдэл төвлөрч байсан боловч эрдэм ухааныг дээдлэн биширч, мэргэдийн зөвлөлөөг сонсон, болгоон соёрхдог байжээ. Тиймээс ч Чингис хаан дэргэдээ [[Засаг захиргааны зохион байгуулалт|Сэцдийн зөвлөл]] байгуулж, улс төрийн шаггүй бодлоготон, эрдэмтэн мэргэдийг оруулж, тэдний санал бодлыг анхааралтай сонсдог байв. Зарим эрдэмтэд Сэцдийн зөвлөлийг төрийн институт болж чадаагүй гэж үэдэг. Их хаан гүйцэтгэх эрх мэдлээ хэрэгжүүлэх зорилгоор улс орны амьдралын хүрээ, салбарыг хариуцсан төрийн сайд нарыг томилж байжээ. Энэ ёсоор [[Мухулай]]г [[Ван|Го ван]] буюу улсын ван болгожээ. Энэ нь хааны тэргүүн шадар сайд байв. Түүнтэй эн зэрэгцэхүйц эрхтэй албан тушаалтан бол улсын заргач байв. Энэ тушаалд Чингис хаан өөрийн өргөж авсан дүү [[Шихихутуг]]ийг томилжээ. Их хаан түүнд «Мөнх тэнгэрийн ивээлээр улс гүрнийг тохинуулж байхад чи үзэх нүд, сонсох чих болж яв» гээд Надтай зөвлөж, Шихихутугийг шийтгээд цагаан дээр хөх бичиг бичиж, дэвтэрлэснийг ургийн урагт хүртэл хэн ч бүү өөрчилтүгэй» гэж тушаасан байна.

Чингис хааны хууль зарлигийн биеллийг хянах тусгай албан тушаалтан буй бопгожээ. Маркизийн [[Их Засаг]] хуулиас түүвэрлэж авсан гэсэн тэмдэглэлд засаг хэрэгжүүлэхийг хянагч тушаалд хүү Цагадайгаа томилсон гэж бичсэн байна. Ийнхүү төрийн хяналтыг буй болгожээ. [[Чингис хаан]] төрийн бусад сайд нарыг дэс дараалан томилсон байна. Тухайлбал. [[Боорчи]], [[Зэлмэ]], [[Наяа]] нарыг өөрийнхөө удирдлагад их төлөв цэргийн хэргийг эрхлэх төрийн сайдын тушаалд тохоон талбижээ. Мөн тийм зиндааны албан тушаалтан бол төрийн бэхи (шинжээч) [[Үсүн Өвгөн]] юм. Тэрбээр тэнгэр огторгуйг шинжиж, он жил, сар өдрийг заасан хуанли зохиож, наран, саран хиртэхийг эртнээс мэдэж хаан эзэндээ айлтгах, дайлаар мордох, Их Хуралдай чуулах сайн өдрийг тогтоох зэрэг үүрэг гүйцэтгэнэ. [[Бэхи|Төрийн бэхи]] цагаан хувцас өмсч, цагаан морь унаж явдаг заншилтай. Түүнээс дутахааргүй эрх мэдэлтэй байсан хүн бол [[Хөхчү бөө]] байв. Гэвч тэрбээр их эзнийхээ итгэлийг даалгүй, хаан төрд тэрсэлж, цаазын тавцанд очсон түүхтэй.

Гүйцэтгэж байсан үүргээс нь хөөн үзэхэд Тодой чэрби мал аж ахуйн сайд, [[Тататунга]] захиргаа, боловсролын сайдын зиндаанд ажиллаж байсан байна. Зарим хүмүүс төр, түмний өмнө байгуулсан баатарлаг гавъяа, цэргийн удирдах ур чадвараараа тодорч албан тушаалд томилогдож байв. Тухайлбал, [[Мухулай]], [[Боорчи]], [[Зэлмэ]], [[Шихихутуг]], [[Сорхон-шира]], [[Сүбээдэй]], [[Зэв]], [[Борохул]] (удалгүй нас барсан) Хэра-Унругэ, хожим Цуу мэргэн ([[Елюй Чуцай]]) нарыг есөн өрлөг хэмээн цэргийн жанжнаар томилсон байна. Зарим судлаачид тэднийг орчин цагийн цэргийн маршалуудтай дүйцүүлэн бичдэг.

=== Соёрхолын газар ===
Монголын байлдан дагуулалтаар харь орны үлэмж хэмжээний нутаг орон, хүн ардыг эзлэн авсан билээ. Иймээс эдгээр олон удаагийн аян дайнд байгуулсан гавьяа зүтгэлийг үнэлж ханхөвүүд, гүнж, ихэс ноёд тус бүрт тохируулан соёрхолын газрыг өрх ам бүлийн хамт шагнаж байсан. Чингис хааны үед эзэлсэн бүхий нутгаа дөрвөн хүүдээ хуваан өгсөн ч, ноёдод газар нутаг хуваан өгч байсангүй бөгөөд Өгөдэй хааны үеэс муж, хот, тосгон бүрээр нь хуваан эзэмшүүлэх болж, тухайн нутгаас авах татвар, гувчуур нь улсад төлөх болон, эзэн ноёнд төлөх гэсэн хоёр байдлаар татварлах болсон. 
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
|+Өгэдэй, Мөнх хаадын үед соёрхол хүртсэн ноёд&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Юань улсын судар: 95-р дэвтэр (元史/卷095) |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7095 |access-date=2025-11-10 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Б |first=Батсүрэн |title=Их Монгол улс. Монголын эзэнт гүрний түүх |last2=П |first2=Дэлгэржаргал |last3=У |first3=Эрдэнэбат |publisher=Степпе паблишинг |year=2019 |isbn=978-9919-9552-0-5 |location=Улаанбаатар |pages=597-599}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; |№
!Ноёдын нэр
!Шагнуулсан газар, өрх
!Авах гувчуур, 1319 он дүнгээр
(жин торго)
! rowspan=&quot;2&quot; |№
!Ноёдын нэр
!Шагнуулсан газар, өрх
!Авах гувчуур, 1319 оны дүнгээр
(жин торго)
|-
! colspan=&quot;3&quot; |Өгэдэй хааны үе (1236-1238 он)
! colspan=&quot;3&quot; |Өгэдэй хааны үе (1236 он)
|-
|1
|[[Даридай отчигин|Даритай отчигин]]
|Нинхайжоугийн 10,000 өрх
|1812 жин торго
|33
|Тэндухур
|Жэндингийн 100 өрх
|
|-
|2
|Хасарын хүү Егү
|Баньян лугийн 24493 өрх
|3656
|34
|Сяонайдай
|Дунпингийн 100 өрх
|31
|-
|3
|Хачиуны хүү Алчидай
|Жинань лугийн 55200 өрх
|9648
|35
|Хэрэйдэй Бату
|Дунпингийн 100 өрх
|40
|-
|4
|Отчигин ноён
|Идү лугийн 62156 өрх
|11425
|36
|Мэгүчи
|Фэнсянгийн 130 өрх
|
|-
|5
|Бэлгүдэй ноён
|Эньжоугийн 11603 өрх
|1359
|37
|Жимисбаатар
|Хуаймэнгийн 100 өрх
|20
|-
|6
|Бат хан
|Пинян фүгийн 41302 өрх,
1238 онд Жэндин лугийн Жинжоугийн 10000 өрх 
|
|38
|Бөхтөмөр
|Жэндингийн 58 өрх
|23
|-
|7
|Цагадай хан
|Тайюань фүгийн 47330 өрх
1238 онд Жэндин лугийн Шэньжоугийн 10000 өрх
|6838
! colspan=&quot;4&quot; |Мөнх хааны үе (1252 он)
|-
|8
|Гүюг хаан
|Дамин фүгийн 68593 өрх
|5193 
|1
|[[Мөгэ|Мөгэ ханхүү]] 
|Жинань лугийн 5000 өрх
|
|-
|9
|Аригбөх
|Жэньдин лугийн 80000 өрх
|5013
|2
|Тайчу хүргэн
|Жэндингийн 270 өрх
|95 жин торго
|-
|10
|Хөлгөн ханхүү
|Хэжянь лугийн 45930 өрх
|4479
|3
|Хөхбуха ноён
|Иду лугийн 275 өрх
|
|-
|11
|Годан хан
|Дунпин лугийн 47741 өрх
|3524
|4
|Сажисбуха
|Бянлянгийн 291 өрх
|
|-
|12
|Алага бэхи, Онгуд аймаг
|Гаотанжоугийн 20000 өрх
|2399
|5
|Аргун заргач
|Жинингийн 35 өрх
|
|-
|13
|Луго гүнж, Алчи хүргэн
|Жининь лугийн 30000 өрх
|2209
|6
|Булгай Бат
|Дэжоугийн 153 өрх
|61 жин торго
|-
|14
|Хожин бэхи, Буту хүргэн
|12652 өрх
|2766
|7
|Шидэ ноён
|Дунпингийн 112 өрх
|84 жин торго
|-
|15
|Тэмүлэн гүнж, Чигү хүргэн
|Пүжоугийн 30000 өрх
|1836
|8
|Бона
|Дунпингийн 32 өрх
|18 жин торго
|-
|16
|Хулуйхан бэхи, ойрад аймаг
|Яньань фүгийн 9796 өрх
|722
|9
|Худуха
|Гуанпингийн 40000 өрх
|
|-
|17
|Мухулай го вангийн ураг
|Дунпингийн 39019 өрх
|3343
|10
|Тачу түмтийн ноён
|Пиняны 186 өрх
|37 жин торго
|-
|18
|Жалайрын Дайсун ноён
|Дунпингийн 10000 өрх
|720
|11
|[[Цагаан ноён (Тангуд)|Цагаан ноён]]
|Хуаймэнгийн 3606 өрх
|224 жин
|-
|19
|Хуйлдар сэцэн
|Тайань жоугийн 20000 өрх
|2425
|12
|Борохул ноён
|1252 онд Баодингийн 415 өрх
1257 онд Вэйхуй лугийн 1100 өрх
|449 жин
|-
|20
|Жүрчидэй ноён
|Дэжоугийн 20000 өрх
|2948
|13
|Сүбээдэй баатар
|1257 онд Бянляны 1100 өрх
|230 жин
|-
|21
|Бадай, Хишилиг
|Шүньдэ лугийн 14087 өрх
|2406
|14
|Тачар ноён
|Пиняны 200 өрх
|80 жин
|-
|22
|Баруун гарын 3 түмэн: [[Боролдой жанжин|Боролдой]]
|Гуанпин лугийн 17333 өрх
|1738
|15
|[[Урианхадай]]
|Дунпингийн 1000 өрх
|191 жин
|-
|23
|Тэмүдэй хүргэн
|Гуанпин лугийн 9457 өрх
|989
|16
|Сүдүн ноён
|1257 онд Жэндингийн 1100 өрх
|
|-
|24
|Өгэлэн чэрби
|Гуанпин лугийн 15807 өрх
|680
|17
|Есүр ноён
|1257 онд Жэндингийн 169 өрх
|
|-
|25
|Зүүн гарын есөн мянган: Хадаан тайш
|Хэжянь лугийн 1023 өрх
|160
|18
|[[Чингай|Чингай ноён]]
|1257 онд Баодингийн 95 өрх
|
|-
|26
|Есүбухын 4 мянган
|Хэжянь лугийн 1317 өрх
|223
|19
|Анчар ноён
|Тайюаний 550 өрх
|
|-
|27
|Есүгүрын 3 мянган
|Хэжянь лугийн 1775 өрх
|288
|20
|Тэмүдэй
|Датунгийн 751 өрх
|
|-
|28
|Тэлэнгүдийн 1 мянган
|Хэжянь лугийн 1450 өрх
|206
|21
|Егэ тайфу
|Шандугийн 540 өрх
|
|-
|29
|Жадараны Хошагул, Жусук
|Цайжоугийн 10000 өрх
|748
|22
|[[Амухай]]
|Дамингийн 33 өрх
|
|-
|30
|Таш хорчи
|Дунпингийн 680 өрх
|155
|23
|Суду ноён
|Дадугийн 31 өрх
|
|-
|31
|Дэгэй ноён
|Дамингийн 1713 өрх
|507
|24
|Буба хорч
|Дадугийн 84 өрх
|
|-
|32
|Хонгортахай
|Пиняны 144 өрх
|40
|25
|Алаг буурч
|Жэндингийн 55 өрх
|
|}

== Татвар ==
Монголын эзэнт гүрний татварын тогтолцоо нь татвар, гувчуурыг олон хэлбэрээр авч төрийн санг бүрдүүлж байсан. Татвар нь газар нутгаас авах бол, гувчуур нь хүн бүрээс авах татварын төрөл юм. Монголчууд суурин соёлт ард түмнийг эзлэн нэгтгэснээс хойш цаг үеэ дагаж хувьсаж байсан ч, нүүдэлчин болон суурин иргэнд зориулсан татварын давтагдашгүй хууль дүрмийг батлан хэрэгжүүлж, их хаад солигдох бүрт улам төгөлдөржүүлж байсан. Монголын нууц товчоонд өгүүлснээр нүүдэлчин малчдаас авах татварыг гувчуур гэж бичих нь олонтаа таарна.

Монголын Нууц Товчооны 279 дүгээр зүйлд: &quot;Чингис хаан эцгийн зовж байгуулсан улсыг бүү зовооё. Хөлий нь хөсөр, гары нь газар тавиулж жаргуулъя. Хаан эцгийн бэлэн суурийг эзлээд иргэнийг үл зовоохыг эрхэм болгоно. Шөл шүүс болгож харьяат улсын сүрэг хонь бүрээс нэжээд хонь жил тутам авч байна. '''Зуун хониноос нэжээд хонь''' гаргаж улсын доторх үгээгүй ядуучуудын тусламж болгож өгтүгэй. Бас олон ах дүү эр цэрэг, агт морь дараалан чуулах бол чуулагсдын ундыг тухай бүр ардаас татварлан авах нь зохилдохгүй. Зүг зүгийн мянгат бүрээс гүү гаргаж, мөн саах саальчин адуулах нутагчныг томилж өр хөлсийг төлөөд унагачин болготугай.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: Чингис хаан нас барсан ба Өгэдэй хаан болсон нь |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/13_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-11-11 |website=www.mongolian-art.de}}&lt;/ref&gt; Өгэдэй хааны нэгэн удаагийн зарлигаас 100 хонь тутмаас 1 хонь татаж, өнчин ядууст өгч байсныг мэдэхийн хажуугаар улсыг санг бүрдүүлэхэд энэ арга бас ашиглаж байсныг мэдэж болно.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=ШУА |first=Түүхийн хүрээлэн |title=Дэлгэрэнгүй тайлбартай Монголын нууц товчоо |publisher=Сэлэнгэ пресс ххк |year=2024 |edition=2 |location=Улаанбаатар |pages=326}}&lt;/ref&gt;

=== Хятадаас авах татвар ===
Алтан улсын хот сууринг эзэлсний дараа 1230 оны үед умард хятадаас авдаг татварыг Сүн улсын элч Пэн Дая, Сюй Тин нар тэмдэглэсэн нь: &quot;Хятад газрын ардын уран дархчуулаас бусад эр эм гэж ялгалгүйгээр жилд хотын ард нэг бүрээс 25 лан ширхэг торго, үхэр хонины гааль 50 лан ширхэг торго ... хөдөөний тариачны биеэс торго ширхэг 100 лан, амуу бол түүний ургацын их багыг үл хамааран өрх бүрээс жил бүр 20 мянган дин буюу ембүү мөнгө ... өрх бүрээс ширхэгээр мяндсыг сольж бодож авахаас гадна, элч өнгөрөх хийгээд зарлигаар нааш цааш явах цэрэг морины амуу будаа, зэр зэвсэг, жич албанаа хэрэглэх зардлыг тухайд нь нийлүүлэн бодож, ардаас татварлан авдаг... Доор сурагчид хийгээд гуйранчид ч хүртэл мөнхүү мөнгө гаргацгаан алба бариулмой&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=МУИС |first=Монгол Судлалын Хүрээлэн |title=Монголын эзэнт гүрний түүх: Их Монгол Улс |publisher=Степпе Паблишинг ххк |year=2019 |volume=1 |location=Улаанбаатар |pages=592}}&lt;/ref&gt; Энэ мэдээ нь дайсан улсын элчийн хэтрүүлэгтэй мэдээлэл байх боломжтой гэдгийг тунгаах хэрэгтэй. 

Умард хятадад 1233, 1234, 1236 онд хүн амын тооллогыг жил бүр явуулснаар алба татварыг шинэчлэх ажил эхэлсэн. 1236 оны хүн амын тооллогоор умард хятадад 1,830,000 өрх айл бүртгэгдсэн. Мөн онд тунхагласан татварын шинэтгэлээр албан татварыг хүн бүрээс авч байсныг айл өрхөөс авах тогтолцоо руу шилжүүлж, дараах гурван төрлийн татвар авч байхаар болжээ. Хятад ном сударт 1236 оны татварыг &quot;улаан бичин жилийн хууль&quot; (丙申年法) гэж тэмдэглэдэг.

Төрийн хэрэгцээнд 2 өрх тутам 1 жин торго, өрхийн тэргүүн эр бүрээс 1 таар&lt;ref&gt;1 таар буюу 1 дань (石) гэдэг нэгж нь ойролцоогоор 50 кг-тай тэнцүү&lt;/ref&gt; будаа, хэрэв өсвөр насны хүүтэй бол 5 шэн&lt;ref&gt;1 шэн нь 0.9 литртэй тэнцүү байсан.&lt;/ref&gt; (升) будаа, шинэ өрхийн тэргүүнээс 5 шэн будаа авахаар болж, язгууртны хэрэгцээнд 5 өрх тутам 1 жин торго, худалдаа арилжааны ашиг орлогын 30/1-ийг, 40 жин давс тутмаас 1 лан мөнгө татаж байхаар тогтоосон байдаг.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite book |last=Б |first=Батсүрэн |title=Их Монгол улс. Монголын эзэнт гүрний түүх |publisher=Степпе паблишинг |year=2019 |location=Улаанбаатар |pages=594|last2=П|first2=Дэлгэржаргал|last3=У|first3=Эрдэнэбат}}&lt;/ref&gt; Гар урчууд, лам хуврагууд газрын хэмжээгээр татвар төлнө; харин түшмэд, худалдаачид эрийн тоогоор татвар төлнө.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=元史/卷093 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7093 |access-date=2025-11-11 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}&lt;/ref&gt; Тариа ногоо тарих тохиромжоор дунд зэргийн 1 мү&lt;ref&gt;1 мү нь орчин үеийнхээр 667 м&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; талбай болно&lt;/ref&gt; талбайгаас 2 шэн хагас, дээд зэргийн талбайгаас 3 шэн, чанар муувтар талбайгаас 2 шэн, харин усалгаат талбайгаас 5 шэн үр тариа жилдээ татахаар болжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 1238 онд умард хятадаас татварын жилийн орлого 110 түмэн ланд хүрчээ.  

Өгөөдэй хааны засаглалын сүүлээр төрийн эрхийг сартуул гаралтай Абдул Рахманы санаачлагаар татварын хэмжээг хоёр дахин нэмэгдүүлж, хойд хятадаас урьд 220 түмэн лан мөнгө болгосон. Дөргөнө хатны үед улсын татварыг зөвхөн Абдул Рахман шийдэж, муж хот бүрт сартуул түшмэд татварыг хариуцаж, хүн бүрээс өндөр хэмжээний татварыг жилд олон удаа авч байсан ядуурал ихсэхэд хүрсэн. Гүюг хаан, Мөнх хааны үед Дөргөнө хатны үеийн завхралыг цэгцлэж, Өгөөдэй хааны үеийн хуучин татварын тогтолцоог мөрдүүлэх, шинэ татварын систем нэвтрүүлэхээр оролдсон. Мөнх хаан 1252 оноос хэрэгжүүлж эхэлсэн шинэ дүрмээр умард хятадаас газрын, хүний, өрхийн торгоны, тамга татвар гэсэн дөрвөн төрлөөр татварыг авах болсон. Тамга татвар нь худалдаа, үйлдвэрлэл зэрэг ашиг олж байгаа үед авдаг нэг төрлийн татвар юм. 
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
|+Өгэдэй хааны 1236 оны шинэ татварын дүрэм
!Татварын нэр төрөл
!Татвар авах хэмжээ
!Тайлбар
|-
| rowspan=&quot;4&quot; |Газрын татвар
|Усалгаатай талбайгаас 5 шэн будаа
|1 шэн нь 0.9 литртэй тэнцүү байсан.
|-
|Сайн чанартай 1 мү талбай бүрээс 3 шэн будаа
|1 мү нь орчин үеийнхээр 667 м&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; талбай болно
|-
|Дунд чанартай 1 мү талбай бүрээс 2 шэн хагас будаа
|
|-
|Чанар муутай 1 мү талбай бүрээс 2 шэн будаа
|
|-
|Тамга татвар
|Худалдааны ашгийн 30-ны 1 хувь, 40 жин давс тутмаас 1 лан мөнгө...
|Худалдаа арилжаа, үйлдвэрлэлийн ашгаас авдаг татварын нэр төрөл
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |Өрхийн торгоны татвар
|Улсад 2 өрх нийлж 1 жин торго
|
|-
|Язгууртан ноёнд 5 өрх нийлж 1 жин торго
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |Хүний татвар
|Өрхийн тэргүүн бүр 1 таар будаа, өсвөр насны хүүтэй бол 5 шэн будаа
|1 таар буюу 1 дань (石) гэдэг нэгж нь ойролцоогоор 50 кг-тай тэнцүү
|-
|Шинэ өрхийн тэргүүн 5 шэн будаа
|
|}

==Соёл==

===Археологи ===
Монголын нутгаас 12-р зууны сүүл, 13-р эхэнд хамаарагдах 7 хүний булш олдсон ба тус бүрт нь 7 морь дагалдуулан оршуулжээ.&lt;ref name=&quot;МҮТВ&quot;&gt;Тэд бидний тухай: Чингисийн нууц Digging for truths баримтат кино - МҮТВ&lt;/ref&gt; Нэг булшинд нь 1190-1230 оны үед амьдарч байсан эмэгтэй хүний шарил олдсон ба түүний булшнаас шонхорын дүрстэй бөгж олджээ.&lt;ref name=&quot;МҮТВ&quot;/&gt;

=== Хот суурин ===

==== Монгол нутаг дахь хот суурин ====

# [[Хархорум]]
# [[Аураг орд]]
# [[Чингай балгас]]
# [[Туулын Хар Түнийн орд]]: Хэрэйдийн [[Тоорил хан|Тоорил ханы]] орд өргөө байсан.
# Чингис хааны Луут орд (龍庭, longtin): Чингис, Өгөөдэй хааны нүүдлийн ордын нэг
# Халиутын орд
# Гэгээ Цагаан орд буюу [[Дойтын балгас]]: 1237 онд [[Өгөөдэй хаан]] байгуулсан.
# [[Шаазан хот]]: Өгэдэй хааны байгуулсан хот
# Тосху балгас: Өгэдэй хааны байгуулсан хот
# Хондуйн балгас: одоогийн ОХУ-ын Өвөр Байгалийн хязгаарын Борзинск районд байсан [[Хасар|Хасарын]] удмынхны хот. 
# Эрчүүгийн орд
# [[Ханзатын туурь]]: [[Хүлгэн|Хөлгөн ханхүүгийн]] удмынхны зуны орд өргөө. Одоогийн Хэнтий аймгийн Баян-Овоо сумын нутагт байсан.
# [[Шанду]]
# [[Инчан]]

==Уналт==
[[Файл:Mongol Empire (greatest extent).svg|thumb|хамгийн их хэмжээгээр]]
[[Зураг:Mongol 13.png|thumb|Эзэнт гүрэн дөрвөн хаанд хуваагджээ]]
1300-аад оноос Монголын эзэнт гүрэн хямралд орж эхлэв. 1260 онд [[Хубилай]] өөрийгөө хаанд өргөмжилж, улмаар 1267 онд Монголын нийслэлийг [[Хархорум]] хотоос Хаан балгас (Дайду) (одоогийн [[Бээжин]] хотын баруун хойд талд байсан) хотод шилжүүлэв. 1271 онд Их Монгол Улсын нэрийг өөрчилж, [[Юань]] хэмээн нэрийдсэнээр Монголын эзэнт гүрэн [[Алтан Орд]], [[Ил Хаант Улс]], [[Цагадайн улс]], [[Юань улс]] гэсэн дөрвөн хаант улсад хуваагдав. Алтан орд, Ил Хаант Улс, Цагадайн улсууд Юань улсад жил бүр татвар өгч, Юань улсын хааныг өөрсдийн эзэн захирагч гэдгийг хүлээн зөвшөөрдөг байв. Гэвч энэ харилцаа төдий л бат бэх биш байв. XIV зууны эхэн үед Евразид [[Хар үхэл]] хэмээх тахал гарч олон сая хүнийг амийг авч явжээ. Энэ өвчин худалдааны зам дагуу асар хурдацтай тархаж байсан тул хүн, амьтны хөл тасарч, орон нутгуудад хөл хорио тогтоосон байна. Үүний улмаас улс орнуудын элчин харилцаа тасарч, Монголчуудыг байгаа газартаа суухаас өөр аргагүй болгосоноос хоорондын харилцаа алдагджээ. Мөн газар сайгүй өлсгөлөн дэгдэж, үймээн самуун гарах болов. Орон нутгийн захирагчид бие даах болсон ба Чингис хааны удмынханы хооронд эрх мэдлийн төлөөх тэмцэл улам хурцадсаар байлаа. [[Ил Хаант Улс]] Абу Саид ханыг нас барсны дараа олон тооны эмирийн улсуудад хуваагдав. Эдгээр улсууд нь XIV-XVI зууны үед бүгдээрээ мөхжээ. Энэ үед Хятадад тахал, өлсгөлөн, байгалийн гай гамшгаас болж, олон хүн үхэж үрэгджээ. Мөн орон нутгийн засаг захиргаа болон Монголчуудын авах албан татвар улам нэмэгдэж, ард түмний амьдрал улам дорджээ. Түүний улмаас Хятадад Юань улсын эсрэг бослого үймээн газар сайгүй гарах болов. Тэдгээрээс хамгийн далайцтай бослого нь 1330-аад оны үеэс гарсан [[Улаан алчууртны бослого]] юм. Улаан алчууртнууд болон Юань улсын засаг захиргааны хоорондын дайн хэдэн жилийн туршид үргэлжилжээ. Үүний эцэст Улаан алчууртнууд дараа дараалан бут цохигдож, бослого бараг дарагдах гэж байтал Улаан алчууртны бослогын нэгэн толгойлогч [[Чжу Юань Чжан]] Мин улсыг байгуулж, өөрийн босогчдыг чадварлаг удирдаж, [[Хятад]]ын энгийн ард түмний дэмжлэгийг авсаны үр дүнд 1368 онд Юань улсын нийслэл Хаан балгас хотыг эзлэн авч, Хятад дахь Монголын захиргааг буулган авчээ. Юань улсын хаан [[Тогоонтөмөр хаан|Тогоонтөмөр]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрмийн]] ард зугатан гарч, Юань улсын захиргааг Хятадад дахин сэргээхийг санаархах болов. Чжу Юань Чжан цагаан хэрмийн ард хөөгдөж гарсан Монголчуудын эсрэг аян дайн хийж, Юань улсыг бүрэн устгахыг оролдсон боловч бүтээгүй юм. 

[[Лев Николаевич Гумилев]] &quot;Их талын байгаль ба хүмүүс&quot; бүтээлдээ &quot;Төв Азийн үндэстнүүд хятадын соёлд таагүй ханддаг байв. Жишээ нь түрэгүүд хятадын уусгах бодлогын эсрэг тусгайлсан бодлого баримталдаг байв. Уйгурууд манихейн, харлугууд лал, басмал, онгудууд несторын, төвөдүүд буддын шашныг хятадаар дамжуулалгүйгээр шууд Энэтхэгээс хүлээн авч хятадын соёл Цагаан Хэрэмнээс гадагш нэвтэрч чадсангүй. Хүннү, түрэг, монголчууд нь хоорондоо зөрчилдөн тэмцэлддэг байсан ч хятадын уусгах аюулын эсрэг хаалт болж байв&quot; гэж бичжээ.&lt;ref&gt;[http://gumilevica.kulichki.net/articles/Article16.htm  ЛЮДИ И ПРИРОДА ВЕЛИКОЙ СТЕПИ] &quot;Примечательно общее для всех народов Центральной Азии неприятие китайской культуры. Так, тюрки имели собственную идеологическую систему, которую они отчетливо противопоставляли китайской. После падения Уйгурского каганата уйгуры приняли манихейство, карлуки - ислам, басмалы и онгуты - несторианство, тибетцы - буддизм в его индийской форме, китайская же идеология так и не перешагнула через Великую стену&quot;...&quot;Так малочисленные монголы победили огромный Китай, объединив те дальневосточные народы, которые не соглашались стать объектом китаизации&quot;...&quot;Возвращаясь к более ранней эпохе и подводя некоторые итоги вышесказанному, отметим, что, хотя хунны, тюрки и монголы весьма разнились между собой, все они оказались в свое время барьером, удерживавшим натиск Китая на границе степей&quot;&lt;/ref&gt;

[[Цагаадайн Улс|Цагадайн улс]] XIII зууны сүүл үеэс Самарканд хотоор төвлөрсөн суурин соёл иргэншилтэй Мавереннахр, Долоон мөрөн, Турфаны хөндийгөөр төвлөрсөн нүүдлийн соёл иргэншилтэй [[Моголистан]] хэмээх хоёр хэсэгт хуваагдаж, XIV зууны туршид хоорондоо тэмцэлдсээр байв. 1340-өөд оноос Мавереннахрт доголон хэмээх хочтой Монголын Барулас овгийн угсааны эмир Төмөрийн улс бий болсон боловч XV зууны эхэн үед доголон Төмөрийн нас барсны дараа олон жижиг эзэмшил болон хуваагдсан ба улмаар Алтан ордноос нүүж ирсэн Үзбекүүдийн довтолгоонд өртөж, мөхжээ. [[Доголон Төмөр]]ийн угсааны Бабур ноён Үзбекүүдэд шахагдан [[Энэтхэг]]т очиж, Их Могол улсыг байгуулсан юм. Хожим 1859 онд Их Моголын улс Британичуудад цохигдон мөхжээ. Моголистан XVI зууны үеэс суурин соёл иргэншилд орж, Исламын шашныг шүтэх болжээ. Моголистаны Мухаммед хаан захирагдагсаддаа чалма малгай өмсөхийг хүчээр тулган хүлээлгэсэн ба Таш-Рабат хотыг байгуулж, суурин байдлаар амьдрах болов. Моголистаны баруун талаас Үзбекүүдээс тасарсан Казахууд, зүүн талаас Ойрадууд довтолж шахамдуулах болсон тул Моголистаны Султан Саид хаан XVI зууны үед нийслэлээ Яркенд хотод шилжүүлж, улсаа Яркендын хаант улс хэмээн нэрийджээ. XVII зуунд Яркендын хаант улс Зүүнгарын хаант улсын захиргаанд орсон юм. Алтан орд XIV зууны эхэн үеэс хямралд орж, олон хан солигджээ. Улмаар XV зууны үед Алтан орд [[Түрэг]] хэлт нүүдэлчдийн ордууд болон задарчээ. Алтан ордны улсаас [[Казань]], [[Крым]], [[Астрахань]], [[Ногайн орд]], [[Сибирийн ханлиг|Сибир]]ийн хант улсууд тасран гарчээ. Алтан ордны үлдэгдэл болох Их орд 1502 онд Крымийн ханлигт эзлэгдэн мөхсөн байна. Алтан ордны улсаас тасран гарсан улсууд XV-XVIII зууны үед бүгдээрээ Орост эзлэгдсэн бөгөөд хамгийн сүүлчийн бие даасан улс болох Крымийн хаант улс 1784 онд [[Орос]]т эзлэгджээ. Юань улсын хаад Монголд эргэн ирсний дараа Монголын хаан Аюушридар Юань улсын Цагаан хэрэмнээс хойших нутгийг эрх мэдэлдээ барьсаар байлаа. Гэвч 1389 онд  [[Төгстөмөр]] хаан Мингийн цэрэгт ялагдан зугатаж яваад Аригбөхийн угсааны Есүдэр ноёнд алагдсанаар Юань улсын нэгдмэл хүч үгүй боллоо. Монголчууд олон жижиг ноёдын эзэмшлүүдэд хуваагджээ. Эдгээрээс Хубилайн удмынхны толгойлсон монголчууд, Цорос аймгийн ноёдын толгойлсон [[ойрад]]ууд давамгайлан гарч ирж, хоорондоо тэмцэлдэх болжээ. Энэ хоёр хүчин зарим үед нэгдэж байсан боловч удалгүй задардаг байлаа. XVII зууны үед Хубилайн удмынхны толгойлсон Монголчууд [[Манж Чин улс]]ад дагаар орсоноор Юань улсын улбаа ариллаа. XVIII зуунд Ойрадуудын байгуулсан [[Зүүнгарын хаант улс]] Манж Чин улсад эзлэгдсэнээр Евразийн их тал нутагт монголчууд ноёрхох явдал үгүй болжээ.

== Түүхэн нөлөө, гуйвуулга ==
Их Монгол Улсын байлдан дагууллын үед гарсан хохирлын хэмжээг гадаадын орнууд хэт дөвийлгөн гуйвуулах явдал байдаг.&lt;ref&gt;[http://amgalant.com/genocide-as-a-way-of-life-a-paper-by-paul-d-buell Central Eurasia: Genocide as a way of life?]/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.academia.edu/241538/Central_Eurasia_Genocide_as_a_way_of_life Central Eurasia: Genocide as a way of life? Paul Buell]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.sowhymongolia.com/10-reasons-genghis-khan-was-not-a-genocidal-maniac/ |title=10 Reasons Genghis Khan Was NOT a Genocidal Maniac |access-date=2015-11-01 |archive-date=2015-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151030033112/http://www.sowhymongolia.com/10-reasons-genghis-khan-was-not-a-genocidal-maniac/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Энэ нь тухайн цагийн түүхийн сурвалж үлдээсэн хүмүүс нь эзлэгдсэн орны хүмүүс байсантай холбоотой юм. 

2005 оны 11 дүгээр сард НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблей Их Монгол улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойг дэлхий дахинаа тэмдэглэн өнгөрүүлэх талаар тусгай тогтоол гаргав. Энэ тогтоолд: Нүүдлийн соёл иргэншил нь худалдаа, арилжааны өргөн сүлжээг хөгжүүлж, захиргаа, соёл, шашин болон худалдааны томоохон төвийг байгуулахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн гэж тэмдэглэжээ. Уг тогтоолын дагуу ХБНГУ, Австри, Унгар зэрэг олон оронд Чингис хаан ба эзэнт гүрэн үзэсгэлэн гарч, олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал болж өргөн тэмдэглэсэн билээ.

== Зураг ==
&lt;gallery&gt;
Файл:Ази 5-11-р зуун-украин сайтын зураг.jpg
Файл:Их Монгол улс 5.jpg
Файл:A Short History of the World, p0293.jpg
Файл:XIII.gif
Файл:Их Монгол улс-украин сайтын зураг.jpg
File:Asia 13th Century.pdf
Файл:Монголчууд Киевийн улсад довтолсон нь.jpg
Файл:Алтан Орд, Цагадай 14-р зуун орос сайтын зураг.jpg
Файл:MongolEmpire1300.png|Юань улс
Файл:Уйгурын Идигүдийн улс, 861 (867)—1368 он.png|Уйгурын буддын шашинт Идигүдийн улс, 861 (867)—1368 он. Чингис хаанд дагаар орсон. Хожим [[Моголистан]]ы бүрэлдэхүүнд оржээ.
&lt;/gallery&gt;

== Мөн үзэх ==
{{Commonscat|Mongol Empire|Их Монгол Улс}}
* [[Чингис хаан]]
* [[Их Монгол Улсын хаад]]
* [[Монгол ноёдын цол хэргэм]]
* [[Их Монгол улс болон Юань гүрний үеийн дайн тулаан]]
* [[Монголын анхны арми]]

== Ном зүй ==
* &quot;''HISTORIA MONGALORUM''&quot; Fra Giovanni da Pian del Carpini, 1245-1247, &quot;''Монголчуудын түүх''&quot; Плано Карпини, итали хэлнээс орчуулсан Л.Нямаа, 2006, ISBN 99929-2-214-1
* [[Балдандоржийн Сумъяабаатар|Б. Сумъяабаатар]], &quot;Чингис Хааны Их Монгол Улс, Солонгос түүхийн сурвалжид, 2025, ISBN 978-9919-0-2767-4
== Цахим холбоос ==
*[https://web.archive.org/web/20160314065258/http://forum.freekalmykia.org/index.php?showtopic=141 МНТ эх хувилбараар нь татах]
*[http://silverhorde.viahistoria.com/research/MongolHeraldry/DSC07236.JPG ИМУ-н угийн бичиг, тамга]
*[https://web.archive.org/web/20140725033127/http://altaica.narod.ru/SECRET/e_tovchoo.htm Сокровенное Сказание Монголов -Козины орчуулга]
*[http://books.google.mn/books?id=wc2vM8uOBkoC&amp;dq=teguder&amp;source=gbs_navlinks_s Beyond the Legacy of Genghis Khan, Linda Komaroff]
*[http://books.google.mn/books?id=4D9pO_4j9-4C&amp;dq=teguder&amp;source=gbs_navlinks_s History and Historiography of Post-Mongol Central Asia and the Middle East]
*[http://books.google.mn/books?id=VxOcXC85tnQC&amp;dq=teguder&amp;source=gbs_navlinks_s Kingship and Ideology in the Islamic and Mongol Worlds]
*[http://www.cultorweb.com/eBooks/Storia/Historical%20Dictionary%20of%20the%20Mongol%20World%20Empire.pdf Historical Dictionary of the Mongol World Empire]
*[https://books.google.mn/books/about/The_Mongol_Empire_between_Myth_and_Reali.html?id=o44cBQAAQBAJ&amp;redir_esc=y The Mongol Empire between Myth and Reality: Studies in Anthropological History], Denise Aigle BRILL, Oct 28, 2014 
*[http://books.google.mn/books?id=GExyMO9QSTMC&amp;dq=%D0%A1%D0%B8%D0%B1%D0%B8%D1%80%D1%8C,+%D0%A6%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F+%D0%B8+%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F+%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F+%D0%B2+%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0&amp;source=gbs_navlinks_s Этногенез и культурогенез в Байкальском регионе (средневековье)]
*[http://ru.warriors.wikia.com/wiki/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B Монголы ru.warriors.wikia.com]
*[https://web.archive.org/web/20151030020245/http://asianhistory.about.com/od/mongolia/f/Effects-Mongols-Europe.htm What Effect Did the Mongols Have on Europe?]
*[http://afe.easia.columbia.edu/mongols/main/transcript.pdf The Mongols in World History]

==Эшлэл==
{{reflist}}

{{s-start}}
{{Залгамжлал
|өмнө=[[Хамаг Монгол]]&lt;br/&gt;[[Хэрэйд]]&lt;br/&gt;[[Найман]]&lt;br/&gt;[[Татар]]
|он=1206-1271
|албан_тушаал= Их Монгол улс
|дараа=[[Юань улс]] &lt;br/&gt;[[Алтан Орд]]&lt;br/&gt;[[Цагадайн улс]]&lt;br/&gt;[[Ил Хаант Улс]]
}}
{{end}}
{{Их Монгол Улсын сэдэв}}

[[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]]
[[Ангилал:Их Монгол Улс| ]]
[[Ангилал:Еврази]]
[[Ангилал:Азийн түүхэн нутаг дэвсгэр]]
[[Ангилал:Дундад зууны улс]]
[[Ангилал:Европын түүхэн нутаг дэвсгэр]]
[[Ангилал:Монголын түүхэн нутаг дэвсгэр]]
[[Ангилал:Төв Азийн түүх]]
[[Ангилал:Монголын түүхэн улс]]
[[Ангилал:Морь түүхэнд]]
[[Ангилал:Түүхэн эзэнт гүрэн]]</text>
      <sha1>ihmbv0ibvag06i1koxbdz8edhfkwjgd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855644</id>
      <parentid>855642</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T08:03:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Megzer</username>
        <id>20491</id>
      </contributor>
      <origin>855644</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="114190" sha1="b32nhlpi2rxbdmnzdtq90e8knbplwza" xml:space="preserve">{{Short description|Еврази дахь эзэнт гүрэн}}
{{Инфобокс түүхэн улс
| conventional_long_name = Их Монгол Улс
| native_name            = {{MongolUnicode|lang=xng|ᠶᠡᠬᠡ&lt;br/&gt;ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ&lt;br/&gt;ᠤᠯᠤᠰ}}&lt;br/&gt;{{tlit|xng|Yeke Monggol Ulus}} ([[Дундад Монгол хэл|Дундад Монгол]])
| common_name            = Их Монгол Улс
| status                 = [[Талын эзэнт гүрэн]]
| image_map              = Expansion of the Mongol Empire 1206–1294.gif
| image_map_caption      = 1206-1294 оны хооронд Монголын эзэнт гүрний Еврази даяарх тэлэлт
{{Legend|#B34345|Монголын эзэн гүрэн}} 
{{Legend|#CAD656|[[Алтан Орд]]}} 
{{Legend|#4E6241|[[Цагаадайн Улс]]}} 
{{Legend|#5B9749|[[Ил Хаант Улс]]}} 
{{Legend|#845DB0|[[Юань Улс]]}}
| capital                = {{Ubl|[[Аваргын балгас|Аварга]] (1206–1235)|[[Хархорум]] (1235–1271)}}
| common_languages       = {{Hlist|[[Дундад Монгол хэл|Дундад Монгол]]|[[Түрэг хэлнүүд]]{{Efn|Ялангуяа Алтан Ордны баруун [[Кипчак хэлнүүд|Кипчак аялгууд]],&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Колодзейчик |first=Дариуш |author-link=Дариуш Колодзейчик |url=https://books.google.com/books?id=FHrTxHmegRYC&amp;pg=PP1 |title=The Crimean Khanate and Poland-Lithuania: International Diplomacy on the European Periphery (15th–18th Century): A Study of Peace Treaties Followed by Annotated Documents |date=2011 |publisher=Brill |isbn=978-9-0041-9190-7 |location=Лейден |via=[[Google Books]]}}&lt;/ref&gt; Цагаадайн улсын [[Цагадайн хэл]]&lt;ref name=&quot;Kim2013&quot;&gt;{{Cite book |last=Ким |first=Хюн Жин |url=https://books.google.com/books?id=fX8YAAAAQBAJ&amp;pg=PA29 |title=The Huns, Rome and the Birth of Europe |date=2013 |publisher=[[Кембрижийн Их Сургуулийн Хэвлэл]] |isbn=978-1-1070-6722-6 |page=29 |access-date=2026-03-07 |via=[[Google Books]]}}&lt;/ref&gt; болон [[Юань Улс]]ын [[Хуучин Уйгур хэл]].}}|[[Хятад хэл|Хятад]]|[[Перс хэл|Перс]]|бусад хэл}}
| demonym                = Монголчууд
| government_type        = {{Ubl|[[Сонгодог хаант засаг]]|Хожим [[Удамшлын хаант засаг|удамшлын]]}}
| area_km2               = 33000000 км кв
| title_leader           = [[Хаан]]
| year_leader1           = 1206–1227
| leader1                = [[Чингис хаан]] (анхны)
| year_leader2           = 1229–1241
| leader2                = [[Өгэдэй хаан]]
| year_leader3           = 1246–1248
| leader3                = [[Гүюг хаан]]
| year_leader4           = 1251–1259
| leader4                = [[Мөнх хаан]]
| year_leader5           = 1260–1294
| leader5                = [[Хубилай хаан]] (нэрлэсэн)
| stat_year1             = 1206
| stat_area1             = 4000000
| ref_area1              = &lt;ref name=&quot;Taagepera499&quot;&gt;{{Cite journal |last=Таагепера |first=Рейн |author-link=Рейн Таагепера |date=1997 |title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia |url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807 |url-status=live |journal=[[International Studies Quarterly]] |volume=41 |issue=3 |pages=499 |doi=10.1111/0020-8833.00053 |issn=0020-8833 |jstor=2600793 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181119114740/https://escholarship.org/uc/item/3cn68807 |archive-date=2018-11-19 |access-date=2026-03-07|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;
| stat_year2             = 1227
| stat_area2             = 14500000
| ref_area2              = &lt;ref name=&quot;Taagepera499&quot;/&gt;
| stat_year3             = 1294
| stat_area3             = 33000000
| ref_area3              = &lt;ref name=&quot;Taagepera499&quot;/&gt;
| currency               = Янз бүр{{efn|[[Дирхам]] зэрэг зоос, мөнгө (''сүхэ''), торгон дээр суурилсан цаасан мөнгө, эсвэл хожим нь гарсан бага хэмжээний [[Юань улсын зоос|Хятад зоос]], [[Юань улс]]ын үеийн цаасан [[Жяочао]] мөнгөн тэмдэгт багтана.}}
| footnotes              = {{Notelist}}
| s1                     = Алтан Орд
| s2                     = Цагаадайн Улс
| s3                     = Ил Хаант Улс
| s4                     = Юань Улс
}}
{{Монголын түүх}}

'''Их Монгол Улс''' {{MongolUnicode|ᠶᠡᠬᠡ&lt;br /&gt;ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ&lt;br /&gt;ᠤᠯᠤᠰ}} (1206-1635), мөн '''Монголын Эзэнт Гүрэн''' {{MongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠨ&lt;br /&gt;ᠡᠵᠡᠨᠲᠦ&lt;br /&gt;ᠭᠦᠷᠦᠨ}} ([[Англи хэл|Англи]]: ''Mongol Empire'', 1206-1260/1368) нь Ази, Европ тивийг тэгнэн оршсон, Монголын түүхэнд, хамгийн өргөн уудам газар нутагтай эзэнт гүрэн юм. Судлаачид Их Монгол улсын газар нутгийг 46,000,000 эсвэл 55,000,000 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; хэмээн зөрүүтэй байдлаар тооцоолдог. Их Британийн түүхчид Их Монгол Улсыг, газар нутгийн хэмжээгээрээ, [[Британийн эзэнт гүрэн|Их Британийн эзэнт гүрний]] дараа орох, дэлхийн түүхэн дэх 2 дахь том эзэнт гүрэн гэж тэмдэглэсэн нь, дагаж орсон болон хараат буюу вассаль улс орон, овог, аймгуудыг оруулаагүй тооцсонтой холбоотой юм.  

Анх [[1206 он|1206 онд]] [[Чингис хаан|Чингис Хааны]] байгуулсан Их Монгол Улс нь алтан хөөрхөн, наран ургах зүгээс наран жаргах зүг хүртэл, [[Номхон далай]]н эргээс [[Хар тэнгис]], [[Дунай мөрний]] сав газар, өмнө зүгээс, [[Зүүн өмнөд Азийн]] болон далайн арлуудын хараат буюу [[вассал|вассаль]] орнууд, умард зүгт, Хойд мөсөн далай, [[Енисей мөрөн|Енисей мөрний]] сав газрын овог, аймгуудыг хамруулсан асар уудам том газар нутгийг эрхшээн оршиж байлаа. 

[[Ази]], [[Европ]] тивийн олон арван улс, хэдэн зуун хот балгасыг байлдан дагуулж, сая сая иргэдийг хурааж, эрхшээлдээ оруулсан, монгол цэргийн тоо нь 250'000-аас хэтэрч байсангүй.

Чингис Хаан төв Азид, одоогийн [[Монгол|Монгол улсын]] газар нутаг дахь тархай бутархай олон арван нүүдэлчин аймгуудыг нэгтгэж, [[Алтан улс|Зүрчидийн Алтан улс]], [[Тангуд|Тангуд улс]], [[Хорезмын эзэнт улс]]ыг байлдан дагуулснаар, Их Монгол Улсын үүсэл хөгжлийн үндэс суурь тавигджээ.

== Үүсэл хөгжил ==
{{Гол|Дундад зууны монгол аймгууд|Эргүнэ хунгийн домог|Монгол овог аймгуудын жагсаалт}}
[[Файл:Mongol 1206.jpg|thumb|right|300px|1206 он Монголын овог аймгууд]]
[[Файл:Mongol Empire c.1207.png|thumb|300px|Их Монгол Улс 1207 он]]
[[Файл:Ih Mongol Uls.png|thumb|right|300px|Их Монгол Улс]]

XII зууны сүүлийн хагаст Монголын газар нутагт [[Хамаг Монгол]], [[Хэрэйд]], [[Мэргид]], [[Татар]], [[Найман]] зэрэг олон арван нүүдэлчин аймгууд мөнхийн дайн дажинтай байлаа. Хамаг Монгол аймгийн хаанаар 1189 онд өргөмжлөгдсөн [[Чингис хаан]] улс төр болон цэрэг зэвсгийн хүчээр зэргэлдээх аймгуудыг өөртөө нэгтгэж [[1206 он|1206 онд]] Их Монгол Улсыг байгуулсан байна. Нүүдэлчин аймгуудын нэгдлийг хөрш зэргэлдээ орнууд эерэгээр хүлээж авсангүй. Улмаар улс төр, эдийн засгийн зөрчил нь дайн үүсэх шалтгаан болж Чингис хаан Зүрчидийн [[Алтан улс]], [[Тангуд]] болон [[Хорезм эзэнт улс]]ад цэрэглэн халдаж цаашлан [[Азербайжан]], [[Гүрж]]ийг эзэлж [[Калка гол]]ын хөвөөн дээр [[Орос]]ын вангуудын цэргийг бут цохьжээ. Тангудын эсрэг хийсэн сүүлчийн аян дайндаа Чингис хаан өвчнөөр таалал төгссөн бөгөөд өөрийн байгуулсан эзэнт улсаа хүү нартаа гэрээслэн үлдээсэн түүхтэй юм.

=== Гол үйл явдлуудын хэлхээс ===
* 1189 он: [[Хар зүрхний Хөх нуур]]т [[Алтан ]], [[Хучар|Хучир]], [[Сача бэхи]], [[Тайчу]] зэрэг [[Хамаг Монгол]]ын нөлөө бүхий ноёдын хуралдаан болж, [[Тэмүжин]]г Хамаг Монголын ханд өргөмжилж 

* 1206 он: [[Онон мөрөн|Онон мөрний]] эхэнд Монгол ноёдын [[Их Хуралдай]] хуралдаж Их Монгол улс байгуулагдсаныг даяар олонд тунхаглан зарлаж, Тэмүжин ханыг [[Хаан|Их Хаан]] Чингис хаанаар өргөмжлөв.
* 1207 он: Монголчууд баруун хойд [[Хятад]] болон [[Төвөд]]ийн зарим газар нутгийг эзлэн оршиж байсан Тангудыг дайлах аян дайныг эхэлж 1210 онд Тангудын хаан бууж өгснөөр Чингис хаан цэргээ гэдрэг татжээ. Тухайн үед [[Уйгур үндэстэн|Уйгарууд]] Их Монгол улсад дагаар орж цаашдын аян дайнууд болон улс гүрнийг төвхнүүлэх ажилд идэвхитэй оролцжээ. 
* 1211 он: Чингис хааны их цэрэг элсэн говийг гаталж Алтан улсад цөмрөн оров. [[Хуан Эр Цуйгийн Тулалдаан|Цавчаал боомтын тулалдаан]]аар Алтан улсын цэргийн давуу хүчтэй тулгаран анхны томоохон ялалтыг байгуулав. 
* 1218 он: Монголчууд [[Хар Кидан]] улсын нутагт нэвтэрч [[Кашгар|Кашгар хотыг]] эрхшээлдээ авчээ.
* 1218 он: Чингис хааны элчийг цаазаар авснаар [[Хорезм]]ийн шах [[II Мухаммед (Хорезм)|Мухаммед]] их дайны харангыг дэлдэв. 
* 1219 он: Монголын цэрэг Сырдарья мөрнийг гаталж Туркестаны нутагт нэвтрэн оржээ.
* 1219–1221 он: Хэдийгээр умард Хятадад [[Алтан улс]]тай хийж байсан дайн үргэлжилж байсан ч Чингис хаан баруун зүгт Хорезмын эзэнт улсыг амжилттай дайлж, улмаар [[II Мухаммед (Хорезм)|Мухаммед шахыг]] устгах даалгаварыг [[Зэв]], [[Сүбэдэй]] нарт өгчээ. 
* 1223 он: Зэв, Сүбэдэй нар 20000 морьт цэргийг удирдан [[Калка гол]]ын хөвөөнд анх удаа [[Русь|Орос]], [[Кипчак]]ын хамтарсан цэрэгтэй тулалдан ялалт байгуулжээ. 
* 1227 он: Чингис хаан Тангудын дайлж яваад тэнгэрт халив. Энэ үед Монголын эзэнт гүрэн 26 сая километр квадрат газар нутгийг эзэлж хэмжээгээрээ [[Ромын эзэнт гүрэн]] болон Македоны эзэнт гүрнээс дөрөв дахин том болсон байв. 
* 1229 он: Өгэдэй их хаан ор сууж, '''Далай хаан'''аар өргөмжлөгдөв. 
* 1237 он: Монголчууд [[Бат хаан]]ы удирдлаган дор нэгдэн [[Монголчуудын Русь руу хийсэн довтолгоо|баруун зүгт довтолж]] [[Киевийн Вант Улс|Киев]]ийн эсрэг дайныг эхлүүлэв. 
* 1240 он: Киевийн Вант Улсуудыг хөнөөв. Мөн дорно зүгт [[Солонгос]]ыг эрхшээлдээ оруулав. 
* 1241 он: Монголчууд [[Польш]]ийн [[Легница|Легница хот]]ын дэргэд буюу [[Легницийн тулалдаан]]аар [[Польш]], [[Герман]], [[Франц]]ын хамтарсан 30 мянган хүнтэй армийг бут цохисон байна. Мөн [[Сайо гол]]ын хөвөөнд [[Мохийн тулалдаан]]аар [[Унгар]], [[Хорват]]ын 65000 хүнтэй шигшмэл армийг бут цохив. 
* 1241 - 1242 он: Бат хааны арми [[Болгар]]ыг эзэлж жил бүр алба гувчуур авах болов. 
* 1241 он: Өгэдэй хаан нас эцэслэж Европыг эзэлж байсан цэргийн жанжид, хан хөвгүүд Их Хуралдайд дуудагдаж нутгийн зүг хүлгийн жолоо залав.
* 1242 он: Монголчууд [[Адриатын тэнгис]] хүрэв.
* 1246 он: [[Гүюг хаан]], Их хаанаар өргөмжлөгдөв.
* 1248 он: Гүюг хаан нас нөгчөв.

===Их Монгол Улс байгуулагдах урьдач нөхцөл бүрэлдсэн нь===

XII зууны монголчуудьн өмнө тархай бутархай оршиж, өөр хоорондоо ямагт харгалдан бусдын зууш болох уу, эсвэл нэгэн дээвэр дор нэгдэн нягтарч, өгсөн дээшлэх үү гэсэн ацан зам тулгарчээ. Тэрхүү түүхэн сонголтыг зөв ухамсарласан Хамаг Монголын хан [[Тэмүжин]] эсгий туургатныг нэгтгэх тэмцэлд эргэлт буцалтгүй оржээ. Хамаг Монголын дотор Тэмүжинээс гадна [[Жамуха|Жамух]]ын толгойлсон хүчний нөгөө туйл үүсэж, тэд тус тусдаа хүчээ зузаатгахыг эрмэлээж байв. Харин цагийн байдал Тэмүжиний талд аятай эргэж, Жамухын харъяат нараас түүний талд дагаар орсоор байлаа.
[[Хэрэйд]]ийн ханлигийн дотор эвдрэл гарч, [[Ван хан|Тоорил]] ханыг хүчин мөхөсдөхөд [[Тэмүжин]] ивээлдээ авч дахин тэнхрүүлэв. Ингээд түүнтэй хамт 1196 онд [[Алтан улс]]ад туслан, [[Татар]]т хамтын хүчээр цохилт өгчээ. Тэд 1199 онд [[Найман]]ы ханлигтай нүүр тулж байлдсанаас гадна Монгол угсааны олон аймгийг байлдан дагуугав. Гэвч [[Тайчууд]], [[Хонгирад]], [[Ихирэс]], [[Горлос]], [[Татар]], [[Ойрад]], [[Найман]] аймгийн ноёд эвсэж, Чингисийн эсрэг шинэ холбоо байгуулжээ. Тэд 1201 онд Эргүнэ мөрний хөвөөн дээр хуралдаж, [[Жамуха]] сэцэнийг '''Гүр хаан''' хэмээн өргөмжилжээ. Эл бүлэглэлийн эсрэг Тэмүжин Тоорил хантай хүч хавсран тулалдаж бут цохижээ. Жамухын эвслийг бут цохисны дараа Тэмүжин 1202 онд Татарыг эрхэндээ бүрмөсөн оруулав.

Жамуха Хамаг Монголын нөлөө бухий язгууртан [[Алтан]], [[Хучар|Хучир]] нарыг талдаа урвуулж, Тоорил ханы хүү Нялх Сэнгүмээр эцгийг нь ятгуулж, 1203 онд Тэмүжиний эсрэг дахин эвсэл байгуулжээ. Үүнийг тагнаж мэдсэн Тэмүжин 1203 оны намар [[Туул гол]]ын хавь газар Тоорил ханыг гэнэдүүлэн цохижээ. Ингэж [[Тэмүжин]] хамгийн хүчирхэг Хэрэйдийн ханлигийг мөхөөснөөр Монгол туургатны дотор эрх сүр, нэр хүнд нь эрс өсөв. Эцэст нь өмнөх тулалдаануудад ялагдаж, Найманы [[Таян хан]]ыг тойрон бүгсэн ханлиг, аймгуудын хэсэг бусаг хүчийг 1204 онд бут цохисноор Монгол туургатны үндсэн гол хэсгийг өөртөө нэгтгэжээ. Тэмүжин ийнхүү «хагацсан улсаа хамтатгаж, бутарсан улсаа бүртгэх» их үйл хэргийг бүтээсэн билээ. Энэ үе бол Их монгол улс байгуулагдах явц дахь нэг ёсны шилжилтийн үе байжээ.

===Их Монгол Улс байгуулагдсан нь===
[[File:Genghis Khan empire-en.svg|thumb|Монголын байлдан дагуулалт]]
[[File:Empire_of_Genghis_Khan_at_his_death.png|thumb|Чингис хааныг өөд болох үеийн Их Монгол Улсын газар нутаг]]
3-р жарны улаан [[бар жил]] (1206) бол Монгол түмэнд ивээлээ өгч, хэзээ ч үл умартах түүхэн аугаа их үйлсийн гараа болсон юм. 1206 оны намар цагт [[Онон гол|Онон голын]] эхнээ [[Чингис хаан|'''Тэмүжиний''']] oрд өргөөнд Монголын язгууртан дээдсийн их чуулган '''[[Их Хуралдай]]''' хуралджээ. Их Хуралдайн өмнө тавигдсан үндсэн зорилт нь '''Их Монгол Улс''' байгуулагдсаныг даяар олноо зарлан тунхаглах, нүүдэлчин монголчуудын төрийн жолоог бат түвшин атгах их хааныг сонгон өргөмжлөх явдал байв.
 
Ийнхүү монгол угсааны олон ханлиг аймгуудыг нэгтгэн захирсан Монгол хэмээх улс [[Төв Ази|Төв Азид]] тогтнон мандсан байна. Шинэ тулгар Монгол улс тогтнон мандахад бас Чингис хааны шадар зүтгэлтнүүд, нийт Монгол түмэн гол үүрэг гүйцэтгэсэн. Монголын тулгар төр тогтсоныг өргөн утгаар нь авч үзвэл, МЭӨ 3 зуунаас үүдэлтэй яэгуурын монголчуудын 1400-аад жилийн шаргуу тэмцлийн зүй ёсны үр дүн, нүүдэлч удмынхны нийгэм-улс төрийн хөгжилд гарсан чанарын хувьсал өөрчлөлт, өтгөс өвгөдөөс маань улбаалсан төр ёсны уламжлал, шинэчлэлийи яах аргагүй гойд содон түүхэн үзэгдэл байсан юм. Их Монгол нь улс хэмээх орчин цагийн ухагдахууны үндсэн шалгуур - тодорхой газар нутаг, хил хязгаар, хүн ам, төр болон төрийн бүрэн эрхт байдал хэмээх гол болзолуудыг бүрэн дүүрэн хангаж байсан юм.
 
Чингис хааны үндэслэн байгуулсан Их Монгол Улс нь эхэн үедээ умардаас өмнөд этгээдэд [[Байгал нуур|'''Байгал нуураас''']] [[Цагаан хэрэм|'''Түмэн газрын цагаан хэрэм''']] хүртэл,  [[Хянганы нуруу|'''Хянганы нуруунаас''']] [[Алтайн нуруу|'''Алтайн чинад''']] хүртэл зүүнээс өрнөд хүртэл өргөн уудам нутгийг эзлэн оршиж байв. 1207 онд [[Зүчи]] баруун гарын их цэргийг удирдан, '''буриад, хабханас, тува,''' зэрэг [[Ойн иргэд]]ийг Их Монгол улсад нэгтгэжээ. 

1218 онд киргизүүдтэй хамт бослого гаргасан [[түмэд]]үүд  Чингисийн цэрэгт дарагдсаны дараа зарим хэсэг нь [[мэргид]]үүдтэй цуг [[Якут]] руу очсон нь якутын мэргид, тумат овог болжээ. Якут эрдэмтэд энэ нүүдлийг якутын ард түмэн бүрэлдэхэд нөлөөлсөн сүүлчийн үйл явдал гэж үздэг. Түрэг хэлнүүдээс монгол хэлтэй хамгийн ойр нь [[якут хэл]] юм. Якут хэлний 30% нь монгол үг байдаг. [[:en:Yakutian horse|Якутын баруун нутгийн адуу]] нь [[:en:Mongolian horse|монгол адуутай]] төстэй нь тогтоогджээ. Бусад түмэд хүмүүсийг урагш нүүлгэсэн нь одоогийн Өмнөд Монголын Түмэд болсон бололтой. Хожим [[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх хаан]] мөн адил бослого гаргасан [[урианхай]]чуудыг тарааж хуваажээ.

Чингис хааныг тэнгэрт хальсны дараа түүний хүүхдүүд нь хоорондоо хаан ширээний төлөө тэмцэлдэв. Чингисийн гэрээслэл ёсоор [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй]] хаан ширээнд суух ёстой байсан боловч Чингисийн дүү Тэмүгэ Отчигин зэрэг нөлөө бүхий зарим ноёд Чингисийн отгон хүү [[Тулуй|Тулуйг]] хаан болгох санаатай байжээ. Түүнийг гадарлаад ч тэр үү, Өгэдэй ширээ залгамжлахаас цааргалах дүр үзүүлж, түүнээс шалтгаалан шинэ хаан өргөмжлөхөөр Хэрлэний “хөдөө аралд” эхэлсэн Их Хуралдай 40-өөд хоног үргэлжлэн байж 1229 оны билгийн 8-р сард сая өндөрлөжээ. Өгэдэйн ширээнд суухад авга ах Отчигин, [[Бэлгүдэй]], ах [[Цагадай|Цагаадай]], дүү [[Тулуй]], ах [[Зүчи|Зүчийн]] хүү [[Бат хаан|Бат]] зэрэг дээдэс онцгой хүндэтгэл үзүүлж мөргөн ёсолж, Цагаадай Тулуй нар 2 талаас түшиж, авга Отчигин араас нь тулж ширээнээ суулгажээ. Үүнээс хойш их хааныг өргөмжлөх бүрд бүгд мөргөх ёсон тогтсон гэдэг. 1241 онд [[Өгэдэй хаан]] нас бармагц хаан ширээний төлөө тэмцэл дахин өрнөжээ. Өгэдэйн ач хөвгүүн Ширмүн буюу Тулуйн хүү Мөнх хоёрын нэгийг ширээ залгамжлуулахаар гэрээслэлсэн гэдэг. Гэтэл Өгэдэйн хатан мэргэд овгийн [[Дөргөнэ]] /Туракина/ төрийн эрхийг түр барьж байгаа байдлаа ашиглаж өөрийн хүү [[Гүюг хаан|Гүюгийг]] хаан болгох гэж хүчлэн оролджээ. Үүнээс болж шинэ хааныг сонгон өргөмжлөх явдал хойшлогдож 4-н жил шахам Дөргэнэ хатан төр барьжээ. Шинэ хааныг сонгох [[Их Хуралдай|Их Хуралдайг]] хуралдуулах гэж хэдэн удаа оролдсон боловч шийдвэрлэх гол эрх мэдэл бүхий хүмүүс цуглахгүй хойшлогдсон байна. Гагцхүү 1245 оны намар Хар хүрмийн (Хүрмэн чулуутайн нутагт Хар хүрэм голын хөвөөнд боссон тул Хар хүрэм гэж нэрлэсэн) ойролцоох Далан даваа гэдэг газар Их Хуралдай болж [[Гүюг хаан|Гүюгийг]] хаанд өргөмжилсөн байна. Тэр хуралдай их өргөн болсон гэдэг. Их монгол улсын өнцөг булан бүрээс алтан ургийн ноёд язгууртнаас гадна Хятад, Орос, Солонгос, Франц, Гүрж, Герман, Араб, Багдад улс болон Ромын пап ламын элч [[Плано Карпини]] зэрэг гадаадын олон элч, төлөөлөгч нар ирсэн аж. Гүюг бас л хаан болохоос татгалзсан дүр үзүүлж миний дараа манай удмынханд хаан ширээг залгамжлуулж байх юм бол хаан больё гэсэн болзол тавьж зөвшөөрүүлээд хаан болжээ. Гүюг хаан ширээнд удсангүй. 1248 оны хавар дайнд явж байгаад [[Самарканд]] хотын орчимд тэнгэрт хальжээ. Хаан ширээний тэмцэл дахиад л өрнөжээ. Энэ завшааныг Гүюгийн их хатан [[Огул Каймиш]] ашиглан 1249-1251 онд төр барьжээ. Чингис хааны хойчис Зүчи-Тулуйхан, Цагадай-Өгэдэйхэн гэсэн 2 тал болж хуваагджээ. Алтан ордны улсын [[Бат хаан|Бат хан]] насны ахмад, нэр хүндтэйн учир 1249 онд өөрийн байгаа газарт Их Хуралдай хийх санал дэвшүүлж, олон ноёдод урилга зарлага явуулжээ. Тэнд цөөхөн хүн очсон боловч Батыг өөрийг нь их хаан болгох саналыг дэвшүүлжээ. Бат түүнийг хүлээж авсангүй, харин Тулуйн хүү Мөнхийг хаан өргөмжлүүлэхээр тогтоожээ. Гэтэл Өгэдэй-Цагадайнхан Өгэдэйн ач хүү Ширмүнийг хаанд өргөмжлөх санаатай байжээ. Хаан ширээний төлөөх тэмцэл ил далд үргэлжилж 1251 оны зун Алтан ордны улсын Бэрх ноёны удирдлагаар болсон Их Хуралдайгаар [[Мөнх хаан|Мөнхийг]] хаанд өргөмжилжээ. Мөнх хаан болоод өөрийг нь эсэргүүцсэн Өгэдэйн ач хүү Ширмүн, Гүюгийн хүү Хочин, Нуху, Чингис хааны дотны нөхөр Зэлмийн хүү Есүндэй, Занги, Цанай, Элжигдэй, түр хугацаагаар төр барьж байсан Хаймиш хатан, Гүюгийн их түшмэл Чингай зэрэг 70 гаруй хүнийг хатуу чанга шийтгэн ихэнхийг нь цааш нь харуулж [[Дөргөнэ]] хатан зэргийг цөлсөн байна. Гүюгийн дэмжлэгээр [[Цагаадайн Улс|Цагаадай хаант улсын]] ширээг эзэлж байсан Цагаадайн хүү [[Есөнмөнх|Есөнмөнхийг]] баривчилж цаазлаад, ширээг Цагаадайн ач Хар-Хулагуд эзлүүлжээ. Мөнх хааны энэ эрс тэс ширүүн арга хэмжээ нь Мөнх хааны байр суурийг бэхжүүлж, улс төрийн хямрал тэмцлийг намжаасан байна. Ийнхүү Чингисээс хойш Чингисийн удмынханы дунд хаан ширээний төлөө тэмцэл ахин дахин өрнөж байжээ. Энэ муу үзэгдэл ганц монголд тохиолдсон зүйл бус, дэлхийн олон улс оронд үзэгдэж байсан ба байдаг үзэгдэл болохыг тэмдэглэх хэрэгтэй. 

=== Их Монгол Улсын төр барьсан хаад болон хатад: ===
# '''[[Чингис хаан|Тэмүжин]]''' (1206-1227). Өргөмжилсөн нэр нь Чингис. Эцэг нь Есүхэй, эх нь олхонуд аймгийн Өүлэн Үжин. Усан морин /хар/ жилийн зуны тэргүүн сарын 15-нд (аргын 1162 оны 5-р сарын 31/ мөн 6-р сарын 1-н ч гэдэг) одоогийн Хэнтий аймгийн Дадал сумын нутаг- Онон мөрний [[Дэлүүн болдог]] гэдэг газар төрсөн. Шороон тахиа жил /1189 он/ Хамаг Монгол улсын хан болж, Чингис гэдэг цол авсан. Улаан барс жилийн /1206 он/ намар оройхон нэгдсэн Их Монгол улсын хаанд өргөмжлөгдсөн. Хаан ширээнд 22 жил суусан. Гал гахай жилийн /1227 оны 8-р сард/ зун тэнгэрт халив. 66 жил наслажээ.
# '''[[Тулуй]]''' (1227-1229).  Чингис хааныг тэнгэрт халихдаа Өгэдэйг залгамжлагчаар зарласан боловч тэрээр хаан ширээнд суухаас цааргалсан тул Тулуй 2 жил эрх мэдлийг гартаа авсан.
# '''[[Өгэдэй хаан|Өгэдэй]]''' (1229-1241). Өргөмжилсөн нэр нь Далай хаан. Эцэг нь Чингис, эх нь хонгирад аймгийн Бөртэ Үжин. 1186 онд төрсөн. 1229 оны 9-р сараас 1241 оны 12-р сард тэнгэрт халих хүртлээ хүртэл хаан ширээнд 13 жил суусан. Их хатан нь найман аймгийн Дөргэнэ хатан байв/Туракина/.
# [[Дөргөнэ|Дөргөнэ хатан]] (1241-1246) Өгэдэйн 6-р хатан 5 жил түр төр барьсан.
# '''[[Гүюг хаан|Гүюг]]''' (1246-1248). [[Өгэдэй хаан]], [[Дөргөнэ]] хатан нарын хүү болж 1206 онд төрсөн. 1246 оны хавар их хаанд өргөмжлөгдсөн, 1248 оны хавар тэнгэрт хальж 2 жил хаан ширээнд суусан.
# [[Огул Каймиш хатан]] (1249-1251) Гүюг хааны их хатан 2 жил төр барьсан.
# '''[[Мөнх хаан|Мөнх]]''' (1251-1259 ). Чингис хааны отгон хүү Тулуй, хэрэйдийн Сорхахтани хатан нарын хүү болж 1208 онд төрсөн. 1251 оны зун их хаанаар сонгогдсон, хаан ширээнд 9 жил сууж 1259 оны зун Сычуаньд цэргийн хуаранд өвчнөөр тэнгэрт хальсан.
# '''[[Аригбөх]]''' (1260-1264). Эцэг нь Чингисийн хүү Тулуй, эх нь хэрэйдийн Сорхахтани хатан, 1257 онд Мөнх хаан Сун улсыг дайлаар мордохдоо төр хариуцан тамга барьж суухаар Хар-Хоринд үлдээсэн, 1260 оны зун Хар-Хоринд Их Хуралдайгаар хаан ширээнд өргөмжлөгдсөн, гэтэл төрсөн ах [[Хубилай хаан|Хубилай]] мөн өөрийгөө [[Шанду|Шандуд]] Их Хуралдай гэгчийг хуралдуулж хаан гэж тунхагласан тул ахтайгаа хаан ширээний төлөө тэмцэлдэн дайтаад 1264 онд ялагдаж Хубилайд буун өгсөн, 1266 онд нас барсан эсвэл хорлогдсон байж магадгүй хэмээн түүхэнд таамагладаг байна.
# [[Хубилай хаан|'''Хубилай''']] (Сэцэн) хаан (1260-1271) — 11 жил хаан суусан. Чингис хааны ач хүү буюу Тулуйн II хөвүүн.
''Их'' ''Монгол Улсын хааны цолыг Юань улсын захирагчид өвлөн авсан''.

=== Юань улсын хаад: ===
# [[Хубилай хаан|'''Хубилай''']] (Сэцэн) хаан (1271-1294) — Чингис хааны ач хүү буюу Тулуйн II хөвүүн.
# '''[[Өлзийт]]''' (Төмөр) хаан (1294-1307) — 13 жил хаан суусан. Хубилай хааны хүү [[Чингим|Чингим хунтайжийн]] отгон хөвгүүн.
# '''[[Хайсан хүлэг хаан|Хүлэг]]''' (Хайсан) хаан (1307-1311) — 4 жил хаан суусан Чингим хунтайжийн хоёрдугаар хүү [[Дармабала|Дармабал]] тайжийн ууган хүү.
# [[Аюурбарбад буянт хаан|'''Буянт''']] (Аюурбарбад) хаан (1311-1320) — 9 жил хаан суусан. Хайсан Хүлэг хааны дүү.
# [[Шадбал гэгээн хаан|'''Гэгээн''']] (Шадбал) хаан (1321-1323) — 4 жил хаан суусан Буянт хааны хөвүүн.
# '''[[Есөнтөмөр хаан]]''' (1323-1328) — 5 жил хаан суусан. Хубилай хааны гуч, [[Гамала]] жинь вангийн хүү.
# [[Аригиба хаан|Асухиба хаан]] (1328) — 3 сар хаан суусан Есөнтөмөр хааны ууган хөвгүүн.
# '''[[Хүслэн хаан]]''' (1329) — 7 сар хаан суусан Хүлэг хааны ууган хөвүүн.
# [[Тугтөмөр хаан|'''Заяат''']] (Тугтөмөр) хаан (1328-1329, 1329-1332) — 4 жил хаан суув. Хүлэг хааны II хөвүүн.
# '''[[Ринчинбал хаан]]''' (1332) — 40 хоног хаан суув. Хүслэн хааны отгон хөвүүн.
# [[Тогоонтөмөр хаан|'''Ухаант (Тогоонтөмөр) хаан''']] (1333-1370) — 38 жил хаан суусан, Ринчинбал хааны ах.

&lt;gallery&gt;
Файл:YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg
Файл:YuanEmperorAlbumOgedeiPortrait.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Зохион байгуулалт ==

=== Цэргийн зохион байгуулалт ===
{{Гол|Их Монгол Улсын цэргийн зэвсэг, зэвсэглэл}}
[[Файл:DiezAlbumsArmedRiders II.jpg|thumb|Перси дэх Морин цэрэг]]
[[Файл:Bitwa pod Legnicą.jpg|thumb|Легницийн тулалдаан]]
[[Файл:Mōko Shūrai Ekotoba e20(2).JPG|thumb|Монголчууд Японд довтолсон]]

[[Хишигтэн]] нь Их Монгол улсын зэвсэгт хүчний цөм болж байсан боловч, цэргийн хэрэг нь цар далайцаараа ихээхэн өргөн агуулгатай байжээ. Арван өрхөөс татсан арван цэргээс бүрдэх аравт, арван аравт бүрийн цэрэг нийлсэн зуут, арван зуутын цэргээс бүрдсэн мянгат, арван мянгатын цэрэг бүхий түмт байхаар журамласан цэргийн зохион байгуулалтын тогтолцоо нь Их Монгол улс байнгын хүчирхэг армитай байх нөхцлийг бүрдүүлсэн юм.

[[Чингис хаан]] цэргээ шинэ зохион байгуулалтанд оруулж, байнгын армийг бий болгов. Цэргийн ерөнхийлөн захирах тушаалтныг буй болгож, тэр тушаалд нэрт жанжин [[Хубилай]]-г томилов. Мөн дээд хэмжээний арван хоёр зөвлөхөөс бүрдсэн Илдэч хэмээх цэргийн бодлогын газрыг байгуулав. Цэргийн яамны маягийн эл байгууллага нь цэргийн эрдэм ухааныг хөгжүүлэх, цэргээ байлдааны байнгын бэлтгэл сургуультай байлгах, цэргийн жанжин, дарга нарын удирдлагын ур чадварыг ямагт төгөлдөржүүлэх, армийн зохион байгуулалтыг чанд цэгцлэх, дээд зэргийн уян хатан, хөдөлгөөнт армийг байлдааны бэлэн байдалд барьж байх гол үүрэгтэй байжээ.

[[Чингис хаан]], түүнийг залгамжлагчид цэргийн үйлдвэрүүдийг хөгжүүлж, анги, нэгтгэлүүдийг шинэчлэн зохион байгуулж, 1206 оны байдлаар 95 мянгат болон 10,000 хишигтэн цэрэг нийт 105 мянган цэрэг хүрч байсан. 

Их Монгол улс хүчирхэг зэвсэгт хүчинтэй байсан нь цэргийн сургалтын бүхэл бүтэн тогтолцоо бүрдүүлсэнтэй холбоотой. Эл тогтолцоо нь, хүүхдээ хар багаас нь морь унуулж, нум сум харвуулж сургах, байлдах болон агнах наад захын эрдмийг эзэмшүүлэхийг иргэн бүрийн зайлшгүй үүрэг болгосон бүх нийтийн цэргийн бие даасан сургалт; мөн моринд гарамгай болгох, сэлэмдэх урлагт суралцах, оньсон техник  эзэмших зэрэг албан ёсны мэргэжлийн сургалт гэсэн хоёр үндсэн хэлбэртэй байжээ. Байн байн тэмцээн, наадам зохион байгуулж байсан нь зугаа цэнгэлийн төдийгүй, цэргийн сургалтын үр дүнг шалгах гол хэлбэр байсан.

Чингисийн цэргийн эрдэм ухаан нь ашигтай байрлалаас түрүүлж, гэнэтийн цохилт өгч байлдааны санаачилгыг гартаа атгах, газар орон цагийн байдалд зохицон таацуулан шийдвэр гарган хэрэгжүүлэх, морьт цэргийн хөдөлгөөнт чанарын өндөр боломжийг шавхан дайчлах, цэрэг  эрийн зориг хүч, сэтгэл зүйн хатуужил, ов мэх, авхаалж самбааг илтгэж, улс төр, цэргийн бодлогыг чадварлаг хослох урлаг байв.

Их Монгол улсын зэвсэгт хүчин нь хөнгөн болон хүнд морин цэргээс бүрдэж байв, Хөнгөн морин цэрэг хөдөлгөөнт чанар, суу залиараа нэн гайхамшигтай. Хүнд морин цэрэг нь өвч зэвсэглэсэн тусгай зориулалт бүхий цэрэг юм. Цэргийн гол зэвсэг нь нум сум, сэлэм, жад, сүх төмөр, шийдэм, бороохой, хуяг дуулга байв. Монголын морьт арми нь хэрэм боомт эвдэх инженерийн ангитай байжээ. Ийм ч учраас монголчууд урьд өмнө дэлхий дахинд хэзээ ч байгаагүй цэрэг дайны номлолыг бий болгосон бөлгөө. Мөн үүнд нэгэн зүйл сонирхол татаж байгаа нь Дундат зууны үеийн Монгол цэргийн зэвсэглэлд алсын тусгалтай, сөнөөх хүч чадалтай их буу байв. Энэ тухай тэр үед бусад улс орноос ирж байсан хүмүүсийн дурдатгал, түүхийн сурвалж бичгүүдэд тэмдэглэгдэн үлджээ. Нүүдэлчдийг ямар ч соёл боловсролгүй богино ухаантай зэрлэгүүд мэт үздэг тийм хүмүүст Монгол цэргийн зэвсэг, техникийн хөгжил, түүнийгээ хэр зэрэг чадварлаг хэрэглэж байсан нь тодорхой хариулт болох буй за.

Монгол цэргийн зэвсэглэлд байсан их буу нь [[Кидан|Кидан Гүрний]] үеэс өвлөгдөн уламжлагдаж улам боловсронгуй болж ирснийг хэлэх хэрэгтэй. Энэ төрлийн зэвсэг нь Чингис хааны үед чанарын шинэ түвшинд гарч явган, морьт цэргийн эсрэг галт, тэсрэх, хорт хийт бөмбөг, бэхэлсэн цайз, хэрэм, хамгаалалтын сэтлэх, нураах гол хэрэгсэл нь [[их буу]], [[чөдөр оньс]], шидэх харвах зориулалт бүхий бусад тоног төхөөрөмж болж байв. Ийм буу нь тухайн үедээ гал, утаа, сүрлэг дуу чимээ, хөнөөх чадвараараа хосгүй байжээ. Чингис хаан баруун зүг хийсэн дайндаа (1218-1220) их буу хэрэглэж байсан бөгөөд түүнийгээ богино буу гэх буюу “пуужин” буу гэдэг байлаа. Мөн хурдан буу буюу арван таван гуурс бүхий шувтлагч буу гэх зэрэг сүр хүч ихтэй гайхамшигт их буу хэрэглэж байж. Монголын цэргийн жанжин Тачар, [[Алтан улс|Алтан улсын]] цайз балгадыг бүслэн байлдаж байхдаа (1233 он) мөн монгол цэргийн жанжин Ганбухын цэрэг (1237 он) их буутай байсан тухай Хятадын түүхчид бичиж үлдээсэн байна. Энэ мэтчилэн Хятадын түүхийн сурвалж бичигт монгол цэрэг дарьт их буу хэрэглэж байсан тухай тэмдэглэжээ. Хятадын түүхч Чоу Вэй, Тогоонтөмөр хаан Цинзян хотыг (1338 он) их буугаар галлаж байсан гэж бичжээ.{{Citation needed}} Юань улсын эхэн үед төв Азиас чулуун сумтай галт үхэр буу олдож байсан тухай мөн тэмдэглэгдсэн байдаг.

Мөн түүхэн сурвалжид &quot;монгол цэрэг их буутай тэрэг олонтой, зарим буу нь нэлээд том бөгөөд монголчууд өөрсдөө дарь хийж чаддаг байсан” гэж бичжээ. Тогоонтөмөр хааны үед Товуу нь (1344 он) галт сумаар дээрэмчний завь руу харвахад уг завь нь бутран ихэнх нь шатаж байсан тухай энэ хүн тэмдэглэсэн байдаг.{{Citation needed}}

Ер нь монголчууд 1200 оноос өмнө дарьт зэвсэг, их буу хэрэглэж байжээ гэж үздэг юм. Монгол цэрэг зөвхөн их буу, галт зэвсэг хэрэглээд зогсоогүй, мөн янз бүрийн зориулалттай сумтай байлаа. Дайсныг сүрдүүлэх, их цэргийг удирдан жолоодохын тулд дуут сум хэрэглэж байсан нь бидний үеийн дохионы пуужинтай утга нэг юм. Монголчууд галт зэвсгээ цаашид хөгжүүлсэнгүй тухайн үед гавшгай хөдөлгөөнт маневрийн байлдаан, тулалдаан хийх нь зонхилж түүнд ихээхэн хэмжээгээр ач холбогдол өгч байсан хийгээд зөвхөн хот, цайзыг буулган авахад ашиглагдаж байсан нь ч үүнд нөлөөлсөн байж болох талтай.

===Мянгатын систем===
[[Файл:DiezAlbumsEnthronization3.jpg|thumb|300px|Хаан үйлчилгээнд [[Хишигтэн]] (Судрын чуулган)]]
[[Чингис хаан]] улсаа ерөнхий гурван [[түмэн]] буюу хэсэгт хуваагаад, дотор нь бага түмэн болгосон. Бага түмнээ [[Мянган|мянгат]], мянгатаа зуут, зуутаа [[Аравтын тооллын систем|аравт]] болгон хуваажээ. Мянгат нь 1206 онд 95 байснаа 1227 он гэхэд 129 болж өргөжсөн. [[Чингис хаан]] ийнхүү [[Мянган|мянгатын тогтолцоог]] яаравчлан бүрдүүлсэнээр Их Монгол улсьн өнө удаан тогтнох үндсийг тавьжээ. Эл тогтолцоо нь улс үндсээ батлан хамгаалах аян дайнд мордоход үлэмж хэмжээннй цэргийг богино хугацаанд шуурхай зохион байгуулах, ард олноос албан татвар авах зэрэгт нэн тохиромжтой цэрэг, засаг захиргааны нарийн чанд зохион байгуулалт байв.
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
|+Чингис хааны үеийн мянгатын ноёд
! rowspan=&quot;4&quot; |№
! colspan=&quot;3&quot; rowspan=&quot;4&quot; |1206 оны
Мянгатын ноёд&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Т |first=Дашцэрэн |title=Монголын нууц товчооны галиг |publisher=МУИС, Монгол Хэл, Соёлын Сургууль |year=2009 |edition=2 |location=Улаанбаатар |pages=153-154}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;4&quot; |№
! colspan=&quot;4&quot; |1227 оны Мянгатын ноёд&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Хамадани |first=Рашид ад-Дин |title=Судрын чуулган |publisher=ШУА, Түүхийн Хүрээлэн |year=2002 |edition=2 |volume=1 |location=Улаанбаатар |pages=395-403 |translator-last=Ц |translator-first=Сүрэнхорлоо}}&lt;/ref&gt;
|-
! colspan=&quot;4&quot; |Их Ноён [[Тулуй|Тулуйн]] захирсан 101 мянгат
|-
! colspan=&quot;4&quot; |Гол Мянган: [[Тангуд|Тангудын]] [[Цагаан ноён (Тангуд)|Цагаан ноён]]
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Баруун гарын 38 мянганы ноёд
! colspan=&quot;2&quot; |Зүүн гарын 62 мянганы ноёд
|-
|1
|[[Хонхотан|Хонхотаны]] [[Мэнлиг эцэг]]
|[[Арулад|Аруладын]] [[Боорчи|Боорчи ноён]]
|[[Жалайр|Жалайрын]] [[Мухулай|Мухулай ноён]]
|1
|'''Аруладын Боорчи ноён'''
|Баруласын Булуган халжа
|'''Жалайрын Мухулай гоо ван'''
|Худус халжа
|-
|2
|Хушины [[Борохул]] ноён
|[[Баарин|Нүцгэн баарины]] [[Наяа|Наяа ноён]]
|[[Уруд|Урудын]] [[Жорчидай|Жорчидай ноён]]
|2
|Борохул ноён
|Сүлдүсийн Тогорил ноён
|[[Баарин|Нүцгэн баарины]] [[Наяа|Наяа ноён]]
|[[Өгэлэн чэрби|Өгэлэ чэрби]]
|-
|3
|Баарины Хөхөчос
|Манан Баарины [[Хорчи ноён]]
|[[Гэнигэс|Гэнигэсийн]] Хунан ноён
|3
|Мангудын Жэдай
| rowspan=&quot;4&quot; |Онгудын Алахуш Дигитхури хүргэн
|Урианхайн Есөнбуха&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[[Зэлмэ|Зэлмэ ноёны]] хүү&lt;/ref&gt;
|[[Сөнөд|Сөнидын]] Тэмүдэр хорч
|-
|4
|Марал
|Баруласын [[Хубилай ноён]]
|Татарын [[Шихихутуг]] 
|4
|Олхонудын Хингиадай
|Урудын Хөхөтэй ноён
|Жалайрын Дайсун&lt;ref&gt;Мухулай ноёны дүү&lt;/ref&gt;
|-
|5
|Мангудын Жибгэ
|Урианхайн [[Зэлмэ|Зэлмэ ноён]]
|Мангудын Хуйлдар сэцэн
|5
|Хонхотаны Толун чэрби
|Урудын Бүчин ноён
|Жадараны Кошакул
|-
|6
|Юрухан
|Хонхотаны Толун чэрби
|Мангудын Жидай
|6
|Хонхотаны Сүйхэтү чэрби
| rowspan=&quot;9&quot; |Ихирэсийн Буту хүргэн (есөн мянгантай)
|Жадараны Жусук
|-
|7
|Хөхө
|[[Баягуд|Баягудын]] [[Үнгүр|Үнгүр буурч]]
|[[Ноёхон|Ноёхоны]] Жунсо
|7
|Жалайрын Бала чэрби
|
|Мангудын Мөнх халжа
|-
|8
|[[Бэсүд|Бэсүдийн]] [[Зэв|Зэв ноён]]
|Чүлгэдэй
|Бэсүдийн Хүчүгүр
|8
|Жалайрын [[Архай Хасар]]
|
| rowspan=&quot;10&quot; |Хархидааны [[Үеэр|Уяр]] ваншай, түмтийн ноён
|-
|9
|Удутай
|Хүчү (Чингис хааны өргөмөл дүү)
|Бала
|9
|Сүлдүсийн Шидун ноён
|
|-
|10
|Жалайрын Бала чэрби
|Бэсүдийн Хөхөчү (Чингис хааны өргөмөл дүү)
|Түгэ
|10
|Татарын Шихихутаг
|
|-
|11
|Хэтэ
|Хоргасун
|Бэсүдийн Дэгэй
|11
|Дөрвөний Дүйсүх
|
|-
|12
|Урианхайн [[Сүбэдэй баатар|Сүбээдэй баатар]]
|Баарины Үсүн бэхи
|[[Оронар|Оронарын]] Оронардай
|12
|Баарины Монгол дархан
|
|-
|13
|Мөнх
|Шилүгэй
|Жалайрын Дайр
|13
| rowspan=&quot;4&quot; |Дөрвөн мянган Ойрадын [[Худуга бэхи]]
|
|-
|14
|Халжа
|Тахай баатар
|Мүгэ ноён
|14
|
|-
|15
|Хурчахус
|Нэгүдэйн Цагаан гуа
|Урудын Бужир ноён
|15
|
|Татарын Их Хутагт ноён
|-
|16
|Гэүги
|Нүцгэн Баарины Алаг ноён
|Мүнгүр
|16
|
|Хонгирадын Алчи хүргэн
|-
|17
|Уряут-Килингуутын[[Бадай|Бадай дархан]]
|[[Сүлдүс|Сүлдүсийн]] [[Сорхон шар]]
|Долоодай
|17
| rowspan=&quot;10&quot; |Баарины [[Хорчи ноён]], түмтийн ноён
|
|Хонгирадын Хатай ноён
|-
|18
|Уряут-Килингуутын [[Хишилиг|Хишилиг дархан]]
|Баруласын Булуган
|Бөгэн
|18
|
|Хонгирадын Букур ноён
| rowspan=&quot;10&quot; |Зүрчидийн Туган ваншай, түмтийн ноён
|-
|19
|Хэтэй
|Харачар
|Баруласын Худус халзан
|19
|
|Хонгирадын Тэгүдэр
|-
|20
|Чаурхай
|Хонхотаны Сүйхэтү чэрби
|Хонгиран
|20
|
|Хонгирадын Шунгур
|-
|21
|Тогоонтөмөр
|Мэгэтү
|Дархадын Хадаан
|21
|
|Мангудын Хуйлдар сэцэн
|-
|22
|Мороха
|Дорибөх
|Идухадай
|22
|
|Хонхотаны Суту ноён&lt;ref&gt;Мэнлиг эцгийн хүү&lt;/ref&gt;
|-
|23
|Ширахул
|Дагун
|Дамачи
|23
|
|Жалайрын Есүр ноён
|-
|24
|Хауран
|Алчи
|Тобсаха
|24
|
|[[Баягуд|Баягудын]] [[Үнгүр|Үнгүр буурч]]
|-
|25
|Тунхудай
|Тобуха
|Ажинай
|25
|
|Жалайрын Ухай ноён
|-
|26
|Түйдхэр
|[[Горлос|Горлосын]] Сачуур
|Жидэр
|26
|
|Жалайрын Барчуг ноён
|-
|27
|Олар хүргэн
|Олхонудын Хингиадай
|Буха хүргэн
|27
|Олхонудын Тайчу хүргэн
|
|Урианхайн [[Сүбэдэй баатар|Сүбээдэй баатар]]
|-
|28
|Хурил
|Ашиг хүргэн
|Хадай хүргэн
|28
|Хадархины Мухар хөрөө
|
|[[Доголху чэрби]]
|
|-
|29
|Хонгирадын [[Чигү хүргэн]]
|[[Хонгирад|Хонгирадын]] [[Алчи хүргэн]] 
|Хонгирадын нэр тодорхойгүй ноён
|29
|Урианхайн Есөнтэй&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|
|Урианхайн Удачи
|
|-
|30
|Хонгирадын нэр тодорхойгүй ноён
|[[Ихирэс|Ихирэсийн]] [[Буту хүргэн]], 2 мянган Ихирэс
|Ихирэсийн нэр тодорхойгүй ноён
|30
|Сөнидын Хадаан 
|
|[[Бэлгүдэй|Бэлгүтэй ноён]]
|
|-
|31
|[[Онгуд|Онгудын]] [[Алахуш Дигитхури|Алхушдигид хури хүргэн]]
|Онгудын ноён
|Онгудын ноён
|31
|[[Хонхотан|Хонхотаны]] [[Мэнлиг эцэг]]
|
|Хонгирадын [[Чигү хүргэн]]
|
|-
|32
|Онгудын ноён
|Онгудын ноён
|
|32
|[[Хиад|Хиадын]] Хөхө, Мэнгэтү ноёд
|
|Баарины  Ухар халжа
|
|}
Мянгат нь '''дотоод, гадаад''' хэмээн хуваагдах бөгөөд гадаад мянгат нь зэрэг зиндаагаараа дотоод мянгатаас даруй нэг дахин доогуур байжээ. Чингисийн эх, хөвгүуд, дүү нар болон авга [[Отчигин]] нар өөр өөрийн тусгай мянгаттай байв. Чингис хаан '''Отчигин, [[Өэлүн]] эх''' хоёрт түмэн өрх, ахмад хүү [[Зүчи|Зүчид]] 9000 өрх, хоёрдугаар хүү [[Цагадай|'''Цагадайд''']] 8000 өрх, гуравдугаар хүү [[Өгэдэй|'''Өгэдэйд''']] 5000 өрх, отгон хүү [[Тулуй|'''Тулуйд''']] 5000 өрх, дүү [[Хасар|'''Хасарт''']] 4000, дүү [[Хачиун Алчи|'''Хачиунд''']] 2000, дүү [[Бэлгүдэй|'''Бэлгүдэйд''']] 1500 өрх тус тус «хувь» болгон өгчээ.
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
|+Чингис хааны эх, дөрвөн дүү, таван ханхүүдээ өгсөн хувийн мянгатын ноёд&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Хамадани |first=Рашид ад-Дин |title=Судрын чуулган |publisher=ШУА, Түүхийн Хүрээлэн |year=2002 |edition=2 |volume=1 |location=Улаанбаатар |pages=404-408 |translator-last=Ц |translator-first=Сүрэнхорлоо}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; |№
! colspan=&quot;4&quot; |Чингис хааны 4 ханхүүгийн хувийн мянгатын ноёд
! colspan=&quot;3&quot; |Чингис хааны 4 дүүгийн хувийн мянгатын ноёд
|-
!Зүчи хан
!Цагадай хан
!Өгэдэй хаан
!Хүлгэн ханхүү
!Өэлүн эх, Отчигин ноён
!Жочи Хасар
!Хачиун алчи
|-
|1
|Салжиудын Мүнгүр ноён
|Баруласын Харачар
|Жалайрын Илугай
|Баруласын Хубилай ноён
|&lt;small&gt;&lt;big&gt;Хүчү&lt;/big&gt;&lt;/small&gt; 
|Жибгэ
|Урианхайн Чаурхай
|-
|2
|[[Гэнигэс|Гэнигэсийн]] [[Хунан (жанжин)|Хунан ноён]]
|Хонгирадын Мүгэ ноён
|Бэсүдийн Дэгэй
|Нохосын Тогорил ноён
|Хөхөчү
|
|Найманы Асудай
|-
|3
|[[Үүшин|Хушины]] Хушитай ноён
|Идухадай
|Сүлдүсийн Есөнтуа
|Тоорил ноён
|Ноёхоны Жунсо
|
|Найманы Учкаш гойон
|-
|4
|Хушины Байху ноён
|Баарины Хөхөчос
|Хонхотаны Дайр
|
|Хорхисун
|
|
|}
Монголын эртний нүүдлийн нийгмийн улс төрийн эохион байгуулалтын эртний өвөрмөц нэгэн хэлбэр нь “Хишигтэн” байв. Хишигтнийг эхлээд овог, аймгийн тэргүүлэгч нар биеэ болон орд өргөөгөө хамгаалах зорилгоор бий болгожээ. [[Чингис хаан|Тэмүжин]] ч Хамаг Монголын хаан болоод бие, орд өргөөгөө сахин хамгаалах өдрийн манааны 70 торгууд, шөнийн харуулын 60 хэвтүүлээс бурдсэн 150 хүн бүхий хишигтэнтэй болжээ.

Их Монгол улс байгуулагдсанаас хойш хишигтний үүрэг өсч, зохион байгуулапт дэг журам нь нарийсчээ. [[Чингис хаан]] хишигтний тоог нэгэн түмд хүргэж, түүний эгнээг түмт, мянгат, эуутын ноёдын хүүхдээс бүрдүүлж, бас сул чөлөөтэй хүмүүсийн хүүхдээс ухаан, чадлаараа шалгарсныг нь сонгон оруулж байв.

Удалгуй хишигтэн нь хааны бие, орд өргөөний аюулгүй байдлыг сахин хамгаалах төдийгүй, улс орны дотоод дэг журам сахиулах, үймээн, самуунаас сэргийлэх онцгой үүрэг хүлээх болов. Цаашид Хишигтэн бүтэц, үүрэг зохион байгуулалтын хувьд улам өргөжиж, улс орны цэрэг захиргааны нэгдмэл төв байгууллага болон хувирчээ. Өөрөөр хэлбэл, нэг ёсны засгийн газрын үүрэг гүйцэтгэх болсон. Дээд зиндааны албан тушаалтныг зөвхөн хишигтнээс томилно. Хишигтэнд чанд сахилга, хариуцлага хүлээлгэхийн хамт онцгой эрх ямба эдлүүлж байв. Ийнхүү хишигтэн бол Их Монгол улсын төрийн гол тулгуур болж байлаа.

=== Хууль===
Чингис хааны зарлигаар шадар түшмэл [[Шихихутаг]] &quot;[[Их Засаг]]&quot; хэмээх кодчилсон хуулийг батлан гаргасан байна. &quot;Их Засаг&quot; хуулийн өмнө энгийн ард иргэд болон ихэс дээдэс тэгш эрхтэй байж, адил ял зэмлэл хүлээдэг байснаараа онцлог юм. Хуулийн ял шийтгэл нь маш хатуу байсан бөгөөд жишээлбэл дайнд явах үед урд яваа хүнийхээ санамсаргүй унагаасан зүйлийг арын хүн авч өгөхгүй бол цаазаар авах ял оноодог байв. Энэхүү хатуу засаглал нь Монголын эзэнт гүрэнг амар амгалан, тайван тогтуун улс болгох үндэс суурь нь болж өгчээ. Европын жуулчид их гүрний ард иргэдийн өндөр зохион байгуулалттай, дэглэм журамтай байдлыг гайхан шагшсан байдаг.Мөн их засаг хууль нь Монголын хамгийн эртний хууль цаацын бичиг ба одоогоор олдсон эх сурвалж нь [[Солонгос]] улсад хадгалагдаж байна. 

Их гүрний үед сайд түшмэд, цэргийн жажид өөрсдийн авъяас чадварт тулгуурлан сонгогддог байсан бөгөөд шашин шүтэх эрхийг чөлөөлж өгсөн байна. Ард иргэдийн доторх хулгай дээрмийг чандлан хорьж зөрчигсдийг хатуу шийтгэдэг байв. Биедээ үнэт эрдэнэ тээж яваа ганц бие эмэгтэй хүн гүрний нэг өнцөгөөс нөгөө өнцөг хүртэл ямарч саадгүй аялах боломжтой байсан хэмээн зарим хууч ярианд өгүүлдэг. 

Их Монгол улсын үед аян дайнд мордох, их хааныг сонгох зэрэг хамгийн чухал асуудлуудыг [[Их Хуралдай]]гаар шийддэг байв. Их Хуралдайд алтан ургийнхан, цэргийн жанжид, төрийн сайдууд зэрэг хамгийн нөлөө бүхий хүмүүс уулзан цуглаж хамтаар улсын чухал асуудлуудыг шийддэг байжээ. 

Их гүрний өнцөг булан бүрт өртөө улаа байгуулж худалдаачид, элч нарын аюулгүй байдлыг хангасан байна. Эдгээр өртөө улаагаар дамжуулан худалдаачид [[Хятад]]аас [[Ойрх Дорнод]], [[Европ]] хүртэл саадгүй аялдаг байв. [[Чингис хаан]] төрийн тамгыг хэрэглэх болж, Монголчуудыг бичиг үсэгтэй болгох ажлыг эхлүүлж, мөн хуулчид, багш нар, уран бүтээлчдийг татвараас чөлөөлсөн байна.

Их Монгол улс өргөжин бэхжихийн хэрээр эрх зүйн болон заншлын эрхийн хэм хэмжээ нь ялгамж, онцлогоороо тодорч харилцан бие биедээ нөлөөлөн, Монголын нийгмийн харилцааны нарийн түвэгтэй байдлыг зохицуулахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн юм. Энэ үеийн эрх зүйн хэм хэмжээг агуулсан хууль цаазын сурвалж бол [[Их Засаг]] хэмээх нэгдмэл хууль юм. Эл хууль бол нийгмийн нэг төрлийн харилцаа бус, харин олон төрлийн харилцааг зохицуулсан нэгдмэл хууль цааз байжээ. Харамсалтай нь Их Засаг хууль бидэнд бүрэн эхээрээ уламжлагдаж ирээгүй. &quot;[[Монголын нууц товчоо]]&quot;, [[Рашид ад-Дин|Рашид Ад Дины]] &quot;[[Судрын чуулган]]&quot;, Жүвейний &quot;Ертөнцийг байлдан дагуулагчийн түүх&quot;, Магакийн &quot;Нум, сумтан ард түмний түүх&quot; зэрэг сурвалжийн шинжтэй бүтээлүүдэд Их Засаг хуулийн хэсэг зүйл заалтууд уламжлагдан иржзэ. 1320 онд Египетийн түүхч Макризи Алтан ордны улсаас [[Их Засаг]] хуулийн хамгийн томоохон хэсэг зүйл нээлтийг олсон нь тэр үеийн эрх зүйн чухал сурвалж болж буй.

«Их Засаг» хууль бол Монголын тулгар төр байгуулагдсан түүхт үйл явдлын үр дагавар болон төрсөн юм. Засаг гэдэг үгийн эртний язгуур утга нь хууль цааз, дүрэм, журам, хэв ёс гэсэн ойлголтыг илэрхийлж байжээ.«Их Засаг» хууль бол Их Монгол улсын хааны бүрэн эрх, засаг захиргаа, цэрэг, гадаад харилцаа, шашны суртал, ахуй заншил, иргэд хоорондын харилцаа, сургаал, сургамж, тэтгэвэр, тэтгэмж, өмч хөрөнгө. өв залгамжлал, гэрлэлт, гэр бүлийн харилцаа, худалдаа арилжаа, эрүүгийн хэрэг, ялын бодлого, шүүн таслах журмыг эохицуулсан хууль байжээ.Уг хууль дахь ял шийтгэлийн төрлүүд нь андгайлах (тангарагийн эрүү), золиослох, дөнгөлөх, торгох, ташуурдах буюу шийдэмдэх, гянданд хорих, цөлөх, цаазаар авах буюу алах ял байв. Их засаг хуулиар эмэгтэйчүүдийг худалдах болон хулгайлах, монголчуудыг хоорондоо байлдахыг хоригложээ.

Их Засаг хууль бол дэлхийн соёл иргэншлийн түүхнээ бүхэл бүтэн нийгэмд улс төрийн байгуулал бүрэлдэн төлөвшихөд томоохон үүрэг гүйцэтгэсэн эртний Вавилоны [[Хаммурапи хааны хууль|Хаммурапийн хууль]], Энэтхэгийн [[Ману цааз хууль|Манугийн хууль]] зэрэг алдартай хуулиудтай эн зэрэгцэхүйц ач холбогдолтой цааз-эрхэмжийн нэн чухал баримт бичиг юм. Учир нь эл хуулийн зарчим, үзэл санаа зөвхөн Монгол нутаг төдийгүй, ертөнцийн талыг эзэгнэсэн их гүрний хэмжээнд үйлчилж байсан хувьд дэлхийн хууль цаазны түүхэнд баларшгүй ул мөрөө үлдээсэн бөлгөө.

=== Засаг захиргааны хуваарь, төрийн байгуулал===
[[Зураг:Mongol dominions1.jpg|right|thumb|Монголын Эзэнт Гүрний хамгийн их өргөжин тэлсэн үе]]
[[Файл:Mongol Empire in the 13th-15th centuries (135373001).jpg|thumb|Евразийн Их Монгол Улс даяар]]
Өмнөх үеийн төр ёсны уламжлалд тулгуурлан шинэ тутам байгуулагдсан Монголын төр нь хэлбэрийн хувьд хэмжээгүй эрхт хаант засгийн төрхтэй боловч мөн чанараараа ардчиллын олон бүрдлийг өөртөө агуулсан, тун өвөрмөц шинж бүхий төр байв. Төрийн дээд эрхийг баригч нь их хаан байв. Их хаан бол тэнгэрээс заяат хэмээн өргөмжлөгдсөн, Монгол улсын хэмжээгүй эрхт эзэн, төрийн тэргүүн байсан ажгуу. Их хааны гарт төрийн дээд эрх мэдэл, үлэмж засаглал төвлөрч, тэрбээр Монголын газар нутгийн дээд өмчлөгч болж байлаа. Хаан амьд сэрүүн байхдаа өөрийнхөө залгамжлагчийг гэрээслэнэ. Энэ нь хаан өөрөөсөө хойш элдэв хямрал тэмцэл гарч, төр хямрахаас болгоомжилсон ухаалаг бодлого байв.

Хааныг сонгон өргөмжилж, төр улсын тулгамдсан асуудалд ончтой хариу эрэлхийлж, нягтлан магадласаны үндсэн дээр их хаанд зөвлөх эрх бүхий байгууллага бол [[Их Хуралдай]] байжээ. Их Хуралдай нь өмнөх үеийнхээс зохион байгуулалтын хэлбэрийн хувьд боловсронгуй болж, төрийн дээд байгууллагын шинжийг агуулж байсан. Хамгийн гол нь хэн бугай ч Их Хуралдайг алгасан хааны титэм хүртэх эрхгүй байсан явдал юм. Чухам үүгээр Их Хуралдайн эрх, сүр хүч илэрхийлэгдэж байв. Их Хуралдайд Чингис хааны ах дүү, үр хүүхэд, эх ба хатад, цэргийн жанжин, итгэлт нөхөд оролцоно. Зарим судлаач эл байгууллыг парламентат ёсны дээд өвөг хэмээн үздэг.

Их хаанд хэдийгээр хэмжээгүй эрх мэдэл төвлөрч байсан боловч эрдэм ухааныг дээдлэн биширч, мэргэдийн зөвлөлөөг сонсон, болгоон соёрхдог байжээ. Тиймээс ч Чингис хаан дэргэдээ [[Засаг захиргааны зохион байгуулалт|Сэцдийн зөвлөл]] байгуулж, улс төрийн шаггүй бодлоготон, эрдэмтэн мэргэдийг оруулж, тэдний санал бодлыг анхааралтай сонсдог байв. Зарим эрдэмтэд Сэцдийн зөвлөлийг төрийн институт болж чадаагүй гэж үэдэг. Их хаан гүйцэтгэх эрх мэдлээ хэрэгжүүлэх зорилгоор улс орны амьдралын хүрээ, салбарыг хариуцсан төрийн сайд нарыг томилж байжээ. Энэ ёсоор [[Мухулай]]г [[Ван|Го ван]] буюу улсын ван болгожээ. Энэ нь хааны тэргүүн шадар сайд байв. Түүнтэй эн зэрэгцэхүйц эрхтэй албан тушаалтан бол улсын заргач байв. Энэ тушаалд Чингис хаан өөрийн өргөж авсан дүү [[Шихихутуг]]ийг томилжээ. Их хаан түүнд «Мөнх тэнгэрийн ивээлээр улс гүрнийг тохинуулж байхад чи үзэх нүд, сонсох чих болж яв» гээд Надтай зөвлөж, Шихихутугийг шийтгээд цагаан дээр хөх бичиг бичиж, дэвтэрлэснийг ургийн урагт хүртэл хэн ч бүү өөрчилтүгэй» гэж тушаасан байна.

Чингис хааны хууль зарлигийн биеллийг хянах тусгай албан тушаалтан буй бопгожээ. Маркизийн [[Их Засаг]] хуулиас түүвэрлэж авсан гэсэн тэмдэглэлд засаг хэрэгжүүлэхийг хянагч тушаалд хүү Цагадайгаа томилсон гэж бичсэн байна. Ийнхүү төрийн хяналтыг буй болгожээ. [[Чингис хаан]] төрийн бусад сайд нарыг дэс дараалан томилсон байна. Тухайлбал. [[Боорчи]], [[Зэлмэ]], [[Наяа]] нарыг өөрийнхөө удирдлагад их төлөв цэргийн хэргийг эрхлэх төрийн сайдын тушаалд тохоон талбижээ. Мөн тийм зиндааны албан тушаалтан бол төрийн бэхи (шинжээч) [[Үсүн Өвгөн]] юм. Тэрбээр тэнгэр огторгуйг шинжиж, он жил, сар өдрийг заасан хуанли зохиож, наран, саран хиртэхийг эртнээс мэдэж хаан эзэндээ айлтгах, дайлаар мордох, Их Хуралдай чуулах сайн өдрийг тогтоох зэрэг үүрэг гүйцэтгэнэ. [[Бэхи|Төрийн бэхи]] цагаан хувцас өмсч, цагаан морь унаж явдаг заншилтай. Түүнээс дутахааргүй эрх мэдэлтэй байсан хүн бол [[Хөхчү бөө]] байв. Гэвч тэрбээр их эзнийхээ итгэлийг даалгүй, хаан төрд тэрсэлж, цаазын тавцанд очсон түүхтэй.

Гүйцэтгэж байсан үүргээс нь хөөн үзэхэд Тодой чэрби мал аж ахуйн сайд, [[Тататунга]] захиргаа, боловсролын сайдын зиндаанд ажиллаж байсан байна. Зарим хүмүүс төр, түмний өмнө байгуулсан баатарлаг гавъяа, цэргийн удирдах ур чадвараараа тодорч албан тушаалд томилогдож байв. Тухайлбал, [[Мухулай]], [[Боорчи]], [[Зэлмэ]], [[Шихихутуг]], [[Сорхон-шира]], [[Сүбээдэй]], [[Зэв]], [[Борохул]] (удалгүй нас барсан) Хэра-Унругэ, хожим Цуу мэргэн ([[Елюй Чуцай]]) нарыг есөн өрлөг хэмээн цэргийн жанжнаар томилсон байна. Зарим судлаачид тэднийг орчин цагийн цэргийн маршалуудтай дүйцүүлэн бичдэг.

=== Соёрхолын газар ===
Монголын байлдан дагуулалтаар харь орны үлэмж хэмжээний нутаг орон, хүн ардыг эзлэн авсан билээ. Иймээс эдгээр олон удаагийн аян дайнд байгуулсан гавьяа зүтгэлийг үнэлж ханхөвүүд, гүнж, ихэс ноёд тус бүрт тохируулан соёрхолын газрыг өрх ам бүлийн хамт шагнаж байсан. Чингис хааны үед эзэлсэн бүхий нутгаа дөрвөн хүүдээ хуваан өгсөн ч, ноёдод газар нутаг хуваан өгч байсангүй бөгөөд Өгөдэй хааны үеэс муж, хот, тосгон бүрээр нь хуваан эзэмшүүлэх болж, тухайн нутгаас авах татвар, гувчуур нь улсад төлөх болон, эзэн ноёнд төлөх гэсэн хоёр байдлаар татварлах болсон. 
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
|+Өгэдэй, Мөнх хаадын үед соёрхол хүртсэн ноёд&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Б |first=Батсүрэн |title=Их Монгол улс. Монголын эзэнт гүрний түүх |last2=П |first2=Дэлгэржаргал |last3=У |first3=Эрдэнэбат |publisher=Степпе паблишинг |year=2019 |isbn=978-9919-9552-0-5 |location=Улаанбаатар |pages=597-599}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=宋 |first=濂 |title=元史 |publisher=中华书局 |year=1976 |volume=8 |location=北京 |pages=2412-2444 |language=zh}}&lt;/ref&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; |№
!Ноёдын нэр
!Шагнуулсан газар, өрх
!Авах гувчуур, 1319 он дүнгээр
(жин торго)
! rowspan=&quot;2&quot; |№
!Ноёдын нэр
!Шагнуулсан газар, өрх
!Авах гувчуур, 1319 оны дүнгээр
(жин торго)
|-
! colspan=&quot;3&quot; |Өгэдэй хааны үе (1236-1238 он)
! colspan=&quot;3&quot; |Өгэдэй хааны үе (1236 он)
|-
|1
|[[Даридай отчигин|Даритай отчигин]]
|Нинхайжоугийн 10,000 өрх
|1812 жин торго
|33
|Тэндухур
|Жэндингийн 100 өрх
|
|-
|2
|Хасарын хүү Егү
|Баньян лугийн 24493 өрх
|3656
|34
|Сяонайдай
|Дунпингийн 100 өрх
|31
|-
|3
|Хачиуны хүү Алчидай
|Жинань лугийн 55200 өрх
|9648
|35
|Хэрэйдэй Бату
|Дунпингийн 100 өрх
|40
|-
|4
|Отчигин ноён
|Идү лугийн 62156 өрх
|11425
|36
|Мэгүчи
|Фэнсянгийн 130 өрх
|
|-
|5
|Бэлгүдэй ноён
|Эньжоугийн 11603 өрх
|1359
|37
|Жимисбаатар
|Хуаймэнгийн 100 өрх
|20
|-
|6
|Бат хан
|Пинян фүгийн 41302 өрх,
1238 онд Жэндин лугийн Жинжоугийн 10000 өрх 
|
|38
|Бөхтөмөр
|Жэндингийн 58 өрх
|23
|-
|7
|Цагадай хан
|Тайюань фүгийн 47330 өрх
1238 онд Жэндин лугийн Шэньжоугийн 10000 өрх
|6838
! colspan=&quot;4&quot; |Мөнх хааны үе (1252 он)
|-
|8
|Гүюг хаан
|Дамин фүгийн 68593 өрх
|5193 
|1
|[[Мөгэ|Мөгэ ханхүү]] 
|Жинань лугийн 5000 өрх
|
|-
|9
|Аригбөх
|Жэньдин лугийн 80000 өрх
|5013
|2
|Тайчу хүргэн
|Жэндингийн 270 өрх
|95 жин торго
|-
|10
|Хөлгөн ханхүү
|Хэжянь лугийн 45930 өрх
|4479
|3
|Хөхбуха ноён
|Иду лугийн 275 өрх
|
|-
|11
|Годан хан
|Дунпин лугийн 47741 өрх
|3524
|4
|Сажисбуха
|Бянлянгийн 291 өрх
|
|-
|12
|Алага бэхи, Онгуд аймаг
|Гаотанжоугийн 20000 өрх
|2399
|5
|Аргун заргач
|Жинингийн 35 өрх
|
|-
|13
|Луго гүнж, Алчи хүргэн
|Жининь лугийн 30000 өрх
|2209
|6
|Булгай Бат
|Дэжоугийн 153 өрх
|61 жин торго
|-
|14
|Хожин бэхи, Буту хүргэн
|12652 өрх
|2766
|7
|Шидэ ноён
|Дунпингийн 112 өрх
|84 жин торго
|-
|15
|Тэмүлэн гүнж, Чигү хүргэн
|Пүжоугийн 30000 өрх
|1836
|8
|Бона
|Дунпингийн 32 өрх
|18 жин торго
|-
|16
|Хулуйхан бэхи, ойрад аймаг
|Яньань фүгийн 9796 өрх
|722
|9
|Худуха
|Гуанпингийн 40000 өрх
|
|-
|17
|Мухулай го вангийн ураг
|Дунпингийн 39019 өрх
|3343
|10
|Тачу түмтийн ноён
|Пиняны 186 өрх
|37 жин торго
|-
|18
|Жалайрын Дайсун ноён
|Дунпингийн 10000 өрх
|720
|11
|[[Цагаан ноён (Тангуд)|Цагаан ноён]]
|Хуаймэнгийн 3606 өрх
|224 жин
|-
|19
|Хуйлдар сэцэн
|Тайань жоугийн 20000 өрх
|2425
|12
|Борохул ноён
|1252 онд Баодингийн 415 өрх
1257 онд Вэйхуй лугийн 1100 өрх
|449 жин
|-
|20
|Жүрчидэй ноён
|Дэжоугийн 20000 өрх
|2948
|13
|Сүбээдэй баатар
|1257 онд Бянляны 1100 өрх
|230 жин
|-
|21
|Бадай, Хишилиг
|Шүньдэ лугийн 14087 өрх
|2406
|14
|Тачар ноён
|Пиняны 200 өрх
|80 жин
|-
|22
|Баруун гарын 3 түмэн: [[Боролдой жанжин|Боролдой]]
|Гуанпин лугийн 17333 өрх
|1738
|15
|[[Урианхадай]]
|Дунпингийн 1000 өрх
|191 жин
|-
|23
|Тэмүдэй хүргэн
|Гуанпин лугийн 9457 өрх
|989
|16
|Сүдүн ноён
|1257 онд Жэндингийн 1100 өрх
|
|-
|24
|Өгэлэн чэрби
|Гуанпин лугийн 15807 өрх
|680
|17
|Есүр ноён
|1257 онд Жэндингийн 169 өрх
|
|-
|25
|Зүүн гарын есөн мянган: Хадаан тайш
|Хэжянь лугийн 1023 өрх
|160
|18
|[[Чингай|Чингай ноён]]
|1257 онд Баодингийн 95 өрх
|
|-
|26
|Есүбухын 4 мянган
|Хэжянь лугийн 1317 өрх
|223
|19
|Анчар ноён
|Тайюаний 550 өрх
|
|-
|27
|Есүгүрын 3 мянган
|Хэжянь лугийн 1775 өрх
|288
|20
|Тэмүдэй
|Датунгийн 751 өрх
|
|-
|28
|Тэлэнгүдийн 1 мянган
|Хэжянь лугийн 1450 өрх
|206
|21
|Егэ тайфу
|Шандугийн 540 өрх
|
|-
|29
|Жадараны Хошагул, Жусук
|Цайжоугийн 10000 өрх
|748
|22
|[[Амухай]]
|Дамингийн 33 өрх
|
|-
|30
|Таш хорчи
|Дунпингийн 680 өрх
|155
|23
|Суду ноён
|Дадугийн 31 өрх
|
|-
|31
|Дэгэй ноён
|Дамингийн 1713 өрх
|507
|24
|Буба хорч
|Дадугийн 84 өрх
|
|-
|32
|Хонгортахай
|Пиняны 144 өрх
|40
|25
|Алаг буурч
|Жэндингийн 55 өрх
|
|}

== Татвар ==
Монголын эзэнт гүрний татварын тогтолцоо нь татвар, гувчуурыг олон хэлбэрээр авч төрийн санг бүрдүүлж байсан. Татвар нь газар нутгаас авах бол, гувчуур нь хүн бүрээс авах татварын төрөл юм. Монголчууд суурин соёлт ард түмнийг эзлэн нэгтгэснээс хойш цаг үеэ дагаж хувьсаж байсан ч, нүүдэлчин болон суурин иргэнд зориулсан татварын давтагдашгүй хууль дүрмийг батлан хэрэгжүүлж, их хаад солигдох бүрт улам төгөлдөржүүлж байсан. Монголын нууц товчоонд өгүүлснээр нүүдэлчин малчдаас авах татварыг гувчуур гэж бичих нь олонтаа таарна.

Монголын Нууц Товчооны 279 дүгээр зүйлд: &quot;Чингис хаан эцгийн зовж байгуулсан улсыг бүү зовооё. Хөлий нь хөсөр, гары нь газар тавиулж жаргуулъя. Хаан эцгийн бэлэн суурийг эзлээд иргэнийг үл зовоохыг эрхэм болгоно. Шөл шүүс болгож харьяат улсын сүрэг хонь бүрээс нэжээд хонь жил тутам авч байна. '''Зуун хониноос нэжээд хонь''' гаргаж улсын доторх үгээгүй ядуучуудын тусламж болгож өгтүгэй. Бас олон ах дүү эр цэрэг, агт морь дараалан чуулах бол чуулагсдын ундыг тухай бүр ардаас татварлан авах нь зохилдохгүй. Зүг зүгийн мянгат бүрээс гүү гаргаж, мөн саах саальчин адуулах нутагчныг томилж өр хөлсийг төлөөд унагачин болготугай.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: Чингис хаан нас барсан ба Өгэдэй хаан болсон нь |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/13_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-11-11 |website=www.mongolian-art.de}}&lt;/ref&gt; Өгэдэй хааны нэгэн удаагийн зарлигаас 100 хонь тутмаас 1 хонь татаж, өнчин ядууст өгч байсныг мэдэхийн хажуугаар улсыг санг бүрдүүлэхэд энэ арга бас ашиглаж байсныг мэдэж болно.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=ШУА |first=Түүхийн хүрээлэн |title=Дэлгэрэнгүй тайлбартай Монголын нууц товчоо |publisher=Сэлэнгэ пресс ххк |year=2024 |edition=2 |location=Улаанбаатар |pages=326}}&lt;/ref&gt;

=== Хятадаас авах татвар ===
Алтан улсын хот сууринг эзэлсний дараа 1230 оны үед умард хятадаас авдаг татварыг Сүн улсын элч Пэн Дая, Сюй Тин нар тэмдэглэсэн нь: &quot;Хятад газрын ардын уран дархчуулаас бусад эр эм гэж ялгалгүйгээр жилд хотын ард нэг бүрээс 25 лан ширхэг торго, үхэр хонины гааль 50 лан ширхэг торго ... хөдөөний тариачны биеэс торго ширхэг 100 лан, амуу бол түүний ургацын их багыг үл хамааран өрх бүрээс жил бүр 20 мянган дин буюу ембүү мөнгө ... өрх бүрээс ширхэгээр мяндсыг сольж бодож авахаас гадна, элч өнгөрөх хийгээд зарлигаар нааш цааш явах цэрэг морины амуу будаа, зэр зэвсэг, жич албанаа хэрэглэх зардлыг тухайд нь нийлүүлэн бодож, ардаас татварлан авдаг... Доор сурагчид хийгээд гуйранчид ч хүртэл мөнхүү мөнгө гаргацгаан алба бариулмой&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Б |first=Батсүрэн |title=Их Монгол Улс. Монголын эзэнт гүрний түүх |publisher=Степпе Паблишинг |year=2019 |volume=1 |location=Улаанбаатар |pages=592|last2=П|first2=Дэлгэржаргал|last3=У|first3=Эрдэнэбат}}&lt;/ref&gt; Энэ мэдээ нь дайсан улсын элчийн хэтрүүлэгтэй мэдээлэл байх боломжтой гэдгийг тунгаах хэрэгтэй. 

Умард хятадад 1233, 1234, 1236 онд хүн амын тооллогыг жил бүр явуулснаар алба татварыг шинэчлэх ажил эхэлсэн. 1236 оны хүн амын тооллогоор умард хятадад 1,830,000 өрх айл бүртгэгдсэн. Мөн онд тунхагласан татварын шинэтгэлээр албан татварыг хүн бүрээс авч байсныг айл өрхөөс авах тогтолцоо руу шилжүүлж, дараах гурван төрлийн татвар авч байхаар болжээ. Хятад ном сударт 1236 оны татварыг &quot;улаан бичин жилийн хууль&quot; (丙申年法) гэж тэмдэглэдэг.

Төрийн хэрэгцээнд 2 өрх тутам 1 жин торго, өрхийн тэргүүн эр бүрээс 1 таар&lt;ref&gt;1 таар буюу 1 дань (石) гэдэг нэгж нь ойролцоогоор 50 кг-тай тэнцүү&lt;/ref&gt; будаа, хэрэв өсвөр насны хүүтэй бол 5 шэн&lt;ref&gt;1 шэн нь 0.9 литртэй тэнцүү байсан.&lt;/ref&gt; (升) будаа, шинэ өрхийн тэргүүнээс 5 шэн будаа авахаар болж, язгууртны хэрэгцээнд 5 өрх тутам 1 жин торго, худалдаа арилжааны ашиг орлогын 30/1-ийг, 40 жин давс тутмаас 1 лан мөнгө татаж байхаар тогтоосон байдаг.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite book |last=Б |first=Батсүрэн |title=Их Монгол улс. Монголын эзэнт гүрний түүх |publisher=Степпе паблишинг |year=2019 |location=Улаанбаатар |pages=594|last2=П|first2=Дэлгэржаргал|last3=У|first3=Эрдэнэбат}}&lt;/ref&gt; Гар урчууд, лам хуврагууд газрын хэмжээгээр татвар төлнө; харин түшмэд, худалдаачид эрийн тоогоор татвар төлнө.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=元史/卷093 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7093 |access-date=2025-11-11 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}&lt;/ref&gt; Тариа ногоо тарих тохиромжоор дунд зэргийн 1 мү&lt;ref&gt;1 мү нь орчин үеийнхээр 667 м&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; талбай болно&lt;/ref&gt; талбайгаас 2 шэн хагас, дээд зэргийн талбайгаас 3 шэн, чанар муувтар талбайгаас 2 шэн, харин усалгаат талбайгаас 5 шэн үр тариа жилдээ татахаар болжээ.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 1238 онд умард хятадаас татварын жилийн орлого 110 түмэн ланд хүрчээ.  

Өгөөдэй хааны засаглалын сүүлээр төрийн эрхийг сартуул гаралтай Абдул Рахманы санаачлагаар татварын хэмжээг хоёр дахин нэмэгдүүлж, хойд хятадаас урьд 220 түмэн лан мөнгө болгосон. Дөргөнө хатны үед улсын татварыг зөвхөн Абдул Рахман шийдэж, муж хот бүрт сартуул түшмэд татварыг хариуцаж, хүн бүрээс өндөр хэмжээний татварыг жилд олон удаа авч байсан ядуурал ихсэхэд хүрсэн. Гүюг хаан, Мөнх хааны үед Дөргөнө хатны үеийн завхралыг цэгцлэж, Өгөөдэй хааны үеийн хуучин татварын тогтолцоог мөрдүүлэх, шинэ татварын систем нэвтрүүлэхээр оролдсон. Мөнх хаан 1252 оноос хэрэгжүүлж эхэлсэн шинэ дүрмээр умард хятадаас газрын, хүний, өрхийн торгоны, тамга татвар гэсэн дөрвөн төрлөөр татварыг авах болсон. Тамга татвар нь худалдаа, үйлдвэрлэл зэрэг ашиг олж байгаа үед авдаг нэг төрлийн татвар юм. 
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
|+Өгэдэй хааны 1236 оны шинэ татварын дүрэм
!Татварын нэр төрөл
!Татвар авах хэмжээ
!Тайлбар
|-
| rowspan=&quot;4&quot; |Газрын татвар
|Усалгаатай талбайгаас 5 шэн будаа
|1 шэн нь 0.9 литртэй тэнцүү байсан.
|-
|Сайн чанартай 1 мү талбай бүрээс 3 шэн будаа
|1 мү нь орчин үеийнхээр 667 м&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; талбай болно
|-
|Дунд чанартай 1 мү талбай бүрээс 2 шэн хагас будаа
|
|-
|Чанар муутай 1 мү талбай бүрээс 2 шэн будаа
|
|-
|Тамга татвар
|Худалдааны ашгийн 30-ны 1 хувь, 40 жин давс тутмаас 1 лан мөнгө...
|Худалдаа арилжаа, үйлдвэрлэлийн ашгаас авдаг татварын нэр төрөл
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |Өрхийн торгоны татвар
|Улсад 2 өрх нийлж 1 жин торго
|
|-
|Язгууртан ноёнд 5 өрх нийлж 1 жин торго
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |Хүний татвар
|Өрхийн тэргүүн бүр 1 таар будаа, өсвөр насны хүүтэй бол 5 шэн будаа
|1 таар буюу 1 дань (石) гэдэг нэгж нь ойролцоогоор 50 кг-тай тэнцүү
|-
|Шинэ өрхийн тэргүүн 5 шэн будаа
|
|}

==Соёл==

===Археологи ===
Монголын нутгаас 12-р зууны сүүл, 13-р эхэнд хамаарагдах 7 хүний булш олдсон ба тус бүрт нь 7 морь дагалдуулан оршуулжээ.&lt;ref name=&quot;МҮТВ&quot;&gt;Тэд бидний тухай: Чингисийн нууц Digging for truths баримтат кино - МҮТВ&lt;/ref&gt; Нэг булшинд нь 1190-1230 оны үед амьдарч байсан эмэгтэй хүний шарил олдсон ба түүний булшнаас шонхорын дүрстэй бөгж олджээ.&lt;ref name=&quot;МҮТВ&quot;/&gt;

=== Хот суурин ===

==== Монгол нутаг дахь хот суурин ====

# [[Хархорум]]
# [[Аураг орд]]
# [[Чингай балгас]]
# [[Туулын Хар Түнийн орд]]: Хэрэйдийн [[Тоорил хан|Тоорил ханы]] орд өргөө байсан.
# Чингис хааны Луут орд (龍庭, longtin): Чингис, Өгөөдэй хааны нүүдлийн ордын нэг
# Халиутын орд
# Гэгээ Цагаан орд буюу [[Дойтын балгас]]: 1237 онд [[Өгөөдэй хаан]] байгуулсан.
# [[Шаазан хот]]: Өгэдэй хааны байгуулсан хот
# Тосху балгас: Өгэдэй хааны байгуулсан хот
# Хондуйн балгас: одоогийн ОХУ-ын Өвөр Байгалийн хязгаарын Борзинск районд байсан [[Хасар|Хасарын]] удмынхны хот. 
# Эрчүүгийн орд
# [[Ханзатын туурь]]: [[Хүлгэн|Хөлгөн ханхүүгийн]] удмынхны зуны орд өргөө. Одоогийн Хэнтий аймгийн Баян-Овоо сумын нутагт байсан.
# [[Шанду]]
# [[Инчан]]

==Уналт==
[[Файл:Mongol Empire (greatest extent).svg|thumb|хамгийн их хэмжээгээр]]
[[Зураг:Mongol 13.png|thumb|Эзэнт гүрэн дөрвөн хаанд хуваагджээ]]
1300-аад оноос Монголын эзэнт гүрэн хямралд орж эхлэв. 1260 онд [[Хубилай]] өөрийгөө хаанд өргөмжилж, улмаар 1267 онд Монголын нийслэлийг [[Хархорум]] хотоос Хаан балгас (Дайду) (одоогийн [[Бээжин]] хотын баруун хойд талд байсан) хотод шилжүүлэв. 1271 онд Их Монгол Улсын нэрийг өөрчилж, [[Юань]] хэмээн нэрийдсэнээр Монголын эзэнт гүрэн [[Алтан Орд]], [[Ил Хаант Улс]], [[Цагадайн улс]], [[Юань улс]] гэсэн дөрвөн хаант улсад хуваагдав. Алтан орд, Ил Хаант Улс, Цагадайн улсууд Юань улсад жил бүр татвар өгч, Юань улсын хааныг өөрсдийн эзэн захирагч гэдгийг хүлээн зөвшөөрдөг байв. Гэвч энэ харилцаа төдий л бат бэх биш байв. XIV зууны эхэн үед Евразид [[Хар үхэл]] хэмээх тахал гарч олон сая хүнийг амийг авч явжээ. Энэ өвчин худалдааны зам дагуу асар хурдацтай тархаж байсан тул хүн, амьтны хөл тасарч, орон нутгуудад хөл хорио тогтоосон байна. Үүний улмаас улс орнуудын элчин харилцаа тасарч, Монголчуудыг байгаа газартаа суухаас өөр аргагүй болгосоноос хоорондын харилцаа алдагджээ. Мөн газар сайгүй өлсгөлөн дэгдэж, үймээн самуун гарах болов. Орон нутгийн захирагчид бие даах болсон ба Чингис хааны удмынханы хооронд эрх мэдлийн төлөөх тэмцэл улам хурцадсаар байлаа. [[Ил Хаант Улс]] Абу Саид ханыг нас барсны дараа олон тооны эмирийн улсуудад хуваагдав. Эдгээр улсууд нь XIV-XVI зууны үед бүгдээрээ мөхжээ. Энэ үед Хятадад тахал, өлсгөлөн, байгалийн гай гамшгаас болж, олон хүн үхэж үрэгджээ. Мөн орон нутгийн засаг захиргаа болон Монголчуудын авах албан татвар улам нэмэгдэж, ард түмний амьдрал улам дорджээ. Түүний улмаас Хятадад Юань улсын эсрэг бослого үймээн газар сайгүй гарах болов. Тэдгээрээс хамгийн далайцтай бослого нь 1330-аад оны үеэс гарсан [[Улаан алчууртны бослого]] юм. Улаан алчууртнууд болон Юань улсын засаг захиргааны хоорондын дайн хэдэн жилийн туршид үргэлжилжээ. Үүний эцэст Улаан алчууртнууд дараа дараалан бут цохигдож, бослого бараг дарагдах гэж байтал Улаан алчууртны бослогын нэгэн толгойлогч [[Чжу Юань Чжан]] Мин улсыг байгуулж, өөрийн босогчдыг чадварлаг удирдаж, [[Хятад]]ын энгийн ард түмний дэмжлэгийг авсаны үр дүнд 1368 онд Юань улсын нийслэл Хаан балгас хотыг эзлэн авч, Хятад дахь Монголын захиргааг буулган авчээ. Юань улсын хаан [[Тогоонтөмөр хаан|Тогоонтөмөр]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрмийн]] ард зугатан гарч, Юань улсын захиргааг Хятадад дахин сэргээхийг санаархах болов. Чжу Юань Чжан цагаан хэрмийн ард хөөгдөж гарсан Монголчуудын эсрэг аян дайн хийж, Юань улсыг бүрэн устгахыг оролдсон боловч бүтээгүй юм. 

[[Лев Николаевич Гумилев]] &quot;Их талын байгаль ба хүмүүс&quot; бүтээлдээ &quot;Төв Азийн үндэстнүүд хятадын соёлд таагүй ханддаг байв. Жишээ нь түрэгүүд хятадын уусгах бодлогын эсрэг тусгайлсан бодлого баримталдаг байв. Уйгурууд манихейн, харлугууд лал, басмал, онгудууд несторын, төвөдүүд буддын шашныг хятадаар дамжуулалгүйгээр шууд Энэтхэгээс хүлээн авч хятадын соёл Цагаан Хэрэмнээс гадагш нэвтэрч чадсангүй. Хүннү, түрэг, монголчууд нь хоорондоо зөрчилдөн тэмцэлддэг байсан ч хятадын уусгах аюулын эсрэг хаалт болж байв&quot; гэж бичжээ.&lt;ref&gt;[http://gumilevica.kulichki.net/articles/Article16.htm  ЛЮДИ И ПРИРОДА ВЕЛИКОЙ СТЕПИ] &quot;Примечательно общее для всех народов Центральной Азии неприятие китайской культуры. Так, тюрки имели собственную идеологическую систему, которую они отчетливо противопоставляли китайской. После падения Уйгурского каганата уйгуры приняли манихейство, карлуки - ислам, басмалы и онгуты - несторианство, тибетцы - буддизм в его индийской форме, китайская же идеология так и не перешагнула через Великую стену&quot;...&quot;Так малочисленные монголы победили огромный Китай, объединив те дальневосточные народы, которые не соглашались стать объектом китаизации&quot;...&quot;Возвращаясь к более ранней эпохе и подводя некоторые итоги вышесказанному, отметим, что, хотя хунны, тюрки и монголы весьма разнились между собой, все они оказались в свое время барьером, удерживавшим натиск Китая на границе степей&quot;&lt;/ref&gt;

[[Цагаадайн Улс|Цагадайн улс]] XIII зууны сүүл үеэс Самарканд хотоор төвлөрсөн суурин соёл иргэншилтэй Мавереннахр, Долоон мөрөн, Турфаны хөндийгөөр төвлөрсөн нүүдлийн соёл иргэншилтэй [[Моголистан]] хэмээх хоёр хэсэгт хуваагдаж, XIV зууны туршид хоорондоо тэмцэлдсээр байв. 1340-өөд оноос Мавереннахрт доголон хэмээх хочтой Монголын Барулас овгийн угсааны эмир Төмөрийн улс бий болсон боловч XV зууны эхэн үед доголон Төмөрийн нас барсны дараа олон жижиг эзэмшил болон хуваагдсан ба улмаар Алтан ордноос нүүж ирсэн Үзбекүүдийн довтолгоонд өртөж, мөхжээ. [[Доголон Төмөр]]ийн угсааны Бабур ноён Үзбекүүдэд шахагдан [[Энэтхэг]]т очиж, Их Могол улсыг байгуулсан юм. Хожим 1859 онд Их Моголын улс Британичуудад цохигдон мөхжээ. Моголистан XVI зууны үеэс суурин соёл иргэншилд орж, Исламын шашныг шүтэх болжээ. Моголистаны Мухаммед хаан захирагдагсаддаа чалма малгай өмсөхийг хүчээр тулган хүлээлгэсэн ба Таш-Рабат хотыг байгуулж, суурин байдлаар амьдрах болов. Моголистаны баруун талаас Үзбекүүдээс тасарсан Казахууд, зүүн талаас Ойрадууд довтолж шахамдуулах болсон тул Моголистаны Султан Саид хаан XVI зууны үед нийслэлээ Яркенд хотод шилжүүлж, улсаа Яркендын хаант улс хэмээн нэрийджээ. XVII зуунд Яркендын хаант улс Зүүнгарын хаант улсын захиргаанд орсон юм. Алтан орд XIV зууны эхэн үеэс хямралд орж, олон хан солигджээ. Улмаар XV зууны үед Алтан орд [[Түрэг]] хэлт нүүдэлчдийн ордууд болон задарчээ. Алтан ордны улсаас [[Казань]], [[Крым]], [[Астрахань]], [[Ногайн орд]], [[Сибирийн ханлиг|Сибир]]ийн хант улсууд тасран гарчээ. Алтан ордны үлдэгдэл болох Их орд 1502 онд Крымийн ханлигт эзлэгдэн мөхсөн байна. Алтан ордны улсаас тасран гарсан улсууд XV-XVIII зууны үед бүгдээрээ Орост эзлэгдсэн бөгөөд хамгийн сүүлчийн бие даасан улс болох Крымийн хаант улс 1784 онд [[Орос]]т эзлэгджээ. Юань улсын хаад Монголд эргэн ирсний дараа Монголын хаан Аюушридар Юань улсын Цагаан хэрэмнээс хойших нутгийг эрх мэдэлдээ барьсаар байлаа. Гэвч 1389 онд  [[Төгстөмөр]] хаан Мингийн цэрэгт ялагдан зугатаж яваад Аригбөхийн угсааны Есүдэр ноёнд алагдсанаар Юань улсын нэгдмэл хүч үгүй боллоо. Монголчууд олон жижиг ноёдын эзэмшлүүдэд хуваагджээ. Эдгээрээс Хубилайн удмынхны толгойлсон монголчууд, Цорос аймгийн ноёдын толгойлсон [[ойрад]]ууд давамгайлан гарч ирж, хоорондоо тэмцэлдэх болжээ. Энэ хоёр хүчин зарим үед нэгдэж байсан боловч удалгүй задардаг байлаа. XVII зууны үед Хубилайн удмынхны толгойлсон Монголчууд [[Манж Чин улс]]ад дагаар орсоноор Юань улсын улбаа ариллаа. XVIII зуунд Ойрадуудын байгуулсан [[Зүүнгарын хаант улс]] Манж Чин улсад эзлэгдсэнээр Евразийн их тал нутагт монголчууд ноёрхох явдал үгүй болжээ.

== Түүхэн нөлөө, гуйвуулга ==
Их Монгол Улсын байлдан дагууллын үед гарсан хохирлын хэмжээг гадаадын орнууд хэт дөвийлгөн гуйвуулах явдал байдаг.&lt;ref&gt;[http://amgalant.com/genocide-as-a-way-of-life-a-paper-by-paul-d-buell Central Eurasia: Genocide as a way of life?]/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.academia.edu/241538/Central_Eurasia_Genocide_as_a_way_of_life Central Eurasia: Genocide as a way of life? Paul Buell]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.sowhymongolia.com/10-reasons-genghis-khan-was-not-a-genocidal-maniac/ |title=10 Reasons Genghis Khan Was NOT a Genocidal Maniac |access-date=2015-11-01 |archive-date=2015-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151030033112/http://www.sowhymongolia.com/10-reasons-genghis-khan-was-not-a-genocidal-maniac/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Энэ нь тухайн цагийн түүхийн сурвалж үлдээсэн хүмүүс нь эзлэгдсэн орны хүмүүс байсантай холбоотой юм. 

2005 оны 11 дүгээр сард НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблей Их Монгол улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойг дэлхий дахинаа тэмдэглэн өнгөрүүлэх талаар тусгай тогтоол гаргав. Энэ тогтоолд: Нүүдлийн соёл иргэншил нь худалдаа, арилжааны өргөн сүлжээг хөгжүүлж, захиргаа, соёл, шашин болон худалдааны томоохон төвийг байгуулахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн гэж тэмдэглэжээ. Уг тогтоолын дагуу ХБНГУ, Австри, Унгар зэрэг олон оронд Чингис хаан ба эзэнт гүрэн үзэсгэлэн гарч, олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал болж өргөн тэмдэглэсэн билээ.

== Зураг ==
&lt;gallery&gt;
Файл:Ази 5-11-р зуун-украин сайтын зураг.jpg
Файл:Их Монгол улс 5.jpg
Файл:A Short History of the World, p0293.jpg
Файл:XIII.gif
Файл:Их Монгол улс-украин сайтын зураг.jpg
File:Asia 13th Century.pdf
Файл:Монголчууд Киевийн улсад довтолсон нь.jpg
Файл:Алтан Орд, Цагадай 14-р зуун орос сайтын зураг.jpg
Файл:MongolEmpire1300.png|Юань улс
Файл:Уйгурын Идигүдийн улс, 861 (867)—1368 он.png|Уйгурын буддын шашинт Идигүдийн улс, 861 (867)—1368 он. Чингис хаанд дагаар орсон. Хожим [[Моголистан]]ы бүрэлдэхүүнд оржээ.
&lt;/gallery&gt;

== Мөн үзэх ==
{{Commonscat|Mongol Empire|Их Монгол Улс}}
* [[Чингис хаан]]
* [[Их Монгол Улсын хаад]]
* [[Монгол ноёдын цол хэргэм]]
* [[Их Монгол улс болон Юань гүрний үеийн дайн тулаан]]
* [[Монголын анхны арми]]

== Ном зүй ==
* &quot;''HISTORIA MONGALORUM''&quot; Fra Giovanni da Pian del Carpini, 1245-1247, &quot;''Монголчуудын түүх''&quot; Плано Карпини, итали хэлнээс орчуулсан Л.Нямаа, 2006, ISBN 99929-2-214-1
* [[Балдандоржийн Сумъяабаатар|Б. Сумъяабаатар]], &quot;Чингис Хааны Их Монгол Улс, Солонгос түүхийн сурвалжид, 2025, ISBN 978-9919-0-2767-4
== Цахим холбоос ==
*[https://web.archive.org/web/20160314065258/http://forum.freekalmykia.org/index.php?showtopic=141 МНТ эх хувилбараар нь татах]
*[http://silverhorde.viahistoria.com/research/MongolHeraldry/DSC07236.JPG ИМУ-н угийн бичиг, тамга]
*[https://web.archive.org/web/20140725033127/http://altaica.narod.ru/SECRET/e_tovchoo.htm Сокровенное Сказание Монголов -Козины орчуулга]
*[http://books.google.mn/books?id=wc2vM8uOBkoC&amp;dq=teguder&amp;source=gbs_navlinks_s Beyond the Legacy of Genghis Khan, Linda Komaroff]
*[http://books.google.mn/books?id=4D9pO_4j9-4C&amp;dq=teguder&amp;source=gbs_navlinks_s History and Historiography of Post-Mongol Central Asia and the Middle East]
*[http://books.google.mn/books?id=VxOcXC85tnQC&amp;dq=teguder&amp;source=gbs_navlinks_s Kingship and Ideology in the Islamic and Mongol Worlds]
*[http://www.cultorweb.com/eBooks/Storia/Historical%20Dictionary%20of%20the%20Mongol%20World%20Empire.pdf Historical Dictionary of the Mongol World Empire]
*[https://books.google.mn/books/about/The_Mongol_Empire_between_Myth_and_Reali.html?id=o44cBQAAQBAJ&amp;redir_esc=y The Mongol Empire between Myth and Reality: Studies in Anthropological History], Denise Aigle BRILL, Oct 28, 2014 
*[http://books.google.mn/books?id=GExyMO9QSTMC&amp;dq=%D0%A1%D0%B8%D0%B1%D0%B8%D1%80%D1%8C,+%D0%A6%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F+%D0%B8+%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F+%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F+%D0%B2+%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0&amp;source=gbs_navlinks_s Этногенез и культурогенез в Байкальском регионе (средневековье)]
*[http://ru.warriors.wikia.com/wiki/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B Монголы ru.warriors.wikia.com]
*[https://web.archive.org/web/20151030020245/http://asianhistory.about.com/od/mongolia/f/Effects-Mongols-Europe.htm What Effect Did the Mongols Have on Europe?]
*[http://afe.easia.columbia.edu/mongols/main/transcript.pdf The Mongols in World History]

==Эшлэл==
{{reflist}}

{{s-start}}
{{Залгамжлал
|өмнө=[[Хамаг Монгол]]&lt;br/&gt;[[Хэрэйд]]&lt;br/&gt;[[Найман]]&lt;br/&gt;[[Татар]]
|он=1206-1271
|албан_тушаал= Их Монгол улс
|дараа=[[Юань улс]] &lt;br/&gt;[[Алтан Орд]]&lt;br/&gt;[[Цагадайн улс]]&lt;br/&gt;[[Ил Хаант Улс]]
}}
{{end}}
{{Их Монгол Улсын сэдэв}}

[[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]]
[[Ангилал:Их Монгол Улс| ]]
[[Ангилал:Еврази]]
[[Ангилал:Азийн түүхэн нутаг дэвсгэр]]
[[Ангилал:Дундад зууны улс]]
[[Ангилал:Европын түүхэн нутаг дэвсгэр]]
[[Ангилал:Монголын түүхэн нутаг дэвсгэр]]
[[Ангилал:Төв Азийн түүх]]
[[Ангилал:Монголын түүхэн улс]]
[[Ангилал:Морь түүхэнд]]
[[Ангилал:Түүхэн эзэнт гүрэн]]</text>
      <sha1>b32nhlpi2rxbdmnzdtq90e8knbplwza</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тархи хөдлөлт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3286</id>
    <revision>
      <id>855581</id>
      <parentid>731756</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T14:50:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KenntnisseSchüler</username>
        <id>102363</id>
      </contributor>
      <origin>855581</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1263" sha1="0ww4e0vgeaiff4bq1n47kqbdl7y9kgu" xml:space="preserve">Тархи хөдлөөд удвал хэцүү. Удахаараа хараа муудахаас эхлээд олон сөрөг нөлөөтэй байдаг юм билээ. Барьдаг мэддэг хүмүүс бол судас бариад мэдчихдэг. Харин хэрэглэж болох хялбар арга нь улаан утас тэг дунд нь зангидаад, зангилаасыг нь 2 хөмсөгнийхөө яг голд нь дарж бариж байгаад толгойгоо тойруулан шилэн хүзүүний хонхорт уулзах цэгийг сайн тэмдэглээд ав. Тэгээд голд нь зангилсан зангилаасаа ашиглаад утасныхаа хоёр талыг тэнцүүлээд урт богино байвал тархи хөдөлсөн гэдэг юм билээ.

[[Ангилал:Тархи нугасны мэдрэлийн өвчин]]
[[Ангилал:Ортопеди ба гэмтлийн мэс заслын өвчин]]
[[Ангилал:Мэдрэлийн мэс заслын өвчин]]
[[Ангилал:Түргэн тусламжийн анагаахын өвчин]]
[[Ангилал:Тархи]]

{{Symptom-stub}}
{{Neuro-stub}}</text>
      <sha1>0ww4e0vgeaiff4bq1n47kqbdl7y9kgu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Карат (сорьц)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6511</id>
    <revision>
      <id>855575</id>
      <parentid>742747</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T14:49:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KenntnisseSchüler</username>
        <id>102363</id>
      </contributor>
      <origin>855575</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2774" sha1="nnroo8nh2ivnpln4to4vl0z5n3vixy8" xml:space="preserve">{{redirect2|Карат (сорьц)|Карат|салаа утга}}

'''Карат''' (товчлол нь '''ct''' эсвэл '''K''') нь [[цагаан алт]], [[алт]] зэрэг үнэт эдлэлийн [[сорьц]]ыг хэмжих нэгж юм. 

Нэг карат гэдэг нь тухайн эдлэлийн нийт [[масс]]д эзлэх үнэт металлын жингээр хэмжигдэх хэмжээ бөгөөд доорхи байдлаар томъёолно.

: &lt;math&gt;X = 24\,\frac{M_g}{M_m}&lt;/math&gt;
Үүнд:
: &lt;math&gt;\mathit{X}&lt;/math&gt; - карат буюу сорьцын хэмжээ,
: &lt;math&gt;M_g&lt;/math&gt; - тухайн эдлэл дэх цэвэр цагаан алт, алтны масс, 
: &lt;math&gt;M_m&lt;/math&gt; - тухайн эдлэлийн нийт масс.

Иймээс 24-карат алт нь цэвэр алт (100% Au), 18-карат нь 75% алт, 12-карат нь 50% алтны агуулгатай байна. 

Зарим түгээмэл хэрэглэгддэг каратуудыг сорьцтой харьцуулбал: 

*24 карат (сорьц 999)  
*23 карат  сорц  958333333 
*22 карат (сорьц 916)  91666666
*21 карат сорц 87500000
*20 карат (сорьц 833)
*19 карат сорц 79166666
*18 карат (сорьц 750)
*17 карат сорц 708333333
*16 карат сорц [[Хи]] 66.666667
*15 карат (сорьц 625)
*14 карат (сорьц 585)
*10 карат (сорьц 417)
*9 карат (сорьц 375)

==Ашигласан хэвлэл==
*Fallon, S. (2006) ''Hong Kong &amp; Macau'', 12th ed., Melbourne ; London : Lonely Planet, ISBN 1-7405-9843-1 
*Harper, D. (2001) &quot;[http://www.etymonline.com/index.php?term=carat Carat]&quot;, in: ''Online Etymological Dictionary'', accessed [[28 August]] 2007
*New Scientist (2006) ''[http://www.newscientist.com/channel/life/mg19025505.100-did-carob-seeds-allow-shady-diamond-deals.html Did carob seeds allow shady diamond deals?]'', New Scientist magazine, '''2550''' (09 May), p. 20
*Turnbull, L.A., Santamaria, L., Martorell, T., Rallo, J. and Hector, A. (2006) &quot;[http://www.journals.royalsoc.ac.uk/content/15p3746800886851/ Seed size variability: from carob to carats]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&quot;, ''Biology Letters'', '''2''' (3: Sept. 22), p. 397&amp;ndash;400, [[Digital object identifier|DOI]] 10.1098/rsbl.2006.0476
*World Gold Council (2003) ''[http://www.gold.org/jewellery/technology/caratage/index.html The Caratage (Karatage) System For Gold Jewellery]'', Online article accessed [[28 August]] 2007

[[Ангилал:Алтны худалдаа]]
[[Ангилал:Металл судлал]]
[[Ангилал:Сорьцын нэгж]]</text>
      <sha1>nnroo8nh2ivnpln4to4vl0z5n3vixy8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Импульс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6620</id>
    <revision>
      <id>855570</id>
      <parentid>736076</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T14:47:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KenntnisseSchüler</username>
        <id>102363</id>
      </contributor>
      <origin>855570</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2020" sha1="dzu38mncnn2s45lui0m4xqqvrxw4wmp" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}

Биеийн хөдөлгөөн нь биеийн масс, хурднаас хамаарсан хэмжигдэхүүн байна. Бие, масс, хурдны хэмжигдэхүүнийг '''импульс''' гэнэ. [[Сонгодог механик|Сонгодог механикт]] импульсийг [[Хугацаа|хугацаатай]] харьцангуйгаар [[Хүч|хүчнээс]] авсан [[Интеграл|интегралаар]] тодорхойлдог:

:&lt;math&gt;\mathbf{I} = \int \mathbf{F}\, dt &lt;/math&gt;
үүнд
:'''I''' нь импульс (заримдаа '''J'''-ээр тэмдэглэдэг),
:'''F''' нь хүч бөгөөд
: ''dt'' нь хязгааргүй жижиг хугацааны өөрчлөлт болно.

[[Ньютоны хоёрдугаар хууль|Ньютоны хоёрдугаар хуулийг]] ашиглан бичвэл:

:&lt;math&gt;\mathbf{I} = \int \frac{d\mathbf{p}}{dt}\, dt &lt;/math&gt;
:&lt;math&gt;\mathbf{I} = \int d\mathbf{p} &lt;/math&gt;
:&lt;math&gt;\mathbf{I} = \Delta \mathbf{p} &lt;/math&gt;

Улмаар импульс нь биед хүч үйлчилснээр биеийн [[Хүчний момент|хүчний моментийн]] өөрчлөлтөөр тодорхойлогдож болно. Мөн үйлчилж буй хүч болон масс нь тогтмол үед импульсийг дараах хялбар хэлбэрээр илэрхийлж болно:

:&lt;math&gt;\mathbf{I} = \mathbf{F}\Delta t = m \Delta \mathbf{v}&lt;/math&gt;

үүнд
:'''F''' нь ''тогтмол'' нийт хүч
:&lt;math&gt;\Delta t&lt;/math&gt; нь хүч үйлчилсэн хугацааны интервал
:''m'' нь биетийн ''тогтмол'' масс
:Δ'''v''' нь тухайн хугацааны туршид хүчний үйлчлэлээр бий болсон хурдны өөрчлөлт бөгөөд
:mΔ'''v''' = Δ(m'''v''') нь шугаман моментын өөрчлөлт болно.

[[Ангилал:Механик]]</text>
      <sha1>dzu38mncnn2s45lui0m4xqqvrxw4wmp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Моссын шатлал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6642</id>
    <revision>
      <id>855569</id>
      <parentid>796859</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T14:47:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KenntnisseSchüler</username>
        <id>102363</id>
      </contributor>
      <origin>855569</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3376" sha1="t1iwl6w20y38tau6p3m9u2o3cyk1dka" xml:space="preserve">'''Моссын шатлал (Эрдсийн хатуулаг тодорхойлох Моссын шатлал)''' нь [[эрдэс|эрдсийн]] харьцангуй [[хатуулаг|хатуулгийг]] тодорхойлоход хэрэглэгддэг ангилал юм. Уг шатлалыг [[Герман]]ы [[эрдэс судлал|эрдэс судлаач]] Фредрих Мосс [[1812]] онд зохиожээ. 

Нэг эрдсийг нөгөө эрдсээр зурахад, хатуу эрдэс нь зөөлөн эрдсээ зурах бөгөөд энэ үзэгдэл дээр үндэслэн уг ангилалыг хийсэн болно. Жишээлбэл, ямар нэгэн материал [[апатит]]аар зурагдаад, харин [[хайлуур жонш|хайлуур жоншоор]] зурагдахгүй байвал, уг материалын хатуулаг Моссын шатлалаар 4 ба 5-ийн хооронд байна. 
 

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Хатуулаг
!Эрдэс
!Үнэмлэхүй хатуулаг
|-
|align=&quot;center&quot;|1
|[[Тальк]]
(Mg&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;Si&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt;(OH)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)
|align=&quot;center&quot;|1
|-
|align=&quot;center&quot;|2
|[[Гипс]] (CaSO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;·2H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O)
|align=&quot;center&quot;|2
|-
|align=&quot;center&quot;|3
|[[Кальцит]] (CaCO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;)
|align=&quot;center&quot;|9
|-
|align=&quot;center&quot;|4
|[[Хайлуур жонш]] (CaF&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)
|align=&quot;center&quot;|21
|-
|align=&quot;center&quot;|5
|[[Апатит]]
(Ca&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;(PO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;(OH-,Cl-,F-))
|align=&quot;center&quot;|48
|-
|align=&quot;center&quot;|6
|[[Хээрийн жонш]] (KAlSi&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;8&lt;/sub&gt;)
|align=&quot;center&quot;|72
|-
|align=&quot;center&quot;|7
|[[Кварц]] (SiO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)
|align=&quot;center&quot;|100
|-
|align=&quot;center&quot;|8
|[[Топаз]] (Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;SiO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;(OH-,F-)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)
|align=&quot;center&quot;|200
|-
|align=&quot;center&quot;|9
|[[Корунд]] (Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;)
|align=&quot;center&quot;|400
|-
|align=&quot;center&quot;|10
|[[Алмааз]] (C)
|align=&quot;center&quot;|1500
|}

Харандааны балны хатуулаг Моссын шатлалаар - 1; хүний хумс - 2.5; зэс зоос - ойролцоогоор 3.5; хутганы төмөр - 5.5; цонхны шил - 5.5; төмрийн хуурай - 6.5 байдаг байна&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.gemcutters.org/LDA/hardness.htm|date= 1998|accessdate= 2007-08-19|title= &quot;The Hardness of Minerals and Rocks&quot; by William S. Cordua|work= Lapidary Digest|archive-date= 2021-03-09|archive-url= https://web.archive.org/web/20210309082401/http://www.gemcutters.org/LDA/hardness.htm|url-status= dead}} Hosted at [http://www.gemcutters.org/ International Lapidary Association]&lt;/ref&gt;. Эдгээр гарын доорхи материалыг ашиглан эрдсийн хатуулгийг хялбарханаар тодорхойлж болно.

== Ашигласан хэвлэл ==
{{reflist}}
* American Federation of Mineralogical Societies. [https://web.archive.org/web/20230311042255/https://www.amfed.org/t_mohs.htm &quot;Mohs Scale of Mineral Hardness&quot;]. Last Revised on April 21, 2007. Retrieved on August 19, 2007.
* Cordua, William S. [https://web.archive.org/web/20210309082401/http://www.gemcutters.org/LDA/hardness.htm &quot;The Hardness of Minerals and Rocks&quot;]. ''Lapidary Digest'', c. 1998.

[[Ангилал:Эрдэс судлал]]</text>
      <sha1>t1iwl6w20y38tau6p3m9u2o3cyk1dka</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цэнэгийн нягт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7003</id>
    <revision>
      <id>855585</id>
      <parentid>807456</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T14:51:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KenntnisseSchüler</username>
        <id>102363</id>
      </contributor>
      <origin>855585</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2731" sha1="4a9cq306mezy7c37ygajd3ebkk0d6ax" xml:space="preserve">'''Цэнэгийн нягт''' гэдэг нь [[Шулуун (математик)|шулуун]], [[гадаргуу]], эсвэл [[эзэлхүүнд]] ноогдох [[Цахилгаан цэнэг|цахилгаан цэнэгийн]] хэмжээгээр илэрхийлэгдэх шугаман, гадаргуугийн, эсвэл эзэлхүүн цэнэгийн нягтыг хэлдэг. Эдгээр нягтуудыг харгалзан [[кулон]] / [[метр]] (К/м), кулон / [[метр квадрат]] (К/м²), кулон / [[метр куб]] (К/м³) нэгжүүдээр илэрхийлдэг. Цахилгаан цэнэг нь эерэг, сөрөг байдаг учир цэнэгийн нягт нь сөрөг утгатай байж болдог. Мөн [[Нягт|нягттай]] адил энэ нь байрлалаас хамаарна. Мөн үүнийг [[Цэнэг зөөгчийн нягт|цэнэг зөөгчийн нягттай]] андуурч болохгүй. Химийн шинжлэх ухааны хувьд энэ ойлголт нь тодорхой бөөмс, молекул, атомын эзэлхүүнд оногдох цэнэгийн түгэлтийг илэрхийлнэ.

== Сонгодог цэнэгийн нягт ==

=== Тасралтгүй цэнэг ===
&lt;math&gt;l&lt;/math&gt; шулуун, &lt;math&gt;S&lt;/math&gt; гадаргуу, &lt;math&gt;V&lt;/math&gt; эзэлхүүн дэхь &lt;math&gt;\alpha_q(\mathbf r)&lt;/math&gt;, &lt;math&gt;\sigma_q(\mathbf r)&lt;/math&gt;, &lt;math&gt;\rho_q(\mathbf r)&lt;/math&gt; цэнэгийн нягтуудын [[интеграл]] нь тэдгээр бүсэд орших нийт цэнэг &lt;math&gt;Q&lt;/math&gt;-тэй тэнцүү байна: &lt;ref&gt; Spacial Charge Distributions - http://www.ac.wwu.edu/~vawter/PhysicsNet/Topics/Gauss/SpacialCharge.html &lt;/ref&gt;

:&lt;math&gt;Q=\int\limits_L \alpha_q(\mathbf r) dl&lt;/math&gt;,
:&lt;math&gt;Q=\int\limits_S \sigma_q(\mathbf r) dS&lt;/math&gt;,
:&lt;math&gt;Q=\int\limits_V \rho_q(\mathbf r) \,\mathrm{d}V.&lt;/math&gt;

Энэхүү холбоо нь цэнэгийн нягтын математик хэлбэрээр тодорхойлж байна. Цэнэгийн нягтыг товъёолсон тэмдэглэлүүд нь тухайн салбар судалгаанаас хамааран янз бүр байдагийг санах хэрэгтэй. Бусад нийтлэг тэмдэглэгээнүүд нь тухайлбал (К/м), (К/м²), (К/м³)-ын хувьд харгалзан &lt;math&gt;\lambda&lt;/math&gt;, &lt;math&gt;\sigma&lt;/math&gt;, &lt;math&gt;\rho&lt;/math&gt;; or &lt;math&gt;\rho_l&lt;/math&gt;, &lt;math&gt;\rho_s&lt;/math&gt;, &lt;math&gt;\rho_v&lt;/math&gt; байдаг.

==Эх сурвалжууд==
{{reflist}}

[[Ангилал:Цахилгаан соронзон]]</text>
      <sha1>4a9cq306mezy7c37ygajd3ebkk0d6ax</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цагаан сар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7267</id>
    <revision>
      <id>855630</id>
      <parentid>848500</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T06:43:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27096-45</username>
        <id>104366</id>
      </contributor>
      <origin>855630</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33003" sha1="2yyrk79wjol0m995v7vd3pzd2myaxxa" xml:space="preserve">:''Азийн бусад оронд тэмдэглэх цагаан сарын баярын талаар [[Азийн цагаан сар]]-аас үзнэ үү''
'''Цагаан сар''' ({{lang-bxr|Сагаан һара}}, [[Халимаг хэл|хал.]] ''Цаһан сар'') - [[Монгол үндэстэн|Монгол үндэстний]] уламжлалт [[шинэ жил]]ийн баяр юм. [[Билгийн тооллын шинэ жил (цагаан сар)|Билгийн тооллын]] Цагаан сарын баярыг Монголын Бурханы сайна уу

буюу [[Шарын шашин|Шарын шашны]] [[Төгсбуянтын зурхай|Төгсбуянтын зурхайн]] дагуу хаврын эхэн сарын нэгэнд тэмдэглэж эхэлсэн. Орчин үед Монголын Цагаан сарын баярыг Монгол улсаас гадна ОХУ-ын Буддын шашинт Буриад, Тува, Алтай, Халимагийн ард түмэн тэмдэглэн өнгөрүүлдэг байна. Цагаан сар бол өвлийг өнтэй давж, хавартай хавтай сайхан золгож нэг нас нэмсний баяр юм.[[Image:Chagaan_sar_5.jpg|thumb|350px|Цагаан сар]]

==Цагаан сарын түүх==

{{Эшлэл|
Эмээл хүндэдвээс тохсон моринд дарш болно&lt;br&gt;
Эрхэм хэтэрвээс хүмүүний сэтгэлд осол болно&lt;br&gt;
Янз хэтэрвээс ядуу дордост зүдгүүр болмой&lt;br&gt;
Хожмын үр сад эрхэмдээ эрэмшин, осол цалгаа явна аа, тиймээс энгийн даруу болго|Чингис хаан}}
гэж айлдсан баримт байдаг. 

[[13-р зуун|13-р зууны]] үеэс тэнгэр шүтлэг, бөөгийн ёсоор цагаалж байсан тухай алдарт аялагч [[Марко Поло|Марко Пологийн]] бичиж үлдээсэн эх сурвалжид тодорхой гардаг. Бүх хүн Цагаан сараар цагаан зүсмийн морь унаж, цагаан бөсөөр хийсэн хувцас өмсч, бие биедээ цагаан хадаг өргөж, цагаан идээ зооглодог нь хэн хэндээ хиргүй цагаан сэтгэлээр явж байя гэсэн эв найрын бэлгэдэл байж. Алгаа дэлгэнэ гэдэг надад зэр зэвсэг алга, миний сэтгэлийн өнгө энэ гэсэн утга билээ.

13-р зууны орчмоос Цагаан сарыг хавар тэмдэглэх болжээ. [[Ванчинбалын Инжаннаш|Ванчинбалын Инжаннашийн]] “Хөх судар” романы 39 дүгээр бүлгийн эхэнд “IV жарны анхны жил, улаагчин туулай буюу [[1207 он|1207 онд]] Чингис хаан хулгана цагт дээшлэн, биеэ ариутгаад, ёсны хувцсаа өмсч, Өүлэн ээждээ мөргөж, ордноосоо заларч гарч ирэхэд есөн зүйлийн гүн нарийн хөгжим, алтан хасын чимээ дуурсгаж, жүн хэнгэрэг дэлдэн угтав. Чингис хаан харьяат олондоо Тэнгэрийн хөвгүүний дохио тэмдэг, хөгжим сэлтэс цөм Өмнөд Дундадын хууль дүрэм болой. Би өөрөө арьсан дээлтэй монгол хүн. Та бүхэн хаан өргөмжилж их сууринд суулгалаа. Өнөөдрийн ёслол сүрдүүлэн цочоох төлөв байдалтай учир Ар газар таарахгүй” гэсэн байдаг.

Монголчууд Цагаан сард бэлдэхдээ эртнээс хашаа хороогоо цэвэрлэж, малын хашаагаа засан сэргээн засварлана. Гэрийн гадна доторгүй тоос шороогоо гөвж, хир буртаг бүхий зүйлсээ угаан цэвэрлэж цагаан сардаа хир буртаггүй, хараал муу үг амнаасаа унагахгүй, шинэ дээл хувцас оёж, шинэ ондоо  ариун тунгалаг  сайн сайхан бүхнийг билэгшээн золгон  угтана. Сэтгэл санаагаа ариусган өр ширгүй, муу муухай бүхнийг эцэс төгсгөл болгон сайн сайхан бүхний төлөө өнгөрсөн муухайг мартаж маргаашийн шинэ өдөр шинэ амьдралыг өөдрөгөөр угтана.

==Битүүлэх ёсон==
Шинийн нэгний өмнөх өдөр Сap гарахгүй битүү харанхуй байдаг учир улирч буй оны отгон шөнийг &quot;битүүн&quot; хэмээн нэрийддэг байна. Энэ өдөр бүх зүйлс бүтэн, битүү байх учиртай. Энэ нь улирч буй ондоо тэгш дүүрэн байсан бөгөөд ирэх онд ч элбэг хангалуун байх болтугай хэмээсэн бэлгэдэл билээ. Өвлийн адаг сарын сүүлийн өдөр буюу битүүний өдрөөс өмнө монголчууд хуучин оны өр шир, өглөг авлагаа дуусган, дутуу зүйлсээ гүйцээдэг уламжлалтай. Ингэснээр хийморь лундаа нь сэргэдэг хэмээн үздэг байна.

Битүүлэх ёслол нь нар шингэсэн хойно эхэлдэг. Идээ будаагаа засаж, хаалганыхаа баруун тотгоны дээр цагаан чулуу, цэвэр тунгалаг цас мөс тавьж сайн зүгийн эзэд сахиус орохын үүдийг нээхийн хамт, зүүн тотгоны дээр өргөс харгана, шарилж тавих нь муу зүгийн ад чөтгөрийн хорлолыг хаадаг учиртай. Битүүний орой цэвэр цэмцгэр хувцаслаж, өтгөс бууралдаа өнгөтэй өөдтэй олбог дэвсгэрээ дэвсэн, ширээгээ засаж дээр нь битүүлгээ тавьж, идээ ундааныхаа дээжийг зүүнээс баруун тийш өрж, галдаа өргөж, бурхандаа дээжилсний дараа гэрийн эзэгтэй цайныхаа дээжийг гэрийн эзэндээ эхэлж барьдаг ёстой. Гурван марал одонд идээ өргөж битүүлгээ хөндөнө. Цагаан сарын идээг онцгой хүндэтгэлтэйд тооцдог. Битүүний зоогт эрүүг нь заагаагүй хонины битүү толгой юм уу, өвчүү байдаг. Хонины бүтэн махыг гэрийн эзэн эхэлж есөн хөндлөнг (толгой, хошуу, хоёр эрүү, хоёр чих, ууцны хоёр тал) хөндөж эхлээд галдаа, дараа нь бурхандаа өргөөд, гэрт байгаа хүмүүст тараана. Тавиас дээш настанд идээний дээж архи хүртээдэг учиртай.

Битүүлгийн идээ будаанаас идэж, ёслол дууссаны дараа үлгэр, тууль ярихаас эхлээд шагайгаар [[Алаг мэлхий өрөх|алаг мэлхий өрөх]], [[Морь уралдуулах|морь  уралдуулах]], тэмээ уралдуулах, дөрвөн бэрх орхих, буга нуух, хорол зэндмэн эвлүүлэх зэргээр тоглож нааддаг. Энэ үдэш мал хуйгаа хээр, эд зүйлсээ айлд хонуулахыг цээрлэнэ. Мөн хүн халуун бүлээсээ тасарч айлд хонох, хөлчүүрхэх, өвчин хэлэх, үг сөрөх, хувцсаа гадаа хонуулах, хоосон сав байлгах, өлөн зэлмэн байхыг цээрлэнэ.

==Цагаан сарын идээний тухай ==
[[File:Chagaan sar 4.jpg|thumb|left|Цагаан сарын тавагтай идээ]]
Цагаан сардаа монголчууд бор болон цагаан гэсэн хоёр янзын идээ бэлдэнэ. Бор идээнд: бүхэл мах, битүү хоол болох бууз, банш, шимийн архи.  [[Цагаан идээ|Цагаан идээн]]&lt;nowiki/&gt;д: бүх төрлийн цагаан идээ, ул боов, боорцог, айраг ордог байна. Анх Монголын буддын шашны тэргүүн [[Өндөр гэгээн Занабазар]] санаачлан ул боовны хэв урлаж хийснээр хэвийн боов үүссэн түүхтэй{{citation needed|date=February 2019}}. Нутаг нутгийн онцлогоор ул боов буюу хэвийн боов, зарим нь ч хавсай хийж, таваг засахдаа ахмадыг хүндэтгэн гурав буюу түүнээс дээш боов давхарлан тавган дээр өрж, дунд нь боорцог хийн дүүргэж дээд тал нь 81 ширхэг ул боовоор засдаг. Тавгийн боовыг гурван үеэр өрдөг нь [[тулгын гурван чулуу]] болон жаргал зовлон жаргал, таван үеэр өрдөг нь таван бие махбодь, үе үеэр давхарладаг нь айл гэрийн хэдэн үетэй золгосны шинж буюу билэг тэмдэг. Тухайн өрхийн тэргүүлэгч хүн, хэдэн нас зооглож байгаа болон хэдэн үр ач, хэдэн зээ, хэдэн гуч дөч үзсэн гэх мэтээс хамаараад  “Тэдэн улыг элээжээ” гэж хүндэтгэн, юм үзэж нүд тайлснаар нь дахин ул элээх билэгдэл болгон нас нэмж, ул боовоороо таваг засдаг байна. Өнөө цагт “оймс элээнэ” гэж ярьдаг. Эрт үед “ул элээнэ” гэж ярьдаг байж. Яагаад “ул боов” гэж нэрлэв? Хүн хоёр хөлийнхөө улаар дэлхийн татах хүчтэйгээ холбогдож, мэдээлэл солилцон, эрч хүч авч явдаг. Хүн хөлөөрөө аливаа нэгэн үйл хэрэг буюу орон зайг ялж, ямар нэгэн орон зайгаас, нөгөө орон зай руу шилжин явдаг. Тиймээс “явах” гэсэн үйлдэл буюу “урагшлах” гэсэн билэгдлийг агуулж “ул боов” гэж нэрлэдэг байна.{{citation needed|date=February 2019}} Монголчууд тавгийн идээ засахгүй бол тухайн жилдээ хийморь лундаа гутаж идээ ундаагаар хомс байна гэж цээрлэдэг.

===Ууц хөндөх ёсон===
Ууц тавих нь Монголын буддын шашны тэргүүн Өндөр гэгээн Занабазарын үеэс уламжилсан. Учир юу вэ гэвэл Өндөр гэгээн Занабазарыг таалал төгсөхийн өмнөхөн шавь нар нь “Таны хөргийг бид хэрхэн бүтээвэл зохих вэ?” гэж асуухад &quot;Намайг өмнөө монгол хонины ууц тавиад, таллаж байгаагаар зурж дүрслээрэй. Монголын заяа их амны хишигтэй байх ёстой. Монгол хүн өлсөх ёсгүй. Үүнийг бэлгэдэж би энэ хөргийг зуруулж байгаа юм аа” гэж хариулсан гэдэг. Тэгэхээр ууц идээ гэдэг маань өөрөө монголчуудын маань амны хишгийн бэлгэдэл юм.

Ууц нь хонины зургаан хавирга, ууц сүүлийн хамт үргэлжилж байгаа хэсгийг нэрлэх бөгөөд ууцан дээр сээр, эсвэл хүзүү, дал, дөрвөн өндөр, хавирга, хонготой шагайт чөмөг дагуулан тавьдаг. Гийчний өмнө ууц тавихдаа баруун гарт нь дөрвөн өндөр хавиргыг тавих бөгөөд сээрний нарийн үзүүр, шаантыг борви, далны мах, хавирганы буруу талыг ууцны харцага өөд харуулан тавина. Хэрэв сээрний оронд хүзүү тавих бол аман хүзүү талыг харцага тийш нь, харцагыг зочны зүг харуулан тавина. Ууцыг хөндөхөд зүүн гараараа харцаганаас түшин барьж, баруун гар дахь хутгаар ууц, сүүл хоёрын уулзвар орчинд голд нь нэг, дараа нь олон яс уулзах орчмоос эхлэн өөрийн тийш харцаганы хоёр зураа дагуу цувуулан гурав гурав эсгэнэ. Түүний дагуу сүүлний бөгтрөг орчмын хоёр толионоос дугараг хэлбэртэй хоёр хэсэг өөх хөрслөн халимлаж авна. Дараа нь харцага талын ирмэгийн мах өөхний нийлэлт орчмын хоёр талаас хоёр хэсэг халимлан аваад толгой сүүлнээс авсан хоёр дээжтэй нийлүүлэн гал голомтын хувь гэж тусгай тавина. Ийнхүү хөндөж гүйцсэний дараа ууцаа таллана. Хоёр талаас таллаж авснаа гурав гурав хувааж нэгийг нь галын хувь дээр нэмнэ. Харин гурвыг нь дээж болгож тусгай тавина. үлдсэн хоёрыг хувь болгон үлдээж амсана. Дараа нь ууцныхаа хоёр талаас нэжгээд таллан авч хишиг хэмээн гэрт буй хүмүүст тараадаг ёстой.

==Тэнгэрт мөргөх ёсон==

[[Image:Himoriin_ovoo.jpg |thumb|left|300px|Монголчууд Цагаан сарын шинийн нэгэнд хийморийн овоонд гарч дээд Мөнх тэнгэрт мөргөн нар гарахыг үзэж байгаа нь]]

Тэнгэрт мөргөх бол Монголчуудын цагаан сарын хамгийн анхны ёслол болно. Монголчууд оны эх, сарын тэргүүн, өдрийн эртэд юуны өмнө дээд мөнх тэнгэрт мөргөн золгохыг тэргүүн ёс болгодог. Эзэн хаанаас эгэл борчуул хүртэл энэ ёсыг бат журамладаг. Шинийн нэгний өглөө зүүнээс цагаан гэгээ цуварч үүр тэмтрэгдэх үеэр тэнгэрт мөргөх ёслол  хийнэ. Индрийн тойронд цагаан эсгий, хивс, гудас дэвсэнэ. Аливаа бэлтгэл бүрэн болбол гэрийн эзэн тэргүүлэн тавагтай цагаан идээ, ууц, архи, цай зэргээс дээж өргөх бөгөөд дөрвөн зүг, найман зовхист хандан тэнгэрт цацал цацна. Өргөл төгсний  дараа галыг нар зөв тойрон гэрийн эзэн тэргүүлэн  индрийн тойронд дэвссэн эсгий дээр сөгдөн тэнгэрт гурав гурав ес мөргөнө.

==Шинэлэх ёсон==

Шинэ оны хаврын тэргүүн сарын шинийн нэгэнд цагаан сарын баярыг тэмдэглэхдээ ёслол хүндэтгэлийн идээ, ундаа бэлтгэн, золгож шинэлдэг. Цагаан сарын битүүлгийг шинийн нэгний урьд орой ёсолдог бөгөөд цагаалгын ёслолыг өглөө ургах нарнаар туулай цагт эхлэн үйлддэг. Шинийн нэгний идээний үндсэн хэсэг нь давхарлан өрсөн бяслаг, эсвэл хавсай, ул боов юм. Манай ихэнх нутагт үндсэн тавгийн идээний бяслаг буюу боов хавсайг сондгой тоогоор давхарлан өрдөг. Эцэг, ах нар нь буй айлын тавгийн идээ гурав буюу тав байж болдог. Эцгийнх нь долоон давхар идээ засна. Төрийн шинж чанартай ёслолын тавгийн идээг голчлон есөн давхар засдаг уламжлалтай. Тавгаа өрөм, ааруул, шар, цагаан тос зэрэг цагаан идээгээр чимэх ёстой. Цагаалах үеэр эвтэй найртай явахын бэлгэдэл болгож хөөрөг зөрүүлж тамхилах бөгөөд харин хөөрөг харшуулж солилцохыг цээрлэхийн хамт толгойг нь дарж болдоггүй. Хөөргөө төр түших гурван хуруу буюу эрхий, долоовор, дунд хуруугаар түшиж тамхилдаг. Энэ нь тухайн хүнийг төрийн хэмжээнд хүндэлж байгаагийн тэмдэг юм.

==Золгох ёсон==
[[Image:Chagaan_sar_3.jpg |thumb|left|300px|Цагаан сараар хадагтай золгож байгаа нь]]

Шинийн нэгэнд нар мандахтай уралдан босож, шинэ дээл хувцасаа өмсөн, цайгаа чанан цай идээний дээжээ нар, байгаль дэлхийдээ өргөн, гэрийн тэргүүнтэй гэр бүлийн гишүүд эхэлж золгоно. Голдуу ахмад хүмүүс хадагны амсарыг золгож байгаа хүн рүү харуулан барьж золгоно. Ахмад хүнтэй золгохдоо хоёр гараа тохойг нь түшин “Та амар мэнд байна уу?” гэж золгож хоёр хацраа үнсүүлнэ. Золгож байгаа ахмад хүн хариуд нь “Амар мэндээ“ гэнэ. Зочин ширээнд сууж  байрласнаар нөхөрсөг дотно сэтгэлээр “ Та сар шинэдээ сайхан шинэлж байна уу?” гэж ахмад хүндээ хөөрөгний толгойг суллан хөөрөгөө баруун гараараа барина. Хариуд нь “Сайхан сайхан” гэнэ. Хөөрөг бие биендээ зөрүүлж барьснаар монголчуудын хооронд бат бэх холбоог үүсгэн ах дүү найз нөхдийн дотно харилцааг бэхжүүлдэг. Хоёр нас чацуу хүмүүс гар гарын бугуйгаар зөрүүлэн золгоно. Гэрийн эзэн гэргийтэйгээ золгодоггүй, учир нь хань гэргий хоёрын бие сэтгэл нэгэн ертөнц гэдэг. Хоёр давхар биетэй хүмүүс хоорондоо золгодогүй нь тээж байгаа үрийн хүйс солигдоно гэж цээрлэдэг байна.            

Шинийн нэгэнд цагаан идээнээс эхэлж зооглодог, ариун тунгалаг аз хийморьтой, гэгээлгээр шинэ оны гараагаа эхлэхийг бэлэгшээдэг. Цагаан сарын гар цайлах буюу гарын бэлэгт идээ идэш элбэг өгөөжтөй сар шинэдээ золгон орлоо гэсэн билэгдэлээр цагаан сарын идээний дээжисээс хүн болгонд ул боов цагаан идээний хамт хүртээдэг байна. Ер нь Монгол хүний амнаас муу үг унах, хуучин хувцас хунар авах, шидэх, муу буруу үйл хийхийг цээрлэдэг нь амны бэлгээр ашдын билэг ирдэг гэлцдэг. Монголын аман зохиолуудаас монгол ардын үлгэр домогоос гадна зүйр цэцэн үгс сургаал, ерөөл магтаал, цээрлэл, ёс заншил үе дамжин ирсэн нь илээх нь харагддаг. Өвөг дээдсээс уламжлагдан ирсэн энэхүү баярыг Их Чингис Хаан 1206 онд албан ёсоор бүх нийтийн төрт ёсны баяр болгосон. 17-аар зуунд Өндөр гэгээн Занабазар анхдугаар Богдоор тодрох үеэс энэхүү баяр нь Бурханы шашны баялаг бэлгэдэлтэй болж өргөжин тэмдэглэгдэж ирсэн байна.

===Хадагтай золгох ёсон===
Хадагтай золгох, хадаг барьж золгох нь золгогчоо хүндэтгэж байгаагаа илэрхийлэх талаараа адил боловч ялгаатай тал бий. Хадаг барьж золгох ёсонд дүү хүн нь ахмаддаа хадгаа бүрмөсөн өгч золгодог бол ахмад настай хүн хадагтай золгох ёслолд хадгаа хүнд өгдөггүй, ямагт өөртөө авч байдаг. Ямар ч насны хүнтэй хадагтай золгож болно. Хадагтай золгоно гэдэг нь хадагныхаа нэг үзүүрээс баруун гарынхаа ядам хурууг дотор талаас нь нар зөв хоёр ороогоод чигчий хуруутай тал руу доош унжуулсан чигээрээ золгоно. Мөн таныг золгох гээд дөхөж очиход цаад хүн хадаг авч хуруугаа ороогоод эхэлбэл та энэ хүн намайг ихэд хүндэтгэж байгаа юм байна гэж бодох учиртай.

===Хадаг барих ёсон===
Монголчуудын баяр ёслолд хадгийг эдийн манлай болгон барьдаг. [[Хадаг]] нь хээ угалз, үсэг чигээрээ маш олон янз бөгөөд урт богиноороо ч харилцан адилгүй байдаг. Хээ чимгийн байдлаар хүний дүрстэй Аюуш хадгийг эцэг эх, ахмад настан, эрхэм хүнд голчлон барих бөгөөд нар, сар үсэг бүхий Нанжвандан хадгийг ихэвчлэн оршуулгын ёслолд хэрэглэнэ. Хадгийг барих хүн рүүгээ амыг нь харуулж хүндийн эрэмбээр мэхийх юмуу сөгдөж барина. Авах хүн нь хариу мэхэсхийн хадгийг хоёр гардан аваад нямбай эвхэж хямгадах ёстой. Хадгийг барихдаа уул ёслолын тухай бэлэгтэй үг өгүүлж сүүлд нь эл баярт нийцүүлэн барих хадгийнхаа тухай доорхи үгийн аль нэгийг хэлж хадгаа гардуулна.
===Хадаг барихад хэлэх үг===
{{цитата|
:Цаглашгүй урт наст ариун хадаг
:Тэгш эрхийн тэнгэрээс цэцэглэсэн 
:Дэлгэрэнгүй урт наст ариун цагаан хадаг
:Идээний дээж элгэн цагаан тараг 
:Эдийн дээж ариун цагаан хадаг
:Хадаг барьж золгохсон /хадгаа барьж золгоно/
}}

==Цагаан сарын цээрлэх зүйлс==
Битүүний өдөр ирэх жилдээ өрх гэрээ дүүрэн элбэг дэлбэг байлгахыг ерөөн  хонодоггүй, шинийн нэгэн, хоёрны өдрийг хөтөл өдөр хэмээх учир алс хол явдаггүй байна. Цагаан сараар уур, шунал, мунхаглал гэсэн гурван нүгэлийг тэвчиж, буян үйлдэх нь хамгийн чухал зан үйл ажээ.

:*Энэ өдөр гол горхи худаг булаг шандаас ус авахыг цээрлэнэ. Хувин сав усаар дүүрэн бялхаж байх ёстой.
:*Үйл мэтгэн оёхдоо хуучин дээл хувцас эд нөхөхийг цээрлэнэ. Шинээр оёдог. Энэ нь сайн сайхны билэгшээл болж урт удаан наслахын зөн.
:*Эд юм зээлээр өгөхийг цээрлэнэ. Учир гэвээс гарзын үүд нээгдэж олзын үд хаагдана. Бусдад өглөггүй, бусдаас авлаггүй байхыг хичээ.
:*Уйлах, хэрэлдэхийг цээрлэ. Зөрчвөөс жилийн турш хэрүүл шуугиан, зовлон үл тасрана.
:*Зуух, тулганы үнс хогоо гаргаж хаяхыг цээрлэ. Шинэ он гарахаас өмнө гэр орон орчин тойрноо цэмцийтэл цэвэрлэж сайхан болгох.
:*Билэг дэмбэрэлгүй үгс хэлэх, мал нядалж, ан гөрөө хийж, араатан амьтны амь тасалваас үхэл хагацал нүүрлэнэ.
:*Шинэ сарын шинийн 7-нд ах дүү, амраг садан , айлд очиж золгохыг цээрлэ.Эл өдрийг хар өдөр гэдэг учраас ийнхүү цээрлэдэг.
:*Эхнэр, нөхөр хоёр хоорондоо золгохыг цээрлэ. Золговоос хагацаж сална. Хар элэгтэй болдог аж.
:*Архи ууж, агсам согтуу тавьж хөлчүүрхэх, шинэ сарын шүүс, идээ будаанд эзний зөвшөөрөлгүй хүрч самардах, базах зэрэг наад захын ёс жаяг улбааг зөрчихийг цээрлэнэ.
:*Биедээ мэсний зүйл авч явахыг хориглоно. Үл дагаваас дайн дажингийн нигууртай.

== Цагаан сар ба Төгсбуянтын зурхай ==
Төгс буянтын зурхайг 1747 онд [[Дээд монголчууд|Хөхнуурын Монголын]] түүхч, гүн ухаантан, шашны ухаан, анагаах ухаан, уран зохиол, одон оронч Ишбалжир Монгол орныхоо газрын хуваарьт тохируулан &quot;Төгс буянт шинэ зурхай&quot; хэмээх Монгол одон орон зурхайг зохиож сургууль байгуулсан түүхтэй. Төгсбуянт зурхай бол нар сарны тооллын дагуу Монгол орны цаг агаар уур амьсгал, газар зүйн байрлалд тохируулж бүтээсэн Монгол зурхай юм. Тус зурхайн дагуу жил бүрийн Цагаан сарын баяр хэзээ болохыг товлодог.төлөөлүүлэн бэлгэдсэн цаглабар зохион хэрэглэж байсан түүхтэй. 

[[Юань гүрэн|Юань гүрний]] үед [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] зарлигаар монголын болон түүний харьяанд байсан улс орнуудын тоо, одон орон, зурхайн ухааны олон мэргэд төрийн зурхайг магадлан шалгаж баталгаажуулан, хэрэглэсээр ирснийг Шар зурхай гэж нэрийддэг. Эдүгээ Азийн ихэнх орнууд чухамхүү эл зурхайг хэрэглэн буй. 

Монголчууд 200 гаруй жил [[Манж Чин улс|Манж Чин улсын]] харьяанд явахдаа тэрхүү уламжлалт Шар зурхайгаар Цагаан сарын баяр тэмдэглэдэг байсан. Харин 1911 онд тусгаар тогтнолоо сэргээж, [[Богд хаан|8-р Богд Жавзандамба]] хутагт хааны зарлигаар Төгс буянтын зурхайг буцаан сэргээн хэрэглэх болжээ. Цагаан сар бол шинэ жилийн баяр төдийгүй Монгол улсын тусгаар тогтнолын бэлгэдэлт баяр гэж үзнэ.

===Сүүлийн жилүүдийн цагаан сарын өдөр===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Аргын тооллын он
!Жилийн нэр
!Цагаан сар

|-
|1989
|Цагаан
|2 сарын 7
|-
|1990
|Машид согтонги
|2 сарын 26
|-
|1991
|Төрөлхтний эзэн
|2 сарын 15
|-
|1992
|Ангира
|2 сарын 4
|-
|1993
|Цогт нигурт
|2 сарын 22
|-
|1994
|Бода
|2 сарын 11
|-
|1995
|Насан төгөлдөр
|1 сарын 31
|-
|1996
|Баригч
|2 сарын 19
|-
|1997
|Эрхт
|2 сарын 8
|-
|1998
|Олон үрт
|2 сарын 27
|-
|1999
|Согтох төгөлдөр
|2 сарын 17
|-
|2000
|Тийн дарагч
|2 сарын 6
|-
|2001
|Сүргийн манлай
|2 сарын 24
|-
|2002
|Элдэв
|2 сарын 13
|-
|2003
|Наран
|2 сарын 2
|-
|2004
|Наран гэтэлгэгч
|2 сарын 21
|-
|2005
|Газар тэтгэгч
|2 сарын 9
|-
|2006
|Барагдашгүй
|1 сарын 30
|-
|2007
|Хамгийг номхотгогч
|2 сарын 18
|-
|2008
|Хотлыг баригч
|2 сарын 8
|-
|2009
|Харшлалт
|2 сарын 25
|-
|2010
|Тийн урвагч
|2 сарын 14
|-
|2011
|Илжиг
|2 сарын 3
|-
|2012
|Баясгалан
|2 сарын 22
|-
|2013
|Тийн ялагч
|2 сарын 11
|-
|2014
|Ялгуусан
|1 сарын 31
|-
|2015
|Согтоогч
|2 сарын 19
|-
|2016
|Муу нүүрт
|2 сарын 9
|-
|2017
|Алтан унжлагат
|2 сарын 27
|-
|2018
|Тийн унжлагат
|2 сарын 16
|-
|2019
|Урвуулагч
|2 сарын 5
|-
|2020
|Хотол төгс
|2 сарын 24
|-
|2021
|Цөөвөр
|2 сарын 12
|-
|2022
|Буян үйлдэгч
|2 сарын 2
|-
|2023
|Үзэсгэлэн болгогч
|2 сарын 21
|-
|2024
|Хилэнт эх
|2 сарын 10
|-
|2025
|Элдэв эрдэнэт
|3 сарын 1
|-
|2026
|Сүрээр дарагч
|2 сарын 17
|}

== Эшлэл ==
{{reflist}}
:1.С.Үзмээ &quot;Монголын цагаан сар&quot; https://web.archive.org/web/20130128104432/http://www.orloo.info/readfull/entertainment/8508-2012-01-31-01-26-28
:2.Ч.Арьяасvрэн &quot;Монгол ёс заншлын их тайлбар толь&quot; Гутгаар боть/ 
:3. М.Шидхүү “Тавгийн идээ засах ууц тавих ёс”
:4.&quot;Цагаан сарын ёс заншил&quot; https://web.archive.org/web/20130215042003/http://www.goolingoo.mn/index.php?c=1596
:5.В.Инжинаашийн “Хөх судар”
:6.&quot;Марко Пологийн аян замын тэмдэглэл&quot;

[[Ангилал:Цагаан сар| ]]
[[Ангилал:Үндэсний баярын өдөр]]
[[Ангилал:Нэгдүгээр сарын баяр ёслолын өдөр]]
[[Ангилал:Хоёрдугаар сарын баяр ёслолын өдөр]]</text>
      <sha1>2yyrk79wjol0m995v7vd3pzd2myaxxa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855631</id>
      <parentid>855630</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T06:44:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27096-45</username>
        <id>104366</id>
      </contributor>
      <origin>855631</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33019" sha1="0twbyo4get8ps0ez67n9hen5a6s4ngs" xml:space="preserve">:''Азийн бусад оронд тэмдэглэх цагаан сарын баярын талаар [[Азийн цагаан сар]]-аас үзнэ үү''
'''Цагаан сар''' ({{lang-bxr|Сагаан һара}}, [[Халимаг хэл|хал.]] ''Цаһан сар'') - [[Монгол үндэстэн|Монгол үндэстний]] уламжлалт [[шинэ жил]]ийн баяр юм. [[Билгийн тооллын шинэ жил (цагаан сар)|Билгийн тооллын]] Цагаан сарын баярыг Монголын Бурханы сайна уу БАТ-Очир

буюу [[Шарын шашин|Шарын шашны]] [[Төгсбуянтын зурхай|Төгсбуянтын зурхайн]] дагуу хаврын эхэн сарын нэгэнд тэмдэглэж эхэлсэн. Орчин үед Монголын Цагаан сарын баярыг Монгол улсаас гадна ОХУ-ын Буддын шашинт Буриад, Тува, Алтай, Халимагийн ард түмэн тэмдэглэн өнгөрүүлдэг байна. Цагаан сар бол өвлийг өнтэй давж, хавартай хавтай сайхан золгож нэг нас нэмсний баяр юм.[[Image:Chagaan_sar_5.jpg|thumb|350px|Цагаан сар]]

==Цагаан сарын түүх==

{{Эшлэл|
Эмээл хүндэдвээс тохсон моринд дарш болно&lt;br&gt;
Эрхэм хэтэрвээс хүмүүний сэтгэлд осол болно&lt;br&gt;
Янз хэтэрвээс ядуу дордост зүдгүүр болмой&lt;br&gt;
Хожмын үр сад эрхэмдээ эрэмшин, осол цалгаа явна аа, тиймээс энгийн даруу болго|Чингис хаан}}
гэж айлдсан баримт байдаг. 

[[13-р зуун|13-р зууны]] үеэс тэнгэр шүтлэг, бөөгийн ёсоор цагаалж байсан тухай алдарт аялагч [[Марко Поло|Марко Пологийн]] бичиж үлдээсэн эх сурвалжид тодорхой гардаг. Бүх хүн Цагаан сараар цагаан зүсмийн морь унаж, цагаан бөсөөр хийсэн хувцас өмсч, бие биедээ цагаан хадаг өргөж, цагаан идээ зооглодог нь хэн хэндээ хиргүй цагаан сэтгэлээр явж байя гэсэн эв найрын бэлгэдэл байж. Алгаа дэлгэнэ гэдэг надад зэр зэвсэг алга, миний сэтгэлийн өнгө энэ гэсэн утга билээ.

13-р зууны орчмоос Цагаан сарыг хавар тэмдэглэх болжээ. [[Ванчинбалын Инжаннаш|Ванчинбалын Инжаннашийн]] “Хөх судар” романы 39 дүгээр бүлгийн эхэнд “IV жарны анхны жил, улаагчин туулай буюу [[1207 он|1207 онд]] Чингис хаан хулгана цагт дээшлэн, биеэ ариутгаад, ёсны хувцсаа өмсч, Өүлэн ээждээ мөргөж, ордноосоо заларч гарч ирэхэд есөн зүйлийн гүн нарийн хөгжим, алтан хасын чимээ дуурсгаж, жүн хэнгэрэг дэлдэн угтав. Чингис хаан харьяат олондоо Тэнгэрийн хөвгүүний дохио тэмдэг, хөгжим сэлтэс цөм Өмнөд Дундадын хууль дүрэм болой. Би өөрөө арьсан дээлтэй монгол хүн. Та бүхэн хаан өргөмжилж их сууринд суулгалаа. Өнөөдрийн ёслол сүрдүүлэн цочоох төлөв байдалтай учир Ар газар таарахгүй” гэсэн байдаг.

Монголчууд Цагаан сард бэлдэхдээ эртнээс хашаа хороогоо цэвэрлэж, малын хашаагаа засан сэргээн засварлана. Гэрийн гадна доторгүй тоос шороогоо гөвж, хир буртаг бүхий зүйлсээ угаан цэвэрлэж цагаан сардаа хир буртаггүй, хараал муу үг амнаасаа унагахгүй, шинэ дээл хувцас оёж, шинэ ондоо  ариун тунгалаг  сайн сайхан бүхнийг билэгшээн золгон  угтана. Сэтгэл санаагаа ариусган өр ширгүй, муу муухай бүхнийг эцэс төгсгөл болгон сайн сайхан бүхний төлөө өнгөрсөн муухайг мартаж маргаашийн шинэ өдөр шинэ амьдралыг өөдрөгөөр угтана.

==Битүүлэх ёсон==
Шинийн нэгний өмнөх өдөр Сap гарахгүй битүү харанхуй байдаг учир улирч буй оны отгон шөнийг &quot;битүүн&quot; хэмээн нэрийддэг байна. Энэ өдөр бүх зүйлс бүтэн, битүү байх учиртай. Энэ нь улирч буй ондоо тэгш дүүрэн байсан бөгөөд ирэх онд ч элбэг хангалуун байх болтугай хэмээсэн бэлгэдэл билээ. Өвлийн адаг сарын сүүлийн өдөр буюу битүүний өдрөөс өмнө монголчууд хуучин оны өр шир, өглөг авлагаа дуусган, дутуу зүйлсээ гүйцээдэг уламжлалтай. Ингэснээр хийморь лундаа нь сэргэдэг хэмээн үздэг байна.

Битүүлэх ёслол нь нар шингэсэн хойно эхэлдэг. Идээ будаагаа засаж, хаалганыхаа баруун тотгоны дээр цагаан чулуу, цэвэр тунгалаг цас мөс тавьж сайн зүгийн эзэд сахиус орохын үүдийг нээхийн хамт, зүүн тотгоны дээр өргөс харгана, шарилж тавих нь муу зүгийн ад чөтгөрийн хорлолыг хаадаг учиртай. Битүүний орой цэвэр цэмцгэр хувцаслаж, өтгөс бууралдаа өнгөтэй өөдтэй олбог дэвсгэрээ дэвсэн, ширээгээ засаж дээр нь битүүлгээ тавьж, идээ ундааныхаа дээжийг зүүнээс баруун тийш өрж, галдаа өргөж, бурхандаа дээжилсний дараа гэрийн эзэгтэй цайныхаа дээжийг гэрийн эзэндээ эхэлж барьдаг ёстой. Гурван марал одонд идээ өргөж битүүлгээ хөндөнө. Цагаан сарын идээг онцгой хүндэтгэлтэйд тооцдог. Битүүний зоогт эрүүг нь заагаагүй хонины битүү толгой юм уу, өвчүү байдаг. Хонины бүтэн махыг гэрийн эзэн эхэлж есөн хөндлөнг (толгой, хошуу, хоёр эрүү, хоёр чих, ууцны хоёр тал) хөндөж эхлээд галдаа, дараа нь бурхандаа өргөөд, гэрт байгаа хүмүүст тараана. Тавиас дээш настанд идээний дээж архи хүртээдэг учиртай.

Битүүлгийн идээ будаанаас идэж, ёслол дууссаны дараа үлгэр, тууль ярихаас эхлээд шагайгаар [[Алаг мэлхий өрөх|алаг мэлхий өрөх]], [[Морь уралдуулах|морь  уралдуулах]], тэмээ уралдуулах, дөрвөн бэрх орхих, буга нуух, хорол зэндмэн эвлүүлэх зэргээр тоглож нааддаг. Энэ үдэш мал хуйгаа хээр, эд зүйлсээ айлд хонуулахыг цээрлэнэ. Мөн хүн халуун бүлээсээ тасарч айлд хонох, хөлчүүрхэх, өвчин хэлэх, үг сөрөх, хувцсаа гадаа хонуулах, хоосон сав байлгах, өлөн зэлмэн байхыг цээрлэнэ.

==Цагаан сарын идээний тухай ==
[[File:Chagaan sar 4.jpg|thumb|left|Цагаан сарын тавагтай идээ]]
Цагаан сардаа монголчууд бор болон цагаан гэсэн хоёр янзын идээ бэлдэнэ. Бор идээнд: бүхэл мах, битүү хоол болох бууз, банш, шимийн архи.  [[Цагаан идээ|Цагаан идээн]]&lt;nowiki/&gt;д: бүх төрлийн цагаан идээ, ул боов, боорцог, айраг ордог байна. Анх Монголын буддын шашны тэргүүн [[Өндөр гэгээн Занабазар]] санаачлан ул боовны хэв урлаж хийснээр хэвийн боов үүссэн түүхтэй{{citation needed|date=February 2019}}. Нутаг нутгийн онцлогоор ул боов буюу хэвийн боов, зарим нь ч хавсай хийж, таваг засахдаа ахмадыг хүндэтгэн гурав буюу түүнээс дээш боов давхарлан тавган дээр өрж, дунд нь боорцог хийн дүүргэж дээд тал нь 81 ширхэг ул боовоор засдаг. Тавгийн боовыг гурван үеэр өрдөг нь [[тулгын гурван чулуу]] болон жаргал зовлон жаргал, таван үеэр өрдөг нь таван бие махбодь, үе үеэр давхарладаг нь айл гэрийн хэдэн үетэй золгосны шинж буюу билэг тэмдэг. Тухайн өрхийн тэргүүлэгч хүн, хэдэн нас зооглож байгаа болон хэдэн үр ач, хэдэн зээ, хэдэн гуч дөч үзсэн гэх мэтээс хамаараад  “Тэдэн улыг элээжээ” гэж хүндэтгэн, юм үзэж нүд тайлснаар нь дахин ул элээх билэгдэл болгон нас нэмж, ул боовоороо таваг засдаг байна. Өнөө цагт “оймс элээнэ” гэж ярьдаг. Эрт үед “ул элээнэ” гэж ярьдаг байж. Яагаад “ул боов” гэж нэрлэв? Хүн хоёр хөлийнхөө улаар дэлхийн татах хүчтэйгээ холбогдож, мэдээлэл солилцон, эрч хүч авч явдаг. Хүн хөлөөрөө аливаа нэгэн үйл хэрэг буюу орон зайг ялж, ямар нэгэн орон зайгаас, нөгөө орон зай руу шилжин явдаг. Тиймээс “явах” гэсэн үйлдэл буюу “урагшлах” гэсэн билэгдлийг агуулж “ул боов” гэж нэрлэдэг байна.{{citation needed|date=February 2019}} Монголчууд тавгийн идээ засахгүй бол тухайн жилдээ хийморь лундаа гутаж идээ ундаагаар хомс байна гэж цээрлэдэг.

===Ууц хөндөх ёсон===
Ууц тавих нь Монголын буддын шашны тэргүүн Өндөр гэгээн Занабазарын үеэс уламжилсан. Учир юу вэ гэвэл Өндөр гэгээн Занабазарыг таалал төгсөхийн өмнөхөн шавь нар нь “Таны хөргийг бид хэрхэн бүтээвэл зохих вэ?” гэж асуухад &quot;Намайг өмнөө монгол хонины ууц тавиад, таллаж байгаагаар зурж дүрслээрэй. Монголын заяа их амны хишигтэй байх ёстой. Монгол хүн өлсөх ёсгүй. Үүнийг бэлгэдэж би энэ хөргийг зуруулж байгаа юм аа” гэж хариулсан гэдэг. Тэгэхээр ууц идээ гэдэг маань өөрөө монголчуудын маань амны хишгийн бэлгэдэл юм.

Ууц нь хонины зургаан хавирга, ууц сүүлийн хамт үргэлжилж байгаа хэсгийг нэрлэх бөгөөд ууцан дээр сээр, эсвэл хүзүү, дал, дөрвөн өндөр, хавирга, хонготой шагайт чөмөг дагуулан тавьдаг. Гийчний өмнө ууц тавихдаа баруун гарт нь дөрвөн өндөр хавиргыг тавих бөгөөд сээрний нарийн үзүүр, шаантыг борви, далны мах, хавирганы буруу талыг ууцны харцага өөд харуулан тавина. Хэрэв сээрний оронд хүзүү тавих бол аман хүзүү талыг харцага тийш нь, харцагыг зочны зүг харуулан тавина. Ууцыг хөндөхөд зүүн гараараа харцаганаас түшин барьж, баруун гар дахь хутгаар ууц, сүүл хоёрын уулзвар орчинд голд нь нэг, дараа нь олон яс уулзах орчмоос эхлэн өөрийн тийш харцаганы хоёр зураа дагуу цувуулан гурав гурав эсгэнэ. Түүний дагуу сүүлний бөгтрөг орчмын хоёр толионоос дугараг хэлбэртэй хоёр хэсэг өөх хөрслөн халимлаж авна. Дараа нь харцага талын ирмэгийн мах өөхний нийлэлт орчмын хоёр талаас хоёр хэсэг халимлан аваад толгой сүүлнээс авсан хоёр дээжтэй нийлүүлэн гал голомтын хувь гэж тусгай тавина. Ийнхүү хөндөж гүйцсэний дараа ууцаа таллана. Хоёр талаас таллаж авснаа гурав гурав хувааж нэгийг нь галын хувь дээр нэмнэ. Харин гурвыг нь дээж болгож тусгай тавина. үлдсэн хоёрыг хувь болгон үлдээж амсана. Дараа нь ууцныхаа хоёр талаас нэжгээд таллан авч хишиг хэмээн гэрт буй хүмүүст тараадаг ёстой.

==Тэнгэрт мөргөх ёсон==

[[Image:Himoriin_ovoo.jpg |thumb|left|300px|Монголчууд Цагаан сарын шинийн нэгэнд хийморийн овоонд гарч дээд Мөнх тэнгэрт мөргөн нар гарахыг үзэж байгаа нь]]

Тэнгэрт мөргөх бол Монголчуудын цагаан сарын хамгийн анхны ёслол болно. Монголчууд оны эх, сарын тэргүүн, өдрийн эртэд юуны өмнө дээд мөнх тэнгэрт мөргөн золгохыг тэргүүн ёс болгодог. Эзэн хаанаас эгэл борчуул хүртэл энэ ёсыг бат журамладаг. Шинийн нэгний өглөө зүүнээс цагаан гэгээ цуварч үүр тэмтрэгдэх үеэр тэнгэрт мөргөх ёслол  хийнэ. Индрийн тойронд цагаан эсгий, хивс, гудас дэвсэнэ. Аливаа бэлтгэл бүрэн болбол гэрийн эзэн тэргүүлэн тавагтай цагаан идээ, ууц, архи, цай зэргээс дээж өргөх бөгөөд дөрвөн зүг, найман зовхист хандан тэнгэрт цацал цацна. Өргөл төгсний  дараа галыг нар зөв тойрон гэрийн эзэн тэргүүлэн  индрийн тойронд дэвссэн эсгий дээр сөгдөн тэнгэрт гурав гурав ес мөргөнө.

==Шинэлэх ёсон==

Шинэ оны хаврын тэргүүн сарын шинийн нэгэнд цагаан сарын баярыг тэмдэглэхдээ ёслол хүндэтгэлийн идээ, ундаа бэлтгэн, золгож шинэлдэг. Цагаан сарын битүүлгийг шинийн нэгний урьд орой ёсолдог бөгөөд цагаалгын ёслолыг өглөө ургах нарнаар туулай цагт эхлэн үйлддэг. Шинийн нэгний идээний үндсэн хэсэг нь давхарлан өрсөн бяслаг, эсвэл хавсай, ул боов юм. Манай ихэнх нутагт үндсэн тавгийн идээний бяслаг буюу боов хавсайг сондгой тоогоор давхарлан өрдөг. Эцэг, ах нар нь буй айлын тавгийн идээ гурав буюу тав байж болдог. Эцгийнх нь долоон давхар идээ засна. Төрийн шинж чанартай ёслолын тавгийн идээг голчлон есөн давхар засдаг уламжлалтай. Тавгаа өрөм, ааруул, шар, цагаан тос зэрэг цагаан идээгээр чимэх ёстой. Цагаалах үеэр эвтэй найртай явахын бэлгэдэл болгож хөөрөг зөрүүлж тамхилах бөгөөд харин хөөрөг харшуулж солилцохыг цээрлэхийн хамт толгойг нь дарж болдоггүй. Хөөргөө төр түших гурван хуруу буюу эрхий, долоовор, дунд хуруугаар түшиж тамхилдаг. Энэ нь тухайн хүнийг төрийн хэмжээнд хүндэлж байгаагийн тэмдэг юм.

==Золгох ёсон==
[[Image:Chagaan_sar_3.jpg |thumb|left|300px|Цагаан сараар хадагтай золгож байгаа нь]]

Шинийн нэгэнд нар мандахтай уралдан босож, шинэ дээл хувцасаа өмсөн, цайгаа чанан цай идээний дээжээ нар, байгаль дэлхийдээ өргөн, гэрийн тэргүүнтэй гэр бүлийн гишүүд эхэлж золгоно. Голдуу ахмад хүмүүс хадагны амсарыг золгож байгаа хүн рүү харуулан барьж золгоно. Ахмад хүнтэй золгохдоо хоёр гараа тохойг нь түшин “Та амар мэнд байна уу?” гэж золгож хоёр хацраа үнсүүлнэ. Золгож байгаа ахмад хүн хариуд нь “Амар мэндээ“ гэнэ. Зочин ширээнд сууж  байрласнаар нөхөрсөг дотно сэтгэлээр “ Та сар шинэдээ сайхан шинэлж байна уу?” гэж ахмад хүндээ хөөрөгний толгойг суллан хөөрөгөө баруун гараараа барина. Хариуд нь “Сайхан сайхан” гэнэ. Хөөрөг бие биендээ зөрүүлж барьснаар монголчуудын хооронд бат бэх холбоог үүсгэн ах дүү найз нөхдийн дотно харилцааг бэхжүүлдэг. Хоёр нас чацуу хүмүүс гар гарын бугуйгаар зөрүүлэн золгоно. Гэрийн эзэн гэргийтэйгээ золгодоггүй, учир нь хань гэргий хоёрын бие сэтгэл нэгэн ертөнц гэдэг. Хоёр давхар биетэй хүмүүс хоорондоо золгодогүй нь тээж байгаа үрийн хүйс солигдоно гэж цээрлэдэг байна.            

Шинийн нэгэнд цагаан идээнээс эхэлж зооглодог, ариун тунгалаг аз хийморьтой, гэгээлгээр шинэ оны гараагаа эхлэхийг бэлэгшээдэг. Цагаан сарын гар цайлах буюу гарын бэлэгт идээ идэш элбэг өгөөжтөй сар шинэдээ золгон орлоо гэсэн билэгдэлээр цагаан сарын идээний дээжисээс хүн болгонд ул боов цагаан идээний хамт хүртээдэг байна. Ер нь Монгол хүний амнаас муу үг унах, хуучин хувцас хунар авах, шидэх, муу буруу үйл хийхийг цээрлэдэг нь амны бэлгээр ашдын билэг ирдэг гэлцдэг. Монголын аман зохиолуудаас монгол ардын үлгэр домогоос гадна зүйр цэцэн үгс сургаал, ерөөл магтаал, цээрлэл, ёс заншил үе дамжин ирсэн нь илээх нь харагддаг. Өвөг дээдсээс уламжлагдан ирсэн энэхүү баярыг Их Чингис Хаан 1206 онд албан ёсоор бүх нийтийн төрт ёсны баяр болгосон. 17-аар зуунд Өндөр гэгээн Занабазар анхдугаар Богдоор тодрох үеэс энэхүү баяр нь Бурханы шашны баялаг бэлгэдэлтэй болж өргөжин тэмдэглэгдэж ирсэн байна.

===Хадагтай золгох ёсон===
Хадагтай золгох, хадаг барьж золгох нь золгогчоо хүндэтгэж байгаагаа илэрхийлэх талаараа адил боловч ялгаатай тал бий. Хадаг барьж золгох ёсонд дүү хүн нь ахмаддаа хадгаа бүрмөсөн өгч золгодог бол ахмад настай хүн хадагтай золгох ёслолд хадгаа хүнд өгдөггүй, ямагт өөртөө авч байдаг. Ямар ч насны хүнтэй хадагтай золгож болно. Хадагтай золгоно гэдэг нь хадагныхаа нэг үзүүрээс баруун гарынхаа ядам хурууг дотор талаас нь нар зөв хоёр ороогоод чигчий хуруутай тал руу доош унжуулсан чигээрээ золгоно. Мөн таныг золгох гээд дөхөж очиход цаад хүн хадаг авч хуруугаа ороогоод эхэлбэл та энэ хүн намайг ихэд хүндэтгэж байгаа юм байна гэж бодох учиртай.

===Хадаг барих ёсон===
Монголчуудын баяр ёслолд хадгийг эдийн манлай болгон барьдаг. [[Хадаг]] нь хээ угалз, үсэг чигээрээ маш олон янз бөгөөд урт богиноороо ч харилцан адилгүй байдаг. Хээ чимгийн байдлаар хүний дүрстэй Аюуш хадгийг эцэг эх, ахмад настан, эрхэм хүнд голчлон барих бөгөөд нар, сар үсэг бүхий Нанжвандан хадгийг ихэвчлэн оршуулгын ёслолд хэрэглэнэ. Хадгийг барих хүн рүүгээ амыг нь харуулж хүндийн эрэмбээр мэхийх юмуу сөгдөж барина. Авах хүн нь хариу мэхэсхийн хадгийг хоёр гардан аваад нямбай эвхэж хямгадах ёстой. Хадгийг барихдаа уул ёслолын тухай бэлэгтэй үг өгүүлж сүүлд нь эл баярт нийцүүлэн барих хадгийнхаа тухай доорхи үгийн аль нэгийг хэлж хадгаа гардуулна.
===Хадаг барихад хэлэх үг===
{{цитата|
:Цаглашгүй урт наст ариун хадаг
:Тэгш эрхийн тэнгэрээс цэцэглэсэн 
:Дэлгэрэнгүй урт наст ариун цагаан хадаг
:Идээний дээж элгэн цагаан тараг 
:Эдийн дээж ариун цагаан хадаг
:Хадаг барьж золгохсон /хадгаа барьж золгоно/
}}

==Цагаан сарын цээрлэх зүйлс==
Битүүний өдөр ирэх жилдээ өрх гэрээ дүүрэн элбэг дэлбэг байлгахыг ерөөн  хонодоггүй, шинийн нэгэн, хоёрны өдрийг хөтөл өдөр хэмээх учир алс хол явдаггүй байна. Цагаан сараар уур, шунал, мунхаглал гэсэн гурван нүгэлийг тэвчиж, буян үйлдэх нь хамгийн чухал зан үйл ажээ.

:*Энэ өдөр гол горхи худаг булаг шандаас ус авахыг цээрлэнэ. Хувин сав усаар дүүрэн бялхаж байх ёстой.
:*Үйл мэтгэн оёхдоо хуучин дээл хувцас эд нөхөхийг цээрлэнэ. Шинээр оёдог. Энэ нь сайн сайхны билэгшээл болж урт удаан наслахын зөн.
:*Эд юм зээлээр өгөхийг цээрлэнэ. Учир гэвээс гарзын үүд нээгдэж олзын үд хаагдана. Бусдад өглөггүй, бусдаас авлаггүй байхыг хичээ.
:*Уйлах, хэрэлдэхийг цээрлэ. Зөрчвөөс жилийн турш хэрүүл шуугиан, зовлон үл тасрана.
:*Зуух, тулганы үнс хогоо гаргаж хаяхыг цээрлэ. Шинэ он гарахаас өмнө гэр орон орчин тойрноо цэмцийтэл цэвэрлэж сайхан болгох.
:*Билэг дэмбэрэлгүй үгс хэлэх, мал нядалж, ан гөрөө хийж, араатан амьтны амь тасалваас үхэл хагацал нүүрлэнэ.
:*Шинэ сарын шинийн 7-нд ах дүү, амраг садан , айлд очиж золгохыг цээрлэ.Эл өдрийг хар өдөр гэдэг учраас ийнхүү цээрлэдэг.
:*Эхнэр, нөхөр хоёр хоорондоо золгохыг цээрлэ. Золговоос хагацаж сална. Хар элэгтэй болдог аж.
:*Архи ууж, агсам согтуу тавьж хөлчүүрхэх, шинэ сарын шүүс, идээ будаанд эзний зөвшөөрөлгүй хүрч самардах, базах зэрэг наад захын ёс жаяг улбааг зөрчихийг цээрлэнэ.
:*Биедээ мэсний зүйл авч явахыг хориглоно. Үл дагаваас дайн дажингийн нигууртай.

== Цагаан сар ба Төгсбуянтын зурхай ==
Төгс буянтын зурхайг 1747 онд [[Дээд монголчууд|Хөхнуурын Монголын]] түүхч, гүн ухаантан, шашны ухаан, анагаах ухаан, уран зохиол, одон оронч Ишбалжир Монгол орныхоо газрын хуваарьт тохируулан &quot;Төгс буянт шинэ зурхай&quot; хэмээх Монгол одон орон зурхайг зохиож сургууль байгуулсан түүхтэй. Төгсбуянт зурхай бол нар сарны тооллын дагуу Монгол орны цаг агаар уур амьсгал, газар зүйн байрлалд тохируулж бүтээсэн Монгол зурхай юм. Тус зурхайн дагуу жил бүрийн Цагаан сарын баяр хэзээ болохыг товлодог.төлөөлүүлэн бэлгэдсэн цаглабар зохион хэрэглэж байсан түүхтэй. 

[[Юань гүрэн|Юань гүрний]] үед [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] зарлигаар монголын болон түүний харьяанд байсан улс орнуудын тоо, одон орон, зурхайн ухааны олон мэргэд төрийн зурхайг магадлан шалгаж баталгаажуулан, хэрэглэсээр ирснийг Шар зурхай гэж нэрийддэг. Эдүгээ Азийн ихэнх орнууд чухамхүү эл зурхайг хэрэглэн буй. 

Монголчууд 200 гаруй жил [[Манж Чин улс|Манж Чин улсын]] харьяанд явахдаа тэрхүү уламжлалт Шар зурхайгаар Цагаан сарын баяр тэмдэглэдэг байсан. Харин 1911 онд тусгаар тогтнолоо сэргээж, [[Богд хаан|8-р Богд Жавзандамба]] хутагт хааны зарлигаар Төгс буянтын зурхайг буцаан сэргээн хэрэглэх болжээ. Цагаан сар бол шинэ жилийн баяр төдийгүй Монгол улсын тусгаар тогтнолын бэлгэдэлт баяр гэж үзнэ.

===Сүүлийн жилүүдийн цагаан сарын өдөр===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Аргын тооллын он
!Жилийн нэр
!Цагаан сар

|-
|1989
|Цагаан
|2 сарын 7
|-
|1990
|Машид согтонги
|2 сарын 26
|-
|1991
|Төрөлхтний эзэн
|2 сарын 15
|-
|1992
|Ангира
|2 сарын 4
|-
|1993
|Цогт нигурт
|2 сарын 22
|-
|1994
|Бода
|2 сарын 11
|-
|1995
|Насан төгөлдөр
|1 сарын 31
|-
|1996
|Баригч
|2 сарын 19
|-
|1997
|Эрхт
|2 сарын 8
|-
|1998
|Олон үрт
|2 сарын 27
|-
|1999
|Согтох төгөлдөр
|2 сарын 17
|-
|2000
|Тийн дарагч
|2 сарын 6
|-
|2001
|Сүргийн манлай
|2 сарын 24
|-
|2002
|Элдэв
|2 сарын 13
|-
|2003
|Наран
|2 сарын 2
|-
|2004
|Наран гэтэлгэгч
|2 сарын 21
|-
|2005
|Газар тэтгэгч
|2 сарын 9
|-
|2006
|Барагдашгүй
|1 сарын 30
|-
|2007
|Хамгийг номхотгогч
|2 сарын 18
|-
|2008
|Хотлыг баригч
|2 сарын 8
|-
|2009
|Харшлалт
|2 сарын 25
|-
|2010
|Тийн урвагч
|2 сарын 14
|-
|2011
|Илжиг
|2 сарын 3
|-
|2012
|Баясгалан
|2 сарын 22
|-
|2013
|Тийн ялагч
|2 сарын 11
|-
|2014
|Ялгуусан
|1 сарын 31
|-
|2015
|Согтоогч
|2 сарын 19
|-
|2016
|Муу нүүрт
|2 сарын 9
|-
|2017
|Алтан унжлагат
|2 сарын 27
|-
|2018
|Тийн унжлагат
|2 сарын 16
|-
|2019
|Урвуулагч
|2 сарын 5
|-
|2020
|Хотол төгс
|2 сарын 24
|-
|2021
|Цөөвөр
|2 сарын 12
|-
|2022
|Буян үйлдэгч
|2 сарын 2
|-
|2023
|Үзэсгэлэн болгогч
|2 сарын 21
|-
|2024
|Хилэнт эх
|2 сарын 10
|-
|2025
|Элдэв эрдэнэт
|3 сарын 1
|-
|2026
|Сүрээр дарагч
|2 сарын 17
|}

== Эшлэл ==
{{reflist}}
:1.С.Үзмээ &quot;Монголын цагаан сар&quot; https://web.archive.org/web/20130128104432/http://www.orloo.info/readfull/entertainment/8508-2012-01-31-01-26-28
:2.Ч.Арьяасvрэн &quot;Монгол ёс заншлын их тайлбар толь&quot; Гутгаар боть/ 
:3. М.Шидхүү “Тавгийн идээ засах ууц тавих ёс”
:4.&quot;Цагаан сарын ёс заншил&quot; https://web.archive.org/web/20130215042003/http://www.goolingoo.mn/index.php?c=1596
:5.В.Инжинаашийн “Хөх судар”
:6.&quot;Марко Пологийн аян замын тэмдэглэл&quot;

[[Ангилал:Цагаан сар| ]]
[[Ангилал:Үндэсний баярын өдөр]]
[[Ангилал:Нэгдүгээр сарын баяр ёслолын өдөр]]
[[Ангилал:Хоёрдугаар сарын баяр ёслолын өдөр]]</text>
      <sha1>0twbyo4get8ps0ez67n9hen5a6s4ngs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855632</id>
      <parentid>855631</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T07:39:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Megzer</username>
        <id>20491</id>
      </contributor>
      <origin>855632</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32986" sha1="s29m08pxloe2brnd2tcme6ay5fj8423" xml:space="preserve">:''Азийн бусад оронд тэмдэглэх цагаан сарын баярын талаар [[Азийн цагаан сар]]-аас үзнэ үү''
'''Цагаан сар''' ({{lang-bxr|Сагаан һара}}, [[Халимаг хэл|хал.]] ''Цаһан сар'') - [[Монгол үндэстэн|Монгол үндэстний]] уламжлалт [[шинэ жил]]ийн баяр юм. [[Билгийн тооллын шинэ жил (цагаан сар)|Билгийн тооллын]] Цагаан сарын баярыг Монголын Бурханы буюу [[Шарын шашин|Шарын шашны]] [[Төгсбуянтын зурхай|Төгсбуянтын зурхайн]] дагуу хаврын эхэн сарын нэгэнд тэмдэглэж эхэлсэн. Орчин үед Монголын Цагаан сарын баярыг Монгол улсаас гадна ОХУ-ын Буддын шашинт Буриад, Тува, Алтай, Халимагийн ард түмэн тэмдэглэн өнгөрүүлдэг байна. Цагаан сар бол өвлийг өнтэй давж, хавартай хавтай сайхан золгож нэг нас нэмсний баяр юм.[[Image:Chagaan_sar_5.jpg|thumb|350px|Цагаан сар]]

==Цагаан сарын түүх==

{{Эшлэл|
Эмээл хүндэдвээс тохсон моринд дарш болно&lt;br&gt;
Эрхэм хэтэрвээс хүмүүний сэтгэлд осол болно&lt;br&gt;
Янз хэтэрвээс ядуу дордост зүдгүүр болмой&lt;br&gt;
Хожмын үр сад эрхэмдээ эрэмшин, осол цалгаа явна аа, тиймээс энгийн даруу болго|Чингис хаан}}
гэж айлдсан баримт байдаг. 

[[13-р зуун|13-р зууны]] үеэс тэнгэр шүтлэг, бөөгийн ёсоор цагаалж байсан тухай алдарт аялагч [[Марко Поло|Марко Пологийн]] бичиж үлдээсэн эх сурвалжид тодорхой гардаг. Бүх хүн Цагаан сараар цагаан зүсмийн морь унаж, цагаан бөсөөр хийсэн хувцас өмсч, бие биедээ цагаан хадаг өргөж, цагаан идээ зооглодог нь хэн хэндээ хиргүй цагаан сэтгэлээр явж байя гэсэн эв найрын бэлгэдэл байж. Алгаа дэлгэнэ гэдэг надад зэр зэвсэг алга, миний сэтгэлийн өнгө энэ гэсэн утга билээ.

13-р зууны орчмоос Цагаан сарыг хавар тэмдэглэх болжээ. [[Ванчинбалын Инжаннаш|Ванчинбалын Инжаннашийн]] “Хөх судар” романы 39 дүгээр бүлгийн эхэнд “IV жарны анхны жил, улаагчин туулай буюу [[1207 он|1207 онд]] Чингис хаан хулгана цагт дээшлэн, биеэ ариутгаад, ёсны хувцсаа өмсч, Өүлэн ээждээ мөргөж, ордноосоо заларч гарч ирэхэд есөн зүйлийн гүн нарийн хөгжим, алтан хасын чимээ дуурсгаж, жүн хэнгэрэг дэлдэн угтав. Чингис хаан харьяат олондоо Тэнгэрийн хөвгүүний дохио тэмдэг, хөгжим сэлтэс цөм Өмнөд Дундадын хууль дүрэм болой. Би өөрөө арьсан дээлтэй монгол хүн. Та бүхэн хаан өргөмжилж их сууринд суулгалаа. Өнөөдрийн ёслол сүрдүүлэн цочоох төлөв байдалтай учир Ар газар таарахгүй” гэсэн байдаг.

Монголчууд Цагаан сард бэлдэхдээ эртнээс хашаа хороогоо цэвэрлэж, малын хашаагаа засан сэргээн засварлана. Гэрийн гадна доторгүй тоос шороогоо гөвж, хир буртаг бүхий зүйлсээ угаан цэвэрлэж цагаан сардаа хир буртаггүй, хараал муу үг амнаасаа унагахгүй, шинэ дээл хувцас оёж, шинэ ондоо  ариун тунгалаг  сайн сайхан бүхнийг билэгшээн золгон  угтана. Сэтгэл санаагаа ариусган өр ширгүй, муу муухай бүхнийг эцэс төгсгөл болгон сайн сайхан бүхний төлөө өнгөрсөн муухайг мартаж маргаашийн шинэ өдөр шинэ амьдралыг өөдрөгөөр угтана.

==Битүүлэх ёсон==
Шинийн нэгний өмнөх өдөр Сap гарахгүй битүү харанхуй байдаг учир улирч буй оны отгон шөнийг &quot;битүүн&quot; хэмээн нэрийддэг байна. Энэ өдөр бүх зүйлс бүтэн, битүү байх учиртай. Энэ нь улирч буй ондоо тэгш дүүрэн байсан бөгөөд ирэх онд ч элбэг хангалуун байх болтугай хэмээсэн бэлгэдэл билээ. Өвлийн адаг сарын сүүлийн өдөр буюу битүүний өдрөөс өмнө монголчууд хуучин оны өр шир, өглөг авлагаа дуусган, дутуу зүйлсээ гүйцээдэг уламжлалтай. Ингэснээр хийморь лундаа нь сэргэдэг хэмээн үздэг байна.

Битүүлэх ёслол нь нар шингэсэн хойно эхэлдэг. Идээ будаагаа засаж, хаалганыхаа баруун тотгоны дээр цагаан чулуу, цэвэр тунгалаг цас мөс тавьж сайн зүгийн эзэд сахиус орохын үүдийг нээхийн хамт, зүүн тотгоны дээр өргөс харгана, шарилж тавих нь муу зүгийн ад чөтгөрийн хорлолыг хаадаг учиртай. Битүүний орой цэвэр цэмцгэр хувцаслаж, өтгөс бууралдаа өнгөтэй өөдтэй олбог дэвсгэрээ дэвсэн, ширээгээ засаж дээр нь битүүлгээ тавьж, идээ ундааныхаа дээжийг зүүнээс баруун тийш өрж, галдаа өргөж, бурхандаа дээжилсний дараа гэрийн эзэгтэй цайныхаа дээжийг гэрийн эзэндээ эхэлж барьдаг ёстой. Гурван марал одонд идээ өргөж битүүлгээ хөндөнө. Цагаан сарын идээг онцгой хүндэтгэлтэйд тооцдог. Битүүний зоогт эрүүг нь заагаагүй хонины битүү толгой юм уу, өвчүү байдаг. Хонины бүтэн махыг гэрийн эзэн эхэлж есөн хөндлөнг (толгой, хошуу, хоёр эрүү, хоёр чих, ууцны хоёр тал) хөндөж эхлээд галдаа, дараа нь бурхандаа өргөөд, гэрт байгаа хүмүүст тараана. Тавиас дээш настанд идээний дээж архи хүртээдэг учиртай.

Битүүлгийн идээ будаанаас идэж, ёслол дууссаны дараа үлгэр, тууль ярихаас эхлээд шагайгаар [[Алаг мэлхий өрөх|алаг мэлхий өрөх]], [[Морь уралдуулах|морь  уралдуулах]], тэмээ уралдуулах, дөрвөн бэрх орхих, буга нуух, хорол зэндмэн эвлүүлэх зэргээр тоглож нааддаг. Энэ үдэш мал хуйгаа хээр, эд зүйлсээ айлд хонуулахыг цээрлэнэ. Мөн хүн халуун бүлээсээ тасарч айлд хонох, хөлчүүрхэх, өвчин хэлэх, үг сөрөх, хувцсаа гадаа хонуулах, хоосон сав байлгах, өлөн зэлмэн байхыг цээрлэнэ.

==Цагаан сарын идээний тухай ==
[[File:Chagaan sar 4.jpg|thumb|left|Цагаан сарын тавагтай идээ]]
Цагаан сардаа монголчууд бор болон цагаан гэсэн хоёр янзын идээ бэлдэнэ. Бор идээнд: бүхэл мах, битүү хоол болох бууз, банш, шимийн архи.  [[Цагаан идээ|Цагаан идээн]]&lt;nowiki/&gt;д: бүх төрлийн цагаан идээ, ул боов, боорцог, айраг ордог байна. Анх Монголын буддын шашны тэргүүн [[Өндөр гэгээн Занабазар]] санаачлан ул боовны хэв урлаж хийснээр хэвийн боов үүссэн түүхтэй{{citation needed|date=February 2019}}. Нутаг нутгийн онцлогоор ул боов буюу хэвийн боов, зарим нь ч хавсай хийж, таваг засахдаа ахмадыг хүндэтгэн гурав буюу түүнээс дээш боов давхарлан тавган дээр өрж, дунд нь боорцог хийн дүүргэж дээд тал нь 81 ширхэг ул боовоор засдаг. Тавгийн боовыг гурван үеэр өрдөг нь [[тулгын гурван чулуу]] болон жаргал зовлон жаргал, таван үеэр өрдөг нь таван бие махбодь, үе үеэр давхарладаг нь айл гэрийн хэдэн үетэй золгосны шинж буюу билэг тэмдэг. Тухайн өрхийн тэргүүлэгч хүн, хэдэн нас зооглож байгаа болон хэдэн үр ач, хэдэн зээ, хэдэн гуч дөч үзсэн гэх мэтээс хамаараад  “Тэдэн улыг элээжээ” гэж хүндэтгэн, юм үзэж нүд тайлснаар нь дахин ул элээх билэгдэл болгон нас нэмж, ул боовоороо таваг засдаг байна. Өнөө цагт “оймс элээнэ” гэж ярьдаг. Эрт үед “ул элээнэ” гэж ярьдаг байж. Яагаад “ул боов” гэж нэрлэв? Хүн хоёр хөлийнхөө улаар дэлхийн татах хүчтэйгээ холбогдож, мэдээлэл солилцон, эрч хүч авч явдаг. Хүн хөлөөрөө аливаа нэгэн үйл хэрэг буюу орон зайг ялж, ямар нэгэн орон зайгаас, нөгөө орон зай руу шилжин явдаг. Тиймээс “явах” гэсэн үйлдэл буюу “урагшлах” гэсэн билэгдлийг агуулж “ул боов” гэж нэрлэдэг байна.{{citation needed|date=February 2019}} Монголчууд тавгийн идээ засахгүй бол тухайн жилдээ хийморь лундаа гутаж идээ ундаагаар хомс байна гэж цээрлэдэг.

===Ууц хөндөх ёсон===
Ууц тавих нь Монголын буддын шашны тэргүүн Өндөр гэгээн Занабазарын үеэс уламжилсан. Учир юу вэ гэвэл Өндөр гэгээн Занабазарыг таалал төгсөхийн өмнөхөн шавь нар нь “Таны хөргийг бид хэрхэн бүтээвэл зохих вэ?” гэж асуухад &quot;Намайг өмнөө монгол хонины ууц тавиад, таллаж байгаагаар зурж дүрслээрэй. Монголын заяа их амны хишигтэй байх ёстой. Монгол хүн өлсөх ёсгүй. Үүнийг бэлгэдэж би энэ хөргийг зуруулж байгаа юм аа” гэж хариулсан гэдэг. Тэгэхээр ууц идээ гэдэг маань өөрөө монголчуудын маань амны хишгийн бэлгэдэл юм.

Ууц нь хонины зургаан хавирга, ууц сүүлийн хамт үргэлжилж байгаа хэсгийг нэрлэх бөгөөд ууцан дээр сээр, эсвэл хүзүү, дал, дөрвөн өндөр, хавирга, хонготой шагайт чөмөг дагуулан тавьдаг. Гийчний өмнө ууц тавихдаа баруун гарт нь дөрвөн өндөр хавиргыг тавих бөгөөд сээрний нарийн үзүүр, шаантыг борви, далны мах, хавирганы буруу талыг ууцны харцага өөд харуулан тавина. Хэрэв сээрний оронд хүзүү тавих бол аман хүзүү талыг харцага тийш нь, харцагыг зочны зүг харуулан тавина. Ууцыг хөндөхөд зүүн гараараа харцаганаас түшин барьж, баруун гар дахь хутгаар ууц, сүүл хоёрын уулзвар орчинд голд нь нэг, дараа нь олон яс уулзах орчмоос эхлэн өөрийн тийш харцаганы хоёр зураа дагуу цувуулан гурав гурав эсгэнэ. Түүний дагуу сүүлний бөгтрөг орчмын хоёр толионоос дугараг хэлбэртэй хоёр хэсэг өөх хөрслөн халимлаж авна. Дараа нь харцага талын ирмэгийн мах өөхний нийлэлт орчмын хоёр талаас хоёр хэсэг халимлан аваад толгой сүүлнээс авсан хоёр дээжтэй нийлүүлэн гал голомтын хувь гэж тусгай тавина. Ийнхүү хөндөж гүйцсэний дараа ууцаа таллана. Хоёр талаас таллаж авснаа гурав гурав хувааж нэгийг нь галын хувь дээр нэмнэ. Харин гурвыг нь дээж болгож тусгай тавина. үлдсэн хоёрыг хувь болгон үлдээж амсана. Дараа нь ууцныхаа хоёр талаас нэжгээд таллан авч хишиг хэмээн гэрт буй хүмүүст тараадаг ёстой.

==Тэнгэрт мөргөх ёсон==

[[Image:Himoriin_ovoo.jpg |thumb|left|300px|Монголчууд Цагаан сарын шинийн нэгэнд хийморийн овоонд гарч дээд Мөнх тэнгэрт мөргөн нар гарахыг үзэж байгаа нь]]

Тэнгэрт мөргөх бол Монголчуудын цагаан сарын хамгийн анхны ёслол болно. Монголчууд оны эх, сарын тэргүүн, өдрийн эртэд юуны өмнө дээд мөнх тэнгэрт мөргөн золгохыг тэргүүн ёс болгодог. Эзэн хаанаас эгэл борчуул хүртэл энэ ёсыг бат журамладаг. Шинийн нэгний өглөө зүүнээс цагаан гэгээ цуварч үүр тэмтрэгдэх үеэр тэнгэрт мөргөх ёслол  хийнэ. Индрийн тойронд цагаан эсгий, хивс, гудас дэвсэнэ. Аливаа бэлтгэл бүрэн болбол гэрийн эзэн тэргүүлэн тавагтай цагаан идээ, ууц, архи, цай зэргээс дээж өргөх бөгөөд дөрвөн зүг, найман зовхист хандан тэнгэрт цацал цацна. Өргөл төгсний  дараа галыг нар зөв тойрон гэрийн эзэн тэргүүлэн  индрийн тойронд дэвссэн эсгий дээр сөгдөн тэнгэрт гурав гурав ес мөргөнө.

==Шинэлэх ёсон==

Шинэ оны хаврын тэргүүн сарын шинийн нэгэнд цагаан сарын баярыг тэмдэглэхдээ ёслол хүндэтгэлийн идээ, ундаа бэлтгэн, золгож шинэлдэг. Цагаан сарын битүүлгийг шинийн нэгний урьд орой ёсолдог бөгөөд цагаалгын ёслолыг өглөө ургах нарнаар туулай цагт эхлэн үйлддэг. Шинийн нэгний идээний үндсэн хэсэг нь давхарлан өрсөн бяслаг, эсвэл хавсай, ул боов юм. Манай ихэнх нутагт үндсэн тавгийн идээний бяслаг буюу боов хавсайг сондгой тоогоор давхарлан өрдөг. Эцэг, ах нар нь буй айлын тавгийн идээ гурав буюу тав байж болдог. Эцгийнх нь долоон давхар идээ засна. Төрийн шинж чанартай ёслолын тавгийн идээг голчлон есөн давхар засдаг уламжлалтай. Тавгаа өрөм, ааруул, шар, цагаан тос зэрэг цагаан идээгээр чимэх ёстой. Цагаалах үеэр эвтэй найртай явахын бэлгэдэл болгож хөөрөг зөрүүлж тамхилах бөгөөд харин хөөрөг харшуулж солилцохыг цээрлэхийн хамт толгойг нь дарж болдоггүй. Хөөргөө төр түших гурван хуруу буюу эрхий, долоовор, дунд хуруугаар түшиж тамхилдаг. Энэ нь тухайн хүнийг төрийн хэмжээнд хүндэлж байгаагийн тэмдэг юм.

==Золгох ёсон==
[[Image:Chagaan_sar_3.jpg |thumb|left|300px|Цагаан сараар хадагтай золгож байгаа нь]]

Шинийн нэгэнд нар мандахтай уралдан босож, шинэ дээл хувцасаа өмсөн, цайгаа чанан цай идээний дээжээ нар, байгаль дэлхийдээ өргөн, гэрийн тэргүүнтэй гэр бүлийн гишүүд эхэлж золгоно. Голдуу ахмад хүмүүс хадагны амсарыг золгож байгаа хүн рүү харуулан барьж золгоно. Ахмад хүнтэй золгохдоо хоёр гараа тохойг нь түшин “Та амар мэнд байна уу?” гэж золгож хоёр хацраа үнсүүлнэ. Золгож байгаа ахмад хүн хариуд нь “Амар мэндээ“ гэнэ. Зочин ширээнд сууж  байрласнаар нөхөрсөг дотно сэтгэлээр “ Та сар шинэдээ сайхан шинэлж байна уу?” гэж ахмад хүндээ хөөрөгний толгойг суллан хөөрөгөө баруун гараараа барина. Хариуд нь “Сайхан сайхан” гэнэ. Хөөрөг бие биендээ зөрүүлж барьснаар монголчуудын хооронд бат бэх холбоог үүсгэн ах дүү найз нөхдийн дотно харилцааг бэхжүүлдэг. Хоёр нас чацуу хүмүүс гар гарын бугуйгаар зөрүүлэн золгоно. Гэрийн эзэн гэргийтэйгээ золгодоггүй, учир нь хань гэргий хоёрын бие сэтгэл нэгэн ертөнц гэдэг. Хоёр давхар биетэй хүмүүс хоорондоо золгодогүй нь тээж байгаа үрийн хүйс солигдоно гэж цээрлэдэг байна.            

Шинийн нэгэнд цагаан идээнээс эхэлж зооглодог, ариун тунгалаг аз хийморьтой, гэгээлгээр шинэ оны гараагаа эхлэхийг бэлэгшээдэг. Цагаан сарын гар цайлах буюу гарын бэлэгт идээ идэш элбэг өгөөжтөй сар шинэдээ золгон орлоо гэсэн билэгдэлээр цагаан сарын идээний дээжисээс хүн болгонд ул боов цагаан идээний хамт хүртээдэг байна. Ер нь Монгол хүний амнаас муу үг унах, хуучин хувцас хунар авах, шидэх, муу буруу үйл хийхийг цээрлэдэг нь амны бэлгээр ашдын билэг ирдэг гэлцдэг. Монголын аман зохиолуудаас монгол ардын үлгэр домогоос гадна зүйр цэцэн үгс сургаал, ерөөл магтаал, цээрлэл, ёс заншил үе дамжин ирсэн нь илээх нь харагддаг. Өвөг дээдсээс уламжлагдан ирсэн энэхүү баярыг Их Чингис Хаан 1206 онд албан ёсоор бүх нийтийн төрт ёсны баяр болгосон. 17-аар зуунд Өндөр гэгээн Занабазар анхдугаар Богдоор тодрох үеэс энэхүү баяр нь Бурханы шашны баялаг бэлгэдэлтэй болж өргөжин тэмдэглэгдэж ирсэн байна.

===Хадагтай золгох ёсон===
Хадагтай золгох, хадаг барьж золгох нь золгогчоо хүндэтгэж байгаагаа илэрхийлэх талаараа адил боловч ялгаатай тал бий. Хадаг барьж золгох ёсонд дүү хүн нь ахмаддаа хадгаа бүрмөсөн өгч золгодог бол ахмад настай хүн хадагтай золгох ёслолд хадгаа хүнд өгдөггүй, ямагт өөртөө авч байдаг. Ямар ч насны хүнтэй хадагтай золгож болно. Хадагтай золгоно гэдэг нь хадагныхаа нэг үзүүрээс баруун гарынхаа ядам хурууг дотор талаас нь нар зөв хоёр ороогоод чигчий хуруутай тал руу доош унжуулсан чигээрээ золгоно. Мөн таныг золгох гээд дөхөж очиход цаад хүн хадаг авч хуруугаа ороогоод эхэлбэл та энэ хүн намайг ихэд хүндэтгэж байгаа юм байна гэж бодох учиртай.

===Хадаг барих ёсон===
Монголчуудын баяр ёслолд хадгийг эдийн манлай болгон барьдаг. [[Хадаг]] нь хээ угалз, үсэг чигээрээ маш олон янз бөгөөд урт богиноороо ч харилцан адилгүй байдаг. Хээ чимгийн байдлаар хүний дүрстэй Аюуш хадгийг эцэг эх, ахмад настан, эрхэм хүнд голчлон барих бөгөөд нар, сар үсэг бүхий Нанжвандан хадгийг ихэвчлэн оршуулгын ёслолд хэрэглэнэ. Хадгийг барих хүн рүүгээ амыг нь харуулж хүндийн эрэмбээр мэхийх юмуу сөгдөж барина. Авах хүн нь хариу мэхэсхийн хадгийг хоёр гардан аваад нямбай эвхэж хямгадах ёстой. Хадгийг барихдаа уул ёслолын тухай бэлэгтэй үг өгүүлж сүүлд нь эл баярт нийцүүлэн барих хадгийнхаа тухай доорхи үгийн аль нэгийг хэлж хадгаа гардуулна.
===Хадаг барихад хэлэх үг===
{{цитата|
:Цаглашгүй урт наст ариун хадаг
:Тэгш эрхийн тэнгэрээс цэцэглэсэн 
:Дэлгэрэнгүй урт наст ариун цагаан хадаг
:Идээний дээж элгэн цагаан тараг 
:Эдийн дээж ариун цагаан хадаг
:Хадаг барьж золгохсон /хадгаа барьж золгоно/
}}

==Цагаан сарын цээрлэх зүйлс==
Битүүний өдөр ирэх жилдээ өрх гэрээ дүүрэн элбэг дэлбэг байлгахыг ерөөн  хонодоггүй, шинийн нэгэн, хоёрны өдрийг хөтөл өдөр хэмээх учир алс хол явдаггүй байна. Цагаан сараар уур, шунал, мунхаглал гэсэн гурван нүгэлийг тэвчиж, буян үйлдэх нь хамгийн чухал зан үйл ажээ.

:*Энэ өдөр гол горхи худаг булаг шандаас ус авахыг цээрлэнэ. Хувин сав усаар дүүрэн бялхаж байх ёстой.
:*Үйл мэтгэн оёхдоо хуучин дээл хувцас эд нөхөхийг цээрлэнэ. Шинээр оёдог. Энэ нь сайн сайхны билэгшээл болж урт удаан наслахын зөн.
:*Эд юм зээлээр өгөхийг цээрлэнэ. Учир гэвээс гарзын үүд нээгдэж олзын үд хаагдана. Бусдад өглөггүй, бусдаас авлаггүй байхыг хичээ.
:*Уйлах, хэрэлдэхийг цээрлэ. Зөрчвөөс жилийн турш хэрүүл шуугиан, зовлон үл тасрана.
:*Зуух, тулганы үнс хогоо гаргаж хаяхыг цээрлэ. Шинэ он гарахаас өмнө гэр орон орчин тойрноо цэмцийтэл цэвэрлэж сайхан болгох.
:*Билэг дэмбэрэлгүй үгс хэлэх, мал нядалж, ан гөрөө хийж, араатан амьтны амь тасалваас үхэл хагацал нүүрлэнэ.
:*Шинэ сарын шинийн 7-нд ах дүү, амраг садан , айлд очиж золгохыг цээрлэ.Эл өдрийг хар өдөр гэдэг учраас ийнхүү цээрлэдэг.
:*Эхнэр, нөхөр хоёр хоорондоо золгохыг цээрлэ. Золговоос хагацаж сална. Хар элэгтэй болдог аж.
:*Архи ууж, агсам согтуу тавьж хөлчүүрхэх, шинэ сарын шүүс, идээ будаанд эзний зөвшөөрөлгүй хүрч самардах, базах зэрэг наад захын ёс жаяг улбааг зөрчихийг цээрлэнэ.
:*Биедээ мэсний зүйл авч явахыг хориглоно. Үл дагаваас дайн дажингийн нигууртай.

== Цагаан сар ба Төгсбуянтын зурхай ==
Төгс буянтын зурхайг 1747 онд [[Дээд монголчууд|Хөхнуурын Монголын]] түүхч, гүн ухаантан, шашны ухаан, анагаах ухаан, уран зохиол, одон оронч Ишбалжир Монгол орныхоо газрын хуваарьт тохируулан &quot;Төгс буянт шинэ зурхай&quot; хэмээх Монгол одон орон зурхайг зохиож сургууль байгуулсан түүхтэй. Төгсбуянт зурхай бол нар сарны тооллын дагуу Монгол орны цаг агаар уур амьсгал, газар зүйн байрлалд тохируулж бүтээсэн Монгол зурхай юм. Тус зурхайн дагуу жил бүрийн Цагаан сарын баяр хэзээ болохыг товлодог.төлөөлүүлэн бэлгэдсэн цаглабар зохион хэрэглэж байсан түүхтэй. 

[[Юань гүрэн|Юань гүрний]] үед [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] зарлигаар монголын болон түүний харьяанд байсан улс орнуудын тоо, одон орон, зурхайн ухааны олон мэргэд төрийн зурхайг магадлан шалгаж баталгаажуулан, хэрэглэсээр ирснийг Шар зурхай гэж нэрийддэг. Эдүгээ Азийн ихэнх орнууд чухамхүү эл зурхайг хэрэглэн буй. 

Монголчууд 200 гаруй жил [[Манж Чин улс|Манж Чин улсын]] харьяанд явахдаа тэрхүү уламжлалт Шар зурхайгаар Цагаан сарын баяр тэмдэглэдэг байсан. Харин 1911 онд тусгаар тогтнолоо сэргээж, [[Богд хаан|8-р Богд Жавзандамба]] хутагт хааны зарлигаар Төгс буянтын зурхайг буцаан сэргээн хэрэглэх болжээ. Цагаан сар бол шинэ жилийн баяр төдийгүй Монгол улсын тусгаар тогтнолын бэлгэдэлт баяр гэж үзнэ.

===Сүүлийн жилүүдийн цагаан сарын өдөр===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Аргын тооллын он
!Жилийн нэр
!Цагаан сар

|-
|1989
|Цагаан
|2 сарын 7
|-
|1990
|Машид согтонги
|2 сарын 26
|-
|1991
|Төрөлхтний эзэн
|2 сарын 15
|-
|1992
|Ангира
|2 сарын 4
|-
|1993
|Цогт нигурт
|2 сарын 22
|-
|1994
|Бода
|2 сарын 11
|-
|1995
|Насан төгөлдөр
|1 сарын 31
|-
|1996
|Баригч
|2 сарын 19
|-
|1997
|Эрхт
|2 сарын 8
|-
|1998
|Олон үрт
|2 сарын 27
|-
|1999
|Согтох төгөлдөр
|2 сарын 17
|-
|2000
|Тийн дарагч
|2 сарын 6
|-
|2001
|Сүргийн манлай
|2 сарын 24
|-
|2002
|Элдэв
|2 сарын 13
|-
|2003
|Наран
|2 сарын 2
|-
|2004
|Наран гэтэлгэгч
|2 сарын 21
|-
|2005
|Газар тэтгэгч
|2 сарын 9
|-
|2006
|Барагдашгүй
|1 сарын 30
|-
|2007
|Хамгийг номхотгогч
|2 сарын 18
|-
|2008
|Хотлыг баригч
|2 сарын 8
|-
|2009
|Харшлалт
|2 сарын 25
|-
|2010
|Тийн урвагч
|2 сарын 14
|-
|2011
|Илжиг
|2 сарын 3
|-
|2012
|Баясгалан
|2 сарын 22
|-
|2013
|Тийн ялагч
|2 сарын 11
|-
|2014
|Ялгуусан
|1 сарын 31
|-
|2015
|Согтоогч
|2 сарын 19
|-
|2016
|Муу нүүрт
|2 сарын 9
|-
|2017
|Алтан унжлагат
|2 сарын 27
|-
|2018
|Тийн унжлагат
|2 сарын 16
|-
|2019
|Урвуулагч
|2 сарын 5
|-
|2020
|Хотол төгс
|2 сарын 24
|-
|2021
|Цөөвөр
|2 сарын 12
|-
|2022
|Буян үйлдэгч
|2 сарын 2
|-
|2023
|Үзэсгэлэн болгогч
|2 сарын 21
|-
|2024
|Хилэнт эх
|2 сарын 10
|-
|2025
|Элдэв эрдэнэт
|3 сарын 1
|-
|2026
|Сүрээр дарагч
|2 сарын 17
|}

== Эшлэл ==
{{reflist}}
:1.С.Үзмээ &quot;Монголын цагаан сар&quot; https://web.archive.org/web/20130128104432/http://www.orloo.info/readfull/entertainment/8508-2012-01-31-01-26-28
:2.Ч.Арьяасvрэн &quot;Монгол ёс заншлын их тайлбар толь&quot; Гутгаар боть/ 
:3. М.Шидхүү “Тавгийн идээ засах ууц тавих ёс”
:4.&quot;Цагаан сарын ёс заншил&quot; https://web.archive.org/web/20130215042003/http://www.goolingoo.mn/index.php?c=1596
:5.В.Инжинаашийн “Хөх судар”
:6.&quot;Марко Пологийн аян замын тэмдэглэл&quot;

[[Ангилал:Цагаан сар| ]]
[[Ангилал:Үндэсний баярын өдөр]]
[[Ангилал:Нэгдүгээр сарын баяр ёслолын өдөр]]
[[Ангилал:Хоёрдугаар сарын баяр ёслолын өдөр]]</text>
      <sha1>s29m08pxloe2brnd2tcme6ay5fj8423</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855649</id>
      <parentid>855632</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T08:52:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27096-45</username>
        <id>104366</id>
      </contributor>
      <origin>855649</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32990" sha1="2c9ooeyrrdv67ijly66vx3oluj8aktf" xml:space="preserve">:''Азийн бусад оронд тэмдэглэх цагаан сарын баярын талаар [[Азийн цагаан сар]]-аас үзнэ үү''
'''Цагаан сар''' ({{lang-bxr|Сагаан һара}}, [[Халимаг хэл|хал.]] ''Цаһан сар'') - [[Монгол үндэстэн|Монгол үндэстний]] уламжлалт [[шинэ жил]]ийн баяр юм. [[Билгийн тооллын шинэ жил (цагаан сар)|Билгийн тооллын]] Цагаан сарын баярыг Монголын Бурханы буюу [[Шарын шашин|Шарын шашны]] [[Төгсбуянтын зурхай|Төгсбуянтын зурхайн]] дагуу хаврын эхэн сарын нэгэнд тэмдэглэж эхэлсэн. Орчин үед Монголын Цагаан сарын nah баярыг Монгол улсаас гадна ОХУ-ын Буддын шашинт Буриад, Тува, Алтай, Халимагийн ард түмэн тэмдэглэн өнгөрүүлдэг байна. Цагаан сар бол өвлийг өнтэй давж, хавартай хавтай сайхан золгож нэг нас нэмсний баяр юм.[[Image:Chagaan_sar_5.jpg|thumb|350px|Цагаан сар]]

==Цагаан сарын түүх==

{{Эшлэл|
Эмээл хүндэдвээс тохсон моринд дарш болно&lt;br&gt;
Эрхэм хэтэрвээс хүмүүний сэтгэлд осол болно&lt;br&gt;
Янз хэтэрвээс ядуу дордост зүдгүүр болмой&lt;br&gt;
Хожмын үр сад эрхэмдээ эрэмшин, осол цалгаа явна аа, тиймээс энгийн даруу болго|Чингис хаан}}
гэж айлдсан баримт байдаг. 

[[13-р зуун|13-р зууны]] үеэс тэнгэр шүтлэг, бөөгийн ёсоор цагаалж байсан тухай алдарт аялагч [[Марко Поло|Марко Пологийн]] бичиж үлдээсэн эх сурвалжид тодорхой гардаг. Бүх хүн Цагаан сараар цагаан зүсмийн морь унаж, цагаан бөсөөр хийсэн хувцас өмсч, бие биедээ цагаан хадаг өргөж, цагаан идээ зооглодог нь хэн хэндээ хиргүй цагаан сэтгэлээр явж байя гэсэн эв найрын бэлгэдэл байж. Алгаа дэлгэнэ гэдэг надад зэр зэвсэг алга, миний сэтгэлийн өнгө энэ гэсэн утга билээ.

13-р зууны орчмоос Цагаан сарыг хавар тэмдэглэх болжээ. [[Ванчинбалын Инжаннаш|Ванчинбалын Инжаннашийн]] “Хөх судар” романы 39 дүгээр бүлгийн эхэнд “IV жарны анхны жил, улаагчин туулай буюу [[1207 он|1207 онд]] Чингис хаан хулгана цагт дээшлэн, биеэ ариутгаад, ёсны хувцсаа өмсч, Өүлэн ээждээ мөргөж, ордноосоо заларч гарч ирэхэд есөн зүйлийн гүн нарийн хөгжим, алтан хасын чимээ дуурсгаж, жүн хэнгэрэг дэлдэн угтав. Чингис хаан харьяат олондоо Тэнгэрийн хөвгүүний дохио тэмдэг, хөгжим сэлтэс цөм Өмнөд Дундадын хууль дүрэм болой. Би өөрөө арьсан дээлтэй монгол хүн. Та бүхэн хаан өргөмжилж их сууринд суулгалаа. Өнөөдрийн ёслол сүрдүүлэн цочоох төлөв байдалтай учир Ар газар таарахгүй” гэсэн байдаг.

Монголчууд Цагаан сард бэлдэхдээ эртнээс хашаа хороогоо цэвэрлэж, малын хашаагаа засан сэргээн засварлана. Гэрийн гадна доторгүй тоос шороогоо гөвж, хир буртаг бүхий зүйлсээ угаан цэвэрлэж цагаан сардаа хир буртаггүй, хараал муу үг амнаасаа унагахгүй, шинэ дээл хувцас оёж, шинэ ондоо  ариун тунгалаг  сайн сайхан бүхнийг билэгшээн золгон  угтана. Сэтгэл санаагаа ариусган өр ширгүй, муу муухай бүхнийг эцэс төгсгөл болгон сайн сайхан бүхний төлөө өнгөрсөн муухайг мартаж маргаашийн шинэ өдөр шинэ амьдралыг өөдрөгөөр угтана.

==Битүүлэх ёсон==
Шинийн нэгний өмнөх өдөр Сap гарахгүй битүү харанхуй байдаг учир улирч буй оны отгон шөнийг &quot;битүүн&quot; хэмээн нэрийддэг байна. Энэ өдөр бүх зүйлс бүтэн, битүү байх учиртай. Энэ нь улирч буй ондоо тэгш дүүрэн байсан бөгөөд ирэх онд ч элбэг хангалуун байх болтугай хэмээсэн бэлгэдэл билээ. Өвлийн адаг сарын сүүлийн өдөр буюу битүүний өдрөөс өмнө монголчууд хуучин оны өр шир, өглөг авлагаа дуусган, дутуу зүйлсээ гүйцээдэг уламжлалтай. Ингэснээр хийморь лундаа нь сэргэдэг хэмээн үздэг байна.

Битүүлэх ёслол нь нар шингэсэн хойно эхэлдэг. Идээ будаагаа засаж, хаалганыхаа баруун тотгоны дээр цагаан чулуу, цэвэр тунгалаг цас мөс тавьж сайн зүгийн эзэд сахиус орохын үүдийг нээхийн хамт, зүүн тотгоны дээр өргөс харгана, шарилж тавих нь муу зүгийн ад чөтгөрийн хорлолыг хаадаг учиртай. Битүүний орой цэвэр цэмцгэр хувцаслаж, өтгөс бууралдаа өнгөтэй өөдтэй олбог дэвсгэрээ дэвсэн, ширээгээ засаж дээр нь битүүлгээ тавьж, идээ ундааныхаа дээжийг зүүнээс баруун тийш өрж, галдаа өргөж, бурхандаа дээжилсний дараа гэрийн эзэгтэй цайныхаа дээжийг гэрийн эзэндээ эхэлж барьдаг ёстой. Гурван марал одонд идээ өргөж битүүлгээ хөндөнө. Цагаан сарын идээг онцгой хүндэтгэлтэйд тооцдог. Битүүний зоогт эрүүг нь заагаагүй хонины битүү толгой юм уу, өвчүү байдаг. Хонины бүтэн махыг гэрийн эзэн эхэлж есөн хөндлөнг (толгой, хошуу, хоёр эрүү, хоёр чих, ууцны хоёр тал) хөндөж эхлээд галдаа, дараа нь бурхандаа өргөөд, гэрт байгаа хүмүүст тараана. Тавиас дээш настанд идээний дээж архи хүртээдэг учиртай.

Битүүлгийн идээ будаанаас идэж, ёслол дууссаны дараа үлгэр, тууль ярихаас эхлээд шагайгаар [[Алаг мэлхий өрөх|алаг мэлхий өрөх]], [[Морь уралдуулах|морь  уралдуулах]], тэмээ уралдуулах, дөрвөн бэрх орхих, буга нуух, хорол зэндмэн эвлүүлэх зэргээр тоглож нааддаг. Энэ үдэш мал хуйгаа хээр, эд зүйлсээ айлд хонуулахыг цээрлэнэ. Мөн хүн халуун бүлээсээ тасарч айлд хонох, хөлчүүрхэх, өвчин хэлэх, үг сөрөх, хувцсаа гадаа хонуулах, хоосон сав байлгах, өлөн зэлмэн байхыг цээрлэнэ.

==Цагаан сарын идээний тухай ==
[[File:Chagaan sar 4.jpg|thumb|left|Цагаан сарын тавагтай идээ]]
Цагаан сардаа монголчууд бор болон цагаан гэсэн хоёр янзын идээ бэлдэнэ. Бор идээнд: бүхэл мах, битүү хоол болох бууз, банш, шимийн архи.  [[Цагаан идээ|Цагаан идээн]]&lt;nowiki/&gt;д: бүх төрлийн цагаан идээ, ул боов, боорцог, айраг ордог байна. Анх Монголын буддын шашны тэргүүн [[Өндөр гэгээн Занабазар]] санаачлан ул боовны хэв урлаж хийснээр хэвийн боов үүссэн түүхтэй{{citation needed|date=February 2019}}. Нутаг нутгийн онцлогоор ул боов буюу хэвийн боов, зарим нь ч хавсай хийж, таваг засахдаа ахмадыг хүндэтгэн гурав буюу түүнээс дээш боов давхарлан тавган дээр өрж, дунд нь боорцог хийн дүүргэж дээд тал нь 81 ширхэг ул боовоор засдаг. Тавгийн боовыг гурван үеэр өрдөг нь [[тулгын гурван чулуу]] болон жаргал зовлон жаргал, таван үеэр өрдөг нь таван бие махбодь, үе үеэр давхарладаг нь айл гэрийн хэдэн үетэй золгосны шинж буюу билэг тэмдэг. Тухайн өрхийн тэргүүлэгч хүн, хэдэн нас зооглож байгаа болон хэдэн үр ач, хэдэн зээ, хэдэн гуч дөч үзсэн гэх мэтээс хамаараад  “Тэдэн улыг элээжээ” гэж хүндэтгэн, юм үзэж нүд тайлснаар нь дахин ул элээх билэгдэл болгон нас нэмж, ул боовоороо таваг засдаг байна. Өнөө цагт “оймс элээнэ” гэж ярьдаг. Эрт үед “ул элээнэ” гэж ярьдаг байж. Яагаад “ул боов” гэж нэрлэв? Хүн хоёр хөлийнхөө улаар дэлхийн татах хүчтэйгээ холбогдож, мэдээлэл солилцон, эрч хүч авч явдаг. Хүн хөлөөрөө аливаа нэгэн үйл хэрэг буюу орон зайг ялж, ямар нэгэн орон зайгаас, нөгөө орон зай руу шилжин явдаг. Тиймээс “явах” гэсэн үйлдэл буюу “урагшлах” гэсэн билэгдлийг агуулж “ул боов” гэж нэрлэдэг байна.{{citation needed|date=February 2019}} Монголчууд тавгийн идээ засахгүй бол тухайн жилдээ хийморь лундаа гутаж идээ ундаагаар хомс байна гэж цээрлэдэг.

===Ууц хөндөх ёсон===
Ууц тавих нь Монголын буддын шашны тэргүүн Өндөр гэгээн Занабазарын үеэс уламжилсан. Учир юу вэ гэвэл Өндөр гэгээн Занабазарыг таалал төгсөхийн өмнөхөн шавь нар нь “Таны хөргийг бид хэрхэн бүтээвэл зохих вэ?” гэж асуухад &quot;Намайг өмнөө монгол хонины ууц тавиад, таллаж байгаагаар зурж дүрслээрэй. Монголын заяа их амны хишигтэй байх ёстой. Монгол хүн өлсөх ёсгүй. Үүнийг бэлгэдэж би энэ хөргийг зуруулж байгаа юм аа” гэж хариулсан гэдэг. Тэгэхээр ууц идээ гэдэг маань өөрөө монголчуудын маань амны хишгийн бэлгэдэл юм.

Ууц нь хонины зургаан хавирга, ууц сүүлийн хамт үргэлжилж байгаа хэсгийг нэрлэх бөгөөд ууцан дээр сээр, эсвэл хүзүү, дал, дөрвөн өндөр, хавирга, хонготой шагайт чөмөг дагуулан тавьдаг. Гийчний өмнө ууц тавихдаа баруун гарт нь дөрвөн өндөр хавиргыг тавих бөгөөд сээрний нарийн үзүүр, шаантыг борви, далны мах, хавирганы буруу талыг ууцны харцага өөд харуулан тавина. Хэрэв сээрний оронд хүзүү тавих бол аман хүзүү талыг харцага тийш нь, харцагыг зочны зүг харуулан тавина. Ууцыг хөндөхөд зүүн гараараа харцаганаас түшин барьж, баруун гар дахь хутгаар ууц, сүүл хоёрын уулзвар орчинд голд нь нэг, дараа нь олон яс уулзах орчмоос эхлэн өөрийн тийш харцаганы хоёр зураа дагуу цувуулан гурав гурав эсгэнэ. Түүний дагуу сүүлний бөгтрөг орчмын хоёр толионоос дугараг хэлбэртэй хоёр хэсэг өөх хөрслөн халимлаж авна. Дараа нь харцага талын ирмэгийн мах өөхний нийлэлт орчмын хоёр талаас хоёр хэсэг халимлан аваад толгой сүүлнээс авсан хоёр дээжтэй нийлүүлэн гал голомтын хувь гэж тусгай тавина. Ийнхүү хөндөж гүйцсэний дараа ууцаа таллана. Хоёр талаас таллаж авснаа гурав гурав хувааж нэгийг нь галын хувь дээр нэмнэ. Харин гурвыг нь дээж болгож тусгай тавина. үлдсэн хоёрыг хувь болгон үлдээж амсана. Дараа нь ууцныхаа хоёр талаас нэжгээд таллан авч хишиг хэмээн гэрт буй хүмүүст тараадаг ёстой.

==Тэнгэрт мөргөх ёсон==

[[Image:Himoriin_ovoo.jpg |thumb|left|300px|Монголчууд Цагаан сарын шинийн нэгэнд хийморийн овоонд гарч дээд Мөнх тэнгэрт мөргөн нар гарахыг үзэж байгаа нь]]

Тэнгэрт мөргөх бол Монголчуудын цагаан сарын хамгийн анхны ёслол болно. Монголчууд оны эх, сарын тэргүүн, өдрийн эртэд юуны өмнө дээд мөнх тэнгэрт мөргөн золгохыг тэргүүн ёс болгодог. Эзэн хаанаас эгэл борчуул хүртэл энэ ёсыг бат журамладаг. Шинийн нэгний өглөө зүүнээс цагаан гэгээ цуварч үүр тэмтрэгдэх үеэр тэнгэрт мөргөх ёслол  хийнэ. Индрийн тойронд цагаан эсгий, хивс, гудас дэвсэнэ. Аливаа бэлтгэл бүрэн болбол гэрийн эзэн тэргүүлэн тавагтай цагаан идээ, ууц, архи, цай зэргээс дээж өргөх бөгөөд дөрвөн зүг, найман зовхист хандан тэнгэрт цацал цацна. Өргөл төгсний  дараа галыг нар зөв тойрон гэрийн эзэн тэргүүлэн  индрийн тойронд дэвссэн эсгий дээр сөгдөн тэнгэрт гурав гурав ес мөргөнө.

==Шинэлэх ёсон==

Шинэ оны хаврын тэргүүн сарын шинийн нэгэнд цагаан сарын баярыг тэмдэглэхдээ ёслол хүндэтгэлийн идээ, ундаа бэлтгэн, золгож шинэлдэг. Цагаан сарын битүүлгийг шинийн нэгний урьд орой ёсолдог бөгөөд цагаалгын ёслолыг өглөө ургах нарнаар туулай цагт эхлэн үйлддэг. Шинийн нэгний идээний үндсэн хэсэг нь давхарлан өрсөн бяслаг, эсвэл хавсай, ул боов юм. Манай ихэнх нутагт үндсэн тавгийн идээний бяслаг буюу боов хавсайг сондгой тоогоор давхарлан өрдөг. Эцэг, ах нар нь буй айлын тавгийн идээ гурав буюу тав байж болдог. Эцгийнх нь долоон давхар идээ засна. Төрийн шинж чанартай ёслолын тавгийн идээг голчлон есөн давхар засдаг уламжлалтай. Тавгаа өрөм, ааруул, шар, цагаан тос зэрэг цагаан идээгээр чимэх ёстой. Цагаалах үеэр эвтэй найртай явахын бэлгэдэл болгож хөөрөг зөрүүлж тамхилах бөгөөд харин хөөрөг харшуулж солилцохыг цээрлэхийн хамт толгойг нь дарж болдоггүй. Хөөргөө төр түших гурван хуруу буюу эрхий, долоовор, дунд хуруугаар түшиж тамхилдаг. Энэ нь тухайн хүнийг төрийн хэмжээнд хүндэлж байгаагийн тэмдэг юм.

==Золгох ёсон==
[[Image:Chagaan_sar_3.jpg |thumb|left|300px|Цагаан сараар хадагтай золгож байгаа нь]]

Шинийн нэгэнд нар мандахтай уралдан босож, шинэ дээл хувцасаа өмсөн, цайгаа чанан цай идээний дээжээ нар, байгаль дэлхийдээ өргөн, гэрийн тэргүүнтэй гэр бүлийн гишүүд эхэлж золгоно. Голдуу ахмад хүмүүс хадагны амсарыг золгож байгаа хүн рүү харуулан барьж золгоно. Ахмад хүнтэй золгохдоо хоёр гараа тохойг нь түшин “Та амар мэнд байна уу?” гэж золгож хоёр хацраа үнсүүлнэ. Золгож байгаа ахмад хүн хариуд нь “Амар мэндээ“ гэнэ. Зочин ширээнд сууж  байрласнаар нөхөрсөг дотно сэтгэлээр “ Та сар шинэдээ сайхан шинэлж байна уу?” гэж ахмад хүндээ хөөрөгний толгойг суллан хөөрөгөө баруун гараараа барина. Хариуд нь “Сайхан сайхан” гэнэ. Хөөрөг бие биендээ зөрүүлж барьснаар монголчуудын хооронд бат бэх холбоог үүсгэн ах дүү найз нөхдийн дотно харилцааг бэхжүүлдэг. Хоёр нас чацуу хүмүүс гар гарын бугуйгаар зөрүүлэн золгоно. Гэрийн эзэн гэргийтэйгээ золгодоггүй, учир нь хань гэргий хоёрын бие сэтгэл нэгэн ертөнц гэдэг. Хоёр давхар биетэй хүмүүс хоорондоо золгодогүй нь тээж байгаа үрийн хүйс солигдоно гэж цээрлэдэг байна.            

Шинийн нэгэнд цагаан идээнээс эхэлж зооглодог, ариун тунгалаг аз хийморьтой, гэгээлгээр шинэ оны гараагаа эхлэхийг бэлэгшээдэг. Цагаан сарын гар цайлах буюу гарын бэлэгт идээ идэш элбэг өгөөжтөй сар шинэдээ золгон орлоо гэсэн билэгдэлээр цагаан сарын идээний дээжисээс хүн болгонд ул боов цагаан идээний хамт хүртээдэг байна. Ер нь Монгол хүний амнаас муу үг унах, хуучин хувцас хунар авах, шидэх, муу буруу үйл хийхийг цээрлэдэг нь амны бэлгээр ашдын билэг ирдэг гэлцдэг. Монголын аман зохиолуудаас монгол ардын үлгэр домогоос гадна зүйр цэцэн үгс сургаал, ерөөл магтаал, цээрлэл, ёс заншил үе дамжин ирсэн нь илээх нь харагддаг. Өвөг дээдсээс уламжлагдан ирсэн энэхүү баярыг Их Чингис Хаан 1206 онд албан ёсоор бүх нийтийн төрт ёсны баяр болгосон. 17-аар зуунд Өндөр гэгээн Занабазар анхдугаар Богдоор тодрох үеэс энэхүү баяр нь Бурханы шашны баялаг бэлгэдэлтэй болж өргөжин тэмдэглэгдэж ирсэн байна.

===Хадагтай золгох ёсон===
Хадагтай золгох, хадаг барьж золгох нь золгогчоо хүндэтгэж байгаагаа илэрхийлэх талаараа адил боловч ялгаатай тал бий. Хадаг барьж золгох ёсонд дүү хүн нь ахмаддаа хадгаа бүрмөсөн өгч золгодог бол ахмад настай хүн хадагтай золгох ёслолд хадгаа хүнд өгдөггүй, ямагт өөртөө авч байдаг. Ямар ч насны хүнтэй хадагтай золгож болно. Хадагтай золгоно гэдэг нь хадагныхаа нэг үзүүрээс баруун гарынхаа ядам хурууг дотор талаас нь нар зөв хоёр ороогоод чигчий хуруутай тал руу доош унжуулсан чигээрээ золгоно. Мөн таныг золгох гээд дөхөж очиход цаад хүн хадаг авч хуруугаа ороогоод эхэлбэл та энэ хүн намайг ихэд хүндэтгэж байгаа юм байна гэж бодох учиртай.

===Хадаг барих ёсон===
Монголчуудын баяр ёслолд хадгийг эдийн манлай болгон барьдаг. [[Хадаг]] нь хээ угалз, үсэг чигээрээ маш олон янз бөгөөд урт богиноороо ч харилцан адилгүй байдаг. Хээ чимгийн байдлаар хүний дүрстэй Аюуш хадгийг эцэг эх, ахмад настан, эрхэм хүнд голчлон барих бөгөөд нар, сар үсэг бүхий Нанжвандан хадгийг ихэвчлэн оршуулгын ёслолд хэрэглэнэ. Хадгийг барих хүн рүүгээ амыг нь харуулж хүндийн эрэмбээр мэхийх юмуу сөгдөж барина. Авах хүн нь хариу мэхэсхийн хадгийг хоёр гардан аваад нямбай эвхэж хямгадах ёстой. Хадгийг барихдаа уул ёслолын тухай бэлэгтэй үг өгүүлж сүүлд нь эл баярт нийцүүлэн барих хадгийнхаа тухай доорхи үгийн аль нэгийг хэлж хадгаа гардуулна.
===Хадаг барихад хэлэх үг===
{{цитата|
:Цаглашгүй урт наст ариун хадаг
:Тэгш эрхийн тэнгэрээс цэцэглэсэн 
:Дэлгэрэнгүй урт наст ариун цагаан хадаг
:Идээний дээж элгэн цагаан тараг 
:Эдийн дээж ариун цагаан хадаг
:Хадаг барьж золгохсон /хадгаа барьж золгоно/
}}

==Цагаан сарын цээрлэх зүйлс==
Битүүний өдөр ирэх жилдээ өрх гэрээ дүүрэн элбэг дэлбэг байлгахыг ерөөн  хонодоггүй, шинийн нэгэн, хоёрны өдрийг хөтөл өдөр хэмээх учир алс хол явдаггүй байна. Цагаан сараар уур, шунал, мунхаглал гэсэн гурван нүгэлийг тэвчиж, буян үйлдэх нь хамгийн чухал зан үйл ажээ.

:*Энэ өдөр гол горхи худаг булаг шандаас ус авахыг цээрлэнэ. Хувин сав усаар дүүрэн бялхаж байх ёстой.
:*Үйл мэтгэн оёхдоо хуучин дээл хувцас эд нөхөхийг цээрлэнэ. Шинээр оёдог. Энэ нь сайн сайхны билэгшээл болж урт удаан наслахын зөн.
:*Эд юм зээлээр өгөхийг цээрлэнэ. Учир гэвээс гарзын үүд нээгдэж олзын үд хаагдана. Бусдад өглөггүй, бусдаас авлаггүй байхыг хичээ.
:*Уйлах, хэрэлдэхийг цээрлэ. Зөрчвөөс жилийн турш хэрүүл шуугиан, зовлон үл тасрана.
:*Зуух, тулганы үнс хогоо гаргаж хаяхыг цээрлэ. Шинэ он гарахаас өмнө гэр орон орчин тойрноо цэмцийтэл цэвэрлэж сайхан болгох.
:*Билэг дэмбэрэлгүй үгс хэлэх, мал нядалж, ан гөрөө хийж, араатан амьтны амь тасалваас үхэл хагацал нүүрлэнэ.
:*Шинэ сарын шинийн 7-нд ах дүү, амраг садан , айлд очиж золгохыг цээрлэ.Эл өдрийг хар өдөр гэдэг учраас ийнхүү цээрлэдэг.
:*Эхнэр, нөхөр хоёр хоорондоо золгохыг цээрлэ. Золговоос хагацаж сална. Хар элэгтэй болдог аж.
:*Архи ууж, агсам согтуу тавьж хөлчүүрхэх, шинэ сарын шүүс, идээ будаанд эзний зөвшөөрөлгүй хүрч самардах, базах зэрэг наад захын ёс жаяг улбааг зөрчихийг цээрлэнэ.
:*Биедээ мэсний зүйл авч явахыг хориглоно. Үл дагаваас дайн дажингийн нигууртай.

== Цагаан сар ба Төгсбуянтын зурхай ==
Төгс буянтын зурхайг 1747 онд [[Дээд монголчууд|Хөхнуурын Монголын]] түүхч, гүн ухаантан, шашны ухаан, анагаах ухаан, уран зохиол, одон оронч Ишбалжир Монгол орныхоо газрын хуваарьт тохируулан &quot;Төгс буянт шинэ зурхай&quot; хэмээх Монгол одон орон зурхайг зохиож сургууль байгуулсан түүхтэй. Төгсбуянт зурхай бол нар сарны тооллын дагуу Монгол орны цаг агаар уур амьсгал, газар зүйн байрлалд тохируулж бүтээсэн Монгол зурхай юм. Тус зурхайн дагуу жил бүрийн Цагаан сарын баяр хэзээ болохыг товлодог.төлөөлүүлэн бэлгэдсэн цаглабар зохион хэрэглэж байсан түүхтэй. 

[[Юань гүрэн|Юань гүрний]] үед [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] зарлигаар монголын болон түүний харьяанд байсан улс орнуудын тоо, одон орон, зурхайн ухааны олон мэргэд төрийн зурхайг магадлан шалгаж баталгаажуулан, хэрэглэсээр ирснийг Шар зурхай гэж нэрийддэг. Эдүгээ Азийн ихэнх орнууд чухамхүү эл зурхайг хэрэглэн буй. 

Монголчууд 200 гаруй жил [[Манж Чин улс|Манж Чин улсын]] харьяанд явахдаа тэрхүү уламжлалт Шар зурхайгаар Цагаан сарын баяр тэмдэглэдэг байсан. Харин 1911 онд тусгаар тогтнолоо сэргээж, [[Богд хаан|8-р Богд Жавзандамба]] хутагт хааны зарлигаар Төгс буянтын зурхайг буцаан сэргээн хэрэглэх болжээ. Цагаан сар бол шинэ жилийн баяр төдийгүй Монгол улсын тусгаар тогтнолын бэлгэдэлт баяр гэж үзнэ.

===Сүүлийн жилүүдийн цагаан сарын өдөр===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Аргын тооллын он
!Жилийн нэр
!Цагаан сар

|-
|1989
|Цагаан
|2 сарын 7
|-
|1990
|Машид согтонги
|2 сарын 26
|-
|1991
|Төрөлхтний эзэн
|2 сарын 15
|-
|1992
|Ангира
|2 сарын 4
|-
|1993
|Цогт нигурт
|2 сарын 22
|-
|1994
|Бода
|2 сарын 11
|-
|1995
|Насан төгөлдөр
|1 сарын 31
|-
|1996
|Баригч
|2 сарын 19
|-
|1997
|Эрхт
|2 сарын 8
|-
|1998
|Олон үрт
|2 сарын 27
|-
|1999
|Согтох төгөлдөр
|2 сарын 17
|-
|2000
|Тийн дарагч
|2 сарын 6
|-
|2001
|Сүргийн манлай
|2 сарын 24
|-
|2002
|Элдэв
|2 сарын 13
|-
|2003
|Наран
|2 сарын 2
|-
|2004
|Наран гэтэлгэгч
|2 сарын 21
|-
|2005
|Газар тэтгэгч
|2 сарын 9
|-
|2006
|Барагдашгүй
|1 сарын 30
|-
|2007
|Хамгийг номхотгогч
|2 сарын 18
|-
|2008
|Хотлыг баригч
|2 сарын 8
|-
|2009
|Харшлалт
|2 сарын 25
|-
|2010
|Тийн урвагч
|2 сарын 14
|-
|2011
|Илжиг
|2 сарын 3
|-
|2012
|Баясгалан
|2 сарын 22
|-
|2013
|Тийн ялагч
|2 сарын 11
|-
|2014
|Ялгуусан
|1 сарын 31
|-
|2015
|Согтоогч
|2 сарын 19
|-
|2016
|Муу нүүрт
|2 сарын 9
|-
|2017
|Алтан унжлагат
|2 сарын 27
|-
|2018
|Тийн унжлагат
|2 сарын 16
|-
|2019
|Урвуулагч
|2 сарын 5
|-
|2020
|Хотол төгс
|2 сарын 24
|-
|2021
|Цөөвөр
|2 сарын 12
|-
|2022
|Буян үйлдэгч
|2 сарын 2
|-
|2023
|Үзэсгэлэн болгогч
|2 сарын 21
|-
|2024
|Хилэнт эх
|2 сарын 10
|-
|2025
|Элдэв эрдэнэт
|3 сарын 1
|-
|2026
|Сүрээр дарагч
|2 сарын 17
|}

== Эшлэл ==
{{reflist}}
:1.С.Үзмээ &quot;Монголын цагаан сар&quot; https://web.archive.org/web/20130128104432/http://www.orloo.info/readfull/entertainment/8508-2012-01-31-01-26-28
:2.Ч.Арьяасvрэн &quot;Монгол ёс заншлын их тайлбар толь&quot; Гутгаар боть/ 
:3. М.Шидхүү “Тавгийн идээ засах ууц тавих ёс”
:4.&quot;Цагаан сарын ёс заншил&quot; https://web.archive.org/web/20130215042003/http://www.goolingoo.mn/index.php?c=1596
:5.В.Инжинаашийн “Хөх судар”
:6.&quot;Марко Пологийн аян замын тэмдэглэл&quot;

[[Ангилал:Цагаан сар| ]]
[[Ангилал:Үндэсний баярын өдөр]]
[[Ангилал:Нэгдүгээр сарын баяр ёслолын өдөр]]
[[Ангилал:Хоёрдугаар сарын баяр ёслолын өдөр]]</text>
      <sha1>2c9ooeyrrdv67ijly66vx3oluj8aktf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пагва лам</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10017</id>
    <revision>
      <id>855665</id>
      <parentid>788648</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T11:08:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>855665</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2305" sha1="tmm7m6jvy4ck2vfpj5hw9domi80c4nb" xml:space="preserve">[[Зураг:Chogyal.JPG|thumb|right|Пагва лам]]
'''Пагва лам''' '''Лодойжанцан''' ([[Төвд хэл]]: ''འགྲོ་མགོན་ཆོས་རྒྱལ་འཕགས་པ་'', Gro mgon Chos rgyal 'Phags pa, [[1235]] оны [[3 сарын 6]] - [[1280]] оны [[11 сарын 22]]) нь [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддын шашны]] [[Сажа]] урсгалын 5 дахь хамба [[лам]] юм. [[Юань улс]]ын хаан [[Хубилай хаан|Хубилай]] түүнийг [[улсын их багш]] цолоор өргөмжилж байв.

Хубилай хааны зарлигаар [[монгол хэл|монгол]], [[хань хэл|хань хэлнүүдийг]] тэмдэглэх боломж бүхий үсэг бичих зохиох болж, [[1269]] онд [[төвөд цагаан толгой]]д үндэслэсэн [[дөрвөлжин бичиг|дөрвөлжин бичгийг]] зохиожээ.

Дөрвөлжин бичиг нь Юань гүрний сэргэн мандлын үеийн соёлын салшгүй нэг хэсэг байсан төдийгүй [[шарын шашин]] байр сууриа олон бэхжихэд түлхэц болсон юм.

Пагва ламын 1271 оны өдрийн тэмдэглэлд Хубилай хааны гадаад танилын тухай бичсэн байдаг. Тэрээр Венецийн худалдаачдын нэг Марко Поло байж болох байсан ч Пагва лам түүний нэрийг дурдаагүй байна.

Эзэн хааны ордны болон Пагва ламын хоорондох холбоо нь хүчирхэг холбоог бий болгосон. Сажагийн төв хийд Данса (гДан-са) Төвдийн нийслэл болжээ. Сажагийн сургаалийн засаглал 14-р зууны дунд үе хүртэл үргэлжилсэн юм.

==Эшлэл==
*[https://mongoltoli.mn/history/h/535 Пагва лам]

[[Ангилал:Төвөдийн түүх]]
[[Ангилал:Төвөдүүд]]
[[Ангилал:1235 онд төрсөн]]
[[Ангилал:13-р зуунд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>tmm7m6jvy4ck2vfpj5hw9domi80c4nb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хар мөрний хандгай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10156</id>
    <revision>
      <id>855572</id>
      <parentid>619568</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T14:48:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KenntnisseSchüler</username>
        <id>102363</id>
      </contributor>
      <origin>855572</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1740" sha1="6f1q9c389sesmt8ml8vjpdto1s6mqhm" xml:space="preserve">{{Taxobox 
| color = pink              
| status = LR/nt
| status_system = iucn2.3
|name =                     Хар мөрний хандгай
|image =                    
|image_caption=              
|fossil_range =              
|scientific cassification   Биологийн ангилал
|regnum =                   Амьтан
|phylum =                   Хөвчтөн
|subphylum =                Сээр нуруутан
|classis =                  Хөхтөн
|ordo =                     Туруутан (Artiodactyla)
|familia =                  Бугынхан (Moschidae)
|genus =                    Alces
|species =                  Хандгай (Alces alces)
|subspecies =               Хар мөрний хандгай 
|trinomial =                A. a. cameloides
|trinomial_authority =      Милне-Эдвардс, 1867 
}}

'''Хар мөрний хандгай''' (''Alces alces cameloides'') нь [[Монгол]]ын зүүн хэсэгт [[Халх гол]], түүний цутгал Дэгээ, Нөмрөг голын сав газруудад тархсанаас гадна [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|Хятадын]] зүүн хойд нутаг [[Их Хянганы нуруу]], [[ОХУ]]-ын [[Амар мөрөн|Амар]], [[Уссурийн хязгаар]], Тэнгис хавийн нутгаар байршина. Нэн ховор амьтан. Энэ амьтны онцлог нь эвэр нь хавтгай цул биш бугын эвэр шиг байдаг учраас монголчууд буган хандгай хэмээн нэрлэх ч бий

[[Category:Бугынхан]]
[[Category:Монгол орны хөхтөн амьтад]]</text>
      <sha1>6f1q9c389sesmt8ml8vjpdto1s6mqhm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Киев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13952</id>
    <revision>
      <id>855591</id>
      <parentid>837862</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T19:46:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>855591</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22278" sha1="6v06ya6vfe1g4swpz4u8x3ojgv6xj9e" xml:space="preserve">{{Short description|Украины нийслэл ба хамгийн том хот}}
{{About|Украины нийслэлийн}}
{{Инфобокс суурин
| name               = Киев
| native_name        = {{lang|uk|Київ}}
| settlement_type    = [[Нийслэл хот]] ба [[тусгай статустай хот|тусгай&lt;br&gt;статустай хот]]
| image_skyline      = {{multiple image 
 | perrow        = 1/2/2/1
 | border        = infobox
 | total_width   = 300
 | caption_align = center
 | image1            = 17-07-02-Maidan Nezalezhnosti RR74377-PANORAMA.jpg
 | caption1          = [[Тусгаар тогтнолын талбай (Киев)|Тусгаар тогтнолын талбай]]
 | image2            = P1130119-1.JPG
 | caption2          = [[Киев-Печерскийн Лавра]]
 | image3            = Червоний корпус КНУ.JPG
 | caption3          = [[Улаан Их Сургуулийн Барилга]]
 | image4            = Будинок з химерами, серпень 2019.jpg
 | caption4          = [[Химератай байшин]]
 | image5            = Софійський собор Київ.jpg
 | caption5          = [[Гэгээн Софийн цогчин дуган, Киев|Гэгээн Софийн цогчин дуган]]
}}
| imagesize          = 300px
| image_alt          = 
| image_caption      = 
| image_flag         = Flag of Kyiv Kurovskyi.svg
| flag_size          = 
| flag_link          = Киевийн далбаа
| image_shield       = COA of Kyiv Kurovskyi.svg
| shield_size        = 75px
| shield_link        = Киевийн сүлд
| image_blank_emblem = Logo of Kyiv, Ukraine (English).svg
| blank_emblem_type  = [[Лого]]
| blank_emblem_size  = 
| blank_emblem_alt   = 
| nickname           = [[Русь хүмүүс|Русь]] Хотуудын Эх&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Kyiv|title=Kyiv – History|website=Encyclopædia Britannica|language=en|access-date=2025-11-01|archive-date=2015-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20150504135716/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/317542/Kiev|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| nicknames          = 
| motto              = 
| mottoes            = 
| anthem             = [[Би чамайг яаж хайрлахгүй байх билээ, миний Киев!]]&lt;br /&gt;{{center|}}
&lt;!-- maps and coordinates --&gt;
| mapframe = yes
| mapframe-zoom = 9
| mapframe-point = none
| mapsize            = 300px
| map_caption        = Киевийн интерактив газрын зураг
| pushpin_map        = Украин#Европ
| pushpin_mapsize    = 300px
| pushpin_map_alt    = 
| pushpin_map_caption = Украин дахь Киев
| pushpin_map_caption_notsmall = 
| pushpin_label      = 
| pushpin_label_position = 
| pushpin_relief = yes
| coordinates        = {{Coord|50|27|00|N|30|31|24|E|region:UA-30_type:city|display=inline, title}} 
| coor_pinpoint      = 
| coordinates_footnotes = 
| subdivision_type   = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]]
| subdivision_name   = {{flag|Украин}}
| subdivision_type1  = [[Украины засаг захиргааны хуваарь|Хотын захиргаа]]
| subdivision_name1  = [[Киевийн хууль эрх зүйн байдал ба нутгийн засаг захиргаа|Киев]]
| established_title  = Байгуулагдсан
| established_date   = МЭ 482 он (албан ёсоор)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kyivpost.com/guide/about-kyiv/kyivs-1530th-birthday-marked-with-fun-protest-1-128618.html|title=Kyiv's 1,530th birthday marked with fun, protest|author=Oksana Lyachynska|date=2012-05-31|website=Kyiv Post|access-date=2025-11-01|archive-date=2014-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20140601085436/http://www.kyivpost.com/guide/about-kyiv/kyivs-1530th-birthday-marked-with-fun-protest-1-128618.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| founder            = 
| named_for          = [[Кий]]
| seat_type          = [[Хотын зөвлөл]]
| seat               = [[Киев хотын зөвлөл]]
| parts_type         = Дүүрэг
| parts_style        = &lt;!-- list, coll (collapsed list), para (paragraph format) --&gt;
| parts              = 10 дүүрэг
| government_footnotes = &lt;!-- for references: use &lt;ref&gt; tags --&gt;
| leader_party       = 
| leader_title       = [[Киев хотын дарга|Хотын дарга бөгөөд хотын захиргааны дарга]]
| leader_name        = [[Виталий Кличко]]&lt;ref name=KKMs5614/&gt;&lt;ref name=&quot;Poroshenko appoints Klitschko head of Kyiv city administration - decree&quot;/&gt;
| unit_pref          = Metric
| area_footnotes     = 
| area_total_km2     = 839
| area_total_sq_mi   = 324
| elevation_m        = 179
| elevation_ft       = 587
| population_footnotes = 
| population_as_of   = 2021 оны 1 сарын 1
| population_total   = {{DecreaseNeutral}} 2,952,301&lt;ref name=&quot;Number of present population of Ukraine 1 January 2022&quot;/&gt;
| pop_est_footnotes  = 
| pop_est_as_of      = 
| population_est     = 
| population_rank    = Украинд [[Украины хотын жагсаалт|1-т]]&lt;br /&gt;Европт [[Европын хотын жагсаалт (хотын хязгаар доторх хүн амын тоогоор)|7-д]]
| population_density_km2 = 3299
| population_density_sq_mi = 8540
| population_metro_footnotes = 
| population_metro   = 3,475,000&lt;ref name=&quot;citypopulation.de&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.citypopulation.de/world/Agglomerations.html | title=Major Agglomerations of the World | publisher=Citypopulation.de | date=2021-01-01 | access-date=2025-11-01 | archive-date=2019-11-23 | archive-url=https://web.archive.org/web/20191123050211/http://citypopulation.de/world/Agglomerations.html | url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[Киевийн хотын бүс]]
| population_density_metro_km2 = 
| population_density_metro_sq_mi = 
| population_demonym = Киевчүүд
| demographics_type1 = [[ДНБ]]
| demographics1_footnotes = &lt;ref&gt;{{Cite web|title= ВАЛОВИЙ РЕГІОНАЛЬНИЙ ПРОДУКТ У 2021 РОЦІ|url= https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2023/05/zb_vrp_2021.xlsx&amp;ved=2ahUKEwjY1N_wjK-AAxVL8LsIHfbyBoIQFnoECBEQAQ&amp;usg=AOvVaw3p1PStO6ejpZRSYd9Ix41p|website=ukrstat.gov.ua}}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title1 = [[Нийслэл]] болон [[тусгай статустай хот|тусгай статустай хот]]
|demographics1_info1      = [[Гривна|₴]]{{FXConvert|UKR|1276|b|lk=on}} (2021)
|demographics1_title2     = Нэг хүнд ноогдох
|demographics1_info2      = ₴{{FXConvert|UKR|431616|lk=on}} (2021)
| timezone1          = [[Дорнод Европын Цаг|ДЕЦ]]
| utc_offset1        = +02:00
| timezone1_DST      = [[Дорнод Европын Зуны Цаг|ДЕЗЦ]]
| utc_offset1_DST    = +03:00
| postal_code_type   = Шуудангийн код
| postal_code        = 01xxx–04xxx
| area_code_type     = 
| area_code          = +380 44
| registration_plate_type = [[Тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар]]
| registration_plate = AA, KA (2004 оноос өмнө: КА, КВ, КЕ, КН, КІ, KT)
| iso_code           = UA-30
| website            = {{website|https://kyivcity.gov.ua/}}
}}

'''Киев''' ({{lang-uk|Київ}} [{{IPA|ˈkɪjɪu̯}}]) нь [[Украин]] улсын нийслэл бөгөөд хамгийн том хот нь юм. [[Днепр мөрөн|Днепр мөрний]] эрэг дээр, тус улсын хойд хэсэгт оршино.

Киев хот нь Зүүн Европын аж үйлдвэр, шинжлэх ухаан, боловсрол, соёлын чухал төв билээ. Түүх дурсгалын газар олонтой тус хотын дэд бүтэц өндөр хөгжсөн байдаг.

Украины домог ёсоор Кий, Щек, Хорив, Либидь хэмээх ах дүү дөрөв Киев хотыг үндэслэсэн гэдэг бөгөөд том ах Кийгийн нэрээс хотын нэр үүдэлтэй. 5-р зуунд байгуулагдсан тус хот нь [[Зүүн Слав]]ын улс төр, соёлын төв, [[Киевийн Русь|Киевийн Русийн]] нийслэл болон хөгжиж байсан бөгөөд 1240 онд Монголчуудын довтолгооны улмаас хот бүрэн сүйдсэнээр нөлөөгөө алджээ. Хожим [[Литовын Их Вант Улс]], [[Польш]], [[Орос|Оросын]] харьяанд орж байв. 19-р зуунд Орос оронд өрнөсөн [[аж үйлдвэрийн хувьсгал]]ын нөлөөгөөр хот дахин эрчимтэй хөгжжээ. 1934 оноос Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Украин Улсын нийслэл болсон тус хот [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы улмаас үлэмж сүйдсэн ч хурдацтай сэргээн босгож, [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]даа [[Москва]], [[Ленинград]]ын дараа орох том хот нь болж чаджээ. 1991 онд ЗХУ задрахад тусгаар тогтносон Украин улсын нийслэл болсон билээ.

== Хүн ам ==
18-р зууны төгсгөлд Киев хотын хүн ам нь 30,000 орчим хүн байв. 2001 оны хүн амын тооллогоор 2,611,300 хүн амтай байсан мэдээ байна. Одоогийн байдлаар хүн ам жилд дунджаар 20 мянган хүнээр нэмэгдэж байна. 2002-01-01-ээс 2010-01-01 хүртэл Киевийн хүн ам 174 мянган хүнээр нэмэгдсэн ажээ.

Украины статистикийн &quot;Укрстат&quot; -ын мэдээгээр 2020 оны 1-р сарын 1-ний байдлаар '''2 967 360''' хүн амтай байжээ. 

17-р зууны дунд үед Киевийн хүн амын дийлэнх нь Украинчууд, тодорхой хувь нь Орос, Беларусь, Польшууд байв. Үүнээс гадна армян, еврей, грек, татар, герман болон бусад үндэстний төлөөлөгчид мөн хотод байнга оршин сууж байжээ. 

2006 оны 11-р сард явуулсан судалгаагаар хотын оршин суугчдын 83% нь Украин, 14% нь Орос, 3% нь еврей, армян болон бусад үндэстний төлөөлөгчид гэж өөрсдийгөө тодорхойлж байсан байна.

== Газар зүй ==

=== Цаг уур ===
{{Уур амьсгалын хүснэгт
| location = Киев (1991–2020, туйлын үе 1881–одоо)
| metric first = Yes
| single line = Yes
| width = auto
| collapsed = Yes
| Jan record high C = 13.2
| Feb record high C = 17.3
| Mar record high C = 25.3
| Apr record high C = 30.2
| May record high C = 33.6
| Jun record high C = 35.5
| Jul record high C = 39.4
| Aug record high C = 39.3
| Sep record high C = 35.7
| Oct record high C = 27.9
| Nov record high C = 23.2
| Dec record high C = 15.2
| year record high C = 39.4
| Jan high C = -0.8
| Feb high C = 0.7
| Mar high C = 6.5
| Apr high C = 15.0
| May high C = 21.1
| Jun high C = 24.6
| Jul high C = 26.5
| Aug high C = 25.9
| Sep high C = 20.0
| Oct high C = 12.9
| Nov high C = 5.3
| Dec high C = 0.5
| year high C = 13.2
| Jan mean C = −3.2
| Feb mean C = −2.3
| Mar mean C = 2.5
| Apr mean C = 10.0
| May mean C = 15.8
| Jun mean C = 19.5
| Jul mean C = 21.3
| Aug mean C = 20.5
| Sep mean C = 14.9
| Oct mean C = 8.6
| Nov mean C = 2.6
| Dec mean C = -1.8
| year mean C = 9.0
| Jan low C = -5.5
| Feb low C = -5.0
| Mar low C = -0.8
| Apr low C = 5.7
| May low C = 10.9
| Jun low C = 14.8
| Jul low C = 16.7
| Aug low C = 15.7
| Sep low C = 10.6
| Oct low C = 5.1
| Nov low C = 0.4
| Dec low C = -3.9
| year low C = 5.4
| Jan record low C = -31.1
| Feb record low C = -32.2
| Mar record low C = -24.9
| Apr record low C = -10.4
| May record low C = -2.4
| Jun record low C = 2.5
| Jul record low C = 5.8
| Aug record low C = 3.3
| Sep record low C = -2.9
| Oct record low C = -17.8
| Nov record low C = -21.9
| Dec record low C = -30.0
| year record low C = -32.2
| precipitation colour = green
| Jan precipitation mm = 38
| Feb precipitation mm = 40
| Mar precipitation mm = 40
| Apr precipitation mm = 42
| May precipitation mm = 65
| Jun precipitation mm = 73
| Jul precipitation mm = 68
| Aug precipitation mm = 56
| Sep precipitation mm = 57
| Oct precipitation mm = 46
| Nov precipitation mm = 46
| Dec precipitation mm = 47
| year precipitation mm = 618
| Jan snow depth cm = 9
| Feb snow depth cm = 11
| Mar snow depth cm = 7
| Apr snow depth cm = 0
| May snow depth cm = 0
| Jun snow depth cm = 0
| Jul snow depth cm = 0
| Aug snow depth cm = 0
| Sep snow depth cm = 0
| Oct snow depth cm = 0
| Nov snow depth cm = 2
| Dec snow depth cm = 5
| year snow depth cm = 
| Jan rain days = 8
| Feb rain days = 7
| Mar rain days = 9
| Apr rain days = 13
| May rain days = 14
| Jun rain days = 15
| Jul rain days = 14
| Aug rain days = 11
| Sep rain days = 14
| Oct rain days = 12
| Nov rain days = 12
| Dec rain days = 9
| year rain days = 138
| Jan snow days = 17
| Feb snow days = 17
| Mar snow days = 10
| Apr snow days = 2
| May snow days = 0.2
| Jun snow days = 0
| Jul snow days = 0
| Aug snow days = 0
| Sep snow days = 0.03
| Oct snow days = 2
| Nov snow days = 9
| Dec snow days = 16
| year snow days = 73
| Jan humidity = 83.8
| Feb humidity = 80.2
| Mar humidity = 71.6
| Apr humidity = 61.0
| May humidity = 62.4
| Jun humidity = 64.2
| Jul humidity = 65.9
| Aug humidity = 64.4
| Sep humidity = 70.7
| Oct humidity = 77.2
| Nov humidity = 85.0
| Dec humidity = 86.2
| year humidity = 72.7
| Jan sun = 42
| Feb sun = 64
| Mar sun = 112
| Apr sun = 162
| May sun = 257
| Jun sun = 273
| Jul sun = 287
| Aug sun = 252
| Sep sun = 189
| Oct sun = 123
| Nov sun = 51
| Dec sun = 31
| year sun = 
| source 1 = Pogoda.ru.net,&lt;ref name=&quot;pogoda kyiv&quot;&gt;{{cite web
| archive-url = https://web.archive.org/web/20191213141910/http://www.pogodaiklimat.ru/climate/33345.htm
| archive-date = 2019-12-13
| url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/33345.htm
| title = Weather and Climate – The Climate of Kyiv
| publisher = Weather and Climate (Погода и климат)
| access-date = 2026-05-04
| language = ru}}&lt;/ref&gt; Геофизикийн төв ажиглалтын төв (макс, мин),&lt;ref name=extremes1/&gt;&lt;ref name=extremes2/&gt; [[Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага]] (чийгшил 1991–2020)&lt;ref name=WMOCLINOkyiv&gt;{{cite web
| archive-url = https://web.archive.org/web/20250420204252/https://www.ncei.noaa.gov/data/oceans/archive/arc0216/0253808/6.6/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Ukraine/CSV/Kyiv_33345.csv
| archive-date = 2025-04-20
| archive-format = CSV
| format = CSV
| url = https://www.ncei.noaa.gov/data/oceans/archive/arc0216/0253808/6.6/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Ukraine/CSV/Kyiv_33345.csv
| title = Kyiv Climate Normals 1991–2020
| work = World Meteorological Organization Climatological Standard Normals (1991–2020)
| publisher = [[National Centers for Environmental Information]]
| access-date = 2026-05-04}}&lt;/ref&gt;
| source 2 = [[Данийн Цаг Уурын Хүрээлэн]] (нар, 1931–1960)&lt;ref name=KyivDMI&gt;{{cite web | last1 = Каппелен | first1 = Йон | last2 = Йенсен | first2 = Йенс | archive-url = https://web.archive.org/web/20130427173827/http://www.dmi.dk/dmi/tr01-17.pdf | archive-date=27 April 2013| url = http://www.dmi.dk/dmi/tr01-17.pdf | work = Climate Data for Selected Stations (1931–1960) | title = Ukraine – Kyiv | page = 332 | publisher = Данийн Цаг Уурын Хүрээлэн | language = da | access-date = 2026-05-04}}&lt;/ref&gt;
| date = 2010
}}

== Боловсрол ==
Киевт 350 орчим дунд сургууль, 100 гаруй гимнази, лицей, 70 орчим Их, дээд сургууль байдаг. Үүнд:  

* [[Тарас Шевченко]]гийн нэрэмжит Киевийн Үндэсний их сургууль, 
* Игорь Сикорскийн нэрэмжит Киевийн Политехникийн дээд сургууль
* Киевийн үндэсний эдийн засгийн их сургууль    
* Үндэсний тээврийн их сургууль 
* Үндэсний нисэхийн их сургууль
* Киевийн Барилга, Архитектурын Үндэсний Их Сургууль 
* М.П.Драгомановын нэрэмжит Үндэсний сурган хүмүүжүүлэх их сургууль
* Улсын харилцаа холбооны их сургууль 
* Үндэсний их сургууль &quot;Киев-Могила академи&quot;     
* П.И. Чайковскийн нэрэмжит Украины Үндэсний хөгжмийн академи
* Киевийн үндэсний хэл шинжлэлийн их сургууль
* Украины Био нөөц ба байгалийн менежментийн үндэсний их сургууль 
* Киевийн Дотоод хэргийн үндэсний их сургууль 
* Үндэсний дүрслэх урлаг, архитектурын академи 
* А.А. Богомолецын үндэсний анагаах ухааны их сургууль 
* Украины Биеийн тамир, спортын үндэсний их сургууль 
* И.К.Карпенко-Карын нэрэмжит Киевийн Үндэсний Театр, Кино, Телевизийн Их Сургууль 
* Киевийн үндэсний соёл, урлагийн их сургууль 
* Киевийн үндэсний технологи, дизайны их сургууль 
* Хүнсний технологийн үндэсний их сургууль

== Тээвэр ==
Киев бол тээврийн томоохон зангилаа (төмөр зам болон хурдны автозам, голын усан боомт, нисэх онгоцны буудал) хот юм. Метро нь 1960 оноос хойш ажиллаж байна. Автобус, троллейбус, трамвайн сүлжээг хөгжүүлсэн хот. 

* «Борисполь»,  «Киев» (Жуляны), «Антонов» (Гостомель) гэж гурван олон улсын нисэх онгоцны буудалтай бөгөөд хэд хэдэн цэргийн болон спортын зориулалттай жижиг нисэх буудлууд байдаг.
* Киев хот 5 төмөр замын буудалтай.

Хотын метро 1949 онд барьж эхлээд 1960 оны 11-р сарын 6-нд ашиглалтанд оруулсан. Өнөөгийн байдлаар &quot;Святошинско-Броварская&quot;, &quot;Оболонско-Теремковская&quot;, &quot;Сырецко-Печерская&quot; гэсэн 3 шугамтай 52 буудалтай нийт 67,6 км урт метро ажиллаж байна. 

== Музей, Театр ==
Киев хотод 27 музей, 25 театр, студи театр үйл ажиллагаагаа явуулдаг байна. 

'''Театрууд:'''  Т. Шевченкогийн нэрэмжит Украины Үндэсний дуурь бүжгийн эрдмийн театр, Киев хотын хүүхэд залуучуудын дуурь бүжгийн эрдмийн театр, Иван Франкогийн нэрэмжит Үндэсний драмын эрдмийн театр,  [[Леся Украинка]]гийн нэрэмжит Оросын драмын театр, &quot;Яруу найрагч&quot; театр, Подил дахь театр, Киевийн академийн залуу театр, Киевийн үндэсний академийн оперетта театр, Киев хотын Улсын эрдмийн хүүхэлдэйн театр, Киев хотын Улсын эрдмийн хүүхэлдэйн театр, Киев хотын Улсын драмын эрдмийн театр. Зүүн эрэг дээрх инээдмийн театр, Киевийн эстрадын театр, &quot;Мөнгөн арал&quot; театр).

'''Музейнүүд:''' Украины Үндэсний урлагийн музей, Нэг гудамж музей, Украины Улсын нисэхийн музей, Усны мэдээллийн төв, Украины үндэсний түүхийн музей, Мистецкий Арсенал, Чернобылийн үндэсний музей, Киев дэх эмийн сангийн музей, Богданы нэрэмжит Үндэсний урлагийн музей, Варвара Ханенко, Дэлхийн 2-р дайны үеийн Украины түүхийн музей, Украины ардын архитектур, амьдралын музей, Киев цайз, Михаил Булгаковын музей.

== Цахим холбоос ==
{{commons|Київ|Киев}}
* [http://kievcity.gov.ua/ Хотын албан ёсны цахим хуудас]

== Эшлэл ==
&lt;references responsive /&gt;

{{Украины засаг захиргааны гишүүнчлэл}}
{{Украины хот}}

[[Ангилал:Дотоодын боомттой суурин]]
[[Ангилал:Днепр мөрний суурин]]
[[Ангилал:Европын нийслэл]]
[[Ангилал:Киев| ]]
[[Ангилал:Киев муж]]
[[Ангилал:Лениний одон шагналтан|!]]
[[Ангилал:Украины суурин]]
[[Ангилал:Украины их сургуулийн хот]]
[[Ангилал:Украины мужийн төв]]
[[Ангилал:Саятан хот]]
[[Ангилал:Парисын хүндэт иргэн]]</text>
      <sha1>6v06ya6vfe1g4swpz4u8x3ojgv6xj9e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855618</id>
      <parentid>855591</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T04:56:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>855618</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29885" sha1="ezhrdkvupq0y7yjacfnwy8h77vqoq2f" xml:space="preserve">{{Short description|Украины нийслэл ба хамгийн том хот}}
{{About|Украины нийслэлийн}}
{{Инфобокс суурин
| name               = Киев
| native_name        = {{lang|uk|Київ}}
| settlement_type    = [[Нийслэл хот]] ба [[тусгай статустай хот|тусгай&lt;br&gt;статустай хот]]
| image_skyline      = {{multiple image 
 | perrow        = 1/2/2/1
 | border        = infobox
 | total_width   = 300
 | caption_align = center
 | image1            = 17-07-02-Maidan Nezalezhnosti RR74377-PANORAMA.jpg
 | caption1          = [[Тусгаар тогтнолын талбай (Киев)|Тусгаар тогтнолын талбай]]
 | image2            = P1130119-1.JPG
 | caption2          = [[Киев-Печерскийн Лавра]]
 | image3            = Червоний корпус КНУ.JPG
 | caption3          = [[Улаан Их Сургуулийн Барилга]]
 | image4            = Будинок з химерами, серпень 2019.jpg
 | caption4          = [[Химератай байшин]]
 | image5            = Софійський собор Київ.jpg
 | caption5          = [[Гэгээн Софийн цогчин дуган, Киев|Гэгээн Софийн цогчин дуган]]
}}
| imagesize          = 300px
| image_alt          = 
| image_caption      = 
| image_flag         = Flag of Kyiv Kurovskyi.svg
| flag_size          = 
| flag_link          = Киевийн далбаа
| image_shield       = COA of Kyiv Kurovskyi.svg
| shield_size        = 75px
| shield_link        = Киевийн сүлд
| image_blank_emblem = Logo of Kyiv, Ukraine (English).svg
| blank_emblem_type  = [[Лого]]
| blank_emblem_size  = 
| blank_emblem_alt   = 
| nickname           = [[Русь хүмүүс|Русь]] Хотуудын Эх&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Kyiv|title=Kyiv – History|website=Encyclopædia Britannica|language=en|access-date=2025-11-01|archive-date=2015-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20150504135716/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/317542/Kiev|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| nicknames          = 
| motto              = 
| mottoes            = 
| anthem             = [[Би чамайг яаж хайрлахгүй байх билээ, миний Киев!]]&lt;br /&gt;{{center|}}
&lt;!-- maps and coordinates --&gt;
| mapframe = yes
| mapframe-zoom = 9
| mapframe-point = none
| mapsize            = 300px
| map_caption        = Киевийн интерактив газрын зураг
| pushpin_map        = Украин#Европ
| pushpin_mapsize    = 300px
| pushpin_map_alt    = 
| pushpin_map_caption = Украин дахь Киев
| pushpin_map_caption_notsmall = 
| pushpin_label      = 
| pushpin_label_position = 
| pushpin_relief = yes
| coordinates        = {{Coord|50|27|00|N|30|31|24|E|region:UA-30_type:city|display=inline, title}} 
| coor_pinpoint      = 
| coordinates_footnotes = 
| subdivision_type   = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]]
| subdivision_name   = {{flag|Украин}}
| subdivision_type1  = [[Украины засаг захиргааны хуваарь|Хотын захиргаа]]
| subdivision_name1  = [[Киевийн хууль эрх зүйн байдал ба нутгийн засаг захиргаа|Киев]]
| established_title  = Байгуулагдсан
| established_date   = МЭ 482 он (албан ёсоор)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kyivpost.com/guide/about-kyiv/kyivs-1530th-birthday-marked-with-fun-protest-1-128618.html|title=Kyiv's 1,530th birthday marked with fun, protest|author=Oksana Lyachynska|date=2012-05-31|website=Kyiv Post|access-date=2025-11-01|archive-date=2014-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20140601085436/http://www.kyivpost.com/guide/about-kyiv/kyivs-1530th-birthday-marked-with-fun-protest-1-128618.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| founder            = 
| named_for          = [[Кий]]
| seat_type          = [[Хотын зөвлөл]]
| seat               = [[Киев хотын зөвлөл]]
| parts_type         = Дүүрэг
| parts_style        = &lt;!-- list, coll (collapsed list), para (paragraph format) --&gt;
| parts              = 10 дүүрэг
| government_footnotes = &lt;!-- for references: use &lt;ref&gt; tags --&gt;
| leader_party       = 
| leader_title       = [[Киев хотын дарга|Хотын дарга бөгөөд хотын захиргааны дарга]]
| leader_name        = [[Виталий Кличко]]&lt;ref name=KKMs5614/&gt;&lt;ref name=&quot;Poroshenko appoints Klitschko head of Kyiv city administration - decree&quot;/&gt;
| unit_pref          = Metric
| area_footnotes     = 
| area_total_km2     = 839
| area_total_sq_mi   = 324
| elevation_m        = 179
| elevation_ft       = 587
| population_footnotes = 
| population_as_of   = 2021 оны 1 сарын 1
| population_total   = {{DecreaseNeutral}} 2,952,301&lt;ref name=&quot;Number of present population of Ukraine 1 January 2022&quot;/&gt;
| pop_est_footnotes  = 
| pop_est_as_of      = 
| population_est     = 
| population_rank    = Украинд [[Украины хотын жагсаалт|1-т]]&lt;br /&gt;Европт [[Европын хотын жагсаалт (хотын хязгаар доторх хүн амын тоогоор)|7-д]]
| population_density_km2 = 3299
| population_density_sq_mi = 8540
| population_metro_footnotes = 
| population_metro   = 3,475,000&lt;ref name=&quot;citypopulation.de&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.citypopulation.de/world/Agglomerations.html | title=Major Agglomerations of the World | publisher=Citypopulation.de | date=2021-01-01 | access-date=2025-11-01 | archive-date=2019-11-23 | archive-url=https://web.archive.org/web/20191123050211/http://citypopulation.de/world/Agglomerations.html | url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[Киевийн хотын бүс]]
| population_density_metro_km2 = 
| population_density_metro_sq_mi = 
| population_demonym = Киевчүүд
| demographics_type1 = [[ДНБ]]
| demographics1_footnotes = &lt;ref&gt;{{Cite web|title= ВАЛОВИЙ РЕГІОНАЛЬНИЙ ПРОДУКТ У 2021 РОЦІ|url= https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2023/05/zb_vrp_2021.xlsx&amp;ved=2ahUKEwjY1N_wjK-AAxVL8LsIHfbyBoIQFnoECBEQAQ&amp;usg=AOvVaw3p1PStO6ejpZRSYd9Ix41p|website=ukrstat.gov.ua}}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title1 = [[Нийслэл]] болон [[тусгай статустай хот|тусгай статустай хот]]
|demographics1_info1      = [[Гривна|₴]]{{FXConvert|UKR|1276|b|lk=on}} (2021)
|demographics1_title2     = Нэг хүнд ноогдох
|demographics1_info2      = ₴{{FXConvert|UKR|431616|lk=on}} (2021)
| timezone1          = [[Дорнод Европын Цаг|ДЕЦ]]
| utc_offset1        = +02:00
| timezone1_DST      = [[Дорнод Европын Зуны Цаг|ДЕЗЦ]]
| utc_offset1_DST    = +03:00
| postal_code_type   = Шуудангийн код
| postal_code        = 01xxx–04xxx
| area_code_type     = 
| area_code          = +380 44
| registration_plate_type = [[Тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар]]
| registration_plate = AA, KA (2004 оноос өмнө: КА, КВ, КЕ, КН, КІ, KT)
| iso_code           = UA-30
| website            = {{website|https://kyivcity.gov.ua/}}
}}

'''Киев''' ({{lang-uk|Київ}} [{{IPA|ˈkɪjɪu̯}}], [[Англи хэл|англи.]] ''Kyiv,'' [[Орос хэл|орос.]] ''Киев'') нь [[Украин]] улсын умард хэсэгт [[Днепр мөрөн|Днепр мөрний]] эрэг дээр орших нийслэл хот юм. 

Киев хот нь [[Зүүн Европ|Зүүн Европын]] аж үйлдвэр, шинжлэх ухаан, боловсрол, соёлын чухал төв билээ. Түүх дурсгалын газар олонтой тус хотын дэд бүтэц өндөр хөгжсөн байдаг.

Украины домог ёсоор 3 ах дүү Кий, Щек, Хорив болон эмэгтэй дүү Либидь хэмээх дөрөв Киев хотыг үндэслэсэн гэдэг бөгөөд том ах Кийгийн нэрээс хотын нэр үүдэлтэй. 5-р зуунд байгуулагдсан тус хот нь [[Зүүн Слав]]ын улс төр, соёлын төв, [[Киевийн Русь|Киевийн Русийн]] нийслэл болон хөгжиж байсан бөгөөд 1240 онд Монголчуудын довтолгооны улмаас хот бүрэн сүйдсэнээр нөлөөгөө алджээ. Хожим [[Литовын Их Вант Улс]], [[Польш]] болон [[Орос|Оросын]] харьяанд орж байв. 19-р зуунд Орос оронд өрнөсөн [[аж үйлдвэрийн хувьсгал]]ын нөлөөгөөр хот дахин эрчимтэй хөгжжээ. 1934 оноос Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Украин Улсын нийслэл болсон тус хот [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы улмаас үлэмж сүйдсэн ч хурдацтай сэргээн босгож, [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]даа [[Москва]], [[Ленинград]]ын дараа орох том хот нь болж чаджээ. 1991 онд ЗХУ задрахад тусгаар тогтносон [[Украин]] улсын нийслэл болсон билээ.

2022 оны 2-р сарын 24-нөөс хойш үргэлжилж буй Оросын довтолгоо Украины нийслэлд ихээхэн хохирол учруулсаар байна. Эрчим хүчний дэд бүтэц, үйлдвэрлэлийн байгууламжууд, орон сууцны барилгууд эвдэрч, [[Киевийн метро|метроны]] өртөөнүүд бөмбөгдөлтийн хоргодох байр болж, хүн ам цөөрч байна. Тогтмол пуужингийн дайралт болсон ч Киев Украинд цэргийн болон хүмүүнлэгийн тусламж үзүүлж буй улс орнууд болон олон улсын байгууллагуудын удирдагчдыг хүлээн авсаар байгаа юм.

== Хүн ам ==
Киев хот 1000 онд 10 мянга, 1200 онд 100 мянга, 1241 онд 35 мянга болж буурсан бөгөөд 1666 онд 10 мянга, 1806 онд 27 мянга 200, 1880 онд 188 мянга, 1900 онд 260 мянга, 1913 онд 626 мянга 600, 1940 онд 930 мянга, 1943 онд 180 мянга, 1959 онд 1 сая 104 мянга болж өссөн байна. 1979 онд 2 сая 143 мянга, 1992 онд 2 сая 642 мянга болсон. 

2001 оны хүн амын тооллогоор 2,611,300 хүн амтай байсан мэдээ байдаг. Одоогийн байдлаар хүн ам жилд дунджаар 20 мянган хүнээр нэмэгдэж байна. 2002-01-01-ээс 2010-01-01 хүртэл Киевийн хүн ам 174 мянган хүнээр нэмэгдсэн ажээ.

Украины статистикийн &quot;Укрстат&quot; -ын мэдээгээр 2020 оны 1-р сарын 1-ний байдлаар '''2 967 360''' хүн амтай 2025 оны эхээр Киев хот 3,7 сая орчим байв. 

17-р зууны дунд үед Киевийн хүн амын дийлэнх нь Украинчууд, тодорхой хувь нь Орос, Беларусь, Еврей, Польшууд байв. Үүнээс гадна армян, еврей, грек, татар, герман болон бусад үндэстний төлөөлөгчид мөн хотод байнга оршин сууж байжээ. 

2006 оны 11-р сард явуулсан судалгаагаар хотын оршин суугчдын 83% нь Украин, 14% нь Орос, 3% нь еврей, армени болон бусад үндэстний төлөөлөгчид гэж өөрсдийгөө тодорхойлж байсан байна.

Украины Улсын Статистикийн Албаны мэдээлснээр, 2024/25 оны хичээлийн жилд Киев хотод ерөнхий дунд боловсролын байгууллагуудад суралцаж буй 330,233 сурагчийн 330,148 (99.97%) нь украин хэлний ангид суралцаж байгаа ажээ.

== Засаг захиргаа ==
Киев хот 10 дүүргээс бүрддэг. 
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Дүүрэг
!Украин нэршил
!Талбай, км²&lt;ref name=&quot;гк&quot; /&gt;
!Хүн ам
|-
| colspan=&quot;4&quot; |'''''Днепрын баруун эрэг'''''
|-
|Голосеев дүүрэг
|Голосіївський район
|160,78
|'''▲'''253 124
|-
|Соломяны дүүрэг
|Солом'янський район
|40,52
|'''▲'''386 496
|-
|Святошин дүүрэг
|Святошинський район
|102,63
|'''▼'''340 399
|-
|Оболон дүүрэг
|Оболонський район
|110,32
|'''▼'''316 104
|-
|Подол дүүрэг
|Подільський район
|34,08
|'''▲'''210 424
|-
|Печер дүүрэг
|Печерський район
|19,57
|'''▲'''165 360
|-
|Шевченко дүүрэг
|Шевченківський район
|26,63
|'''▼'''210 205
|-
| colspan=&quot;4&quot; |'''''Днепрын зүүн эрэг'''''
|-
|Дарницк дүүрэг
|Дарницький район
|132,24
|'''▲'''347 512
|-
|Днепр дүүрэг
|Дніпровський район
|66,7
|'''▲'''356 190
|-
|Деснян дүүрэг
|Деснянський район
|154,2
|'''▼'''364 887
|}
Киев хот нь Борисполь, Боярка, Буча, Бровары, Васильков, Вишнёвое, Вышгород, Ирпень, Фастов гэсэн дагуул хотуудтай.

== Эдийн засаг ==
Киев бол тус улсын томоохон эдийн засаг, аж үйлдвэрийн төв бөгөөд хүн ам болон бизнесийн үйл ажиллагааны хувьд Украины хамгийн том хот юм. 2010 оны 1-р сарын 1-ний байдлаар Киевт ойролцоогоор 238,000 бизнес эрхлэгч бүртгэлтэй байжээ.

Албан ёсны мэдээллээс харахад 2004-2008 онуудад Киевийн эдийн засаг бусад хэсгээс илүү амжилттай ажиллаж, жилд дунджаар 11.5% өссөн байна. 2007 онд эхэлсэн дэлхийн санхүүгийн хямралын дараа Киевийн эдийн засаг 2009 онд ихээхэн хохирол амссан: бүс нутгийн нийт бүтээгдэхүүн 13.5%-иар буурсан.

Киев бол Украины бизнес, худалдааны төв бөгөөд Нафтогаз Украины, Энергоринок, Киевстар зэрэг тус улсын хамгийн том компаниуд байдаг юм. 2010 онд тус хот улсын жижиглэнгийн борлуулалтын 18%, барилгын бүх үйл ажиллагааны 24%-ийг эзэлж байжээ.

=== Томоохон аж ахуйн нэгжүүд ===

* &quot;Оболон&quot; шар айрагны үйлдвэр
* Киевийн усан онгоц үйлдвэрлэх болон засварлах үйлдвэр
* Киевийн хуягт танкийн хэрэгслийн үйлдвэр
* &quot;Маяк үйлдвэр&quot; ХК
* Киевийн &quot;Большевик үйлдвэр&quot;
* Киевийн Рыбалск дахь &quot;Кузница&quot; үйлдвэр
* Агромат үйлдвэр, техникийн компани ХХК
* Иргэний нисэхийн 410-р үйлдвэр
* &quot;Зэвсэгт хүчний&quot; үйлдвэр
* Антоновын бүтээх товчоо (Антоновын үйлдвэр)

== Тээвэр ==
Киев хот бол тээврийн томоохон зангилааны төв (төмөр зам, хурдны зам, голын боомт, нисэх онгоцны буудал) юм. 1960 оноос хойш [[Киевийн метро|Киевийн метроны]] систем ажиллаж байна. Автобус, троллейбус, трамвайны сүлжээ сайн хөгжсөн бөгөөд агаарын дүүжин тээвэр ажилладаг.

Киев хот 3 том нисэх онгоцны буудалтай. Үүнээс гадна жижиг хэд хэдэн онгоцны буудлууд ажилдаг байна.

* &quot;Борисполь&quot; олон улсын нисэх онгоцны буудал (Киевээс зүүн өмнө зүгт, Киев мужийн Борисполь хотод байрладаг).
* &quot;Киев&quot; олон улсын нисэх онгоцны буудал (Жуляны).
* &quot;Антонов&quot; олон улсын нисэх онгоцны буудал (Гостомель).

Галт тэрэгний 6 өртөөтэй. 

* Киев-Зорчигчийн 
* Киев-Ачааны 
* Караваевы Дачи
* Дарницк төмөр замын өртөө
* Киев-Демеевск

Киев хотоос явдаг авто замын чиглэлүүд:

* [[Житомир]], [[Ривне|Ривно]], [[Львов]], [[Ужгород]], [[Чоп]] цаашаа Унгарын хил — олон улсын М 06 зам,
* [[Ковель]] цаашаа Польшийн хил — олон улсын М 07 зам. 
* [[Чернигов]], Новые Ярыловичи цаашаа Белорусын хил — олон улсын М0 1 зам. 
* [[Сумы]], Юнаковка цаашаа Оросын хил Н 07,
* [[Харьков]], Вишнёвое цаашаа оросын хил- олон улсын М 03 зам.
** Борисполь хот цаашаа Н 08 зам явсаар [[Днипро|Днепр]], [[Запорожье]], [[Мариуполь]] ордог.
* Знаменка — Үндэсний Н 01 зам.
**
* [[Одесса]] — М 05 олон улсын зам. 

== Газар зүй ==

=== Цаг уур ===
{{Уур амьсгалын хүснэгт
| location = Киев (1991–2020, туйлын үе 1881–одоо)
| metric first = Yes
| single line = Yes
| width = auto
| collapsed = Yes
| Jan record high C = 13.2
| Feb record high C = 17.3
| Mar record high C = 25.3
| Apr record high C = 30.2
| May record high C = 33.6
| Jun record high C = 35.5
| Jul record high C = 39.4
| Aug record high C = 39.3
| Sep record high C = 35.7
| Oct record high C = 27.9
| Nov record high C = 23.2
| Dec record high C = 15.2
| year record high C = 39.4
| Jan high C = -0.8
| Feb high C = 0.7
| Mar high C = 6.5
| Apr high C = 15.0
| May high C = 21.1
| Jun high C = 24.6
| Jul high C = 26.5
| Aug high C = 25.9
| Sep high C = 20.0
| Oct high C = 12.9
| Nov high C = 5.3
| Dec high C = 0.5
| year high C = 13.2
| Jan mean C = −3.2
| Feb mean C = −2.3
| Mar mean C = 2.5
| Apr mean C = 10.0
| May mean C = 15.8
| Jun mean C = 19.5
| Jul mean C = 21.3
| Aug mean C = 20.5
| Sep mean C = 14.9
| Oct mean C = 8.6
| Nov mean C = 2.6
| Dec mean C = -1.8
| year mean C = 9.0
| Jan low C = -5.5
| Feb low C = -5.0
| Mar low C = -0.8
| Apr low C = 5.7
| May low C = 10.9
| Jun low C = 14.8
| Jul low C = 16.7
| Aug low C = 15.7
| Sep low C = 10.6
| Oct low C = 5.1
| Nov low C = 0.4
| Dec low C = -3.9
| year low C = 5.4
| Jan record low C = -31.1
| Feb record low C = -32.2
| Mar record low C = -24.9
| Apr record low C = -10.4
| May record low C = -2.4
| Jun record low C = 2.5
| Jul record low C = 5.8
| Aug record low C = 3.3
| Sep record low C = -2.9
| Oct record low C = -17.8
| Nov record low C = -21.9
| Dec record low C = -30.0
| year record low C = -32.2
| precipitation colour = green
| Jan precipitation mm = 38
| Feb precipitation mm = 40
| Mar precipitation mm = 40
| Apr precipitation mm = 42
| May precipitation mm = 65
| Jun precipitation mm = 73
| Jul precipitation mm = 68
| Aug precipitation mm = 56
| Sep precipitation mm = 57
| Oct precipitation mm = 46
| Nov precipitation mm = 46
| Dec precipitation mm = 47
| year precipitation mm = 618
| Jan snow depth cm = 9
| Feb snow depth cm = 11
| Mar snow depth cm = 7
| Apr snow depth cm = 0
| May snow depth cm = 0
| Jun snow depth cm = 0
| Jul snow depth cm = 0
| Aug snow depth cm = 0
| Sep snow depth cm = 0
| Oct snow depth cm = 0
| Nov snow depth cm = 2
| Dec snow depth cm = 5
| year snow depth cm = 
| Jan rain days = 8
| Feb rain days = 7
| Mar rain days = 9
| Apr rain days = 13
| May rain days = 14
| Jun rain days = 15
| Jul rain days = 14
| Aug rain days = 11
| Sep rain days = 14
| Oct rain days = 12
| Nov rain days = 12
| Dec rain days = 9
| year rain days = 138
| Jan snow days = 17
| Feb snow days = 17
| Mar snow days = 10
| Apr snow days = 2
| May snow days = 0.2
| Jun snow days = 0
| Jul snow days = 0
| Aug snow days = 0
| Sep snow days = 0.03
| Oct snow days = 2
| Nov snow days = 9
| Dec snow days = 16
| year snow days = 73
| Jan humidity = 83.8
| Feb humidity = 80.2
| Mar humidity = 71.6
| Apr humidity = 61.0
| May humidity = 62.4
| Jun humidity = 64.2
| Jul humidity = 65.9
| Aug humidity = 64.4
| Sep humidity = 70.7
| Oct humidity = 77.2
| Nov humidity = 85.0
| Dec humidity = 86.2
| year humidity = 72.7
| Jan sun = 42
| Feb sun = 64
| Mar sun = 112
| Apr sun = 162
| May sun = 257
| Jun sun = 273
| Jul sun = 287
| Aug sun = 252
| Sep sun = 189
| Oct sun = 123
| Nov sun = 51
| Dec sun = 31
| year sun = 
| source 1 = Pogoda.ru.net,&lt;ref name=&quot;pogoda kyiv&quot;&gt;{{cite web
| archive-url = https://web.archive.org/web/20191213141910/http://www.pogodaiklimat.ru/climate/33345.htm
| archive-date = 2019-12-13
| url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/33345.htm
| title = Weather and Climate – The Climate of Kyiv
| publisher = Weather and Climate (Погода и климат)
| access-date = 2026-05-04
| language = ru}}&lt;/ref&gt; Геофизикийн төв ажиглалтын төв (макс, мин),&lt;ref name=extremes1/&gt;&lt;ref name=extremes2/&gt; [[Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага]] (чийгшил 1991–2020)&lt;ref name=WMOCLINOkyiv&gt;{{cite web
| archive-url = https://web.archive.org/web/20250420204252/https://www.ncei.noaa.gov/data/oceans/archive/arc0216/0253808/6.6/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Ukraine/CSV/Kyiv_33345.csv
| archive-date = 2025-04-20
| archive-format = CSV
| format = CSV
| url = https://www.ncei.noaa.gov/data/oceans/archive/arc0216/0253808/6.6/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Ukraine/CSV/Kyiv_33345.csv
| title = Kyiv Climate Normals 1991–2020
| work = World Meteorological Organization Climatological Standard Normals (1991–2020)
| publisher = [[National Centers for Environmental Information]]
| access-date = 2026-05-04}}&lt;/ref&gt;
| source 2 = [[Данийн Цаг Уурын Хүрээлэн]] (нар, 1931–1960)&lt;ref name=KyivDMI&gt;{{cite web | last1 = Каппелен | first1 = Йон | last2 = Йенсен | first2 = Йенс | archive-url = https://web.archive.org/web/20130427173827/http://www.dmi.dk/dmi/tr01-17.pdf | archive-date=27 April 2013| url = http://www.dmi.dk/dmi/tr01-17.pdf | work = Climate Data for Selected Stations (1931–1960) | title = Ukraine – Kyiv | page = 332 | publisher = Данийн Цаг Уурын Хүрээлэн | language = da | access-date = 2026-05-04}}&lt;/ref&gt;
| date = 2010
}}

== Боловсрол ==
Киевт 350 орчим дунд сургууль, 100 гаруй гимнази, лицей, 70 орчим Их, дээд сургууль байдаг. Үүнд:  

* [[Тарас Шевченко]]гийн нэрэмжит Киевийн Үндэсний их сургууль, 
* [[Игорь Сикорский|Игорь Сикорскийн]] нэрэмжит Киевийн Политехникийн дээд сургууль
* Киевийн Үндэсний эдийн засгийн их сургууль
* Үндэсний Тээврийн их сургууль
* Үндэсний Нисэхийн их сургууль
* Киевийн Барилга, Архитектурын Үндэсний Их Сургууль 
* М.П.Драгомановын нэрэмжит Үндэсний сурган хүмүүжүүлэх их сургууль
* Улсын харилцаа холбооны их сургууль 
* Үндэсний их сургууль &quot;Киев-Могила академи&quot;     
* П.И. Чайковскийн нэрэмжит Украины Үндэсний хөгжмийн академи
* Киевийн үндэсний хэл шинжлэлийн их сургууль
* Украины Био нөөц ба байгалийн менежментийн үндэсний их сургууль 
* Киевийн Дотоод хэргийн үндэсний их сургууль 
* Үндэсний дүрслэх урлаг, архитектурын академи 
* А.А. Богомолецын үндэсний анагаах ухааны их сургууль 
* Украины Биеийн тамир, спортын үндэсний их сургууль 
* И.К.Карпенко-Карын нэрэмжит Киевийн Үндэсний Театр, Кино, Телевизийн Их Сургууль 
* Киевийн үндэсний соёл, урлагийн их сургууль 
* Киевийн үндэсний технологи, дизайны их сургууль 
* Хүнсний технологийн үндэсний их сургууль

== Тээвэр ==
Киев бол тээврийн томоохон зангилаа (төмөр зам болон хурдны автозам, голын усан боомт, нисэх онгоцны буудал) хот юм. Метро нь 1960 оноос хойш ажиллаж байна. Автобус, троллейбус, трамвайн сүлжээг хөгжүүлсэн хот. 

* «Борисполь»,  «Киев» (Жуляны), «Антонов» (Гостомель) гэж гурван олон улсын нисэх онгоцны буудалтай бөгөөд хэд хэдэн цэргийн болон спортын зориулалттай жижиг нисэх буудлууд байдаг.
* Киев хот 5 төмөр замын буудалтай.

Хотын метро 1949 онд барьж эхлээд 1960 оны 11-р сарын 6-нд ашиглалтанд оруулсан. Өнөөгийн байдлаар &quot;Святошинско-Броварская&quot;, &quot;Оболонско-Теремковская&quot;, &quot;Сырецко-Печерская&quot; гэсэн 3 шугамтай 52 буудалтай нийт 67,6 км урт метро ажиллаж байна. 

== Музей, Театр ==
Киев хотод 27 музей, 25 театр, студи театр үйл ажиллагаагаа явуулдаг байна. 

'''Театрууд:'''  [[Т.Шевченкогийн нэрэмжит Украины Үндэсний дуурь бүжгийн эрдмийн театр]], Киев хотын хүүхэд залуучуудын дуурь бүжгийн эрдмийн театр, Иван Франкогийн нэрэмжит Үндэсний драмын эрдмийн театр,  [[Леся Украинка]]гийн нэрэмжит Оросын драмын театр, &quot;Яруу найрагч&quot; театр, Подил дахь театр, Киевийн академийн залуу театр, Киевийн үндэсний академийн оперетта театр, Киев хотын Улсын эрдмийн хүүхэлдэйн театр, Киев хотын Улсын эрдмийн хүүхэлдэйн театр, Киев хотын Улсын драмын эрдмийн театр. Зүүн эрэг дээрх инээдмийн театр, Киевийн эстрадын театр, &quot;Мөнгөн арал&quot; театр).

'''Музейнүүд:''' Украины Үндэсний урлагийн музей, Нэг гудамж музей, Украины Улсын нисэхийн музей, Усны мэдээллийн төв, Украины үндэсний түүхийн музей, Мистецкий Арсенал, Чернобылийн үндэсний музей, Киев дэх эмийн сангийн музей, Богданы нэрэмжит Үндэсний урлагийн музей, Варвара Ханенко, Дэлхийн 2-р дайны үеийн Украины түүхийн музей, Украины ардын архитектур, амьдралын музей, Киев цайз, Михаил Булгаковын музей.

== Цахим холбоос ==
{{commons|Київ|Киев}}
* [http://kievcity.gov.ua/ Хотын албан ёсны цахим хуудас]

== Эшлэл ==
&lt;references responsive /&gt;

{{Украины засаг захиргааны гишүүнчлэл}}
{{Украины хот}}

[[Ангилал:Дотоодын боомттой суурин]]
[[Ангилал:Днепр мөрний суурин]]
[[Ангилал:Европын нийслэл]]
[[Ангилал:Киев| ]]
[[Ангилал:Киев муж]]
[[Ангилал:Лениний одон шагналтан|!]]
[[Ангилал:Украины суурин]]
[[Ангилал:Украины их сургуулийн хот]]
[[Ангилал:Украины мужийн төв]]
[[Ангилал:Саятан хот]]
[[Ангилал:Парисын хүндэт иргэн]]</text>
      <sha1>ezhrdkvupq0y7yjacfnwy8h77vqoq2f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>UTC-2</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14639</id>
    <revision>
      <id>855578</id>
      <parentid>577301</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T14:49:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KenntnisseSchüler</username>
        <id>102363</id>
      </contributor>
      <origin>855578</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1600" sha1="l402e37s4aqct8izw4u2qd7qm8me955" xml:space="preserve">{{TOCright}}
[[Файл:Timezones2008_UTC-2.png|thumb|500px|UTC-2: Хөх (12 сар), Улбар шар (6 сар), Шар (жилийн турш), Бүдэг цэнхэр - Далайн хэсэг]]

'''UTC−2''' нь дараах газруудад хэрэглэгддэг цагийн бүс юм:
== Стандарт цаг (жилийн турш) ==
* {{flag|Бразил}} - Далайн арлууд - [[Фернандо де Норонъя]], Тринидад, Мартим Вац гэх мэт.
* {{flag|Өмнөд Жорж ба Өмнөд Сэндвичийн арлууд}} (Их Британи)

== Зуны цаг (Өмнөд хагас бөмбөрцгийн зун) ==
* {{flag|Аргентин}} - [[Буэнос-Айрес муж]]
* {{flag|Бразил}} - [[Бразилийн Холбооны Тойрог|Дистрито Федерал]], [[Эспирито Санто]], [[Гойяс]], [[Минас-Жерайс]], [[Парана (муж)|Парана]], [[Рио-де-Жанейро (муж)|Рио-де-Жанейро]], [[Рио-Гранде до Сул]], [[Санта-Катарина (муж)|Санта-Катарина]], [[Сан-Пауло (муж)|Сан-Пауло]] 
* {{flag|Уругвай}}

== Зуны цаг (Хойд хагас бөмбөрцгийн зун) ==
* {{flag|Гренланд}} (Дани) - арлын ихэнх хэсэг
* {{flag|Сен-Пьер ба Микелон}} (Франц) - Хойд Америкийн зуны цагийн хуваарийн дагуу

{{Цагийн бүсүүд}}

[[Ангилал:Цагийн бүс|UTC18]]</text>
      <sha1>l402e37s4aqct8izw4u2qd7qm8me955</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>UTC+08:00</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14646</id>
    <revision>
      <id>855577</id>
      <parentid>795397</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T14:49:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KenntnisseSchüler</username>
        <id>102363</id>
      </contributor>
      <origin>855577</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4674" sha1="6ft4mcr9acwctksmr4mt41mskdbpiu7" xml:space="preserve">{{TOCright}}
'''UTC+8''' нь [[Гринвичийн цаг]]аас 8 цагаар түрүүлж явдаг [[цагийн бүс]] юм. 

7.53 тэрбум орчим хүн буюу дэлхийн нийт хүн амын 22.5% нь энэхүү цагийн бүст амьдардаг. Дэлхийн хамгийн их хүн амтай тус бүс нь [[АСЕАН-ы ерөнхий цаг]] болох хамгийн их магадлалтай нэр дэвшигч болно.
[[Файл:Timezones2008_UTC+8.png|500px|thumb|right|UTC +8  - Хөх (12 сар), Шар (жилийн турш), Улбар шар (6 сар), Бүдэг цэнхэр - Далайн хэсэг]]

== Стандарт цаг (жилийн турш) ==
* {{flag|Бруней}}
* {{flag|БНХАУ}}  - [[Хятадын стандарт цаг]] ([[Бээжингийн цаг]]), мөн
** {{flag|Хонконг}} -  [[Хонконгийн цаг]]
** {{flag|Макао}} -   [[Макаогийн стандарт цаг]]
* {{flag|Тайвань}} - [[Чунгюанийн стандарт цаг]] 
* {{flag|Индонез}}  (Төв хэсэг) 
** [[Зүүн Калимантан|Зүүн]] ба [[Өмнөд Калимантан]]
** [[Бага Зондын арлууд]]
** [[Сулавеси]]
* {{flag|Малайз}} 
* {{flag|Монгол}} ([[Ховд]], [[Увс]], [[Баян-Өлгий]]гөөс бусад нутаг)
* {{flag|Филиппин}} 
* {{flag|Сингапур}}
* {{AUS}} (AWST—Баруун Австралийн стандарт цаг)
** {{flag|Баруун Австрали}}

== Хойд хагас бөмбөрцөг - стандарт цаг (өвөл) ==
* {{flag|ОХУ}} 
** [[Буриад]]
** [[Эрхүү муж]]

== Хойд хагас бөмбөрцөг - зуны цаг ==
* {{flag|ОХУ}}
** [[Красноярскийн цаг]]

== Албан ёсны UTC+8 болон газарзүйн UTC+8 бүсийн ялгаа ==
Цагийн бүсийг тогтооход хууль, улс төр, эдийн засгийн шалтгаанууд нөлөөлдөг. Иймээс газарзүйн [[уртраг]]ийн цагийн бүс нь улс орнуудын албан ёсны цагийн бүсээс зөрөх нь олонтаа. Газарзүйн хувьд UTC+8 цагийн бүс нь дорнод уртрагийн 112°30′-аас 127°30′ хүртэлх нутгийг хамардаг.  &lt;br /&gt;Гэвч газарзүйн хувьд UTC+8 бүст багтах Азийн олон улс өөр цагийн бүсийг ашигладаг. &lt;br /&gt;Эсрэгээрээ, газарзүйн хувьд UTC+7 (Малайн хойг, Сингапур), UTC+9 (Хятадын зүүн хязгаар, Баруун Австрали) бүст багтах газар нутагт UTC+8 бүс хэрэглэгддэг байна.

=== Уртрагийн хувьд UTC+8-д байрладаг ч өөр цагийн бүст багтдаг газрууд ===
[[Пхеньян]], [[Сөүл]] зэргийг оролцуулсан [[Солонгос]]ын баруун хэсэг

=== Газарзүйн хувьд UTC+8-аас гадна орших боловч UTC+8-г ашигладаг газрууд ===

==== Дорнод уртрагийн 127°30′-аас 142°30′-д орших газрууд (газарзүйн хувьд UTC+9) ====
* [[Хармөрөн]] мужийн зүүн үзүүрийг оролцуулсан Хятадын зүүн хэсэг
* Баруун Австралийн зүүн хэсэг

==== Дорнод уртрагийн 97°30′-аас 112°30′-д орших газрууд (газарзүйн хувьд UTC+7) ====
* [[Гуаньси муж]], [[Хайнань арал|Хайнань арлыг]] оролцуулсан Хятадын хэсэг
* Нийслэл [[Улаанбаатар]]ыг оролцуулсан Монголын төв хэсэг
* Малайн хойг
* Малайзын Саравакын баруун хэсэг, Индонезийн Баруун Калимантаныг оролцуулсан [[Борнео арал|Борнео арлын]] баруун хэсэг
* Сингапур

==== Дорнод уртрагийн 82°30′-аас 97°30′-д орших газрууд (газарзүйн хувьд UTC+6) ====
* Шинжаан, Төвөд
* Баруун Монгол

==== Дорнод уртрагийн 67°30′-аас 82°30′-д орших газрууд (газарзүйн хувьд UTC+5) ====
* Шинжааны баруун хэсэг

{{Цагийн бүсүүд}}


[[Ангилал:Цагийн бүс|UTC28]]</text>
      <sha1>6ft4mcr9acwctksmr4mt41mskdbpiu7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уолт Дисней</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15788</id>
    <revision>
      <id>855610</id>
      <parentid>793575</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T03:08:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>855610</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6331" sha1="kotqe0uj42rmsdd7vpklffwm99fdfo1" xml:space="preserve">[[Файл:Walt Disney NYWTS.jpg|thumb|Уолт Дисней]]
[[File:Newman Laugh-O-Gram (1921).webm|thumb|thumbtime=2|upright=1.5|''Newman Laugh-O-Gram'' (1921)]]
'''Уолт Дисней''' буюу бүтэн нэр нь '''Уолтер Элиас Дисней''' ([[Англи хэл]]: ''Walter Elias Disney'', 1901 оны [[1 сарын 5|1-р сарын 5]]-нд [[Чикаго]]&lt;nowiki/&gt;д төрсөн- 1966 оны [[12 сарын 15|12-р сарын 15]]-д нас барсан) нь [[АНУ]]-н хүүхэлдэйн киноны зураач, продюссэр, найруулагч, зохиолч, дуу оруулагч, бизнесмэн юм. [[Рой Дисней]] ахынхаа хамт байгуулж дэлхийд алдартай болсон (анхны нэр-Disney Cartoon Studio) '''[[Уолт Дисней Компани]]''' нь өдгөө жилийн орлого нь 35 тэрбум доллар хүрэх олон улсын үндэстэн дамнасан корпораци болтлоо тэлэн хөгжжээ. 

Түүний бүтээлүүд дотроос хамгийн алдартай нь ''Микки Мауз'' буюу Микки хулгана бөгөөд тэрээр олон жил энэ баатрынхаа дууг өөрөө оруулж байв. Мөн Дональд нугас болон Микки Мауз, Плуто нохой гээд зөвхөн хүүхэд багачууд гэлтгүй томчуудын ч үзэх дуртай , хайртай хүүхэлдэйн киноны баатруудыг зохиосон болно.

Дисней Америкийн кино академийн шагналд 59 удаа нэр дэвшиж, [[Оскарын шагнал|Оскарын 26 шагнал]] хүртсэн нэрт уран бүтээлч байв. Тэрээр нэг жилд Оскарын дөрвөн шагнал авсан бөгөөд Оскарын хамгийн их шагналтай болон хамгийн олон удаа нэр дэвшсэн амжилтын эзэн болжээ.
Үүнээс гадна 7 удаа &quot;[[Эмми шагнал|Эмми&quot;-гийн шагнал]] хүртсэн байна. [[АНУ]], [[Япон]], [[Франц]], [[Хятад]] зэрэг дэлхийн олон оронд түүний нэрээр нэрлэсэн Диснейлэнд, Уолт Дисней дэлхийн амралт зугаа цэнгээний хүрээлэн үйл ажиллагаагаа явуулж байгаа билээ. Хүүхэлдэйн киноны нэрт уран бүтээлч АНУ-ын [[Флорида|Флорида муж]] дахь [[Диснейлэнд]] амралт зугаа цэнгээний хүрээлэн байгуулах төслийн нээлт хийхээс хэдхэн жилийн өмнө буюу 1966 оны 12-р сарын 15-нд 65 насандаа уушигны хорт хавдрын улмаас насан өөд болжээ. 

== Намтар ==

=== Бага нас ===

Уолт Дисней [[АНУ]]-ын [[Иллиной]] муж улсын [[Чикаго]] хотод Юнион Пасифик төмөр замын байгуулагын ажилтан Элиас Диснейн хүү болон төржээ. Түүний эцэг 1888 онд ээж Флоратай нь гэрлэсэн байна. Тэд [[Калифорни]] мужаас нүүн суурин ажил хийхээр [[Канзас]] хотруу шилжсэн ба дараа нь ажлын шугамаар Чикагод нүүн суурьшаад байв. Уолт Дисней энэ гэр бүлийн дөрөв дэх хүүхэд байсан юм. 1906 онд түүнийг 4 настай байхад тэднийх [[Миссури|Миссури мужруу]] нүүн газар тариалан эрхлэх болсон тул бага насны ихэнх цагаа тэнд өнгөрөөнө. Тариалангийн талбайн дэргэдэх төмөр замаар давхин өнгөрөх галт тэрэгний дуунд бяцхан Уолт 9 настайгаасаа л үүрийн гурван цагт босож сонин түгээдэг байсан. Арван хэдтэйдээ сурхын хажуугаар хоёр газар цагийн ажил хийдэг байсан.Ямар ч нэр алдаргүй байхдаа тэрээр өглөө сэрэнгүүт нүдээ тас аниад  Холливудын хамгийн сайн кино [[найруулагч]] болсон өөрийхөө дүр төрхийг нүдэндээ харагдтал төсөөлдөг байлаа. Тэрээр багаасаа л зураг зурах дуртай байжээ. Уолт Дисней ахлах сургуульд суралцахдаа сургуулийн сонины шог зураач болж байжээ.

=== Өсвөр үе ===

Тэрээр 16 насандаа цэрэгт явахаар сургуулиасаа гарсан байна. Гэвч түүний цэрэгт татагдах нас болоогүй учир арми хүлээн аваагүй аж. Цэрэгт татагдаж чадаагүй Уолт Дисней найзын хамт Улаан загалмайн нийгэмлэгт элсэх шийдвэр гаргажээ. Үүний дараа тэрээр [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]ы үед [[Франц]]ад нэг жил байсан. Энэ хугацаанд залуу Дисней эмнэлгийн түргэн тусламжийн машины жолоочоор ажиллаж байв.


== Гадаад холбоос ==
[[Файл:Disney1968.jpg|left|100px]]

{{commons|Walt Disney|Уолт Дисней}}
* {{imdb name|id=0000370|name=Уолт Дисней}}
* [http://www.waltdisney.com/ Уолт Диснейн гэр бүлийн музей]
* [https://web.archive.org/web/20060902194317/http://www.time.com/time/time100/builder/profile/disney.html &quot;Тайм&quot; сэтгүүл дэх профиль]

{{DEFAULTSORT:Дисней, Уолт}}

[[Ангилал:Уолт Дисней| ]]
[[Ангилал:Уолт Дисней компани]]
[[Ангилал:АНУ-ын бизнесмен]]</text>
      <sha1>kotqe0uj42rmsdd7vpklffwm99fdfo1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зүүнгарын Хаант Улс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15849</id>
    <revision>
      <id>855560</id>
      <parentid>855544</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T14:07:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>855560</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="127428" sha1="t1k6caculjni9o0053zj6xz0v2p87jf" xml:space="preserve">{{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}
{{Featured article}}
{{Under construction}}
{{Инфобокс улс
| common_name            = Зүүнгарын хаант улс
| native_name            = Зүнһар хаант улс
| image_flag             = Banner of the Dzungar Khanate.png
| flag_caption           = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}}
| image_coat             = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png
| alt_coat               = Галдан Бошигт хааны тамга
| symbol_type            = Галдан Бошигт хааны тамга
| image_map              = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png
| map_caption            = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он.
| capital                = [[Хулж]]
| official_languages     = [[Ойрад аялга]]
| national_languages     = [[Цагадайн хэл]]
| religion               = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]])
| demonym                = Зүүнгар
| government_type        = [[Хаант засаг]]
| leader_title1          = [[Баатар]] [[Хунтайж]]
| leader_name1           = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]]
| leader_title2          = Цэцэн [[Хунтайж]]
| leader_name2           = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]]
| leader_title3          = Бошигт [[Хаан]]
| leader_name3           = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]]
| leader_title4          = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]]
| leader_name4           = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]]
| leader_title5          = [[Хунтайж]], [[Хаан]]
| leader_name5           = [[Галданцэрэн хаан]]
| leader_title6          = [[Хунтайж]]
| leader_name6           = [[Цэвээндоржнамжил]]
| leader_title7          = [[Хунтайж]]
| leader_name7           = [[Ламдаржаа]]
| leader_title8          = [[Хунтайж]]
| leader_name8           = [[Даваач]]
| leader_title9          = [[Хойд]]ын [[Хаан]]
| leader_name9           = [[Амарсанаа]]
| legislature            = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]]
| currency               = Зэс зоос
| date_start             = 1634
| event1                 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав
| event2                 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]
| date_event2            = 1635
| event3                 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
| date_event3            = 1665–1720
| event4                 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь
| date_event4            = 1680–1681
| event5                 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| date_event5            = 1690–1758
| event_end              = [[Зүүнгарын геноцид]]
| date_end               = 1758
| p1                     = Дөрвөн Ойрадын холбоо
| s1                     = Чин улс
| p2                     = Яркендын хант улс
| p3                     = Хошуудын хант улс
}}

'''Зүүнгарын Хаант Улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын Хаант Улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг.

Зүүнгарын хаант улс нь 1634 онд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] удирдлага дор холбоо болон байгуулагдсан.Зүүнгарын хаант улс нь 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайжийн удирдлага дор холбоо болон байгуулагдсан. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгож, Зүүнгарыг албан ёсоор хаант улс болгон байгуулсан. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших Таримын сав газрыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин улс Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан.

16–17-р зуунд дарь технологи нь [[Оросын Хаант Улс]], Чин улс зэрэг улсуудад томоохон шинэчлэлийг авчирсан боловч хожим нь 17-р зуунд тал нутагт хүрч, Зүүнгарын Хаант Улс галт зэвсэг амжилттай нэвтрүүлж, үйлдвэрлэж, нүүдэлчид суурин эзэнт гүрнүүдтэй өрсөлдөж чадна гэдгийг нотолсон. Гэсэн хэдий ч эдгээр дэвшил гарсан ч өвчин, өлсгөлөн, ган гачиг зэрэг гадаад хямралууд эцэстээ тогтворгүй байдлыг бий болгож, тэдний уналтад хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=185}}

== Нэрний гарал үүсэл ==

=== Нэршил ===
&quot;Зүүнгар&quot; гэдэг нь &quot;зүүн&quot; болон &quot;гар&quot; гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}}

Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын &quot;Ойрад&quot; гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад &quot;'''Элеутийн хаант улс'''&quot; гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}

=== &quot;Сүүлчийн нүүдэлчин эзэнт гүрэн&quot;-ий тухай ойлголт ===
18-р зууны эхний хагасын Зүүнгарын Хаант Улсыг зүгээр нэг төвлөрсөн Монголын хаант улс биш, харин Монголоос хол зайд орших олон янзын ард түмэн, бүс нутгийг өөрийн мэдэлд нэгтгэсэн жинхэнэ &quot;тал хээрийн эзэнт гүрэн&quot; гэж үзэх бүрэн үндэслэл бий. Үүний дагуу Цорос овгийн Ойрад хунтайж болон [[хаан]] нар өөрсдөө Ойрадуудын &quot;үндэсний&quot; захирагч төдийгүй хэд хэдэн вассал ард түмэн, улсын ноёд болж байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Зүүн Туркестан]],{{efn|Ярканд, Кашгар, Турпан, Аксу, Курл, Үч-Турпан, Янги-Хисар, Бэй, Куча, Карашар, Хотан, Хами}}{{sfn|Bavarov|Kradin|2019|p=374}} Төв Азийн хот-улсууд,{{efn|Ташкент, Туркестан, Самарканд, Хожент}} Ахмад болон Дунд Жүзийн казах хан, султанууд Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Оросын харьяат байсан, ясак төлдөг Сибирийн зарим ард түмэн хүлээн зөвшөөрсөн: 1713–1714, 1719 онд Зүүнгарт айлчилсан Тара казакийн удирдагч И.Д. Чередовын мэдээлснээр эдгээр &quot;ясак&quot; хүмүүс&quot; Зүүнгарын захирагчдад &quot;алман&quot; төлдөг байжээ. Энэ заншил хэдэн арван жилийн дараа ч үргэлжилсэн: &quot;ясаш төлдөг үл итгэгчид&quot; Зүүнгарын захирагчдад &quot;алман&quot; төлдөг байсан баримтыг 1745 онд Зүүнгарт айлчилсан луу М.Давыдов тэмдэглэжээ.{{sfn|Pochakaev|2019|pp=28–40}}

== Түүх ==
{{Мөн үзэх|Ойрадуудын оролцсон дайны жагсаалт}}
Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын Хаант Улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно.

=== Гарал үүсэл ===
Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}}

1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}}

Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 

1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}}

1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ]]. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}}

1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''&quot;Шашныг дэмжигч Дарма&quot;'', ''&quot;Гүш хаан&quot;'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''&quot;баатар хунтайж&quot;'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}}

=== Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал ===
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1640s.png|left|thumb|1640-өөд оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Burton|1997|pp=219–220}}{{sfn|Moiseev|1991|pp=44–45}}]]
'''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж,{{sfn|Baabar|1999|p=78}} Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарыг]] илгээж, Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}}

=== Залгамжлалын маргаан (1653–1677) ===
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1667.png|thumb|287x287px|1667 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}}]]
1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}}

Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд &quot;''Бошигт хаан&quot;'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}}

=== Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) ===
16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}}

1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}}

=== Галданы Казахын дайн (1681–1684) ===
{{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1686.png|thumb|279x279px|1686 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Baabar|1999|p=80}}]]
1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}}

=== Халхын дайн (1687–1688) ===
{{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}}
[[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын Хаант Улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}}

Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв.

Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын Хаант Улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}}

=== Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) ===
{{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
[[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны Чин Зүүнгарын дайн]]
1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}}
[[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]]
1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}}
[[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]]

=== Цагаадайн бослого (1693–1705) ===
Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}}

=== Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн ===
{{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}}
1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Ахмад Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}

Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}

1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}}

Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}}

1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягуз голын тулалдаан|Аягуз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}}

1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр &quot;армийг хядсан&quot; гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} 

Казакууд Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}}

=== Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) ===
{{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
[[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|&quot;Алсын зайн суурьшлын жанжин&quot; аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]]
1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}}

=== Галданцэрэн хаан (1727–1745) ===
[[Файл:Carta_af_Songarski_%3D_Kalmuckit,_hwar_inunder_Kottonnerne_hörer_(J._G._Renats_kopia_av_kalmuckisk_originalkarta_Renat_1;_A).jpg|thumb|left| 1730-аад оны Зүүнгарын газрын зургийг Швед олзлогдогч Йоханас Густав Ренат хуулбарлан Шведэд хүргэсэн хувилбар]]
Цэвээнравдан хаан 1727 онд гэнэт нас барж, түүний хүү Галданцэрэн өөрийн дүү Лувсансүрийг хөнөөж, Цэвээнравдан хааны залгамжлагч болжээ. Тэрээр казахууд болон Халх Монголчуудын эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг хийсэн довтолгооны хариуд Чин улсын [[Найралт төв|Найрал төв]] 10,000 цэрэгтэй довтлох хүчийг илгээсэн бөгөөд Зүүнгарууд [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] ойролцоо [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуурын тулалдаанд]] ялав. Гэсэн хэдий ч дараа жил нь Зүүнгарууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийн ойролцоо]] Халхуудад ялагдав. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь Чин гүрний талд орж байсан Турфан руу довтлов. Эмин Хожа Турфаны ард түмнийг удирдан Гансу руу ухарч, тэнд Гуажоуд суурьшжээ. 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=149}}

Казахууд [[Алтайн нуруу]] руу довтолсон бөгөөд, энэ нь Зүүнгаруудыг хилээ хамгаалахаар 10,000 орчим цэрэг илгээхэд хүргэсэн. Казахууд Оросын худалдааны цуваа, дипломатчид болон, [[Уйгурууд|Уйгур]] худалдаачдыг дайрч, олзлон авсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Уйгур худалдаачдаас бусад барьцаалагдсан хүмүүсийг удалгүй суллав. Үүний зэрэгцээ Бага Жүз болон Дунд Жүз нар Оросын хатан хаан Аннад захирагджээ. [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрэнээс]] хамгаалалт хүсч, Оросуудад Зүүнгарын [[Сибирь]] руу хийх аливаа довтолгоог няцаахад нь туслана гэж тохиролцсон.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}}

1732 онд Зүүнгарууд 7,000 орчим цэрэгтэй өөр нэг хүчийг Дунд Жүз рүү довтолсон боловч тэд ялагдав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} Казахууд мөн Зүүнгаруудыг довтлон 700 орчим ордыг эзлэн авчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Өөр нэг Зүүнгарын арми Ахлах Жүз рүү довтлон Сайрам, Туркистан болон Ташкент хотуудыг эзлэн авчээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt; Дотор 1734 онд Ахмад Жүз Сайрам, Туркестан, Ташкентийг эргүүлэн авч чаджээ.&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt; Гэсэн хэдий ч Галдан Цэрэн тэднийг эзлэхээр цэрэг илгээж, Ахмад Жүзийг захируулснаар тэднийг удалгүй эзэлжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}

Галданцэрэн хаан 1739 онд Казахын хаант улсыг дахин довтлов.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Галданцэрэн хаан 1741 он хүртэл довтолгооноо үргэлжлүүлсээр байсан тул Дунд Жүз довтолгоог няцааж чадаагүй юм.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Казахууд Зүүнгаруудаас хохирол их амсаж, Бага, Ахмад Жүзүүд Зүүнгарын эсрэг дайнд нэгдэж чадаагүй бөгөөд, Зүүнгарууд [[Сырдарья]] болон Ишим голыг эзэлснээр Зүүнгарууд дээрх казах суурингууд нь Зүүнгаруудаас хөөгдүүлсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}}

=== Уналт (1745–1757) ===
[[Файл:乾隆皇帝朝服像轴.png|left|thumb|228x228px|Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.]]
Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүнийг нас барсны дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан гэж хэлэв:{{sfn|Baabar|1999|p=89}} {{quote|Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй.|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Baabar|1999|p=89}}}}Галданцэрэн хааны дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил]] 1746 онд түүний залгамжилсан [[Хунтайж]] болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах [[Ламдаржаа|Ламдаржаатай]] хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}}
[[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай хаанд]] зориулсан 2000 оны марк.]]
1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, [[Даваач]] болон [[Хойд|Хойдын]] хунтайж, [[Амарсанаа|Амарсанаатай]] эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Казахуудын [[Аблай султан|Аблай хаан]] тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 

1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд  руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}}
[[Файл:Cebdenjab.jpg|left|thumb|202x202px|Халхын цэргийг '''Зүүнгарын Хаант Улс''' руу удирдсан Цэвдэнжав.]]
Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}}{{quote|''&quot;Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй&quot;''|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Walravens|2017|p=82}}}}
[[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|&quot;Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь&quot;]]
Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} 100 хоногийн дотор [[Өрөмч]], Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг [[Тэнгэр Уул]] даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.{{sfn|Adle|2003|p=201}} Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=274}}

==== Амарсанаагийн бослого (1755–1757) ====
{{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Jaohui.jpg|left|thumb|161x161px|Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан  генерал Жаохуй.]]
[[Файл:Dzungar_cavalry_of_Amursana,_in_the_Battle_of_Khorgos_against_Qing_China_(1758).png|thumb|Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.{{Sfn|Chu|Ding|2015|p=129}}]]
Зүүнгарын Хаант Улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, [[Чэндэ]] дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.{{Sfn|Perdue|2005|p=275}}

Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч [[Чингүнжав|Чингүнжавтай]] хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.{{Sfn|Perdue|2005|p=276}} Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт [[салхин цэцэг]] өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр [[Кяхта]] руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.{{sfn|Atwood|2004|p=623}}

Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.{{Sfn|Pirazzoli-T'Serstevens|1969|p=10}}

=== Ак Тагликийн бослого (1757–1759) ===
Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми  Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. [[Хожа|Бурхануддин Хожа, Жахан нар]] [[Бадахшан]] руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=203}}

=== Геноцид ===
{{main|Зүүнгарын геноцид}}

=== Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт ===
[[Файл:Khojis full-length portrait.jpg|thumb|Хожи, Уктурпаны [[Уйгурууд|Уйгур]] захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач [[Игнатий Сихельбарт]]-ын зурсан зураг.{{sfn|Unknown|2019|p=4019}}]]
[[Файл:Xinjiang_regions_simplified.png|left|thumb|{{legend|red|[[Dzungaria]]}}{{legend|blue|[[Tarim Basin]]}}]]
Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, [[Хуушуур|Хуй]], [[Шибэ]], [[Дагуур ястан|Дагуур]], Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.{{sfn|Starr|2004|pp=73–90}}{{sfn|Toops|2004|p=1}}{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.{{sfn|Milward|1998|p=102}}

Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр &quot;Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан&quot;.{{Sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=76}}

1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо &quot;Хятадын нэг хэсэг&quot; гэж тунхагласан.{{sfn|Dunnell|2004|p=77}}{{sfn|Dunnell|2004|p=83}}{{sfn|Elliot|2001|p=503}} Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг &quot;гадаад&quot; Хан бус Хятадуудыг &quot;дотоод&quot; Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн &quot;нэг гэр бүл&quot; гэж дүрсэлсэн. Чин улс &quot;нэгдмэл байдал&quot;-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд &quot;Жон Вай И Жиа&quot; (中外一家) эсвэл &quot;Нэй Вай И Жиа&quot; (內外一家, &quot;дотоод ба гадаад нэг гэр бүл&quot;) гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.{{sfn|Dunnell|2004|pp=76-77}}

=== Зураг ===

==== Зигуан павильон дахь гавьяат албан тушаалтнуудын хөрөг зурагнууд ====
[[Тэнгэр тэтгэгч]] эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг ([[:zh:紫光阁功臣像|Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө]] зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн [[Торгууд]] болон [[Дөрвөд]] холбоотнууд, мөн ялагдсан [[Цорос]] Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман [[Уйгурууд|Уйгур]] холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Орчин үеийн [[Иезуит]] зураач [[Жан-Денис Аттирет]]-ийн хэлснээр: &quot;Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв.&quot;{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа [[Жузеппе Кастильоне (Иезуит зураач)|Жузеппе Кастильоне]]-гийн удирдлаган дор [[Иезуит]]-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;9&quot;&gt;
Файл:Dawachi.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын удирдагч Даваач (达瓦齐). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Dawa.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын Даваа (达瓦). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Tseren.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Цэрэн (车凌). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Buyan_Tegus.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Буян Төгс(布彦特古斯). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Erdeni.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Эрдэнэ (额爾德尼). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Gangdorji.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гандорж (刚多尔济). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг.
Файл:Gendun.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гэндэн (根敦). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг.
Файл:Ayusi_Assailing_The_Rebels_with_a_Lance.jpg|Ойрадын урвагч Аюуш (阿玉锡) Чин улсын дүрэмт хувцастайгаа. Жузеппе Кастильонегийн зурсан зураг. 
&lt;/gallery&gt;

==== &lt;u&gt;Хуан Чин Жигун Ту&lt;/u&gt; ====
Хуан Чин Жигун Ту (Хятадаар: 皇清職貢圖; Чин гүрний харьяа ард түмний хөрөг зургийн цуглуулга) нь 18-р зууны Хятадын цутгал улсууд, түүний дотор Чин гүрэнтэй худалдаа хийдэг барууны улсуудын талаарх угсаатны зүйн судалгаа юм. Үүн дээр Зүүнгарын энгийн иргэд гэх мэт янз бүрийн зургийг дүрсэлсэн байв.
&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;5&quot;&gt;
Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч ([[Зайсан]], 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Uyghur from Ili, Taleqi, Chahan and Wusu, with his wife.jpg|Или,Талеки, Чахан, болон Вусу, нутгийн Уйгур иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Kyrgyz (布鲁特) commoner and his wife.jpg|Киргизийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
&lt;/gallery&gt;

== Зохион байгуулалт ==

=== Цэргийн зохион байгуулалт ===
[[Файл:Ойратские_воины.png|left|thumb|Бүрэн цэргийн тоног төхөөрөмжтэй хоёр Зүүнгарын морин цэрэг. Зурагчин Л.А. Бобровын бүтээл]]
Зүүнгарын арми дараах бүрэлдэхүүнтэй байв: морьноос буусан нумчид эсвэл галт зэвсэг, жад баригчид, тэмээн дээр суурилуулсан их бууны ангиуд,{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} мөн Европын аялагчид, адал явдалчдын тэмдэглэлд дурдсанаар [[Польшийн хусарууд|Польшийн хусаруудтай]] дүйцэхүйц морьт цэргүүдээр бүрдсэн.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Эхэндээ Зүүнгарууд тасгуудаар эхний шугамд жагсаж, захирагч бүр туг барин байрладаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Үүний дараа тэд бүрээ үлээж, бөмбөр дэлдэн довтолгооны дохио өгдөг байв. Эхний довтолгоог нумчид эхлүүлж, дараа нь жадчид дайрч, улмаар ил задгай тулалдаанд ордог.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} Хэрэв дайсан довтолгоог тогтоон барьж чадвал, галт зэвсэг хэрэглэж буй дайсны эсрэг тэдний тактик үр дүнгүй тул ухардаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}}
[[Файл:Kalmyk_warriors.jpg|thumb|249x249px|Бүрэн цэргийн хэрэгслээр тоноглогдсон Зүүнгарын хоёр морин цэрэг. Зурагчин Л.А.Бобров]]
Харин XVII зууны сүүл үеийн шинэчлэлийн дараа Зүүнгарын арми багана хэлбэрээр урагшилж, Зүүнгарын буутай явган цэргүүд галт зэвсгийн үйлдвэрлэл нэмэгдсэний үр дүнд салваар буудаж морьт цэргийг дэмжих боломжтой болсон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Ингэснээр хөнгөн морьт цэргүүд дайсныг их буу болон морьноос буусан явган цэргүүд уул толгод дээр нуугдан байрласан нээлттэй талбай руу татан оруулж, дараа нь их буу, галт зэвсгээр дайсныг эмх замбараагүй болгосны дараа жад, сэлэм барьсан хүнд морьт цэргүүд үлдсэн хүчийг довтлон устгадаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Spencer|2017|p=181}}

XVII зууны эхэн үед Зүүнгарын Хаант Улсын цэргүүдийн үндсэн хэсгийг хуягласан жадчид бүрдүүлж байв. Тэд ойрын тулалдаанд болон жадаа шидэн алсын довтолгоонд ашиглах зориулалттай{{sfn|Bobrov|2007|p=62}}—хулсан иш, нарийн ир, ган туузаар хийсэн жад барьдаг байсан.{{sfn|Abdibek|2008|p=412}} Мөн тэд дайсны эсрэг холын зайнаас тулалдахад нум хэрэглэдэг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Нум нь мөнгө, гууль чимэглэл эсвэл металл хавтангаар гоёсон бараан арьсан саванд хадгалагддаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Жад, бамбай, хожим нь их буу, дарь, сум зэрэг цэргийн хэрэгслийг уурхайгаас олборлосон төмөр, зэс, мөнгөөр хийдэг байсан нь зэвсгийн үйлдвэрлэлийг хангаж байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}}

Тэд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсаас]] буу худалдан авах боломжгүй байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] буу болон дархны мэргэжилтнүүд авах хүсэлт гаргасан ч татгалзсан хариу авчээ. 1645 онд Эрдэнэбаатар хунтайж буу, их буу, бууны дархчууд авах хүсэлтээ дахин гаргасан байна. Татгалзсан шалтгаан нь улсын дотоод аюулгүй байдалтай холбоотой байсан бөгөөд Зүүнгарууд Оросын Хаант Улсад заналхийлэл учруулж болзошгүй гэж үзжээ. Мөн металл худалдахыг татгалзсан нь түүнийг зэвсэг үйлдвэрлэхэд ашиглаж болзошгүйтэй холбоотой байв.{{sfn|Spencer|p=178}}
[[Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|thumb|'''Зүүнгарын Хаант Улсын''' нийгэм, эдийн засгийн сайжруулалтыг эхлүүлсэн [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хөшөө.]]
[[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] (1676–1697) засаглалын үед тэрээр Оросын царьт улс болон Төв Азийн янз бүрийн улсууд руу элч илгээж, Зүүнгаруудад галт зэвсэг нийлүүлэхийг эрмэлзэж байв. Энэ үед галт зэвсгийн ач холбогдлыг илүү ойлгож эхэлсэн бөгөөд Персийн ган хайлуулах арга технологийг эзэмшсэнээр зэвсэг үйлдвэрлэх боломж бүрджээ. XVII зууны сүүл үед Зүүнгарууд Төв Азийн худалдаачид болон Сибирийн захирагчид, Оросын албан тушаалтнуудаас их хэмжээний галт зэвсэг худалдан авч байв.{{sfn|Bobrov|2007|pp=64-65}}

Үүний үр дүнд Зүүнгарын цэрэгт шинэчлэл хийгдэж, галт зэвсэгтэй анги нэгжүүд бий болсон. Тэд морь ашиглан тээвэрлэлт хийж, харин тулалдааны үед морьноос бууж явганаар байлдан морьт цэргийг дэмжих, дайсны довтолгоог тогтоон барих үүрэгтэй байсан нь Европын аялагчдын тэмдэглэлд “[[Драгүн|драгуун]]” маягийн тактик гэж дурдагдсан байдаг.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Галт зэвсгийн хэрэглээ нь Зүүнгаруудад [[Халх Монголчууд|Халх монголчууд]] болон [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг үр дүнтэй дайн явуулах боломж олгож, Чин улсын цэргүүд тэдэнтэй тулалдахдаа морьноос бууж багана хэлбэрээр жагсах шаардлагатай болдог байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}

Зүүнгарууд [[газрын тос]] олборлох, [[хүхэр]], [[хүхрийн хүчил]], [[калийн нитрат]] ашиглах чадвартай байсан бөгөөд зэс, хар тугалга, өндөр чанарын ган зэрэг металлыг олборлодог байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Мөн их буу үйлдвэрлэл хөгжсөн ба тэмээн дээр жижиг их буу байрлуулан ашигладаг байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Энэ нь [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] ашиглагдаж, Зүүнгарууд тактикийн ухралт хийх боломжийг олгосон байна.

XVII зууны сүүл болон XVIII зууны эхэн үед, [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] засаглалын үед (1697–1727) галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийн төвүүд илүү зохион байгуулалттай, үр ашигтай болжээ. Орос болон Төв Азийн дархчуудын тусламжтайгаар тэд фитиль буу (matchlock) төрлийн гар буу, урт буу үйлдвэрлэж, эдгээрийг нарийн иш, заримдаа модон тулгуур (bipod)-тойгоор хийдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Зэвсгүүдийг яс, арьсаар хийсэн хайрцагт хадгалж, мөрөнд зүүх оосроор авч явдаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}}

Сумны үйлдвэрлэлийн хувьд [[Йохан Густав Ренат|Йохан Ренат]] хэмээх Швед цэрэг—[[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөний]] үеэр, [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедицийн]] явцад олзлогдсон—төмөр хайлуулж сум хийх аргыг зааж өгсөн.{{sfn|Baddeley|6767|pp=180-183}} Зүүнгарууд мөн сум, дарь хадгалах зориулалттай уут, гал асаагч, жижиг савнуудыг бүсэлхийдээ зүүж авч явах боломжтой болгожээ.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Галын хурдыг нэмэгдүүлэхийн тулд дарийг яс эсвэл эвэр саванд хийж, хүзүүндээ зүүдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}}

Мөн Цэвээнравдан хаан зэвсгийн үйлдвэрлэлтэй холбоотой шинэ хөдөлмөрийн зохион байгуулалтыг бий болгосон. “Урат” хэмээх ойролцоогоор 5,000 өрх зэвсэг, зэвсгийн хэрэгсэл үйлдвэрлэхэд томилогдсон; “Буучинар” хэмээх 2,000 орчим өрх үйлдвэрлэлийг хянах, удирдах үүрэгтэй байсан; харин “Буучин” нэртэй 1,000 орчим өрх их бууны үйлдвэрлэлд зориулан нөөцөд байлгагдаж байв.{{sfn|Spencer|2017|p=183}}

1726 онд Иссык-Куль нуурын орчимд их бууны цутгуурын газрууд байгуулагдсан. Энэхүү үйлдвэрийг Йохан Ренат удирдан ажиллуулж байсан бөгөөд түүнд ойролцоогоор 20 бууны дархан, 200 ажилчин туслан их буу үйлдвэрлэж байв. Мөн нэмэлт туслах ажилчид ч ажиллаж байсан. Их бууны үйлдвэрлэл өсөж байсан ч [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа дотоодын иргэний дайн гарч, энэ өсөлт саарсан байна.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Хэдийгээр Зүүнгарууд цэргээ шинэчилж, галт зэвсгийг нэвтрүүлсэн боловч жад, нум сум, сэлэм зэрэг уламжлалт зэвсгүүд нь Зүүнгарын Хаант Улсын армид үргэлжлэн чухал байр суурь эзэлж, өргөн хэрэглэгдсээр байв.{{sfn|Adle|2004|p=422}} Галданцэрэн хаан хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын цэргийг нийт 80 мянгаас 100 мянга хүртэл өргөжүүлж, галт зэвсэг, их буугаар зэвсэглэсэн.{{sfn|Spencer|2017|pp=184-185}}

=== Хууль ===
Ойрадууд анх ''&quot;Цаазийн бичиг&quot;'' гэгддэг хуулийг ашигладаг байсан. Хуулийн код нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоог]] нэгтгэж, төвлөрүүлэхийн тулд нийтлэг хуулийг ашиглах зорилготой байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 1640 онд Ойрад, [[Халх|Халх Монголын]] 30 орчим язгууртан, ''&quot;Монгол–Ойрадын Их Цааз&quot;''-ыг байгуулсан. Энэхүү гэрээний зорилго нь Монгол улсуудыг нэг хуультай нэгтгэх, бие биенээ дэмжих, найрсаг харилцаа тогтоох явдал байв.{{sfn|Gantulga|2019|p=26}} Үүнд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] болон [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]] нар гарын үсэг зурж, монгол хэлээр бичсэн нь онцгой ач холбогдолтой байв.{{sfn|Baabar|1999|pp=78-79}} Хууль нь лам хуврагууд, шашин шүтлэг, шуудан, татвар, гэрлэлт, гэрийн амьдрал, мал аж ахуй, ан агнуур, хувийн өмч, удамшлын эрх, эрүүгийн хууль, шүүхийн тогтолцоо, овог аймаг, овог аймгуудын хоорондын харилцаатай холбоотой нийт 120–151 зүйлд хуваагдсан байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 

Хожим нь Зүүнгарын хаант улсын өсөлт нь төвлөрөл болон засаг захиргааны илүү олон шинэчлэлийг бий болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Зүүнгарын эзэнт гүрнийг өргөжүүлэх үеэр нь захирч байсан Галдан бошигт хаан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} [[Цэвээнравдан хаан]] болон, түүний ахмад хүү, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] үед гэмт хэргийн талаар цуврал дүрэм журам баталсан.{{sfn|Adle|2003|p=173}} Хэн нэгэн гэмт хэрэг үйлдсэн нь тогтоогдвол 100 тэмээ, 1000 адуу, тодорхойгүй тооны үхэр, хонь торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=163}}

=== Засаг захиргааны хуваарь, төрийн байгуулал ===
Тус улсыг [[хаан]], [[хунтайж]], [[тайш]] нар захирч, отог бүрийг [[зайсан]] захирч байв. Хожим нь, 17-р зуунд улс төрийн бүтэц нь захиргааны илүү олон чиг үүргийг гүйцэтгэхийн тулд мэдэгдэхүйц өөрчлөгдсөн.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Зүүнгарууд аймагт хуваагдсан бөгөөд тэнд хүмүүсийг улс буюу ангид томилдог байв. Үүнийг ноён хянадаг байсан бөгөөд тэдний доор ноёнуудын хүргэн болох тавнангууд, тэд түшмэд буюу шүүгчдийн албан тушаалд хязгаарлагдаж, дараа нь туг баригч, бүрээчин, туслах гэх мэт жижиг албан тушаалтнууд байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Тэдгээр аймгийн анги буюу улуудыг цааш нь отог гэж хуваасан бөгөөд энэ нь нийт 3,000–6,000 өрхөөс бүрддэг байв. Отог бүрийг зайсан, дэмч, шүлэн хариуцдаг тул 40 өрхөд хуваасан бол албан тушаалгүй энгийн иргэдийг сайд, дунд, суурь гэж хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} 

Зүүнгарын отогуудыг 14 хуучин болон 16 шинэ отог гэж хуваасан бөгөөд эдгээр нь 500–6,000 өрх, дунджаар 3,600 өрх байв. Тэдгээрийг овог аймаг болон/эсвэл үндэс угсаа, эсвэл ажил мэргэжлээр нь хуваарилсан.{{sfn|Atwood|2004|p=431}} Тэд хааны нийгмийн бүлэгт харьяалагддаг байсан бөгөөд нийт 88,300 өрхтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Ангичуудыг тайшууд захирч байсан бөгөөд тэд хааныг дагаж аян дайн хийх, цэргийн байгууллага болж үйлчлэх хүчээ удирдах ёстой байв. Цэвээнравдан хааны үед нийт 21 анги буюу 100,000 өрхийг тайшууд захирч байжээ. Татвар болон бусад чухал үүргийг отогууд хариуцаж байсан бол ангичууд бага зэргийн үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{Sfn|Adle|2003|pp=167-168}} Яс нь анх таван шашны хэлтэс байсан тул шашны хэлтэс байв. Хожим нь 6,000 лам, 10,600 шавьтайгаар есөн хэлтэс болж өргөжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}} ''&quot;Зүүнгарын бүрэн тэмдэглэл&quot;''-д дурдсанаар, [[Тэнгэр тэтгэгч]] нь нийт 200,000 өрх, 600,000 гаруй хүн амтай гэж тооцоолсон бөгөөд, хаанаас 24 отог, харин тайш бүрээс 9 яс, 21 анги байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Хаан (эсвэл хунтайж) нь улсын хамгийн дээд цол хэргэм, зэрэг дэвийг авдаг байсан бөгөөд засгийн газрын албан тушаалтнууд засгийн газрын янз бүрийн үүргийг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Засгийн газрын бүтцийн шатлал нь: хаан; түшмэл — чухал асуудлыг шийдвэрлэж, улсын дээд хэрэгт оролцдог түшмэл байв. Нийт дөрвөн түшмэл отог, ангиудыг удирдах үүрэгтэй байв; заргач — 6 заргач нь улс төрийн хэрэг, эрүүгийн хэрэг, шударга ёсыг хянах үүрэг хариуцлагыг түшмэлд авахад нь тусалж байв; дэмч — хааны ордны хэрэг, бэлчээрээс татвар ногдуулах ажлыг хариуцаж байв. Айл өрх бүрийг өөрийн тогтоосон нэгжид хуваарилж, нэгжийг нутаг дэвсгэрт хуваарилдаг байв.{{sfn|Adle|2003|pp=168-169}} 

Зайсанууд нь Ойрадын системийн гол захиргааны ажилтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь заримдаа ганцаараа, заримдаа бүлгээрээ отог хариуцдаг байв. Тэдний доор цэргийн болон иргэний захиргааны аль алиныг нь хариуцдаг даругачи нар, мөн хууль тогтоомж, засаглалыг хэрэгжүүлэх үүрэгтэй жасагулууд байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Доод түвшинд захиргаа илүү орон нутгийн шинжтэй болж, нарийвчилсан болсон. Дэмч нар байцаагчаар ажиллаж, ойролцоогоор 40–200 өрхийг хянадаг байв. Туслах даргач нар отог доторх өдөр тутмын ажлыг хариуцдаг байсан бөгөөд үүнд тушаал дамжуулах, татвар цуглуулах, нийтийн сайн сайхан байдлыг хангах, гэрлэлт зэрэг нийгмийн асуудлыг зохицуулах зэрэг орно. Шүлээ нар 20 орчим өрхийг хянадаг татварын албан тушаалтан байсан бол, албанчууд хамгийн доод албан тушаалтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь 10 орчим өрхийг хариуцаж, үндсэн захиргаанд тусалдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Энэхүү шатлалын зэрэгцээ мэргэшсэн бүлгүүд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв: хөтөч нарууд барилга байгууламжийг хариуцаж; захчинууд хил хязгаарыг хамгаалж; урудууд дарханчлан зэвсэг, багаж хэрэгсэл үйлдвэрлэж; алтчинууд шашны эд зүйлс бүтээж; буучинарууд галт зэвсэг, цэргийн хуарануудыг удирддаг байв. Цэргийн удирдлагад цэргүүдийг удирдаж, зарим тохиолдолд томоохон нэгжүүдийг захирдаг хошууч нар багтдаг байсан бөгөөд, хожим нь ерөнхий сайд болж гарч ирсэн. Шашны хэргийг Хутагт, Чорж зэрэг өндөр албан тушаалтай лам нар тусад нь удирддаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Орон нутгийн албан тушаалтнуудыг улс орныг тогтворжуулж, гадаад болон дотоод аливаа асуудлыг мэдээлэх үүрэгтэй байв. Энгийн албан тушаалтнууд ноёныхоо оргоог цуглуулах ёстой байсан бол отог ахмадууд ард түмнийг цуглуулах ёстой байв. Албан тушаалтнууд ирээгүй тохиолдолд торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}}

== Нийгэм–эдийн засаг ==

=== Худалдаа ===
[[Файл:Horse Ruyicong.jpg|thumb|[[Чин улс|Чин улстай]] энхийн гэрээ байгуулсны дараа [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хаанаас]] [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчэд]] бэлэглэсэн &quot;Руй Кон&quot; (如意驄) хэмээх сайхан морь.]]
Зүүнгарууд улс байгуулагдсанаасаа хойш [[Туркестан]], [[Сибирь]], [[Хятад]] зэрэг улсуудтай худалдааны харилцаа тогтоож байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Эхэндээ худалдаачдын ихэнх нь [[Хамил тойрог|Хамил Тойрог]], Жиаюгуань, Сужоугаар дамжин [[Чин улс|Чин улсын]] нийслэл [[Бээжин]] рүү аялсан бөгөөд мөн [[Ховд (хот)|Ховд]] хотоор дамжин Гуйхуачэн хүртэл аялсан.{{sfn|Adle|2003|p=166}} Тэдний хамгийн чухал экспортын бараа нь адуу, бусад мал, улаан үнэг, далайн эргийн үс, хурганы арьс, гүрвэл, боолууд байв. Боолуудын үндэс угсаа Орос, Хятад, Монгол гэсэн янз бүр байв.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Тэд Бухараас хөвөн, даавуу, камка, торгон дамаск, гурил, хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн зэвсэг, зоос, бөмбөлгүүдийг, сам, зүү болох Оросоос хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн бусад бүтээгдэхүүнийг импортолж байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} 
[[Файл:Dzungarian pūl.jpg|left|thumb|Зүүнгарын зэс зоос.]]
Зүүнгарууд мөн Оросуудтай худалдаа эрхэлж,{{sfn|Adle|2003|p=167}} эхэндээ Оросууд Зүүнгарын эсрэг худалдаа хийхээс татгалзсан.{{sfn|Spencer|2017|p178}} Тус үндэстнийг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайж мушкет, бууны дархан худалдаж авахыг оролдсон боловч үүнийг нь үгүйсгэсэн. Оросууд Зүүнгарууд Оросын дайсан болж магадгүй гэж үзэж байсан.{{sfn|Spencer|2017|p178}} [[Галдан бошигт хаан]] Туркестаны улсууд болон Орос руу элч, худалдаачдыг илгээж чадсан нь тэдэнд зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Adle|2003|p=178}} 1735 оноос [[Галданцэрэн хаан]] [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|гуравдугаар дайны]] дараа Чин улстай хийх худалдаагаа сэргээжээ. Бараг жил бүр худалдаачид үхэр, хонь, морь, тэмээгээр аялж, их хэмжээний арьс шир, салад, усан үзэм, бугын эвэр ачдаг байжээ. Эдгээрийг Сужоу, Донкирт зарж бараагаа зардаг байжээ. Чин улсаас торго, хөвөн, цай, гүрвэл, ваар импортолдог байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=166}}

Худалдааны холболтууд нь тэдний нийслэл [[Хулж хот|Хулж хотын]] ач холбогдлыг нэмэгдүүлэх боломжийг олгосон бөгөөд янз бүрийн үндэстний худалдаачид худалдаа хийхээр Хулж руу байнга ирдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}}

=== Хөдөө аж ахуй ===
Хүн ам нь адуу, үхэр, хонь, ямаа, тэмээ өсгөдөг байсан тул мал аж ахуй нь тус улсын эдийн засгийн гол эх үүсвэр байв. Тэдний баялгийг сүргийн тооллогоор нь тодорхойлдог байв. [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]], Яер, Эмин, Манас, Жүлдүс, Баяндай зэрэг газрууд нь амьтдад элбэг дэлбэг хоол хүнс, ус өгдөг байв. Энэ нь тэдний сүргийг тогтвортой өсгөх боломжийг олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=163}} Түүнчлэн, эд баялгийн хувьд 200-300 үхэр, 400-500 хоньтой хүнийг баян гэж үздэг байсан бол 40-50 үхэр, 200-300 хоньтой хүнийг энгийн хүн гэж үздэг байв. Зүүнгарууд Чин улсад хүндэтгэл үзүүлэх үеэрээ тогтмол 10,000 морь, тэмээтэй байсан гэж мэдээлдэг.{{sfn|Adle|2003|p=163}}

Тус улсыг үндэслэгч [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] хязгаарлагдмал хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлийг бий болгосон.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Гэсэн хэдий ч Цэвээнравдан хаан, Галданцэрэн хааны үед тэд газар тариалангаа өргөжүүлж, дайнд олзлогдогсдыг хөдөлмөр болгон ашиглаж байжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Уктурпан, [[Аксу тойрог|Аксу]], [[Кашгар]], Ярканд дахь [[Уйгурууд|Уйгурын]] энгийн иргэдийг [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]] рүү хүчээр нүүлгэн шилжүүлэв. Улс орны газар тариалангийн талаарх ойлголтод олон газар тариалангийн техникийг нэвтрүүлэв. Улирлын чанартай тариалалт хийх, шуудуу татах, хөдөө орон нутагт хүрэх зам тавих, усжуулалтын ур чадварыг эзэмшсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Бухараас ирсэн боолууд болон Зүүнгарын энгийн иргэд өөрсдөө газар тариалан эрхэлж, улаан буудай, арвай, шар будаа, хулуу, амтат гуа, усан үзэм, чангаанз, алим тариалдаг Хулж бүс нутагт тариаланчид түгээмэл байв.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} [[Эрчис мөрөн]], Сайнтал, Харшахрын бүс нутаг болох Өрөмч хотод харьцангуй орчин үеийн хөдөө аж ахуй эрхэлж байв. Эрчис гол дээр амьдардаг [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] газар тариалан эрхэлдэг байсан бөгөөд усжуулалтын систем ашигладаг гэдгээрээ алдартай байв.{{sfn|Adle|2003|pp=164-165}} Зүүнгарууд төрөл бүрийн хүнсний ногоо, жимс жимсгэнэ тариалах чадвартай байсан ч Зүүнгаруудын газар хагалах, хөгжүүлэх арга барил хязгаарлагдмал хэвээр байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}}

=== Архитектур ===

=== Үйлдвэрлэл ===

=== Соёл ===

== Удирдагчид ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!№
!Хааны нэр
!Цол
!Угсаа гарал
!Төрсөн он
!Хаанчилсан жил
!Нас нөгчсөн он
!
|-
|1
|[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин баатар]]
|Эрдэнэ[[баатар]] [[хунтайж]]
|[[Цорос|Цоросын]] [[Хархул ноён|Хархул догшин ноёны]] хүү{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|Тодорхойгүй
|1634–1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}
|
|-
|2
|[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]]
|Цэцэн [[хунтайж]]
|Эрдэнэбаатар хунтайжийн 5-р хүү{{sfn|Baabar|1999|p=79}}
|Тодорхойгүй
|1653–1671{{sfn|Adle|2003|p=148}}
|1671
|
|-
|3
|[[Галдан бошигт хаан|Галдан]]
|[[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|Эрдэнэбаатар хунтайжийн 6-р хүү{{sfn|Adle|2003|p=157}}
|1644
|1671–1697{{sfn|Adle|2003|p=149}}
|1697
|
|-
|4
|[[Цэвээнравдан]]
|Зоригт [[хунтайж]],{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} [[хаан]]{{sfn|Baabar|1999|p=87}}
|Сэнгэ хунтайжийн ахмад хүү{{sfn|Adle|2003|p=158}}
|1665
|1694–1727{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1727
|
|-
|5
|[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]]
|[[Хунтайж]], [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|Цэвээнравдангийн ахмад хүү
|1693
|1727–1745{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1745
|
|-
|6
|[[Цэвээндоржнамжил]]
|[[Хунтайж]]
|Галданцэрэнгийн отгон хүү
|1732{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1746–1749{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1750{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|7
|[[Ламдаржаа]]
|[[Хунтайж]]
|Галданцэрэнгийн ахмад хүү
|1726{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1749–1753{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1752{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|8
|[[Даваач]]
|[[Хунтайж]]
|[[Их Цэрэндондов]] жанжны гуч хүү
|Тодорхойгүй
|1752–1755{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1759{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|9
|[[Амарсанаа]]
|[[Хойд|Хойдын]] [[Хаан]]
|Хойдын Үйзэн хошуучийн хүү{{Sfn|Atwood|2004|p=13}}
|1723{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1755–1757{{sfn|Adle|2003|p=160}}
|1757{{sfn|Adle|2003|p=160}}
|
|}

==Газрын зурагууд==
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;200&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд
File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн &quot;Carte de Tartarie&quot; (1675–1726)).
File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг)
File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын Хаант Улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана.
&lt;/gallery&gt;

== Мөн үзэх ==
*[[Зүүнгар нутаг]]
*[[Зүүнгарын ард түмэн]]
*[[Халимагийн хант улс]]
*[[Хошуудын хант улс]]
*[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]]
*[[Цорос]]
*[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]]

== Эх сурвалж ==

=== Ишлэл ===
{{Reflist}}
===Тэмдэглэл===
{{Notelist}}

=== Ном зүй ===
{{s-start}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}}
* {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}}
* {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}}
* {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}}
* {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}}
* {{cite book |last=Remileva |first=E. |title= |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&amp;q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}}
* {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}}

* {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}}

* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}}

* {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}}
* {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}}
* Хойт С.К. [https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157.
* Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.]
* Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289.
* {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}}
* {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}}
* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}}
* {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}}
* {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}}
* {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}}
* {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}}
* {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |journal= |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}}
* {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}}
* {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&amp;pg=PA165 165]}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}}
* {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}}
* {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}}
* {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&amp;pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}}
* {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}}
* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}}
* {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}}
* {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}}
* {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}}
* {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&amp;pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}}
* {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}}
* {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}}
* {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}}
* {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}}
* {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983 |language=ru |place=Novosibirsk |publisher=Nauka |pages=18, 128}}
* {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title=&quot;Tibet and its History&quot; |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston &amp; London}}
*{{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}}
*{{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}}
* {{cite journal |last1=Pochakaev |first1=P.Yu |date=2019 |title=Российские путешественники о правовых отношениях в Джунгарском ханстве XVIII веке |journal=Oriental Studies |publisher=Oriental Studies |volume=41}}
*{{Cite book |last1=Bazarov |first1=B.V |last2=Kradin |first2=N.N |title=Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики |date=2019 |publisher=Nauka |year=2019 |publication-date=1999 |pages=503}}
*{{cite journal |last1=Bobrov |first1=L.A |date=20 Jan 2007 |title=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |url=https://scfh.ru/journal/2007/chingis-khan-vzglyad-iz-tretego-tysyacheletiya/ |journal=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |volume=13 |issue=1}}
* {{Cite book |last=Abdibek |first=Sh. B |title=Большой атлас истории и культуры Казахстана |publisher=Abdi |year=2008 |isbn=9965-832-08-0}}
* {{Cite book |last=Baddeley |first=J. F |title=Russia, Mongolia, China: Being Some Record of the Relations Between Them from the Beginning of the XVIIth Century to the Death of the Tsar Alexei Mikhailovich, A.D. 1602-1676. |year=6767 |volume=1 |location=New York}}
*{{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VII |publisher=Offset |year=219 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar |pages=151 |language=mn}}
* {{Cite journal |last=Enkhsaruul |first=Lkhagvasuren |title=Кичэнгэ. XVIII зууны Зүүнгарын 16 их отог (нэгэн манж айлтгалаар гол болгох нь). // -107. Уб., |date=2021 |url=https://www.academia.edu/87884008/%D0%9A%D0%B8%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D1%8D_XVIII_%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_16_%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D1%8D%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%85_%D0%BD%D1%8C_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4_II_%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B4_%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%87%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0_%D1%85%D3%A9%D1%80%D0%B2%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3_Bibliotheca_Oiratica_107_%D0%A3%D0%B1_2021 |journal=Ойрад судлалын өгүүллүүд II (Гадаадад хэвлэгдсэн өгүүллүүдийн орчуулга, хөрвүүлэг) Bibliotheca Oiratica |pages=160-162}}
{{s-end}}
{{s-start}}
{{Залгамжлал
|өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]&lt;br/&gt;[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]&lt;br/&gt;[[Яркендын хант улс]]
|дараа={{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]]
|он= 1634–1758
|албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
}}
{{s-end}}
[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]]
[[Ангилал:Монголын түүхэн улс]]
[[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]]
[[Ангилал:Ойрадын түүх]]
[[Ангилал:Хаант Улс]]</text>
      <sha1>t1k6caculjni9o0053zj6xz0v2p87jf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855561</id>
      <parentid>855560</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T14:09:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>855561</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="127494" sha1="mecviazvvj52kjblpaovo772bhr0yjd" xml:space="preserve">{{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}
{{Featured article}}
{{Under construction}}
{{Инфобокс улс
| common_name            = Зүүнгарын хаант улс
| native_name            = Зүнһар хаант улс
| image_flag             = Banner of the Dzungar Khanate.png
| flag_caption           = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}}
| image_coat             = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png
| alt_coat               = Галдан Бошигт хааны тамга
| symbol_type            = Галдан Бошигт хааны тамга
| image_map              = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png
| map_caption            = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он.
| capital                = [[Хулж]]
| official_languages     = [[Ойрад аялга]]
| national_languages     = [[Цагадайн хэл]]
| religion               = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]])
| demonym                = Зүүнгар
| government_type        = [[Хаант засаг]]
| leader_title1          = [[Баатар]] [[Хунтайж]]
| leader_name1           = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]]
| leader_title2          = Цэцэн [[Хунтайж]]
| leader_name2           = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]]
| leader_title3          = Бошигт [[Хаан]]
| leader_name3           = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]]
| leader_title4          = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]]
| leader_name4           = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]]
| leader_title5          = [[Хунтайж]], [[Хаан]]
| leader_name5           = [[Галданцэрэн хаан]]
| leader_title6          = [[Хунтайж]]
| leader_name6           = [[Цэвээндоржнамжил]]
| leader_title7          = [[Хунтайж]]
| leader_name7           = [[Ламдаржаа]]
| leader_title8          = [[Хунтайж]]
| leader_name8           = [[Даваач]]
| leader_title9          = [[Хойд]]ын [[Хаан]]
| leader_name9           = [[Амарсанаа]]
| legislature            = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]]
| currency               = Зэс зоос
| date_start             = 1634
| event1                 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав
| event2                 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]
| date_event2            = 1635
| event3                 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
| date_event3            = 1665–1720
| event4                 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь
| date_event4            = 1680–1681
| event5                 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| date_event5            = 1690–1758
| event_end              = [[Зүүнгарын геноцид]]
| date_end               = 1758
| p1                     = Дөрвөн Ойрадын холбоо
| s1                     = Чин улс
| p2                     = Яркендын хант улс
| p3                     = Хошуудын хант улс
}}

'''Зүүнгарын Хаант Улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын Хаант Улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг.

Зүүнгарын хаант улс нь 1634 онд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] удирдлага дор холбоо болон байгуулагдсан.Зүүнгарын хаант улс нь 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайжийн удирдлага дор холбоо болон байгуулагдсан. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгож, Зүүнгарыг албан ёсоор хаант улс болгон байгуулсан. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших Таримын сав газрыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин улс Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан.

16–17-р зуунд дарь технологи нь [[Оросын Хаант Улс]], Чин улс зэрэг улсуудад томоохон шинэчлэлийг авчирсан боловч хожим нь 17-р зуунд тал нутагт хүрч, Зүүнгарын Хаант Улс галт зэвсэг амжилттай нэвтрүүлж, үйлдвэрлэж, нүүдэлчид суурин эзэнт гүрнүүдтэй өрсөлдөж чадна гэдгийг нотолсон. Гэсэн хэдий ч эдгээр дэвшил гарсан ч өвчин, өлсгөлөн, ган гачиг зэрэг гадаад хямралууд эцэстээ тогтворгүй байдлыг бий болгож, тэдний уналтад хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=185}}

== Нэрний гарал үүсэл ==

=== Нэршил ===
&quot;Зүүнгар&quot; гэдэг нь &quot;зүүн&quot; болон &quot;гар&quot; гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}}

Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын &quot;Ойрад&quot; гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад &quot;'''Элеутийн хаант улс'''&quot; гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}

=== &quot;Сүүлчийн нүүдэлчин эзэнт гүрэн&quot;-ий тухай ойлголт ===
18-р зууны эхний хагасын Зүүнгарын Хаант Улсыг зүгээр нэг төвлөрсөн Монголын хаант улс биш, харин Монголоос хол зайд орших олон янзын ард түмэн, бүс нутгийг өөрийн мэдэлд нэгтгэсэн жинхэнэ &quot;тал хээрийн эзэнт гүрэн&quot; гэж үзэх бүрэн үндэслэл бий. Үүний дагуу Цорос овгийн Ойрад хунтайж болон [[хаан]] нар өөрсдөө Ойрадуудын &quot;үндэсний&quot; захирагч төдийгүй хэд хэдэн вассал ард түмэн, улсын ноёд болж байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Зүүн Туркестан]],{{efn|Ярканд, Кашгар, Турпан, Аксу, Курл, Үч-Турпан, Янги-Хисар, Бэй, Куча, Карашар, Хотан, Хами}}{{sfn|Bavarov|Kradin|2019|p=374}} Төв Азийн хот-улсууд,{{efn|Ташкент, Туркестан, Самарканд, Хожент}} Ахмад болон Дунд Жүзийн казах хан, султанууд Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Оросын харьяат байсан, ясак төлдөг Сибирийн зарим ард түмэн хүлээн зөвшөөрсөн: 1713–1714, 1719 онд Зүүнгарт айлчилсан Тара казакийн удирдагч И.Д. Чередовын мэдээлснээр эдгээр &quot;ясак&quot; хүмүүс&quot; Зүүнгарын захирагчдад &quot;алман&quot; төлдөг байжээ. Энэ заншил хэдэн арван жилийн дараа ч үргэлжилсэн: &quot;ясаш төлдөг үл итгэгчид&quot; Зүүнгарын захирагчдад &quot;алман&quot; төлдөг байсан баримтыг 1745 онд Зүүнгарт айлчилсан луу М.Давыдов тэмдэглэжээ.{{sfn|Pochakaev|2019|pp=28–40}}

== Түүх ==
{{Мөн үзэх|Ойрадуудын оролцсон дайны жагсаалт}}
Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын Хаант Улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно.

=== Гарал үүсэл ===
Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}}

1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}}

Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 

1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}}

1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ]]. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}}

1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''&quot;Шашныг дэмжигч Дарма&quot;'', ''&quot;Гүш хаан&quot;'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''&quot;баатар хунтайж&quot;'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}}

=== Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал ===
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1640s.png|left|thumb|1640-өөд оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Burton|1997|pp=219–220}}{{sfn|Moiseev|1991|pp=44–45}}]]
'''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж,{{sfn|Baabar|1999|p=78}} Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарыг]] илгээж, Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}}

=== Залгамжлалын маргаан (1653–1677) ===
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1667.png|thumb|287x287px|1667 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}}]]
1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}}

Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд &quot;''Бошигт хаан&quot;'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}}

=== Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) ===
16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}}

1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}}

=== Галданы Казахын дайн (1681–1684) ===
{{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1686.png|thumb|279x279px|1686 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Baabar|1999|p=80}}]]
1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}}

=== Халхын дайн (1687–1688) ===
{{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}}
[[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын Хаант Улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}}

Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв.

Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын Хаант Улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}}

=== Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) ===
{{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
[[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны Чин Зүүнгарын дайн]]
1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}}
[[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]]
1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}}
[[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]]

=== Цагаадайн бослого (1693–1705) ===
Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}}

=== Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн ===
{{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}}
1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Ахмад Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}

Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}

1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}}

Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}}

1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягуз голын тулалдаан|Аягуз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}}

1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр &quot;армийг хядсан&quot; гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} 

Казакууд Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}}

=== Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) ===
{{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
[[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|&quot;Алсын зайн суурьшлын жанжин&quot; аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]]
1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}}

=== Галданцэрэн хаан (1727–1745) ===
[[Файл:Carta_af_Songarski_%3D_Kalmuckit,_hwar_inunder_Kottonnerne_hörer_(J._G._Renats_kopia_av_kalmuckisk_originalkarta_Renat_1;_A).jpg|thumb|left| 1730-аад оны Зүүнгарын газрын зургийг Швед олзлогдогч Йоханас Густав Ренат хуулбарлан Шведэд хүргэсэн хувилбар]]
Цэвээнравдан хаан 1727 онд гэнэт нас барж, түүний хүү Галданцэрэн өөрийн дүү Лувсансүрийг хөнөөж, Цэвээнравдан хааны залгамжлагч болжээ. Тэрээр казахууд болон Халх Монголчуудын эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг хийсэн довтолгооны хариуд Чин улсын [[Найралт төв|Найрал төв]] 10,000 цэрэгтэй довтлох хүчийг илгээсэн бөгөөд Зүүнгарууд [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] ойролцоо [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуурын тулалдаанд]] ялав. Гэсэн хэдий ч дараа жил нь Зүүнгарууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийн ойролцоо]] Халхуудад ялагдав. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь Чин гүрний талд орж байсан Турфан руу довтлов. Эмин Хожа Турфаны ард түмнийг удирдан Гансу руу ухарч, тэнд Гуажоуд суурьшжээ. 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=149}}

Казахууд [[Алтайн нуруу]] руу довтолсон бөгөөд, энэ нь Зүүнгаруудыг хилээ хамгаалахаар 10,000 орчим цэрэг илгээхэд хүргэсэн. Казахууд Оросын худалдааны цуваа, дипломатчид болон, [[Уйгурууд|Уйгур]] худалдаачдыг дайрч, олзлон авсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Уйгур худалдаачдаас бусад барьцаалагдсан хүмүүсийг удалгүй суллав. Үүний зэрэгцээ Бага Жүз болон Дунд Жүз нар Оросын хатан хаан Аннад захирагджээ. [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрэнээс]] хамгаалалт хүсч, Оросуудад Зүүнгарын [[Сибирь]] руу хийх аливаа довтолгоог няцаахад нь туслана гэж тохиролцсон.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}}

1732 онд Зүүнгарууд 7,000 орчим цэрэгтэй өөр нэг хүчийг Дунд Жүз рүү довтолсон боловч тэд ялагдав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} Казахууд мөн Зүүнгаруудыг довтлон 700 орчим ордыг эзлэн авчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Өөр нэг Зүүнгарын арми Ахлах Жүз рүү довтлон Сайрам, Туркистан болон Ташкент хотуудыг эзлэн авчээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt; Дотор 1734 онд Ахмад Жүз Сайрам, Туркестан, Ташкентийг эргүүлэн авч чаджээ.&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt; Гэсэн хэдий ч Галдан Цэрэн тэднийг эзлэхээр цэрэг илгээж, Ахмад Жүзийг захируулснаар тэднийг удалгүй эзэлжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}

Галданцэрэн хаан 1739 онд Казахын хаант улсыг дахин довтлов.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Галданцэрэн хаан 1741 он хүртэл довтолгооноо үргэлжлүүлсээр байсан тул Дунд Жүз довтолгоог няцааж чадаагүй юм.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Казахууд Зүүнгаруудаас хохирол их амсаж, Бага, Ахмад Жүзүүд Зүүнгарын эсрэг дайнд нэгдэж чадаагүй бөгөөд, Зүүнгарууд [[Сырдарья]] болон Ишим голыг эзэлснээр Зүүнгарууд дээрх казах суурингууд нь Зүүнгаруудаас хөөгдүүлсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}}

=== Уналт (1745–1757) ===
[[Файл:乾隆皇帝朝服像轴.png|left|thumb|228x228px|Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.]]
Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүнийг нас барсны дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан гэж хэлэв:{{sfn|Baabar|1999|p=89}} {{quote|Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй.|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Baabar|1999|p=89}}}}Галданцэрэн хааны дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил]] 1746 онд түүний залгамжилсан [[Хунтайж]] болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах [[Ламдаржаа|Ламдаржаатай]] хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}}
[[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай хаанд]] зориулсан 2000 оны марк.]]
1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, [[Даваач]] болон [[Хойд|Хойдын]] хунтайж, [[Амарсанаа|Амарсанаатай]] эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Казахуудын [[Аблай султан|Аблай хаан]] тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 

1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд  руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}}
[[Файл:Cebdenjab.jpg|left|thumb|202x202px|Халхын цэргийг '''Зүүнгарын Хаант Улс''' руу удирдсан Цэвдэнжав.]]
Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}}{{quote|''&quot;Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй&quot;''|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Walravens|2017|p=82}}}}
[[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|&quot;Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь&quot;]]
Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} 100 хоногийн дотор [[Өрөмч]], Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг [[Тэнгэр Уул]] даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.{{sfn|Adle|2003|p=201}} Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=274}}

==== Амарсанаагийн бослого (1755–1757) ====
{{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Jaohui.jpg|left|thumb|161x161px|Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан  генерал Жаохуй.]]
[[Файл:Dzungar_cavalry_of_Amursana,_in_the_Battle_of_Khorgos_against_Qing_China_(1758).png|thumb|Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.{{Sfn|Chu|Ding|2015|p=129}}]]
Зүүнгарын Хаант Улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, [[Чэндэ]] дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.{{Sfn|Perdue|2005|p=275}}

Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч [[Чингүнжав|Чингүнжавтай]] хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.{{Sfn|Perdue|2005|p=276}} Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт [[салхин цэцэг]] өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр [[Кяхта]] руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.{{sfn|Atwood|2004|p=623}}

Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.{{Sfn|Pirazzoli-T'Serstevens|1969|p=10}}

=== Ак Тагликийн бослого (1757–1759) ===
Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми  Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. [[Хожа|Бурхануддин Хожа, Жахан нар]] [[Бадахшан]] руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=203}}

=== Геноцид ===
{{main|Зүүнгарын геноцид}}

=== Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт ===
[[Файл:Khojis full-length portrait.jpg|thumb|Хожи, Уктурпаны [[Уйгурууд|Уйгур]] захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач [[Игнатий Сихельбарт]]-ын зурсан зураг.{{sfn|Unknown|2019|p=4019}}]]
[[Файл:Xinjiang_regions_simplified.png|left|thumb|{{legend|red|[[Dzungaria]]}}{{legend|blue|[[Tarim Basin]]}}]]
Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, [[Хуушуур|Хуй]], [[Шибэ]], [[Дагуур ястан|Дагуур]], Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.{{sfn|Starr|2004|pp=73–90}}{{sfn|Toops|2004|p=1}}{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.{{sfn|Milward|1998|p=102}}

Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр &quot;Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан&quot;.{{Sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=76}}

1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо &quot;Хятадын нэг хэсэг&quot; гэж тунхагласан.{{sfn|Dunnell|2004|p=77}}{{sfn|Dunnell|2004|p=83}}{{sfn|Elliot|2001|p=503}} Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг &quot;гадаад&quot; Хан бус Хятадуудыг &quot;дотоод&quot; Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн &quot;нэг гэр бүл&quot; гэж дүрсэлсэн. Чин улс &quot;нэгдмэл байдал&quot;-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд &quot;Жон Вай И Жиа&quot; (中外一家) эсвэл &quot;Нэй Вай И Жиа&quot; (內外一家, &quot;дотоод ба гадаад нэг гэр бүл&quot;) гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.{{sfn|Dunnell|2004|pp=76-77}}

=== Зураг ===

==== Зигуан павильон дахь гавьяат албан тушаалтнуудын хөрөг зурагнууд ====
[[Тэнгэр тэтгэгч]] эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг ([[:zh:紫光阁功臣像|Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө]] зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн [[Торгууд]] болон [[Дөрвөд]] холбоотнууд, мөн ялагдсан [[Цорос]] Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман [[Уйгурууд|Уйгур]] холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Орчин үеийн [[Иезуит]] зураач [[Жан-Денис Аттирет]]-ийн хэлснээр: &quot;Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв.&quot;{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа [[Жузеппе Кастильоне (Иезуит зураач)|Жузеппе Кастильоне]]-гийн удирдлаган дор [[Иезуит]]-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;9&quot;&gt;
Файл:Dawachi.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын удирдагч Даваач (达瓦齐). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Dawa.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын Даваа (达瓦). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Tseren.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Цэрэн (车凌). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Buyan_Tegus.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Буян Төгс(布彦特古斯). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Erdeni.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Эрдэнэ (额爾德尼). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Gangdorji.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гандорж (刚多尔济). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг.
Файл:Gendun.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гэндэн (根敦). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг.
Файл:Ayusi_Assailing_The_Rebels_with_a_Lance.jpg|Ойрадын урвагч Аюуш (阿玉锡) Чин улсын дүрэмт хувцастайгаа. Жузеппе Кастильонегийн зурсан зураг. 
&lt;/gallery&gt;

==== &lt;u&gt;Хуан Чин Жигун Ту&lt;/u&gt; ====
Хуан Чин Жигун Ту (Хятадаар: 皇清職貢圖; Чин гүрний харьяа ард түмний хөрөг зургийн цуглуулга) нь 18-р зууны Хятадын цутгал улсууд, түүний дотор Чин гүрэнтэй худалдаа хийдэг барууны улсуудын талаарх угсаатны зүйн судалгаа юм. Үүн дээр Зүүнгарын энгийн иргэд гэх мэт янз бүрийн зургийг дүрсэлсэн байв.
&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;5&quot;&gt;
Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч ([[Зайсан]], 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Uyghur from Ili, Taleqi, Chahan and Wusu, with his wife.jpg|Или,Талеки, Чахан, болон Вусу, нутгийн Уйгур иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Kyrgyz (布鲁特) commoner and his wife.jpg|Киргизийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
&lt;/gallery&gt;

== Зохион байгуулалт ==

=== Цэргийн зохион байгуулалт ===
[[Файл:Ойратские_воины.png|left|thumb|Бүрэн цэргийн тоног төхөөрөмжтэй хоёр Зүүнгарын морин цэрэг. Зурагчин Л.А. Бобровын бүтээл]]
Зүүнгарын арми дараах бүрэлдэхүүнтэй байв: морьноос буусан нумчид эсвэл галт зэвсэг, жад баригчид, тэмээн дээр суурилуулсан их бууны ангиуд,{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} мөн Европын аялагчид, адал явдалчдын тэмдэглэлд дурдсанаар [[Польшийн хусарууд|Польшийн хусаруудтай]] дүйцэхүйц морьт цэргүүдээр бүрдсэн.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Эхэндээ Зүүнгарууд тасгуудаар эхний шугамд жагсаж, захирагч бүр туг барин байрладаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Үүний дараа тэд бүрээ үлээж, бөмбөр дэлдэн довтолгооны дохио өгдөг байв. Эхний довтолгоог нумчид эхлүүлж, дараа нь жадчид дайрч, улмаар ил задгай тулалдаанд ордог.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} Хэрэв дайсан довтолгоог тогтоон барьж чадвал, галт зэвсэг хэрэглэж буй дайсны эсрэг тэдний тактик үр дүнгүй тул ухардаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}}
[[Файл:Kalmyk_warriors.jpg|thumb|249x249px|Бүрэн цэргийн хэрэгслээр тоноглогдсон Зүүнгарын хоёр морин цэрэг. Зурагчин Л.А.Бобров]]
Харин XVII зууны сүүл үеийн шинэчлэлийн дараа Зүүнгарын арми багана хэлбэрээр урагшилж, Зүүнгарын буутай явган цэргүүд галт зэвсгийн үйлдвэрлэл нэмэгдсэний үр дүнд салваар буудаж морьт цэргийг дэмжих боломжтой болсон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Ингэснээр хөнгөн морьт цэргүүд дайсныг их буу болон морьноос буусан явган цэргүүд уул толгод дээр нуугдан байрласан нээлттэй талбай руу татан оруулж, дараа нь их буу, галт зэвсгээр дайсныг эмх замбараагүй болгосны дараа жад, сэлэм барьсан хүнд морьт цэргүүд үлдсэн хүчийг довтлон устгадаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Spencer|2017|p=181}}

XVII зууны эхэн үед Зүүнгарын Хаант Улсын цэргүүдийн үндсэн хэсгийг хуягласан жадчид бүрдүүлж байв. Тэд ойрын тулалдаанд болон жадаа шидэн алсын довтолгоонд ашиглах зориулалттай{{sfn|Bobrov|2007|p=62}}—хулсан иш, нарийн ир, ган туузаар хийсэн жад барьдаг байсан.{{sfn|Abdibek|2008|p=412}} Мөн тэд дайсны эсрэг холын зайнаас тулалдахад нум хэрэглэдэг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Нум нь мөнгө, гууль чимэглэл эсвэл металл хавтангаар гоёсон бараан арьсан саванд хадгалагддаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Жад, бамбай, хожим нь их буу, дарь, сум зэрэг цэргийн хэрэгслийг уурхайгаас олборлосон төмөр, зэс, мөнгөөр хийдэг байсан нь зэвсгийн үйлдвэрлэлийг хангаж байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}}

Тэд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсаас]] буу худалдан авах боломжгүй байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] буу болон дархны мэргэжилтнүүд авах хүсэлт гаргасан ч татгалзсан хариу авчээ. 1645 онд Эрдэнэбаатар хунтайж буу, их буу, бууны дархчууд авах хүсэлтээ дахин гаргасан байна. Татгалзсан шалтгаан нь улсын дотоод аюулгүй байдалтай холбоотой байсан бөгөөд Зүүнгарууд Оросын Хаант Улсад заналхийлэл учруулж болзошгүй гэж үзжээ. Мөн металл худалдахыг татгалзсан нь түүнийг зэвсэг үйлдвэрлэхэд ашиглаж болзошгүйтэй холбоотой байв.{{sfn|Spencer|p=178}}
[[Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|thumb|'''Зүүнгарын Хаант Улсын''' нийгэм, эдийн засгийн сайжруулалтыг эхлүүлсэн [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хөшөө.]]
[[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] (1676–1697) засаглалын үед тэрээр Оросын царьт улс болон Төв Азийн янз бүрийн улсууд руу элч илгээж, Зүүнгаруудад галт зэвсэг нийлүүлэхийг эрмэлзэж байв. Энэ үед галт зэвсгийн ач холбогдлыг илүү ойлгож эхэлсэн бөгөөд Персийн ган хайлуулах арга технологийг эзэмшсэнээр зэвсэг үйлдвэрлэх боломж бүрджээ. XVII зууны сүүл үед Зүүнгарууд Төв Азийн худалдаачид болон Сибирийн захирагчид, Оросын албан тушаалтнуудаас их хэмжээний галт зэвсэг худалдан авч байв.{{sfn|Bobrov|2007|pp=64-65}}

Үүний үр дүнд Зүүнгарын цэрэгт шинэчлэл хийгдэж, галт зэвсэгтэй анги нэгжүүд бий болсон. Тэд морь ашиглан тээвэрлэлт хийж, харин тулалдааны үед морьноос бууж явганаар байлдан морьт цэргийг дэмжих, дайсны довтолгоог тогтоон барих үүрэгтэй байсан нь Европын аялагчдын тэмдэглэлд “[[Драгүн|драгуун]]” маягийн тактик гэж дурдагдсан байдаг.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Галт зэвсгийн хэрэглээ нь Зүүнгаруудад [[Халх Монголчууд|Халх монголчууд]] болон [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг үр дүнтэй дайн явуулах боломж олгож, Чин улсын цэргүүд тэдэнтэй тулалдахдаа морьноос бууж багана хэлбэрээр жагсах шаардлагатай болдог байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}

Зүүнгарууд [[газрын тос]] олборлох, [[хүхэр]], [[хүхрийн хүчил]], [[калийн нитрат]] ашиглах чадвартай байсан бөгөөд зэс, хар тугалга, өндөр чанарын ган зэрэг металлыг олборлодог байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Мөн их буу үйлдвэрлэл хөгжсөн ба тэмээн дээр жижиг их буу байрлуулан ашигладаг байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Энэ нь [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] ашиглагдаж, Зүүнгарууд тактикийн ухралт хийх боломжийг олгосон байна.

XVII зууны сүүл болон XVIII зууны эхэн үед, [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] засаглалын үед (1697–1727) галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийн төвүүд илүү зохион байгуулалттай, үр ашигтай болжээ. Орос болон Төв Азийн дархчуудын тусламжтайгаар тэд фитиль буу (matchlock) төрлийн гар буу, урт буу үйлдвэрлэж, эдгээрийг нарийн иш, заримдаа модон тулгуур (bipod)-тойгоор хийдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Зэвсгүүдийг яс, арьсаар хийсэн хайрцагт хадгалж, мөрөнд зүүх оосроор авч явдаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}}

Сумны үйлдвэрлэлийн хувьд [[Йохан Густав Ренат|Йохан Ренат]] хэмээх Швед цэрэг—[[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөний]] үеэр, [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедицийн]] явцад олзлогдсон—төмөр хайлуулж сум хийх аргыг зааж өгсөн.{{sfn|Baddeley|6767|pp=180-183}} Зүүнгарууд мөн сум, дарь хадгалах зориулалттай уут, гал асаагч, жижиг савнуудыг бүсэлхийдээ зүүж авч явах боломжтой болгожээ.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Галын хурдыг нэмэгдүүлэхийн тулд дарийг яс эсвэл эвэр саванд хийж, хүзүүндээ зүүдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}}

Мөн Цэвээнравдан хаан зэвсгийн үйлдвэрлэлтэй холбоотой шинэ хөдөлмөрийн зохион байгуулалтыг бий болгосон. “Урат” хэмээх ойролцоогоор 5,000 өрх зэвсэг, зэвсгийн хэрэгсэл үйлдвэрлэхэд томилогдсон; “Буучинар” хэмээх 2,000 орчим өрх үйлдвэрлэлийг хянах, удирдах үүрэгтэй байсан; харин “Буучин” нэртэй 1,000 орчим өрх их бууны үйлдвэрлэлд зориулан нөөцөд байлгагдаж байв.{{sfn|Spencer|2017|p=183}}

1726 онд Иссык-Куль нуурын орчимд их бууны цутгуурын газрууд байгуулагдсан. Энэхүү үйлдвэрийг Йохан Ренат удирдан ажиллуулж байсан бөгөөд түүнд ойролцоогоор 20 бууны дархан, 200 ажилчин туслан их буу үйлдвэрлэж байв. Мөн нэмэлт туслах ажилчид ч ажиллаж байсан. Их бууны үйлдвэрлэл өсөж байсан ч [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа дотоодын иргэний дайн гарч, энэ өсөлт саарсан байна.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Хэдийгээр Зүүнгарууд цэргээ шинэчилж, галт зэвсгийг нэвтрүүлсэн боловч жад, нум сум, сэлэм зэрэг уламжлалт зэвсгүүд нь Зүүнгарын Хаант Улсын армид үргэлжлэн чухал байр суурь эзэлж, өргөн хэрэглэгдсээр байв.{{sfn|Adle|2004|p=422}} Галданцэрэн хаан хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын цэргийг нийт 80 мянгаас 100 мянга хүртэл өргөжүүлж, галт зэвсэг, их буугаар зэвсэглэсэн.{{sfn|Spencer|2017|pp=184-185}}

=== Хууль ===
Ойрадууд анх ''&quot;Цаазийн бичиг&quot;'' гэгддэг хуулийг ашигладаг байсан. Хуулийн код нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоог]] нэгтгэж, төвлөрүүлэхийн тулд нийтлэг хуулийг ашиглах зорилготой байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 1640 онд Ойрад, [[Халх|Халх Монголын]] 30 орчим язгууртан, ''&quot;Монгол–Ойрадын Их Цааз&quot;''-ыг байгуулсан. Энэхүү гэрээний зорилго нь Монгол улсуудыг нэг хуультай нэгтгэх, бие биенээ дэмжих, найрсаг харилцаа тогтоох явдал байв.{{sfn|Gantulga|2019|p=26}} Үүнд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] болон [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]] нар гарын үсэг зурж, монгол хэлээр бичсэн нь онцгой ач холбогдолтой байв.{{sfn|Baabar|1999|pp=78-79}} Хууль нь лам хуврагууд, шашин шүтлэг, шуудан, татвар, гэрлэлт, гэрийн амьдрал, мал аж ахуй, ан агнуур, хувийн өмч, удамшлын эрх, эрүүгийн хууль, шүүхийн тогтолцоо, овог аймаг, овог аймгуудын хоорондын харилцаатай холбоотой нийт 120–151 зүйлд хуваагдсан байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 

Хожим нь Зүүнгарын хаант улсын өсөлт нь төвлөрөл болон засаг захиргааны илүү олон шинэчлэлийг бий болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Зүүнгарын эзэнт гүрнийг өргөжүүлэх үеэр нь захирч байсан Галдан бошигт хаан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} [[Цэвээнравдан хаан]] болон, түүний ахмад хүү, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] үед гэмт хэргийн талаар цуврал дүрэм журам баталсан.{{sfn|Adle|2003|p=173}} Хэн нэгэн гэмт хэрэг үйлдсэн нь тогтоогдвол 100 тэмээ, 1000 адуу, тодорхойгүй тооны үхэр, хонь торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=163}}

=== Засаг захиргааны хуваарь, төрийн байгуулал ===
Тус улсыг [[хаан]], [[хунтайж]], [[тайш]] нар захирч, отог бүрийг [[зайсан]] захирч байв. Хожим нь, 17-р зуунд улс төрийн бүтэц нь захиргааны илүү олон чиг үүргийг гүйцэтгэхийн тулд мэдэгдэхүйц өөрчлөгдсөн.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Зүүнгарууд аймагт хуваагдсан бөгөөд тэнд хүмүүсийг улс буюу ангид томилдог байв. Үүнийг ноён хянадаг байсан бөгөөд тэдний доор ноёнуудын хүргэн болох тавнангууд, тэд түшмэд буюу шүүгчдийн албан тушаалд хязгаарлагдаж, дараа нь туг баригч, бүрээчин, туслах гэх мэт жижиг албан тушаалтнууд байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Тэдгээр аймгийн анги буюу улуудыг цааш нь отог гэж хуваасан бөгөөд энэ нь нийт 3,000–6,000 өрхөөс бүрддэг байв. Отог бүрийг зайсан, дэмч, шүлэн хариуцдаг тул 40 өрхөд хуваасан бол албан тушаалгүй энгийн иргэдийг сайд, дунд, суурь гэж хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} 

Зүүнгарын отогуудыг 14 хуучин болон 16 шинэ отог гэж хуваасан бөгөөд эдгээр нь 500–6,000 өрх, дунджаар 3,600 өрх байв. Тэдгээрийг овог аймаг болон/эсвэл үндэс угсаа, эсвэл ажил мэргэжлээр нь хуваарилсан.{{sfn|Atwood|2004|p=431}} Тэд хааны нийгмийн бүлэгт харьяалагддаг байсан бөгөөд нийт 88,300 өрхтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Ангичуудыг тайшууд захирч байсан бөгөөд тэд хааныг дагаж аян дайн хийх, цэргийн байгууллага болж үйлчлэх хүчээ удирдах ёстой байв. Цэвээнравдан хааны үед нийт 21 анги буюу 100,000 өрхийг тайшууд захирч байжээ. Татвар болон бусад чухал үүргийг отогууд хариуцаж байсан бол ангичууд бага зэргийн үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{Sfn|Adle|2003|pp=167-168}} Яс нь анх таван шашны хэлтэс байсан тул шашны хэлтэс байв. Хожим нь 6,000 лам, 10,600 шавьтайгаар есөн хэлтэс болж өргөжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}} ''&quot;Зүүнгарын бүрэн тэмдэглэл&quot;''-д дурдсанаар, [[Тэнгэр тэтгэгч]] нь нийт 200,000 өрх, 600,000 гаруй хүн амтай гэж тооцоолсон бөгөөд, хаанаас 24 отог, харин тайш бүрээс 9 яс, 21 анги байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Хаан (эсвэл хунтайж) нь улсын хамгийн дээд цол хэргэм, зэрэг дэвийг авдаг байсан бөгөөд засгийн газрын албан тушаалтнууд засгийн газрын янз бүрийн үүргийг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Засгийн газрын бүтцийн шатлал нь: хаан; түшмэл — чухал асуудлыг шийдвэрлэж, улсын дээд хэрэгт оролцдог түшмэл байв. Нийт дөрвөн түшмэл отог, ангиудыг удирдах үүрэгтэй байв; заргач — 6 заргач нь улс төрийн хэрэг, эрүүгийн хэрэг, шударга ёсыг хянах үүрэг хариуцлагыг түшмэлд авахад нь тусалж байв; дэмч — хааны ордны хэрэг, бэлчээрээс татвар ногдуулах ажлыг хариуцаж байв. Айл өрх бүрийг өөрийн тогтоосон нэгжид хуваарилж, нэгжийг нутаг дэвсгэрт хуваарилдаг байв.{{sfn|Adle|2003|pp=168-169}} 

Зайсанууд нь Ойрадын системийн гол захиргааны ажилтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь заримдаа ганцаараа, заримдаа бүлгээрээ отог хариуцдаг байв. Тэдний доор цэргийн болон иргэний захиргааны аль алиныг нь хариуцдаг даругачи нар, мөн хууль тогтоомж, засаглалыг хэрэгжүүлэх үүрэгтэй жасагулууд байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Доод түвшинд захиргаа илүү орон нутгийн шинжтэй болж, нарийвчилсан болсон. Дэмч нар байцаагчаар ажиллаж, ойролцоогоор 40–200 өрхийг хянадаг байв. Туслах даргач нар отог доторх өдөр тутмын ажлыг хариуцдаг байсан бөгөөд үүнд тушаал дамжуулах, татвар цуглуулах, нийтийн сайн сайхан байдлыг хангах, гэрлэлт зэрэг нийгмийн асуудлыг зохицуулах зэрэг орно. Шүлээ нар 20 орчим өрхийг хянадаг татварын албан тушаалтан байсан бол, албанчууд хамгийн доод албан тушаалтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь 10 орчим өрхийг хариуцаж, үндсэн захиргаанд тусалдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Энэхүү шатлалын зэрэгцээ мэргэшсэн бүлгүүд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв: хөтөч нарууд барилга байгууламжийг хариуцаж; захчинууд хил хязгаарыг хамгаалж; урудууд дарханчлан зэвсэг, багаж хэрэгсэл үйлдвэрлэж; алтчинууд шашны эд зүйлс бүтээж; буучинарууд галт зэвсэг, цэргийн хуарануудыг удирддаг байв. Цэргийн удирдлагад цэргүүдийг удирдаж, зарим тохиолдолд томоохон нэгжүүдийг захирдаг хошууч нар багтдаг байсан бөгөөд, хожим нь ерөнхий сайд болж гарч ирсэн. Шашны хэргийг Хутагт, Чорж зэрэг өндөр албан тушаалтай лам нар тусад нь удирддаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Орон нутгийн албан тушаалтнуудыг улс орныг тогтворжуулж, гадаад болон дотоод аливаа асуудлыг мэдээлэх үүрэгтэй байв. Энгийн албан тушаалтнууд ноёныхоо оргоог цуглуулах ёстой байсан бол отог ахмадууд ард түмнийг цуглуулах ёстой байв. Албан тушаалтнууд ирээгүй тохиолдолд торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}}

== Нийгэм–эдийн засаг ==

=== Худалдаа ===
[[Файл:Horse Ruyicong.jpg|thumb|[[Чин улс|Чин улстай]] энхийн гэрээ байгуулсны дараа [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хаанаас]] [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчэд]] бэлэглэсэн &quot;Руй Кон&quot; (如意驄) хэмээх сайхан морь.]]
Зүүнгарууд улс байгуулагдсанаасаа хойш [[Туркестан]], [[Сибирь]], [[Хятад]] зэрэг улсуудтай худалдааны харилцаа тогтоож байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Эхэндээ худалдаачдын ихэнх нь [[Хамил тойрог|Хамил Тойрог]], Жиаюгуань, Сужоугаар дамжин [[Чин улс|Чин улсын]] нийслэл [[Бээжин]] рүү аялсан бөгөөд мөн [[Ховд (хот)|Ховд]] хотоор дамжин Гуйхуачэн хүртэл аялсан.{{sfn|Adle|2003|p=166}} Тэдний хамгийн чухал экспортын бараа нь адуу, бусад мал, улаан үнэг, далайн эргийн үс, хурганы арьс, гүрвэл, боолууд байв. Боолуудын үндэс угсаа Орос, Хятад, Монгол гэсэн янз бүр байв.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Тэд Бухараас хөвөн, даавуу, камка, торгон дамаск, гурил, хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн зэвсэг, зоос, бөмбөлгүүдийг, сам, зүү болох Оросоос хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн бусад бүтээгдэхүүнийг импортолж байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} 
[[Файл:Dzungarian pūl.jpg|left|thumb|Зүүнгарын зэс зоос.]]
Зүүнгарууд мөн Оросуудтай худалдаа эрхэлж,{{sfn|Adle|2003|p=167}} эхэндээ Оросууд Зүүнгарын эсрэг худалдаа хийхээс татгалзсан.{{sfn|Spencer|2017|p178}} Тус үндэстнийг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайж мушкет, бууны дархан худалдаж авахыг оролдсон боловч үүнийг нь үгүйсгэсэн. Оросууд Зүүнгарууд Оросын дайсан болж магадгүй гэж үзэж байсан.{{sfn|Spencer|2017|p178}} [[Галдан бошигт хаан]] Туркестаны улсууд болон Орос руу элч, худалдаачдыг илгээж чадсан нь тэдэнд зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Adle|2003|p=178}} 1735 оноос [[Галданцэрэн хаан]] [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|гуравдугаар дайны]] дараа Чин улстай хийх худалдаагаа сэргээжээ. Бараг жил бүр худалдаачид үхэр, хонь, морь, тэмээгээр аялж, их хэмжээний арьс шир, салад, усан үзэм, бугын эвэр ачдаг байжээ. Эдгээрийг Сужоу, Донкирт зарж бараагаа зардаг байжээ. Чин улсаас торго, хөвөн, цай, гүрвэл, ваар импортолдог байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=166}}

Худалдааны холболтууд нь тэдний нийслэл [[Хулж хот|Хулж хотын]] ач холбогдлыг нэмэгдүүлэх боломжийг олгосон бөгөөд янз бүрийн үндэстний худалдаачид худалдаа хийхээр Хулж руу байнга ирдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}}

=== Хөдөө аж ахуй ===
Хүн ам нь адуу, үхэр, хонь, ямаа, тэмээ өсгөдөг байсан тул мал аж ахуй нь тус улсын эдийн засгийн гол эх үүсвэр байв. Тэдний баялгийг сүргийн тооллогоор нь тодорхойлдог байв. [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]], Яер, Эмин, Манас, Жүлдүс, Баяндай зэрэг газрууд нь амьтдад элбэг дэлбэг хоол хүнс, ус өгдөг байв. Энэ нь тэдний сүргийг тогтвортой өсгөх боломжийг олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=163}} Түүнчлэн, эд баялгийн хувьд 200-300 үхэр, 400-500 хоньтой хүнийг баян гэж үздэг байсан бол 40-50 үхэр, 200-300 хоньтой хүнийг энгийн хүн гэж үздэг байв. Зүүнгарууд Чин улсад хүндэтгэл үзүүлэх үеэрээ тогтмол 10,000 морь, тэмээтэй байсан гэж мэдээлдэг.{{sfn|Adle|2003|p=163}}

Тус улсыг үндэслэгч [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] хязгаарлагдмал хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлийг бий болгосон.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Гэсэн хэдий ч Цэвээнравдан хаан, Галданцэрэн хааны үед тэд газар тариалангаа өргөжүүлж, дайнд олзлогдогсдыг хөдөлмөр болгон ашиглаж байжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Уктурпан, [[Аксу тойрог|Аксу]], [[Кашгар]], Ярканд дахь [[Уйгурууд|Уйгурын]] энгийн иргэдийг [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]] рүү хүчээр нүүлгэн шилжүүлэв. Улс орны газар тариалангийн талаарх ойлголтод олон газар тариалангийн техникийг нэвтрүүлэв. Улирлын чанартай тариалалт хийх, шуудуу татах, хөдөө орон нутагт хүрэх зам тавих, усжуулалтын ур чадварыг эзэмшсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Бухараас ирсэн боолууд болон Зүүнгарын энгийн иргэд өөрсдөө газар тариалан эрхэлж, улаан буудай, арвай, шар будаа, хулуу, амтат гуа, усан үзэм, чангаанз, алим тариалдаг Хулж бүс нутагт тариаланчид түгээмэл байв.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} [[Эрчис мөрөн]], Сайнтал, Харшахрын бүс нутаг болох Өрөмч хотод харьцангуй орчин үеийн хөдөө аж ахуй эрхэлж байв. Эрчис гол дээр амьдардаг [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] газар тариалан эрхэлдэг байсан бөгөөд усжуулалтын систем ашигладаг гэдгээрээ алдартай байв.{{sfn|Adle|2003|pp=164-165}} Зүүнгарууд төрөл бүрийн хүнсний ногоо, жимс жимсгэнэ тариалах чадвартай байсан ч Зүүнгаруудын газар хагалах, хөгжүүлэх арга барил хязгаарлагдмал хэвээр байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}}

=== Архитектур ===

=== Үйлдвэрлэл ===

=== Соёл ===

== Удирдагчид ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!№
!Хааны нэр
!Цол
!Угсаа гарал
!Төрсөн он
!Хаанчилсан жил
!Нас нөгчсөн он
!
|-
|1
|[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин баатар]]
|Эрдэнэ[[баатар]] [[хунтайж]]
|[[Цорос|Цоросын]] [[Хархул ноён|Хархул догшин ноёны]] хүү{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|Тодорхойгүй
|1634–1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}
|
|-
|2
|[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]]
|Цэцэн [[хунтайж]]
|Эрдэнэбаатар хунтайжийн 5-р хүү{{sfn|Baabar|1999|p=79}}
|Тодорхойгүй
|1653–1671{{sfn|Adle|2003|p=148}}
|1671
|
|-
|3
|[[Галдан бошигт хаан|Галдан]]
|[[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|Эрдэнэбаатар хунтайжийн 6-р хүү{{sfn|Adle|2003|p=157}}
|1644
|1671–1697{{sfn|Adle|2003|p=149}}
|1697
|
|-
|4
|[[Цэвээнравдан]]
|Зоригт [[хунтайж]],{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} [[хаан]]{{sfn|Baabar|1999|p=87}}
|Сэнгэ хунтайжийн ахмад хүү{{sfn|Adle|2003|p=158}}
|1665
|1694–1727{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1727
|
|-
|5
|[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]]
|[[Хунтайж]], [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|Цэвээнравдангийн ахмад хүү
|1693
|1727–1745{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1745
|
|-
|6
|[[Цэвээндоржнамжил]]
|[[Хунтайж]]
|Галданцэрэнгийн отгон хүү
|1732{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1746–1749{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1750{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|7
|[[Ламдаржаа]]
|[[Хунтайж]]
|Галданцэрэнгийн ахмад хүү
|1726{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1749–1753{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1752{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|8
|[[Даваач]]
|[[Хунтайж]]
|[[Их Цэрэндондов]] жанжны гуч хүү
|Тодорхойгүй
|1752–1755{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1759{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|9
|[[Амарсанаа]]
|[[Хойд|Хойдын]] [[Хаан]]
|Хойдын Үйзэн хошуучийн хүү{{Sfn|Atwood|2004|p=13}}
|1723{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1755–1757{{sfn|Adle|2003|p=160}}
|1757{{sfn|Adle|2003|p=160}}
|
|}

==Газрын зурагууд==
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;200&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд
File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн &quot;Carte de Tartarie&quot; (1675–1726)).
File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг)
File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын Хаант Улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана.
&lt;/gallery&gt;

== Мөн үзэх ==
*[[Зүүнгар нутаг]]
*[[Зүүнгарын ард түмэн]]
*[[Халимагийн хант улс]]
*[[Хошуудын хант улс]]
*[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]]
*[[Цорос]]
*[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]]

== Эх сурвалж ==

=== Ишлэл ===
{{Reflist}}
===Тэмдэглэл===
{{Notelist}}

=== Ном зүй ===
{{s-start}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}}
* {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}}
* {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}}
* {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}}
* {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}}
* {{cite book |last=Remileva |first=E. |title= |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&amp;q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}}
* {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}}

* {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}}

* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}}

* {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}}
* {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}}
* Хойт С.К. [https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157.
* Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.]
* Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289.
* {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}}
* {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}}
* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}}
* {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}}
* {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}}
* {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}}
* {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}}
* {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |journal= |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}}
* {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}}
* {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&amp;pg=PA165 165]}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}}
* {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}}
* {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}}
* {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&amp;pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}}
* {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}}
* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}}
* {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}}
* {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}}
* {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}}
* {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&amp;pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}}
* {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}}
* {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}}
* {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}}
* {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}}
* {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983 |language=ru |place=Novosibirsk |publisher=Nauka |pages=18, 128}}
* {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title=&quot;Tibet and its History&quot; |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston &amp; London}}
*{{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}}
*{{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}}
* {{cite journal |last1=Pochakaev |first1=P.Yu |date=2019 |title=Российские путешественники о правовых отношениях в Джунгарском ханстве XVIII веке |journal=Oriental Studies |publisher=Oriental Studies |volume=41}}
*{{Cite book |last1=Bazarov |first1=B.V |last2=Kradin |first2=N.N |title=Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики |date=2019 |publisher=Nauka |year=2019 |publication-date=1999 |pages=503}}
*{{cite journal |last1=Bobrov |first1=L.A |date=20 Jan 2007 |title=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |url=https://scfh.ru/journal/2007/chingis-khan-vzglyad-iz-tretego-tysyacheletiya/ |journal=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |volume=13 |issue=1}}
* {{Cite book |last=Abdibek |first=Sh. B |title=Большой атлас истории и культуры Казахстана |publisher=Abdi |year=2008 |isbn=9965-832-08-0}}
* {{Cite book |last=Baddeley |first=J. F |title=Russia, Mongolia, China: Being Some Record of the Relations Between Them from the Beginning of the XVIIth Century to the Death of the Tsar Alexei Mikhailovich, A.D. 1602-1676. |year=6767 |volume=1 |location=New York}}
*{{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VII |publisher=Offset |year=219 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar |pages=151 |language=mn}}
* {{Cite journal |last=Enkhsaruul |first=Lkhagvasuren |title=Кичэнгэ. XVIII зууны Зүүнгарын 16 их отог (нэгэн манж айлтгалаар гол болгох нь). // -107. Уб., |date=2021 |url=https://www.academia.edu/87884008/%D0%9A%D0%B8%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D1%8D_XVIII_%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_16_%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D1%8D%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%85_%D0%BD%D1%8C_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4_II_%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B4_%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%87%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0_%D1%85%D3%A9%D1%80%D0%B2%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3_Bibliotheca_Oiratica_107_%D0%A3%D0%B1_2021 |journal=Ойрад судлалын өгүүллүүд II (Гадаадад хэвлэгдсэн өгүүллүүдийн орчуулга, хөрвүүлэг) Bibliotheca Oiratica |pages=160-162}}
{{s-end}}
{{s-start}}
{{Залгамжлал
|өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]&lt;br/&gt;[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]&lt;br/&gt;[[Яркендын хант улс]]
|дараа={{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]]
|он= 1634–1758
|албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
}}
{{s-end}}
[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]]
[[Ангилал:Монголын түүхэн улс]]
[[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]]
[[Ангилал:Ойрадын түүх]]
[[Ангилал:Хаант Улс]]
[[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]]</text>
      <sha1>mecviazvvj52kjblpaovo772bhr0yjd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855664</id>
      <parentid>855561</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T10:49:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>855664</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="128327" sha1="ga29g29qc1221ppb69j6ghwa47fr8tt" xml:space="preserve">{{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}}
{{Featured article}}
{{Under construction}}
{{Инфобокс улс
| common_name            = Зүүнгарын хаант улс
| native_name            = Зүнһар хаант улс
| image_flag             = Banner of the Dzungar Khanate.png
| flag_caption           = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}}
| image_coat             = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png
| alt_coat               = Галдан Бошигт хааны тамга
| symbol_type            = Галдан Бошигт хааны тамга
| image_map              = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png
| map_caption            = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он.
| capital                = [[Хулж]]
| official_languages     = [[Ойрад аялга]]
| national_languages     = [[Цагадайн хэл]]
| religion               = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]])
| demonym                = Зүүнгар
| government_type        = [[Хаант засаг]]
| leader_title1          = [[Баатар]] [[Хунтайж]]
| leader_name1           = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]]
| leader_title2          = Цэцэн [[Хунтайж]]
| leader_name2           = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]]
| leader_title3          = Бошигт [[Хаан]]
| leader_name3           = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]]
| leader_title4          = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]]
| leader_name4           = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]]
| leader_title5          = [[Хунтайж]], [[Хаан]]
| leader_name5           = [[Галданцэрэн хаан]]
| leader_title6          = [[Хунтайж]]
| leader_name6           = [[Цэвээндоржнамжил]]
| leader_title7          = [[Хунтайж]]
| leader_name7           = [[Ламдаржаа]]
| leader_title8          = [[Хунтайж]]
| leader_name8           = [[Даваач]]
| leader_title9          = [[Хойд]]ын [[Хаан]]
| leader_name9           = [[Амарсанаа]]
| legislature            = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]]
| currency               = Зэс зоос
| date_start             = 1634
| event1                 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав
| event2                 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]
| date_event2            = 1635
| event3                 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
| date_event3            = 1665–1720
| event4                 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь
| date_event4            = 1680–1681
| event5                 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| date_event5            = 1690–1758
| event_end              = [[Зүүнгарын геноцид]]
| date_end               = 1758
| p1                     = Дөрвөн Ойрадын холбоо
| s1                     = Чин улс
| p2                     = Яркендын хант улс
| p3                     = Хошуудын хант улс
}}

'''Зүүнгарын Хаант Улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын Хаант Улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг.

Зүүнгарын хаант улс нь 1634 онд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] удирдлага дор холбоо болон байгуулагдсан.Зүүнгарын хаант улс нь 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайжийн удирдлага дор холбоо болон байгуулагдсан. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгож, Зүүнгарыг албан ёсоор хаант улс болгон байгуулсан. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших Таримын сав газрыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин улс Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан.

16–17-р зуунд дарь технологи нь [[Оросын Хаант Улс]], Чин улс зэрэг улсуудад томоохон шинэчлэлийг авчирсан боловч хожим нь 17-р зуунд тал нутагт хүрч, Зүүнгарын Хаант Улс галт зэвсэг амжилттай нэвтрүүлж, үйлдвэрлэж, нүүдэлчид суурин эзэнт гүрнүүдтэй өрсөлдөж чадна гэдгийг нотолсон. Гэсэн хэдий ч эдгээр дэвшил гарсан ч өвчин, өлсгөлөн, ган гачиг зэрэг гадаад хямралууд эцэстээ тогтворгүй байдлыг бий болгож, тэдний уналтад хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=185}}

== Нэрний гарал үүсэл ==

=== Нэршил ===
&quot;Зүүнгар&quot; гэдэг нь &quot;зүүн&quot; болон &quot;гар&quot; гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}}

Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын &quot;Ойрад&quot; гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад &quot;'''Элеутийн хаант улс'''&quot; гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}

=== &quot;Сүүлчийн нүүдэлчин эзэнт гүрэн&quot;-ий тухай ойлголт ===
18-р зууны эхний хагасын Зүүнгарын Хаант Улсыг зүгээр нэг төвлөрсөн Монголын хаант улс биш, харин Монголоос хол зайд орших олон янзын ард түмэн, бүс нутгийг өөрийн мэдэлд нэгтгэсэн жинхэнэ &quot;тал хээрийн эзэнт гүрэн&quot; гэж үзэх бүрэн үндэслэл бий. Үүний дагуу Цорос овгийн Ойрад хунтайж болон [[хаан]] нар өөрсдөө Ойрадуудын &quot;үндэсний&quot; захирагч төдийгүй хэд хэдэн вассал ард түмэн, улсын ноёд болж байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Зүүн Туркестан]],{{efn|Ярканд, Кашгар, Турпан, Аксу, Курл, Үч-Турпан, Янги-Хисар, Бэй, Куча, Карашар, Хотан, Хами}}{{sfn|Bavarov|Kradin|2019|p=374}} Төв Азийн хот-улсууд,{{efn|Ташкент, Туркестан, Самарканд, Хожент}} Ахмад болон Дунд Жүзийн казах хан, султанууд Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Оросын харьяат байсан, ясак төлдөг Сибирийн зарим ард түмэн хүлээн зөвшөөрсөн: 1713–1714, 1719 онд Зүүнгарт айлчилсан Тара казакийн удирдагч И.Д. Чередовын мэдээлснээр эдгээр &quot;ясак&quot; хүмүүс&quot; Зүүнгарын захирагчдад &quot;алман&quot; төлдөг байжээ. Энэ заншил хэдэн арван жилийн дараа ч үргэлжилсэн: &quot;ясаш төлдөг үл итгэгчид&quot; Зүүнгарын захирагчдад &quot;алман&quot; төлдөг байсан баримтыг 1745 онд Зүүнгарт айлчилсан луу М.Давыдов тэмдэглэжээ.{{sfn|Pochakaev|2019|pp=28–40}}

== Түүх ==
{{Мөн үзэх|Ойрадуудын оролцсон дайны жагсаалт}}
Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын Хаант Улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно.

=== Гарал үүсэл ===
Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}}

1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}}

Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 

1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}}

1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ]]. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}}

1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''&quot;Шашныг дэмжигч Дарма&quot;'', ''&quot;Гүш хаан&quot;'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''&quot;баатар хунтайж&quot;'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}}

=== Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал ===
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1640s.png|left|thumb|1640-өөд оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Burton|1997|pp=219–220}}{{sfn|Moiseev|1991|pp=44–45}}]]
'''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж,{{sfn|Baabar|1999|p=78}} Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарыг]] илгээж, Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}}

=== Залгамжлалын маргаан (1653–1677) ===
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1667.png|thumb|287x287px|1667 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}}]]
1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}}

Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд &quot;''Бошигт хаан&quot;'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}}

=== Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) ===
16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}}

1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}}

=== Галданы Казахын дайн (1681–1684) ===
{{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}
[[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1686.png|thumb|279x279px|1686 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Baabar|1999|p=80}}]]
1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}}

=== Халхын дайн (1687–1688) ===
{{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}}
[[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын Хаант Улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}}

Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв.

Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын Хаант Улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}}

=== Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) ===
{{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
[[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны Чин Зүүнгарын дайн]]
1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}}
[[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]]
1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}}
[[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]]

=== Цагаадайн бослого (1693–1705) ===
Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}}

=== Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн ===
{{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}}
1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Ахмад Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}

Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}

1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}}

Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}}

1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягуз голын тулалдаан|Аягуз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}}

1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр &quot;армийг хядсан&quot; гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} 

Казакууд Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}}

=== Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) ===
{{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}}
[[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|&quot;Алсын зайн суурьшлын жанжин&quot; аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]]
1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}}

=== Галданцэрэн хаан (1727–1745) ===
[[Файл:Carta_af_Songarski_%3D_Kalmuckit,_hwar_inunder_Kottonnerne_hörer_(J._G._Renats_kopia_av_kalmuckisk_originalkarta_Renat_1;_A).jpg|thumb|left| 1730-аад оны Зүүнгарын газрын зургийг Швед олзлогдогч Йоханас Густав Ренат хуулбарлан Шведэд хүргэсэн хувилбар]]
Цэвээнравдан хаан 1727 онд гэнэт нас барж, түүний хүү Галданцэрэн өөрийн дүү Лувсансүрийг хөнөөж, Цэвээнравдан хааны залгамжлагч болжээ. Тэрээр казахууд болон Халх Монголчуудын эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг хийсэн довтолгооны хариуд Чин улсын [[Найралт төв|Найрал төв]] 10,000 цэрэгтэй довтлох хүчийг илгээсэн бөгөөд Зүүнгарууд [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] ойролцоо [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуурын тулалдаанд]] ялав. Гэсэн хэдий ч дараа жил нь Зүүнгарууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийн ойролцоо]] Халхуудад ялагдав. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь Чин гүрний талд орж байсан Турфан руу довтлов. Эмин Хожа Турфаны ард түмнийг удирдан Гансу руу ухарч, тэнд Гуажоуд суурьшжээ. 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=149}}

Казахууд [[Алтайн нуруу]] руу довтолсон бөгөөд, энэ нь Зүүнгаруудыг хилээ хамгаалахаар 10,000 орчим цэрэг илгээхэд хүргэсэн. Казахууд Оросын худалдааны цуваа, дипломатчид болон, [[Уйгурууд|Уйгур]] худалдаачдыг дайрч, олзлон авсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Уйгур худалдаачдаас бусад барьцаалагдсан хүмүүсийг удалгүй суллав. Үүний зэрэгцээ Бага Жүз болон Дунд Жүз нар Оросын хатан хаан Аннад захирагджээ. [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрэнээс]] хамгаалалт хүсч, Оросуудад Зүүнгарын [[Сибирь]] руу хийх аливаа довтолгоог няцаахад нь туслана гэж тохиролцсон.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}}

1732 онд Зүүнгарууд 7,000 орчим цэрэгтэй өөр нэг хүчийг Дунд Жүз рүү довтолсон боловч тэд ялагдав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} Казахууд мөн Зүүнгаруудыг довтлон 700 орчим ордыг эзлэн авчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Өөр нэг Зүүнгарын арми Ахлах Жүз рүү довтлон Сайрам, Туркистан болон Ташкент хотуудыг эзлэн авчээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt; Дотор 1734 онд Ахмад Жүз Сайрам, Туркестан, Ташкентийг эргүүлэн авч чаджээ.&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt; Гэсэн хэдий ч Галдан Цэрэн тэднийг эзлэхээр цэрэг илгээж, Ахмад Жүзийг захируулснаар тэднийг удалгүй эзэлжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}

Галданцэрэн хаан 1739 онд Казахын хаант улсыг дахин довтлов.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Галданцэрэн хаан 1741 он хүртэл довтолгооноо үргэлжлүүлсээр байсан тул Дунд Жүз довтолгоог няцааж чадаагүй юм.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Казахууд Зүүнгаруудаас хохирол их амсаж, Бага, Ахмад Жүзүүд Зүүнгарын эсрэг дайнд нэгдэж чадаагүй бөгөөд, Зүүнгарууд [[Сырдарья]] болон Ишим голыг эзэлснээр Зүүнгарууд дээрх казах суурингууд нь Зүүнгаруудаас хөөгдүүлсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}}

=== Уналт (1745–1757) ===
[[Файл:乾隆皇帝朝服像轴.png|left|thumb|228x228px|Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.]]
Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүнийг нас барсны дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан гэж хэлэв:{{sfn|Baabar|1999|p=89}} {{quote|Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй.|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Baabar|1999|p=89}}}}Зүүнгарын довтолгоог няцаасан нь Абдул Карим Бигийн удирдлагаа бэхжүүлж, [[Кокандын хант улс|Кокандын хант улсын]] бүс нутгийн байр суурийг сайжруулсан. Үүний эсрэгээр, мөргөлдөөний цэрэг, эдийн засгийн томоохон хурцадмал байдал нь Зүүнгарын хан улсын уналтыг хурдасгаж, [[Төв Ази]] дахь улс төрийн ноёрхлыг нь үр дүнтэйгээр зогсоосон. Бүс нутгийн хүчний тэнцвэрт энэхүү өөрчлөлт нь Ахмад Жүзийг Зүүнгарын ноёрхлоос чөлөөлөхөд тусалсан.{{sfn|Moiseev|2001|pp=160-175}}

Галданцэрэн хааны дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил]] 1746 онд түүний залгамжилсан [[Хунтайж]] болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах [[Ламдаржаа|Ламдаржаатай]] хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}}
[[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай хаанд]] зориулсан 2000 оны марк.]]
1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, [[Даваач]] болон [[Хойд|Хойдын]] хунтайж, [[Амарсанаа|Амарсанаатай]] эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Казахуудын [[Аблай султан|Аблай хаан]] тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 

1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд  руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}}
[[Файл:Cebdenjab.jpg|left|thumb|202x202px|Халхын цэргийг '''Зүүнгарын Хаант Улс''' руу удирдсан Цэвдэнжав.]]
Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}}{{quote|''&quot;Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй&quot;''|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Walravens|2017|p=82}}}}
[[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|&quot;Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь&quot;]]
Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} 100 хоногийн дотор [[Өрөмч]], Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг [[Тэнгэр Уул]] даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.{{sfn|Adle|2003|p=201}} Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=274}}

==== Амарсанаагийн бослого (1755–1757) ====
{{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Jaohui.jpg|left|thumb|161x161px|Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан  генерал Жаохуй.]]
[[Файл:Dzungar_cavalry_of_Amursana,_in_the_Battle_of_Khorgos_against_Qing_China_(1758).png|thumb|Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.{{Sfn|Chu|Ding|2015|p=129}}]]
Зүүнгарын Хаант Улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, [[Чэндэ]] дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.{{Sfn|Perdue|2005|p=275}}

Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч [[Чингүнжав|Чингүнжавтай]] хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.{{Sfn|Perdue|2005|p=276}} Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт [[салхин цэцэг]] өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр [[Кяхта]] руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.{{sfn|Atwood|2004|p=623}}

Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.{{Sfn|Pirazzoli-T'Serstevens|1969|p=10}}

=== Ак Тагликийн бослого (1757–1759) ===
Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми  Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. [[Хожа|Бурхануддин Хожа, Жахан нар]] [[Бадахшан]] руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=203}}

=== Геноцид ===
{{main|Зүүнгарын геноцид}}

=== Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт ===
[[Файл:Khojis full-length portrait.jpg|thumb|Хожи, Уктурпаны [[Уйгурууд|Уйгур]] захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач [[Игнатий Сихельбарт]]-ын зурсан зураг.{{sfn|Unknown|2019|p=4019}}]]
[[Файл:Xinjiang_regions_simplified.png|left|thumb|{{legend|red|[[Dzungaria]]}}{{legend|blue|[[Tarim Basin]]}}]]
Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, [[Хуушуур|Хуй]], [[Шибэ]], [[Дагуур ястан|Дагуур]], Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.{{sfn|Starr|2004|pp=73–90}}{{sfn|Toops|2004|p=1}}{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.{{sfn|Milward|1998|p=102}}

Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр &quot;Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан&quot;.{{Sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=76}}

1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо &quot;Хятадын нэг хэсэг&quot; гэж тунхагласан.{{sfn|Dunnell|2004|p=77}}{{sfn|Dunnell|2004|p=83}}{{sfn|Elliot|2001|p=503}} Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг &quot;гадаад&quot; Хан бус Хятадуудыг &quot;дотоод&quot; Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн &quot;нэг гэр бүл&quot; гэж дүрсэлсэн. Чин улс &quot;нэгдмэл байдал&quot;-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд &quot;Жон Вай И Жиа&quot; (中外一家) эсвэл &quot;Нэй Вай И Жиа&quot; (內外一家, &quot;дотоод ба гадаад нэг гэр бүл&quot;) гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.{{sfn|Dunnell|2004|pp=76-77}}

=== Зураг ===

==== Зигуан павильон дахь гавьяат албан тушаалтнуудын хөрөг зурагнууд ====
[[Тэнгэр тэтгэгч]] эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг ([[:zh:紫光阁功臣像|Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө]] зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн [[Торгууд]] болон [[Дөрвөд]] холбоотнууд, мөн ялагдсан [[Цорос]] Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман [[Уйгурууд|Уйгур]] холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Орчин үеийн [[Иезуит]] зураач [[Жан-Денис Аттирет]]-ийн хэлснээр: &quot;Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв.&quot;{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа [[Жузеппе Кастильоне (Иезуит зураач)|Жузеппе Кастильоне]]-гийн удирдлаган дор [[Иезуит]]-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;9&quot;&gt;
Файл:Dawachi.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын удирдагч Даваач (达瓦齐). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Dawa.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын Даваа (达瓦). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Tseren.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Цэрэн (车凌). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Buyan_Tegus.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Буян Төгс(布彦特古斯). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Erdeni.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Эрдэнэ (额爾德尼). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг.
Файл:Gangdorji.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гандорж (刚多尔济). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг.
Файл:Gendun.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гэндэн (根敦). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг.
Файл:Ayusi_Assailing_The_Rebels_with_a_Lance.jpg|Ойрадын урвагч Аюуш (阿玉锡) Чин улсын дүрэмт хувцастайгаа. Жузеппе Кастильонегийн зурсан зураг. 
&lt;/gallery&gt;

==== &lt;u&gt;Хуан Чин Жигун Ту&lt;/u&gt; ====
Хуан Чин Жигун Ту (Хятадаар: 皇清職貢圖; Чин гүрний харьяа ард түмний хөрөг зургийн цуглуулга) нь 18-р зууны Хятадын цутгал улсууд, түүний дотор Чин гүрэнтэй худалдаа хийдэг барууны улсуудын талаарх угсаатны зүйн судалгаа юм. Үүн дээр Зүүнгарын энгийн иргэд гэх мэт янз бүрийн зургийг дүрсэлсэн байв.
&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;5&quot;&gt;
Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч ([[Зайсан]], 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Uyghur from Ili, Taleqi, Chahan and Wusu, with his wife.jpg|Или,Талеки, Чахан, болон Вусу, нутгийн Уйгур иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Kyrgyz (布鲁特) commoner and his wife.jpg|Киргизийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769.
&lt;/gallery&gt;

== Зохион байгуулалт ==

=== Цэргийн зохион байгуулалт ===
[[Файл:Ойратские_воины.png|left|thumb|Бүрэн цэргийн тоног төхөөрөмжтэй хоёр Зүүнгарын морин цэрэг. Зурагчин Л.А. Бобровын бүтээл]]
Зүүнгарын арми дараах бүрэлдэхүүнтэй байв: морьноос буусан нумчид эсвэл галт зэвсэг, жад баригчид, тэмээн дээр суурилуулсан их бууны ангиуд,{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} мөн Европын аялагчид, адал явдалчдын тэмдэглэлд дурдсанаар [[Польшийн хусарууд|Польшийн хусаруудтай]] дүйцэхүйц морьт цэргүүдээр бүрдсэн.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Эхэндээ Зүүнгарууд тасгуудаар эхний шугамд жагсаж, захирагч бүр туг барин байрладаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Үүний дараа тэд бүрээ үлээж, бөмбөр дэлдэн довтолгооны дохио өгдөг байв. Эхний довтолгоог нумчид эхлүүлж, дараа нь жадчид дайрч, улмаар ил задгай тулалдаанд ордог.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} Хэрэв дайсан довтолгоог тогтоон барьж чадвал, галт зэвсэг хэрэглэж буй дайсны эсрэг тэдний тактик үр дүнгүй тул ухардаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}}
[[Файл:Kalmyk_warriors.jpg|thumb|249x249px|Бүрэн цэргийн хэрэгслээр тоноглогдсон Зүүнгарын хоёр морин цэрэг. Зурагчин Л.А.Бобров]]
Харин XVII зууны сүүл үеийн шинэчлэлийн дараа Зүүнгарын арми багана хэлбэрээр урагшилж, Зүүнгарын буутай явган цэргүүд галт зэвсгийн үйлдвэрлэл нэмэгдсэний үр дүнд салваар буудаж морьт цэргийг дэмжих боломжтой болсон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Ингэснээр хөнгөн морьт цэргүүд дайсныг их буу болон морьноос буусан явган цэргүүд уул толгод дээр нуугдан байрласан нээлттэй талбай руу татан оруулж, дараа нь их буу, галт зэвсгээр дайсныг эмх замбараагүй болгосны дараа жад, сэлэм барьсан хүнд морьт цэргүүд үлдсэн хүчийг довтлон устгадаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Spencer|2017|p=181}}

XVII зууны эхэн үед Зүүнгарын Хаант Улсын цэргүүдийн үндсэн хэсгийг хуягласан жадчид бүрдүүлж байв. Тэд ойрын тулалдаанд болон жадаа шидэн алсын довтолгоонд ашиглах зориулалттай{{sfn|Bobrov|2007|p=62}}—хулсан иш, нарийн ир, ган туузаар хийсэн жад барьдаг байсан.{{sfn|Abdibek|2008|p=412}} Мөн тэд дайсны эсрэг холын зайнаас тулалдахад нум хэрэглэдэг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Нум нь мөнгө, гууль чимэглэл эсвэл металл хавтангаар гоёсон бараан арьсан саванд хадгалагддаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Жад, бамбай, хожим нь их буу, дарь, сум зэрэг цэргийн хэрэгслийг уурхайгаас олборлосон төмөр, зэс, мөнгөөр хийдэг байсан нь зэвсгийн үйлдвэрлэлийг хангаж байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}}

Тэд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсаас]] буу худалдан авах боломжгүй байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] буу болон дархны мэргэжилтнүүд авах хүсэлт гаргасан ч татгалзсан хариу авчээ. 1645 онд Эрдэнэбаатар хунтайж буу, их буу, бууны дархчууд авах хүсэлтээ дахин гаргасан байна. Татгалзсан шалтгаан нь улсын дотоод аюулгүй байдалтай холбоотой байсан бөгөөд Зүүнгарууд Оросын Хаант Улсад заналхийлэл учруулж болзошгүй гэж үзжээ. Мөн металл худалдахыг татгалзсан нь түүнийг зэвсэг үйлдвэрлэхэд ашиглаж болзошгүйтэй холбоотой байв.{{sfn|Spencer|p=178}}
[[Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|thumb|'''Зүүнгарын Хаант Улсын''' нийгэм, эдийн засгийн сайжруулалтыг эхлүүлсэн [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хөшөө.]]
[[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] (1676–1697) засаглалын үед тэрээр Оросын царьт улс болон Төв Азийн янз бүрийн улсууд руу элч илгээж, Зүүнгаруудад галт зэвсэг нийлүүлэхийг эрмэлзэж байв. Энэ үед галт зэвсгийн ач холбогдлыг илүү ойлгож эхэлсэн бөгөөд Персийн ган хайлуулах арга технологийг эзэмшсэнээр зэвсэг үйлдвэрлэх боломж бүрджээ. XVII зууны сүүл үед Зүүнгарууд Төв Азийн худалдаачид болон Сибирийн захирагчид, Оросын албан тушаалтнуудаас их хэмжээний галт зэвсэг худалдан авч байв.{{sfn|Bobrov|2007|pp=64-65}}

Үүний үр дүнд Зүүнгарын цэрэгт шинэчлэл хийгдэж, галт зэвсэгтэй анги нэгжүүд бий болсон. Тэд морь ашиглан тээвэрлэлт хийж, харин тулалдааны үед морьноос бууж явганаар байлдан морьт цэргийг дэмжих, дайсны довтолгоог тогтоон барих үүрэгтэй байсан нь Европын аялагчдын тэмдэглэлд “[[Драгүн|драгуун]]” маягийн тактик гэж дурдагдсан байдаг.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Галт зэвсгийн хэрэглээ нь Зүүнгаруудад [[Халх Монголчууд|Халх монголчууд]] болон [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг үр дүнтэй дайн явуулах боломж олгож, Чин улсын цэргүүд тэдэнтэй тулалдахдаа морьноос бууж багана хэлбэрээр жагсах шаардлагатай болдог байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}

Зүүнгарууд [[газрын тос]] олборлох, [[хүхэр]], [[хүхрийн хүчил]], [[калийн нитрат]] ашиглах чадвартай байсан бөгөөд зэс, хар тугалга, өндөр чанарын ган зэрэг металлыг олборлодог байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Мөн их буу үйлдвэрлэл хөгжсөн ба тэмээн дээр жижиг их буу байрлуулан ашигладаг байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Энэ нь [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] ашиглагдаж, Зүүнгарууд тактикийн ухралт хийх боломжийг олгосон байна.

XVII зууны сүүл болон XVIII зууны эхэн үед, [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] засаглалын үед (1697–1727) галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийн төвүүд илүү зохион байгуулалттай, үр ашигтай болжээ. Орос болон Төв Азийн дархчуудын тусламжтайгаар тэд фитиль буу (matchlock) төрлийн гар буу, урт буу үйлдвэрлэж, эдгээрийг нарийн иш, заримдаа модон тулгуур (bipod)-тойгоор хийдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Зэвсгүүдийг яс, арьсаар хийсэн хайрцагт хадгалж, мөрөнд зүүх оосроор авч явдаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}}

Сумны үйлдвэрлэлийн хувьд [[Йохан Густав Ренат|Йохан Ренат]] хэмээх Швед цэрэг—[[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөний]] үеэр, [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедицийн]] явцад олзлогдсон—төмөр хайлуулж сум хийх аргыг зааж өгсөн.{{sfn|Baddeley|6767|pp=180-183}} Зүүнгарууд мөн сум, дарь хадгалах зориулалттай уут, гал асаагч, жижиг савнуудыг бүсэлхийдээ зүүж авч явах боломжтой болгожээ.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Галын хурдыг нэмэгдүүлэхийн тулд дарийг яс эсвэл эвэр саванд хийж, хүзүүндээ зүүдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}}

Мөн Цэвээнравдан хаан зэвсгийн үйлдвэрлэлтэй холбоотой шинэ хөдөлмөрийн зохион байгуулалтыг бий болгосон. “Урат” хэмээх ойролцоогоор 5,000 өрх зэвсэг, зэвсгийн хэрэгсэл үйлдвэрлэхэд томилогдсон; “Буучинар” хэмээх 2,000 орчим өрх үйлдвэрлэлийг хянах, удирдах үүрэгтэй байсан; харин “Буучин” нэртэй 1,000 орчим өрх их бууны үйлдвэрлэлд зориулан нөөцөд байлгагдаж байв.{{sfn|Spencer|2017|p=183}}

1726 онд Иссык-Куль нуурын орчимд их бууны цутгуурын газрууд байгуулагдсан. Энэхүү үйлдвэрийг Йохан Ренат удирдан ажиллуулж байсан бөгөөд түүнд ойролцоогоор 20 бууны дархан, 200 ажилчин туслан их буу үйлдвэрлэж байв. Мөн нэмэлт туслах ажилчид ч ажиллаж байсан. Их бууны үйлдвэрлэл өсөж байсан ч [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа дотоодын иргэний дайн гарч, энэ өсөлт саарсан байна.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Хэдийгээр Зүүнгарууд цэргээ шинэчилж, галт зэвсгийг нэвтрүүлсэн боловч жад, нум сум, сэлэм зэрэг уламжлалт зэвсгүүд нь Зүүнгарын Хаант Улсын армид үргэлжлэн чухал байр суурь эзэлж, өргөн хэрэглэгдсээр байв.{{sfn|Adle|2004|p=422}} Галданцэрэн хаан хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын цэргийг нийт 80 мянгаас 100 мянга хүртэл өргөжүүлж, галт зэвсэг, их буугаар зэвсэглэсэн.{{sfn|Spencer|2017|pp=184-185}}

=== Хууль ===
Ойрадууд анх ''&quot;Цаазийн бичиг&quot;'' гэгддэг хуулийг ашигладаг байсан. Хуулийн код нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоог]] нэгтгэж, төвлөрүүлэхийн тулд нийтлэг хуулийг ашиглах зорилготой байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 1640 онд Ойрад, [[Халх|Халх Монголын]] 30 орчим язгууртан, ''&quot;Монгол–Ойрадын Их Цааз&quot;''-ыг байгуулсан. Энэхүү гэрээний зорилго нь Монгол улсуудыг нэг хуультай нэгтгэх, бие биенээ дэмжих, найрсаг харилцаа тогтоох явдал байв.{{sfn|Gantulga|2019|p=26}} Үүнд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] болон [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]] нар гарын үсэг зурж, монгол хэлээр бичсэн нь онцгой ач холбогдолтой байв.{{sfn|Baabar|1999|pp=78-79}} Хууль нь лам хуврагууд, шашин шүтлэг, шуудан, татвар, гэрлэлт, гэрийн амьдрал, мал аж ахуй, ан агнуур, хувийн өмч, удамшлын эрх, эрүүгийн хууль, шүүхийн тогтолцоо, овог аймаг, овог аймгуудын хоорондын харилцаатай холбоотой нийт 120–151 зүйлд хуваагдсан байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 

Хожим нь Зүүнгарын хаант улсын өсөлт нь төвлөрөл болон засаг захиргааны илүү олон шинэчлэлийг бий болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Зүүнгарын эзэнт гүрнийг өргөжүүлэх үеэр нь захирч байсан Галдан бошигт хаан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} [[Цэвээнравдан хаан]] болон, түүний ахмад хүү, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] үед гэмт хэргийн талаар цуврал дүрэм журам баталсан.{{sfn|Adle|2003|p=173}} Хэн нэгэн гэмт хэрэг үйлдсэн нь тогтоогдвол 100 тэмээ, 1000 адуу, тодорхойгүй тооны үхэр, хонь торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=163}}

=== Засаг захиргааны хуваарь, төрийн байгуулал ===
Тус улсыг [[хаан]], [[хунтайж]], [[тайш]] нар захирч, отог бүрийг [[зайсан]] захирч байв. Хожим нь, 17-р зуунд улс төрийн бүтэц нь захиргааны илүү олон чиг үүргийг гүйцэтгэхийн тулд мэдэгдэхүйц өөрчлөгдсөн.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Зүүнгарууд аймагт хуваагдсан бөгөөд тэнд хүмүүсийг улс буюу ангид томилдог байв. Үүнийг ноён хянадаг байсан бөгөөд тэдний доор ноёнуудын хүргэн болох тавнангууд, тэд түшмэд буюу шүүгчдийн албан тушаалд хязгаарлагдаж, дараа нь туг баригч, бүрээчин, туслах гэх мэт жижиг албан тушаалтнууд байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Тэдгээр аймгийн анги буюу улуудыг цааш нь отог гэж хуваасан бөгөөд энэ нь нийт 3,000–6,000 өрхөөс бүрддэг байв. Отог бүрийг зайсан, дэмч, шүлэн хариуцдаг тул 40 өрхөд хуваасан бол албан тушаалгүй энгийн иргэдийг сайд, дунд, суурь гэж хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} 

Зүүнгарын отогуудыг 14 хуучин болон 16 шинэ отог гэж хуваасан бөгөөд эдгээр нь 500–6,000 өрх, дунджаар 3,600 өрх байв. Тэдгээрийг овог аймаг болон/эсвэл үндэс угсаа, эсвэл ажил мэргэжлээр нь хуваарилсан.{{sfn|Atwood|2004|p=431}} Тэд хааны нийгмийн бүлэгт харьяалагддаг байсан бөгөөд нийт 88,300 өрхтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Ангичуудыг тайшууд захирч байсан бөгөөд тэд хааныг дагаж аян дайн хийх, цэргийн байгууллага болж үйлчлэх хүчээ удирдах ёстой байв. Цэвээнравдан хааны үед нийт 21 анги буюу 100,000 өрхийг тайшууд захирч байжээ. Татвар болон бусад чухал үүргийг отогууд хариуцаж байсан бол ангичууд бага зэргийн үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{Sfn|Adle|2003|pp=167-168}} Яс нь анх таван шашны хэлтэс байсан тул шашны хэлтэс байв. Хожим нь 6,000 лам, 10,600 шавьтайгаар есөн хэлтэс болж өргөжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}} ''&quot;Зүүнгарын бүрэн тэмдэглэл&quot;''-д дурдсанаар, [[Тэнгэр тэтгэгч]] нь нийт 200,000 өрх, 600,000 гаруй хүн амтай гэж тооцоолсон бөгөөд, хаанаас 24 отог, харин тайш бүрээс 9 яс, 21 анги байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Хаан (эсвэл хунтайж) нь улсын хамгийн дээд цол хэргэм, зэрэг дэвийг авдаг байсан бөгөөд засгийн газрын албан тушаалтнууд засгийн газрын янз бүрийн үүргийг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Засгийн газрын бүтцийн шатлал нь: хаан; түшмэл — чухал асуудлыг шийдвэрлэж, улсын дээд хэрэгт оролцдог түшмэл байв. Нийт дөрвөн түшмэл отог, ангиудыг удирдах үүрэгтэй байв; заргач — 6 заргач нь улс төрийн хэрэг, эрүүгийн хэрэг, шударга ёсыг хянах үүрэг хариуцлагыг түшмэлд авахад нь тусалж байв; дэмч — хааны ордны хэрэг, бэлчээрээс татвар ногдуулах ажлыг хариуцаж байв. Айл өрх бүрийг өөрийн тогтоосон нэгжид хуваарилж, нэгжийг нутаг дэвсгэрт хуваарилдаг байв.{{sfn|Adle|2003|pp=168-169}} 

Зайсанууд нь Ойрадын системийн гол захиргааны ажилтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь заримдаа ганцаараа, заримдаа бүлгээрээ отог хариуцдаг байв. Тэдний доор цэргийн болон иргэний захиргааны аль алиныг нь хариуцдаг даругачи нар, мөн хууль тогтоомж, засаглалыг хэрэгжүүлэх үүрэгтэй жасагулууд байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Доод түвшинд захиргаа илүү орон нутгийн шинжтэй болж, нарийвчилсан болсон. Дэмч нар байцаагчаар ажиллаж, ойролцоогоор 40–200 өрхийг хянадаг байв. Туслах даргач нар отог доторх өдөр тутмын ажлыг хариуцдаг байсан бөгөөд үүнд тушаал дамжуулах, татвар цуглуулах, нийтийн сайн сайхан байдлыг хангах, гэрлэлт зэрэг нийгмийн асуудлыг зохицуулах зэрэг орно. Шүлээ нар 20 орчим өрхийг хянадаг татварын албан тушаалтан байсан бол, албанчууд хамгийн доод албан тушаалтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь 10 орчим өрхийг хариуцаж, үндсэн захиргаанд тусалдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Энэхүү шатлалын зэрэгцээ мэргэшсэн бүлгүүд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв: хөтөч нарууд барилга байгууламжийг хариуцаж; захчинууд хил хязгаарыг хамгаалж; урудууд дарханчлан зэвсэг, багаж хэрэгсэл үйлдвэрлэж; алтчинууд шашны эд зүйлс бүтээж; буучинарууд галт зэвсэг, цэргийн хуарануудыг удирддаг байв. Цэргийн удирдлагад цэргүүдийг удирдаж, зарим тохиолдолд томоохон нэгжүүдийг захирдаг хошууч нар багтдаг байсан бөгөөд, хожим нь ерөнхий сайд болж гарч ирсэн. Шашны хэргийг Хутагт, Чорж зэрэг өндөр албан тушаалтай лам нар тусад нь удирддаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}}

Орон нутгийн албан тушаалтнуудыг улс орныг тогтворжуулж, гадаад болон дотоод аливаа асуудлыг мэдээлэх үүрэгтэй байв. Энгийн албан тушаалтнууд ноёныхоо оргоог цуглуулах ёстой байсан бол отог ахмадууд ард түмнийг цуглуулах ёстой байв. Албан тушаалтнууд ирээгүй тохиолдолд торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}}

== Нийгэм–эдийн засаг ==

=== Худалдаа ===
[[Файл:Horse Ruyicong.jpg|thumb|[[Чин улс|Чин улстай]] энхийн гэрээ байгуулсны дараа [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хаанаас]] [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчэд]] бэлэглэсэн &quot;Руй Кон&quot; (如意驄) хэмээх сайхан морь.]]
Зүүнгарууд улс байгуулагдсанаасаа хойш [[Туркестан]], [[Сибирь]], [[Хятад]] зэрэг улсуудтай худалдааны харилцаа тогтоож байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Эхэндээ худалдаачдын ихэнх нь [[Хамил тойрог|Хамил Тойрог]], Жиаюгуань, Сужоугаар дамжин [[Чин улс|Чин улсын]] нийслэл [[Бээжин]] рүү аялсан бөгөөд мөн [[Ховд (хот)|Ховд]] хотоор дамжин Гуйхуачэн хүртэл аялсан.{{sfn|Adle|2003|p=166}} Тэдний хамгийн чухал экспортын бараа нь адуу, бусад мал, улаан үнэг, далайн эргийн үс, хурганы арьс, гүрвэл, боолууд байв. Боолуудын үндэс угсаа Орос, Хятад, Монгол гэсэн янз бүр байв.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Тэд Бухараас хөвөн, даавуу, камка, торгон дамаск, гурил, хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн зэвсэг, зоос, бөмбөлгүүдийг, сам, зүү болох Оросоос хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн бусад бүтээгдэхүүнийг импортолж байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} 
[[Файл:Dzungarian pūl.jpg|left|thumb|Зүүнгарын зэс зоос.]]
Зүүнгарууд мөн Оросуудтай худалдаа эрхэлж,{{sfn|Adle|2003|p=167}} эхэндээ Оросууд Зүүнгарын эсрэг худалдаа хийхээс татгалзсан.{{sfn|Spencer|2017|p178}} Тус үндэстнийг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайж мушкет, бууны дархан худалдаж авахыг оролдсон боловч үүнийг нь үгүйсгэсэн. Оросууд Зүүнгарууд Оросын дайсан болж магадгүй гэж үзэж байсан.{{sfn|Spencer|2017|p178}} [[Галдан бошигт хаан]] Туркестаны улсууд болон Орос руу элч, худалдаачдыг илгээж чадсан нь тэдэнд зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Adle|2003|p=178}} 1735 оноос [[Галданцэрэн хаан]] [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|гуравдугаар дайны]] дараа Чин улстай хийх худалдаагаа сэргээжээ. Бараг жил бүр худалдаачид үхэр, хонь, морь, тэмээгээр аялж, их хэмжээний арьс шир, салад, усан үзэм, бугын эвэр ачдаг байжээ. Эдгээрийг Сужоу, Донкирт зарж бараагаа зардаг байжээ. Чин улсаас торго, хөвөн, цай, гүрвэл, ваар импортолдог байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=166}}

Худалдааны холболтууд нь тэдний нийслэл [[Хулж хот|Хулж хотын]] ач холбогдлыг нэмэгдүүлэх боломжийг олгосон бөгөөд янз бүрийн үндэстний худалдаачид худалдаа хийхээр Хулж руу байнга ирдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}}

=== Хөдөө аж ахуй ===
Хүн ам нь адуу, үхэр, хонь, ямаа, тэмээ өсгөдөг байсан тул мал аж ахуй нь тус улсын эдийн засгийн гол эх үүсвэр байв. Тэдний баялгийг сүргийн тооллогоор нь тодорхойлдог байв. [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]], Яер, Эмин, Манас, Жүлдүс, Баяндай зэрэг газрууд нь амьтдад элбэг дэлбэг хоол хүнс, ус өгдөг байв. Энэ нь тэдний сүргийг тогтвортой өсгөх боломжийг олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=163}} Түүнчлэн, эд баялгийн хувьд 200-300 үхэр, 400-500 хоньтой хүнийг баян гэж үздэг байсан бол 40-50 үхэр, 200-300 хоньтой хүнийг энгийн хүн гэж үздэг байв. Зүүнгарууд Чин улсад хүндэтгэл үзүүлэх үеэрээ тогтмол 10,000 морь, тэмээтэй байсан гэж мэдээлдэг.{{sfn|Adle|2003|p=163}}

Тус улсыг үндэслэгч [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] хязгаарлагдмал хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлийг бий болгосон.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Гэсэн хэдий ч Цэвээнравдан хаан, Галданцэрэн хааны үед тэд газар тариалангаа өргөжүүлж, дайнд олзлогдогсдыг хөдөлмөр болгон ашиглаж байжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Уктурпан, [[Аксу тойрог|Аксу]], [[Кашгар]], Ярканд дахь [[Уйгурууд|Уйгурын]] энгийн иргэдийг [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]] рүү хүчээр нүүлгэн шилжүүлэв. Улс орны газар тариалангийн талаарх ойлголтод олон газар тариалангийн техникийг нэвтрүүлэв. Улирлын чанартай тариалалт хийх, шуудуу татах, хөдөө орон нутагт хүрэх зам тавих, усжуулалтын ур чадварыг эзэмшсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Бухараас ирсэн боолууд болон Зүүнгарын энгийн иргэд өөрсдөө газар тариалан эрхэлж, улаан буудай, арвай, шар будаа, хулуу, амтат гуа, усан үзэм, чангаанз, алим тариалдаг Хулж бүс нутагт тариаланчид түгээмэл байв.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} [[Эрчис мөрөн]], Сайнтал, Харшахрын бүс нутаг болох Өрөмч хотод харьцангуй орчин үеийн хөдөө аж ахуй эрхэлж байв. Эрчис гол дээр амьдардаг [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] газар тариалан эрхэлдэг байсан бөгөөд усжуулалтын систем ашигладаг гэдгээрээ алдартай байв.{{sfn|Adle|2003|pp=164-165}} Зүүнгарууд төрөл бүрийн хүнсний ногоо, жимс жимсгэнэ тариалах чадвартай байсан ч Зүүнгаруудын газар хагалах, хөгжүүлэх арга барил хязгаарлагдмал хэвээр байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}}

=== Архитектур ===

=== Үйлдвэрлэл ===

=== Соёл ===

== Удирдагчид ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!№
!Хааны нэр
!Цол
!Угсаа гарал
!Төрсөн он
!Хаанчилсан жил
!Нас нөгчсөн он
!
|-
|1
|[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин баатар]]
|Эрдэнэ[[баатар]] [[хунтайж]]
|[[Цорос|Цоросын]] [[Хархул ноён|Хархул догшин ноёны]] хүү{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|Тодорхойгүй
|1634–1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}
|
|-
|2
|[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]]
|Цэцэн [[хунтайж]]
|Эрдэнэбаатар хунтайжийн 5-р хүү{{sfn|Baabar|1999|p=79}}
|Тодорхойгүй
|1653–1671{{sfn|Adle|2003|p=148}}
|1671
|
|-
|3
|[[Галдан бошигт хаан|Галдан]]
|[[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|Эрдэнэбаатар хунтайжийн 6-р хүү{{sfn|Adle|2003|p=157}}
|1644
|1671–1697{{sfn|Adle|2003|p=149}}
|1697
|
|-
|4
|[[Цэвээнравдан]]
|Зоригт [[хунтайж]],{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} [[хаан]]{{sfn|Baabar|1999|p=87}}
|Сэнгэ хунтайжийн ахмад хүү{{sfn|Adle|2003|p=158}}
|1665
|1694–1727{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1727
|
|-
|5
|[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]]
|[[Хунтайж]], [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|Цэвээнравдангийн ахмад хүү
|1693
|1727–1745{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1745
|
|-
|6
|[[Цэвээндоржнамжил]]
|[[Хунтайж]]
|Галданцэрэнгийн отгон хүү
|1732{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1746–1749{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1750{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|7
|[[Ламдаржаа]]
|[[Хунтайж]]
|Галданцэрэнгийн ахмад хүү
|1726{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1749–1753{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1752{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|8
|[[Даваач]]
|[[Хунтайж]]
|[[Их Цэрэндондов]] жанжны гуч хүү
|Тодорхойгүй
|1752–1755{{Sfn|Atwood|2004|p=628}}
|1759{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|
|-
|9
|[[Амарсанаа]]
|[[Хойд|Хойдын]] [[Хаан]]
|Хойдын Үйзэн хошуучийн хүү{{Sfn|Atwood|2004|p=13}}
|1723{{sfn|Adle|2003|p=159}}
|1755–1757{{sfn|Adle|2003|p=160}}
|1757{{sfn|Adle|2003|p=160}}
|
|}

==Газрын зурагууд==
&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;200&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд
File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн &quot;Carte de Tartarie&quot; (1675–1726)).
File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг)
File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын Хаант Улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана.
&lt;/gallery&gt;

== Мөн үзэх ==
*[[Зүүнгар нутаг]]
*[[Зүүнгарын ард түмэн]]
*[[Халимагийн хант улс]]
*[[Хошуудын хант улс]]
*[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]]
*[[Цорос]]
*[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]]

== Эх сурвалж ==

=== Ишлэл ===
{{Reflist}}
===Тэмдэглэл===
{{Notelist}}

=== Ном зүй ===
{{s-start}}
* {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}}
* {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2015 |title=Myth, Misconception, and Motive for the Zunghar Intervention in Khalkha Mongolia in the 17th Century |journal=Paper Presented at the Third Open Conference on Mongolian Studies, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=R Spencer |date=2016 |title=The Physical Remains of the Zunghar Legacy in Central Eurasia: Some Notes from the Field |journal=Paper Presented at the Social and Environmental Changes on the Mongolian Plateau Workshop, Canberra, ACT, Australia |publisher=The Australian National University}}
* {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}}
* {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}}
* {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}}
* {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}}
* {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}}
* {{cite book |last=Remileva |first=E. |title= |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}}
* {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}}
* {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&amp;q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}}
* {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=Sage Publications |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}}
* {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}}

* {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}}

* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}}

* {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}}
* {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}}
* Хойт С.К. [https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf Последние данные по локализации и численности ойрат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314132153/http://www.lib.kalmsu.ru/text/TRUD/Hoit_SK/p001.pdf|date=14 March 2012}} // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136–157.
* Хойт С.К. [https://elibrary.ru/download/elibrary_32249220_40405709.pdf Этническая история ойратских групп. Элиста, 2015. 199 с.]
* Хойт С.К. [https://www.academia.edu/35593677 Данные фольклора для изучения путей этногенеза ойратских групп] // Международная научная конференция «Сетевое востоковедение: образование, наука, культура», 7–10 декабря 2017 г.: материалы. Элиста: Изд-во Калм. ун-та, 2017. с. 286–289.
* {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}}
* {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}}
* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}}
* {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}}
* {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}}
* {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}}
* {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}}
* {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |journal= |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}}
* {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}}
* {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&amp;pg=PA165 165]}}
* {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}}
* {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}}
* {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}}
* {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&amp;pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}}
* {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}}
* {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}}
* {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}}
* {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}}
* {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}}
* {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&amp;pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}}
* {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}}
* {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}}
* {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}}
* {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}}
* {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983 |language=ru |place=Novosibirsk |publisher=Nauka |pages=18, 128}}
* {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title=&quot;Tibet and its History&quot; |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston &amp; London}}
*{{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}}
*{{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}}
* {{cite journal |last1=Pochakaev |first1=P.Yu |date=2019 |title=Российские путешественники о правовых отношениях в Джунгарском ханстве XVIII веке |journal=Oriental Studies |publisher=Oriental Studies |volume=41}}
*{{Cite book |last1=Bazarov |first1=B.V |last2=Kradin |first2=N.N |title=Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики |date=2019 |publisher=Nauka |year=2019 |publication-date=1999 |pages=503}}
*{{cite journal |last1=Bobrov |first1=L.A |date=20 Jan 2007 |title=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |url=https://scfh.ru/journal/2007/chingis-khan-vzglyad-iz-tretego-tysyacheletiya/ |journal=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |volume=13 |issue=1}}
* {{Cite book |last=Abdibek |first=Sh. B |title=Большой атлас истории и культуры Казахстана |publisher=Abdi |year=2008 |isbn=9965-832-08-0}}
* {{Cite book |last=Baddeley |first=J. F |title=Russia, Mongolia, China: Being Some Record of the Relations Between Them from the Beginning of the XVIIth Century to the Death of the Tsar Alexei Mikhailovich, A.D. 1602-1676. |year=6767 |volume=1 |location=New York}}
*{{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VII |publisher=Offset |year=219 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar |pages=151 |language=mn}}
* {{Cite journal |last=Enkhsaruul |first=Lkhagvasuren |title=Кичэнгэ. XVIII зууны Зүүнгарын 16 их отог (нэгэн манж айлтгалаар гол болгох нь). // -107. Уб., |date=2021 |url=https://www.academia.edu/87884008/%D0%9A%D0%B8%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D1%8D_XVIII_%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_16_%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D1%8D%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%85_%D0%BD%D1%8C_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4_II_%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B4_%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%87%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0_%D1%85%D3%A9%D1%80%D0%B2%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3_Bibliotheca_Oiratica_107_%D0%A3%D0%B1_2021 |journal=Ойрад судлалын өгүүллүүд II (Гадаадад хэвлэгдсэн өгүүллүүдийн орчуулга, хөрвүүлэг) Bibliotheca Oiratica |pages=160-162}}
{{s-end}}
{{s-start}}
{{Залгамжлал
|өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]&lt;br/&gt;[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]&lt;br/&gt;[[Яркендын хант улс]]
|дараа={{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]]
|он= 1634–1758
|албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
}}
{{s-end}}
[[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]]
[[Ангилал:Монголын түүхэн улс]]
[[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]]
[[Ангилал:Ойрадын түүх]]
[[Ангилал:Хаант Улс]]
[[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]]</text>
      <sha1>ga29g29qc1221ppb69j6ghwa47fr8tt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>5 сарын 4</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16296</id>
    <revision>
      <id>855593</id>
      <parentid>855441</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T21:59:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dostojewskij</username>
        <id>30144</id>
      </contributor>
      <comment>Одри Хепбөрн ➯ [[Одри Хепбёрн]]</comment>
      <origin>855593</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16617" sha1="itnku9lkror7o3twdmennev1a670n0v" xml:space="preserve">{{Жилийн өдрүүд|5 сарын}}
'''5 сарын 4''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 124 дахь ([[өндөр жил]] бол 125 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 241 өдөр үлдэж байна.

== Онцлох үйл явдал ==
* 1415 - Жон Уайклифф, Ян Хус нарыг Констансын зөвлөлөөр хэлэлцэн шашны тэрс үзэлтэн гэж цолложээ. 
* 1436 - Тухайн үеийн Кальмарын холбооны хаан Эрикийн эсрэг Шведийн босогчдыг тэргүүлэгч Энгельбрект Энгельбректссоны амь насыг хороов. 
* 1471 - Сарнайн дайн: Английн хаан IV Эдуардын цэрэг Тьюкесбюригийн тулаанд Уэльсийн ханхүүг хороож, ялалт байгуулжээ. 
* 1493 - Шинэ тутам нээн илрүүлсэн Хойд Америк тивийг эзлэхээр санал зөрөлдсөн Испани болон Португали улсыг санал бодлоо нэгтгэн хуваан захирахыг Ромын пап VI Александер уриалав.
* 1626 - Голландын нэрт аялагч Петер Минуит Хойд Америкийн нэгэн шинэ газрыг нээн илрүүлж Шинэ Нидерланд хэмээн нэрийджээ. Энэ нь одоогийн АНУ-ын Нью-Йорк хотын Манхеттэн дүүрэг байсан юм. 
* 1686 - Филиппин улсад Илаганы тойрог байгуулагдав. 
* 1738 - Хаант Орос улсад Эзэн хааны ивээлт Театр, балетын сургууль байгуулагдав.
* 1776 - [[Рөүд-Айленд|Рөүд Айленд]] муж Английн хаан III Жоржийн титэмд захирагдахаас татгалзсан Америкийн анхны колони болжээ.
* 1799 - Англи-Мисорын дөрөвдүгээр дайн: Серингапатамын тулаанд Английн цэргүүд ялалт байгуулж Султан Типу британийн цэргүүдийн гарт алагдав. Улмаар Мисорын хаант улсыг Британийн армийн генерал Жорж Харрис захирахаар болжээ. Мисор нь одоогийн Энэтхэг улсын нутагт оршин тогтнож байсан улс юм. 
* 1814 - Францын цэргийн нэрт жанжин, эзэн хаан [[Наполеон|Наполеон Бонапартыг]] Элба арал руу цөлөхөөр Портоферрайо аралд авчрав. 
** Испанийн эзэн хаан VII Фердинанд хуульд өөрчлөлт оруулан хэмжээгүй эрх дарх эдлэхээр болжээ. 
* 1865 - Америкийн Эх газрын холбооны [[Алабама]], [[Миссисипи|Миссиссипи]], Зүүн Луизана мужууд Холбооны армид бууж өгөв. 
* 1871 - АНУ-ын Бейсболын спортын хамгийн анхны лиг [[Индиана]] мужийн Форт Вейн хотод эхэлжээ. 
* 1886 - АНУ-ын [[Чикаго]] хотод хөдөлмөрийн орчинг сайжруулах, цалин хангамж нэмэгдүүлэх цугласан олныг цагдаагийн газар хүч хэрэглэн тараасны улмаас найман хүн амиа алдаж, 60 гаруй хүн шархаджээ. 
* [[1904]] - [[Панамын суваг|Панамын сувгийн]] барилгын ажлыг АНУ эхлүүлэв. 
* [[1910]] - Канадын тэнгисийн цэргийн хүч байгуулагджээ.
* [[1912]] - Италийн арми Грекийн мэдэлд байсан Роуд арлыг эзлэв. 
* 1919 - Тавдугаар сарын 4-ний хөдөлгөөн: Хятадын нийслэл Бээжин хотын [[Тяньаньмэний талбай|Тяаньаньмэний талбайд]] Версалийн тунхагт элсэн орсныг эсэргүүцэн оюутан залуус жагсаал зохион байгуулжээ. Учир нь Версалийн гэрээний дагуу Шандонг мужийг Японы талд шилжүүлэхээр болоод байсан юм. 
* 1926 - Их Британид цалин хөлс нэмэгдүүлэх, ажиллах нөхцлийг сайжруулах зорилготой бүх нийтийн ажил хаялт эхлэв. 
* 1932 - Америкийн зартай дээрэмчин [[Аль Капоне|Аль Капонэ]] татвараас зайлсхийсэн хэргээр 11 жилийн хорих ял сонсчээ.
* 1942 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] - [[Сувдан эрэг (АНУ)|Сувдан эргийн]] тулаан эхлэв. АНУ-ын нисэх хүчин болон тэнгисийн цэргийн хүчин Соломоны арлууд улсын Тулаги аралд хяналтаа тогтоогоод байсан Японы цэргийн хүчний эсрэг тулалдахаар болсон юм. 
* 1945 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] - Британийн арми Германы [[Хамбург]] хотод байрлах Нойенгаммын бөөнөөр хорих лагерийг чөлөөлжээ. 
** [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] - Германы баруун-хойд хэсэгт орших Люнбургийн талд Нацистын Германы Вермахтын бүх анги нэгтгэл бууж өгөв. 
* 1946 - АНУ-ын тэнгисийн цэргийн хүчний анги нэгтэл Алькатразын холбооны хорих ангид үүссэн хоёр өдрийн бослогыг дарахаар цэргийн ажиллагаа зохион байгуулав. Ажиллагааны үеэр таван хүн амиа алджээ. 
* 1949 - Италийн хөлбөмбөгийн Торино клубийн бүх тамирчин онгоцны ослоор амиа алдав. 
* 1953 - Америкийн нэрт зохиолч [[Эрнест Хемингуэй]] алдарт &quot;Өвгөн тэнгис хоёр&quot; зохиолоороо [[Пулитцерын шагнал]] хүртжээ. 
* 1959 - Америкийн хөгжмийн урлагийн дээд шагнал &quot;[[Грэммийн шагнал|Гремми]]&quot;-гийн шагнал гардуулах ёслолын ажиллагаа анх удаагаа зохион байгуулагдав. 
* 1961 - АНУ-ын тэнгисийн цэрэг Малкольм Росс, Виктор Пратнер нар агаарын бөмбөлөгөнд сууж өндөрт ниссэн дээд амжилтыг шинэчлэн тогтоов. Тэд агаарын бөмбөлөгтэй 34.6 метрийн өндөрт гарчээ. 
* 1970 - [[Вьетнамын дайн]]: Кентийн их сургуулийн оюутнууд АНУ-ын засаг захиргаа Өмнөд Вьетнамын хамт [[Камбож]] улсад цэргийн ажиллагаа явуулах болсныг эсэргүүцэж жагсаал зохион байгуулав. Уг жагсаалыг АНУ-ын Охайо мужийн Үндэсний аюулаас хамгаалахын цэргүүд хүч хэрэглэн тараасны улмаас зэвсэггүй дөрвөн оюутан амиа алдаж, найман оюутан шархаджээ. 
* 1972 - Канад улсад хүрээлэн буй орчныг хамгаалах зорилготой &quot;Don't Make a Wave Committee&quot; хөдөлгөөн &quot;Greenpeace Foundation&quot; болж нэрээ өөрчлөв. 
* 1978 - Анголын өмнөд хэсэгт орших Кассинга мужид орогнож байсан Баруунөмнөд африкийн ардын холбооны цэргийн баазад Өмнөд Африкийн зэвсэгт хүчин халдаж 600 гаруй хүн амиа алджээ.
* 1979 - Нэрт улстөрч [[Маргарет Тэтчер]] Их Британийн Ерөнхий сайдаар томилогдсон анхны эмэгтэй улстөрч болов. 
* 1982 - Фолклендын дайн: Аргентинийн тал алсын тусгалтай пуужин харваж Британийн армийн &quot;Шеффильд&quot; бөмбөгдөгч хөлгийг устгав. 
* 1988 - АНУ-ын [[Невада]] мужийн Хендерсон хотод орших сансар судлалын Шаттл хөтөлбөрийн шатахуун хадгалаж байсан агуулах дээр уулын чулуу нурж 100 сая ам.долларын хохирол учирчээ.
* 1989 - [[Цагаан ордон|Цагаан ордны]] төлөөлөгчөөр ажиллаж байсан Оливер Нортын хэргийг давж заалдах шатны шүүх дахин хэлэлцэж гурван хэрэгт холбоотой гэж үзэн, есөн гэмт хэргээс цагаатгажээ. 
* 1990 - [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] Латвийн нутагт хяналтаа чангатгасны дараа Латвийн эрх баригчид ЗХУ-аас салан тусгаарлаж байгаагаа тунхаглав. 
* 1994 - Израилийн Ерөнхий сайд [[Ицхак Рабин]], Палестинийн чөлөөлөх холбооны тэргүүн [[Ясир Арафат]] нар энхийн гэрээнд гарын үсэг зурав. Ингэснээр хоёр тал Газын зурваст Израил, Жеричо тосгонд Палестиний тал хяналтаа тогтоохыг хүлээн зөвшөөрсөн юм. 
* 1998 - АНУ-ын [[Калифорни]] мужийн [[Сакраменто (хот)|Сакраменто]] хотын холбооны шүүгч &quot;Унабомбер&quot; гэж алдаршсан Теодор Кашинскид олныг хамарсан хорлоон сүйтгэх ажиллагаа зохион байгуулсан гэж үзэн бүх насаар нь хорих ялыг дөрвөн удаа оноожээ. Түүнд прокурорууд цаазаар авах ял төлөвлөөд байсан юм. 
* 2000 - Их Британийн нийслэл Лондон хотын анхны захирагчаар Кен Ливингстон сонгогджээ. Их Британийн парламент Лондон хотыг тусдаа засаг захиргааны нэгж гэж хуульчилсан юм. 
* 2014 - Кенийн нийслэл [[Найроби]] хотод автобусанд суурилуулсан тэсрэх бөмбөг дэлбэрч гурван хүн амиа алдан, 62 хүн гэмтэж, бэртжээ.
* 2019 - Дэлхийн түүхэнд анх удаагаа эмэгтэйчүүдийн мотоспортын тэмцээн болов. Германы Хокенхаймринг авто тойруулгад болсон энэ тэмцээнд Жейми Чадвик түрүүлжээ. 
* 2023 - Сербийн Смедерево, Младеновац хотуудад зэвсэгт халдлага гарч есөн хүн амиа алдан, 13 хүн шархадсан байна. 

== Мэндэлсэн алдартнууд ==
* 1008 - Францын хаан I Анри (1060 онд нас барсан)
* 1654 - Хятадын эзэн хаан Канши (1722 онд нас барсан)
* 1655 - Италийн хөгжим урлаач, Төгөлдөр хуурыг зохион бүтээгч Бартоломе Кристофори (1731 онд нас барсан)
* 1825 - Хувьсалын онолыг дэмжигч, Английн биологич Томас Хенри Хаксли (1895 онд нас барсан)
* [[1907]] - Нью-Йорк хотын балетын театрыг үндэслэлцсэн Линкольн Кристайн (1996 онд нас барсан)
* [[1908]] - Олимпын хүрэл медальт Германы 10 төрөлтийн тамирчин Вольрад Эберль (1949 онд нас барсан)
* [[1914]] - Японы мэргэжлийн [[сүмо]] бөхийн 39 дэх их аварга Маедаяма Эйгоро (1971 онд нас барсан)
* 1918 - Японы 64 дэх Ерөнхий сайд Танака Какуей (1993 онд нас барсан)
* 1928 - Египетийн дөрөв дэх Ерөнхийлөгч [[Хосни Мубарак]]
* 1929 - &quot;БАФТА&quot; наадмын гурав, &quot;Алтан бөмбөрцөг&quot; хоёр, Академийн наадам, Греммийн хөгжмийн наадам, Тони наадам, Эмми наадмын нэг удаагийн шагналт, бүх цаг үеийн дэлгэцийн 10 шилдэг жүжигчний нэг, Холливудын алтан үеийн нэрт төлөөлөл [[Одри Хепбёрн]] (1993 онд нас барсан)
* 1952 - &quot;Дэлхийн мисс&quot; тэмцээний 1972 оны ялагч Австралийн мисс Белинда Грийн 
* 1957 - Олимп, дэлхийн аварга Канадын цаначин Кети Крайнер 
* 1981 - Камеруны хөлбөмбөгч Эрик Жемба-Жемба 
* 1982 - Олимпын хошой мөнгөн медальт, Дэлхийн аварга Австрийн усанд сэлэгч Маркус Роган
* 1985 - Бразилийн хөлбөмбөгч Фернандиньо 
* 1986 - Америкийн сагсанбөмбөгч Жорж Хилл
* 1987 - Испанийн хөлбөмбөгч Ческ Фабрегас 
* 1988 - Бельгийн хөлбөмбөгч Раджа Наингголан 
* 1989 - Олимпын аварга, тив, дэлхийн хошой аварга Унгарын усанд сэлэгч Даниел Жюрта
** Гольфийн дөрвөн мэргэжлийн тэмцээнд түрүүлсэн Британийн нэрт гольфч Рори МаклРой 
* 1992 - Амеикийн сагсанбөмбөгч Виктор Оладипо

== Нас барсан алдартнууд ==
* 1436 - Шведийн үндэсний баатар Энгельбрект Энгельбректссон (1390 онд төрсөн)
* 1938 - Жүдо бөхийн спортыг үндэслэгч Жигоро Кано (1860 онд төрсөн)
** Нобелийн шагналт Германы зохиолч Карл фон Оссиецки (1889 онд төрсөн)
* 1972 - Нобелийн шагналт Америкийн химич Эдуард Калвин Кендалл (1886 онд төрсөн)
* 1980 - Югославын анхны Ерөнхийлөгч, Фильд маршал [[Иосип Броз Тито]] (1892 онд төрсөн)
* 2008 - Шарсан төмсний &quot;Принглес&quot; брендийг үндэслэгч Фред Баур (1918 онд төрсөн)
* 2013 - Нобелийн шагналт Бельгийн биохимич Кристиан де Дюв (1917 онд төрсөн)
* 2014 - Төв Африкийн бүгд найрамдах улсын Ерөнхий сайд Жеан-Поль Нгупанде (1948 онд нас барсан)

== Тэмдэглэлт өдөр ==
* {{USA}} Шувууны өдөр
* {{JPN}} Ногоон хөгжлийн өдөр
* {{AFG}} Эх оронч, амиа алдсан баатруудыг дурсах өдөр
* {{NLD}} Нас барагсдыг дурсах өдөр
* {{LVA}} Тусгаар тогтнолыг дахин тунхагласан өдөр
* {{FJI}} {{CHN}}  Залуусын өдөр
* Ялгаварлан гадуурхалтай тэмцэх өдөр (НҮБ)
* Дэлхийн өгөх өдөр
* Олон улсын гал сөнөөгчдийн өдөр

----
{{Commonscat|4 May|5 сарын 4}}

[[Ангилал:Өдөр|0504]]
[[Ангилал:Тавдугаар сарын өдөр|04]]</text>
      <sha1>itnku9lkror7o3twdmennev1a670n0v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2010 онд нас барагсад</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16998</id>
    <revision>
      <id>855576</id>
      <parentid>609797</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T14:49:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KenntnisseSchüler</username>
        <id>102363</id>
      </contributor>
      <origin>855576</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1210" sha1="1l8f7iaoyg0bkdccselechblerklaeq" xml:space="preserve">'''[[2010]] онд нас барагсад'''

== 5 сар ==
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
|- bgcolor=&quot;silver&quot; 
! width=&quot;10%&quot; | сар
! нэр
! width=&quot;10%&quot; | нас
|-
| [[5 сарын 29]] || [[Роман Козак]]  || 52
|-
| [[5 сарын 1]] || [[Цэрэндашийн Дамиран]]  || 62
|}
== 4 сар ==
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
|- bgcolor=&quot;silver&quot; 
! width=&quot;10%&quot; | сар
! нэр
! width=&quot;10%&quot; | нас
|-
| [[4 сарын 10]] || [[Лех Качински]]  || 61
|}
== 3 сар ==
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
|- bgcolor=&quot;silver&quot; 
! width=&quot;10%&quot; | сар
! нэр
! width=&quot;10%&quot; | нас
|-
| [[3 сарын 22]] || [[Валентина Толкунова]]  || 64
|}
== 2 сар ==
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
|- bgcolor=&quot;silver&quot; 
! width=&quot;10%&quot; | сар
! нэр
! width=&quot;10%&quot; | нас
|-
| [[2 сарын 21]] || [[Адуучийн Баатархүү]]  || 53
|-
| [[2 сарын 10]] || [[Аюушийн Авирмэд]]  || 55
|}
== 1 сар ==
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
|- bgcolor=&quot;silver&quot; 
! width=&quot;10%&quot; | сар
! нэр
! width=&quot;10%&quot; | нас
|-
| [[1 сарын 15]] || [[Мятавын Бадамгарав]] || 91
|}

{{Нас барагсад}}</text>
      <sha1>1l8f7iaoyg0bkdccselechblerklaeq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Оозэки</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19360</id>
    <revision>
      <id>855586</id>
      <parentid>693586</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T14:52:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KenntnisseSchüler</username>
        <id>102363</id>
      </contributor>
      <origin>855586</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6287" sha1="iryxl419b5ko6lb81gab535iqe2ce7l" xml:space="preserve">'''Оозэки''' ({{lang-ja|大関}}) гэдэг нь [[Япон]]ы мэргэжлийн [[сүмо]]гийн дээрээсээ хоёр дахь цол юм. [[Ёкозүна]] цол бий болохоос өмнө хамгийн том цол нь байв.

Баруун, зүүн жигүүрт дор хаяж нэг оозэки байх ёстой байдаг бөгөөд оозэки байхгүй болсон тохиолдолд тухайн жигүүрийн ёкозүнаг [[банзүкэ]]д [[ёкозүна-оозэки]] гэж бичдэг. Харин тухайн жигүүрт ёкозүна ч бичигдээгүй бол [[сэкивакэ]], эсвэл [[комүсүби]]г оозэки болгон цол ахиулдаг байжээ, гэхдээ ийм тохиолдол сүүлийн жилүүдэд огт гараагүй. Эдо эриний үед оозэки байхгүй болбол зүгээр л биеэр том, сайхан галбиртай бөхийг оозэки гэж банзүкэд бичдэг, тэд нь ихэнхдээ барилдахдаа тааруу байдаг байсан тул &quot;канбан оозэки&quot; буюу &quot;үзүүлэнгийн оозэки&quot; гэгддэг байв.

Банзүкэгийн зөвлөлөөс хэн нэгэн бөхийг шинээр оозэки болгох шийдвэр гаргасны дараа тусгай элч томилон, ёкозүна төрөхөд хийдэгтэй бараг ижил &quot;цол ахисныг мэдээлэх ёслол&quot; хийдэг байна. Ингэсний дараа шинэ банзүкэ гарахыг хүлээлгүйгээр, оозэкигийн эрхийг эдэлж эхэлдэг. Шинэ ёкозүна болгох шалгуурыг Ёкозүнагийн зөвлөлийн дотоод журманд тодорхой заасан байдаг бол шинээр оозэки болгох шалгуурын тухай тогтсон хэм хэмжээ байхгүй. Гэхдээ хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр, сэкивакэ буюу комүсүби цолтойгоор сүүлийн 3 башод барилдаж, нийт 33 буюу түүнээс олон давсан байх нь сүүлийн жилүүдэд баримталж буй шалгуур болж буй гэж мэдээлдэг. Оозэки болсноор сарын цалин нь 657 мянган иенээр нэмэгдэж, Рёогокү Кокүгикан ордонд өөрийн машинаар ирж, машинаа зогсоолд нь тавих, мөн онгоцоор нисэхэд нэгдүгээр зэрэглэлийн суудал ашиглах гэх мэт эрх эдлэнэ (2010 оны байдлаар).

Оозэки цолыг 1 башод муу барилдаад л алдаж байсан жишээ эрт цагт тохиолдож байсан боловч 1927 оноос 2 башо дараалж муу барилдвал оозэки цолыг нь хураадаг жишиг тогтжээ. Явцын дунд 1958 - 1969 оныг хүртэл 3 башо дараалан муу барилдсан тохиолдолд хурааж байсан боловч хэтэрхий зөөлдөж байна гэж үзээд хуучин системдээ буцан орж, харин оозэки цолоо хураалгасан бөх дараагийн башод 10 буюу түүнээс олон давбал оозэки цолыг нь эргүүлэн өгдөг дүрэмтэй болсон байна. Энэхүү дүрмээр оозэки цолоо эргүүлэн авч чадсан [[Миэноүми Цүёши|Миэноүми]], [[Таканонами Садахиро|Таканонами]], [[Мүсоояма Масаши|Мүсоояма]], [[Точиазүма Дайсүкэ|Точиазүма]] нарын 4 бөх л бий. Мөн тэмцээний явцад гэмтэл авсан тохиолдлыг муу барилдсанд тооцдоггүй байснаа 2003 онд халжээ.

Муу барилдвал цолоо алдах нөхцөл байдалд орсон буюу өмнөх тэмцээнд муу барилдсан оозэкиг кадобан гэдэг.

==Амжилт==
===Оозэки цолтойгоор хамгийн олон башод барилдсан бөхчүүд===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Байр!!Нэр!!Оозэки цолтой барилдсан башо!!Хугацаа!!Үзүүлсэн амжилт
|-
|1||[[Чиётайкай Рюүжи]]||65||1999 оны 3 сар - 2009 оны 11 сар↓||515-345-115, 3 түрүү
|-
|2||[[Кайо Хироюки]]||65||2000 оны 9 сар - одоо||491-305-119,　5 түрүү
|-
|3||[[Таканохана Тошиаки]]||50||1972 оны 11 сар - 1981 оны 1 сар||422-285-49, 2 түрүү
|-
|4||[[Хокүтэн-Юү Кацүхико]]||44||1983 оны 7 сар - 1990 оны 9 сар||378-245-29,　1 түрүү
|-
|5||[[VI Конишики Ясокичи|Конишики Ясокичи]]||39||1987 оны 7 сар - 1993 оны 11 сар↓||345-197-43, 3 түрүү
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|6||rowspan=&quot;2&quot;|[[Таканонами Садахиро]]||rowspan=&quot;2&quot;|37||1994 оны 3 сар - 1999 оны 11 сар↓||340-177-8, 2 түрүү
|-
|2000 оны 3 сар - 2000 оны 5 сар↓||13-17-0
|-
|7||[[IV Асашио Таро|Асашио Таро]]||36||1983 оны 5 сар - 1989 оны 3 сар||294-203-33, 1 түрүү
|-
|8||[[Ютакаяма Кацүо]]||34||1963 оны 3 сар - 1968 оны 9 сар||301-201-8
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|9||[[Котозакүра Масакацү]]||rowspan=&quot;2&quot;|32||1967 оны 11 сар - 1973 оны 1 сар↑||287-159-34, 4 түрүү
|-
|[[Мүсашимарү Кооёо]]||1994 оны 3 сар - 1999 оны 5 сар↑||353-127-0, 5 түрүү
|}
:*↑ нь ёкозүна болж цол ахисан, ↓ нь сэкивакэ болж цол буурсан, тэмдэггүй нь оозэки цолтойгоо зодог тайлсан, эсхүл одоо оозэки цолтойгоо байгаа.

[[Ангилал:Сүмо]]</text>
      <sha1>iryxl419b5ko6lb81gab535iqe2ce7l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Варшавын конвенц</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21700</id>
    <revision>
      <id>855574</id>
      <parentid>815171</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T14:48:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KenntnisseSchüler</username>
        <id>102363</id>
      </contributor>
      <origin>855574</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1933" sha1="ff2lhy57ionhvjdu1fwggkax4crdaei" xml:space="preserve">'''Олон улсын агаарын тээвэр дэх ачаа ба иргэний тээврийн тухай  Варшавын конвенц''' ({{lang-en|Convention for the Unification of certain rules relating to international carriage by air}}) буюу товчоор '''Варшавын конвенц''' нь агаарын тээврээр зорчигч болон ачаа тээш тээвэрлэхтэй холбоотой асуудлыг зохицуулах олон улсын гэрээ юм.

[[1929]] онд [[Польш|Польшийн]] нийслэл [[Варшав]] хотноо уг гэрээг байгуулж, [[1955]] онд [[Нидерланд]]ын [[Хааг]] хотноо, [[1975]] онд Канадын [[Монреаль]] [[хот]]ноо тус тус нэмэлт өөрчлөлт оруулсан юм.

== Түүнчлэн ==
* [[Агаарын замын тухай хууль]]
* [[Монреалийн гэрээ]]

== Цахим холбоос ==
{{commonscat|Convention for the Unification of Certain Rules relating to International Carriage by Air|Олон улсын агаарын тээвэр дэх ачаа ба иргэний тээврийн тухай Варшавын конвенц}}
* [https://web.archive.org/web/20110728170552/http://warsawconvention.org/ &quot;WarsawConvention.org&quot;]
* [http://www.dot.gov/ost/ogc/Warsaw1929.pdf Text of the Warsaw Convention at the US Dpt of Transportation]
* [https://web.archive.org/web/20081120100442/http://www.warsaw-life.com/warsaw-convention.php Beginner's guide to the Warsaw Convention]
* [http://www.advancebaggage.com/page.do?id=91 NEW IATA Air Waybill Conditions of Contract]

[[Ангилал:Агаарын тээврийн эрх зүй]]
[[Ангилал:Олон улсын эрх зүйн гэрээ]]
[[Ангилал:Худалдааны эрх зүй]]
[[Ангилал:Тээвэрлэлтийн эрх зүй]]</text>
      <sha1>ff2lhy57ionhvjdu1fwggkax4crdaei</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Далай лам</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22342</id>
    <revision>
      <id>855628</id>
      <parentid>797026</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T06:27:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>855628</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4466" sha1="8jir7e96bfek3emr2ikkkfrcpqp1lo8" xml:space="preserve">:''Одоогийн буюу [[14-р Далай лам|14-р Далай ламын талаар эндээс]].''
'''Далай лам''' нь ('''Дээрхийн гэгээнтэн''' хэмээх тодотголтой) [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддын шашны]] ([[Шарын шашин|шарын шашны]]) тэргүүн юм.

[[1578]] онд Түмэдийн [[Алтан хан]] Төвдийн гэлүгва ёсын гуравдугаар тэргүүн [[Гуравдагч Далай лам Содномжамц|Содномжамц]]тай Хөхнуурын &quot;Цавчил&quot; хэмээх газар тусгайлан барьсан сүмд уулзаж, түүнд &quot;Далай лам&quot; хэмээх нэрийг анх өргөмжилжээ. Учир нь &quot;Гьяацо&quot; гэж түвд хэлээр &quot;Далай&quot; гэсэн үг юм. Түүнээс хойш Далай лам тэргүүтэй гэлүгвийн ёс бусад урсгалуудаас илүү зонхилон дэлгэрсэн. Далай лам нь [[Төвөдүүд|Төвөд]] болон [[Монгол үндэстэн|Монголчууд]]ын дунд амьд [[Будда|Бурхан]] хэмээн дээдлэгдсээр дөрвөн [[зуун]] жил илүү болж буй юм. Чин улсын [[Эеэр засагч]] хаан, тавдугаар дүрийн Далай ламыг олон удаа Бээжинд урьснаар 1652 онд тавдугаар дүрийн Далай лам Бээжинд ирж хаанд бараалхсан байна. 1653 онд Эевэр засагч хаан, тавдугаар дүрийн Далай ламд алтан дэнс, алтан тамга хайрлан, Далай лам гэсэн цолыг албан ёсоор хүртээсэн байна. 

== Түүх ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Далай лам нарын жагсаалт
|'''Дүр'''
|'''Нэр'''
|'''Тодруулалт'''
|'''Залралт'''
|'''Төвөд'''
|'''Төвөд нэр'''
|-
|1
|[[1-р Далай лам]] Гэндэндүв
|1391–1474
|–
|N/A
|དགེ་འདུན་འགྲུབ་
|-
|2
|[[2-р Далай лам]] Гэндэнжамц
|1475–1542
|1483
|1487
|དགེ་འདུན་རྒྱ་མཚོ་
|-
|3
|[[3-р Далай лам]] Содномжамц
|1543–1588
|1546
|1578
|བསོད་ནམས་རྒྱ་མཚོ་
|-
|4
|[[4-р Далай лам]] Ёндонжамц
|1589–1617
|1601
|1603
|ཡོན་ཏན་རྒྱ་མཚོ་
|-
|5
|[[5-р Далай лам]] Агваанлувсанжамц
|1617–1682
|1618
|1622
|བློ་བཟང་རྒྱ་མཚོ་
|-
|6
|[[6-р Далай лам]] Цанъянжамц
|1683–1706
|1688
|1697
|ཚངས་དབྱངས་རྒྱ་མཚོ་
|-
|7
|[[7-р Далай лам]] Галсанжамц
|1707–1757
|1712
|1720
|བསྐལ་བཟང་རྒྱ་མཚོ་
|-
|8
|[[8-р Далай лам]] Жамбалжамц
|1758–1804
|1760
|1762
|བྱམས་སྤེལ་རྒྱ་མཚོ་
|-
|9
|[[9-р Далай лам]] Лүндогжамц
|1805–1815
|1807
|1808
|ལུང་རྟོགས་རྒྱ་མཚོ་
|-
|10
|[[10-р Далай лам]] Чүлтэмжамц
|1816–1837
|1822
|1822
|ཚུལ་ཁྲིམས་རྒྱ་མཚོ་
|-
|11
|[[11-р Далай лам]] Хайдавжамц
|1838–1856
|1841
|1842
|མཁས་གྲུབ་རྒྱ་མཚོ་
|-
|12
|[[12-р Далай лам]] Пэрэнлэйжамц
|1857–1875
|1858
|1860
|འཕྲིན་ལས་རྒྱ་མཚོ་
|-
|13
|[[13-р Далай лам]] Түвдэнжамц
|1876–1933
|1878
|1879
|ཐུབ་བསྟན་རྒྱ་མཚོ་
|-
|14
|[[14-р Далай лам]] Данзанжамц
|born 1935
|1939
|1940

(одоо байгаа)
|བསྟན་འཛིན་རྒྱ་མཚོ་
|}

=== XIV далай лам ===
[[14-р Далай лам|XIV Далай лам]] нь [[1959]] оноос хойш [[Энэтхэг]] улсын [[Дарамсала]] хотод амьдарч байна.

== Хэлхээ, холбоос ==
* [https://mongoltoli.mn/history/h/873 Далай лам]
* Далай лам - [http://www.dalailama.com Албан ёсны веб сайт]

{{stub}}

[[Ангилал:Буддын шашин]]
[[Ангилал:Далай лам| ]]</text>
      <sha1>8jir7e96bfek3emr2ikkkfrcpqp1lo8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855643</id>
      <parentid>855628</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T08:03:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>855643</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5426" sha1="r47dpwhgk63v5mwnrtuck1txcizfe08" xml:space="preserve">:''Одоогийн буюу [[14-р Далай лам|14-р Далай ламын талаар эндээс]].''
'''Далай лам''' нь ('''Дээрхийн гэгээнтэн''' хэмээх тодотголтой) [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддын шашны]] ([[Шарын шашин|шарын шашны]]) тэргүүн юм.

[[1578]] онд Түмэдийн [[Алтан хан]] Төвдийн гэлүгва ёсын гуравдугаар тэргүүн [[Гуравдагч Далай лам Содномжамц|Содномжамц]]тай Хөхнуурын &quot;Цавчил&quot; хэмээх газар тусгайлан барьсан сүмд уулзаж, түүнд &quot;Далай лам&quot; хэмээх нэрийг анх өргөмжилжээ. Учир нь &quot;Гьяацо&quot; гэж түвд хэлээр &quot;Далай&quot; гэсэн үг юм. Түүнээс хойш Далай лам тэргүүтэй гэлүгвийн ёс бусад урсгалуудаас илүү зонхилон дэлгэрсэн. Далай лам нь [[Төвөдүүд|Төвөд]] болон [[Монгол үндэстэн|Монголчууд]]ын дунд амьд [[Будда|Бурхан]] хэмээн дээдлэгдсээр дөрвөн [[зуун]] жил илүү болж буй юм. Чин улсын [[Эеэр засагч]] хаан, тавдугаар дүрийн Далай ламыг олон удаа Бээжинд урьснаар 1652 онд тавдугаар дүрийн Далай лам Бээжинд ирж хаанд бараалхсан байна. 1653 онд Эевэр засагч хаан, тавдугаар дүрийн Далай ламд алтан дэнс, алтан тамга хайрлан, Далай лам гэсэн цолыг албан ёсоор хүртээсэн байна. 

== Түүх ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Далай лам нарын жагсаалт
|'''Зураг'''
|'''Дүр'''
|'''Нэр'''
|'''Тодруулалт'''
|'''Залралт'''
|'''Төвөд'''
|'''Төвөд нэр'''
|-
|1
|[[File:Gendun Drup, 1st Dalai Lama.jpg|100px]]
|[[1-р Далай лам]] Гэндэндүв
|1391–1474
|–
|N/A
|{{Bo-textonly|དགེ་འདུན་འགྲུབ་}}
|-
|2
|[[File:Second Dalai Lama.jpg|200px]]
|[[2-р Далай лам]] Гэндэнжамц
|1475–1542
|1483
|1487
|{{Bo-textonly|དགེ་འདུན་རྒྱ་མཚོ་}}
|-
|3
|[[File:Sonam Gyatso.jpg|200px]]
|[[3-р Далай лам]] Содномжамц
|1543–1588
|1546
|1578
|{{Bo-textonly|བསོད་ནམས་རྒྱ་མཚོ་}}
|-
|4
|[[File:4DalaiLama cropped.jpg|200px]]
|[[4-р Далай лам]] Ёндонжамц
|1589–1617
|1601
|1603
|{{Bo-textonly|ཡོན་ཏན་རྒྱ་མཚོ་}}
|-
|5
|[[File:Thangka of the 5th Dalai Lama.jpg]]
|[[5-р Далай лам]] Агваанлувсанжамц
|1617–1682
|1618
|1622
|{{Bo-textonly|བློ་བཟང་རྒྱ་མཚོ་}}
|-
|6
|[[File:6DalaiLama.jpg]]
|[[6-р Далай лам]] Цанъянжамц
|1683–1706
|1688
|1697
|{{Bo-textonly|ཚངས་དབྱངས་རྒྱ་མཚོ་}}
|-
|7
|[[File:7th Dalai Lama of Tibet in 18th century thangka art detail, from- Le VIIème Dalaï lama (1708-1757) (cropped).jpg|200px]]
|[[7-р Далай лам]] Галсанжамц
|1707–1757
|1712
|1720
|{{Bo-textonly|བསྐལ་བཟང་རྒྱ་མཚོ་}}
|-
|8
|[[File:Jamphel Gyatso, 8th Dalai Lama - AMNH - DSC06244.JPG|200px]]
|[[8-р Далай лам]] Жамбалжамц
|1758–1804
|1760
|1762
|{{Bo-textonly|བྱམས་སྤེལ་རྒྱ་མཚོ་}}
|-
|9
|[[File:Lungtok Gyatso.jpg|200px]]
|[[9-р Далай лам]] Лүндогжамц
|1805–1815
|1807
|1808
|{{Bo-textonly|ལུང་རྟོགས་རྒྱ་མཚོ་}}
|-
|10
|[[File:10th Dalai Lama.jpg|200px]]
|[[10-р Далай лам]] Чүлтэмжамц
|1816–1837
|1822
|1822
|{{Bo-textonly|ཚུལ་ཁྲིམས་རྒྱ་མཚོ་}}
|-
|11
|[[File:The 11th Dalai Lama, mural in the Utse in Samye.jpg|200px]]
|[[11-р Далай лам]] Хайдавжамц
|1838–1856
|1841
|1842
|{{Bo-textonly|མཁས་གྲུབ་རྒྱ་མཚོ་}}
|-
|12
|[[File:Twelfth Dalai Lama, Trinle Gyatso.jpg|200px]]
|[[12-р Далай лам]] Пэрэнлэйжамц
|1857–1875
|1858
|1860
|{{Bo-textonly|འཕྲིན་ལས་རྒྱ་མཚོ་}}
|-
|13
|[[File:13thDalaiLama1910.jpg|200px]]
|[[13-р Далай лам]] Түвдэнжамц
|1876–1933
|1878
|1879
|{{Bo-textonly|ཐུབ་བསྟན་རྒྱ་མཚོ་}}
|-
|14
|[[File:The Dalai Lama in 2012.jpg|200px]]
|[[14-р Далай лам]] Данзанжамц
|1935 онд төрсөн
|1939
|1940&lt;br&gt;(одоо байгаа)
|{{Bo-textonly|བསྟན་འཛིན་རྒྱ་མཚོ་}}
|}

=== XIV далай лам ===
[[14-р Далай лам|XIV Далай лам]] нь [[1959]] оноос хойш [[Энэтхэг]] улсын [[Дарамсала]] хотод амьдарч байна.

== Хэлхээ, холбоос ==
* [https://mongoltoli.mn/history/h/873 Далай лам]
* Далай лам - [http://www.dalailama.com Албан ёсны веб сайт]

{{stub}}

[[Ангилал:Буддын шашин]]
[[Ангилал:Далай лам| ]]</text>
      <sha1>r47dpwhgk63v5mwnrtuck1txcizfe08</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855645</id>
      <parentid>855643</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T08:04:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>855645</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5522" sha1="nvqxbr02qk05q7luods8z98tyxd0t9x" xml:space="preserve">:''Одоогийн буюу [[14-р Далай лам|14-р Далай ламын талаар эндээс]].''
'''Далай лам''' нь ('''Дээрхийн гэгээнтэн''' хэмээх тодотголтой) [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддын шашны]] ([[Шарын шашин|шарын шашны]]) тэргүүн юм.

[[1578]] онд Түмэдийн [[Алтан хан]] Төвдийн гэлүгва ёсын гуравдугаар тэргүүн [[Гуравдагч Далай лам Содномжамц|Содномжамц]]тай Хөхнуурын &quot;Цавчил&quot; хэмээх газар тусгайлан барьсан сүмд уулзаж, түүнд &quot;Далай лам&quot; хэмээх нэрийг анх өргөмжилжээ. Учир нь &quot;Гьяацо&quot; гэж түвд хэлээр &quot;Далай&quot; гэсэн үг юм. Түүнээс хойш Далай лам тэргүүтэй гэлүгвийн ёс бусад урсгалуудаас илүү зонхилон дэлгэрсэн. Далай лам нь [[Төвөдүүд|Төвөд]] болон [[Монгол үндэстэн|Монголчууд]]ын дунд амьд [[Будда|Бурхан]] хэмээн дээдлэгдсээр дөрвөн [[зуун]] жил илүү болж буй юм. Чин улсын [[Эеэр засагч]] хаан, тавдугаар дүрийн Далай ламыг олон удаа Бээжинд урьснаар 1652 онд тавдугаар дүрийн Далай лам Бээжинд ирж хаанд бараалхсан байна. 1653 онд Эевэр засагч хаан, тавдугаар дүрийн Далай ламд алтан дэнс, алтан тамга хайрлан, Далай лам гэсэн цолыг албан ёсоор хүртээсэн байна. 

== Түүх ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Далай лам нарын жагсаалт
|'''Зураг'''
|'''Дүр'''
|'''Нэр'''
|'''Тодруулалт'''
|'''Залралт'''
|'''Төвөд'''
|'''Төвөд нэр'''
|-
|1
|[[File:Gendun Drup, 1st Dalai Lama.jpg|thumb|200px]]
|[[1-р Далай лам]] Гэндэндүв
|1391–1474
|–
|N/A
|{{Bo-textonly|དགེ་འདུན་འགྲུབ་}}
|-
|2
|[[File:Second Dalai Lama.jpg|thumb|200px]]
|[[2-р Далай лам]] Гэндэнжамц
|1475–1542
|1483
|1487
|{{Bo-textonly|དགེ་འདུན་རྒྱ་མཚོ་}}
|-
|3
|[[File:Sonam Gyatso.jpg|thumb|200px]]
|[[3-р Далай лам]] Содномжамц
|1543–1588
|1546
|1578
|{{Bo-textonly|བསོད་ནམས་རྒྱ་མཚོ་}}
|-
|4
|[[File:4DalaiLama cropped.jpg|thumb|200px]]
|[[4-р Далай лам]] Ёндонжамц
|1589–1617
|1601
|1603
|{{Bo-textonly|ཡོན་ཏན་རྒྱ་མཚོ་}}
|-
|5
|[[File:Thangka of the 5th Dalai Lama.jpg|thumb|200px]]
|[[5-р Далай лам]] Агваанлувсанжамц
|1617–1682
|1618
|1622
|{{Bo-textonly|བློ་བཟང་རྒྱ་མཚོ་}}
|-
|6
|[[File:6DalaiLama.jpg|thumb|200px]]
|[[6-р Далай лам]] Цанъянжамц
|1683–1706
|1688
|1697
|{{Bo-textonly|ཚངས་དབྱངས་རྒྱ་མཚོ་}}
|-
|7
|[[File:7th Dalai Lama of Tibet in 18th century thangka art detail, from- Le VIIème Dalaï lama (1708-1757) (cropped).jpg|thumb|200px]]
|[[7-р Далай лам]] Галсанжамц
|1707–1757
|1712
|1720
|{{Bo-textonly|བསྐལ་བཟང་རྒྱ་མཚོ་}}
|-
|8
|[[File:Jamphel Gyatso, 8th Dalai Lama - AMNH - DSC06244.JPG|thumb|200px]]
|[[8-р Далай лам]] Жамбалжамц
|1758–1804
|1760
|1762
|{{Bo-textonly|བྱམས་སྤེལ་རྒྱ་མཚོ་}}
|-
|9
|[[File:Lungtok Gyatso.jpg|thumb|200px]]
|[[9-р Далай лам]] Лүндогжамц
|1805–1815
|1807
|1808
|{{Bo-textonly|ལུང་རྟོགས་རྒྱ་མཚོ་}}
|-
|10
|[[File:10th Dalai Lama.jpg|thumb|200px]]
|[[10-р Далай лам]] Чүлтэмжамц
|1816–1837
|1822
|1822
|{{Bo-textonly|ཚུལ་ཁྲིམས་རྒྱ་མཚོ་}}
|-
|11
|[[File:The 11th Dalai Lama, mural in the Utse in Samye.jpg|thumb|200px]]
|[[11-р Далай лам]] Хайдавжамц
|1838–1856
|1841
|1842
|{{Bo-textonly|མཁས་གྲུབ་རྒྱ་མཚོ་}}
|-
|12
|[[File:Twelfth Dalai Lama, Trinle Gyatso.jpg|thumb|200px]]
|[[12-р Далай лам]] Пэрэнлэйжамц
|1857–1875
|1858
|1860
|{{Bo-textonly|འཕྲིན་ལས་རྒྱ་མཚོ་}}
|-
|13
|[[File:13thDalaiLama1910.jpg|thumb|200px]]
|[[13-р Далай лам]] Түвдэнжамц
|1876–1933
|1878
|1879
|{{Bo-textonly|ཐུབ་བསྟན་རྒྱ་མཚོ་}}
|-
|14
|[[File:The Dalai Lama in 2012.jpg|thumb|200px]]
|[[14-р Далай лам]] Данзанжамц
|1935 онд төрсөн
|1939
|1940&lt;br&gt;(одоо байгаа)
|{{Bo-textonly|བསྟན་འཛིན་རྒྱ་མཚོ་}}
|}

=== XIV далай лам ===
[[14-р Далай лам|XIV Далай лам]] нь [[1959]] оноос хойш [[Энэтхэг]] улсын [[Дарамсала]] хотод амьдарч байна.

== Хэлхээ, холбоос ==
* [https://mongoltoli.mn/history/h/873 Далай лам]
* Далай лам - [http://www.dalailama.com Албан ёсны веб сайт]

{{stub}}

[[Ангилал:Буддын шашин]]
[[Ангилал:Далай лам| ]]</text>
      <sha1>nvqxbr02qk05q7luods8z98tyxd0t9x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855646</id>
      <parentid>855645</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T08:07:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>855646</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5438" sha1="rlfph77az61ytnfz2bepj79n9o3u3lc" xml:space="preserve">:''Одоогийн буюу [[14-р Далай лам|14-р Далай ламын талаар эндээс]].''
'''Далай лам''' нь ('''Дээрхийн гэгээнтэн''' хэмээх тодотголтой) [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддын шашны]] ([[Шарын шашин|шарын шашны]]) тэргүүн юм.

[[1578]] онд Түмэдийн [[Алтан хан]] Төвдийн гэлүгва ёсын гуравдугаар тэргүүн [[Гуравдагч Далай лам Содномжамц|Содномжамц]]тай Хөхнуурын &quot;Цавчил&quot; хэмээх газар тусгайлан барьсан сүмд уулзаж, түүнд &quot;Далай лам&quot; хэмээх нэрийг анх өргөмжилжээ. Учир нь &quot;Гьяацо&quot; гэж түвд хэлээр &quot;Далай&quot; гэсэн үг юм. Түүнээс хойш Далай лам тэргүүтэй гэлүгвийн ёс бусад урсгалуудаас илүү зонхилон дэлгэрсэн. Далай лам нь [[Төвөдүүд|Төвөд]] болон [[Монгол үндэстэн|Монголчууд]]ын дунд амьд [[Будда|Бурхан]] хэмээн дээдлэгдсээр дөрвөн [[зуун]] жил илүү болж буй юм. Чин улсын [[Эеэр засагч]] хаан, тавдугаар дүрийн Далай ламыг олон удаа Бээжинд урьснаар 1652 онд тавдугаар дүрийн Далай лам Бээжинд ирж хаанд бараалхсан байна. 1653 онд Эевэр засагч хаан, тавдугаар дүрийн Далай ламд алтан дэнс, алтан тамга хайрлан, Далай лам гэсэн цолыг албан ёсоор хүртээсэн байна. 

== Түүх ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Далай лам нарын жагсаалт
|'''Зураг'''
|'''Дүр'''
|'''Нэр'''
|'''Тодруулалт'''
|'''Залралт'''
|'''Төвөд'''
|'''Төвөд нэр'''
|-
|1
|[[File:Gendun Drup, 1st Dalai Lama.jpg|100px]]
|[[1-р Далай лам]] Гэндэндүв
|1391–1474
|–
|N/A
|{{Bo-textonly|དགེ་འདུན་འགྲུབ་}}
|-
|2
|[[File:Second Dalai Lama.jpg|100px]]
|[[2-р Далай лам]] Гэндэнжамц
|1475–1542
|1483
|1487
|{{Bo-textonly|དགེ་འདུན་རྒྱ་མཚོ་}}
|-
|3
|[[File:Sonam Gyatso.jpg|100px]]
|[[3-р Далай лам]] Содномжамц
|1543–1588
|1546
|1578
|{{Bo-textonly|བསོད་ནམས་རྒྱ་མཚོ་}}
|-
|4
|[[File:4DalaiLama cropped.jpg|100px]]
|[[4-р Далай лам]] Ёндонжамц
|1589–1617
|1601
|1603
|{{Bo-textonly|ཡོན་ཏན་རྒྱ་མཚོ་}}
|-
|5
|[[File:Thangka of the 5th Dalai Lama.jpg|100px]]
|[[5-р Далай лам]] Агваанлувсанжамц
|1617–1682
|1618
|1622
|{{Bo-textonly|བློ་བཟང་རྒྱ་མཚོ་}}
|-
|6
|[[File:6DalaiLama.jpg|100px]]
|[[6-р Далай лам]] Цанъянжамц
|1683–1706
|1688
|1697
|{{Bo-textonly|ཚངས་དབྱངས་རྒྱ་མཚོ་}}
|-
|7
|[[File:7th Dalai Lama of Tibet in 18th century thangka art detail, from- Le VIIème Dalaï lama (1708-1757) (cropped).jpg|100px]]
|[[7-р Далай лам]] Галсанжамц
|1707–1757
|1712
|1720
|{{Bo-textonly|བསྐལ་བཟང་རྒྱ་མཚོ་}}
|-
|8
|[[File:Jamphel Gyatso, 8th Dalai Lama - AMNH - DSC06244.JPG|100px]]
|[[8-р Далай лам]] Жамбалжамц
|1758–1804
|1760
|1762
|{{Bo-textonly|བྱམས་སྤེལ་རྒྱ་མཚོ་}}
|-
|9
|[[File:Lungtok Gyatso.jpg|100px]]
|[[9-р Далай лам]] Лүндогжамц
|1805–1815
|1807
|1808
|{{Bo-textonly|ལུང་རྟོགས་རྒྱ་མཚོ་}}
|-
|10
|[[File:10th Dalai Lama.jpg|100px]]
|[[10-р Далай лам]] Чүлтэмжамц
|1816–1837
|1822
|1822
|{{Bo-textonly|ཚུལ་ཁྲིམས་རྒྱ་མཚོ་}}
|-
|11
|[[File:The 11th Dalai Lama, mural in the Utse in Samye.jpg|100px]]
|[[11-р Далай лам]] Хайдавжамц
|1838–1856
|1841
|1842
|{{Bo-textonly|མཁས་གྲུབ་རྒྱ་མཚོ་}}
|-
|12
|[[File:Twelfth Dalai Lama, Trinle Gyatso.jpg|100px]]
|[[12-р Далай лам]] Пэрэнлэйжамц
|1857–1875
|1858
|1860
|{{Bo-textonly|འཕྲིན་ལས་རྒྱ་མཚོ་}}
|-
|13
|[[File:13thDalaiLama1910.jpg|100px]]
|[[13-р Далай лам]] Түвдэнжамц
|1876–1933
|1878
|1879
|{{Bo-textonly|ཐུབ་བསྟན་རྒྱ་མཚོ་}}
|-
|14
|[[File:The Dalai Lama in 2012.jpg|100px]]
|[[14-р Далай лам]] Данзанжамц
|1935 онд төрсөн
|1939
|1940&lt;br&gt;(одоо байгаа)
|{{Bo-textonly|བསྟན་འཛིན་རྒྱ་མཚོ་}}
|}

=== XIV далай лам ===
[[14-р Далай лам|XIV Далай лам]] нь [[1959]] оноос хойш [[Энэтхэг]] улсын [[Дарамсала]] хотод амьдарч байна.

== Хэлхээ, холбоос ==
* [https://mongoltoli.mn/history/h/873 Далай лам]
* Далай лам - [http://www.dalailama.com Албан ёсны веб сайт]

{{stub}}

[[Ангилал:Буддын шашин]]
[[Ангилал:Далай лам| ]]</text>
      <sha1>rlfph77az61ytnfz2bepj79n9o3u3lc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855660</id>
      <parentid>855646</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T10:18:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>855660</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5438" sha1="8p3l7j9hhgx8e4nvgitrgzhgi4t4mev" xml:space="preserve">:''Одоогийн буюу [[14-р Далай лам|14-р Далай ламын талаар эндээс]].''
'''Далай лам''' нь ('''Дээрхийн гэгээнтэн''' хэмээх тодотголтой) [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддын шашны]] ([[Шарын шашин|шарын шашны]]) тэргүүн юм.

[[1578]] онд Түмэдийн [[Алтан хан]] Төвдийн гэлүгва ёсын гуравдугаар тэргүүн [[Гуравдагч Далай лам Содномжамц|Содномжамц]]тай Хөхнуурын &quot;Цавчил&quot; хэмээх газар тусгайлан барьсан сүмд уулзаж, түүнд &quot;Далай лам&quot; хэмээх нэрийг анх өргөмжилжээ. Учир нь &quot;Гьяацо&quot; гэж түвд хэлээр &quot;Далай&quot; гэсэн үг юм. Түүнээс хойш Далай лам тэргүүтэй гэлүгвийн ёс бусад урсгалуудаас илүү зонхилон дэлгэрсэн. Далай лам нь [[Төвөдүүд|Төвөд]] болон [[Монгол үндэстэн|Монголчууд]]ын дунд амьд [[Будда|Бурхан]] хэмээн дээдлэгдсээр дөрвөн [[зуун]] жил илүү болж буй юм. Чин улсын [[Эеэр засагч]] хаан, тавдугаар дүрийн Далай ламыг олон удаа Бээжинд урьснаар 1652 онд тавдугаар дүрийн Далай лам Бээжинд ирж хаанд бараалхсан байна. 1653 онд Эевэр засагч хаан, тавдугаар дүрийн Далай ламд алтан дэнс, алтан тамга хайрлан, Далай лам гэсэн цолыг албан ёсоор хүртээсэн байна. 

== Түүх ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Далай лам нарын жагсаалт
|'''Дүр'''
|'''Зураг'''
|'''Нэр'''
|'''Тодруулалт'''
|'''Залралт'''
|'''Төвөд'''
|'''Төвөд нэр'''
|-
|1
|[[File:Gendun Drup, 1st Dalai Lama.jpg|100px]]
|[[1-р Далай лам]] Гэндэндүв
|1391–1474
|–
|N/A
|{{Bo-textonly|དགེ་འདུན་འགྲུབ་}}
|-
|2
|[[File:Second Dalai Lama.jpg|100px]]
|[[2-р Далай лам]] Гэндэнжамц
|1475–1542
|1483
|1487
|{{Bo-textonly|དགེ་འདུན་རྒྱ་མཚོ་}}
|-
|3
|[[File:Sonam Gyatso.jpg|100px]]
|[[3-р Далай лам]] Содномжамц
|1543–1588
|1546
|1578
|{{Bo-textonly|བསོད་ནམས་རྒྱ་མཚོ་}}
|-
|4
|[[File:4DalaiLama cropped.jpg|100px]]
|[[4-р Далай лам]] Ёндонжамц
|1589–1617
|1601
|1603
|{{Bo-textonly|ཡོན་ཏན་རྒྱ་མཚོ་}}
|-
|5
|[[File:Thangka of the 5th Dalai Lama.jpg|100px]]
|[[5-р Далай лам]] Агваанлувсанжамц
|1617–1682
|1618
|1622
|{{Bo-textonly|བློ་བཟང་རྒྱ་མཚོ་}}
|-
|6
|[[File:6DalaiLama.jpg|100px]]
|[[6-р Далай лам]] Цанъянжамц
|1683–1706
|1688
|1697
|{{Bo-textonly|ཚངས་དབྱངས་རྒྱ་མཚོ་}}
|-
|7
|[[File:7th Dalai Lama of Tibet in 18th century thangka art detail, from- Le VIIème Dalaï lama (1708-1757) (cropped).jpg|100px]]
|[[7-р Далай лам]] Галсанжамц
|1707–1757
|1712
|1720
|{{Bo-textonly|བསྐལ་བཟང་རྒྱ་མཚོ་}}
|-
|8
|[[File:Jamphel Gyatso, 8th Dalai Lama - AMNH - DSC06244.JPG|100px]]
|[[8-р Далай лам]] Жамбалжамц
|1758–1804
|1760
|1762
|{{Bo-textonly|བྱམས་སྤེལ་རྒྱ་མཚོ་}}
|-
|9
|[[File:Lungtok Gyatso.jpg|100px]]
|[[9-р Далай лам]] Лүндогжамц
|1805–1815
|1807
|1808
|{{Bo-textonly|ལུང་རྟོགས་རྒྱ་མཚོ་}}
|-
|10
|[[File:10th Dalai Lama.jpg|100px]]
|[[10-р Далай лам]] Чүлтэмжамц
|1816–1837
|1822
|1822
|{{Bo-textonly|ཚུལ་ཁྲིམས་རྒྱ་མཚོ་}}
|-
|11
|[[File:The 11th Dalai Lama, mural in the Utse in Samye.jpg|100px]]
|[[11-р Далай лам]] Хайдавжамц
|1838–1856
|1841
|1842
|{{Bo-textonly|མཁས་གྲུབ་རྒྱ་མཚོ་}}
|-
|12
|[[File:Twelfth Dalai Lama, Trinle Gyatso.jpg|100px]]
|[[12-р Далай лам]] Пэрэнлэйжамц
|1857–1875
|1858
|1860
|{{Bo-textonly|འཕྲིན་ལས་རྒྱ་མཚོ་}}
|-
|13
|[[File:13thDalaiLama1910.jpg|100px]]
|[[13-р Далай лам]] Түвдэнжамц
|1876–1933
|1878
|1879
|{{Bo-textonly|ཐུབ་བསྟན་རྒྱ་མཚོ་}}
|-
|14
|[[File:The Dalai Lama in 2012.jpg|100px]]
|[[14-р Далай лам]] Данзанжамц
|1935 онд төрсөн
|1939
|1940&lt;br&gt;(одоо байгаа)
|{{Bo-textonly|བསྟན་འཛིན་རྒྱ་མཚོ་}}
|}

=== XIV далай лам ===
[[14-р Далай лам|XIV Далай лам]] нь [[1959]] оноос хойш [[Энэтхэг]] улсын [[Дарамсала]] хотод амьдарч байна.

== Хэлхээ, холбоос ==
* [https://mongoltoli.mn/history/h/873 Далай лам]
* Далай лам - [http://www.dalailama.com Албан ёсны веб сайт]

{{stub}}

[[Ангилал:Буддын шашин]]
[[Ангилал:Далай лам| ]]</text>
      <sha1>8p3l7j9hhgx8e4nvgitrgzhgi4t4mev</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кальяри</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22942</id>
    <revision>
      <id>855589</id>
      <parentid>850391</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T19:40:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>855589</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10340" sha1="osaz939wh4nw09hnc2io6li9jasgj5x" xml:space="preserve">{{Short description|Италийн Сардинийн хамгийн том хот}}
{{distinguish|Калгари}}
{{Инфобокс Италийн коммун
|name                = Кальяри
|official_name       = Comune di Cagliari
|native_name         = {{native name|it|Cagliari}}&lt;br/&gt;{{native name|sc|Casteddu}}
|image_flag          = File:Flag of Cagliari.svg
|image_skyline       = File:Cagliari collage.png
|imagesize           =
|image_alt           =
|foot_montage        = 
|image_caption       = Гэгээн Ремигийн бэхлэлт; Марина Пиккола; Кастелло; Сан Сатурниногийн сүм; Хотын танхим; Бонарийн сүм;  Поетто далайн эрэг; Монте Кларо болон Молентаргиус цэцэрлэгт хүрээлэн
|image_shield        = Cagliari-Stemma.svg
|shield_alt          =
|image_map           =
|map_alt             =
|map_caption         =
|pushpin_map         = Итали#Сардини#Европ
|pushpin_label_position =
|pushpin_map_alt     =
|coordinates         = {{coord|39|13|40|N|09|06|40|E|region:IT_type:city|display=inline,title}}
|coordinates_footnotes =
|region              = [[Сардини]]
| metropolitan_city   = [[Кальяри их хот|Кальяри]] (CA)
|mayor_party         = [[Дэвшилтэт Нам (Сардини)|Дэвшилтэт Нам]]
|mayor               = [[Массимо Зедда]]
|area_footnotes      =
|area_total_km2      = 85.45
|population_footnotes = &lt;ref&gt;[[Үндэсний статистикийн хүрээлэн (Итали)|Истат]]аас авсан хүн амын мэдээлэл&lt;/ref&gt;
|population_total    = 145981
|population_as_of    = 2026
|population_demonyms  = 
|population metro area = 420000
Cagliaritano&lt;br /&gt;Casteddaju
|telephone=
|elevation_footnotes =
|elevation_m         = 4
|postalcode=
|istat=092009
|saint = 
|day                 = 10 сарын 30
|postal_code         = 09121–09131, 09134
|area_code           = 070
|website             = {{official website|https://www.comune.cagliari.it/}}
|footnotes           =
}}

'''Кальяри''' ({{Lang-it|Cagliari}}, {{lang-sc|Casteddu}}) нь Италийн нэгэн бүс болох [[Сардини]] арлын нийслэл юм. Кальяригийн Сардини нэр болох '''Casteddu''' нь ''шилтгээн'' гэсэн утгатай. 156,000 орчим оршин суугчтай бөгөөд ойр орчмын дагуул хотуудад нийт 480,000 орчим хүн оршин сууна ([[метрополитан бүс]]).
Он удаан жилийн түүхтэй эртний хот болох Кальяри нь олон соёл иргэншлийн үеийг туулжээ. 1324-1720, 1798-1815 онуудад [[Сардинийн Хант Улс]]ын нийслэл (1861 онд [[Италийн хаант улс|Италийн Хант Улсад]] нэгдсэн) байв. [[Кальяригийн их сургууль]], [[Кальяригийн аркдиокез|Ромын Католик сүмийн Сардинийн аркдиокез]]&lt;ref&gt;{{cite web|author=David M. Cheney |url=http://www.catholic-hierarchy.org/diocese/dcagl.html |title=Cagliari (Archdiocese) |publisher=[Catholic-Hierarchy] |date= |accessdate=2010-04-20}}&lt;/ref&gt; байрлах тус хот нь бүс нутгийнхаа соёл, боловсрол, улс төр, урлагийн төв бөгөөд [[модерн]] урсгалын уран барилгууд, хөшөө дурсгалуудаараа алдартай&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.it-schools.com/sections/travel-and-culture-in-italy/sardiniat/cagliari-art.shtml |title=Cagliari art (Italian Language Schools and Courses to Learn Italian in Italy.) |publisher=It-schools.com |date= |accessdate=2010-04-20 |archive-date=2020-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200727061458/http://www.it-schools.com/sections/travel-and-culture-in-italy/sardiniat/cagliari-art.shtml |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Сардинийн эдийн засаг, аж үйлдвэрийн төв болох Кальярид [[Кальяри боомт|Газрын дундад тэнгисийн хамгийн том боомтуудын нэг]], мөн [[Кальяри-Эльмас нисэх онгоцны буудал|олон улсын нисэх онгоцны буудал]] байхаас гадна орлогын түвшнээрээ Италидаа 28-д орж, [[Турин]], [[Виченца]], [[Генуя]] зэрэг хойд Италийн хотуудтай өрсөлддөг юм&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ilsole24ore.com/speciali/redditi_comuni_08/ |title=La classifica dei redditi nei comuni capoluogo di provincia |publisher=Il Sole 24 ORE |date= |accessdate=2010-04-20 |archive-date=2011-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110512174557/http://www.ilsole24ore.com/speciali/redditi_comuni_08/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

== Уур амьсгал ==
{{Уур амьсгалын хүснэгт
|location = Кальяри ([[Кальяри Ельмас нисэх буудал|Ельмас нисэх буудал]]), өндөр: {{convert|4|m|abbr=on}}, 1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1981–-2020
|metric first = yes
|single line = yes
|Jan high C = 14.7
|Feb high C = 15.0
|Mar high C = 17.5
|Apr high C = 19.9
|May high C = 24.1
|Jun high C = 28.7
|Jul high C = 31.7
|Aug high C = 32.1
|Sep high C = 28.1
|Oct high C = 23.9
|Nov high C = 19.0
|Dec high C = 15.7
|year high C = 
| Jan record high C =21.0
| Feb record high C =23.8
| Mar record high C =26.2
| Apr record high C =29.0
| May record high C =34.6
| Jun record high C =39.0
| Jul record high C =44.6
| Aug record high C =41.8
| Sep record high C =35.9
| Oct record high C =31.8
| Nov record high C =26.4
| Dec record high C =23.4
|Jan mean C = 10.0
|Feb mean C = 10.0
|Mar mean C = 12.4
|Apr mean C = 14.8
|May mean C = 18.7
|Jun mean C = 23.0
|Jul mean C = 25.7
|Aug mean C = 26.2
|Sep mean C = 22.7
|Oct mean C = 18.8
|Nov mean C = 14.5
|Dec mean C = 11.2
|year mean C = 
| Jan record low C  =-4.8
| Feb record low C  =-3.2
| Mar record low C  =-2.2
| Apr record low C  =-0.4
| May record low C  =4.8
| Jun record low C  =8.8
| Jul record low C  =11.8
| Aug record low C  =12.6
| Sep record low C  =9.0
| Oct record low C  =2.6
| Nov record low C  =-2.0
| Dec record low C  =-3.4
|Jan low C = 5.4
|Feb low C = 5.1
|Mar low C = 7.3
|Apr low C = 9.7
|May low C = 13.3
|Jun low C = 17.3
|Jul low C = 19.9
|Aug low C = 20.5
|Sep low C = 17.5
|Oct low C = 13.9
|Nov low C = 10.0
|Dec low C = 6.8
|year low C = 
|precipitation colour = green
|Jan precipitation mm = 37.1
|Feb precipitation mm = 33.9
|Mar precipitation mm = 32.1
|Apr precipitation mm = 45.6
|May precipitation mm = 26.2
|Jun precipitation mm = 12.5
|Jul precipitation mm = 3.10
|Aug precipitation mm = 11.4
|Sep precipitation mm = 38.5
|Oct precipitation mm = 43.9
|Nov precipitation mm = 74.0
|Dec precipitation mm = 54.9
|Jan precipitation days = 6.5
|Feb precipitation days = 5.8
|Mar precipitation days = 5.7
|Apr precipitation days = 6.4
|May precipitation days = 4.2
|Jun precipitation days = 2.2
|Jul precipitation days = 0.6
|Aug precipitation days = 1.4
|Sep precipitation days = 4.2
|Oct precipitation days = 5.3
|Nov precipitation days = 8.3
|Dec precipitation days = 8.0
|unit precipitation days = 1.0 мм
| Jan humidity    =77.7
| Feb humidity    =73.4
| Mar humidity    =71.4
| Apr humidity    =69.8
| May humidity    =67.8
| Jun humidity    =63.5
| Jul humidity    =61.3
| Aug humidity    =62.7
| Sep humidity    =66.7
| Oct humidity    =71.6
| Nov humidity    =76.3
| Dec humidity    =77.9
|Jan sun = 155.0
|Feb sun = 166.0
|Mar sun = 217.6
|Apr sun = 222.6
|May sun = 271.3
|Jun sun = 312.3
|Jul sun = 339.8
|Aug sun = 314.0
|Sep sun = 240.3
|Oct sun = 199.3
|Nov sun = 150.3
|Dec sun = 140.7
|year sun = 
|source 1 = [[NCEI|NCEI.NOAA]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Italy/CSV/CagliariElmas_16560.csv |title=World Meteorological Organization Climate Normals for 1991-2020: CagliariElmas-16560 |access-date=2026-05-04 |website=ncei.noaa.gov |publisher=[[NOAA|Үндэсний далай тэнгисийн болон агаар мандлын захиргаа]] |no-pp=y |type=Excel |format=CSV |archive-date=2024-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240227213537/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Italy/CSV/CagliariElmas_16560.csv |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|source 2 = Meteo Climat,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/listenormale-1981-2010-1-p114.php|title=	moyennes 1981/2010 }}&lt;/ref&gt; [[Servizio Meteorologico]]&lt;ref name=ServizioMeteorologico2&gt;{{cite web|url=http://clima.meteoam.it/RicercaDati.php|title= Climatologia - Ricerca Dati|publisher=[[Италийн цаг уурын алба|Servizio Meteorologico dell'Aeronautica Militare]]|access-date=2026-05-04}}&lt;/ref&gt; ба WeatherBase&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=6561&amp;cityname=Cagliari,+Sardinia,+Italy&amp;units=|title=Cagliari, Italy Travel Weather Averages (Weatherbase)|website=Weatherbase|access-date=2026-05-04|archive-date=2023-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20230505101533/http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=6561&amp;cityname=Cagliari%2C+Sardinia%2C+Italy&amp;units=|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|date = 2015}}

== Цахим холбоос ==
* {{Commonscat|Cagliari|Кальяри}}
* [https://web.archive.org/web/19990508161455/http://www.comune.cagliari.it/ Кальяри хотын цахим хуудас]
* [http://www.visit-cagliari.it/ Кальяри хотын албан ёсны аялал жуулчлалын цахим хуудас]

==Эшлэл==
{{Reflist}}

[[Ангилал:Кальяри| ]]
[[Ангилал:Далайн боомттой суурин]]
[[Ангилал:Сардинийн коммун]]
[[Ангилал:Италийн мужийн нийслэл]]
[[Ангилал:Сардинийн суурин]]
[[Ангилал:Италийн аймгийн төв]]
[[Ангилал:Италийн их сургуулийн хот]]</text>
      <sha1>osaz939wh4nw09hnc2io6li9jasgj5x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855590</id>
      <parentid>855589</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T19:41:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>855590</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10340" sha1="r52dtr09hz13zso8rc93x2uuahhmnbh" xml:space="preserve">{{Short description|Италийн Сардинийн хамгийн том хот}}
{{distinguish|Калгари}}
{{Инфобокс Италийн коммун
|name                = Кальяри
|official_name       = Comune di Cagliari
|native_name         = {{native name|it|Cagliari}}&lt;br/&gt;{{native name|sc|Casteddu}}
|image_flag          = File:Flag of Cagliari.svg
|image_skyline       = File:Cagliari collage.png
|imagesize           =
|image_alt           =
|foot_montage        = 
|image_caption       = Гэгээн Ремигийн бэхлэлт; Марина Пиккола; Кастелло; Сан Сатурниногийн сүм; Хотын танхим; Бонарийн сүм;  Поетто далайн эрэг; Монте Кларо болон Молентаргиус цэцэрлэгт хүрээлэн
|image_shield        = Cagliari-Stemma.svg
|shield_alt          =
|image_map           =
|map_alt             =
|map_caption         =
|pushpin_map         = Итали#Сардини#Европ
|pushpin_label_position =
|pushpin_map_alt     =
|coordinates         = {{coord|39|13|40|N|09|06|40|E|region:IT_type:city|display=inline,title}}
|coordinates_footnotes =
|region              = [[Сардини]]
| metropolitan_city   = [[Кальяри их хот|Кальяри]] (CA)
|mayor_party         = [[Дэвшилтэт Нам (Сардини)|Дэвшилтэт Нам]]
|mayor               = [[Массимо Зедда]]
|area_footnotes      =
|area_total_km2      = 85.45
|population_footnotes = &lt;ref&gt;[[Үндэсний статистикийн хүрээлэн (Итали)|Истат]]аас авсан хүн амын мэдээлэл&lt;/ref&gt;
|population_total    = 145981
|population_as_of    = 2026
|population_demonyms  = 
|population metro area = 420000
Cagliaritano&lt;br /&gt;Casteddaju
|telephone=
|elevation_footnotes =
|elevation_m         = 4
|postalcode=
|istat=092009
|saint = 
|day                 = 10 сарын 30
|postal_code         = 09121–09131, 09134
|area_code           = 070
|website             = {{official website|https://www.comune.cagliari.it/}}
|footnotes           =
}}

'''Кальяри''' ({{Lang-it|Cagliari}}, {{lang-sc|Casteddu}}) нь Италийн нэгэн бүс болох [[Сардини]] арлын нийслэл юм. Кальяригийн Сардини нэр болох '''Casteddu''' нь ''шилтгээн'' гэсэн утгатай. 156,000 орчим оршин суугчтай бөгөөд ойр орчмын дагуул хотуудад нийт 480,000 орчим хүн оршин сууна ([[метрополитан бүс]]).
Он удаан жилийн түүхтэй эртний хот болох Кальяри нь олон соёл иргэншлийн үеийг туулжээ. 1324-1720, 1798-1815 онуудад [[Сардинийн Хант Улс]]ын нийслэл (1861 онд [[Италийн хаант улс|Италийн Хант Улсад]] нэгдсэн) байв. [[Кальяригийн их сургууль]], [[Кальяригийн аркдиокез|Ромын Католик сүмийн Сардинийн аркдиокез]]&lt;ref&gt;{{cite web|author=David M. Cheney |url=http://www.catholic-hierarchy.org/diocese/dcagl.html |title=Cagliari (Archdiocese) |publisher=[Catholic-Hierarchy] |date= |accessdate=2010-04-20}}&lt;/ref&gt; байрлах тус хот нь бүс нутгийнхаа соёл, боловсрол, улс төр, урлагийн төв бөгөөд [[модерн]] урсгалын уран барилгууд, хөшөө дурсгалуудаараа алдартай&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.it-schools.com/sections/travel-and-culture-in-italy/sardiniat/cagliari-art.shtml |title=Cagliari art (Italian Language Schools and Courses to Learn Italian in Italy.) |publisher=It-schools.com |date= |accessdate=2010-04-20 |archive-date=2020-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200727061458/http://www.it-schools.com/sections/travel-and-culture-in-italy/sardiniat/cagliari-art.shtml |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Сардинийн эдийн засаг, аж үйлдвэрийн төв болох Кальярид [[Кальяри боомт|Газрын дундад тэнгисийн хамгийн том боомтуудын нэг]], мөн [[Кальяри Ельмас нисэх онгоцны буудал|олон улсын нисэх онгоцны буудал]] байхаас гадна орлогын түвшнээрээ Италидаа 28-д орж, [[Турин]], [[Виченца]], [[Генуя]] зэрэг хойд Италийн хотуудтай өрсөлддөг юм&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ilsole24ore.com/speciali/redditi_comuni_08/ |title=La classifica dei redditi nei comuni capoluogo di provincia |publisher=Il Sole 24 ORE |date= |accessdate=2010-04-20 |archive-date=2011-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110512174557/http://www.ilsole24ore.com/speciali/redditi_comuni_08/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

== Уур амьсгал ==
{{Уур амьсгалын хүснэгт
|location = Кальяри ([[Кальяри Ельмас нисэх буудал|Ельмас нисэх буудал]]), өндөр: {{convert|4|m|abbr=on}}, 1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1981–-2020
|metric first = yes
|single line = yes
|Jan high C = 14.7
|Feb high C = 15.0
|Mar high C = 17.5
|Apr high C = 19.9
|May high C = 24.1
|Jun high C = 28.7
|Jul high C = 31.7
|Aug high C = 32.1
|Sep high C = 28.1
|Oct high C = 23.9
|Nov high C = 19.0
|Dec high C = 15.7
|year high C = 
| Jan record high C =21.0
| Feb record high C =23.8
| Mar record high C =26.2
| Apr record high C =29.0
| May record high C =34.6
| Jun record high C =39.0
| Jul record high C =44.6
| Aug record high C =41.8
| Sep record high C =35.9
| Oct record high C =31.8
| Nov record high C =26.4
| Dec record high C =23.4
|Jan mean C = 10.0
|Feb mean C = 10.0
|Mar mean C = 12.4
|Apr mean C = 14.8
|May mean C = 18.7
|Jun mean C = 23.0
|Jul mean C = 25.7
|Aug mean C = 26.2
|Sep mean C = 22.7
|Oct mean C = 18.8
|Nov mean C = 14.5
|Dec mean C = 11.2
|year mean C = 
| Jan record low C  =-4.8
| Feb record low C  =-3.2
| Mar record low C  =-2.2
| Apr record low C  =-0.4
| May record low C  =4.8
| Jun record low C  =8.8
| Jul record low C  =11.8
| Aug record low C  =12.6
| Sep record low C  =9.0
| Oct record low C  =2.6
| Nov record low C  =-2.0
| Dec record low C  =-3.4
|Jan low C = 5.4
|Feb low C = 5.1
|Mar low C = 7.3
|Apr low C = 9.7
|May low C = 13.3
|Jun low C = 17.3
|Jul low C = 19.9
|Aug low C = 20.5
|Sep low C = 17.5
|Oct low C = 13.9
|Nov low C = 10.0
|Dec low C = 6.8
|year low C = 
|precipitation colour = green
|Jan precipitation mm = 37.1
|Feb precipitation mm = 33.9
|Mar precipitation mm = 32.1
|Apr precipitation mm = 45.6
|May precipitation mm = 26.2
|Jun precipitation mm = 12.5
|Jul precipitation mm = 3.10
|Aug precipitation mm = 11.4
|Sep precipitation mm = 38.5
|Oct precipitation mm = 43.9
|Nov precipitation mm = 74.0
|Dec precipitation mm = 54.9
|Jan precipitation days = 6.5
|Feb precipitation days = 5.8
|Mar precipitation days = 5.7
|Apr precipitation days = 6.4
|May precipitation days = 4.2
|Jun precipitation days = 2.2
|Jul precipitation days = 0.6
|Aug precipitation days = 1.4
|Sep precipitation days = 4.2
|Oct precipitation days = 5.3
|Nov precipitation days = 8.3
|Dec precipitation days = 8.0
|unit precipitation days = 1.0 мм
| Jan humidity    =77.7
| Feb humidity    =73.4
| Mar humidity    =71.4
| Apr humidity    =69.8
| May humidity    =67.8
| Jun humidity    =63.5
| Jul humidity    =61.3
| Aug humidity    =62.7
| Sep humidity    =66.7
| Oct humidity    =71.6
| Nov humidity    =76.3
| Dec humidity    =77.9
|Jan sun = 155.0
|Feb sun = 166.0
|Mar sun = 217.6
|Apr sun = 222.6
|May sun = 271.3
|Jun sun = 312.3
|Jul sun = 339.8
|Aug sun = 314.0
|Sep sun = 240.3
|Oct sun = 199.3
|Nov sun = 150.3
|Dec sun = 140.7
|year sun = 
|source 1 = [[NCEI|NCEI.NOAA]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Italy/CSV/CagliariElmas_16560.csv |title=World Meteorological Organization Climate Normals for 1991-2020: CagliariElmas-16560 |access-date=2026-05-04 |website=ncei.noaa.gov |publisher=[[NOAA|Үндэсний далай тэнгисийн болон агаар мандлын захиргаа]] |no-pp=y |type=Excel |format=CSV |archive-date=2024-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240227213537/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Italy/CSV/CagliariElmas_16560.csv |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|source 2 = Meteo Climat,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/listenormale-1981-2010-1-p114.php|title=	moyennes 1981/2010 }}&lt;/ref&gt; [[Servizio Meteorologico]]&lt;ref name=ServizioMeteorologico2&gt;{{cite web|url=http://clima.meteoam.it/RicercaDati.php|title= Climatologia - Ricerca Dati|publisher=[[Италийн цаг уурын алба|Servizio Meteorologico dell'Aeronautica Militare]]|access-date=2026-05-04}}&lt;/ref&gt; ба WeatherBase&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=6561&amp;cityname=Cagliari,+Sardinia,+Italy&amp;units=|title=Cagliari, Italy Travel Weather Averages (Weatherbase)|website=Weatherbase|access-date=2026-05-04|archive-date=2023-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20230505101533/http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=6561&amp;cityname=Cagliari%2C+Sardinia%2C+Italy&amp;units=|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|date = 2015}}

== Цахим холбоос ==
* {{Commonscat|Cagliari|Кальяри}}
* [https://web.archive.org/web/19990508161455/http://www.comune.cagliari.it/ Кальяри хотын цахим хуудас]
* [http://www.visit-cagliari.it/ Кальяри хотын албан ёсны аялал жуулчлалын цахим хуудас]

==Эшлэл==
{{Reflist}}

[[Ангилал:Кальяри| ]]
[[Ангилал:Далайн боомттой суурин]]
[[Ангилал:Сардинийн коммун]]
[[Ангилал:Италийн мужийн нийслэл]]
[[Ангилал:Сардинийн суурин]]
[[Ангилал:Италийн аймгийн төв]]
[[Ангилал:Италийн их сургуулийн хот]]</text>
      <sha1>r52dtr09hz13zso8rc93x2uuahhmnbh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Доод цагаан нуур</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26401</id>
    <revision>
      <id>855598</id>
      <parentid>834815</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T01:26:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-26990-28</username>
        <id>104359</id>
      </contributor>
      <comment>Нийт иргэдийн ундны усны эх үүсвэр буюу цэнгэг уснай нуур</comment>
      <origin>855598</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1762" sha1="eviwouwcxqtd1fnvm4wg9hpuj80j0mo" xml:space="preserve">{{Short description|Монголын Хөвсгөл аймгийн нуур}}
{{Инфобокс нуур
| name = Доод цагаан нуур
| image = ISS020-E-45925 - View of Dood Tsagaan Lake.jpg
| caption = Хиймэл дагуулаас авсан зураг
| image_bathymetry = 
|pushpin_map=Монгол
| caption_bathymetry = 
| location = [[Дархадын хотгор]]
| coords = {{coord|51|19|N|99|23|E|type:waterbody_region:MN|display=inline,title}}
| type = 
| inflow = Шишгэд гол, Хогорог гол, [[Шарга гол]], Хармай гол, Арсайн гол
| outflow = [[Шишгэд гол]]
| catchment = 
| basin_countries = Монгол
| length = {{convert|18|km|abbr=on}}
| width = {{convert|7|km|abbr=on}}
| area = {{convert|64|km2|abbr=on}}
| depth = 
| max-depth = {{convert|15|m|abbr=on}}
| volume = 
| residence_time = 
| shore = 
| elevation = {{convert|1600|m|abbr=on}}
| islands = 
| cities = [[Цагааннуур сум]]
}}

'''Доод цагаан нуур''' нь [[Хөвсгөл|Хөвсгөл аймгийн]] [[Дархадын хотгор]] дахь нуур. Нуурын хойд хэсэгт [[Тарган нуур]] орших ба нуурын баруун эрэг дээр [[Цагааннуур сум]]ын төв байрладаг. Тус сумын нийт 2000 орчим хүн амын ундны усны эх үүсвэр буюу цэнгэг устай нуур юм.

==Мөн үзэх==
* [[Монгол орны томоохон нуурууд]]

{{commonscat}}
{{Монголын нуур}}

[[Ангилал:Азийн нуур]]
[[Ангилал:Монголын нуур]]
[[Ангилал:Хөвсгөл аймгийн нуур]]


{{lake-stub}}
{{Mongolia-stub}}</text>
      <sha1>eviwouwcxqtd1fnvm4wg9hpuj80j0mo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>UTC-3</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26794</id>
    <revision>
      <id>855579</id>
      <parentid>816913</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T14:50:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KenntnisseSchüler</username>
        <id>102363</id>
      </contributor>
      <origin>855579</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3088" sha1="byay8awxds21cxg6ota471y3aq33i4r" xml:space="preserve">[[File:Timezones2008 UTC-3 gray.png|thumb|300px|UTC−03: Хөх (нэгдүгээр сар), улбар шар (долоодугаар сар), Шар (жилийн турш), усан цэнхэр - далайн хэсэг]]
'''UTC−03:00''' нь [[Гринвичийн цаг]]аас 3 цагаар хоцорч явдаг цагийн бүс юм.

==Стандарт цаг (бүтэн жилийн турш)==
*[[Суринам]]
*[[Фолклендын арлууд]]
*[[Францын Гвиана]]
*[[Бразил]] - Зүүн хойд мужууд
**[[Алагоас]], [[Амапа]], [[Бахиа]], [[Сеара]], [[Маранхан]], [[Пара]], [[Параиба]], [[Пернамбуко]], [[Пиауи]], [[Рио Гранде до Норте]], [[Сержипе]], [[Токантинс муж|Токантинс]]
*[[Аргентин]]&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1187055 |wayback=20091018063808 |text=Archive copy |archiv-bot=2024-09-23 00:45:17 InternetArchiveBot }} retrieved on Oct. 17, 2009&lt;/ref&gt;
* [[Антарктик]] - [[Грэхэм арал]]

==Стандарт цаг (Өмнөд хагас бөмбөрцгийн өвөл)==
*[[Бразил]] - Өмнөд, зүүн өмнөд мужууд
**[[Бразилын Холбооны Тойрог|Дистрито Федерал]], [[Эспирито Санто]], [[Гойас]], [[Минас Жерайс]], [[Парана (муж)|Парана]],  [[Рио де Жанейро муж|Рио де Жанейро]], [[Рио Гранде до Сул]], [[Санта Катарина муж|Санта Катарина]], [[Сан Пауло муж|Сан Пауло]], [[Бахиа]]
*[[Уругвай]]

==Стандарт цаг (Хойд хагас бөмбөрцгийн өвөл)==
*[[Гренланд]] (Калааллит Нунаат) - өмнөд болон баруун өмнөд эргийг оролцуулсан арлын ихэнх хэсэг - [[Европын Холбоо]]ны зуны цагийн дүрмийг баримтална
*[[Сен-Пьер ба Микелон]] (Франц) - observes North American DST rules

==Зуны цаг (Хойд хагас бөмбөрцгийн зун)==
*[[Канад]] (Атлантын зуны цаг)
**[[Нова Скотиа]], [[Нью Брунсвик]], [[Принс Эдвард арал]], зүүн өмнөд үзүүрээс бусад [[Лабрадор]]
*[[Бермуда]] (Их Британи)
*[[Гренланд]] (Калааллит Нунаат) - Баруун хойд - [[Туле]]гийн орчмын бүс - Хойд Америкийн зуны цагийн дүрмийг баримтална

==Зуны цаг (Өмнөд хагас бөмбөрцгийн зун)==
*[[Бразил]]  - Баруун өмнөд мужууд
**[[Мато Гроссо]], [[Мато Гроссо до Сул]]
*[[Чили]] - эх газрын хэсэг
*[[Парагвай]]

==Эх сурвалж==
{{reflist}}

{{Цагийн бүсүүд}}

[[Ангилал:Цагийн бүс|UTC17]]</text>
      <sha1>byay8awxds21cxg6ota471y3aq33i4r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Архины бус гаралтай элэг өөхлөх өвчин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27310</id>
    <revision>
      <id>855582</id>
      <parentid>688818</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T14:50:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KenntnisseSchüler</username>
        <id>102363</id>
      </contributor>
      <origin>855582</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14334" sha1="oiszps2qxlat8l5k89obrkpdtochcli" xml:space="preserve">Согтууруулах ундаа хэтрүүлэн хэрэглэдэггүй хүмүүст (долоо хоногт 140 г-аас дээш хэмжээний этилийн спирт хэрэглээгүй гэх) үүсэх [[элэг]]ний эд дэх өөхний хэт хуримтлалыг (стеатоз) '''архины бус гаралтай элэг өөхлөх өвчин''' гэнэ. Элэг өөхлөх нь бүлэг өвчин бөгөөд эхний шатандаа элэгний энгийн стеатоз хэлбэрээр илэрч, хүндэрсэн дараагийн шатандаа эдийн үрэвсэл, элэгний эсийн хөөлт, фиброз бүхий архины бус гаралтай стеатогепатит (Non alcoholic steatohepatitis- NASH) гэх өвчнүүдээс бүрддэг &lt;ref&gt;Wanless IR, Lentz JS. Fatty liver hepatitis (steatohepatitis) and obesity: an autopsy study with analysis of risk factors. Hepatology (Baltimore, Md). 1990; 12: 1106-10&lt;/ref&gt;.  

== Ерөнхий ==
Элэг нь липидийн метаболизмд чухал эрхтэн бөгөөд нарийн гэдэснээс шимэгдсэн өөх, тосны гаралтай бодисуудыг үүдэн венийн судасны системээр хүлээн авч, боловсруулж, хадгалаж дараагийн эрхтэнд хүргүүлэх нарийн тэнцвэрт үүргийг биелүүлдэг. Организмд энэ метаболизмын тэнцвэр алдагдах үеийн нэг илэрэл нь элэгний эс доторх липидын төрөл болох триглицеридын хуримтлал юм. Тэнцвэр алдагдах шалтгаан нь олон байж болох боловч өөх, тосны хангалтын илүүдэл эсхүл задлан боловсруулалтын дутагдал гэсэн үндсэн 2 хэсэгт шалтгаануудыг хувааж болно.
 
Согтууруулах ундаа удаан хугацаагаар хэтрүүлэн хэрэглэх, судсаар тэжээл авах, зарим төрлийн эм хэрэглэх, өөхөн хүчлийн исэлдэлтийн ферментүүдийн төрөлхийн дутагдал гэх мэт тохиолдолуудад элэг өөхлөх боловч дийлэнх тохиолдолд өөх тос хэтрүүлэн хэрэглэж, таргаласантай холбоотойгоор элэг өөхөлдөг. Таргалалттай холбоотой элэг өөхлөлтийн үед мөн инсулины мэдрэгшил алдагдах, өлөн үеийн цусан дахь чихрийн хэмжээ нэмэгдэх, дислипидеми, даралт нэмэгдэх зэрэг шинж тэмдэгүүд илэрдэг учир зарим мэргэжилтэнүүдийн үзэж байгаагаар элэг өөхлөл нь метаболизмын синдромын элэгний илрэл юм. Метаболизмын синдром нь өнөөгийн нийгэм дэхь тэжээлийн хэрэгцээ, биеийн хөдөлгөөний хоорондох тэнцвэр алдагдсантай холбоотойгоор үүсдэг өөрчлөлт бөгөөд жингийн илүүдэл, таргалалтын хамт дэлхийд тархац өндөртэй байна. 

== Патомеханизм ==
Триглицеридын ердийн задрал нь гол төлөв митохондрид β исэлдэлтээр явагдах боловч пероксисомын болон эндосомын исэлдэлтүүд задралын явцад мөн бага хэмжээгээр оролцдог. Митохондрын исэлдэлтийн явцад чөлөөт өөхөн хүчлийн исэлдэлт нь жирийн тохиолдолд ч дутуу исэлдсэн хүчилтөрөгчийн чөлөөт язгуурууд /ХЧЯ/ үүсэгдэг боловч эдгээр эмгэг молекулуудыг организмын өөрийн антиоксидантууд саармагжуулдаг. Триглицеридын хэмжээ хэвийнхээс хэтэрсэн үед энэ саармагжуулалтын тэнцвэр алдагдаж ХЧЯ олширох аюултай. ХЧЯ нь сул электрон бүхий хүчилтөрөгчийн молекулаар дамжуулан ДНХ, ханаагүй өөхөн хүчлүүд гэх мэт чухал макромолекулудыг гэмтээдэг. Өөхөн хүчлүүд ийнхүү дутуу исэлдэх явцыг пероксидаци гэх бөгөөд тэдгээр чухал молекулуудыг гэмтээж үүргийг нь алдагдуулна. Энэ нь эсийн гэмтэл, үхэл, эдийн түвшинд үрэвсэл, лейкоцитын инфильтрац, фиброзын явцыг эхлүүлж архины бус гаралтай стеатогепатит болон хүндэрнэ. Энэ явц он удаан явагдах бөгөөд үрэвслийн явцаас шалтгаалж элэгний хатуурал, элэгний жинхэнэ эсийн хавдар зэрэг өвчнүүд үүсэх магадлал нэмэгддэг байна. 

Өөр (элэгний вирусын халдваргүй, согтууруулах ундаа хэтрүүлдэггүй зэрэг) шалтгаангүй элэгний хатуурлын тохиолдолд элэг өөхөлсөн байх магадлалтай байдаг нь стеатогепатитын хор хөнөөлтэйг батална. Гэсэн хэдий ч стеатоз болгон стеатогепатит болон хүндэрдэггүй. 20 жилийн туршид өөхөлсөн элэгтэй өвчтөнгүүдийг хянанахад эдгээр хүмүүс дунд цирроз оношлогдох магадлал 5%, элэгний хавдар оношлогдох магадлал 0,5% байсан байна &lt;ref&gt;Adams LA, Lymp JF, St. Sauver J, et al. The Natural History of Nonalcoholic Fatty Liver Disease: A Population-Based Cohort Study. Gastroenterology. 2005; 129: 113-21&lt;/ref&gt;. Элэгний өвчнүүдийн оношлогдох магадлал бага байгаа харагдах боловч эдгээр хүмүүсийн нас баралт эрүүл хүмүүсийнхээс үнэн магадлалтайгаар өндөр байгаа нь метаболизмын синдромын бусад илрэлүүдтэй холбоотой байж болох юм. Үүнээс гадна, уг өвчний өндөр ерөнхий тархалттай хамт авч үзэхэд, өөхөлсөн элэг нь элэгний эмгэгийн нэг томоохон шалтгаан болж байна гэж үзэж болох талтай.
 
Эдгээрээс хархад өөхөлсөн элэгийг үрэвсэлд хүргэж байгаа хүчин зүйл нь таргалалтаас тусдаа байгаа бөгөөд элэг өөхлөлт нь зөвхөн эмгэгийн суурийг бүрдүүлж өгч байна. Үүнийг “дараалсан эмгэгийн” онол нэрэн доор Дей нар дэвшүүлсэн билээ &lt;ref&gt;Day CP, James OFW. Steatohepatitis: A tale of two &quot;hits&quot;? Gastroenterology. 1998; 114: 842-5&lt;/ref&gt;. Тэдний үзэж байгаагаар өөхөлсөн элэгний суурин дээр зарим төрлийн эм хэрэглэх /амиодарон, аспирин, интерферон, валпоат/, согтууруулах ундаа хэрэглэх, генетикийн хүчин зүйлүүд /β исэлдэлтийн энзимуудын бага итэвхжил, цитохром Р 450 2Е1 энзимын харьцангуй өндөр итэвхжил гэх мэт/, хүнс тэжээлийн онцлог /антиоксидант багатай хүнс хэрэглэх гэх мэт/ зэрэг нь өвчин хүндрэх шалтгааныг бүрдүүлдэг байна. Нэгэнт үрэвсэлд орсон элэг нь ямар магадлалаар элэгний хатуурал, хавдар болон хүндэрдэлийг доорх шалтгааны улмаас нарийн тогтооход мөн хүндрэлтэй байна. 

== Эмгэг өөрчлөлт, оношилгоо, тархалт ==
Элэг өөхлөлт нь туршлагаас хархад элэгний хамгийн өргөн тохиолддог эмгэг боловч тархац нь ч нарийн тогтоогдоогүй байна. Үүний нэг шалтгаан нь ихэнх тохиолдолд энэ өвчиний эхний шатанд эмгэг өөрчлөлт эсийн ханан дотор явагдаж энгийн лабораторийн шинжилгээгээр нарийн оношлогдох магадлал бага байдагтай холбоотой. Эмнэлгийн практикт оношлогдож байгаа өөхөлсөн элэг нь гол төлөв жингийн илүүдэлтэй боловч бусдаар эрүүл хүмүүст хэт авиан үзлэгээр илэрдэг. Өвчин даамжирсан тохиолдолд ядрах, хэвлийн баруун дээд хэсэгт хөндүүрлэх зэрэг шинж тэмдэг мэдрэгдэж болно. Эхо сонографийн аргаар үзхэд өөхөлсөн элэг нь эрүүл элэгтэй харьцуулахад илүү нягт болсон байдаг учир дүрс нь цайвар болж харагддаг. Өөхөлсөн элэг оношлогдсон тохиолдолд элэгний энзимуудын шинжилгээ мөн өндөр гарах магадлал бий. Өөр өвчний шалтгаан байхгүй тохиолдолд энэ нь энгийн өөхөлсөн элэг нь өөхөлсөн элэгний үрэвсэл хэлбэрт шилжиж, хүндэрсэн болхыг харуулна. 
:Indented line
&lt;gallery&gt;
Файл:ORO 115 10 wk hfd x40 3.jpg|Тосон улаан О будаг. Х40. Өөхөлсөн элэгний эс болгонд олон төрлийн хэмжээтэй липидын дуслууд ажиглагдана.
Файл:ORO HFD N3 0 x10.jpg|Эрүүл элэг мөн будагаар. Х 10. Бага хэмжээний тосон улаан о будаг эрхтэний гаднах өөхөн эдэд шингэсэн байна.
Файл:124 12 wk hfd x20 2.tif|Гемотоксилин Эозин будаг. Х20. Өөхөлсөн элэгний эсийн доторх липидын дусал томорч эсүүд хөөсөн байна.
&lt;/gallery&gt;
 
:Indented line
Гэсэн хэдий ч хэт авиа, компютер томографи зэрэг дүрс оношилгооны аргууд нь их хэмжээний элэгний өөхлөлтийн үед л магадлал өндөртэйгээр илрүүлж чаддаг байна &lt;ref&gt;Saadeh S, Younossi ZM, Remer EM, et al. The utility of radiological imaging in nonalcoholic fatty liver disease. Gastroenterology. 2002; 123: 745-50&lt;/ref&gt;. Үүнээс гадна дүрс оношилгооны аргууд нь стеатоз, үрэвсэл хоерын ялгах мэдээлэл өгөхгүй.
 
Элэгний эдийн шинжилгээ (биопси) нь эмчилгээ, тавиланд шаардлагатай эдийн өөрчлөлтийн талаарх мэдээлэлийг дэлгэрэнгүй өгөх боловч шинжилгээний эрсдэлээс шалтгаалж өргөн хэрэглэх боломж алга байна. Эрдэм шинжилгээний зориулалтаар ашиглагддаг цөмийн соронзон спектроскопийн аргаар судалхад хүний гарал үүсэл, хүйснээс хамааран дундажаар эрүүл элэгний 2,8- 4,8% нь триглицерид байдаг байна &lt;ref&gt;Browning JD, Szczepaniak LS, Dobbins R, et al. Prevalence of hepatic steatosis in an urban population in the United States: Impact of ethnicity. Hepatology. 2004; 40: 1387-95&lt;/ref&gt;. Зарим судалгааны тооцоогоор АНУ-ын хүн амын 30%, Скандинавын улсуудын хүн амын 24,8%, БНХАУ-ын 28,6% нь элэг нь өөхөлсөн гэсэн тооцоо байна. 
 
== Эмчилгээ ==
Элэг өөхлөлт нь эдгэрдэг өөрчлөлт бөгөөд үүсгэж байгаа хүчин зүйлийг арилгахад липидын дуслууд алга болдог байна. Эмийн аргаар хүний биед өөх тосны хэмжээг бууруулах судалгаа үргэлжилсээр байгаа боловч одоогийн байдлаар аюулгүй, үр дүнтэй эм өргөн хэрэглээнд гараагүй байна. Дийлэнх элэг өөхлөлт нь хооллолт, тэжээлийн хэрэгцээний тэнцвэр алдагдсантай холбоотой байдаг учир зан үйлийн арга хэмжээгээр аажим турах нь зохимжтой болохыг туршлага харуулж байна. Үүнээс гадна, А Е төрлийн витаминууд нь антиоксидант чанараараа организмын ХЧЯ-аас хамгаалах чадварыг нэмэгдүүлдэг эмпирик баримтаар практикт өргөн хэрэглэгддэг байна.

==Эшлэл==
{{Reflist}}

[[Ангилал:Гастроэнтерологийн өвчин]]
[[Ангилал:Элэг судлал]]</text>
      <sha1>oiszps2qxlat8l5k89obrkpdtochcli</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төвөдийн өөртөө засах орон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34338</id>
    <revision>
      <id>855648</id>
      <parentid>854218</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T08:48:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>855648</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23577" sha1="8h5pnr1ga7f80t3cr71j6q6ftze8x6m" xml:space="preserve">{{Short description|Хятадын өөртөө засах орон}}
{{ижил нэрийн тайлбар|Төвөд (салаа утга)}}
{{Инфобокс суурин
| name                     = Төвөдийн Өөртөө Засах Орон
| native_name              = 
| settlement_type          = [[БНХАУ-ын өөртөө засах орон|Өөртөө засах орон]]
| translit_lang1           = Хятад
| translit_lang1_type      = {{nobold|[[Хялбаршуулсан Хятад хнз|Хялбаршуулсан]]}}
| translit_lang1_info      = {{lang|zh-Hans-CN|西藏自治区}}
| translit_lang1_type1     = {{nobold|[[Пиньинь]]}}
| translit_lang1_info1     = {{transliteration|zh|Xīzàng Zìzhìqū}}
| translit_lang1_type2     = {{nobold|Товчлол}}
| translit_lang1_info2     = XZ / {{lang|zh-Hans-CN|藏}} ({{transliteration|zh|Zàng}})
| translit_lang2           = Төвөд
| translit_lang2_type      = {{nobold|[[Төвөд үсэг]]}}
| translit_lang2_info      = {{bo-textonly|བོད་རང་སྐྱོང་ལྗོངས།}}
| translit_lang2_type1     = {{nobold|[[Төвөдийн пиньинь]]}}
| translit_lang2_info1     = {{transliteration|bo|Poi Ranggyong Jong}}
| translit_lang2_type2     = {{nobold|[[Вайлийн латинчлал|Вайли]]}}
| translit_lang2_info2     = {{transliteration|bo|bod rang skyong ljongs}}
| image_skyline            = 布达拉宫.jpg
| image_alt                = 
| image_caption            = [[Лхас]] дахь [[Будала ордон]]
| image_map                = Tibet in China (claimed hatched) (+all claims hatched).svg
| mapsize                  = 275px
| map_caption              = 
| named_for                = 
| seat_type                = Нийслэл&lt;br /&gt;{{nobold|ба томоохон хот}}
| seat                     = [[Лхас]]
| seat1_type               = 
| seat1                    = 
| parts_type         = Хуваалт&lt;br /&gt;&amp;nbsp;- [[Хятадын аймгийн энтэй нэгж|Аймгийн түвшин]]&lt;br /&gt;&amp;nbsp;- [[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь#Хошууны түвшин (3-р)|Хошууны түвшин]]&lt;br /&gt;&amp;nbsp;- [[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь#Суурингийн түвшин|Суурингийн&lt;br /&gt;түвшин]]
| parts = &lt;br /&gt;[[Төвөдийн засаг захиргааны нэгжийн жагсаалт|7 аймаг]]&lt;br /&gt;74 хошуу&lt;br /&gt;699 суурин ба хороолол
| government_type          = [[БНХАУ-ын өөртөө засах орон|Өөртөө засах орон]]
| governing_body           = [[Төвөдийн Өөртөө Засах Орны Ардын Их Хурал]]
| leader_title             = [[Хятадын Коммунист Намын хорооны нарийн бичгийн дарга|ХКН-ын НБД]]
| leader_name              = [[Ван Жюньжэн]]
| leader_title1            = Хурлын дарга
| leader_name1             = [[Лосан Жамцан]]
| leader_title2            = Засгийн газрын дарга
| leader_name2             = [[Янь Жиньхай]]
| leader_title3            = [[Хятадын Ардын Улс Төрийн Зөвлөлдөх Зөвлөл|ХАУТЗЗ-ийн]] аймгийн дарга
| leader_name3             = [[Пагбалха Гэлэг Намгяй]]
| leader_title4            = [[Бүх Хятадын Ардын Төлөөлөгчдийн Их Хурал|Ардын Төлөөлөгчдийн Их Хурлын]] Төлөөлөл
| leader_name4             = 24 гишүүн
| area_footnotes           = &lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.xizang.gov.cn/zrdl/51648.jhtml |date = 11 September 2008 |script-title = zh:西藏概况（2007年） |language = zh-Hans-CN|trans-title = Overview of Tibet (2007) |publisher = People's Government of Tibet Autonomous Region |access-date = 18 December 2015 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20151222133742/http://www.xizang.gov.cn/zrdl/51648.jhtml |archive-date = 22 December 2015 }}&lt;/ref&gt;
| area_total_km2           = 1228400
| area_rank                = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (газар нутгийн хэмжээгээр)|2-р байр]]
| elevation_max_m          = 8,848
| elevation_max_point      = [[Жомолунгма|Эверест уул]]
| population_total         = 3,648,100
| population_as_of         = 2020&lt;ref&gt;{{Cite web|date=11 May 2021|title=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 3)|url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817188.html|access-date=11 May 2021|publisher=[[National Bureau of Statistics of China]]}}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2   = auto
| population_rank          = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|32-р байр]]
| population_density_rank  = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (хүн амын нягтаршлаар)|33-р байр]]
| demographics_type1       = Хүн ам
| demographics1_footnotes  = &lt;!-- for references: use &lt;ref&gt; tags --&gt;
| demographics1_title1     = Угсаатны бүрэлдэхүүн
| demographics1_info1      = 86.0% [[Төвөдүүд]]&lt;div style=&quot;padding-left: 0.5em;&quot;&gt;12.2% [[Хятадууд]]&lt;br /&gt;0.8% бусад&lt;/div&gt;
| demographics1_title2     = Хэл, аялгууд
| demographics1_info2      = [[Төвөд хэл|Төвөд]], [[Умард Хятад хэл|Хятад хэл]]
| iso_code                 = CN-XZ
| blank_name_sec1    = ДНБ&lt;ref name=&quot;data2022&quot;&gt;{{cite web|url=https://data.stats.gov.cn/english/easyquery.htm?cn=E0103|title=National Data|publisher=[[National Bureau of Statistics of China]]|date=1 March 2022|access-date=23 March 2022}}&lt;/ref&gt;
| blank_info_sec1 = 2022
| blank1_name_sec1 = &amp;nbsp;– Нийт
| blank1_info_sec1 = ¥213 тэрбум (31-р)&lt;br/&gt;$31.7 тэрбум (нэрлэсэн)
| blank2_name_sec1 = &amp;nbsp;– Нэг хүнд ноогдох
| blank2_info_sec1 = ¥58,438 (25-р)&lt;br/&gt;$8,688 (нэрлэсэн)
| blank3_name_sec1 = &amp;nbsp;– Өсөлт
| blank3_info_sec1 = {{increase}} 1.1%
| blank4_name_sec2    = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] (2021)
| blank4_info_sec2    = {{increase}} 0.614&lt;ref name=&quot;2013 report&quot;&gt;{{cite web|url=http://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/CHN/?years=2021+2020|title= Human Development Indices (5.0)- China|publisher= Global Data Lab|access-date=11 January 2023}}&lt;/ref&gt; (31-р) – {{color|#FFA500|дундаж}}
| website                  = {{Official URL}} (Хятадаар)
| footnotes                = 
| official_name            = 
| subdivision_name         = {{flag|Хятад}}
| subdivision_type         = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]]
}}
{{Инфобокс Хятад хэл
| title = Төвөд
| pic = Tibet_(Chinese_and_Tibetan).svg
| piccap = &quot;Төвөд&quot; хятад хэлээр (дээд тал), төвөдөөр (доод тал)
| picupright = 0.5
| c = {{linktext|lang=zh|西藏}}
| l = &quot;Баруун [[Ү-Цан|Цан]]&quot;
&lt;!--Mandarin--&gt;| p = Xīzàng
| w = Hsi&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;-tsang&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;
| mi = {{IPAc-cmn|x|i|1|.|z|ang|4}}
| gr = Shitzanq
| bpmf = ㄒㄧ&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;ㄗㄤˋ
| myr = Syīdzàng
| xej = ثِ‌زَانْ
&lt;!--Yue/Cantonese--&gt;| j = Sai1-zong6
| y = Sāi-johng
| ci = {{IPAc-yue|s|ai|1|-|z|ong|6}}
&lt;!--Others zh--&gt;| wuu = Si&lt;sup&gt;平&lt;/sup&gt;zaon&lt;sup&gt;去&lt;/sup&gt;
| poj = Se-chōng
| buc = Să̤-câung
| teo = Sai-tsăng
| h = Sî-tshông
&lt;!--Tibetan--&gt;| tib = {{bo-textonly|བོད་}}
| wylie = bod
| zwpy = Poi
| lhasa = {{IPA-bo|pʰø̀ʔ|}}
| order = st
| altname = Төвөдийн өөртөө засах орон
| s2 = {{linktext|西藏自治区}}
| t2 = {{linktext|西藏自治區}}
&lt;!--Mandarin--&gt;| p2 = Xīzàng Zìzhìqū
| w2 = Hsi&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;-tsang&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;&lt;br /&gt;Tzŭ&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;-chih&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;-chʻü&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
| gr2 = Shitzanq Tzyhjyhchiu
| mi2 = {{IPAc-cmn|x|i|1|.|z|ang|4|-|zi|4|.|zhi|4|.|qu|1}}
| bpmf2 = ㄒㄧ&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;ㄗㄤˋ&lt;br /&gt;ㄗˋ&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;ㄓˋ&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;ㄑㄩ
| myr2 = Syīdzàng Dz̀jr̀chyū
| xej2 = ثِ‌زَانْ زِجِ‌کِیُوِ
&lt;!--Others zh--&gt;| j2 = Sai1zong6 Zi6zi6keoi1
| wuu2 = Si&lt;sup&gt;平&lt;/sup&gt;zaon&lt;sup&gt;去&lt;/sup&gt; Zy&lt;sup&gt;去&lt;/sup&gt;zy&lt;sup&gt;去&lt;/sup&gt;chiu&lt;sup&gt;平&lt;/sup&gt;
| poj2 = Se-chōng Chū-tī-khu
| buc2 = Să̤-câung Cê̤ṳ-dê-kṳ̆
| teo2 = Sai-tsăng Tsĕu-tī-khu
| h2 = Sî-tshông Tshṳ-tshṳ-khî
&lt;!--Tibetan--&gt;| tib2 = {{bo-textonly|བོད་རང་སྐྱོང་ལྗོངས།}}
| wylie2 = bod-rang-skyong-ljongs
| zwpy2 = Poi Ranggyong Jong
| showflag = p
| mnc = ᠸᠠᡵᡤᡳ&lt;br /&gt;ᡩᡯᠠᠩ
| mnc_rom = wargi Dzang
| t = 
| s = 
| lang1 = Монгол
| lang1_content = {{MongolUnicode|ᠲᠢᠪᠧᠲ|style=max-height:5em; word-wrap:normal}}
}}

[[БНХАУ]]-ын [[Өөртөө засах орон|өөртөө засах таван орны]] нэг нь '''Төвөд''' юм.

== Түүх ==
Орчин үеийн Түвдийн өөртөө засах орны цар хүрээ [[Чин гүрэн]]д байгуулагдсан бөгөөд [[Төвд]] нутгийн баруун хэсэгт байрладаг.
=== Манжийн үе ===
1713 онд [[Энх амгалан]] хаан, тавдугаар дүрийн Банчин Ловсан-ишийг &quot;Бачин Эрдэнэ&quot; гэсэн цолд өргөмжилж, түүний нэрийг албан ёсоор тогтоосон байна. Түүнээс хойш, Далай лам Лхасад Төвдийн ихэнх нутгийг захирч, Банчин эрдэнэ Шигаазад Төвдийн үлдсэн хэсгийг захирч байжээ. 1724 онд Төвөдийн автономит эрхийг устган [[амбан]]. 1727 онд, Чин улсын хаан төрөөс Төвдэд суулгах түшмэл томилон, төв засгийн газрын өмнөөс Төвдийн орон нутгийн засаг захиргаанд хяналт тавиулсан байна. Төвд болон [[Сычуань]], [[Юньнань]], [[Хөхнуур]]ийн хилийн шугамыг энэ үед албан ёсоор тогтоосон юм. 1721 онд Чин улсын төв засгийн газар, Төвдэд ''Халон'' түшмэлийн дүрэм хэрэгжүүлжээ. 1750 онд Төвдийн засаг захиргаа, тогтолцоондоо дахин зохицуулалт хийж, [[Жүн ван]]ы дүрмийг хүчингүй болгож, Төвдийн орон нутгийн ''Хашаг'' засгийн газрыг байгуулан, Төвдэд суугаа түшмэл болон Далай лам хамтаар Төвдийн үйл хэргийг удирдан хамаарах дүрэм тогтоосон байна. 1793 онд, Чин улсын засгийн газар Төвдэд суугаа түшмэлийн эрх мэдэл, Далай лам, Банчин эрдэнэ, бусад том хутагтын төрөл арилжих, хил хязгаарын цэргийн хамгаалалт, гадаад харилцаа, санхүүгийн гааль татвар, мөнгө төгрөг үйлдэх болон удирдах жич сүм хийдийн хангалгаа, удирдан хамааралт зэрэг талаар нэртэй &quot;Зарлигаар тогтоосон Төвдийн дотоод хэргийг хамаарах дүрэм&quot;-ийг нийтэлсэн байна. Энэ дүрэм нийт 29 заалттай. Түүнээс хойших зуу гаруй жилд, 29 заалт бүхий дүрэмд тогтоосон үндсэн зарчим нь төвдийн орон нутгийн засаг захиргааны хууль дүрэм байсаар ирсэн юм.

[[Файл:13th Dalai Lama Thubten Gyatso.jpg|thumb|150px|13-р Далай лам]]
1907 онд Британи болон Орос Манжийн Түвд дэх ноёрхолыг хүлээн зөвшөөрч тэднээр дамжихгүйгээр шууд Түвдтэй харилцахгүй байхыг зөвшөөрсөн байна. Үйл явдал ийн өрнөх зуур 1908 онд Манжууд Жао Ерфэнг Түвдийн арми командлагч Шининий захирагчаар томилон Далай ламыг хяналтандаа авах, Түвдийг шууд нэгтгэх зорилгоор цэрэг захируулан илгээв. Түүний цэргүүд Кам Амдод олон сүм хийдийг эвдэн өргөн хүчирхийлэл явуулснаар 13-р Далай лам Энэтхэг рүү зугтан гарсан ба 1911 оны 11 сард манж Чин улс мөхөхөд Жаогийн цэргүүд босон үймж түүний толгойг авчээ.&lt;ref&gt;{{Webarchiv|url=https://www.tolgoilogch.mn/_fyvrpygvg1 |wayback=20220730083455 |text=Монголчууд ихэд нөлөө үзүүлсэн Түвдийн түүх |archiv-bot=2023-10-06 17:59:17 InternetArchiveBot }} Tolgoilogch.&lt;/ref&gt;

=== Автономит үе ===
1911 онд, хятадад Цагаагчин гахай жилийн хувьсгал үүсч, Хятад, Манж, Өвөр Монгол, Хотон, Төвд зэрэг үндэстнүүдээс бүрэлдсэн бүгд найрамдах улс буюу [[Дундад Иргэн Улс]]ыг байгуулсан юм. 1912 онд Далай лам эргэн ирж манжийн амбан хятад цэргийг Түвдээс гарган 1913 онд тусгаар тогтнолоо зарлан 36 жил Түвдүүд “де факто” тусгаар тогтносон юм. Энэ хугацаанд Хятадад иргэний дайн болж байсан учир Түвдэд анхаарах сэхээгүй байсан юм. 1912 онд, ДИУ-ын засгийн газраас монгол Төвдийн хэрэг явдлыг хариуцах газар байгуулж, Төвдийн орон нутгийн үйл хэргийг хамааруулсан бөгөөд засгийн газраас Төвдэд суугаа хэрэг эрхлэх албан тушаалтан томилжээ. [[Наньжин]]гийн иргэний засгийн газар 1927 онд байгуулагдаж, 1929 онд монгол Төвдийн хороо байгуулан, Төвд, Монгол зэрэг үндэстний цөөхөнхийн орон нутгийн засаг захиргааны хэргийг хамааруулсан байна.

=== Орчин үе ===
1949 онд Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс байгуулагдлаа. Ардын төв засгийн газар, Төвдийн түүх болон өнөөгийн бодит байдлын дагуу, энх тайвнаар чөлөөлөх бодлого хэрэгжүүлсэн байна. 1951 оны 5 дугаар сарын 23 өдөр, ардын төв засгийн газар болон Төвдийн орон нутгийн засгийн газрын төлөөлөгчид, Төвдийг энх тайвнаар чөлөөлөх асуудлаар тохиролцоонд хүрч, &quot;Төв засгийн газар болон Төвдийн орон нутгийн засгийн газрын Төвдийг энх тайвнаар чөлөөлөх аргын тухай хэлэлцээр&quot;-т гарын үсэг зурсан байна. Энэхүү 17 зүйлтэй хэлэлцээрийн гол агуулга нь, нэг талаар ардын чөлөөлөх арми Төвдэд байрлаж, батлан хамгаалалтыг бэхжүүлэн, империалист хүчнийг эрс шуурхай дарахад Төвдийн орон нутгийн засгийн газарт идэвхитэй туслалцаа үзүүлэхийг төв засгийн газар даалгасан байна. Төвдийн орон нутгийн бүх гадаад харилцааны үйл хэргийг ардын төв засгийн газар нэгдэлтэй зохицуулах, Төвд цэргийг ардын чөлөөлөх арми болгон өөрчлөх , нөгөө талаар ардын төв засгийн газар, Төвдийн хэрэгжүүлж байгаа байгуулал жич Далай ламын байр суурь, эрх тушаалыг өөрчлөхгүй. Төвдийн ард түмний зан заншлыг хүндэтгэж, шашин шүтлэгийн эрх чөлөөг хамгаалж, Төвдийн нийгмийн өөрчлөлт шинчлэлтийг Төвдийн удирдах хүмүүстэй зөвдөн зохицуулах, Төвдэд үндэстний районы өөртөө засах эрхийг хэрэгжүүлэх зэрэг болно. Далай лам, Банчин эрдэнэ, БНХАУ-ын Ардын төв засгийн газрын дарга [[Мао Зэдун]]-д тус тус цахилгаан тэдээ илгээж, 17 зүйлтэй хэлэлцээрийг сайшааж, &quot;эх орны бүрэн эрхийн нэгдлийг хамгаалах шийдвэр&quot; -ийг илэрхийлсэн байна. Төвдийн олон давхаргын шашин, төрийн зүтгэлтэд хийгээд олон газрын Төвд үндэстний удирдах хүмүүс ч  дэмжиж байгаагаа илэрхийлцжээ. 

[[Файл:1965-11 1965 庆祝西藏自治区成立.jpg|180px|thumb|Төвөдийн өөртөө засах ороны 1965 оны байгуулах]]
Yүнээс эхлээд Төвдийн түүхийн шинэ хуудас нээгдсэн юм. 1954 онд, [[Далай лам]], [[Панчен лам|Банчин Эрдэнэ]] Бээжинд ирж, Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын анхдугаар сонгуулийн бүх Хятадын Ардын Төлөөлөгчдийн Их Хуралд оролцсон байна. Энэ удааны хуралаар, Далай лам бүх Хятадын ардын төлөөлөгчдийн их хурлын байнгын хорооны орлогч даргаар сонгогдаж, Банчин Эрдэнэ БХАТИХ-ын байнгын хорооны гишүүнээр сонгогдсон байна. 1956 онд, Төвдийн Өөртөө Засах Оронны бэлтгэл комисс байгуулагдаж, Далай лам ТӨЗО-ны бэлтгэл комиссын даргаар сонгогджээ. 1959 оны 3 сард, Төвдийн орон нутгийн засгийн газрын олонхи тооны Калон болон дээд давхаргын феодлын хамжилгат байгууллын дүрмийг хамгаалан, ардчилсан өөрчлөлтийг эсэргүүцэх зорилго бүхий зэвсэгт бослого гаргасан байна. Ардын төв засгийн газар, Төвдэд суугаа ардын чөлөөлөх армид зарлиг буулгаж, бослогыг дарж байдлыг түвшитгэсэн байна. Ардын төв засгийн газрын Төрийн Зөвлөлийн Ерөнхий сайд Чжоу эньлай мөн жилийн 3 дугаар сарын 28-ы өдөр зарлиг нийтэлж, Төвдийн орон нутгийн засгийн газрыг тарааж, ТӨЗО-ны бэлтгэл комисаар Төвдийн орон нутгийн засгийн эрх үүргийг хариуцуулсан байна. Yүний зэрэгцээ, төв засгийн газар Төвдийн ард түмний эрэл хүслийн дагуу, Төвдэд ардчилсан өөрчлөлт хийж, феодлын хамжилгат ёсыг цуцалснаар, сая гаруй хамжилгын тариачид болон боолчууд чөлөөлөгдөн, хамжилгын эздийн хувийн хөрөнгө болж, наймайлагдах, шилжүүлэгдэх, солигдох, өр төлөөс болохоо байж, албадалгаар хөдөлмөрлөхгүй болж, эрх чөлөөгөө эдлэн, шинэ нийгмийн эзэд болсон байна. Хэдэн жилийн тогтуун хөгжлөөр 1965 оны 9 дүгээр сарын 1-ний өдөр, ТӨЗО албан ёсоор байгуулагджээ.

== Нутгийн хуваарь ==
Төвөдийн өөртөө засах орон нь 6 тойргийн энтэй хот, 1 тойрогт хуваагдана.

* [[Лхас|Лхас хот]] ({{bo-textonly|ལྷ་ས་གྲོང་ཁྱེར}}, {{lang|zh-hans|拉萨市}})
* [[Шигаз хот]] ({{bo-textonly|གཞིས་ཀ་རྩེ་གྲོང་ཁྱེར}}, {{lang|zh-hans|日喀则市}})
* [[Чамдо хот]] ({{bo-textonly|ཆབ་མདོ་གྲོང་ཁྱེར}}, {{lang|zh-hans|昌都市}})
* [[Нйнчи хот]] ({{bo-textonly|ཉིང་ཁྲི་གྲོང་ཁྱེར}}, {{lang|zh-hans|林芝市}})
* [[Лхокха хот]] ({{bo-textonly|ལྷོ་ཁ་གྲོང་ཁྱེར}}, {{lang|zh-hans|山南市}})
* [[Хар Ус хот]] ({{bo-textonly|ནག་ཆུ་གྲོང་ཁྱེར}}, {{lang|zh-hans|那曲市}})
* [[Нгари тойрог]] ({{bo-textonly|མངའ་རིས་ས་ཁུལ}}, {{lang|zh-hans|阿里地区}})

== Хүн ам ==
Түвдийн өөртөө засах орны хувьд 3.3 сая хүн амтай. Тархан суурьшсан түвдчүүдээ хамруулвал 7 орчим сая гэж үздэг байна. ТӨЗО нь бүх хятад дотроо хамгийн нягтрал багатай бүс нутагт тооцогддог. Чин гүрний үед буюу 1734-1736 оны хүн амын тооллогоор 941.200 хүнтэй гэж гарч байжээ. Хожим нь 1953 оны тооллогоор 1 сая гаруй хэмээн тоологдож байсан бол 60 жилийн дараа хүн ам 3.3 сая болж өссөн байна.
[[Файл:Tibet-6048 - Largest Sitting Maitreya Buddha.jpg|150px|thumb|Ташилхунпо хийд]]

==Соёл==
Нийгмийн амьдрал нь Төвдийн буддизмын хуулиар явагддаг. Төвдийн үндсэн шашин нь буддизм. 

==Зураг==
&lt;gallery&gt;
Зураг:IMG 1565 Yamdrok Tso.jpg
Зураг:Potala palace23.jpg|[[Будала ордон]]
Зураг:Barkhor in Lhasa 20007 (Detail) Dieter Schuh.JPG|Лхас
&lt;/gallery&gt;

==Гадаад холбоос==
{{уртдуудүрс|Tibet|Төвөд орон}}
* [http://www.xizang.gov.cn/ xizang.gov.cn] — ТӨЗО-ы засгийн явдлын цахим сүлжээ
{{reflist}}

{{БНХАУ-ын дээд нутаг}}
[[Ангилал:Төвөд|!]]
[[Ангилал:Хятад улсын өөртөө засах орон]]</text>
      <sha1>8h5pnr1ga7f80t3cr71j6q6ftze8x6m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Featured article</title>
    <ns>10</ns>
    <id>44943</id>
    <revision>
      <id>855563</id>
      <parentid>643076</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T14:11:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>855563</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="445" sha1="lxw071ls0yyuq839jabkbxx16qab9pq" xml:space="preserve">{{Right-uppermost image
|imagename = Cscr-featured.png
|Link  = Wikipedia:Онцлох өгүүлэл
|description = Онцлох өгүүлэл
|Image = Cscr-featured.png
|Width = 13
}}{{Ambox
|id = ga-message
|image = [[Файл:Cscr-featured.png|24px|link=Wikipedia:Онцлох өгүүлэл|alt=✰]]
|text  = Энэ нь [[Монгол Википедиа]]гийн [[Wikipedia:Онцлох өгүүлэл|онцлох өгүүлэл]].
}}</text>
      <sha1>lxw071ls0yyuq839jabkbxx16qab9pq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Владимир</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45298</id>
    <revision>
      <id>855559</id>
      <parentid>766613</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T14:00:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>855559</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9767" sha1="abyr075yy40xmmt7vk2onc8umqkb88h" xml:space="preserve">{{short description|Оросын Владимир мужийн хот}}
{{Инфобокс Оросын суурин
|mn_name=Владимир
|ru_name=
|image_skyline={{multiple image
| border   = infobox
| total_width = 300
| image_style = border:1;
| perrow   = 1/2/2/2
| caption_align = center
| image1   = Владимир, вид на Успенский собор.JPG
| caption1 = [[Успенскийн сүм, Владимир|Успенскийн сүм]]
| image2   = Holy Trinity Church Vladimir 2016-06-23 6328.jpg
| caption2 = {{ill|Гурвалын сүм (Владимир)|lt=Гурвалын сүм|ru|Троицкая церковь (Владимир)}}
| image3   = Drama Theatre, Vladimir.jpg
| caption3 = {{ill|Драмын театр|ru|Владимирский академический театр драмы}}
| image4   = Центр культуры и искусства на Соборной.jpg
| caption4 = {{ill|Соёл, урлагийн төв|ru|Центр культуры и искусства на Соборной}}
| image5   = Russia-Vladimir-850 Years Anniversary Monument-1.jpg
| caption5 = {{ill|850 жилийн ойн дурсгал|ru|Монумент в честь 850-летия города Владимира}}
| image6   = Golden Gate Vladimir 2016-06-23 6318.jpg
| caption6 = [[Алтан хаалга, Владимир | Алтан хаалга]]
 }}
|coordinates={{coord|56|07|43|N|40|24|21|E|display=inline,title}}
|map_label_position=top
|image_coa=Coat of Arms of Vladimir (Vladimir oblast).svg
|image_flag=Flag of Vladimir.svg
|holiday=9 сарын эхний ням гараг
|federal_subject=[[Владимир муж]]
|federal_subject_ref=&lt;ref name=&quot;Ref913&quot; /&gt;
|adm_city_jur=Владимир [[Холбооны субъектийн чанартай хот|хот]]
|adm_city_jur_ref=&lt;ref name=&quot;Ref913&quot; /&gt;
|adm_ctr_of1=Владимир муж
|adm_ctr_of1_ref=&lt;ref name=&quot;Ref913&quot; /&gt;
|adm_ctr_of2=Владимир хот
|adm_ctr_of2_ref=&lt;ref name=&quot;Ref913&quot; /&gt;
|inhabloc_cat=Хот
|inhabloc_cat_ref=&lt;ref name=&quot;Ref153&quot;&gt;Resolution #433&lt;/ref&gt;
|inhabloc_type=
|inhabloc_type_ref=
|urban_okrug_jur=Владимир хотын тойрог
|urban_okrug_jur_ref=&lt;ref name=&quot;Ref916&quot; /&gt;
|mun_admctr_of=Владимир хотын тойрог
|mun_admctr_of_ref=&lt;ref name=&quot;Ref916&quot; /&gt;
|leader_title=Тэргүүн
|leader_title_ref=&lt;ref name=&quot;HeadLegis&quot;&gt;Charter of Vladimir, Article&amp;nbsp;23&lt;/ref&gt;
|leader_name={{ill|Дмитрий Наумов (улс төрч)|ru|Наумов, Дмитрий Викторович|lt=Дмитрий Наумов}}
|leader_name_ref=&lt;ref name=&quot;HeadNm&quot;&gt;Official website of Vladimir. [https://vladimir-city.ru/head Shokhin Andrey Stanislavovich, Head of the City of Vladimir] {{in lang|ru}}&lt;/ref&gt;
|representative_body=[[Владимирын Ардын депутатуудын зөвлөл|Ардын депутатуудын зөвлөл]]
|representative_body_ref=&lt;ref name=&quot;HeadLegis&quot; /&gt;
|area_km2=124.59
|area_km2_ref=&lt;ref name=&quot;Area&quot;&gt;Управление Федеральной службы государственной регистрации, кадастра и картографии по Владимирской области. [http://www.to33.rosreestr.ru/upload/to33/files/%D0%B3%20%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80%20-%20%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%2022.xls Доклад о состоянии и использовании земель Владимирской области в 2011 году. Город Владимир, форма 22]{{dead link|date=December 2023}} {{in lang|ru}}&lt;/ref&gt;
|pop_2010census=345373
|pop_2010census_rank=51-т
|pop_2010census_ref=&lt;ref name=&quot;2010Census&quot;&gt;{{ru-pop-ref|2010Census}}&lt;/ref&gt;
|pop_density=
|pop_density_as_of=
|pop_density_ref=
|pop_latest=
|pop_latest_date=
|pop_latest_ref=
|established_date=990
|established_title= Анх дурдагдсан
|established_date_ref=
|current_cat_date=
|current_cat_date_ref=
|prev_name1=
|prev_name1_date=
|prev_name1_ref=
|postal_codes=600000, 600001, 600003, 600005–600009, 600014–600018, 600020–600028, 600031–600033, 600035–600038, 600700, 600950, 600960, 600970, 600980, 600999, 992800
|dialing_codes=4922
|dialing_codes_ref=
|website=http://www.vladimir-city.ru
}}
'''Владимир''' ([[оросоор]] Влади́мир) — [[Оросын Холбооны Улс]]ын [[Владимир муж]]ийн төв, 348 мянган хүнтэй [[хот]]. Энэ хот нь [[Москва]]гаас өмнө зүгт 190&amp;nbsp;км-ийн зайд [[Клязьма гол]]ын хөвөөнд орших ба нийт {{EWZ|RU|17401}} хүн амтай (мэдээ: {{EWD|RU|17401}}).&lt;ref name=&quot;einwohner_aktuell&quot; /&gt; [[Владимир-Суздалийн Вант Улс|Владимирын Их Вант Улс]]ын нийслэл байсан учраас [[Монголчуудын Русь руу хийсэн довтолгоо]]ны өмнө [[Оросын түүх]]энд чухал соёл иргэншлийн төв байснаас гадна хэсэг хугацаанд [[Оросын Үнэн Алдартны Сүм]]ийн төвөөр нэлээд чухал үүрэг гүйцэтгэжээ. Москвагийн их ван болон цариуд нэлээд хэдэн зууны турш ''Москвагийн Их Ван'' биш '''''Владимирын''' Их Ван'' хэмээн цоллуулж байжээ.

== Зураг== 
&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Зураг:Владимир, вид на Успенский собор.JPG
Зураг:Vladimir asv2019-01 img05 Golden Gate.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Уур амьсгал ==
{{Уур амьсгалын хүснэгт
|location=Владимир (1991–2020, туйлын үе 1902–одоо)
|metric first=yes
|single line=yes
|Jan record high C = 7.1
|Feb record high C = 9.5
|Mar record high C = 17.8
|Apr record high C = 27.8
|May record high C = 34.0
|Jun record high C = 35.2
|Jul record high C = 37.1
|Aug record high C = 36.5
|Sep record high C = 29.5
|Oct record high C = 25.0
|Nov record high C = 17.8
|Dec record high C = 9.2
|year record high C = 37.1
|Jan high C = -5.5
|Feb high C = -4.4
|Mar high C = 1.8
|Apr high C = 11.1
|May high C = 19.1
|Jun high C = 22.2
|Jul high C = 24.6
|Aug high C = 22.6
|Sep high C = 16.3
|Oct high C = 8.2
|Nov high C = 0.3
|Dec high C = -3.8
|year high C = 9.4
|Jan mean C = -8.3
|Feb mean C = -7.7
|Mar mean C = -2.3
|Apr mean C = 5.8
|May mean C = 13.0
|Jun mean C = 16.6
|Jul mean C = 19.0
|Aug mean C = 16.9
|Sep mean C = 11.4
|Oct mean C = 4.9
|Nov mean C = -1.9
|Dec mean C = -6.1
|year mean C = 5.1
|Jan low C = -10.9
|Feb low C = -10.6
|Mar low C = -5.6
|Apr low C = 1.4
|May low C = 7.7
|Jun low C = 11.7
|Jul low C = 14.1
|Aug low C = 12.3
|Sep low C = 7.7
|Oct low C = 2.4
|Nov low C = -3.8
|Dec low C = -8.4
|year low C = 1.5
|Jan record low C = -39.7
|Feb record low C = -36.1
|Mar record low C = -30.0
|Apr record low C = -16.1
|May record low C = -8.0
|Jun record low C = -0.1
|Jul record low C = 3.9
|Aug record low C = 0.0
|Sep record low C = -6.3
|Oct record low C = -18.9
|Nov record low C = -27.2
|Dec record low C = -43.0
|year record low C = -43.0
|precipitation colour = green
|Jan precipitation mm = 40
|Feb precipitation mm = 33
|Mar precipitation mm = 29
|Apr precipitation mm = 36
|May precipitation mm = 46
|Jun precipitation mm = 71
|Jul precipitation mm = 65
|Aug precipitation mm = 54
|Sep precipitation mm = 50
|Oct precipitation mm = 55
|Nov precipitation mm = 45
|Dec precipitation mm = 39
|year precipitation mm = 563
|Jan snow depth cm = 28
|Feb snow depth cm = 41
|Mar snow depth cm = 35
|Apr snow depth cm = 5
|May snow depth cm = 0
|Jun snow depth cm = 0
|Jul snow depth cm = 0
|Aug snow depth cm = 0
|Sep snow depth cm = 0
|Oct snow depth cm = 0
|Nov snow depth cm = 6
|Dec snow depth cm = 17
|year snow depth cm = 41
|Jan rain days = 5
|Feb rain days = 3
|Mar rain days = 6
|Apr rain days = 12
|May rain days = 15
|Jun rain days = 17
|Jul rain days = 15
|Aug rain days = 15
|Sep rain days = 16
|Oct rain days = 16
|Nov rain days = 10
|Dec rain days = 5
|year rain days = 135
|Jan snow days = 26
|Feb snow days = 23
|Mar snow days = 16
|Apr snow days = 6
|May snow days = 1
|Jun snow days = 0
|Jul snow days = 0
|Aug snow days = 0
|Sep snow days = 1
|Oct snow days = 6
|Nov snow days = 18
|Dec snow days = 25
|year snow days = 122
|Jan humidity = 86
|Feb humidity = 82
|Mar humidity = 76
|Apr humidity = 71
|May humidity = 67
|Jun humidity = 73
|Jul humidity = 76
|Aug humidity = 79
|Sep humidity = 82
|Oct humidity = 85
|Nov humidity = 88
|Dec humidity = 87
|year humidity = 79
|source 1 = Pogoda.ru.net&lt;ref name=&quot;pogoda&quot;&gt;{{cite web
| url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/27532.htm
| title = Weather and Climate - Vladimir Climate
| access-date = 2026-05-04
| publisher = Цаг агаар ба уур амьсгал (Погода и климат)
| language = ru}}&lt;/ref&gt;
|date=2011

}}

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Vladimir|Владимир}}
{{Wiktionary}}
* [https://web.archive.org/web/20110311114049/http://www.vladimir-city.ru/ Хотын албан ёсны цахим хуудас]

== Зүүлтийн тайлбар== 
{{лавлах холбоос}}

{{ОХУ-ын тавин том хот}}
[[Ангилал:Владимир мужийн суурин]]
[[Ангилал:Европ дахь дэлхийн соёлын өв]]
[[Ангилал:ОХУ дахь дэлхийн соёлын өв]]
[[Ангилал:Оросын хот]]
[[Ангилал:Оросын урьдын нийслэл]]
[[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]]
[[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]]</text>
      <sha1>abyr075yy40xmmt7vk2onc8umqkb88h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хэммингийн хил</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46781</id>
    <revision>
      <id>855573</id>
      <parentid>649362</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T14:48:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KenntnisseSchüler</username>
        <id>102363</id>
      </contributor>
      <origin>855573</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8920" sha1="jkhktkk84lcfvmju42vgk3zrtk7a3aa" xml:space="preserve">Математик, компьютерийн шинжлэх ухаан , кодчилолын онолын салбарт Хэммингийн хил нь дурын бүлэг кодын хувьд параметрийн хязгаарлалт юм: Энэ нь бид бүгдийн мэддэгчилэн савлах бөмбөгний дууны хил эсвэл агуулгын хүрээллийн хилээр Хэммингийн хэмжигдэхүүн дэх бүх боломжит үгнүүдийн эзэлхүүнийг мэдээллэнэ. Энэ нь кодчилсон үгнүүд дэх ямар нэг алдааг засахад ашиглах зай нь чухал ач тусыг тогтоосон хязгаар юм. Энэ кодыг/Хэммингийн хил/ гэх ба үүнийг алдаагүй код хэмээн нэрлэжээ.   

==Алдааг засах кодуудын үндэс==
Анхны мэдээ болон кодчилсон хувилбар нь аль аль нь “q” үсгээр тэмдэглэгдсэн байна.
Кодчилсон үг бүр ‘’n’’ үсгийг агуулна Анхны мэдээ /Урт m/ нь n үсгээс жижиг байна. Зурвас нь кодчилолын алгоритмд нь n үсгээр- захидал кодчилогдох ба хувирах нь дуу чимээ ихтэй суваг дамжуулж , эцэст нь хүлээн авагч тайлан уншина.

Кодыг тайлан уншиж сурснаар үйл явц нь хүчин төгөлдөр кодчилсон үг &quot; хамгийн ойр &quot; N - захидал хүлээн авсан мөр шиг , зүгээр л үгэнд дурдсан ойлгогдохгүй кодчилсон байдаг.
Математикийн талаас  мэдээнд  урт m болон qm тохиромжтой мэдээллүүд байдаг болох ба  зурвас бүр урт m вектороор илэрхийлнэ.

== Баримтлах хил==
Кодчилол схем нь n- хэмжээст вектор руу m- хэмжээст вектор хөрвүүлдэг.
qm хүчин төгөлдөр үгийг кодлох  боломжтой , гэхдээ кодчилсон үг дамжуулагдаж байгаа бол дуу чимээтэй суваг  n үсэг нь нэг буюу түүнээс дээш гажуудуулж болох учраас Код ойлгогдохгүй кодчилсон ( үг ) -ийн аль нэг нь хүлээн авч болзошгүй. 

Түүнчлэн Хэмминг байна::

:&lt;math&gt;
\ A_q(n,d) \leq \frac{q^n}{\sum_{k=0}^t \binom{n}{k}(q-1)^k}
&lt;/math&gt;

Үүнд

:&lt;math&gt;t=\left\lfloor\frac{d-1}{2}\right\rfloor.&lt;/math&gt;

==Баталгаа==
&lt;math&gt;d&lt;/math&gt; -ийн тодорхойлсноор, &lt;math&gt; t = \left\lfloor\frac{1}{2}(d-1)\right\rfloor&lt;/math&gt; нь хамгийн их алдаатай  кодчилсон үг  дамжуулах явцад хийж, үүний дараа нь хамгийн бага зайд  тайлан уншиж сурснаар кодыг зөв тайлан уншина,  (өөрөөр хэлбэл , энэ нь илгээсэн тэр кодчилсон үгнүүдийг хүлээн авсан гэдэг үгийг тайлан уншсан гэсэн үг юм). Иймээс код нь &lt;math&gt;t&lt;/math&gt; бүхий алдааг засах боломжтой байх ёстой.

Тухайн кодчилсон үг нь &lt;math&gt;c \in C&lt;/math&gt; байна, &lt;math&gt;t&lt;/math&gt;  -ын хажууд  радиустай өгөгдөлийг хамтатгана.
Өгөгдлийн хослол бүрт /Хэммингийн салбар/ &lt;math&gt;t&lt;/math&gt; алдааг засах шинж төлөвгүй байх ба ''m'' -өгөгдөл бүр нь /өгөгдлийн дуу авиа ба өөр үг, утга/ агуулдаг. Бид &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; болон  &lt;math&gt;t&lt;/math&gt; ээс дээш бүрэлдэхүүн хэсгүүдээс /өгөгдлийн гол бүрэлдэхүүний тохирох кодлох үгийн утгаас/ хамруулах болон сонгон авч болох ба энэ нь кодчилсон үг байна. &lt;math&gt;(q-1)&lt;/math&gt; өгөгдөл нь бусад  шинж чанарын нэг нь &lt;math&gt;q&lt;/math&gt; өгөгдөлийг дахин оруулах нь &lt;math&gt;\mathcal{A}_q^n&lt;/math&gt; ийм утгыг агуулна/ 

:&lt;math&gt;m =
 \begin{matrix}
  \sum_{k=0}^t \binom{n}{k}(q-1)^k
 \end{matrix}&lt;/math&gt;

&lt;math&gt;A_q (n,d)&lt;/math&gt; өгөгдөл нь &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; дэх хамгийн их тоот кодчилсон үгнүүд ба өгөгдлүүдийн хамгийн зөв зүйтэй дугаарлалт юм. Мөн хоёр өгөгдөл нь нийтлэг ижил үгийг агуулна. Бид кодлогдсон үгнүүдийг ажигласнаар өгөгдлүүд дэх  кодчилсон үгнүүд нь өгөгдлийн үгнүүдийн гол хэсэгт байрладгийг ажиглаж болох ба өгөгдөл бүрийг тодорхойлмогц &lt;math&gt;\mathcal{A}_q^n&lt;/math&gt; нь дэд хэсэг нь  ( &lt;math&gt;|\mathcal{A}_q^n| = q^n&lt;/math&gt; өгөгдөлүүдийг) тодорхойлно:

:&lt;math&gt; A_q(n,d) \times m = A_q(n,d) \times
 \begin{matrix}
  \sum_{k=0}^t \binom{n}{k}(q-1)^k
 \end{matrix}
\leq q^n.&lt;/math&gt;

Шалтгаан:

:&lt;math&gt;A_q(n,d) \leq \frac{q^n}{
 \begin{matrix}
  \sum_{k=0}^t \binom{n}{k}(q-1)^k
 \end{matrix}}.&lt;/math&gt;

==Нийт радиус болон гол радиус==
:{{Гол сэдэв|Нийт радиус}}
&lt;math&gt;A_q(n,d)&lt;/math&gt; код нь (&lt;math&gt;\mathcal{A}_q^n&lt;/math&gt; дэд хэсэг)''C'' кодыг хамарсан хамгийн бага утга ба''C'' бүхий кодчилсон үг бүр дээр &lt;math&gt;\mathcal{A}_q^n&lt;/math&gt; элемент бүрийн төв радиус-т ''r'' ”-өгөгдлийг бүрэлдэхүүн хэсэгт заавал агуулна. ''C''-ийн бүлэг өгөгдлийн кодчилсон үгэнд ''s'' радиусын өгөгдөлийг кодчилсон үг бүрийн ''C'' өгөгдлийн хэсэг бүрт төв радиуст байрлуулна. 

Хэммингийн хилийн баталгааг эндээс харж болно: &lt;math&gt; t\,=\,\left\lfloor\frac{1}{2}(d-1)\right\rfloor&lt;/math&gt;, Үүнд:
:: ''s'' ≤ ''t'' болон  ''t'' ≤ ''r'' байна.
Тиймээс, ''s'' ≤ ''r'' болон ''s'' = ''r'' = ''t''тэнцүү чанарыг агуулна. Тэнцүү чанарыг хангах гэдэг нь Хэммингийн хилийг агуулсан байна гэсэн үг юм.

== Алдаагүй кодлох ==
Хэммингийн хилийг агуулсан кодыг алдаагүй код гэж нэрлэдэг.  Кодчилсон жишээнд зөвхөн нэг үгийг кодолсон кодыг оруулахад   &lt;math&gt;\scriptstyle\mathcal{A}_q^n&lt;/math&gt; нь тэр кодыг төлөөлж болно. . Өөр нэг жишээ бол мэдээ бүрийн тэмдэг нь кодчилсон үг бол ''q'' = 2 ыг ашиглах ба сондгой тогтмол тооны давтагдсан үед кодыг давтан өгнө.  Ерөнхийдөө эдгээр жишээнүүдийг ердийн жижиг алдаагүй код гэж нэрлэдэг.  1973 онд Хэммингийн код буюу Голай кодын параметрүүд ямар нэгэн ач холбогдолгүй ердийн цагаан толгойн үсгээр нэрлэгдэн батлагдсан байна [[Golay code (disambiguation)|Golay code]].&lt;ref&gt;Hill (1988) p. 102&lt;/ref&gt;

Алдаагүй код нь бүлэгт өгөгдлийн''t'' г хамруулсан нь кодчилсон үгэнд Хэммингийн радиусын өгөгдлийн зайг бөглөж нэг утга илэрхийлж болно (''t'' ”-өгөгдөл нь  Гол радиус=бүлэг радиус утгыг илэрхийлнэ).  Заримдаа алдаагүй код нь зарим давхардлыг хийх ба кодчилсон үгэнд Хэммингийн радиусын өгөгдлийн ''t'' хэсэгт байх ба радиус нь ''t''+1 -ийг үүсгэх орон зайн өгөгдөл юм. Үүнийг тайлбарлах өөр нэг арга нь код нь заримдаа- алдаагүй байвал гол радиус нь бүлэг радиусаас илүү чанартай байна.&lt;ref&gt;{{harvnb|Roman|1992|loc=pg. 140}}&lt;/ref&gt;

== Эшлэл ==
&lt;references/&gt;

[[Ангилал:Кодын онол]]
[[Ангилал:Дижитал дохио боловсруулалт]]</text>
      <sha1>jkhktkk84lcfvmju42vgk3zrtk7a3aa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сунгалт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>50778</id>
    <revision>
      <id>855571</id>
      <parentid>652077</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T14:48:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KenntnisseSchüler</username>
        <id>102363</id>
      </contributor>
      <origin>855571</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5244" sha1="hvofouazc8wqm8y7j4tpngx23mximu5" xml:space="preserve">'''Сунгалт''' (томьёоны тэмдэглэгээ: ''ε'') нь ачааллын улмаас [[Биет (физик)|биетийн]] уртын өөрчлөлтийн (суналт мөн богиносолт) харьцааг илэрхийлсэн утга (жишээлбэл [[Хүч|хүчний]] нөлөөгөөр эсвэл температурын өөрчлөлтөөр) юм.

Хэрэв биетийн хэмжээс нь томорч байвал '''эерэг сунгалт''' (сунах), эсрэгээрээ бол '''сөрөг сунгалт''' эсвэл [[агшилт]] гэж хэлдэг.

==Тодорхойлолт==
Сунгалтыг тодорхойлохдоо:
:&lt;math&gt;\varepsilon = \frac{\Delta \ell}{\ell_0}&lt;/math&gt;

Үүний &lt;math&gt;\Delta \ell&lt;/math&gt; нь уртын өөрчлөлт харин &lt;math&gt;\ell_0&lt;/math&gt; нь анхны  [[Урт|урт]]. Сунгалт нь хэмжих нэгжгүй тоогоор эсвэл 100 үржин [[Хувь|хувийн]] утгаар илэрхийлж болно.

Техникт микрометр метрээр (µм/м) сунгалтыг тэмдэглэх нь бий. Ингэж хэрэглэхдээ, микроэпсилоноос уламжлан µэпс эсвэл µε гэсэн бичиж хэрэглэдэг. 1µм/m нь 0,0001 хувьтай тэнцэх ба 1%-ийн сунгалт нь 10 000 µм/м тэнцүү байна.

Ихэнх материалд сунгалт нь үйлчилж байгаа хүчний хэмжээтэй шууд хамааралтай байх учир [[Гукийн хууль|Гукийн хуулиар]] шугаман-уян налархай хэсгийг тооцон олж болно. Хөндлөн огтлолын өөрчлөлтөөс шалтгаалан сунгалтын хүчний чиглэлтэй, перпендикуляр чиглэлд давхар сунгалт бий болдог. Энэ харьцааг буюу хөндлөн- болон уртын сунгалтын харьцааг [[Пойссоны тоо]] гэж нэрлэдэг.

===Техникийн сунгалт===
Хоёр болон түүнээс дээш хүчний үйлчлэлээр бий болсон сунгалтыг бодож олохын тулд сунгалтын хоёр тусдаа координатын систем хэрэгтэй. Хүч үйлчлэхээс өмнөх анхны уртыг &lt;math&gt;\ell_0&lt;/math&gt; тооцоон авч хэрэглэх тохиолдолд түүнийг ''техникийн сунгалт'' гэж нэрлэнэ. Энэ тохиолдолд маш амархан тооцох боломжтой учир нь анхны урт &lt;math&gt;\ell_0&lt;/math&gt;  нь [[Физикийн тогтмол|тогтмол]] тоо (констант) юм.

Tехникийн сунгалтыг Каучю-сунгалт гээд &lt;math&gt;\varepsilon_C&lt;/math&gt;-ээр тэмдэглэдэг.
Гэхдээ энэ скалар биш учир дутагдалтай талтай, яагаад гэвэл тэнд үүссэн хоёр сунгалтын нийлбэр нь нийт суналт биш юм:
:&lt;math&gt;\varepsilon = \frac{\Delta \ell_1 + \Delta \ell_2}{\ell_0}&lt;/math&gt; энэ нь дараах тохиолдолтой адилхан биш &lt;math&gt;
\varepsilon_{\rm tot} = \varepsilon_1 + \varepsilon_2
                   = \frac{\Delta \ell_1}{\ell_0} + \frac{\Delta \ell_2}{\ell_1}
                   = \frac{\Delta \ell_1}{\ell_0} + \frac{\Delta \ell_2}{\ell_0 + \Delta \ell_1}&lt;/math&gt;.

Xэрэв &lt;math&gt;\Delta \ell_1 \ll \ell_0&lt;/math&gt; бол дараах байдлаар ойртуулан тооцно:
:&lt;math&gt;\ell_1 \approx \ell_0 \;&lt;/math&gt; &amp;nbsp; буюу ө.х. &amp;nbsp; &lt;math&gt;\varepsilon_2 \approx \frac{\Delta \ell_2}{\ell_0}&lt;/math&gt; эндээс &lt;math&gt;\varepsilon \approx \varepsilon_1 \; + \varepsilon_2 \;&lt;/math&gt;.

===Логаритм сунгалт===
Техникийн сунгалтыг бодвол ''логаритмийн'' эсвэл ''жинхэнэ'' сунгалт &lt;math&gt; \varepsilon' &lt;/math&gt; биетийн байгаа урттай буюу, хүчний үйлчлэлийн дараах хэлбэржсэн урттай (&lt;math&gt;\varepsilon_H&lt;/math&gt;) харьцуулдаг.

Түүнийг тодорхойлохдоо:
:&lt;math&gt;\mathrm d \varepsilon' = \frac{\mathrm d \ell}{\ell}&lt;/math&gt; эндээс &lt;math&gt;\varepsilon' = \ln \left (\frac{\ell}{\ell_0} \right )=\ln \left (1 + \varepsilon \right )=\ln\left(\lambda\right)&lt;/math&gt;, үүний &lt;math&gt;\lambda&lt;/math&gt; тухайн чиглэл бүрийн үндсэн сунгалт гэж нэрлэдэг.
Техникийн сунгалтыг математикт авч үзвэл цуваа прогресс бөгөөд бодит сунгалт нь Тайлорын цувааны анхны гишүүний дараагаар тасардаг. Тиймээс бага зэргийн суналтанд хоёр тодохойлолтын хоорондын холбогдол нь:
:&lt;math&gt;\varepsilon' = \ln \left (1 + \varepsilon \right ) \approx \varepsilon&lt;/math&gt;.

[[Ангилал:Хэлбэржилт]]
[[Ангилал:Техникийн механик]]</text>
      <sha1>hvofouazc8wqm8y7j4tpngx23mximu5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уолт Дисней Компани</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51525</id>
    <revision>
      <id>855609</id>
      <parentid>841973</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T03:02:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>855609</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26331" sha1="b6tdxu4lhud1qd5n0e1u6zr0kgan86n" xml:space="preserve">{{Хянах}}
{{Инфобокс аж ахуйн нэгж
| Name             = The Walt Disney Company&lt;br&gt;Уолт Дисней компани
| Logo             = TWDC Logo.svg
| Unternehmensform = [[Нэгдсэн Улсын компанийн эрхзүй|Корпораци]]&lt;ref&gt;[http://corporate.disney.go.com/media/corporate/DisneyCertificateofIncorporation.pdf RESTATED CERTICIFATE OF INCORPORATION OF THE WALT DISNEY COMPANY (PDF; 30&amp;nbsp;kB).] Abgerufen am 8. Juni 2013.&lt;/ref&gt;
| ISIN             = 
| Gründungsdatum   = [[1923 он]] 10 сарын 16
| Sitz             = [[Бербанк (Калифорни)]], {{USA}}
| Leitung          = [[Роберт Игер|Роберт А. Игер]] &lt;small&gt;(Ерөнхийлөгч, ТУЗ-ийн дарга)&lt;/small&gt;
| Mitarbeiterzahl  = {{increase}} 195.000 &lt;small&gt;(2016 он)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;annualreport15&quot;&gt;[https://ditm-twdc-us.storage.googleapis.com/2015-Annual-Report.pdf ''Annual Report 2015''], The Walt Disney Company, 2016-05-10, PDF&lt;/ref&gt; 
| Umsatz           = {{increase}} 55,632 [[тэрбум]] [[Америк доллар|$]] &lt;small&gt;(2016 он)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;annualreport15&quot; /&gt;
| Branche          = Олон нийтийн хэвлэл мэдээлэл
| Produkte         = Хүүхэлдэйн кино (Аниматион), нийтлэл, кино, дуу хөгжим, радио, ТВ суваг, Цахим хуудас Yama бренд
| Homepage         = www.thewaltdisneycompany.com
}}

'''The Walt Disney Company''' (''Уолт Дисней Компани, Дисней'') —  үндэстэн дамнасан медиа корпорац. Төв байр нь АНУ-ын Калифорни мужийн Бербанк хот дахь Walt Disney Studios-ийн цогцолборт байралдаг. 

Дисней компанийг 1923 оны 10-р сарын 16-нд ах дүү '''[[Уолт Дисней|Уолт]]''' '''[[Уолт Дисней|Дисней]]''', '''[[Рой Дисней]]''' нар &quot;Дисней Бродерс Студио&quot; нэртэйгээр байгуулсан; мөн Walt Disney Studio болон Walt Disney Productions нэрээр үйл ажиллагаагаа явуулж байгаад 1986 онд нэрээ '''''The Walt Disney Company''''' болгон өөрчилжээ. Эхэндээ тус компани Америкийн хүүхэлдэйн киноны салбарт тэргүүлэгч болж, алдартай [[Мики Маусын ертөнц|Микки Маус]] дүрийг бүтээжээ.

1980-аад оноос хойш Дисней нь зугаа цэнгэлийн салбарын янз бүрийн салбарт компаниудыг байгуулж, худалдан авч байв. Тус компани нь Walt Disney Studios кино студиудын бүлэглэлээрээ алдартай бөгөөд үүнд Walt Disney Pictures, Walt Disney Animation Studios, Pixar, Marvel Studios, Lucasfilm, 20th Century Studios, Disneynature, мөн Disneyland сэдэвчилсэн паркийн сүлжээ, Disney Theatrical Group, ABC, ESPN, FX, National Geographic телевизийн сүлжээнүүд багтдаг.

Орчин үеийн хэвлэл мэдээллийн зах зээл дээрх Walt Disney компанийн гол өрсөлдөгчдөд Warner Bros. Discovery, Sony, Comcast, Paramount Global зэрэг томоохон хэвлэл мэдээллийн конгломератууд багтдаг.

Ийм шалтгааны нэг нь Дисней  «[[Ахмад Немогийн эрэлд]]»,  «[[Тоглоомын түүх]] » зэрэг хүүхэлдэйн киног бүтээхэд оролцсон Pixar компаниас харилцаагаа тасалсан явдал ажээ.  Дээр дурдсан төслүүдийг хэрэгжүүлэх үеийн эрх мэдлийн хуваарилалтаас болоод хоёр компанийн удирдлагууд, тухайлбал [[Дисней]] компанийн захирал [[Микаэл Айснер]], [[Пиксар]] компанийн захирал Стив Жобс нарын хооронд багагүй хэрүүл маргаан гарсан юм. [[Пиксар]] байхгүй бол Диснейн ирээдүй бүрэн төгс байж хараахан чадахгүй. Диснейн кинонуудын хувьд уламжлал болсон амьтай бүхэн цэцэглэж, ая дууны түрлэг цуурайтдаг хаврын урь оруулахгүй бол энэ компани ойрын ирээдүйд эдийн засгийн хүндрэл бэрхшээлийн намагт улам лав шигдэх болно.

Гэлээ гэхдээ компани дэлхийн хамгийн хүндтэй хэдэн арван брэндийн тоонд  багтсан хэвээр байгаа юм. Энэ компани ирмүүн хөгжлийнхээ барьцаа болжээ хэмээн хэн нэгэн үзэж байгаа бол ихээхэн эндүүрч буй хэрэг. Учир нь бүхий л ХХ зууны туршид гагцхүү Дисней кино урлагт  төдийгүй бас хүүхэд багачуулд зориулсан хөгжөөнт үзүүлбэрт чанарын өөрчлөлт хийх хариуцлагыг хүлээсээр ирсэн билээ. Уг брэнд энэ салбарын цорын ганц анхдагч болсон юм.
    
Дисней зөвхөн өөрийн хүч чармайлтаар л түүхээ бүтээсэн тухай ярих нь утгагүй. Ингэхдээ түүнд амжилт олоход амар хялбар байгаагүй. 1923 онд Уолт өөрийн дүү Ройн хамт Калифорнид амьдрахаар иржээ. Кино үйлдвэрт ажил олдохгүй байсан тул тэрбээр ахтайгаа хамтран өөрийн хүүхэлдэйн киноны Дисней нэртэй студи байгуулжээ. Диснейн эхний төслүүд нь  «[[Алиса]]» (1924), «[[Освальд, Туулай хоёр]]» (1927) зэрэг богино хэмжээний кинонууд байсан боловч эзэндээ алдар нэр ч, арилжаа наймааны нэг их ашиг орлого ч авчирсангүй.Гэвч 1928 онд бүх зүйл сайн сайхан болж өөрчлөгдөв. Уолт Дисней шинэ хүүхэлдэйн киноных нь гол баатар болох шингэн дуут бяцхан хулганыг бодож олоод, түүнийгээ Микки хэмээн нэрлэжээ. Миккиг хэд хэдэн янз байдлаар (хамар нь бөөрөнхий, чин нь дэлдгэр, дугариг нүдтэй гэх мэтээр) зурж үзсэн байна. Гол баатраа ийм дугариг хэлбэрийн дүрслэлээр харуулдаг нь Дисней маркийн үндсэн хэв маяг юм.
     
Микки Маусыг анхандаа Мортимер Маус хэмээн хочилдог байв. Уолт Диснейн гэргий Лилли тэр үед Мортимер хэмээх үг дэндүү сүртэй сонсогдож байна хэмээн үзэж байсан бөгөөд амьдралдаа анх удаа “Вилли Хөлөг онгоц” хэмээх кинонд дуу оруулсан юм. Энэ нь хөлгийн бүхээгийн гадаа өөрийн завинд аж төрдөг бяцхан хулганы тухай долоон минутын хүүхэлдэйн кино. Энэ кино Уолт Дисней компани хөгжин цэцэглэж эхлэхийн нэг ёсны урьдач  байв. Үүний дараа бас нэг бүтээл гарч нийтийн хүртээл болсон нь “Галзуурсан нисэх онгоц” хэмээх кино байсан юм (Тэнд Микки Маус маань хэдийнэ нисэх онгоцны бүхээгт заларч байдаг).
     
Бяцхан хулгана аугаа их алдартан болж хувирав. Үүний сацуу Диснейн нэр хүнд ч өсөн нэмэгдэж, 1930-аад онд дэлхий дахинд нэрээ гаргаж эхэлсэн юм.  Энэхүү брэндийн хувьд 1937 он гол эргэлтийн нь үе байлаа. Тэр жил “Цасан гоо ба долоон одой” хэмээх бүтээл нь кинотеатруудын дэлгэцнээ гарч эхлэв. Сэтгүүлчид Technicolor компанийн бүрэн хэмжээний хүүхэлдэйн киноны ирээдүйн талаар асуулт тавьж эхлээд байв. Тэр бүү хэл нэг сонин өгүүллийнхээ гарчигт Микки Маусын дүрийг мушгин гуйвуулж, “ердийн нэг солиот” хэмээн бичсэн байжээ. Гэхдээ Дисней хүүхэлдэйн кинондоо найдлага тавьж байсан нь зөв болж,түүнд багагүй ашиг орлого авчирсан байна. “Цасан гоо ба долоон одой” дорхноо л кино урлагийн сонгодог бүтээлийн тоонд оров. “Пиноккио”(1940) дэлгэцнээ гарснаар амжилтын буухиа цааш үргэлжилж, “Уран зөгнөл” (1940) гарснаараа улам ч их найдвар төрүүлсөн бөгөөд “Бэмби” (1942) үзэгчдийн таашаалыг хамгийн их хүлээсэн юм.     
     
1955 онд Диснейлэнд нээгдэж, уг брэнд өөрөө ач холбогдлоороо киноноос ч илүү үнэлэгдэх болсон байна. Диснейлэнд тэр үедээ дэлхийд анхных нь байсан учраас туршилтын брэнд хэмээсэн шинэ статустай болсон юм. Тийнхүү хүмүүс хар цагаан дэлгэцнээс л харсан телевизийн хайртай баатруудтайгаа нүүр тулан учирч, гар хүрэх бололцоотой болжээ. 1955 он бол Диснейгийнхэн хүүхэд багачуулд зориулсан Микки Маусын Клуб хэмээх анхны хөтөлбөрийг телевизээр гаргасан тэмдэглэлт жил байлаа. Хэдэн арван жил америкчуудыг телевизийн дэлгэцнээс салгаагүй энэ нэвтрүүлэг түүхэн дэх хүүхэд багачуулын хамгийн дуртай үзүүлбэр байсан юм.
     
Үүний сацуу тус компани Ханс Христиан Андерсен (“Үнсгэлжин”), Барри (“Питер Пен”), мэдээж бас Редьярд Киплинг (“Шугуйн ном”) нарын үлгэрээс сэдэвлэсэн сонгодог кинонуудыг дэлгэцнээ гаргасаар байлаа.
     
1971 онд Walt Disney World компани Флоридад нээгдсэн бөгөөд тэнд хүүхэд багачуулд зориулсан ёстой л үлгэрийн ертөнцийг байгуулсан байв. Дисней энэхүү төвдөө телевизийн болон киноны асар том дэлгэцийн тойронд сүрлэг парк байгуулан, сэдэвчлэн хуваасан байлаа. Хэсэг болгонд янз бүрийн тоглоомын төхөөрөмж байрлуулж, бас Диснейн киноны баатруудыг дүрслэн үзүүлсэн байжээ.
     
Гэхдээ энэ компанийн ажил үйлс ямагт шулуун дардан байгаагүй. 1965 онд Уолт нас баржээ. Түүний дүү Рой Диснейн ертөнцийг байгуулах бодол санаагаа бүрэн гүйцэлдүүлж дууссанаасаа хойш хэсэг хугацааны дараа мөн таалал төгсчээ. Компани өөрөө ч гэсэн 1970-аад онд л хэдэн сайхан кино хийснээс биш үйл ажиллагаа нь тасалдаж байлаа.                                                  
     
Парамаунт Пикчерс кинокомпанийн ерөнхийлөгч Микаэль Айснер Диснейн эзэнт гүрний тэргүүн болсон 1984 оныг хүртэл байдал ийм байлаа. Тэрбээр компанийн хөрөнгө чинээ зах зээл дээр 3 тэрбумаар үнэлэгдэж байсныг хорин жилийн дотор 80 тэрбум болтол өсгөж чадсан юм. Түүний ийм амжилт нь тэрбээр компанийг анхны тэрхүү бүтээлч байдалд хандуулсантай зарим талаар холбоотой. Айснер хожим нь нэрд гарсан ”Лусын охин”, “Аладдин”,”Лир Ван”, мөн Pixar компанитай хамтран  “Тоглоомын түүх”, “Ахмад Немогийн эрэлд” гэх зэрэг хүүхэлдэйн киног бүтээсэн билээ.
     
Манай зууны эхээр Дисней компани Уолт өвөөгийн хамгийн нандин бөгөөд жолоогүй хүсэл мөрөөдлийн заагийг давж гарсан билээ. Одоо Диснейн дэлгүүр, телевизийн суваг, хөлөг онгоцоор аялах чиглэл, интернэт компани (Buena Vista Interactive), уран сайхны кинонууд хийж сэдэвчилсэн паркийн цар хүрээг өргөжүүлж (түүний дотор Парис дахь Диснейлэнд болон Амьтны хаанчлал гэх мэт) буй янз бүрийн дагуул кино компаниуд, Диснейн тосгон болон спортын багууд (“Анахеймын Хүчирхэг  нугаснууд” – мэргэжлийн хоккейн баг) бий болжээ.
     
Эдүгээ компанийн өмнө тулгамдсан чухал асуудал юу байна вэ?
Энэ нь юуны өмнө Диснейн эрч хүчтэй холбогдсон асуудал. Маркетингт гаргууд болохоо харуулсан нэрт судлаач Ол болон Лора Райсынхны (маркетингийн маргашгүй 22 үзэл номлолыг (1998) гаргасан эцэг, охин хоёр) хэлснээр, “Урт удаан хугацааны туршид өргөжин тэлсээр ирсэн уг компанийн зах зээл дээрхи ач холбогдол нь сүүлдээ багасч, нэр хүнд нь буурч байна...Энэ компани хамгийн эн тэргүүний ашиг сонирхлыг нь хангахуйц илүү тодорхой зорилтуудыг шийдвэрлэхэд анхаарлаа төвлөрүүлсэн үед л илүү хүчтэй болох болно” гэжээ. Гаргасан үзэл номлол маргаангүй байхын жишээ өдий төдий бий. “Үйл ажиллагааныхаа хүрээг хязгаарлах” нь дээрхи 22 номлолын хоёр дахь бөгөөд Америкийн Children’s Supermart компанийн үйл ажиллагааны жишээгээр нотлогдсон юм. Энэ компани анхандаа хүүхдийн өрөөний тавилга, тоглоом наадам зардаг байсан ажээ. Хожим нь тавилга зарахаа зогсоож, үйл ажиллагаагаа тоглоом наадам борлуулах төдийгөөр хязгаарлан, бас худалдааны маркийнхаа нэрийг “Toys ’R’ Us” хэмээн өөрчлөхөөр шийдвэрлэжээ. Одоо эднийх АНУ-д борлуулалтаараа томоохонд ордог тоглоомын дэлгүүрийг эзэмшиж байна.
     
Disney-г өргөжүүлбэл компани хөгжих нь мэдээж. 1984 онд Айснерийг дөнгөж ерөнхийлөгч болоод байх үед тус компани цөөн хэдэн сэдэвчилсэн парк, Disney-гийн урьдын алдар нэрийг санагдуулсан хуучны хэдхэн киног эзэмшиж байв. Одоо бол эднийх хэмжээгээрээ дэлхийд AOL Time Warner-ийн дараа орох хоёр дахь кинокомпани болоод байна.
     
Хоёрт, хэрэв Диснейн кинонууд яваандаа үеэ элээж эхэлвэл Диснейн эзэнт гүрний нүсэр томоохон хэсгүүд, хөгжөөнт үзүүлбэрийн төхөөрөмжүүд бүхий сэдэвчилсэн паркуудыг нь жирийн хүн бол ер ойлгохоо болино. Зарим талаар байдал ер нь нэг тиймэрхүү болоод байна. Компани Микки Маусынхаа тусламжтайгаар энэхүү байдлаас гарахыг хичээж байгаа юм. Гэлээ гэхдээ л энэ нь нилээд шүүмжлэлтэй тулгарч байна. Шинэ үеийн хүүхэд багачуулд Микки Маусыг буцаан авчрах гэсэн Айснерын шийдвэрийг олон нийтийн мэдээллийн хэрэгслүүд шүүмжилж байна. Учир нь тэнд шинэлэг санаа байхгүй бөгөөд өрсөлдөгчид нь урагш ахиж байхад харин арагш олон алхам ухарсан зүйл мэт харагдаж байгаа юм.
     
Гуравт, Disney компани өөртэй нь хүч хамтарч, “Ахмад Немогийн эрэлд”, “Мангасуудын орон”, “Тоглоомын түүх” зэрэг өвөрмөц сонин шийдэл, арга барилаар олон сайхан кино хийсэн Pixar-аас харилцаагаа тасласан нь цаанаа учиртай мэт санагдана. Дэвид Йелланд 2003 оны арваннэгдүгээр сард “Times” сонинд нийтлүүлсэн өгүүлэлдээ Hasbro, Pixar  болон HIT Entertainment зэрэг компьютерын аргаар амьдчилан харуулах, тусгай хэрэглүүр ашиглахдаа мэргэжсэн уран бүтээлчид өнөөгийн хүүхэд багачуулын бодол төсөөллийг хулгайлсан юм... Айснерын хийсэн сонголт нь харилцаа холбоог эрхэмлэдэг бүх хүмүүсийн сонирхлыг  татсан. Хэзээ ямагт бүх нийтийн анхаарлын төвд байгаад байх аваас улиг болж, улмаар зах зээл дээрхи нөлөө бүхий байр сууриа алдахад хүргэж болзошгүй хэмээн тэр эмээсэн байж болох юм. Тэгвэл ч компани сүйрлээ гэсэн үг. Ийм учраас Айснер хараахан танил болоогүй байгаа хүмүүст Миккиг шинээр зарлан тунхаглахаар шийдсэн зах зээлийн хэрэглээний бодит байдлыг мэдэрч овсгоотой ажиллахын сонгодог жишээ мөн” хэмээн өөрийн санааг тов тодорхой илэрхийлсэн билээ.
     
Энэхүү өгүүллийг бичсэн хүн ямар нэг хэмжээгээр зөв хэлж байж болох ч 1930-аад онд нэгэн сэтгүүлч бичсэн өгүүллээ “Ердийн нэг солиот” хэмээн гарчигласан байсныг эргэн санаарай. Disney “Цасан гоо ба долоон одой”-г 1937 онд бүтээн дэлхийд гайхуулж байсан шигээ одоо ч гэсэн гайхамшигт брэнд хэвээр байна.

'''Амжилтын нууцаас'''
        
• Нэр хүндийн үнэ. “Хүүхдийн төлөө брэнд” (2003) номын зохиогч Мартин Линдстромын үзэж байгаагаар, Disney “олимпын брэнд” хэмээн тооцогдож байна. Учир нь төсвийн тогтвортой баланс бүхий тийм брэндийн тоонд орно гэдэг бол компани үйлчилгээнийхээ төлөө нэмэлт хөлс авна гэсэн үг. “Disney-гийн сэдэвчилсэн паркууд, зочид буудлууд болон түүнтэй хийж буй хэлцэл нь өөрөө түүний өрсөлдөгчдийнхийг бодвол илүү үнэтэй байдаг” гэж Линдстром тэмдэглэжээ. Үнэхээр ч Disney юм бүхнээ бараа үйлчилгээнийх нь өөрийн өртгөөс хоёр юм уу гурав дахин үнэтэй борлуулдаг.
• Чанар. Disney чанартай бөгөөд найдвартай бүтээгдэхүүнээр үйлчилдэггүй байсан бол үнээ өсгөхгүй байх нь мэдээж.
• Хаа сайгүй танил болсон нэр хүндийн үнэлгээ. “8 настай балчраас 80 настай буурал хүртэл хүн амын хамгийн өргөн давхарга Disney-гээр үйлчлүүлдэг болохоор анхандаа хүүхэд багачуулд зориулагдсан уг компанийн үйл ажиллагааны чиглэл огт өөр болов”.
• Disney өрсөлдөгчдөө сайн мэднэ. Компани дэлхийн цараатай болж байгаа болохоор хэн бүхэн далдын өрсөлдөгч нь байдаг. Компанийг толгойлж буй ерөнхийлөгч Микаэль Айснер “Агуулга гэдэг бол хамгийн чухал зүйл. Ийм учраас л бид өдий төдий өрсөлдөгчидтэй байдаг нь хэн бүхэнд ойлгомжтой буй за” хэмээн хэлжээ.
• Бүхнийг авах гэсэн тэмүүлэл. “Дэлхий дахин улам бүр жижигсэж байгаа болохоор бид хаа л бол хаана хүрэхийг чармайж байна. Хятад дахь Диснейн парк биднийг 150 жилийн ойгоо хийхээс наана манай саалийн үнээ болохгүй байж болох ч үүнийг бид аль болохоор наашлуулах болно” хэмээн Айснер  итгэлтэй хэлсэн байна.
• Популизм (ардач үзэл). Disney бол жинхэнэ популист компани. Энэ компани хүмүүсийн хүслийг маш сайн мэддэг, тэр байтугай урьдчилан тааж чаддаг. Тийм ч учраас “Лир Ван” хэмээх хүүхэлдэйн цуврал кинондоо Шекспирийн “Хамлет” хэмээх эмгэнэлт жүжгийн агуулгыг тусгаж чадсан юм.
• Итгэл төгс байдал. Цасан гоогоос эхлээд Карибийн тэнгисийн дээрэмчид хүртэлх бүхий л хүүхэлдэйн киноных нь баатруудын үзэгчдэд өгч буй гол зүйл өөртөө итгэх итгэл байдаг. Ийм ч учраас хамгийн ахмад дизайнеруудын нэг Жон Хэнч энэ тухайл хэлэхдээ, “Та юу ч хийлээ гэсэн өөртөө “o’keй” хэмээн хэлж байх хэрэгтэй” гэжээ. Өөртөө итгэлтэй байх явдал Disney-д одоо урьд урьдынхаа ч илүү чухал хэрэгтэй байна.
• Ертөнцийг өөрийн брэнд болгосон. Дисней үлгэрийн баатруудаа байрлуулсан сэдэвчилсэн паркуудаа байгуулж, улмаар үзэгчдэд улам илүү таалагдахуйц болгож чадсанаараа анхны бүтээлээ ажил хэрэг болгосон билээ. Одоо Disney тэрхүү паркуудаа кино дуранд бууснаасаа ялгарахааргүй болгож, бодит байдлыг үлгэрийн юм шиг дүрслэн харуулах чиглэлээр ажиллаж байна.

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat}}
* [http://disney.go.com/ Диснейн албан ёсны цахим хуудас (АНУ)]
* [http://disney.go.com/vault/archives/movies_ai.html Диснейн архив]

== Эшлэл ==
&lt;references /&gt;

{{stub}}

[[Ангилал:Уолт Дисней компани| ]]
[[Ангилал:АНУ-ын аж ахуйн нэгж]]
[[Ангилал:Хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй аж ахуйн нэгж]]
[[Ангилал:1923 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>b6tdxu4lhud1qd5n0e1u6zr0kgan86n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855620</id>
      <parentid>855609</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T05:10:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>855620</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23176" sha1="hlkptqmy4zbw2i9a64z1613ao85dj10" xml:space="preserve">{{Хянах}}
{{Инфобокс аж ахуйн нэгж
| Name             = The Walt Disney Company&lt;br&gt;Уолт Дисней компани
| Logo             = TWDC Logo.svg
| Unternehmensform = [[Нэгдсэн Улсын компанийн эрх зүй|Корпорац]]&lt;ref&gt;[http://corporate.disney.go.com/media/corporate/DisneyCertificateofIncorporation.pdf RESTATED CERTICIFATE OF INCORPORATION OF THE WALT DISNEY COMPANY (PDF; 30&amp;nbsp;kB).] Abgerufen am 8. Juni 2013.&lt;/ref&gt;
| ISIN             = 
| Gründungsdatum   = [[1923 он]] 10 сарын 16
| Sitz             = [[Бербанк (Калифорни)]], {{USA}}
| Leitung          = [[Роберт Игер|Роберт А. Игер]] &lt;small&gt;(Ерөнхийлөгч, ТУЗ-ийн дарга)&lt;/small&gt;
| Mitarbeiterzahl  = {{increase}} 195.000 &lt;small&gt;(2016 он)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;annualreport15&quot;&gt;[https://ditm-twdc-us.storage.googleapis.com/2015-Annual-Report.pdf ''Annual Report 2015''], The Walt Disney Company, 2016-05-10, PDF&lt;/ref&gt; 
| Umsatz           = {{increase}} 55,632 [[тэрбум]] [[Америк доллар|$]] &lt;small&gt;(2016 он)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;annualreport15&quot; /&gt;
| Branche          = Олон нийтийн хэвлэл мэдээлэл
| Produkte         = Хүүхэлдэйн кино (Анимац), нийтлэл, кино, дуу хөгжим, радио, ТВ суваг, Цахим хуудас Yama бренд
| Homepage         = www.thewaltdisneycompany.com
}}

'''The Walt Disney Company''' (''Уолт Дисней Компани, Дисней'') — үндэстэн дамнасан медиа корпорац. Төв байр нь АНУ-ын Калифорни мужийн Бербанк хот дахь Walt Disney Studios-ийн цогцолборт байрладаг. 

Дисней компанийг 1923 оны 10-р сарын 16-нд ах дүү '''[[Уолт Дисней]]''', '''[[Рой Дисней]]''' нар &quot;Дисней Бродерс Студио&quot; нэртэйгээр байгуулсан; мөн Walt Disney Studio болон Walt Disney Productions нэрээр үйл ажиллагаагаа явуулж байгаад 1986 онд нэрээ '''''The Walt Disney Company''''' болгон өөрчилжээ. Эхэндээ тус компани Америкийн хүүхэлдэйн киноны салбарт тэргүүлэгч болж, алдартай [[Мики Маусын ертөнц|Микки Маусын]] дүрийг бүтээжээ.

1980-аад оноос хойш Дисней нь зугаа цэнгэлийн салбарын янз бүрийн салбарт компаниудыг байгуулж, худалдан авч байв. Тус компани нь Walt Disney Studios кино студиудын бүлэглэлээрээ алдартай бөгөөд үүнд Walt Disney Pictures, Walt Disney Animation Studios, Pixar, Marvel Studios, Lucasfilm, 20th Century Studios, Disneynature, мөн Disneyland сэдэвчилсэн паркийн сүлжээ, Disney Theatrical Group, ABC, ESPN, FX, National Geographic телевизийн сүлжээнүүд багтдаг.

Орчин үеийн хэвлэл мэдээллийн зах зээл дээрх Walt Disney компанийн гол өрсөлдөгчдөд Warner Bros. Discovery, Sony, Comcast, Paramount Global зэрэг томоохон хэвлэл мэдээллийн конгломератууд багтдаг.

Ийм шалтгааны нэг нь Дисней  «[[Ахмад Немогийн эрэлд]]»,  «[[Тоглоомын түүх]] » зэрэг хүүхэлдэйн киног бүтээхэд оролцсон Pixar компаниас харилцаагаа тасалсан явдал ажээ.  Дээр дурдсан төслүүдийг хэрэгжүүлэх үеийн эрх мэдлийн хуваарилалтаас болоод хоёр компанийн удирдлагууд, тухайлбал [[Дисней]] компанийн захирал [[Микаэл Айснер]], [[Пиксар]] компанийн захирал Стив Жобс нарын хооронд багагүй хэрүүл маргаан гарсан юм. 

Гэлээ гэхдээ компани дэлхийн хамгийн хүндтэй хэдэн арван брэндийн тоонд багтсан хэвээр байгаа юм. Учир нь бүхий л ХХ зууны туршид гагцхүү Дисней кино урлагт төдийгүй бас хүүхэд багачуулд зориулсан хөгжөөнт үзүүлбэрт чанарын өөрчлөлт хийх хариуцлагыг хүлээсээр ирсэн билээ.

1923 онд Уолт өөрийн ах Ройн хамт Калифорнид амьдрахаар иржээ. Кино үйлдвэрт ажил олдохгүй байсан тул тэрбээр ахтайгаа хамтран өөрийн хүүхэлдэйн киноны Дисней нэртэй студи байгуулжээ. Диснейн эхний төслүүд нь  «[[Алиса]]» (1924), «[[Освальд, Туулай хоёр]]» (1927) зэрэг богино хэмжээний кинонууд байсан боловч эзэндээ алдар нэр ч, арилжаа наймааны нэг их ашиг орлого ч авчирсангүй. Гэвч 1928 онд бүх зүйл сайн сайхан болж өөрчлөгдөв. Уолт Дисней шинэ хүүхэлдэйн киноных нь гол баатар болох шингэн дуут бяцхан хулганыг бодож олоод, түүнийгээ Микки хэмээн нэрлэжээ. Миккиг хэд хэдэн янз байдлаар (хамар нь бөөрөнхий, чин нь дэлдгэр, дугариг нүдтэй гэх мэтээр) зурж үзсэн байна. Гол баатраа ийм дугариг хэлбэрийн дүрслэлээр харуулдаг нь Дисней маркийн үндсэн хэв маяг юм.

Микки Маусыг анхандаа Мортимер Маус хэмээн хочилдог байв. Уолт Диснейн гэргий Лилли тэр үед Мортимер хэмээх үг дэндүү сүртэй сонсогдож байна хэмээн үзэж байсан бөгөөд амьдралдаа анх удаа “Вилли Хөлөг онгоц” хэмээх кинонд дуу оруулсан юм. Энэ нь хөлгийн бүхээгийн гадаа өөрийн завинд аж төрдөг бяцхан хулганын тухай долоон минутын хүүхэлдэйн кино. Энэ кино Уолт Дисней компани хөгжин цэцэглэж эхлэхийн нэг ёсны урьдач байв. Үүний дараа бас нэг бүтээл гарч нийтийн хүртээл болсон нь “Галзуурсан нисэх онгоц” хэмээх кино байсан юм (Тэнд Микки Маус маань хэдийнэ нисэх онгоцны бүхээгт заларч байдаг).

Бяцхан хулгана аугаа их алдартан болж хувирав. Үүний сацуу Диснейн нэр хүнд ч өсөн нэмэгдэж, 1930-аад онд дэлхий дахинд нэрээ гаргаж эхэлсэн юм. Энэхүү брэндийн хувьд 1937 он гол эргэлтийн нь үе байлаа. Тэр жил “Цасан гоо ба долоон одой” хэмээх бүтээл нь кино театруудын дэлгэцнээ гарч эхлэв. Сэтгүүлчид Technicolor компанийн бүрэн хэмжээний хүүхэлдэйн киноны ирээдүйн талаар асуулт тавьж эхлээд байв. Тэр бүү хэл нэг сонин өгүүллийнхээ гарчигт Микки Маусын дүрийг мушгин гуйвуулж, “ердийн нэг солиот” хэмээн бичсэн байжээ. Гэхдээ Дисней хүүхэлдэйн кинондоо найдлага тавьж байсан нь зөв болж, түүнд багагүй ашиг орлого авчирсан байна. “Цасан гоо ба долоон одой” дорхноо л кино урлагийн сонгодог бүтээлийн тоонд оров. “Пиноккио”(1940) дэлгэцнээ гарснаар амжилтын буухиа цааш үргэлжилж, “Уран зөгнөл” (1940) гарснаараа улам ч их найдвар төрүүлсөн бөгөөд “Бэмби” (1942) үзэгчдийн таашаалыг хамгийн их хүлээсэн юм.

1955 онд Диснейлэнд нээгдэж, уг брэнд өөрөө ач холбогдлоороо киноноос ч илүү үнэлэгдэх болсон байна. Диснейлэнд тэр үедээ дэлхийд анхных нь байсан учраас туршилтын брэнд хэмээсэн шинэ статустай болсон юм. Тийнхүү хүмүүс хар цагаан дэлгэцнээс л харсан телевизийн хайртай баатруудтайгаа нүүр тулан учирч, гар хүрэх бололцоотой болжээ. 1955 он бол Диснейнхэн хүүхэд багачуулд зориулсан Микки Маусын Клуб хэмээх анхны хөтөлбөрийг телевизээр гаргасан тэмдэглэлт жил байлаа. Хэдэн арван жил америкчуудыг телевизийн дэлгэцнээс салгаагүй энэ нэвтрүүлэг түүхэн дэх хүүхэд багачуулын хамгийн дуртай үзүүлбэр байсан юм.

Үүний сацуу тус компани Ханс Христиан Андерсен (“Үнсгэлжин”), Барри (“Питер Пен”), мэдээж бас Редьярд Киплинг (“Шугуйн ном”) нарын үлгэрээс сэдэвлэсэн сонгодог кинонуудыг дэлгэцнээ гаргасаар байлаа.

1971 онд Walt Disney World компани Флоридад нээгдсэн бөгөөд тэнд хүүхэд багачуулд зориулсан ёстой л үлгэрийн ертөнцийг байгуулсан байв. Дисней энэхүү төвдөө телевизийн болон киноны асар том дэлгэцийн тойронд сүрлэг парк байгуулан, сэдэвчлэн хуваасан байлаа. Хэсэг болгонд янз бүрийн тоглоомын төхөөрөмж байрлуулж, бас Диснейн киноны баатруудыг дүрслэн үзүүлсэн байжээ.

Гэхдээ энэ компанийн ажил үйлс ямагт шулуун дардан байгаагүй. 1965 онд Уолт нас баржээ. Түүний ах Рой Диснейн ертөнцийг байгуулах бодол санаагаа бүрэн гүйцэлдүүлж дууссанаасаа хойш хэсэг хугацааны дараа мөн таалал төгсчээ. Компани өөрөө ч гэсэн 1970-аад онд л хэдэн сайхан кино хийснээс биш үйл ажиллагаа нь тасалдаж байлаа.

Парамаунт Пикчерс кино компанийн ерөнхийлөгч Микаэль Айснер Диснейн эзэнт гүрний тэргүүн болсон 1984 оныг хүртэл байдал ийм байлаа. Тэрбээр компанийн хөрөнгө чинээ зах зээл дээр 3 тэрбумаар үнэлэгдэж байсныг хорин жилийн дотор 80 тэрбум болтол өсгөж чадсан юм. Түүний ийм амжилт нь тэрбээр компанийг анхны тэрхүү бүтээлч байдалд хандуулсантай зарим талаар холбоотой. Айснер хожим нь нэрд гарсан ”Лусын охин”, “Аладдин”,”Лир Ван”, мөн Pixar компанитай хамтран “Тоглоомын түүх”, “Ахмад Немогийн эрэлд” гэх зэрэг хүүхэлдэйн киног бүтээсэн билээ.

21-р зууны эхээр Дисней компани Уолт өвөөгийн хамгийн нандин бөгөөд жолоогүй хүсэл мөрөөдлийн заагийг давж гарсан билээ. Одоо Диснейн дэлгүүр, телевизийн суваг, хөлөг онгоцоор аялах чиглэл, интернэт компани (Buena Vista Interactive), уран сайхны кинонууд хийж сэдэвчилсэн паркийн цар хүрээг өргөжүүлж (түүний дотор Парис дахь Диснейлэнд болон Амьтны хаанчлал гэх мэт) буй янз бүрийн дагуул кино компаниуд, Диснейн тосгон болон спортын багууд (“Анахаймын Хүчирхэг нугаснууд” – мэргэжлийн хоккейн баг) бий болжээ.

Маркетингт гаргууд болохоо харуулсан нэрт судлаач Ол болон Лора Райсынхны (маркетингийн маргашгүй 22 үзэл номлолыг (1998) гаргасан эцэг, охин хоёр) хэлснээр, “Урт удаан хугацааны туршид өргөжин тэлсээр ирсэн уг компанийн зах зээл дээрх ач холбогдол нь сүүлдээ багасаж, нэр хүнд нь буурч байна... Энэ компани хамгийн эн тэргүүний ашиг сонирхлыг нь хангахуйц илүү тодорхой зорилтуудыг шийдвэрлэхэд анхаарлаа төвлөрүүлсэн үед л илүү хүчтэй болох болно” гэжээ.

1984 онд Айснерыг дөнгөж ерөнхийлөгч болоод байх үед тус компани цөөн хэдэн сэдэвчилсэн парк, Disney-н урьдын алдар нэрийг санагдуулсан хуучны хэдхэн киног эзэмшиж байв. Одоо бол эднийх хэмжээгээрээ дэлхийд AOL Time Warner-ийн дараа орох хоёр дахь кино компани болоод байна.

Хоёрт, хэрэв Диснейн кинонууд яваандаа үеэ элээж эхэлвэл Диснейн эзэнт гүрний нүсэр томоохон хэсгүүд, хөгжөөнт үзүүлбэрийн төхөөрөмжүүд бүхий сэдэвчилсэн паркуудыг нь жирийн хүн бол ер ойлгохоо болино. Зарим талаар байдал ер нь нэг тиймэрхүү болоод байна. Компани Микки Маусынхаа тусламжтайгаар энэхүү байдлаас гарахыг хичээж байгаа юм. Гэлээ гэхдээ л энэ нь нилээд шүүмжлэлтэй тулгарч байна. Шинэ үеийн хүүхэд багачуулд Микки Маусыг буцаан авчрах гэсэн Айснерын шийдвэрийг олон нийтийн мэдээллийн хэрэгслүүд шүүмжилж байна. Учир нь тэнд шинэлэг санаа байхгүй бөгөөд өрсөлдөгчид нь урагш ахиж байхад харин арагш олон алхам ухарсан зүйл мэт харагдаж байгаа юм.

Гуравт, Disney компани өөртэй нь хүч хамтарч, “Ахмад Немогийн эрэлд”, “Мангасуудын орон”, “Тоглоомын түүх” зэрэг өвөрмөц сонин шийдэл, арга барилаар олон сайхан кино хийсэн Pixar-аас харилцаагаа тасласан нь цаанаа учиртай мэт санагдана. Дэвид Йелланд 2003 оны арваннэгдүгээр сард “Times” сонинд нийтлүүлсэн өгүүлэлдээ Hasbro, Pixar болон HIT Entertainment зэрэг компьютерын аргаар амьдчилан харуулах, тусгай хэрэглүүр ашиглахдаа мэргэжсэн уран бүтээлчид өнөөгийн хүүхэд багачуулын бодол төсөөллийг хулгайлсан юм... Айснерын хийсэн сонголт нь харилцаа холбоог эрхэмлэдэг бүх хүмүүсийн сонирхлыг  татсан. Хэзээ ямагт бүх нийтийн анхаарлын төвд байгаад байх аваас улиг болж, улмаар зах зээл дээрх нөлөө бүхий байр сууриа алдахад хүргэж болзошгүй хэмээн тэр эмээсэн байж болох юм. Тэгвэл ч компани сүйрлээ гэсэн үг. Ийм учраас Айснер хараахан танил болоогүй байгаа хүмүүст Миккиг шинээр зарлан тунхаглахаар шийдсэн зах зээлийн хэрэглээний бодит байдлыг мэдэрч овсгоотой ажиллахын сонгодог жишээ мөн” хэмээн өөрийн санааг тов тодорхой илэрхийлсэн билээ.

==Амжилтын нууцаас==
        
*Нэр хүндийн үнэ.: “Хүүхдийн төлөө брэнд” (2003) номын зохиогч Мартин Линдстромын үзэж байгаагаар, Disney “олимпын брэнд” хэмээн тооцогдож байна. Учир нь төсвийн тогтвортой баланс бүхий тийм брэндийн тоонд орно гэдэг бол компани үйлчилгээнийхээ төлөө нэмэлт хөлс авна гэсэн үг. “Disney-н сэдэвчилсэн паркууд, зочид буудлууд болон түүнтэй хийж буй хэлцэл нь өөрөө түүний өрсөлдөгчдийнхийг бодвол илүү үнэтэй байдаг” гэж Линдстром тэмдэглэжээ. Үнэхээр ч Disney юм бүхнээ бараа үйлчилгээнийх нь өөрийн өртгөөс хоёр юм уу гурав дахин үнэтэй борлуулдаг.
*Чанар: Disney чанартай бөгөөд найдвартай бүтээгдэхүүнээр үйлчилдэггүй байсан бол үнээ өсгөхгүй байх нь мэдээж.
*Хаа сайгүй танил болсон нэр хүндийн үнэлгээ: “8 настай балчраас 80 настай буурал хүртэл хүн амын хамгийн өргөн давхарга Disney-гээр үйлчлүүлдэг болохоор анхандаа хүүхэд багачуулд зориулагдсан уг компанийн үйл ажиллагааны чиглэл огт өөр болов”.
*Disney өрсөлдөгчдөө сайн мэднэ: Компани дэлхийн цараатай болж байгаа болохоор хэн бүхэн далдын өрсөлдөгч нь байдаг. Компанийг толгойлж буй ерөнхийлөгч Микаэль Айснер “Агуулга гэдэг бол хамгийн чухал зүйл. Ийм учраас л бид өдий төдий өрсөлдөгчидтэй байдаг нь хэн бүхэнд ойлгомжтой буй за” хэмээн хэлжээ.
*Бүхнийг авах гэсэн тэмүүлэл: “Дэлхий дахин улам бүр жижигсэж байгаа болохоор бид хаа л бол хаана хүрэхийг чармайж байна. Хятад дахь Диснейн парк биднийг 150 жилийн ойгоо хийхээс наана манай саалийн үнээ болохгүй байж болох ч үүнийг бид аль болохоор наашлуулах болно” хэмээн Айснер итгэлтэй хэлсэн байна.
*Популизм (ардач үзэл): Disney бол жинхэнэ популист компани. Энэ компани хүмүүсийн хүслийг маш сайн мэддэг, тэр байтугай урьдчилан тааж чаддаг. Тийм ч учраас “Лир Ван” хэмээх хүүхэлдэйн цуврал кинондоо Шекспирийн “Хамлет” хэмээх эмгэнэлт жүжгийн агуулгыг тусгаж чадсан юм.
*Итгэл төгс байдал: Цасан гоогоос эхлээд Карибын тэнгисийн дээрэмчид хүртэлх бүхий л хүүхэлдэйн киноных нь баатруудын үзэгчдэд өгч буй гол зүйл өөртөө итгэх итгэл байдаг. Ийм ч учраас хамгийн ахмад дизайнеруудын нэг Жон Хэнч энэ тухайл хэлэхдээ, “Та юу ч хийлээ гэсэн өөртөө “o’keй” хэмээн хэлж байх хэрэгтэй” гэжээ. Өөртөө итгэлтэй байх явдал Disney-д одоо урьд урьдынхаа ч илүү чухал хэрэгтэй байна.
*Ертөнцийг өөрийн брэнд болгосон: Дисней үлгэрийн баатруудаа байрлуулсан сэдэвчилсэн паркуудаа байгуулж, улмаар үзэгчдэд улам илүү таалагдахуйц болгож чадсанаараа анхны бүтээлээ ажил хэрэг болгосон билээ. Одоо Disney тэрхүү паркуудаа кино дуранд бууснаасаа ялгарахааргүй болгож, бодит байдлыг үлгэрийн юм шиг дүрслэн харуулах чиглэлээр ажиллаж байна.

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat}}
* [http://disney.go.com/ Диснейн албан ёсны цахим хуудас (АНУ)]
* [http://disney.go.com/vault/archives/movies_ai.html Диснейн архив]

== Эшлэл ==
&lt;references /&gt;

{{stub}}

[[Ангилал:Уолт Дисней компани| ]]
[[Ангилал:АНУ-ын аж ахуйн нэгж]]
[[Ангилал:Хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй аж ахуйн нэгж]]
[[Ангилал:1923 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>hlkptqmy4zbw2i9a64z1613ao85dj10</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>DOT дугаар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53650</id>
    <revision>
      <id>855588</id>
      <parentid>573546</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T14:52:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KenntnisseSchüler</username>
        <id>102363</id>
      </contributor>
      <origin>855588</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1573" sha1="hpf28u1g3rdaurgaomrzl4og32nho4c" xml:space="preserve">[[Зураг:Dotnummer.jpg|280px|thumbnail|right|DOT-дугаар 1001: 10-р долоо хоног 2001 он]]
'''DOT-дугаар''' нь тээврийн хэрэгслийн дугуйны хажуу бөөрөн дээр хамгийн багадаа нэг талд нь шахаж гаргасан дугаарын дараалал бөгөөд энэ нь тухайн дугуйны үйлдвэрлэсэн хугацааны мэдээлэл юм. DOT гэдэг  нь Department of Transportation (''орч. Холбооны Нэгдсэн Улсын Зам Тээврийн Яам'') гэсэн үгийн товчлол бөгөөд 1970-аад оны сүүл  80-аад оны эхээр анх хэрэглэж эхэлжээ. Өнөөдөр дэлхий даяар дугуй үйлдвэрлэгчид энэ дугаарын системийг хэрэглэж байна. Дараах жишээнд бүх хувилбарыг харууллаа.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! colspan=&quot;2&quot; | Үйлдвэрлэсэн хугацааны кодны жишээ
|-
!DOT
!Үйлдвэрлэсэн
|-
! 347
| '''34'''-р ХДХ , 198'''7'''
|-
!489&lt;math&gt;\triangle&lt;/math&gt;
|'''48'''-р ХДХ , 199'''9'''
|-
!4503
|'''45'''-р ХДХ , 20'''03'''
|-
!3-оронтой + &lt;math&gt;\triangle&lt;/math&gt;
|1990 оноос хойш
|-
!4 оронтой
|2000 оноос хойш
|-
! colspan=&quot;2&quot; | &lt;small&gt;Тайлбар: ХДХ - хуанлийн долоо хоног&lt;/small&gt;
|}

[[Ангилал:Дугуй]]
[[Ангилал:Таних тэмдэг]]</text>
      <sha1>hpf28u1g3rdaurgaomrzl4og32nho4c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зангиа хутагт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55141</id>
    <redirect title="Жанжаа хутагт" />
    <revision>
      <id>855663</id>
      <parentid>822448</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T10:36:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <comment>correct name</comment>
      <origin>855663</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49" sha1="mf9gln8stf33u35re1pgti0hlprvhe2" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Жанжаа хутагт]]</text>
      <sha1>mf9gln8stf33u35re1pgti0hlprvhe2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жанжаа хутагт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55420</id>
    <revision>
      <id>855662</id>
      <parentid>452786</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T10:36:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <comment>Removed redirect to [[Зангиа хутагт]]</comment>
      <origin>855662</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7020" sha1="8rn3cc72wd15eealmpphg90pv2cd7eb" xml:space="preserve">'''Жанжаа хутагт'''&lt;ref&gt;{{cite web |url =https://journal.num.edu.mn/prs/article/view/9547/8399 |title = РОЛБИЙДОРЖИЙН “ЖАНЖАА ХУТАГТ” ХЭМЭЭХ ХУВИЛГААН ЦОЛНЫ УЧИР ШАЛТГААНЫ ТУХАЙ}}&lt;/ref&gt; буюу Зангиа хутагт, Өвөр монголын шашны тэргүүн, Монгол улсын/ хуучнаар Ар Монгол/ [[Жавзандамба хутагт]]ын хамт Монгол орны хоёр том хутагт хэмээн өргөмжлөгдсөн. [[Далай лам]], [[Банчин Богд|Банчин богд]] /Банчин эрдэнэ/, Жавзандамба, Заигиа нар нь Бурхны шашны Гэлүгбийн урсгалын дөрвөн том хутагт хэмээдэг. 

Жанжаа хутагт нь анх Энэтхэгт төрсөн ба тавдугаар дүрээс эхлэн Төвд оронд төрөл авч 13-р дүрээс эхлэн энэхүү Жанжаа хэмээх цолыг хэрэглэх болсон. Монгол оронд ихэвчлэн Төвдөд төрсөн анхы дүрийг нь 1-р дүрийн Жанжаа хутагт хэмээн үздэг. 

1-р дүрийн Жанжаа хутагт Дагва-Осор /1607-1641/ Хөхнуурт төрсөн. Бага насандаа Төвдөд ном сурч байхаа авъяал билиг, эрдэм ухаанаар олноос ялгарч маш олон гайхамшигийг үзүүлж байсан тул 5-р Далай лам энэхүү бандийг Жанжаа хутагтын хувилгаан болохыг тодруулсан.

2-р дүрийн Жанжаа хутагт Агваанлувсангойндан /1642-1715/ Хөхнуурт төрсөн. Банчин богд хоёрдугаар дүрийн Жанжаа хутагт болохыг нь тодруулж байсан. 1693 онд Манж чин улсын засгийн газраас “Засаг лам” цол олгон говийн өмнөд монголын шашны үйл хэргийг хариуцуулж 1705 онд хутагт цол олгосон. Энэ дүрийн Жанжаа хутагт нь 8 настай Бээжин хот орж шашны номд сайтар суралцаж төгссөн ба хаан болон хатад, үр хүүхдүүд, төрийн түшээд нарт ном айлддаг байжээ. Хаантан хутагтыг гүн хүндэтгэдэг байсан нь хутагтын айлдлыг эгэл хүмүүний адилаар сөхдөн сонсдогоос илт харж болох юм. Түүнчлэн Жанжаа хутагт нь Далай лам, Банчин эрдэнэ, Жавзандамба зэрэг Гэлгүбийн урсгалын бусад гурван хутагт болон хаан төрийн хоорондын холбоос болж байсан нь яахын аргагүй үнэн билээ. 

3-р дүрийн Жанжаа хутагт Ролбидорж, /1716-1786/ Бурхан шашны алдарт бүтээл “Ганжур”, “Данжур”-ийг Төвд хэлнээс Монгол Манж хэлэн орчуулах ажилд гар бие оролцсон суут хутагтын нэгэн яахын аргагүй мөн билээ. Мөн Санскрит тарнийг тэмдэглэдэг Манж үсгийг зохиосон. 1736 онд улсын их багш өргөмжилсөн. 1792 оноос Манжийн засгаас Жанжаа хутагтыг алтан бумбаны сугалааны дүрмээр хойд дүрийг нь тодруулах журмыг гаргасан.

4-р Жанжаа хутагт /1787-7846/ Ишдамбийжалцан, Хөхнуурт төрсөн. Шашин номы үйл хэргээр Төвд оронд олон удаа морилсон ба Монголын олон аймаг хошуудаар явж буяныг дэлгэрүүлж байсан.

5-р Жанжаа хутагт /1849-1875/ Ишданзаннаям, Хөхнуурт төрсөн. 
6-р Жанжаа хутагт /1848-1888/ Ишданзанжамц, Хөхнуурт төрсөн.

7-р Жанжаа хутагт /1891- 1957/ Лувсанбалдандамбийжигмэд, Хөхнуурт төрсөн. Өвөр 49 хошуу болон Хөхнуурын 29 хошууны шашны тэргүүн тэрээр Төвд, Хөхнуур, [[Өвөр Монгол|Өвөр монгол]], Халуун гол, Лио нин, Бээжин, Утай зэрэг газруудад 300 харъяат сүм хийдүүдтэй.  1912 онд Хятадад өрнөсөн  “таван үндэстэн найрамдах”,  шашны эрх чөлөө зэрэг хөдөлгөөний үеэр Юан ши кай Хятад иргэн улсын ерөнхийлөгчөөр сонгогдож Жанжаа хутагтад цол олгож байсан. 1924 онд Хятадын зүүн хойд мужийн сүсэгтэн олны урилгаар  заларч 100,000 гаруй хүмүүст сахил хүртээсэн. 1930 онд Монгол Төвдийн хорооны гишүүн болсон. 1931 оны Японы арми Хятадын зүүн хойдын мужийг эзэлсний дараа Хятад иргэн улсын засгаас Жанжаа хутагтын Өвөрлөгч түмний сэтгэл зүрхэн дэх өндөр байр суурийг ашиглан өөрийн элч төлөөлөгчөө болгон Өвөр монголд илгээж Өвөр монголын эрх чөлөө тусгаар тогтнолын төлөө цогтой тэмцэгч Чингис хааны алтан ургийн жүн ван Шилийн голын Дэмчигдонров буюу Дэ вангийн эсрэг барьж байсан нь түүхийн хуудаснаа тэмдэглэгдэн үлджээ. 1937 онд бүх хятадын японы эсрэг дайн эхлэхэд Жанжаа хутагт Утайд байсан. 1947 онд Хятад иргэн улсын засгаас түүнд “Төрийг хамгаалагч их хутагт багш” цол хайрласан ба улс ардын их хурылын гишүүнээр сонгогдсон. 1948 онд ерөнхийлөгчийн улс төрийн зөвлөхөөр ажилласан. 1949 онд Тайван руу гарсан. 1957 оны 03-р сарын 04 ны өдөр 67 насан сүүдэр дээрээ нирваан дүрийг үзүүлсэн.

==Эшлэл==
{{reflist}}


[[Ангилал:Буддын шашны цол]]
[[Ангилал:Төвөдийн буддын шашин]]
[[Ангилал:Төвөдийн буддын шашны хүн]]</text>
      <sha1>8rn3cc72wd15eealmpphg90pv2cd7eb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>5-р Далай лам</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57655</id>
    <revision>
      <id>855657</id>
      <parentid>723492</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T09:39:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>855657</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1687" sha1="lq6hwj7k5uks90y7nnru4n8cix1oh0u" xml:space="preserve">{{Инфобокс Далай лам
|name           = Агваанлувсанжамц
|title          = 5-р Далай лам
|image          = NgawangLozangGyatso.jpg
|caption        = 
|reign          = 1618–1682
|predecessor    = [[4-р Далай лам|Ёндонжамц]]
|successor      = [[6-р Далай лам|Цанъянжамц]]
|tibetan        = ངག་དབང་བློ་བཟང་རྒྱ་མཚོ་
|wylie          = ngag-dbang blo-bzang rgya-mtsho
|pronoun        = 
|transprc       = 
|THDL           = 
|father         = 
|mother         = 
|birth_date     = 1617
|birth_place    = [[Төвөд]]
|death_date     = 1682
|death_place    = [[Лхас]]
}}
5-р [[Далай лам]] '''Агваанлувсанжамц''' ({{bo|t=ངག་དབང་བློ་བཟང་རྒྱ་མཚོ་}}; 1617 оны - 1682 оны) — [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Буриад]], [[Халимаг]], [[Тува]] дахь [[буддын шашин]]т [[шарын шашин|шарын шашны]] сүсэгтнүүдийн итгэл бишрэлийн манлайлагч.

Түүнийг 1650 онд Төвөдийн нийслэл Лхас хотод Далай ламаар залах ёслол болсон. 

1653 оны эхээр Өндөр гэгээн Занабазартай Өвөр монголын нутагт уулзсан байдаг.

{{DEFAULTSORT:Далай лам, 05}}
[[Ангилал:Далай лам]]
[[Ангилал:Цогчен]]
[[Ангилал:Төвөдийн түүх]]
[[Ангилал:Төвөдүүд]]
[[Ангилал:1617 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1682 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>lq6hwj7k5uks90y7nnru4n8cix1oh0u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ангилал:Банчин Богд</title>
    <ns>14</ns>
    <id>57660</id>
    <revision>
      <id>855637</id>
      <parentid>679771</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T07:43:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>唐吉訶德的侍從 moved page [[Ангилал:Панчен лам]] to [[Ангилал:Банчин Богд]]</comment>
      <origin>679771</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="214" sha1="sv1naas1u0vo407g5dydcb6lfkxjbak" xml:space="preserve">{{Commonscat|Panchen Lamas}}

[[Ангилал:Буддын хувилгаан]]
[[Ангилал:Важраяна буддын шашны хүн]]
[[Ангилал:Төвөдийн буддын шашны хүн]]</text>
      <sha1>sv1naas1u0vo407g5dydcb6lfkxjbak</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>10-р Банчин Богд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57661</id>
    <revision>
      <id>855635</id>
      <parentid>799652</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T07:42:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>唐吉訶德的侍從 moved page [[10-р Панчен лам]] to [[10-р Банчин Богд]]</comment>
      <origin>799652</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1537" sha1="gslzm8f5nissqjob3i0fw3cfx4a7nqr" xml:space="preserve">{{Инфобокс Далай лам
|name           = Чойжижалцен
|title          = 10-р Панчен лам
|image          = XthPanchenLama.jpg
|caption        = 
|reign          = 1949–1989
|predecessor    = [[9-р Панчен лам|Түвдэнчойжилням]]
|successor      = [[11-р Панчен лам]]: [[Гэдэнчойжилням]] ([[Далай лам]] хүлээн зөвшөөрсөн) / [[Жанцанноров]] (Хятадын ЗГ тодруулсан)
|tibetan        = ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་མཚན་
|wylie          = chos kyi rgyal mtshan
|pronoun        = 
|transprc       = Qögyi Gyäcän
|THDL           = 
|father         = 
|mother         = 
|birth_date     = 1938 оны 2 сарын 19 
|birth_place    = [[Хөхнуур]]
|death_date     = 1989 оны 1 сарын 28
|death_place    = [[Лхас]]
}}
[[File:Choekyi_Gyaltsen,_10th_Panchen_Lama_in_the_mid-1950s,_from-_Dalai_and_Panchen_(cropped).jpg|thumb]]

10-р [[Панчен лам]] '''Чойжижалцен'''  (тө. ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་མཚན་ ; 1938 оны 2 сарын 19 - 1989 оны 1 сарын 28) — [[Төвөд|Хятад]] дахь [[буддын шашин]]т [[шарын шашин|шарын шашны]] сүсэгтнүүдийн итгэл бишрэлийн манлайлагч.

{{DEFAULTSORT:Панчен лам, 10}}
[[Ангилал:Панчен лам]]
[[Ангилал:1938 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1989 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>gslzm8f5nissqjob3i0fw3cfx4a7nqr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855640</id>
      <parentid>855635</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T07:45:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>855640</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1557" sha1="qm4ujbnqsn1hh8ljljrxcf2e2f5x6ae" xml:space="preserve">{{Инфобокс Далай лам
|name           = Чойжижалцен
|title          = 10-р Банчин Богд
|image          = XthPanchenLama.jpg
|caption        = 
|reign          = 1949–1989
|predecessor    = [[9-р Банчин Богд|Түвдэнчойжилням]]
|successor      = [[11-р Банчин Богд]]: [[Гэдэнчойжилням]] ([[Далай лам]] хүлээн зөвшөөрсөн) / [[Жанцанноров]] (Хятадын ЗГ тодруулсан)
|tibetan        = ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་མཚན་
|wylie          = chos kyi rgyal mtshan
|pronoun        = 
|transprc       = Qögyi Gyäcän
|THDL           = 
|father         = 
|mother         = 
|birth_date     = 1938 оны 2 сарын 19 
|birth_place    = [[Хөхнуур]]
|death_date     = 1989 оны 1 сарын 28
|death_place    = [[Лхас]]
}}
[[File:Choekyi_Gyaltsen,_10th_Panchen_Lama_in_the_mid-1950s,_from-_Dalai_and_Panchen_(cropped).jpg|thumb]]

10-р [[Банчин Богд]] '''Чойжижалцен'''  ({{bo-tw|t=ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་མཚན་}}; 1938 оны 2 сарын 19 - 1989 оны 1 сарын 28) — [[Төвөд|Хятад]] дахь [[буддын шашин]]т [[шарын шашин|шарын шашны]] сүсэгтнүүдийн итгэл бишрэлийн манлайлагч.

{{DEFAULTSORT:Банчин Богд, 10}}
[[Ангилал:Банчин Богд|10]]
[[Ангилал:1938 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1989 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>qm4ujbnqsn1hh8ljljrxcf2e2f5x6ae</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855653</id>
      <parentid>855640</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T09:15:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>855653</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1621" sha1="gz5ik255nr8lo2y5bmxb7qx17r19kof" xml:space="preserve">{{Инфобокс Далай лам
|name           = Чойжижанцан
|title          = 10-р Банчин Богд
|image          = XthPanchenLama.jpg
|caption        = 
|reign          = 1949–1989
|predecessor    = [[9-р Банчин Богд|Түвдэнчойжилням]]
|successor      = [[11-р Банчин Богд]]: [[Гэдэнчойжилням]] ([[Далай лам]] хүлээн зөвшөөрсөн) / [[11-р Банчин Богд Чойжижав|Чойжижав (Жанцанноров)]] (Хятадын ЗГ тодруулсан)
|tibetan        = ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་མཚན་
|wylie          = chos kyi rgyal mtshan
|pronoun        = 
|transprc       = Qögyi Gyäcän
|THDL           = 
|father         = 
|mother         = 
|birth_date     = 1938 оны 2 сарын 19 
|birth_place    = [[Хөхнуур]]
|death_date     = 1989 оны 1 сарын 28
|death_place    = [[Лхас]]
}}
[[File:Choekyi_Gyaltsen,_10th_Panchen_Lama_in_the_mid-1950s,_from-_Dalai_and_Panchen_(cropped).jpg|thumb]]

10-р [[Банчин Богд]] '''Чойжижанцан'''  ({{bo-tw|t=ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་མཚན་}}; 1938 оны 2 сарын 19 - 1989 оны 1 сарын 28) — [[Төвөд|Хятад]] дахь [[буддын шашин]]т [[шарын шашин|шарын шашны]] сүсэгтнүүдийн итгэл бишрэлийн манлайлагч.

{{DEFAULTSORT:Банчин Богд, 10}}
[[Ангилал:Банчин Богд|10]]
[[Ангилал:1938 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1989 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>gz5ik255nr8lo2y5bmxb7qx17r19kof</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855654</id>
      <parentid>855653</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T09:15:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>855654</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1678" sha1="tnbgcvmzkjtfip798my8cfollaxk2w2" xml:space="preserve">{{Инфобокс Далай лам
|name           = Чойжижанцан
|title          = 10-р Банчин Богд
|image          = XthPanchenLama.jpg
|caption        = 
|reign          = 1949–1989
|predecessor    = [[9-р Банчин Богд|Түвдэнчойжилням]]
|successor      = [[11-р Банчин Богд]]: [[11-р Банчин Богд Гэндэнчойжиням|Гэдэнчойжилням]] ([[Далай лам]] хүлээн зөвшөөрсөн) / [[11-р Банчин Богд Чойжижав|Чойжижав (Жанцанноров)]] (Хятадын ЗГ тодруулсан)
|tibetan        = ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་མཚན་
|wylie          = chos kyi rgyal mtshan
|pronoun        = 
|transprc       = Qögyi Gyäcän
|THDL           = 
|father         = 
|mother         = 
|birth_date     = 1938 оны 2 сарын 19 
|birth_place    = [[Хөхнуур]]
|death_date     = 1989 оны 1 сарын 28
|death_place    = [[Лхас]]
}}
[[File:Choekyi_Gyaltsen,_10th_Panchen_Lama_in_the_mid-1950s,_from-_Dalai_and_Panchen_(cropped).jpg|thumb]]

10-р [[Банчин Богд]] '''Чойжижанцан'''  ({{bo-tw|t=ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་མཚན་}}; 1938 оны 2 сарын 19 - 1989 оны 1 сарын 28) — [[Төвөд|Хятад]] дахь [[буддын шашин]]т [[шарын шашин|шарын шашны]] сүсэгтнүүдийн итгэл бишрэлийн манлайлагч.

{{DEFAULTSORT:Банчин Богд, 10}}
[[Ангилал:Банчин Богд|10]]
[[Ангилал:1938 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1989 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>tnbgcvmzkjtfip798my8cfollaxk2w2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855656</id>
      <parentid>855654</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T09:30:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>855656</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1677" sha1="tjy8golyns78gxpc070lotxuod04r5n" xml:space="preserve">{{Инфобокс Далай лам
|name           = Чойжижалцан
|title          = 10-р Банчин Богд
|image          = XthPanchenLama.jpg
|caption        = 
|reign          = 1949–1989
|predecessor    = [[9-р Банчин Богд|Түвдэнчойжилням]]
|successor      = [[11-р Банчин Богд]]: [[11-р Банчин Богд Гэндэнчойжиням|Гэдэнчойжилням]] ([[Далай лам]] хүлээн зөвшөөрсөн) / [[11-р Банчин Богд Чойжижав|Чойжижав (Жанцанноров)]] (Хятадын ЗГ тодруулсан)
|tibetan        = ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་མཚན་
|wylie          = chos kyi rgyal mtshan
|pronoun        = 
|transprc       = Qögyi Gyäcän
|THDL           = 
|father         = 
|mother         = 
|birth_date     = 1938 оны 2 сарын 19 
|birth_place    = [[Хөхнуур]]
|death_date     = 1989 оны 1 сарын 28
|death_place    = [[Лхас]]
}}
[[File:Choekyi_Gyaltsen,_10th_Panchen_Lama_in_the_mid-1950s,_from-_Dalai_and_Panchen_(cropped).jpg|thumb]]

10-р [[Банчин Богд]] '''Чойжижалцан''' ({{bo-tw|t=ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་མཚན་}}; 1938 оны 2 сарын 19 - 1989 оны 1 сарын 28) — [[Төвөд|Хятад]] дахь [[буддын шашин]]т [[шарын шашин|шарын шашны]] сүсэгтнүүдийн итгэл бишрэлийн манлайлагч.

{{DEFAULTSORT:Банчин Богд, 10}}
[[Ангилал:Банчин Богд|10]]
[[Ангилал:1938 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1989 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>tjy8golyns78gxpc070lotxuod04r5n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лааганы Найдан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60912</id>
    <revision>
      <id>855602</id>
      <parentid>843097</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T02:07:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>855602</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6025" sha1="f8px8b0kf8uskp899znef8rubrgcoci" xml:space="preserve">'''Лааганы Найдан''' (1936- 2015) нь аймгийн хурц арслан цолтой бөх.

[[Ховд аймаг|Ховд]] аймгийн [[Буянт сум (Ховд)|Буянт суманд]] 1936 оны гал үхэр жилийн хаврын адаг сарын яргуй нүдлэх цагаар Улсын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга асан [[Лосолын Лааган]]ыд нэгэн хүү мэндэлсэн нь аймгийн хурц арслан Найдан байв. Аавынхаа 49, ээжийнхээ 42 настайд нь төрсөн айлын отгон хүү болох Найданг дөнгөж 5 сартай байхад аавыг нь хэлмэгдлийн хар шуурга дайран авч явсан байдаг. Хар бага наснаасаа амьдралын хүнд хүчрийг мэдэрч, хар бор ажилд нухлагдан, ээждээ тусалж байсан нь түүний бие болон сэтгэлийн хатыг нь хөгжүүлж, бөх болох замналыг нээжээ.

Тэрээр 1957 оны наадмын өмнө Ховдын хөдөө аж ахуйн техникумыг малын бага эмч мэргэжлээр төгсөж, Өмнөговь аймгийн Хүрмэн сумаас ажлынхаа гарааг эхэлж байсан. Тэндээ удалгүй Ховд аймгийн Буянт, Мянгад, Зэрэг, Чандмань сумдад малын эмчээр 34 жил 6 сар ажиллаад өндөр насныхаа тэтгэвэрт суужээ.

Тэрбээр 1953 онд аймгийнхаа наадамд 17 настайдаа анх барилдаж нэг даваад хоёрын даваанд Эрдэнэбүрэн сумын харьяат аймгийн начин н.Чанарав гэдэг хүнд унажээ. наадмаас хойш хаана л наадам болж байна, байнга л очоод зогсчихдог бөхийн хорхойтон болсон бөгөөд нагац ах а/а Б.Самдан, нутгийн ах нар болох а/а М.Аюуш, Д.Лувсан, Д.Дамбий, Н.Пүрэвдорж нарын бөхчүүд ирээдүйд бөх болно доо гэж урам нэмдэг байв. Мөн 1954 онд Ховд аймгийн Хөдөө аж ахуйн техникумд элсэн орж, өөртэй нь ижил бөхөд сонирхолтой, хожим нь Баян-Өлгий аймгийн хурц арслан болсон Е.Дагыстай нэг ангид сурах болсон нь түүнд барилдах бяр, ур чадвар суулгаж, сонирхлыг нь улам нэмэгдүүлж өгсөн гэдэг. 

Найдан 1957 оны наадмын өмнөхөн сургуулиа малын бага эмч мэргэжлээр төгсөж, [[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь]] аймгийн [[Хүрмэн сум]]анд малын эмчээр ажиллахаар хуваарилагджээ. Аймгийн цол авчих санаатай бага сага шалтаг тоочиж байж аймгийнхаа наадамд зодоглохоор болжээ. Аймгийнхаа наадамд гурав давж, дөрвийн даваанд өмнөх жилийн наадмын түрүү бөх Р.Раднаа арслантай нар жаргатал барилдаад, хаялцалгүй маргааш нь үргэлжлүүлэн барилдаж өвдөг шорооджээ.

Найдан 2001 онд Ардын хувьсгалын 80 жилийн ой, Ховд аймаг байгуулагдсаны 70 жилийн ойн баяр наадмаар Улаанбаатараас төрсөн нутгаа зорин очиж, бөхийн гараагаа эхэлсэн торгон ногоон дэвжээ, нутгийн ах дүүсээ хүндэтгэн 44 дэх жилдээ зодоглож, уран гоё гараа дэвээгээрээ наадамчин олноо баясган, 65 насандаа зодог тайлжээ. 

=== Улсын наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он
!Амжилт 
!Бөхийн тоо
|-
|1961
|Улсын наадмын гурвын даваанд Хөвсгөл аймгийн харьяат, Улсын заан Ц.Дамдиндоржид амлуулан барилдаж өвдөг шороодсон. 
|512
|}

=== Аймгийн наадмын дэвжээнд ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Он 
!Амжилт 
!Бөхийн тоо
|-
|1958
|Ховд аймгийн наадамд Аймгийн арслан Д.Лувсангаар тав давж &quot;Аймгийн начин&quot; цол хүртжээ. 
|128
|-
|1959
|Ховд аймгийн наадамд Увс аймгийн харъяат Аймгийн арслан Т.Лхүндэвт өвдөг шороодон үзүүрлэжээ.
|128
|-
|1963 
|Ховд аймгийн наадамд тав давж шөвгөрсөн. 
|128
|-
|1964 
|Ховд аймгийн наадамд түрүүлсэн. 
|128
|-
|1965 
|Ховд аймгийн наадамд түрүүлсэн. 
|128
|}
* Аймгийн аварга шалгаруулах үндэсний бөхийн барилдаанд 1962, 1963, 1964, 1965 онуудад дараалан түрүүлж байв.
* Мөн аймгийнхаа Чандмань, Зэрэг, Буянт, Дарви, Үенч, Мянгад сумдын баяр наадамд нийтдээ 10 удаа түрүүлжээ.

{{DEFAULTSORT:Найдан, Лааганы}}
[[Ангилал:Буянтын (Ховд) хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:Монголын бөх]]
[[Ангилал:Аймгийн арслан]]
[[Ангилал:1936 онд төрсөн]]
[[Ангилал:2016 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>f8px8b0kf8uskp899znef8rubrgcoci</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Банчин Богд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61142</id>
    <revision>
      <id>855629</id>
      <parentid>698839</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T06:31:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>855629</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1167" sha1="b35mj96hxz7ou1vjwtjlzg649jxobmi" xml:space="preserve">{{stub}}
'''Банчин Богд''', '''Банчин лам''' эсвэл '''Банчин эрдэнэ''' нь Буддын шашны Шар малгайтны урсгал буюу Гэлүгбагийн ёсны их багш, гэгээнтэн, оюун санааны удирдагч юм. Шарын шашин түгэн дэлгэрсэн Төвөд, Монгол, Хятад газар оронд [[Далай лам]], [[Жавзандамба хутагт|Богд гэгээн]], Банчин Богд гэсэн шашны ном эрдэм гүнзгий судалсан гурван хутагт байдгийн нэг нь гэж үздэг. Төвөдийн сэтгэгч [[Богд Зонхав]]ын үүсгэсэн [[Төвөдийн Буддын шашин|Бурханы шашны]] буяны ёсын ([[Шарын шашин|шарын шашны]]) тэргүүн юм.

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Panchen Lamas|Банчин Богд (Панчен лам)}}
*[https://mongoltoli.mn/history/h/1015 Банчин эрдэнэ]

[[Ангилал:Буддын шашны цол]]
[[Ангилал:Панчен лам| ]]</text>
      <sha1>b35mj96hxz7ou1vjwtjlzg649jxobmi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855641</id>
      <parentid>855629</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T07:45:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>855641</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1169" sha1="a8qho89wbkej66b1592mgwnaj3vuthb" xml:space="preserve">{{stub}}
'''Банчин Богд''', '''Банчин лам''' эсвэл '''Банчин эрдэнэ''' нь Буддын шашны Шар малгайтны урсгал буюу Гэлүгбагийн ёсны их багш, гэгээнтэн, оюун санааны удирдагч юм. Шарын шашин түгэн дэлгэрсэн Төвөд, Монгол, Хятад газар оронд [[Далай лам]], [[Жавзандамба хутагт|Богд гэгээн]], Банчин Богд гэсэн шашны ном эрдэм гүнзгий судалсан гурван хутагт байдгийн нэг нь гэж үздэг. Төвөдийн сэтгэгч [[Богд Зонхав]]ын үүсгэсэн [[Төвөдийн Буддын шашин|Бурханы шашны]] буяны ёсын ([[Шарын шашин|шарын шашны]]) тэргүүн юм.

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Panchen Lamas|Банчин Богд (Панчен лам)}}
*[https://mongoltoli.mn/history/h/1015 Банчин эрдэнэ]

[[Ангилал:Буддын шашны цол]]
[[Ангилал:Банчин Богд| ]]</text>
      <sha1>a8qho89wbkej66b1592mgwnaj3vuthb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855647</id>
      <parentid>855641</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T08:32:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>855647</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3409" sha1="i5yuy57dttzvd26fio0cb53k9821dir" xml:space="preserve">{{stub}}
'''Банчин Богд''', '''Банчин лам''' эсвэл '''Банчин эрдэнэ''' нь Буддын шашны Шар малгайтны урсгал буюу Гэлүгбагийн ёсны их багш, гэгээнтэн, оюун санааны удирдагч юм. Шарын шашин түгэн дэлгэрсэн Төвөд, Монгол, Хятад газар оронд [[Далай лам]], [[Жавзандамба хутагт|Богд гэгээн]], Банчин Богд гэсэн шашны ном эрдэм гүнзгий судалсан гурван хутагт байдгийн нэг нь гэж үздэг. Төвөдийн сэтгэгч [[Богд Зонхав]]ын үүсгэсэн [[Төвөдийн Буддын шашин|Бурханы шашны]] буяны ёсын ([[Шарын шашин|шарын шашны]]) тэргүүн юм.

== Түүх ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Банчин Богд нарын жагсаалт
|'''Зураг'''
|'''Дүр'''
|'''Нэр'''
|'''Тодруулалт'''
|'''Залралт'''
|'''Төвөд'''
|'''Төвөд нэр'''
|'''Тайлбар'''
|-
|1
| 
|[[1-р Банчин Богд]] 
|1385–1438
|–
|N/A
|{{Bo-textonly|མཁས་གྲུབ་རྗེ}}
|
|-
|2
| 
|[[2-р Банчин Богд]] 
|1438–1505
|–
|N/A
|{{Bo-textonly|བསོད་ནམས་ཕྱོགས་ཀྱི་གླང་པོ}}
|
|-
|3
| 
|[[3-р Банчин Богд]] 
|1505–1568
|–
|N/A
|{{Bo-textonly|དབེན་ས་པ་བློ་བཟང་དོན་གྲུབ}}
|
|-
|4
| 
|[[4-р Банчин Богд]] 
|1570–1662
|1645
|1645
|{{Bo-textonly|བློ་བཟང་ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་མཚན}}
|
|-
|5
| 
|[[5-р Банчин Богд]] 
|1663–1737
|1663
|1666
|{{Bo-textonly|བློ་བཟང་ཡེ་ཤེས}}
|
|-
|6
| 
|[[6-р Банчин Богд]] 
|1738–1780
|1738
|1741
|{{Bo-textonly|བློ་བཟང་དཔལ་ལྡན་ཡེ་ཤེས}}
|
|-
|7
| 
|[[7-р Банчин Богд]] 
|1782–1853
|1782
|1784
|{{Bo-textonly|དཔལ་ལྡན་བསྟན་པའི་ཉི་མ}}
|
|-
|8
| 
|[[8-р Банчин Богд]] 
|1855–1882
|1857
|1857
|{{Bo-textonly|བསྟན་པའི་དབང་ཕྱུག}}
|
|-
|9
| 
|[[9-р Банчин Богд]] 
|1883–1937
|1888
|1888
|{{Bo-textonly|ཐུབ་བསྟན་ཆོས་ཀྱི་ཉི་མ}}
|
|-
|10
| 
|[[10-р Банчин Богд]] 
|1938–1989
|1938
|1949
|{{Bo-textonly|བློ་བཟང་ཕྲིན་ལས་ལྷུན་གྲུབ་ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་མཚན}}
|
|-
|(11)
| 
|[[11-р Банчин Богд Гэндэнчойжиням]]
|1989 онд төрсөн
|1995
|
|{{Bo-textonly|དགེ་འདུན་ཆོས་ཀྱི་ཉི་མ}}
| [[Далай лам]] хүлээн зөвшөөрсөн
|-
|(11)
| 
|[[11-р Банчин Богд Чойжижав]]
|1990 онд төрсөн
|1995
|
|{{Bo-textonly|ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ}}
| Хятадын ЗГ тодруулсан
|-
|}

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Panchen Lamas|Банчин Богд (Панчен лам)}}
*[https://mongoltoli.mn/history/h/1015 Банчин эрдэнэ]

[[Ангилал:Буддын шашны цол]]
[[Ангилал:Банчин Богд| ]]</text>
      <sha1>i5yuy57dttzvd26fio0cb53k9821dir</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855650</id>
      <parentid>855647</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T09:10:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>855650</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3495" sha1="7ornbi5g0lu30her5r2wizo3gfil4f2" xml:space="preserve">{{stub}}
'''Банчин Богд''', '''Банчин лам''' эсвэл '''Банчин эрдэнэ''' нь Буддын шашны Шар малгайтны урсгал буюу Гэлүгбагийн ёсны их багш, гэгээнтэн, оюун санааны удирдагч юм. Шарын шашин түгэн дэлгэрсэн Төвөд, Монгол, Хятад газар оронд [[Далай лам]], [[Жавзандамба хутагт|Богд гэгээн]], Банчин Богд гэсэн шашны ном эрдэм гүнзгий судалсан гурван хутагт байдгийн нэг нь гэж үздэг. Төвөдийн сэтгэгч [[Богд Зонхав]]ын үүсгэсэн [[Төвөдийн Буддын шашин|Бурханы шашны]] буяны ёсын ([[Шарын шашин|шарын шашны]]) тэргүүн юм.

== Түүх ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Банчин Богд нарын жагсаалт
|'''Зураг'''
|'''Дүр'''
|'''Нэр'''
|'''Тодруулалт'''
|'''Залралт'''
|'''Төвөд'''
|'''Төвөд нэр'''
|'''Тайлбар'''
|-
|1
| 
|[[1-р Банчин Богд]] 
|1385–1438
|–
|N/A
|{{Bo-textonly|མཁས་གྲུབ་རྗེ}}
|
|-
|2
| 
|[[2-р Банчин Богд]] 
|1438–1505
|–
|N/A
|{{Bo-textonly|བསོད་ནམས་ཕྱོགས་ཀྱི་གླང་པོ}}
|
|-
|3
| 
|[[3-р Банчин Богд]] 
|1505–1568
|–
|N/A
|{{Bo-textonly|དབེན་ས་པ་བློ་བཟང་དོན་གྲུབ}}
|
|-
|4
| 
|[[4-р Банчин Богд]] 
|1570–1662
|1645
|1645
|{{Bo-textonly|བློ་བཟང་ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་མཚན}}
|
|-
|5
| 
|[[5-р Банчин Богд]] 
|1663–1737
|1663
|1666
|{{Bo-textonly|བློ་བཟང་ཡེ་ཤེས}}
|
|-
|6
| 
|[[6-р Банчин Богд]] 
|1738–1780
|1738
|1741
|{{Bo-textonly|བློ་བཟང་དཔལ་ལྡན་ཡེ་ཤེས}}
|
|-
|7
| 
|[[7-р Банчин Богд]] 
|1782–1853
|1782
|1784
|{{Bo-textonly|དཔལ་ལྡན་བསྟན་པའི་ཉི་མ}}
|
|-
|8
| 
|[[8-р Банчин Богд]] 
|1855–1882
|1857
|1857
|{{Bo-textonly|བསྟན་པའི་དབང་ཕྱུག}}
|
|-
|9
| 
|[[9-р Банчин Богд]] Түвдэнчойжиням
|1883–1937
|1888
|1888
|{{Bo-textonly|ཐུབ་བསྟན་ཆོས་ཀྱི་ཉི་མ}}
|
|-
|10
| 
|[[10-р Банчин Богд]] Лувсанпэрэнллүндүвчойжижанцан
|1938–1989
|1938
|1949
|{{Bo-textonly|བློ་བཟང་ཕྲིན་ལས་ལྷུན་གྲུབ་ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་མཚན}}
|
|-
|(11)
| 
|[[11-р Банчин Богд Гэндэнчойжиням]]
|1989 онд төрсөн
|1995
|
|{{Bo-textonly|དགེ་འདུན་ཆོས་ཀྱི་ཉི་མ}}
| [[Далай лам]] хүлээн зөвшөөрсөн
|-
|(11)
| 
|[[11-р Банчин Богд Чойжижав]]
|1990 онд төрсөн
|1995
|
|{{Bo-textonly|ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ}}
| Хятадын ЗГ тодруулсан
|-
|}

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Panchen Lamas|Банчин Богд (Панчен лам)}}
*[https://mongoltoli.mn/history/h/1015 Банчин эрдэнэ]

[[Ангилал:Буддын шашны цол]]
[[Ангилал:Банчин Богд| ]]</text>
      <sha1>7ornbi5g0lu30her5r2wizo3gfil4f2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855651</id>
      <parentid>855650</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T09:12:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>855651</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3502" sha1="l335rp8s1iispkwrbbeghykm383ikca" xml:space="preserve">{{stub}}
'''Банчин Богд''', '''Банчин лам''' эсвэл '''Банчин эрдэнэ''' нь Буддын шашны Шар малгайтны урсгал буюу Гэлүгбагийн ёсны их багш, гэгээнтэн, оюун санааны удирдагч юм. Шарын шашин түгэн дэлгэрсэн Төвөд, Монгол, Хятад газар оронд [[Далай лам]], [[Жавзандамба хутагт|Богд гэгээн]], Банчин Богд гэсэн шашны ном эрдэм гүнзгий судалсан гурван хутагт байдгийн нэг нь гэж үздэг. Төвөдийн сэтгэгч [[Богд Зонхав]]ын үүсгэсэн [[Төвөдийн Буддын шашин|Бурханы шашны]] буяны ёсын ([[Шарын шашин|шарын шашны]]) тэргүүн юм.

== Түүх ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Банчин Богд нарын жагсаалт
|'''Зураг'''
|'''Дүр'''
|'''Нэр'''
|'''Тодруулалт'''
|'''Залралт'''
|'''Төвөд'''
|'''Төвөд нэр'''
|'''Тайлбар'''
|-
|1
| 
|[[1-р Банчин Богд]] 
|1385–1438
|–
|N/A
|{{Bo-textonly|མཁས་གྲུབ་རྗེ}}
|
|-
|2
| 
|[[2-р Банчин Богд]] 
|1438–1505
|–
|N/A
|{{Bo-textonly|བསོད་ནམས་ཕྱོགས་ཀྱི་གླང་པོ}}
|
|-
|3
| 
|[[3-р Банчин Богд]] 
|1505–1568
|–
|N/A
|{{Bo-textonly|དབེན་ས་པ་བློ་བཟང་དོན་གྲུབ}}
|
|-
|4
| 
|[[4-р Банчин Богд]] 
|1570–1662
|1645
|1645
|{{Bo-textonly|བློ་བཟང་ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་མཚན}}
|
|-
|5
| 
|[[5-р Банчин Богд]] 
|1663–1737
|1663
|1666
|{{Bo-textonly|བློ་བཟང་ཡེ་ཤེས}}
|
|-
|6
| 
|[[6-р Банчин Богд]] 
|1738–1780
|1738
|1741
|{{Bo-textonly|བློ་བཟང་དཔལ་ལྡན་ཡེ་ཤེས}}
|
|-
|7
| 
|[[7-р Банчин Богд]] 
|1782–1853
|1782
|1784
|{{Bo-textonly|དཔལ་ལྡན་བསྟན་པའི་ཉི་མ}}
|
|-
|8
| 
|[[8-р Банчин Богд]] 
|1855–1882
|1857
|1857
|{{Bo-textonly|བསྟན་པའི་དབང་ཕྱུག}}
|
|-
|9
| 
|[[9-р Банчин Богд]] Түвдэнчойжиням
|1883–1937
|1888
|1888
|{{Bo-textonly|ཐུབ་བསྟན་ཆོས་ཀྱི་ཉི་མ}}
|
|-
|10
| 
|[[10-р Банчин Богд]] Лувсанпэрэнллүндүвчойжижанцан
|1938–1989
|1938
|1949
|{{Bo-textonly|བློ་བཟང་ཕྲིན་ལས་ལྷུན་གྲུབ་ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་མཚན}}
|
|-
|(11)
| 
|[[11-р Банчин Богд Гэндэнчойжиням]]
|1989 онд төрсөн
|1995
|N/A
|{{Bo-textonly|དགེ་འདུན་ཆོས་ཀྱི་ཉི་མ}}
| [[Далай лам]] хүлээн зөвшөөрсөн
|-
|(11)
| 
|[[11-р Банчин Богд Чойжижав]]
|1990 онд төрсөн
|1995
|1995
|{{Bo-textonly|ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ}}
| Хятадын ЗГ тодруулсан
|-
|}

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Panchen Lamas|Банчин Богд (Панчен лам)}}
*[https://mongoltoli.mn/history/h/1015 Банчин эрдэнэ]

[[Ангилал:Буддын шашны цол]]
[[Ангилал:Банчин Богд| ]]</text>
      <sha1>l335rp8s1iispkwrbbeghykm383ikca</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855655</id>
      <parentid>855651</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T09:29:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>855655</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3704" sha1="nbgzn2x79n2ylaprzdj7bo6yxntb9uu" xml:space="preserve">{{stub}}
'''Банчин Богд''', '''Банчин лам''' эсвэл '''Банчин эрдэнэ''' нь Буддын шашны Шар малгайтны урсгал буюу Гэлүгбагийн ёсны их багш, гэгээнтэн, оюун санааны удирдагч юм. Шарын шашин түгэн дэлгэрсэн Төвөд, Монгол, Хятад газар оронд [[Далай лам]], [[Жавзандамба хутагт|Богд гэгээн]], Банчин Богд гэсэн шашны ном эрдэм гүнзгий судалсан гурван хутагт байдгийн нэг нь гэж үздэг. Төвөдийн сэтгэгч [[Богд Зонхав]]ын үүсгэсэн [[Төвөдийн Буддын шашин|Бурханы шашны]] буяны ёсын ([[Шарын шашин|шарын шашны]]) тэргүүн юм.

== Түүх ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Банчин Богд нарын жагсаалт
|'''Зураг'''
|'''Дүр'''
|'''Нэр'''
|'''Тодруулалт'''
|'''Залралт'''
|'''Төвөд'''
|'''Төвөд нэр'''
|'''Тайлбар'''
|-
|1
| 
|[[1-р Банчин Богд]] Гэлэгбалсан
|1385–1438
|–
|N/A
|{{Bo-textonly|མཁས་གྲུབ་རྗེ}}
|
|-
|2
| 
|[[2-р Банчин Богд]] Сономчойжи
|1438–1505
|–
|N/A
|{{Bo-textonly|བསོད་ནམས་ཕྱོགས་ཀྱི་གླང་པོ}}
|
|-
|3
| 
|[[3-р Банчин Богд]] Лувсандондов
|1505–1568
|–
|N/A
|{{Bo-textonly|དབེན་ས་པ་བློ་བཟང་དོན་གྲུབ}}
|
|-
|4
| 
|[[4-р Банчин Богд]] Лувсанчойжилжалцан
|1570–1662
|1645
|1645
|{{Bo-textonly|བློ་བཟང་ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་མཚན}}
|
|-
|5
| 
|[[5-р Банчин Богд]] Лувсан-Иш
|1663–1737
|1663
|1666
|{{Bo-textonly|བློ་བཟང་ཡེ་ཤེས}}
|
|-
|6
| 
|[[6-р Банчин Богд]] Лувсанбалдан-Иш
|1738–1780
|1738
|1741
|{{Bo-textonly|བློ་བཟང་དཔལ་ལྡན་ཡེ་ཤེས}}
|
|-
|7
| 
|[[7-р Банчин Богд]] Балдандамбийням
|1782–1853
|1782
|1784
|{{Bo-textonly|དཔལ་ལྡན་བསྟན་པའི་ཉི་མ}}
|
|-
|8
| 
|[[8-р Банчин Богд]] Дамбийванчиг
|1855–1882
|1857
|1857
|{{Bo-textonly|བསྟན་པའི་དབང་ཕྱུག}}
|
|-
|9
| 
|[[9-р Банчин Богд]] Түвдэнчойжиням
|1883–1937
|1888
|1888
|{{Bo-textonly|ཐུབ་བསྟན་ཆོས་ཀྱི་ཉི་མ}}
|
|-
|10
| 
|[[10-р Банчин Богд]] Лувсанпэрэнллүндүвчойжижалцан
|1938–1989
|1938
|1949
|{{Bo-textonly|བློ་བཟང་ཕྲིན་ལས་ལྷུན་གྲུབ་ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་མཚན}}
|
|-
|(11)
| 
|[[11-р Банчин Богд Гэндэнчойжиням]]
|1989 онд төрсөн
|1995
|N/A
|{{Bo-textonly|དགེ་འདུན་ཆོས་ཀྱི་ཉི་མ}}
| [[Далай лам]] хүлээн зөвшөөрсөн
|-
|(11)
| 
|[[11-р Банчин Богд Чойжижав]]
|1990 онд төрсөн
|1995
|1995
|{{Bo-textonly|ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ}}
| Хятадын ЗГ тодруулсан
|-
|}

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Panchen Lamas|Банчин Богд (Панчен лам)}}
*[https://mongoltoli.mn/history/h/1015 Банчин эрдэнэ]

[[Ангилал:Буддын шашны цол]]
[[Ангилал:Банчин Богд| ]]</text>
      <sha1>nbgzn2x79n2ylaprzdj7bo6yxntb9uu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855658</id>
      <parentid>855655</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T10:10:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>855658</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4204" sha1="8s9ncrcej4rfvdcz5c6cur3jabo25gz" xml:space="preserve">{{stub}}
'''Банчин Богд''', '''Банчин лам''' эсвэл '''Банчин эрдэнэ''' нь Буддын шашны Шар малгайтны урсгал буюу Гэлүгбагийн ёсны их багш, гэгээнтэн, оюун санааны удирдагч юм. Шарын шашин түгэн дэлгэрсэн Төвөд, Монгол, Хятад газар оронд [[Далай лам]], [[Жавзандамба хутагт|Богд гэгээн]], Банчин Богд гэсэн шашны ном эрдэм гүнзгий судалсан гурван хутагт байдгийн нэг нь гэж үздэг. Төвөдийн сэтгэгч [[Богд Зонхав]]ын үүсгэсэн [[Төвөдийн Буддын шашин|Бурханы шашны]] буяны ёсын ([[Шарын шашин|шарын шашны]]) тэргүүн юм.

== Түүх ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Банчин Богд нарын жагсаалт
|'''Зураг'''
|'''Дүр'''
|'''Нэр'''
|'''Тодруулалт'''
|'''Залралт'''
|'''Төвөд'''
|'''Төвөд нэр'''
|'''Тайлбар'''
|-
|1
|[[File:Khedrup Je.jpg|100px]]
|[[1-р Банчин Богд]] Гэлэгбалсан
|1385–1438
|–
|N/A
|{{Bo-textonly|མཁས་གྲུབ་རྗེ}}
|
|-
|2
|[[File:Sonam Chhyog-Lan.jpg|100px]]
|[[2-р Банчин Богд]] Сономчойжиланбо
|1438–1505
|–
|N/A
|{{Bo-textonly|བསོད་ནམས་ཕྱོགས་ཀྱི་གླང་པོ}}
|
|-
|3
|[[File:Lossan Tondub.jpg|100px]]
|[[3-р Банчин Богд]] Лувсандондов
|1505–1568
|–
|N/A
|{{Bo-textonly|བློ་བཟང་དོན་གྲུབ}}
|
|-
|4
|[[File:Lossan Chho Kyi Gyal -Tshan.jpg|100px]] 
|[[4-р Банчин Богд]] Лувсанчойжилжалцан
|1570–1662
|1645
|1645
|{{Bo-textonly|བློ་བཟང་ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་མཚན}}
|
|-
|5
|[[File:Lobsang Yeshe.jpg|100px]]
|[[5-р Банчин Богд]] Лувсан-Иш
|1663–1737
|1663
|1666
|{{Bo-textonly|བློ་བཟང་ཡེ་ཤེས}}
|
|-
|6
|[[File:Lobsang Palden Yeshe.jpg|100px]]
|[[6-р Банчин Богд]] Лувсанбалдан-Иш
|1738–1780
|1738
|1741
|{{Bo-textonly|བློ་བཟང་དཔལ་ལྡན་ཡེ་ཤེས}}
|
|-
|7
| 
|[[7-р Банчин Богд]] Балдандамбийням
|1782–1853
|1782
|1784
|{{Bo-textonly|དཔལ་ལྡན་བསྟན་པའི་ཉི་མ}}
|
|-
|8
| 
|[[8-р Банчин Богд]] Дамбийванчиг
|1855–1882
|1857
|1857
|{{Bo-textonly|བསྟན་པའི་དབང་ཕྱུག}}
|
|-
|9
|[[File:Thubten Choekyi Nyima, 9th Panchen Lama.jpg|100px]] 
|[[9-р Банчин Богд]] Түвдэнчойжиням
|1883–1937
|1888
|1888
|{{Bo-textonly|ཐུབ་བསྟན་ཆོས་ཀྱི་ཉི་མ}}
|
|-
|10
|[[File:Choekyi Gyaltsen, 10th Panchen Lama in the mid-1950s, from- Dalai and Panchen (cropped).jpg|100px]]
|[[10-р Банчин Богд]] Лувсанпэрэнллүндүвчойжижалцан
|1938–1989
|1938
|1949
|{{Bo-textonly|བློ་བཟང་ཕྲིན་ལས་ལྷུན་གྲུབ་ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་མཚན}}
|
|-
|(11)
|[[File:Panchen Lama- Gedhun Choekyi Nyima at age 6 in art detail, Panchen Lama Association (cropped).jpg|100px]]
|[[11-р Банчин Богд Гэндэнчойжиням]]
|1989 онд төрсөн
|1995
|N/A
|{{Bo-textonly|དགེ་འདུན་ཆོས་ཀྱི་ཉི་མ}}
| [[Далай лам]] хүлээн зөвшөөрсөн
|-
|(11)
|[[File:确吉杰布 2023.jpg|100px]]
|[[11-р Банчин Богд Чойжижав]]
|1990 онд төрсөн
|1995
|1995
|{{Bo-textonly|ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ}}
| Хятадын ЗГ тодруулсан
|-
|}

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Panchen Lamas|Банчин Богд (Панчен лам)}}
*[https://mongoltoli.mn/history/h/1015 Банчин эрдэнэ]

[[Ангилал:Буддын шашны цол]]
[[Ангилал:Банчин Богд| ]]</text>
      <sha1>8s9ncrcej4rfvdcz5c6cur3jabo25gz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855659</id>
      <parentid>855658</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T10:14:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>855659</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4255" sha1="e8tczirb9w6y0sog7stqq9359kyes2j" xml:space="preserve">{{stub}}
'''Банчин Богд''', '''Банчин лам''' эсвэл '''Банчин эрдэнэ''' нь Буддын шашны Шар малгайтны урсгал буюу Гэлүгбагийн ёсны их багш, гэгээнтэн, оюун санааны удирдагч юм. Шарын шашин түгэн дэлгэрсэн Төвөд, Монгол, Хятад газар оронд [[Далай лам]], [[Жавзандамба хутагт|Богд гэгээн]], Банчин Богд гэсэн шашны ном эрдэм гүнзгий судалсан гурван хутагт байдгийн нэг нь гэж үздэг. Төвөдийн сэтгэгч [[Богд Зонхав]]ын үүсгэсэн [[Төвөдийн Буддын шашин|Бурханы шашны]] буяны ёсын ([[Шарын шашин|шарын шашны]]) тэргүүн юм.

== Түүх ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Банчин Богд нарын жагсаалт
|'''Зураг'''
|'''Дүр'''
|'''Нэр'''
|'''Тодруулалт'''
|'''Залралт'''
|'''Төвөд'''
|'''Төвөд нэр'''
|'''Тайлбар'''
|-
|1
|[[File:Khedrup Je.jpg|100px]]
|[[1-р Банчин Богд]] Хайдавгэлэгбалсан
|1385–1438
|–
|N/A
|{{Bo-textonly|མཁས་གྲུབ་དགེ་ལེགས་དཔལ་བཟང}}
|
|-
|2
|[[File:Sonam Chhyog-Lan.jpg|100px]]
|[[2-р Банчин Богд]] Сономчойжиланбо
|1438–1505
|–
|N/A
|{{Bo-textonly|བསོད་ནམས་ཕྱོགས་ཀྱི་གླང་པོ}}
|
|-
|3
|[[File:Lossan Tondub.jpg|100px]]
|[[3-р Банчин Богд]] Лувсандондов
|1505–1568
|–
|N/A
|{{Bo-textonly|བློ་བཟང་དོན་གྲུབ}}
|
|-
|4
|[[File:Lossan Chho Kyi Gyal -Tshan.jpg|100px]] 
|[[4-р Банчин Богд]] Лувсанчойжилжалцан
|1570–1662
|1645
|1645
|{{Bo-textonly|བློ་བཟང་ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་མཚན}}
|
|-
|5
|[[File:Lobsang Yeshe.jpg|100px]]
|[[5-р Банчин Богд]] Лувсан-Иш
|1663–1737
|1663
|1666
|{{Bo-textonly|བློ་བཟང་ཡེ་ཤེས}}
|
|-
|6
|[[File:Lobsang Palden Yeshe.jpg|100px]]
|[[6-р Банчин Богд]] Лувсанбалдан-Иш
|1738–1780
|1738
|1741
|{{Bo-textonly|བློ་བཟང་དཔལ་ལྡན་ཡེ་ཤེས}}
|
|-
|7
| 
|[[7-р Банчин Богд]] Балдандамбийням
|1782–1853
|1782
|1784
|{{Bo-textonly|དཔལ་ལྡན་བསྟན་པའི་ཉི་མ}}
|
|-
|8
| 
|[[8-р Банчин Богд]] Дамбийванчиг
|1855–1882
|1857
|1857
|{{Bo-textonly|བསྟན་པའི་དབང་ཕྱུག}}
|
|-
|9
|[[File:Thubten Choekyi Nyima, 9th Panchen Lama.jpg|100px]] 
|[[9-р Банчин Богд]] Түвдэнчойжиням
|1883–1937
|1888
|1888
|{{Bo-textonly|ཐུབ་བསྟན་ཆོས་ཀྱི་ཉི་མ}}
|
|-
|10
|[[File:Choekyi Gyaltsen, 10th Panchen Lama in the mid-1950s, from- Dalai and Panchen (cropped).jpg|100px]]
|[[10-р Банчин Богд]] Лувсанпэрэнллүндүвчойжижалцан
|1938–1989
|1938
|1949
|{{Bo-textonly|བློ་བཟང་ཕྲིན་ལས་ལྷུན་གྲུབ་ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་མཚན}}
|
|-
|(11)
|[[File:Panchen Lama- Gedhun Choekyi Nyima at age 6 in art detail, Panchen Lama Association (cropped).jpg|100px]]
|[[11-р Банчин Богд Гэндэнчойжиням]]
|1989 онд төрсөн
|1995
|N/A
|{{Bo-textonly|དགེ་འདུན་ཆོས་ཀྱི་ཉི་མ}}
| [[Далай лам]] хүлээн зөвшөөрсөн
|-
|(11)
|[[File:确吉杰布 2023.jpg|100px]]
|[[11-р Банчин Богд Чойжижав]]
|1990 онд төрсөн
|1995
|1995
|{{Bo-textonly|ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ}}
| Хятадын ЗГ тодруулсан
|-
|}

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Panchen Lamas|Банчин Богд (Панчен лам)}}
*[https://mongoltoli.mn/history/h/1015 Банчин эрдэнэ]

[[Ангилал:Буддын шашны цол]]
[[Ангилал:Банчин Богд| ]]</text>
      <sha1>e8tczirb9w6y0sog7stqq9359kyes2j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855661</id>
      <parentid>855659</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T10:18:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>855661</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4255" sha1="kjpxjkp4uw04tungffaix8xyf49wepv" xml:space="preserve">{{stub}}
'''Банчин Богд''', '''Банчин лам''' эсвэл '''Банчин эрдэнэ''' нь Буддын шашны Шар малгайтны урсгал буюу Гэлүгбагийн ёсны их багш, гэгээнтэн, оюун санааны удирдагч юм. Шарын шашин түгэн дэлгэрсэн Төвөд, Монгол, Хятад газар оронд [[Далай лам]], [[Жавзандамба хутагт|Богд гэгээн]], Банчин Богд гэсэн шашны ном эрдэм гүнзгий судалсан гурван хутагт байдгийн нэг нь гэж үздэг. Төвөдийн сэтгэгч [[Богд Зонхав]]ын үүсгэсэн [[Төвөдийн Буддын шашин|Бурханы шашны]] буяны ёсын ([[Шарын шашин|шарын шашны]]) тэргүүн юм.

== Түүх ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Банчин Богд нарын жагсаалт
|'''Дүр'''
|'''Зураг'''
|'''Нэр'''
|'''Тодруулалт'''
|'''Залралт'''
|'''Төвөд'''
|'''Төвөд нэр'''
|'''Тайлбар'''
|-
|1
|[[File:Khedrup Je.jpg|100px]]
|[[1-р Банчин Богд]] Хайдавгэлэгбалсан
|1385–1438
|–
|N/A
|{{Bo-textonly|མཁས་གྲུབ་དགེ་ལེགས་དཔལ་བཟང}}
|
|-
|2
|[[File:Sonam Chhyog-Lan.jpg|100px]]
|[[2-р Банчин Богд]] Сономчойжиланбо
|1438–1505
|–
|N/A
|{{Bo-textonly|བསོད་ནམས་ཕྱོགས་ཀྱི་གླང་པོ}}
|
|-
|3
|[[File:Lossan Tondub.jpg|100px]]
|[[3-р Банчин Богд]] Лувсандондов
|1505–1568
|–
|N/A
|{{Bo-textonly|བློ་བཟང་དོན་གྲུབ}}
|
|-
|4
|[[File:Lossan Chho Kyi Gyal -Tshan.jpg|100px]] 
|[[4-р Банчин Богд]] Лувсанчойжилжалцан
|1570–1662
|1645
|1645
|{{Bo-textonly|བློ་བཟང་ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་མཚན}}
|
|-
|5
|[[File:Lobsang Yeshe.jpg|100px]]
|[[5-р Банчин Богд]] Лувсан-Иш
|1663–1737
|1663
|1666
|{{Bo-textonly|བློ་བཟང་ཡེ་ཤེས}}
|
|-
|6
|[[File:Lobsang Palden Yeshe.jpg|100px]]
|[[6-р Банчин Богд]] Лувсанбалдан-Иш
|1738–1780
|1738
|1741
|{{Bo-textonly|བློ་བཟང་དཔལ་ལྡན་ཡེ་ཤེས}}
|
|-
|7
| 
|[[7-р Банчин Богд]] Балдандамбийням
|1782–1853
|1782
|1784
|{{Bo-textonly|དཔལ་ལྡན་བསྟན་པའི་ཉི་མ}}
|
|-
|8
| 
|[[8-р Банчин Богд]] Дамбийванчиг
|1855–1882
|1857
|1857
|{{Bo-textonly|བསྟན་པའི་དབང་ཕྱུག}}
|
|-
|9
|[[File:Thubten Choekyi Nyima, 9th Panchen Lama.jpg|100px]] 
|[[9-р Банчин Богд]] Түвдэнчойжиням
|1883–1937
|1888
|1888
|{{Bo-textonly|ཐུབ་བསྟན་ཆོས་ཀྱི་ཉི་མ}}
|
|-
|10
|[[File:Choekyi Gyaltsen, 10th Panchen Lama in the mid-1950s, from- Dalai and Panchen (cropped).jpg|100px]]
|[[10-р Банчин Богд]] Лувсанпэрэнллүндүвчойжижалцан
|1938–1989
|1938
|1949
|{{Bo-textonly|བློ་བཟང་ཕྲིན་ལས་ལྷུན་གྲུབ་ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་མཚན}}
|
|-
|(11)
|[[File:Panchen Lama- Gedhun Choekyi Nyima at age 6 in art detail, Panchen Lama Association (cropped).jpg|100px]]
|[[11-р Банчин Богд Гэндэнчойжиням]]
|1989 онд төрсөн
|1995
|N/A
|{{Bo-textonly|དགེ་འདུན་ཆོས་ཀྱི་ཉི་མ}}
| [[Далай лам]] хүлээн зөвшөөрсөн
|-
|(11)
|[[File:确吉杰布 2023.jpg|100px]]
|[[11-р Банчин Богд Чойжижав]]
|1990 онд төрсөн
|1995
|1995
|{{Bo-textonly|ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ}}
| Хятадын ЗГ тодруулсан
|-
|}

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Panchen Lamas|Банчин Богд (Панчен лам)}}
*[https://mongoltoli.mn/history/h/1015 Банчин эрдэнэ]

[[Ангилал:Буддын шашны цол]]
[[Ангилал:Банчин Богд| ]]</text>
      <sha1>kjpxjkp4uw04tungffaix8xyf49wepv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лосолын Лааган</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64097</id>
    <revision>
      <id>855601</id>
      <parentid>843098</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T02:00:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>855601</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3668" sha1="dglzqdqhwknhqnlpbx03aldy3y9nbnh" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}

'''Лосолын Лааган''' (1885 онд Ховдын хязгаарын Торгууд хошуунд, одоогийн [[Ховд]] аймгийн [[Буянт сум]]ын нутагт төрсөн - 1940 оны 5-р сарын 4-нд нас барсан) БНМАУ-ын төрийн тэргүүн буюу Улсын Бага Хурлын тэргүүлэгчдийн даргаар (1930 оны 4 сарын 27-ноос 1932 оны 6 сарын 2-ныг хүртэл ) ажилласан, [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]], төрийн зүтгэлтэн байв.

== Намтар ==
Л.Лааган 1887 онд бага насандаа Наран хутагтын хүрээнд шавилан сууж, хожим өртөөний улаач хийж явсан байна. Тэрээр 1923 онд Монгол Ардын Намд элсэж, 2 жилийн дараа 1928-1928 онд Ховд аймгийн МАХН-ын Хянан шалгах хорооны даргаар томилогдон ажилласан байна. Улмаар 1928 онд МАХН-ын Хянан шалгах хорооны дарга болон 2 жил ажиллаад 1930 оны 3-р сард МАХН-ын Төв Хорооны гишүүнээр сонгогдож, мөн оны 4-р сарын 27-нд Улсын Бага Хурлын тэргүүлэгчдийн даргаар сонгогдон 1932 оны 6-р сарын 2 хүртэл ажиллажээ.

1932 оны хавар Зүүнтний нугалааг эсэргүүцсэн бослого гарж, Лааган нарын хүмүүс гол буруутнаар нэрлэгдэн нам төрийн албан тушаалаасаа буусан бөгөөд тэрээр нутагтаа Хоршоо ангийн төлөөлөгч зэрэг ажил хийх болсон.

1933 онд Лааган [[Лхүмбийн хэрэг]] гэгчид холбогдон баривчлагдсан бөгөөд 1934 онд ЗХУ-д цөлөгдсөн ч МАХН, Коминтернд өргөдөл гаргаснаар 1934 оны 12-р сард нутагтаа буцан ирж байнгын хараа хяналтанд байжээ. Гэвч 1937 оны 9-р сард дахин П.Гэндэн, Дэмид нарын хэрэгт холбогдуулан баривчлаад 1940 оны 5-р сарын 4-нд цаазаар авах ялаар шийтгэгдэн, тэр өдрөө цаазлуулжээ.

Лосолын Лааганыг 1962 онд цагаатгасан байна.

==Гэр бүл==
Л.Лааганы хүү [[Лааганы Найдан|Лагааны Найдан]] аймгийн хурц арслан цолтой бөх юм.

{{s-start}}
{{s-off}}
{{Залгамжлал
|албан_тушаал=[[Улсын Бага Хурлын тэргүүлэгчдийн дарга]]
|он=1930 оны 4 сарын 27 &amp;ndash; 1932 оны 6 сарын 2
|өмнө=[[Хорлоогийн Чойбалсан]]
|дараа=[[Анандын Амар]]
}}
{{s-end}}
{{Хөтлөгч Монголын төрийн тэргүүн}}
{{DEFAULTSORT:Лааган, Лосолын}}
[[Ангилал:Монголын төрийн тэргүүн]]
[[Ангилал:БНМАУ-ын Улсын Бага Хурлын тэргүүлэгчдийн дарга]]
[[Ангилал:Монголын их хядлагын хэлмэгдэгч]]
[[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1887 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1940 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>dglzqdqhwknhqnlpbx03aldy3y9nbnh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855616</id>
      <parentid>855601</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T03:53:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>855616</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3650" sha1="ay5tky4u41gi3hmxmfua9csukjmahfu" xml:space="preserve">{{Unreferenced}}

'''Лосолын Лааган''' (1885 онд Ховдын хязгаарын Торгууд хошуунд, одоогийн [[Ховд]] аймгийн [[Буянт сум]]ын нутагт төрсөн - 1940 оны 5-р сарын 4-нд нас барсан) БНМАУ-ын төрийн тэргүүн буюу Улсын Бага Хурлын тэргүүлэгчдийн даргаар (1930 оны 4 сарын 27-ноос 1932 оны 6 сарын 2-ныг хүртэл) ажилласан, [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]], төрийн зүтгэлтэн байв.

== Намтар ==
Л.Лааган 1887 онд бага насандаа Наран хутагтын хүрээнд шавилан сууж, хожим өртөөний улаач хийж явсан байна. Тэрээр 1923 онд Монгол Ардын Намд элсэж, 2 жилийн дараа 1928-1928 онд Ховд аймгийн МАХН-ын Хянан шалгах хорооны даргаар томилогдон ажилласан байна. Улмаар 1928 онд МАХН-ын Хянан шалгах хорооны дарга болон 2 жил ажиллаад 1930 оны 3-р сард МАХН-ын Төв Хорооны гишүүнээр сонгогдож, мөн оны 4-р сарын 27-нд Улсын Бага Хурлын тэргүүлэгчдийн даргаар сонгогдон 1932 оны 6-р сарын 2 хүртэл ажиллажээ.

1932 оны хавар Зүүнтний нугалааг эсэргүүцсэн бослого гарж, Лааган нарын хүмүүс гол буруутнаар нэрлэгдэн нам төрийн албан тушаалаасаа буусан бөгөөд тэрээр нутагтаа Хоршоо ангийн төлөөлөгч зэрэг ажил хийх болсон.

1933 онд Лааган [[Лхүмбийн хэрэг]] гэгчид холбогдон баривчлагдсан бөгөөд 1934 онд ЗХУ-д цөлөгдсөн ч МАХН, Коминтернд өргөдөл гаргаснаар 1934 оны 12-р сард нутагтаа буцан ирж байнгын хараа хяналтад байжээ. Гэвч 1937 оны 9-р сард дахин П.Гэндэн, Дэмид нарын хэрэгт холбогдон баривчлагдаад 1940 оны 5-р сарын 4-нд цаазаар авах ялаар шийтгэгдэн, тэр өдрөө цаазлуулжээ.

Лосолын Лааганыг 1962 онд цагаатгасан байна.

==Гэр бүл==
Л.Лааганы хүү [[Лааганы Найдан|Найдан]] аймгийн хурц арслан цолтой бөх юм.

{{s-start}}
{{s-off}}
{{Залгамжлал
|албан_тушаал=[[Улсын Бага Хурлын тэргүүлэгчдийн дарга]]
|он=1930 оны 4 сарын 27 &amp;ndash; 1932 оны 6 сарын 2
|өмнө=[[Хорлоогийн Чойбалсан]]
|дараа=[[Анандын Амар]]
}}
{{s-end}}
{{Хөтлөгч Монголын төрийн тэргүүн}}
{{DEFAULTSORT:Лааган, Лосолын}}
[[Ангилал:Монголын төрийн тэргүүн]]
[[Ангилал:БНМАУ-ын Улсын Бага Хурлын тэргүүлэгчдийн дарга]]
[[Ангилал:Монголын их хядлагын хэлмэгдэгч]]
[[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1887 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1940 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>ay5tky4u41gi3hmxmfua9csukjmahfu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Windows 3.1</title>
    <ns>0</ns>
    <id>80437</id>
    <revision>
      <id>855580</id>
      <parentid>720694</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T14:50:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KenntnisseSchüler</username>
        <id>102363</id>
      </contributor>
      <origin>855580</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5800" sha1="71eha7a552u9a3e9fenu7szp0zjf2le" xml:space="preserve">{{Инфобокс
|name    = Infobox/doc
|title   = Windows 3.1
|image   =
|caption = Windows 3.1 Дэлгэцийн агшин
|headerstyle  = background:#ccf;
|labelstyle   = background:#ddf;
|label1  = Хөгжүүлэгч
|data1   = Microsoft
|label2  = Эх сурвалж
|data2   = Хаалттай эх
|label3  = Худалдаанд гаргасан он
|data3   = 1992 оны 4-р сарын 6-ны өдөр; 26 жилийн өмнө
|label4  = Хамгийн сүүлийн хувилбар
|data4   = 3.11 / 1993 оны 12-р сарын 31; 24 жилийн өмнө
|label5  = Лиценз
|data5   = Арилжааны програм хангамж
|label6  = Өмнөх нь
|data6  = Windows 3.0 (1990)
|label7  = Дараагийнх нь
|data7  = Windows 95 (1995)
|label8  = Дэмжлэгийн байдал
|data8  = 2001 оны 12-р сарын 31-нээс хойш дэмжигдээгүй
|belowstyle = background:#ddf;

}}
'''Windows 3.1''' нь хувийн компьютер дээр ашиглах зорилгоор [[Microsoft]]-ээс гаргасан 16 битийн үйлдлийн систем юм. Энэ үйлдлийн систем нь 1992 онд худалдаанд гарсан Windows 3.0-оор хөгжүүлэлт эхэлсэн. Windows 3.1 нь [[:en:MS-DOS|MS / PC-DOS]] дээр ажилладаг бөгөөд дараа дараагийн хувилбарууд нь 1992-1994 оны хооронд Windows 95 болон солигдсон. Windows 95 нь MS-DOS дээр суурилсан платформ дээр хэд хэдэн сайжруулалтыг хийсэн ба үүнд системийн сайжруулалт, мультимедиа, TrueType фонтууд болон workGroup гэх мэт шинэчлэлтүүдийг хийсэн.
Windows 3.1 анх 1992 оны 4-р сарын 6-нд гарсан.  
Windows 3.1 нь хуучин Windows платформтой нийцтэй байхаар зохион бүтээгдсэн. Windows 3.0-ийн адил 3.1 хувилбар нь File Manager болон Program Manager байсан боловч өмнөх бүх хувилбаруудаас ялгаатай нь Windows 3.1 нь [[:en:Real_mode|real mode]] горимд ажиллах боломжгүй байсан.

=== Windows 3.0-ийн сайжруулалт ===
Windows 3.1 нь [[:en:Real_mode|real mode]] горимын дэмжлэгийг aрилгаж, хамгийн багадаа [[:en:Intel_80286|286 PC]]-г ажиллуулахын тулд 1 МБ-ын RAM шаарддаг. Үүний үр дүнд Windows 3.0-ийн сүйрэлд өртөмтгий системүүдийн тогтвортой байдлыг нэмэгдүүлсэн.
[[:en:Adobe_Type_Manager|Adobe Type Manager]] гэх мэт гуравдагч талын фонт технологийг ашиглахгүй байхын тулд Truetype фонтын дэмжигдсэн өргөтгөл бүхий фонтуудыг Windows програмуудад нэмж өгсөн. Windows 3.1 нь дараах үсгийн фонтуудыг агуулдаг: Arial, Courier New, and Times New Roman, in regular, bold, italic, bold-italic хувилбарууд, мөн Symbol (өргөтгөх боломжтой тэмдэгийн цуглуулга). Truetype фонтууд нь дуудлагын програмаас шалтгаалан ямар ч хэмжээтэй байж болно. File Manager нь Windows 3.0-ээс илүү сайжирсан.
Windows 3.1 нь 720 KB, 1.2 MB, болон 1.44 MB уян дискээр дамжин ажилдаг. Анхны хувилбар нь CD-ROM дээр түгээгддэг байсан бөгөөд энэ нь ихэнхдээ MS-DOS 6.22 CD-тэй хамт ирдэг байв. Хатуу диск дээр суулгагдсан хэмжээ нь 10 МБ-аас 15 МБ хооронд байсан

=== Modular Windows ===
Modular Windows нь [[:en:Tandy_Video_Information_System|Tandy Video Information System]] дээр ажиллуулах зориулалттай Windows 3.1-ийн тусгай хувилбар юм.

=== Windows 3.11 ===
Windows 3.11 нь 1993 оны 11-р сарын 8-нд гарсан. Тийм ч олон төрлийн шинчлэл хийгдээгүй болов ч өмнөх 3.1 хувилбарын алдааг зассан.

=== Windows for Workgroups ===
Microsoft Windows-ийн [[MS-DOS]] дээр суурилсан сүлжээний програм хангамжийг &quot;Windows 3.1 for Workgroups&quot; гэж нэрлэсэн.
Windows for Workgroups нь хэрэглэгчдэд өөрсдийн мэдээллийг хуваалцаж, бусдын хүсэлтийг авах боломжийг олгодог өргөтгөл юм. Энэ нь [[:en:NetBIOS|NetBIOS]] дээр [[:en:SMB|SMB]] протоколыг ашигладаг.

===Хэрэглэгчийн  интерфейс===
Хэрэглэгчийн интерфейсийн талаас Windows 3.1 нь Windows 3.0-аас шинэчлэгдсэн зүйл бараг байхгүй. Гэвч Windows 3.1 нь Microsoft Windows-ийн хамгийн өргөн хэрэглэгдсэн анхны хувилбар байсан юм. Windows 3.1-ийн албан ёсны дэмжлэг 2001 оны 12-р сарын 31-нд зогссон.

[[Ангилал:Үйлдлийн систем]]
[[Ангилал:Хэрэглэгчийн график интерфейс]]
[[Ангилал:Өмчлөлийн программ хангамж]]
[[Ангилал:Түүхэн программ хангамж]]
[[Ангилал:Windows]]
[[Ангилал:Microsoft программ хангамж]]
[[Ангилал:1992 оны програм хангамж]]</text>
      <sha1>71eha7a552u9a3e9fenu7szp0zjf2le</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>JVM программчлалын хэлний жагсаалт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81638</id>
    <revision>
      <id>855584</id>
      <parentid>784901</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T14:51:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KenntnisseSchüler</username>
        <id>102363</id>
      </contributor>
      <origin>855584</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9247" sha1="nov75epolbalcbl9babhndncbcb1aof" xml:space="preserve">JVM хэлнүүдийн энэ жагсаалт нь Java виртуал машин (JVM) дээр ажилладаг компьютерийн програм хангамжийг бий болгоход ашиглагддаг компьютерийн програмчлалын хэлнүүдээс бүрдэнэ. Эдгээр хэлнүүдийн заримыг Java програмаар тайлбарладаг бөгөөд зарим нь Java-ийн байткод болон JIT-г хөрвүүлсний үндсэн дээр гүйцэтгэлийг сайжруулахын тулд тогтмол Жава програмаар гүйцэтгэгдэж байх үед хөрвүүлэгддэг.

== JVM-хэлнүүд ==


=== Өндөр түвшний хэлнүүд ===
Java хэлээс гадна JVM хэлний хамгийн нийтлэг эсвэл түгээмэл хэрэглэгддэг хэл бол:

* [[Clojure]], орчин үеийн, [[Dynamic programming language|dynamic]], ба [[Lisp (programming language)|Lisp]] [[Programming language|програмчлалын хэл]]&lt;nowiki/&gt;ний [[Functional programming|functional]] [[Dialect (computing)|dialect]] 
* [[Groovy (programming language)|Groovy]], a dynamic програмчлалын ба [[Scripting language|скриптлэх хэл]]
* [[JRuby]],  [[Ruby (programming language)|Ruby]]-ийн хэрэгжилт
* [[Jython]],  [[Python (programming language)|Python]]-ий хэрэгжилт
* [[Kotlin (programming language)|Kotlin]],   [[JetBrains]] - ийн статик хэл
* [[Scala (programming language)|Scala]],   [[Type system#Static type checking|статик]] [[Object-oriented programming|object-хандалтад]] ба [[Functional programming|функционал програмчлалын]] хэл

=== JVM-ийн одоо хэрэгжиж байгаа хэлнүүд ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Хэлнүүд
!Жава хэрэгжилт
|-
![[Arden Syntax]]
|[[Arden2ByteCode]]
|-
![[COBOL]]
|[[COBOL| Micro Focus Visual COBOL]]
|-
![[ColdFusion Markup Language]] (CFML)
|[[Adobe ColdFusion]]&lt;br /&gt;[[Railo]]&lt;br /&gt;[[Lucee]]&lt;br /&gt;Open [[BlueDragon]]
|-
![[Common Lisp]]
|Armed Bear Common Lisp
|-
![[Cypher Query Language|Cypher]]
|[[Neo4j]]
|-
![[Haskell (programming language)|Haskell]]
|[[Eta (programming language)|Eta]]
|-
![[JavaScript]]
|[[Rhino (JavaScript engine)|Rhino]]&lt;br /&gt;[[Nashorn (JavaScript engine)|Nashorn]]
[[GraalVM|Graal.js]]
|-
![[LLVM|LLVM Bitcode]]
|Sulong
|-
![[Mercury (programming language)|Mercury]]
|[[Mercury (programming language)|Mercury]] (Java grade)
|-
![[Component Pascal]]
|[[Component Pascal|Gardens Point Component Pascal]]
|-
![[Pascal (programming language)|Pascal]]
|[[MIDletPascal]]&lt;br /&gt;[[Oxygene (programming language)|Oxygene]]
|-
![[Perl 6]]
|[[Rakudo Perl 6]]
|-
![[PHP]]
|[[Resin (software)#Quercus|Quercus]][http://jphp.develnext.org/ JPHP]
|-
![[Prolog]]
|[[JIProlog]]&lt;br /&gt;[[TuProlog]]
|-
![[Python (programming language)|Python]]
|[[Jython]]
ZipPy

Graal.Python
|-
![[R (programming language)|R]]
|[[Renjin]]
FastR
|-
![[Rexx]]
|[[NetRexx]]
|-
![[Ruby (programming language)|Ruby]]
|[[JRuby]]&lt;br /&gt;TruffleRuby
|-
![[Scheme (programming language)|Scheme]]
|[[Bigloo]]&lt;br /&gt;[[Kawa (Scheme implementation)|Kawa]]&lt;br /&gt;[[SISC]]&lt;br /&gt;[[JScheme]]
|-
![[Smalltalk]]
|Redline
|-
![[Tcl]]
|[[Tcl/Java#Jacl|Jacl]]
|-
|}

=== JVM хэрэгжүүлэлттэй шинэ хэл ===

* [[Ateji PX]], хялбар паралел хэлний multicore - дээрх жава-гийн өргөтгөл , GPU, Grid and Cloud
* [[BeanShell]], жаватай ойролцоо [[Programming language syntax|синтакс]] нь төсөөтэй хэл
* [[Ceylon (programming language)|Eclipse Ceylon]],  [[Red Hat]]-аас гаргаж буй жава-гийн өрсөлдөгч
* EPL (Event Processing Language),Домэйнтэй холбоотой, анализ хийх өгөгдлийн удирдамж хэл ба цаг хугацаан дахь үйл явдлын урсгалыг илрүүлэх, [[SQL-92|SQL 92]] -ийг үйл явдлын чиг хандлагатай хамт сунгадаг.
* CFML, ColdFusion Markup Language, CFML-ээр илүү танигдсан . . NET framework , Google App Engine. &lt;ref&gt;CFML, a scripting language compiled to Java, used on the ColdFusion or Railo application servers 

* Quark Framework (CAL), a [[Haskell (programming language)|Haskell]]-inspired functional language&lt;/ref&gt;  ,JVM дээр ажилладаг вэб хөгжүүлэгчид хэрэглэдэг скриптлэдэг хэл 
* [[E (programming language)|E]]-on-Java,аюулгүй байдлын хуваарилалтад зориулсан объект хандалтат програмчлалын хэл
* [[Fantom (programming language)|Fantom]], JVM, .NET Common Language Runtime (CLR), JavaScript гэсэн үндсэн хэлээр бүтээгдсэн хэл
* [[Flow Java]]
* [[Fortress (programming language)|Fortress]], Sun хэлээр боловсруулсан хэл нь Fortran-ийн залгамжлагч болох шинжлэх ухааны тооцоолол юм. Sun худалдан авахад Бүтээгдэхүүний хөгжүүлэлтийг Oracle авсан. Oracle 2012 онд доктор Dobb-ийн дагуу хөгжлийг зогсоосон.
* [[Frege (programming language)|Frege]], Haskell-ийн сүнс дэх хатуу чанд, цэвэр үйл ажиллагааны програмчлалын хэл юм
* [[Golo (programming language)|Golo]], Eclipse Software Foundation-т инкубацийн төсөл болох France-ийн Lyon-ийн институтын үндэсний дескриптүүдээс гаргасан JVM-ийн энгийн, динамик, сул бичигдсэн хэл юм.
* [[Gosu (programming language)|Gosu]],Java-ийн байткод хөрвүүлэгдсэн өргөтгөсөн төрлийн-системийн хэл
* [[Ioke (programming language)|Ioke]] ,Io-ийн загвар дээр үндэслэсэн загвар Ruby, Lisp and Smalltalk
* [[Apache Jelly|Jelly]]
* [[Join Java]], Java хэлийг нэгтгэсэн тооцооллын семантик бүхий хэлийг хэлнэ
* [[Joy (programming language)|Joy]]
* [[Judoscript]]
* [[Mirah (programming language)|Mirah]] ,төрөл бүрийн динамик, Ruby-inspired синтакс агуулсан харагдах хэл
* [[NetLogo]], [[Multi-agent system|multi-agent]] хэл
* [[Nice (programming language)|Nice]]
* [[Noop]], гол анхаарлын төвд байх чадвартай хэлээр бүтээгдсэн
* [[Pizza (programming language)|Pizza]], a superset [[Function pointer|функцын чиглүүлэгч]] and [[Algebraic data type|алгебрийн өгөгдлийн төрлүүдтэй]] Java-ийн superset
* [[Pnuts]]
* [[Processing (programming language)|Processing]], Java-тэй төстэй синтакс бүхий Java дээр суурилсан дүрс бичлэг, хөдөлгөөнт хэл, тогтолцоо
* [[RascalMPL]] ,эх сурвалж, зорилтот хэлний бие даасан (параметржүүлсэн) мета програмчлалын хэл
* [[Whiley (programming language)|Whiley]]
* [[X10 (programming language)|X10]], IBM-ийн боловсруулсан хэл нь хязгаарлагдмал байдлаас шалтгаалан хэлхээ хэлхээ холбоо, түгээлтэд чиглэгддэг
* [[Xtend (programming language)|Xtend]], an [[Object-oriented programming|объект хандалтад]], [[Functional programming|функцын]], ба [[Imperative programming|зайлшгүй шаардлагатай programming]] eclipse сангийн бүтээсэн хэл нь өргөтгөсөн аргууд болон lambdas дээр анхаарал хандуулсан, Java-тэй харилцан ажиллах чадвартай, баялаг хэрэгсэл
* [[Yoix]], ерөнхий зорилго, объектын бус чиг баримжаатай, хөрвүүлсэн динамик програмчлалын хэл

==== Эдгээр хэлнүүдийн харьцуулалт ====

{| class=&quot;wikitable&quot;
!Хэл
!Анхны хувилбар
!Тогтвортой хувилбар
!Эцсийн хувилбар
|-
|[[BeanShell]]
|1999
|2013
|2016
|-
|[[Ceylon (programming language)|Eclipse Ceylon]]
|2011
|2017
|2017
|-
|[[CFML]]
|1995
|2018
|2018
|-
|Quark Framework
|2011
|2018
|
|-
|[[E (programming language)|E]]
|1997
|
|
|-
|[[Fantom (programming language)|Fantom]]
|2011
|2017
|
|-
|[[Fortress (programming language)|Fortress]]
|2006
|2011
|2017
|-
|[[Frege (programming language)|Frege]]
|
|
|
|-
|[[Mirah (programming language)|Mirah]]
|2016
|
|
|-
|[[Xtend (programming language)|Xtend]]
|2011
|2017
|}

== Эшлэл ==
&lt;references /&gt;

{{DEFAULTSORT:List of JVM languages}}
[[Ангилал:Жава технологи]]
[[Ангилал:Жава виртуал машины программчлалын хэл| ]]
[[Ангилал:Мэдээлэл зүйн шинжлэх ухааны жагсаалт]]</text>
      <sha1>nov75epolbalcbl9babhndncbcb1aof</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99109</id>
    <revision>
      <id>855614</id>
      <parentid>838242</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T03:30:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>855614</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8902" sha1="3e0agfebbt4i9zi68b6kamsx6fbl6wt" xml:space="preserve">{{Инфобокс парламентын сонгууль
| country = Монгол
| previous_election = [[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016]]
| next_election = [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024]]
| election_date = 2020 оны 6 сарын 24
| seats_for_election = [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] бүх 76 суудал
| majority_seats = 39
| turnout = 73.65 ({{decrease}} 0.7[[хувь|%]])

| party1 = Монгол Ардын Нам
| leader1 = {{nowrap|[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]}}
| percentage1 = 44.93
| seats1 = 62
| last_election1 = 65

| party2 = Ардчилсан Нам (Монгол)
| leader2 = {{nowrap|[[Содномзундуйн Эрдэнэ]] }}
| percentage2 = 24.49
| seats2 = 11
| last_election2 = 9

| party3 = Та бидний эвсэл
| colour3 = #F35C5C
| leader3 = {{nowrap|[[Намбарын Энхбаяр]]}}
| percentage3 = 8.10
| seats3 = 1
| last_election3 = 1

| party5 = Зөв Хүн Электорат Эвсэл
| colour5 = {{party color|Зөв Хүн Электорат Эвсэл}}
| leader5 = {{nowrap|[[Бадрахын Найдалаа]]}}
| percentage5 = 5.23
| seats5 = 1
| last_election5 = шинэ

| party6 = Бие даагч
| leader6 = –
| percentage6 = 8.71
| seats6 = 1
| last_election6 = 1

| map = Electoral district map of Mongolian legislative election 2020.svg
| map_caption = Ялсан тойргууд&lt;br /&gt;&lt;span style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;&gt;&amp;ensp;&lt;/span&gt; МАН &lt;span style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot;&gt;&amp;ensp;&lt;/span&gt; Ардчилсан&lt;br /&gt;&lt;span style=&quot;background: #C93434&quot;&gt;&amp;ensp;&lt;/span&gt; Та бидний эвсэл &lt;span style=&quot;background: #6D2E91&quot;&gt;&amp;ensp;&lt;/span&gt; ЗХЭЭ &lt;span style=&quot;background:{{party color|Бие даагч улс төрч}}&quot;&gt;&amp;ensp;&lt;/span&gt; Бие даагч

| title = [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]]
| before_election = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]
| before_party = [[Монгол Ардын Нам|МАН]]
| after_election = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]
| after_party = [[Монгол Ардын Нам|МАН]]
|outgoing_members=Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2016–2020|elected_members=Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2020–2024}}{{Монгол улсын улс төр}}

'''2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль''' 2020 оны 6-р сарын 24-ний өдөр зохион байгуулагдаж, эрх баригч [[Монгол Ардын Нам]] 62 суудал авч ялалт байгуулжээ.

==Сонгуулийн систем==
2019 оны 12-р сарын 20-нд батлагдсан Монгол Улсын Их Хурлын сонгуулийн тухай хуулийн дагуу, нэг танхимт парламент болох УИХ-ын 76 гишүүнийг томсгосон тойрог бүхий мажоритар системээр сонгохоор заажээ. Монгол Улсын 21 аймаг, нийслэлийн 9 дүүргийг тус бүр 2-4 мандат бүхий 29 тойрогт хуваасан. Гадаадад оршин суугаа, сонгуулийн насны 150 мянга гаруй иргэдэд мөн л сонгох эрх олгогдсонгүй.

==Сонгуульд оролцсон нам, эвсэл, бие даагчид==
Энэ удаагийн УИХ-ын сонгуульд анх 15 нам, 4 эвсэл оролцохоор СЕХ-нд бүртгүүлсэн. Мөн бие даагчид нэрээ дэвшүүлэх боломжтой бөгөөд 208 бие даагч нэр дэвших хүсэлтээ илэрхийлжээ. Нам эвслүүд болон бие даагчид Аудитын газраар мөрийн хөтөлбөрөө урьдчилан хянуулсан бөгөөд бие даагчид тойргийнхоо 801 сонгогчийн гарын үсэг цуглуулснаар нэр дэвших эрхээ баталгаажуулсан. Нам эвслүүд нэр дэвшигчдээ 2020 оны 5-р сарын 16-ны дотор тодруулж дууссан. Улмаар 13 нам, 4 эвслийн 485, мөн 121 бие даагч, нийт 606 нэр дэвшигч бүртгэгдэж өрсөлдсөн.

*[[Монгол Ардын Нам]]
*[[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]]
*[[Монголын Ногоон Нам]]
*[[Та бидний эвсэл]] ([[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]], [[Иргэний Зориг Ногоон Нам]], [[Монголын Уламжлалын Нэгдсэн Нам]])
*[[Шинэ эвсэл]] ([[Шударга Иргэдийн Нэгдсэн Эвсэл Нам]], [[Бүгд Найрамдах Нам (Монгол)|Бүгд Найрамдах Нам]], [[Үнэн ба зөв нам]], [[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам]])
*[[Зөв Хүн Электорат Эвсэл|Зөв хүн электорат эвсэл]] ([[Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам]], [[Монголын Социал Демократ Нам]], [[Зүй Ёс нам|Зүй ёс нам]])
*[[Ард түмний нам]]
*[[Эрх чөлөөг хэрэгжүүлэгч нам]]
*[[Хөгжлийн хөтөлбөр нам]]
*[[Эх орончдын нэгдсэн нам]]
*[[Сахигтун! Үндсэн хуулийн 19 эвсэл]] ([[Монгол Консерватив Нам]], [[Монголын хүний төлөө нам]])
*[[Ард түмнээ хайрлая нам]]
*[[Зон Олны Нам]]
*[[Дэлхийн Монголчууд Нам]]
*[[Ард түмний олонхын засаглал нам]]
*[[Их эв нам]]
*[[Гэр хороолол хөгжлийн нам]]

== Сонгуулийн сурталчилгаа==

Хуулийн дагуу сонгуулийн сурталчилгаа албан ёсоор 2020 оны 6-р сарын 2-нд эхэлж, 21 хоног үргэлжлээд 6-р сарын 22-нд дуусав.

== Үр дүн ==
{{Сонгуулийн үр дүн
|image=[[File:Mongolie Grand Khoural d'État 2020.svg]]
|party1=[[Монгол Ардын Нам]]|votes1=1795665|seats1=62|sc1=–3
|party2=[[Ардчилсан Нам (Монгол)|Ардчилсан Нам]]|votes2=977680|seats2=11|sc2=+2
|party3=[[Та бидний эвсэл]]|votes3=322454|seats3=1|sc3=0
|party4=[[Шинэ эвсэл]]|votes4=210668|seats4=0|sc4=Шинэ|color4=#FF6800
|party5=[[Зөв Хүн Электорат Эвсэл]]|votes5=209106|seats5=1|sc5=Шинэ
|party6=Сахигтун! Үндсэн хуулийн 19 эвсэл|votes6=40836|seats6=0|sc6=Шинэ|color6=#3F3A94
|party7=[[Монголын Ногоон Нам]]|votes7=23485|seats7=0|sc7=0|color7=green
|party8=[[Ард Түмнээ Хайрлая Нам]]|votes8=18542|seats8=0|sc8=0|color8=#00689D
|party9=[[Ард Түмний Олонхын Засаглал Нам]]|votes9=13733|seats9=0|sc9=Шинэ|color9=#0000b1
|party10=[[Зон Олны Нам]]|votes10=8837|seats10=0|sc10=Шинэ|color10=#0A42A9
|party11=[[Эрх Чөлөөг Хэрэгжүүлэгч Нам]]|votes11=4759|seats11=0|sc11=0|color11=#FFCB01
|party12=[[Их Эв Нам]]|votes12=4118|seats12=0|sc12=Шинэ|color12=blue
|party13=[[Гэр Хороолол Хөгжлийн Нам]]|votes13=3343|seats13=0|sc13=Шинэ|color13=#F7642E
|party14=[[Хөгжлийн Хөтөлбөр Нам]]|votes14=3522|seats14=0|sc14=0|color14=#0081BC
|party15=[[Ард Түмний Нам]]|votes15=3333|seats15=0|sc15=Шинэ
|party16=[[Дэлхийн Монголчууд Нам]]|votes16=591|seats16=0|sc16=Шинэ|color16=white
|party17=[[Эх Орончдын Нэгдсэн Нам]]|votes17=448|seats17=0|sc17=0|color17=#363A91
|party18=[[Бие даагч|Бие даагчид]]|votes18=350806|seats18=1|sc18=0
|total_sc=0
|valid=1473406
|invalid=2374
|electorate=2003969
|source=Сонгуулийн Ерөнхий Хороо&lt;ref&gt;{{Citation |title=Монгол улсын их хурлын сонгуулийн дүн |date=2022 |website=Сонгуулийн Ерөнхий Хороо|page=430–481 |url=https://gec.gov.mn/uploads/ih_huraliin_songuuli-2022.03.22.pdf |place=Улаанбаатар}}&lt;/ref&gt;
}}
==Мөн үзэх==
*[[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар сонгогдсон гишүүдийн жагсаалт]]

==Эх сурвалж==
{{Reflist}}

{{Монголын сонгууль}}

[[Ангилал:Монгол улсын их хурлын сонгууль|#]]
[[Ангилал:2020 оны улс төр]]</text>
      <sha1>3e0agfebbt4i9zi68b6kamsx6fbl6wt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>5-р Банчин Богд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>107526</id>
    <revision>
      <id>855633</id>
      <parentid>644244</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T07:42:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>唐吉訶德的侍從 moved page [[5-р Панчен лам]] to [[5-р Банчин Богд]]</comment>
      <origin>644244</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2308" sha1="5mikx6reyqcewej2cg4w5oickpp89yx" xml:space="preserve">{{Инфобокс Далай лам
|name           = Лувсан-Иш
|title          = 5-р Панчен лам
|image          = Lobsang Yeshe.jpg
|caption        = 
|reign          = 1663–1737
|predecessor    = [[4-р Панчен лам|Лувсанчойжилжалцан]]
|successor      = [[6-р Панчен лам|Лувсанбалдан-Иш]]
|tibetan        = བློ་བཟང་ཡེ་ཤེས་
|wylie          = Blo-bzang Ye-shes
|pronoun        = 
|transprc       = Lobsang Yêxê
|THDL           = 
|father         = 
|mother         = 
|birth_date     = 1663 
|birth_place    = [[Цан]]
|death_date     = 1737
|death_place    = [[Лхас]]
}}
'''Лувсан-Иш''' ({{bo-tw|t=བློ་བཟང་ཡེ་ཤེས་|w=Blo-bzang Ye-shes|z=Lobsang Yêxê}}, 1663&amp;ndash;1737) нь [[Төвөд]]ийн тавдугаар [[Банчин Богд|Панчен лам]] юм.

Тэрбээр [[У-Цан|Цан]] нутгийн нөлөө бүхий язгууртны гэр бүлд төржээ. Аавыг нь Дэчинжамц, ээжийг нь Шаравдулам гэдэг байв. Төрөөд удалгүй Төвөдийн 4-р Панчен лам [[4-р Панчен лам|Лувсанчойжилжалцан]] (1570–1662)-ы хойд дүрээр тодорч, [[Дашлхүмбэ хийд]]эд ёслол үйлдэн суужээ.

9 настайдаа [[Лхас]]т очиж 5-р Далай лам [[5-р Далай лам|Наваанлувсанжамц]] (1617 – 1682)-ад шавь орж, Лувсан-Иш хэмээх нэр хүртжээ. Улмаар 21-тэйдээ сахил хүртэв.&lt;ref&gt;Dás, Sarat Chandra (1882). &quot;The Lives of the Panchen Lamas&quot;. Reprinted in: Contributions on the Religion and History of Tibet, p. 118. (1970). Manjusri Publishing House, New Delhi.&lt;/ref&gt;

== Эшлэл==
{{Reflist}}

{{-}}
{{s-start}}
{{Залгамжлал
|өмнө=[[6-р Панчен лам|Лувсанчойжилжалцан]]
|албан_тушаал=[[Банчин Богд|Панчен лам]]
|он=
|дараа=[[6-р Панчен лам|Лувсанбалдан-Иш]]
}}
{{s-end}}

[[Ангилал:1663 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1737 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Панчен лам|05]]</text>
      <sha1>5mikx6reyqcewej2cg4w5oickpp89yx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855639</id>
      <parentid>855633</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T07:44:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>855639</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2284" sha1="h7bjxvy60xsk3w3et3y0708felzg3gm" xml:space="preserve">{{Инфобокс Далай лам
|name           = Лувсан-Иш
|title          = 5-р Банчин Богд
|image          = Lobsang Yeshe.jpg
|caption        = 
|reign          = 1663–1737
|predecessor    = [[4-р Банчин Богд|Лувсанчойжилжалцан]]
|successor      = [[6-р Банчин Богд|Лувсанбалдан-Иш]]
|tibetan        = བློ་བཟང་ཡེ་ཤེས་
|wylie          = Blo-bzang Ye-shes
|pronoun        = 
|transprc       = Lobsang Yêxê
|THDL           = 
|father         = 
|mother         = 
|birth_date     = 1663 
|birth_place    = [[Цан]]
|death_date     = 1737
|death_place    = [[Лхас]]
}}
'''Лувсан-Иш''' ({{bo-tw|t=བློ་བཟང་ཡེ་ཤེས་|w=Blo-bzang Ye-shes|z=Lobsang Yêxê}}, 1663&amp;ndash;1737) нь [[Төвөд]]ийн тавдугаар [[Банчин Богд]] юм.

Тэрбээр [[У-Цан|Цан]] нутгийн нөлөө бүхий язгууртны гэр бүлд төржээ. Аавыг нь Дэчинжамц, ээжийг нь Шаравдулам гэдэг байв. Төрөөд удалгүй Төвөдийн 4-р Банчин Богд [[4-р Банчин Богд|Лувсанчойжилжалцан]] (1570–1662)-ы хойд дүрээр тодорч, [[Дашлхүмбэ хийд]]эд ёслол үйлдэн суужээ.

9 настайдаа [[Лхас]]т очиж 5-р Далай лам [[5-р Далай лам|Наваанлувсанжамц]] (1617 – 1682)-ад шавь орж, Лувсан-Иш хэмээх нэр хүртжээ. Улмаар 21-тэйдээ сахил хүртэв.&lt;ref&gt;Dás, Sarat Chandra (1882). &quot;The Lives of the Panchen Lamas&quot;. Reprinted in: Contributions on the Religion and History of Tibet, p. 118. (1970). Manjusri Publishing House, New Delhi.&lt;/ref&gt;

== Эшлэл==
{{Reflist}}

{{-}}
{{s-start}}
{{Залгамжлал
|өмнө=[[4-р Банчин Богд|Лувсанчойжилжалцан]]
|албан_тушаал=[[Банчин Богд]]
|он=
|дараа=[[6-р Банчин Богд|Лувсанбалдан-Иш]]
}}
{{s-end}}

[[Ангилал:1663 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1737 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Банчин Богд|05]]</text>
      <sha1>h7bjxvy60xsk3w3et3y0708felzg3gm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Метадата оршин суугчдын тоо DE-HE</title>
    <ns>10</ns>
    <id>109715</id>
    <revision>
      <id>855564</id>
      <parentid>763053</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T14:18:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>855564</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20231" sha1="624cxv4vfll927bduot6aihjwyvweqb" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;Template with population figures for administrative units of Hesse, Germany.&lt;/noinclude&gt;&lt;includeonly&gt;{{#if: {{{2|}}} | &lt;!-- Die Metadaten-Parameter sind hier unabhängig vom Schlüssel --&gt;
  {{#switch: {{{2}}}
  | STAND | TIMESTAMP=2024-12-31
  | QUELLE={{cite web|url=https://statistik.hessen.de/sites/statistik.hessen.de/files/2025-06/ai2_4vj-2024_bevoelkerung_tabelle_20.xlsx|title=Bevölkerung in Hessen am 31.12.2024 (Einwohnerzahlen auf Grundlage des Zensus 2022)|publisher=[[Хессений Статистикийн Газар]]|language=Герман|format=XLS}}
  }} |
{{#switch: {{{1}}}
| 06 = 6280793 &lt;!--Land Hessen--&gt;
| 064 = 4039611 &lt;!--Regierungsbezirk Darmstadt--&gt;
| 06411000 | 06411 = 167029 &lt;!-- Darmstadt, Wissenschaftsstadt--&gt;
| 06412000 | 06412 = 756021 &lt;!-- Frankfurt am Main, Stadt--&gt;
| 06413000 | 06413 = 132746 &lt;!-- Offenbach am Main, Stadt--&gt;
| 06414000 | 06414 = 288850 &lt;!-- Wiesbaden, Landeshauptstadt--&gt;
| 06415000 | 06415  = 97956 &lt;!-- Hanau, Brüder-Grimm-Stadt--&gt;
| 06611000 | 06611 = 197230 &lt;!-- Kassel, documenta-Stadt--&gt;
| 06431 = 274169 &lt;!--Landkreis Bergstraße--&gt;
| 06432 = 302021 &lt;!--Landkreis Darmstadt-Dieburg--&gt;
| 06433 = 268310 &lt;!--Landkreis Groß-Gerau--&gt;
| 06434 = 241664 &lt;!--Hochtaunuskreis--&gt;
| 06435 = 322958 &lt;!--Main-Kinzig-Kreis--&gt;
| 06436 = 238775 &lt;!--Main-Taunus-Kreis--&gt;
| 06437 = 93846 &lt;!--Odenwaldkreis--&gt;
| 06438 = 358022 &lt;!--Landkreis Offenbach--&gt;
| 06439 = 185651 &lt;!--Rheingau-Taunus-Kreis--&gt;
| 06440 = 311593 &lt;!--Wetteraukreis--&gt;
| 065 = 1040290 &lt;!--Regierungsbezirk Gießen--&gt;
| 06531 = 268418 &lt;!--Landkreis Gießen--&gt;
| 06532 = 254074 &lt;!--Lahn-Dill-Kreis--&gt;
| 06533 = 173830 &lt;!--Landkreis Limburg-Weilburg--&gt;
| 06534 = 242805 &lt;!--Landkreis Marburg-Biedenkopf--&gt;
| 06535 = 101163 &lt;!--Vogelsbergkreis--&gt;
| 06631 = 222283 &lt;!--Landkreis Fulda--&gt;
| 06632 = 117414 &lt;!--Landkreis Hersfeld-Rotenburg--&gt;
| 06633 = 231073 &lt;!--Landkreis Kassel--&gt;
| 06634 = 180071 &lt;!--Schwalm-Eder-Kreis--&gt;
| 06635 = 155126 &lt;!--Landkreis Waldeck-Frankenberg--&gt;
| 06636 = 97695 &lt;!--Werra-Meißner-Kreis--&gt;
| 06431001 = 2405 &lt;!-- Abtsteinach--&gt;
| 06431002 = 41124 &lt;!-- Bensheim, Stadt--&gt;
| 06431003 = 9076 &lt;!-- Biblis--&gt;
| 06431004 = 9565 &lt;!-- Birkenau--&gt;
| 06431005 = 17804 &lt;!-- Bürstadt, Stadt--&gt;
| 06431006 = 6533 &lt;!-- Einhausen--&gt;
| 06431007 = 10810 &lt;!-- Fürth--&gt;
| 06431008 = 4178 &lt;!-- Gorxheimertal--&gt;
| 06431009 = 3982 &lt;!-- Grasellenbach--&gt;
| 06431010 = 3638 &lt;!-- Groß-Rohrheim--&gt;
| 06431011 = 27864 &lt;!-- Heppenheim (Bergstraße), Kreisstadt--&gt;
| 06431012 = 3482 &lt;!-- Hirschhorn (Neckar), Stadt--&gt;
| 06431013 = 32400 &lt;!-- Lampertheim, Stadt--&gt;
| 06431014 = 6991 &lt;!-- Lautertal (Odenwald)--&gt;
| 06431015 = 5059 &lt;!-- Lindenfels, Stadt--&gt;
| 06431016 = 14283 &lt;!-- Lorsch, Karolingerstadt--&gt;
| 06431017 = 10245 &lt;!-- Mörlenbach--&gt;
| 06431018 = 3828 &lt;!-- Neckarsteinach, Stadt--&gt;
| 06431019 = 8738 &lt;!-- Rimbach--&gt;
| 06431020 = 34426 &lt;!-- Viernheim, Stadt--&gt;
| 06431021 = 10455 &lt;!-- Wald-Michelbach--&gt;
| 06431022 = 7283 &lt;!-- Zwingenberg, Stadt--&gt;
| 06431200 = 0 &lt;!--Michelbuch, gemfr. Gebiet--&gt;
| 06432001 = 9273 &lt;!-- Alsbach-Hähnlein--&gt;
| 06432002 = 17695 &lt;!-- Babenhausen, Stadt--&gt;
| 06432003 = 6031 &lt;!-- Bickenbach--&gt;
| 06432004 = 15798 &lt;!-- Dieburg, Stadt--&gt;
| 06432005 = 6429 &lt;!-- Eppertshausen--&gt;
| 06432006 = 7794 &lt;!-- Erzhausen--&gt;
| 06432007 = 2707 &lt;!-- Fischbachtal--&gt;
| 06432008 = 29309 &lt;!-- Griesheim, Stadt--&gt;
| 06432009 = 4562 &lt;!-- Groß-Bieberau, Stadt--&gt;
| 06432010 = 21245 &lt;!-- Groß-Umstadt, Stadt--&gt;
| 06432011 = 14607 &lt;!-- Groß-Zimmern--&gt;
| 06432012 = 4215 &lt;!-- Messel--&gt;
| 06432013 = 5090 &lt;!-- Modautal--&gt;
| 06432014 = 13951 &lt;!-- Mühltal--&gt;
| 06432015 = 14813 &lt;!-- Münster (Hessen)--&gt;
| 06432016 = 15078 &lt;!-- Ober-Ramstadt, Stadt--&gt;
| 06432017 = 6322 &lt;!-- Otzberg--&gt;
| 06432018 = 25415 &lt;!-- Pfungstadt, Stadt--&gt;
| 06432019 = 16503 &lt;!-- Reinheim, Stadt--&gt;
| 06432020 = 13096 &lt;!-- Roßdorf--&gt;
| 06432021 = 9113 &lt;!-- Schaafheim--&gt;
| 06432022 = 16392 &lt;!-- Seeheim-Jugenheim--&gt;
| 06432023 = 26583 &lt;!-- Weiterstadt, Stadt--&gt;
| 06433001 = 6515 &lt;!-- Biebesheim am Rhein--&gt;
| 06433002 = 12979 &lt;!-- Bischofsheim--&gt;
| 06433003 = 14685 &lt;!-- Büttelborn--&gt;
| 06433004 = 10685 &lt;!-- Gernsheim, Schöfferstadt--&gt;
| 06433005 = 16488 &lt;!-- Ginsheim-Gustavsburg, Stadt--&gt;
| 06433006 = 25388 &lt;!-- Groß-Gerau, Stadt--&gt;
| 06433007 = 16622 &lt;!-- Kelsterbach, Stadt--&gt;
| 06433008 = 31638 &lt;!-- Mörfelden-Walldorf, Stadt--&gt;
| 06433009 = 10496 &lt;!-- Nauheim--&gt;
| 06433010 = 15297 &lt;!-- Raunheim, Stadt--&gt;
| 06433011 = 23146 &lt;!-- Riedstadt, Büchnerstadt--&gt;
| 06433012 = 65627 &lt;!-- Rüsselsheim am Main, Stadt--&gt;
| 06433013 = 5945 &lt;!-- Stockstadt am Rhein--&gt;
| 06433014 = 12799 &lt;!-- Trebur--&gt;
| 06434001 = 56688 &lt;!-- Bad Homburg vor der Höhe, Stadt--&gt;
| 06434002 = 25871 &lt;!-- Friedrichsdorf, Stadt--&gt;
| 06434003 = 5311 &lt;!-- Glashütten--&gt;
| 06434004 = 5376 &lt;!-- Grävenwiesbach--&gt;
| 06434005 = 16680 &lt;!-- Königstein im Taunus, Stadt--&gt;
| 06434006 = 18671 &lt;!-- Kronberg im Taunus, Stadt--&gt;
| 06434007 = 14342 &lt;!-- Neu-Anspach, Stadt--&gt;
| 06434008 = 46736 &lt;!-- Oberursel (Taunus), Stadt--&gt;
| 06434009 = 9323 &lt;!-- Schmitten--&gt;
| 06434010 = 10856 &lt;!-- Steinbach (Taunus), Stadt--&gt;
| 06434011 = 15683 &lt;!-- Usingen, Stadt--&gt;
| 06434012 = 9271 &lt;!-- Wehrheim--&gt;
| 06434013 = 6856 &lt;!-- Weilrod--&gt;
| 06435001 = 9934 &lt;!-- Bad Orb, Stadt--&gt;
| 06435002 = 13719 &lt;!-- Bad Soden-Salmünster, Stadt--&gt;
| 06435003 = 8240 &lt;!-- Biebergemünd--&gt;
| 06435004 = 6094 &lt;!-- Birstein--&gt;
| 06435005 = 4844 &lt;!-- Brachttal--&gt;
| 06435006 = 20509 &lt;!-- Bruchköbel, Stadt--&gt;
| 06435007 = 15907 &lt;!-- Erlensee, Stadt--&gt;
| 06435008 = 2274 &lt;!-- Flörsbachtal--&gt;
| 06435009 = 14165 &lt;!-- Freigericht--&gt;
| 06435010 = 23290 &lt;!-- Gelnhausen, Barbarossastadt, Kreisstadt--&gt;
| 06435011 = 7284 &lt;!-- Großkrotzenburg--&gt;
| 06435012 = 14560 &lt;!-- Gründau--&gt;
| 06435013 = 4843 &lt;!-- Hammersbach--&gt;
| 06435015 = 7386 &lt;!-- Hasselroth--&gt;
| 06435016 = 3407 &lt;!-- Jossgrund--&gt;
| 06435017 = 14440 &lt;!-- Langenselbold, Stadt--&gt;
| 06435018 = 9679 &lt;!-- Linsengericht--&gt;
| 06435019 = 38987 &lt;!-- Maintal, Stadt--&gt;
| 06435020 = 5296 &lt;!-- Neuberg--&gt;
| 06435021 = 20119 &lt;!-- Nidderau, Stadt--&gt;
| 06435022 = 4215 &lt;!-- Niederdorfelden--&gt;
| 06435023 = 11074 &lt;!-- Rodenbach--&gt;
| 06435024 = 3532 &lt;!-- Ronneburg--&gt;
| 06435025 = 15723 &lt;!-- Schlüchtern, Stadt--&gt;
| 06435026 = 11837 &lt;!-- Schöneck--&gt;
| 06435027 = 8680 &lt;!-- Sinntal--&gt;
| 06435028 = 10189 &lt;!-- Steinau an der Straße, Brüder-Grimm-Stadt--&gt;
| 06435029 = 12731 &lt;!-- Wächtersbach, Stadt--&gt;
| 06435200 = 0 &lt;!--Gutsbezirk Spessart, gemfr. Gebiet--&gt;
| 06436001 = 23103 &lt;!-- Bad Soden am Taunus, Stadt--&gt;
| 06436002 = 13070 &lt;!-- Eppstein, Stadt--&gt;
| 06436003 = 22403 &lt;!-- Eschborn, Stadt--&gt;
| 06436004 = 21344 &lt;!-- Flörsheim am Main, Stadt--&gt;
| 06436005 = 28467 &lt;!-- Hattersheim am Main, Stadt--&gt;
| 06436006 = 18422 &lt;!-- Hochheim am Main, Stadt--&gt;
| 06436007 = 39259 &lt;!-- Hofheim am Taunus, Kreisstadt--&gt;
| 06436008 = 28175 &lt;!-- Kelkheim (Taunus), Stadt--&gt;
| 06436009 = 11356 &lt;!-- Kriftel--&gt;
| 06436010 = 8887 &lt;!-- Liederbach am Taunus--&gt;
| 06436011 = 15443 &lt;!-- Schwalbach am Taunus, Stadt--&gt;
| 06436012 = 8846 &lt;!-- Sulzbach (Taunus)--&gt;
| 06437001 = 9508 &lt;!-- Bad König, Stadt--&gt;
| 06437003 = 4860 &lt;!-- Brensbach--&gt;
| 06437004 = 7196 &lt;!-- Breuberg, Stadt--&gt;
| 06437005 = 3416 &lt;!-- Brombachtal--&gt;
| 06437006 = 13935 &lt;!-- Erbach, Kreisstadt--&gt;
| 06437007 = 2910 &lt;!-- Fränkisch-Crumbach--&gt;
| 06437009 = 9744 &lt;!-- Höchst im Odenwald--&gt;
| 06437010 = 6755 &lt;!-- Lützelbach--&gt;
| 06437011 = 15396 &lt;!-- Michelstadt, Stadt--&gt;
| 06437012 = 2415 &lt;!-- Mossautal--&gt;
| 06437013 = 8282 &lt;!-- Reichelsheim (Odenwald)--&gt;
| 06437016 = 9429 &lt;!-- Oberzent, Stadt--&gt;
| 06438001 = 35561 &lt;!-- Dietzenbach, Kreisstadt--&gt;
| 06438002 = 41692 &lt;!-- Dreieich, Stadt--&gt;
| 06438003 = 10960 &lt;!-- Egelsbach--&gt;
| 06438004 = 14465 &lt;!-- Hainburg--&gt;
| 06438005 = 19312 &lt;!-- Heusenstamm, Stadt--&gt;
| 06438006 = 38785 &lt;!-- Langen (Hessen), Stadt--&gt;
| 06438007 = 9483 &lt;!-- Mainhausen--&gt;
| 06438008 = 29194 &lt;!-- Mühlheim am Main, Stadt--&gt;
| 06438009 = 37926 &lt;!-- Neu-Isenburg, Stadt--&gt;
| 06438010 = 25316 &lt;!-- Obertshausen, Stadt--&gt;
| 06438011 = 45277 &lt;!-- Rodgau, Stadt--&gt;
| 06438012 = 28753 &lt;!-- Rödermark, Stadt--&gt;
| 06438013 = 21298 &lt;!-- Seligenstadt, Einhardstadt--&gt;
| 06439001 = 6210 &lt;!-- Aarbergen--&gt;
| 06439002 = 11532 &lt;!-- Bad Schwalbach, Kreisstadt--&gt;
| 06439003 = 17031 &lt;!-- Eltville am Rhein, Stadt--&gt;
| 06439004 = 11369 &lt;!-- Geisenheim, Hochschulstadt--&gt;
| 06439005 = 7437 &lt;!-- Heidenrod--&gt;
| 06439006 = 5829 &lt;!-- Hohenstein--&gt;
| 06439007 = 10380 &lt;!-- Hünstetten--&gt;
| 06439008 = 25736 &lt;!-- Idstein, Hochschulstadt--&gt;
| 06439009 = 3873 &lt;!-- Kiedrich--&gt;
| 06439010 = 3780 &lt;!-- Lorch, Stadt--&gt;
| 06439011 = 14345 &lt;!-- Niedernhausen--&gt;
| 06439012 = 11443 &lt;!-- Oestrich-Winkel, Stadt--&gt;
| 06439013 = 9879 &lt;!-- Rüdesheim am Rhein, Stadt--&gt;
| 06439014 = 5967 &lt;!-- Schlangenbad--&gt;
| 06439015 = 30145 &lt;!-- Taunusstein, Stadt--&gt;
| 06439016 = 5288 &lt;!-- Waldems--&gt;
| 06439017 = 5407 &lt;!-- Walluf--&gt;
| 06440001 = 12764 &lt;!-- Altenstadt--&gt;
| 06440002 = 32894 &lt;!-- Bad Nauheim, Stadt--&gt;
| 06440003 = 35961 &lt;!-- Bad Vilbel, Stadt--&gt;
| 06440004 = 22411 &lt;!-- Büdingen, Stadt--&gt;
| 06440005 = 27046 &lt;!-- Butzbach, Friedrich-Ludwig-Weidig-Stadt--&gt;
| 06440006 = 5474 &lt;!-- Echzell--&gt;
| 06440007 = 9097 &lt;!-- Florstadt, Stadt--&gt;
| 06440008 = 30409 &lt;!-- Friedberg (Hessen), Kreisstadt--&gt;
| 06440009 = 6709 &lt;!-- Gedern, Stadt--&gt;
| 06440010 = 3018 &lt;!-- Glauburg--&gt;
| 06440011 = 2750 &lt;!-- Hirzenhain--&gt;
| 06440012 = 22600 &lt;!-- Karben, Stadt--&gt;
| 06440013 = 2616 &lt;!-- Kefenrod--&gt;
| 06440014 = 5563 &lt;!-- Limeshain--&gt;
| 06440015 = 5663 &lt;!-- Münzenberg, Stadt--&gt;
| 06440016 = 17060 &lt;!-- Nidda, Stadt--&gt;
| 06440017 = 9861 &lt;!-- Niddatal, Stadt--&gt;
| 06440018 = 5706 &lt;!-- Ober-Mörlen--&gt;
| 06440019 = 8423 &lt;!-- Ortenberg, Stadt--&gt;
| 06440020 = 5340 &lt;!-- Ranstadt--&gt;
| 06440021 = 6961 &lt;!-- Reichelsheim (Wetterau), Stadt--&gt;
| 06440022 = 4173 &lt;!-- Rockenberg--&gt;
| 06440023 = 13084 &lt;!-- Rosbach vor der Höhe, Stadt--&gt;
| 06440024 = 9417 &lt;!-- Wölfersheim--&gt;
| 06440025 = 6593 &lt;!-- Wöllstadt--&gt;
| 06531001 = 3824 &lt;!-- Allendorf (Lumda), Stadt--&gt;
| 06531002 = 9893 &lt;!-- Biebertal--&gt;
| 06531003 = 12527 &lt;!-- Buseck--&gt;
| 06531004 = 7109 &lt;!-- Fernwald--&gt;
| 06531005 = 89179 &lt;!-- Gießen, Universitätsstadt--&gt;
| 06531006 = 13683 &lt;!-- Grünberg, Stadt--&gt;
| 06531007 = 7773 &lt;!-- Heuchelheim an der Lahn--&gt;
| 06531008 = 12754 &lt;!-- Hungen, Stadt--&gt;
| 06531009 = 10965 &lt;!-- Langgöns--&gt;
| 06531010 = 9699 &lt;!-- Laubach, Stadt--&gt;
| 06531011 = 14167 &lt;!-- Lich, Stadt--&gt;
| 06531012 = 13308 &lt;!-- Linden, Stadt--&gt;
| 06531013 = 10222 &lt;!-- Lollar, Stadt--&gt;
| 06531014 = 17677 &lt;!-- Pohlheim, Stadt--&gt;
| 06531015 = 4881 &lt;!-- Rabenau--&gt;
| 06531016 = 10389 &lt;!-- Reiskirchen--&gt;
| 06531017 = 8291 &lt;!-- Staufenberg, Stadt--&gt;
| 06531018 = 12077 &lt;!-- Wettenberg--&gt;
| 06532001 = 14482 &lt;!-- Aßlar, Stadt--&gt;
| 06532002 = 3196 &lt;!-- Bischoffen--&gt;
| 06532003 = 11045 &lt;!-- Braunfels, Stadt--&gt;
| 06532004 = 4539 &lt;!-- Breitscheid--&gt;
| 06532005 = 5328 &lt;!-- Dietzhölztal--&gt;
| 06532006 = 22974 &lt;!-- Dillenburg, Oranienstadt--&gt;
| 06532007 = 5056 &lt;!-- Driedorf--&gt;
| 06532008 = 9399 &lt;!-- Ehringshausen--&gt;
| 06532009 = 9795 &lt;!-- Eschenburg--&gt;
| 06532010 = 6560 &lt;!-- Greifenstein--&gt;
| 06532011 = 18888 &lt;!-- Haiger, Stadt--&gt;
| 06532012 = 20421 &lt;!-- Herborn, Stadt--&gt;
| 06532013 = 4874 &lt;!-- Hohenahr--&gt;
| 06532014 = 10550 &lt;!-- Hüttenberg--&gt;
| 06532015 = 8181 &lt;!-- Lahnau--&gt;
| 06532016 = 5715 &lt;!-- Leun, Stadt--&gt;
| 06532017 = 4604 &lt;!-- Mittenaar--&gt;
| 06532018 = 6590 &lt;!-- Schöffengrund--&gt;
| 06532019 = 2488 &lt;!-- Siegbach--&gt;
| 06532020 = 6485 &lt;!-- Sinn--&gt;
| 06532021 = 13579 &lt;!-- Solms, Stadt--&gt;
| 06532022 = 4660 &lt;!-- Waldsolms--&gt;
| 06532023 = 54665 &lt;!-- Wetzlar, Stadt--&gt;
| 06533001 = 5835 &lt;!-- Beselich--&gt;
| 06533002 = 6321 &lt;!-- Brechen--&gt;
| 06533003 = 14268 &lt;!-- Bad Camberg, Stadt--&gt;
| 06533004 = 8506 &lt;!-- Dornburg--&gt;
| 06533005 = 2396 &lt;!-- Elbtal--&gt;
| 06533006 = 8083 &lt;!-- Elz--&gt;
| 06533007 = 13082 &lt;!-- Hadamar, Stadt--&gt;
| 06533008 = 9818 &lt;!-- Hünfelden--&gt;
| 06533009 = 35938 &lt;!-- Limburg an der Lahn, Kreisstadt--&gt;
| 06533010 = 4643 &lt;!-- Löhnberg--&gt;
| 06533011 = 5612 &lt;!-- Mengerskirchen, Marktflecken--&gt;
| 06533012 = 3316 &lt;!-- Merenberg, Marktflecken--&gt;
| 06533013 = 9543 &lt;!-- Runkel, Stadt--&gt;
| 06533014 = 8158 &lt;!-- Selters (Taunus)--&gt;
| 06533015 = 6622 &lt;!-- Villmar, Marktflecken--&gt;
| 06533016 = 5847 &lt;!-- Waldbrunn (Westerwald)--&gt;
| 06533017 = 12992 &lt;!-- Weilburg, Stadt--&gt;
| 06533018 = 8674 &lt;!-- Weilmünster, Marktflecken--&gt;
| 06533019 = 4176 &lt;!-- Weinbach--&gt;
| 06534001 = 4972 &lt;!-- Amöneburg, Stadt--&gt;
| 06534002 = 3410 &lt;!-- Angelburg--&gt;
| 06534003 = 7933 &lt;!-- Bad Endbach--&gt;
| 06534004 = 12969 &lt;!-- Biedenkopf, Stadt--&gt;
| 06534005 = 6734 &lt;!-- Breidenbach--&gt;
| 06534006 = 6491 &lt;!-- Cölbe--&gt;
| 06534007 = 11466 &lt;!-- Dautphetal--&gt;
| 06534008 = 9207 &lt;!-- Ebsdorfergrund--&gt;
| 06534009 = 4108 &lt;!-- Fronhausen--&gt;
| 06534010 = 12415 &lt;!-- Gladenbach, Stadt--&gt;
| 06534011 = 16254 &lt;!-- Kirchhain, Stadt--&gt;
| 06534012 = 6953 &lt;!-- Lahntal--&gt;
| 06534013 = 5823 &lt;!-- Lohra--&gt;
| 06534014 = 73544 &lt;!-- Marburg, Universitätsstadt--&gt;
| 06534015 = 3243 &lt;!-- Münchhausen--&gt;
| 06534016 = 9316 &lt;!-- Neustadt (Hessen), Stadt--&gt;
| 06534017 = 4463 &lt;!-- Rauschenberg, Stadt--&gt;
| 06534018 = 21425 &lt;!-- Stadtallendorf, Stadt--&gt;
| 06534019 = 3830 &lt;!-- Steffenberg--&gt;
| 06534020 = 7240 &lt;!-- Weimar (Lahn)--&gt;
| 06534021 = 8867 &lt;!-- Wetter (Hessen), Stadt--&gt;
| 06534022 = 2142 &lt;!-- Wohratal--&gt;
| 06535001 = 15307 &lt;!-- Alsfeld, Stadt--&gt;
| 06535002 = 1754 &lt;!-- Antrifttal--&gt;
| 06535003 = 2178 &lt;!-- Feldatal--&gt;
| 06535004 = 2967 &lt;!-- Freiensteinau--&gt;
| 06535005 = 2646 &lt;!-- Gemünden (Felda)--&gt;
| 06535006 = 2273 &lt;!-- Grebenau, Stadt--&gt;
| 06535007 = 4436 &lt;!-- Grebenhain--&gt;
| 06535008 = 4583 &lt;!-- Herbstein, Stadt--&gt;
| 06535009 = 6973 &lt;!-- Homberg (Ohm), Stadt--&gt;
| 06535010 = 3072 &lt;!-- Kirtorf, Stadt--&gt;
| 06535011 = 13047 &lt;!-- Lauterbach (Hessen), Kreisstadt--&gt;
| 06535012 = 2227 &lt;!-- Lautertal (Vogelsberg)--&gt;
| 06535013 = 9267 &lt;!-- Mücke--&gt;
| 06535014 = 2574 &lt;!-- Romrod, Stadt--&gt;
| 06535015 = 9271 &lt;!-- Schlitz, Stadt--&gt;
| 06535016 = 9641 &lt;!-- Schotten, Stadt--&gt;
| 06535017 = 2750 &lt;!-- Schwalmtal--&gt;
| 06535018 = 2728 &lt;!-- Ulrichstein, Stadt--&gt;
| 06535019 = 3469 &lt;!-- Wartenberg--&gt;
| 066 = 1200892 &lt;!--Regierungsbezirk Kassel--&gt;
| 06631001 = 3629 &lt;!-- Bad Salzschlirf--&gt;
| 06631002 = 6404 &lt;!-- Burghaun, Marktgemeinde--&gt;
| 06631003 = 3643 &lt;!-- Dipperz--&gt;
| 06631004 = 4663 &lt;!-- Ebersburg--&gt;
| 06631005 = 2519 &lt;!-- Ehrenberg (Rhön)--&gt;
| 06631006 = 11852 &lt;!-- Eichenzell--&gt;
| 06631007 = 6940 &lt;!-- Eiterfeld, Marktgemeinde--&gt;
| 06631008 = 8620 &lt;!-- Flieden--&gt;
| 06631009 = 65434 &lt;!-- Fulda, Stadt--&gt;
| 06631010 = 5352 &lt;!-- Gersfeld (Rhön), Stadt--&gt;
| 06631011 = 8714 &lt;!-- Großenlüder--&gt;
| 06631012 = 4733 &lt;!-- Hilders, Marktgemeinde--&gt;
| 06631013 = 6275 &lt;!-- Hofbieber--&gt;
| 06631014 = 4560 &lt;!-- Hosenfeld--&gt;
| 06631015 = 16955 &lt;!-- Hünfeld, Konrad-Zuse-Stadt--&gt;
| 06631016 = 6477 &lt;!-- Kalbach--&gt;
| 06631017 = 16903 &lt;!-- Künzell--&gt;
| 06631018 = 10893 &lt;!-- Neuhof--&gt;
| 06631019 = 2850 &lt;!-- Nüsttal--&gt;
| 06631020 = 16038 &lt;!-- Petersberg--&gt;
| 06631021 = 2768 &lt;!-- Poppenhausen (Wasserkuppe)--&gt;
| 06631022 = 1569 &lt;!-- Rasdorf, Point-Alpha-Gemeinde--&gt;
| 06631023 = 4492 &lt;!-- Tann (Rhön), Stadt--&gt;
| 06632001 = 4819 &lt;!-- Alheim--&gt;
| 06632002 = 30846 &lt;!-- Bad Hersfeld, Kreisstadt--&gt;
| 06632003 = 12945 &lt;!-- Bebra, Stadt--&gt;
| 06632004 = 1675 &lt;!-- Breitenbach am Herzberg--&gt;
| 06632005 = 1272 &lt;!-- Cornberg--&gt;
| 06632006 = 2668 &lt;!-- Friedewald--&gt;
| 06632007 = 3070 &lt;!-- Hauneck--&gt;
| 06632008 = 2795 &lt;!-- Haunetal--&gt;
| 06632009 = 6669 &lt;!-- Heringen (Werra), Stadt--&gt;
| 06632010 = 3033 &lt;!-- Hohenroda--&gt;
| 06632011 = 3623 &lt;!-- Kirchheim--&gt;
| 06632012 = 5375 &lt;!-- Ludwigsau--&gt;
| 06632013 = 2366 &lt;!-- Nentershausen--&gt;
| 06632014 = 2981 &lt;!-- Neuenstein--&gt;
| 06632015 = 5225 &lt;!-- Niederaula, Marktgemeinde--&gt;
| 06632016 = 3926 &lt;!-- Philippsthal (Werra), Marktgemeinde--&gt;
| 06632017 = 2271 &lt;!-- Ronshausen--&gt;
| 06632018 = 12937 &lt;!-- Rotenburg an der Fulda, Stadt--&gt;
| 06632019 = 4217 &lt;!-- Schenklengsfeld--&gt;
| 06632020 = 4701 &lt;!-- Wildeck--&gt;
| 06633001 = 7513 &lt;!-- Ahnatal--&gt;
| 06633002 = 3373 &lt;!-- Bad Karlshafen, Stadt--&gt;
| 06633003 = 27929 &lt;!-- Baunatal, Stadt--&gt;
| 06633004 = 3386 &lt;!-- Breuna--&gt;
| 06633005 = 6956 &lt;!-- Calden--&gt;
| 06633006 = 5566 &lt;!-- Bad Emstal--&gt;
| 06633007 = 5069 &lt;!-- Espenau--&gt;
| 06633008 = 8474 &lt;!-- Fuldabrück--&gt;
| 06633009 = 12752 &lt;!-- Fuldatal--&gt;
| 06633010 = 5358 &lt;!-- Grebenstein, Stadt--&gt;
| 06633011 = 5168 &lt;!-- Habichtswald--&gt;
| 06633012 = 5305 &lt;!-- Helsa--&gt;
| 06633013 = 14439 &lt;!-- Hofgeismar, Stadt--&gt;
| 06633014 = 7078 &lt;!-- Immenhausen, Stadt--&gt;
| 06633015 = 12838 &lt;!-- Kaufungen--&gt;
| 06633016 = 2880 &lt;!-- Liebenau, Stadt--&gt;
| 06633017 = 13870 &lt;!-- Lohfelden--&gt;
| 06633018 = 4935 &lt;!-- Naumburg, Stadt--&gt;
| 06633019 = 1986 &lt;!-- Nieste--&gt;
| 06633020 = 11118 &lt;!-- Niestetal--&gt;
| 06633022 = 4291 &lt;!-- Reinhardshagen--&gt;
| 06633023 = 10352 &lt;!-- Schauenburg--&gt;
| 06633024 = 4521 &lt;!-- Söhrewald--&gt;
| 06633025 = 4755 &lt;!-- Trendelburg, Stadt--&gt;
| 06633026 = 17663 &lt;!-- Vellmar, Stadt--&gt;
| 06633028 = 12582 &lt;!-- Wolfhagen, Hans-Staden-Stadt--&gt;
| 06633029 = 6203 &lt;!-- Zierenberg, Stadt--&gt;
| 06633030 = 4713 &lt;!-- Wesertal--&gt;
| 06633200 = 0 &lt;!--Gutsbezirk Reinhardswald, gemfr. Gebiet--&gt;
| 06634001 = 12268 &lt;!-- Borken (Hessen), Stadt--&gt;
| 06634002 = 7371 &lt;!-- Edermünde--&gt;
| 06634003 = 10535 &lt;!-- Felsberg, Stadt--&gt;
| 06634004 = 7114 &lt;!-- Frielendorf, Marktflecken--&gt;
| 06634005 = 14493 &lt;!-- Fritzlar, Dom- und Kaiserstadt--&gt;
| 06634006 = 2859 &lt;!-- Gilserberg--&gt;
| 06634007 = 9925 &lt;!-- Gudensberg, Stadt--&gt;
| 06634008 = 5347 &lt;!-- Guxhagen--&gt;
| 06634009 = 14703 &lt;!-- Homberg (Efze), Reformationsstadt, Kreisstadt--&gt;
| 06634010 = 2084 &lt;!-- Jesberg--&gt;
| 06634011 = 4443 &lt;!-- Knüllwald--&gt;
| 06634012 = 3119 &lt;!-- Körle--&gt;
| 06634013 = 3698 &lt;!-- Malsfeld--&gt;
| 06634014 = 13994 &lt;!-- Melsungen, Stadt--&gt;
| 06634015 = 3109 &lt;!-- Morschen--&gt;
| 06634016 = 3018 &lt;!-- Neuental--&gt;
| 06634017 = 6782 &lt;!-- Neukirchen, Stadt--&gt;
| 06634018 = 5570 &lt;!-- Niedenstein, Stadt--&gt;
| 06634019 = 3251 &lt;!-- Oberaula--&gt;
| 06634020 = 2207 &lt;!-- Ottrau--&gt;
| 06634021 = 2938 &lt;!-- Schrecksbach--&gt;
| 06634022 = 18420 &lt;!-- Schwalmstadt, Konfirmationsstadt--&gt;
| 06634023 = 1086 &lt;!-- Schwarzenborn, Stadt--&gt;
| 06634024 = 5967 &lt;!-- Spangenberg, Liebenbachstadt--&gt;
| 06634025 = 7262 &lt;!-- Wabern--&gt;
| 06634026 = 4567 &lt;!-- Willingshausen--&gt;
| 06634027 = 3941 &lt;!-- Bad Zwesten--&gt;
| 06635001 = 7518 &lt;!--Allendorf (Eder)--&gt;
| 06635002 = 16050 &lt;!-- Bad Arolsen, Stadt--&gt;
| 06635003 = 17364 &lt;!-- Bad Wildungen, Stadt--&gt;
| 06635004 = 5450 &lt;!-- Battenberg (Eder), Stadt--&gt;
| 06635006 = 4932 &lt;!-- Burgwald--&gt;
| 06635007 = 4507 &lt;!-- Diemelsee--&gt;
| 06635008 = 5186 &lt;!-- Diemelstadt, Stadt--&gt;
| 06635009 = 6181 &lt;!-- Edertal, Nationalparkgemeinde--&gt;
| 06635010 = 2782 &lt;!-- Frankenau, Nationalparkstadt--&gt;
| 06635011 = 17635 &lt;!-- Frankenberg (Eder), Philipp-Soldan-Stadt--&gt;
| 06635012 = 3606 &lt;!-- Gemünden (Wohra), Stadt--&gt;
| 06635013 = 3256 &lt;!-- Haina (Kloster)--&gt;
| 06635014 = 2865 &lt;!-- Hatzfeld (Eder), Stadt--&gt;
| 06635015 = 22901 &lt;!-- Korbach, Hansestadt, Kreisstadt--&gt;
| 06635016 = 4051 &lt;!-- Lichtenfels, Stadt--&gt;
| 06635017 = 2051 &lt;!-- Rosenthal, Stadt--&gt;
| 06635018 = 4219 &lt;!-- Twistetal--&gt;
| 06635019 = 5460 &lt;!-- Vöhl, Nationalparkgemeinde--&gt;
| 06635020 = 6535 &lt;!-- Volkmarsen, Stadt--&gt;
| 06635021 = 6905 &lt;!-- Waldeck, Stadt--&gt;
| 06635022 = 5672 &lt;!-- Willingen (Upland)--&gt;
| 06636001 = 8141 &lt;!-- Bad Sooden-Allendorf, Stadt--&gt;
| 06636002 = 1474 &lt;!-- Berkatal--&gt;
| 06636003 = 18743 &lt;!-- Eschwege, Kreisstadt--&gt;
| 06636004 = 6090 &lt;!-- Großalmerode, Stadt--&gt;
| 06636005 = 2620 &lt;!-- Herleshausen--&gt;
| 06636006 = 12337 &lt;!-- Hessisch Lichtenau, Stadt--&gt;
| 06636007 = 4267 &lt;!-- Meinhard--&gt;
| 06636008 = 2915 &lt;!-- Meißner--&gt;
| 06636009 = 1732 &lt;!-- Neu-Eichenberg--&gt;
| 06636010 = 2830 &lt;!-- Ringgau--&gt;
| 06636011 = 7466 &lt;!-- Sontra, Stadt--&gt;
| 06636012 = 4052 &lt;!-- Waldkappel, Stadt--&gt;
| 06636013 = 4050 &lt;!-- Wanfried, Stadt--&gt;
| 06636014 = 4883 &lt;!-- Wehretal--&gt;
| 06636015 = 963 &lt;!-- Weißenborn--&gt;
| 06636016 = 15132 &lt;!-- Witzenhausen, Stadt--&gt;
| 06636200 = 0 &lt;!--Gutsbezirk Kaufunger Wald, gemfr. Gebiet--&gt;
|#default= &lt;strong class=&quot;error&quot;&gt;Invalid metadata-key &lt;code&gt;{{{1}}}&lt;/code&gt;&lt;/strong&gt;{{ns0|[[Category:Template:Metadata Population/Error]]}}
}} }}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
[[Category:Germany subdivision population templates|Hesse]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>624cxv4vfll927bduot6aihjwyvweqb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Module:Lang/data/iana languages</title>
    <ns>828</ns>
    <id>113460</id>
    <revision>
      <id>855592</id>
      <parentid>854515</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T19:47:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>855592</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="222122" sha1="jmgrdlipjgx1mvuky8riw7fdtcx7qod" xml:space="preserve">-- File-Date: 2021-03-05
local active = {
	[&quot;aa&quot;] = {&quot;Афар&quot;},
	[&quot;ab&quot;] = {&quot;Абхаз&quot;},
	[&quot;ae&quot;] = {&quot;Avestan&quot;},
	[&quot;af&quot;] = {&quot;Африкаанс&quot;},
	[&quot;ak&quot;] = {&quot;Акан&quot;},
	[&quot;am&quot;] = {&quot;Амхар&quot;},
	[&quot;an&quot;] = {&quot;Aragonese&quot;},
	[&quot;ar&quot;] = {&quot;Араб&quot;},
	[&quot;as&quot;] = {&quot;Ассам&quot;},
	[&quot;av&quot;] = {&quot;Авар&quot;},
	[&quot;ay&quot;] = {&quot;Аймара&quot;},
	[&quot;az&quot;] = {&quot;Азербайжан&quot;},
	[&quot;ba&quot;] = {&quot;Башкир&quot;},
	[&quot;be&quot;] = {&quot;Беларусь&quot;},
	[&quot;bg&quot;] = {&quot;Болгар&quot;},
	[&quot;bh&quot;] = {&quot;Bihari languages&quot;},
	[&quot;bi&quot;] = {&quot;Бислама&quot;},
	[&quot;bm&quot;] = {&quot;Бамбара&quot;},
	[&quot;bn&quot;] = {&quot;Бенгал&quot;, &quot;Бангла&quot;},
	[&quot;bo&quot;] = {&quot;Төвөд&quot;},
	[&quot;br&quot;] = {&quot;Breton&quot;},
	[&quot;bs&quot;] = {&quot;Босни&quot;},
	[&quot;ca&quot;] = {&quot;Каталан&quot;, &quot;Валенси&quot;},
	[&quot;ce&quot;] = {&quot;Чечень&quot;},
	[&quot;ch&quot;] = {&quot;Chamorro&quot;},
	[&quot;co&quot;] = {&quot;Корсика&quot;},
	[&quot;cr&quot;] = {&quot;Cree&quot;},
	[&quot;cs&quot;] = {&quot;Чех&quot;},
	[&quot;cu&quot;] = {&quot;Church Slavic&quot;, &quot;Church Slavonic&quot;, &quot;Old Bulgarian&quot;, &quot;Old Church Slavonic&quot;, &quot;Old Slavonic&quot;},
	[&quot;cv&quot;] = {&quot;Чуваш&quot;},
	[&quot;cy&quot;] = {&quot;Уэльс&quot;},
	[&quot;da&quot;] = {&quot;Дани&quot;},
	[&quot;de&quot;] = {&quot;Герман&quot;},
	[&quot;dv&quot;] = {&quot;Дивехи&quot;, &quot;Мальдив&quot;},
	[&quot;dz&quot;] = {&quot;Зонка&quot;},
	[&quot;ee&quot;] = {&quot;Ewe&quot;},
	[&quot;el&quot;] = {&quot;Modern Greek (1453-)&quot;},
	[&quot;en&quot;] = {&quot;Англи&quot;},
	[&quot;eo&quot;] = {&quot;Эсперанто&quot;},
	[&quot;es&quot;] = {&quot;Испани&quot;, &quot;Кастиль&quot;},
	[&quot;et&quot;] = {&quot;Эстони&quot;},
	[&quot;eu&quot;] = {&quot;Баск&quot;},
	[&quot;fa&quot;] = {&quot;Перс&quot;},
	[&quot;ff&quot;] = {&quot;Фула&quot;},
	[&quot;fi&quot;] = {&quot;Фин&quot;},
	[&quot;fj&quot;] = {&quot;Фижи&quot;},
	[&quot;fo&quot;] = {&quot;Фарер&quot;},
	[&quot;fr&quot;] = {&quot;Франц&quot;},
	[&quot;fy&quot;] = {&quot;Western Frisian&quot;},
	[&quot;ga&quot;] = {&quot;Ирланд&quot;},
	[&quot;gd&quot;] = {&quot;Шотланд Гел&quot;, &quot;Гел&quot;},
	[&quot;gl&quot;] = {&quot;Галиси&quot;},
	[&quot;gn&quot;] = {&quot;Гуарани&quot;},
	[&quot;gu&quot;] = {&quot;Gujarati&quot;},
	[&quot;gv&quot;] = {&quot;Manx&quot;},
	[&quot;ha&quot;] = {&quot;Хауса&quot;},
	[&quot;he&quot;] = {&quot;Еврей&quot;},
	[&quot;hi&quot;] = {&quot;Хинди&quot;},
	[&quot;ho&quot;] = {&quot;Хири Моту&quot;},
	[&quot;hr&quot;] = {&quot;Хорват&quot;},
	[&quot;ht&quot;] = {&quot;Хаити&quot;, &quot;Хаитийн Креол&quot;},
	[&quot;hu&quot;] = {&quot;Унгар&quot;},
	[&quot;hy&quot;] = {&quot;Армени&quot;},
	[&quot;hz&quot;] = {&quot;Хереро&quot;},
	[&quot;ia&quot;] = {&quot;Interlingua (International Auxiliary Language Association)&quot;},
	[&quot;id&quot;] = {&quot;Индонез&quot;},
	[&quot;ie&quot;] = {&quot;Interlingue&quot;, &quot;Occidental&quot;},
	[&quot;ig&quot;] = {&quot;Игбо&quot;},
	[&quot;ii&quot;] = {&quot;Сычуаны И&quot;, &quot;Носу&quot;},
	[&quot;ik&quot;] = {&quot;Inupiaq&quot;},
	[&quot;io&quot;] = {&quot;Ido&quot;},
	[&quot;is&quot;] = {&quot;Исланд&quot;},
	[&quot;it&quot;] = {&quot;Итали&quot;},
	[&quot;iu&quot;] = {&quot;Inuktitut&quot;},
	[&quot;ja&quot;] = {&quot;Япон&quot;},
	[&quot;jv&quot;] = {&quot;Javanese&quot;},
	[&quot;ka&quot;] = {&quot;Гүрж&quot;},
	[&quot;kg&quot;] = {&quot;Конго&quot;},
	[&quot;ki&quot;] = {&quot;Kikuyu&quot;, &quot;Gikuyu&quot;},
	[&quot;kj&quot;] = {&quot;Кваньяма&quot;},
	[&quot;kk&quot;] = {&quot;Казах&quot;},
	[&quot;kl&quot;] = {&quot;Гренланд&quot;},
	[&quot;km&quot;] = {&quot;Кхмер&quot;, &quot;Төв Кхмер&quot;},
	[&quot;kn&quot;] = {&quot;Каннада&quot;},
	[&quot;ko&quot;] = {&quot;Солонгос&quot;},
	[&quot;kr&quot;] = {&quot;Kanuri&quot;},
	[&quot;ks&quot;] = {&quot;Kashmiri&quot;},
	[&quot;ku&quot;] = {&quot;Курд&quot;},
	[&quot;kv&quot;] = {&quot;Коми&quot;},
	[&quot;kw&quot;] = {&quot;Cornish&quot;},
	[&quot;ky&quot;] = {&quot;Киргиз&quot;},
	[&quot;la&quot;] = {&quot;Латин&quot;},
	[&quot;lb&quot;] = {&quot;Люксембург&quot;},
	[&quot;lg&quot;] = {&quot;Ганда&quot;, &quot;Луганда&quot;},
	[&quot;li&quot;] = {&quot;Лимбург&quot;},
	[&quot;ln&quot;] = {&quot;Лингала&quot;},
	[&quot;lo&quot;] = {&quot;Лаос&quot;},
	[&quot;lt&quot;] = {&quot;Литва&quot;},
	[&quot;lu&quot;] = {&quot;Luba-Katanga&quot;},
	[&quot;lv&quot;] = {&quot;Латви&quot;},
	[&quot;mg&quot;] = {&quot;Малагас&quot;},
	[&quot;mh&quot;] = {&quot;Маршалл&quot;},
	[&quot;mi&quot;] = {&quot;Маори&quot;},
	[&quot;mk&quot;] = {&quot;Македон&quot;},
	[&quot;ml&quot;] = {&quot;Malayalam&quot;},
	[&quot;mn&quot;] = {&quot;Монгол&quot;},
	[&quot;mr&quot;] = {&quot;Марати&quot;},
	[&quot;ms&quot;] = {&quot;Малай&quot;},
	[&quot;mt&quot;] = {&quot;Мальта&quot;},
	[&quot;my&quot;] = {&quot;Бирм&quot;},
	[&quot;na&quot;] = {&quot;Науру&quot;},
	[&quot;nb&quot;] = {&quot;Норвегийн Бүкмол&quot;},
	[&quot;nd&quot;] = {&quot;North Ndebele&quot;},
	[&quot;ne&quot;] = {&quot;Балба&quot;},
	[&quot;ng&quot;] = {&quot;Ndonga&quot;},
	[&quot;nl&quot;] = {&quot;Нидерланд&quot;, &quot;Flemish&quot;},
	[&quot;nn&quot;] = {&quot;Норвегийн Нюнорск&quot;},
	[&quot;no&quot;] = {&quot;Норвеги&quot;},
	[&quot;nr&quot;] = {&quot;Өмнөд Ндебеле&quot;},
	[&quot;nv&quot;] = {&quot;Navajo&quot;, &quot;Navaho&quot;},
	[&quot;ny&quot;] = {&quot;Ньянжа&quot;, &quot;Чева&quot;, &quot;Чичева&quot;},
	[&quot;oc&quot;] = {&quot;Окситан&quot;},
	[&quot;oj&quot;] = {&quot;Ojibwa&quot;},
	[&quot;om&quot;] = {&quot;Оромо&quot;},
	[&quot;or&quot;] = {&quot;Oriya (macrolanguage)&quot;, &quot;Odia (macrolanguage)&quot;},
	[&quot;os&quot;] = {&quot;Осети&quot;, &quot;Осет&quot;},
	[&quot;pa&quot;] = {&quot;Панжаби&quot;, &quot;Пунжаби&quot;},
	[&quot;pi&quot;] = {&quot;Pali&quot;},
	[&quot;pl&quot;] = {&quot;Польш&quot;},
	[&quot;ps&quot;] = {&quot;Пуштун&quot;, &quot;Паштун&quot;},
	[&quot;pt&quot;] = {&quot;Португал&quot;},
	[&quot;qu&quot;] = {&quot;Кечуа&quot;},
	[&quot;rm&quot;] = {&quot;Руманш&quot;},
	[&quot;rn&quot;] = {&quot;Рунди&quot;},
	[&quot;ro&quot;] = {&quot;Румын&quot;, &quot;Молдав&quot;},
	[&quot;ru&quot;] = {&quot;Орос&quot;},
	[&quot;rw&quot;] = {&quot;Киняруанда&quot;},
	[&quot;sa&quot;] = {&quot;Санскрит&quot;},
	[&quot;sc&quot;] = {&quot;Сардини&quot;},
	[&quot;sd&quot;] = {&quot;Синди&quot;},
	[&quot;se&quot;] = {&quot;Хойд Сами&quot;},
	[&quot;sg&quot;] = {&quot;Санго&quot;},
	[&quot;sh&quot;] = {&quot;Серби-Хорват&quot;},
	[&quot;si&quot;] = {&quot;Синхал&quot;},
	[&quot;sk&quot;] = {&quot;Словак&quot;},
	[&quot;sl&quot;] = {&quot;Словени&quot;},
	[&quot;sm&quot;] = {&quot;Самоа&quot;},
	[&quot;sn&quot;] = {&quot;Шона&quot;},
	[&quot;so&quot;] = {&quot;Сомали&quot;},
	[&quot;sq&quot;] = {&quot;Албани&quot;},
	[&quot;sr&quot;] = {&quot;Серби&quot;},
	[&quot;ss&quot;] = {&quot;Свати&quot;},
	[&quot;st&quot;] = {&quot;Өмнөд Сото&quot;},
	[&quot;su&quot;] = {&quot;Sundanese&quot;},
	[&quot;sv&quot;] = {&quot;Швед&quot;},
	[&quot;sw&quot;] = {&quot;Свахили&quot;},
	[&quot;ta&quot;] = {&quot;Тамил&quot;},
	[&quot;te&quot;] = {&quot;Телүгү&quot;},
	[&quot;tg&quot;] = {&quot;Тажик&quot;},
	[&quot;th&quot;] = {&quot;Тай&quot;},
	[&quot;ti&quot;] = {&quot;Тигриня&quot;},
	[&quot;tk&quot;] = {&quot;Туркмен&quot;},
	[&quot;tl&quot;] = {&quot;Тагалог&quot;},
	[&quot;tn&quot;] = {&quot;Тсвана&quot;},
	[&quot;to&quot;] = {&quot;Tonga (Tonga Islands)&quot;},
	[&quot;tr&quot;] = {&quot;Турк&quot;},
	[&quot;ts&quot;] = {&quot;Тсонга&quot;},
	[&quot;tt&quot;] = {&quot;Татар&quot;},
	[&quot;tw&quot;] = {&quot;Twi&quot;},
	[&quot;ty&quot;] = {&quot;Tahitian&quot;},
	[&quot;ug&quot;] = {&quot;Уйгур&quot;},
	[&quot;uk&quot;] = {&quot;Украин&quot;},
	[&quot;ur&quot;] = {&quot;Урду&quot;},
	[&quot;uz&quot;] = {&quot;Узбек&quot;},
	[&quot;ve&quot;] = {&quot;Венда&quot;},
	[&quot;vi&quot;] = {&quot;Вьетнам&quot;},
	[&quot;vo&quot;] = {&quot;Volapük&quot;},
	[&quot;wa&quot;] = {&quot;Walloon&quot;},
	[&quot;wo&quot;] = {&quot;Wolof&quot;},
	[&quot;xh&quot;] = {&quot;Коса&quot;},
	[&quot;yi&quot;] = {&quot;Идиш&quot;},
	[&quot;yo&quot;] = {&quot;Ёруба&quot;},
	[&quot;za&quot;] = {&quot;Жуан&quot;},
	[&quot;zh&quot;] = {&quot;Хятад&quot;},
	[&quot;zu&quot;] = {&quot;Зулу&quot;},
	[&quot;aaa&quot;] = {&quot;Ghotuo&quot;},
	[&quot;aab&quot;] = {&quot;Alumu-Tesu&quot;},
	[&quot;aac&quot;] = {&quot;Ari&quot;},
	[&quot;aad&quot;] = {&quot;Amal&quot;},
	[&quot;aae&quot;] = {&quot;Arbëreshë Albanian&quot;},
	[&quot;aaf&quot;] = {&quot;Aranadan&quot;},
	[&quot;aag&quot;] = {&quot;Ambrak&quot;},
	[&quot;aah&quot;] = {&quot;Abu' Arapesh&quot;},
	[&quot;aai&quot;] = {&quot;Arifama-Miniafia&quot;},
	[&quot;aak&quot;] = {&quot;Ankave&quot;},
	[&quot;aal&quot;] = {&quot;Afade&quot;},
	[&quot;aan&quot;] = {&quot;Anambé&quot;},
	[&quot;aao&quot;] = {&quot;Algerian Saharan Arabic&quot;},
	[&quot;aap&quot;] = {&quot;Pará Arára&quot;},
	[&quot;aaq&quot;] = {&quot;Eastern Abnaki&quot;},
	[&quot;aas&quot;] = {&quot;Aasáx&quot;},
	[&quot;aat&quot;] = {&quot;Arvanitika Albanian&quot;},
	[&quot;aau&quot;] = {&quot;Abau&quot;},
	[&quot;aav&quot;] = {&quot;Austro-Asiatic languages&quot;},
	[&quot;aaw&quot;] = {&quot;Solong&quot;},
	[&quot;aax&quot;] = {&quot;Mandobo Atas&quot;},
	[&quot;aaz&quot;] = {&quot;Amarasi&quot;},
	[&quot;aba&quot;] = {&quot;Abé&quot;},
	[&quot;abb&quot;] = {&quot;Bankon&quot;},
	[&quot;abc&quot;] = {&quot;Ambala Ayta&quot;},
	[&quot;abd&quot;] = {&quot;Manide&quot;},
	[&quot;abe&quot;] = {&quot;Western Abnaki&quot;},
	[&quot;abf&quot;] = {&quot;Abai Sungai&quot;},
	[&quot;abg&quot;] = {&quot;Abaga&quot;},
	[&quot;abh&quot;] = {&quot;Tajiki Arabic&quot;},
	[&quot;abi&quot;] = {&quot;Abidji&quot;},
	[&quot;abj&quot;] = {&quot;Aka-Bea&quot;},
	[&quot;abl&quot;] = {&quot;Lampung Nyo&quot;},
	[&quot;abm&quot;] = {&quot;Abanyom&quot;},
	[&quot;abn&quot;] = {&quot;Abua&quot;},
	[&quot;abo&quot;] = {&quot;Abon&quot;},
	[&quot;abp&quot;] = {&quot;Abellen Ayta&quot;},
	[&quot;abq&quot;] = {&quot;Abaza&quot;},
	[&quot;abr&quot;] = {&quot;Abron&quot;},
	[&quot;abs&quot;] = {&quot;Ambonese Malay&quot;},
	[&quot;abt&quot;] = {&quot;Ambulas&quot;},
	[&quot;abu&quot;] = {&quot;Abure&quot;},
	[&quot;abv&quot;] = {&quot;Baharna Arabic&quot;},
	[&quot;abw&quot;] = {&quot;Pal&quot;},
	[&quot;abx&quot;] = {&quot;Inabaknon&quot;},
	[&quot;aby&quot;] = {&quot;Aneme Wake&quot;},
	[&quot;abz&quot;] = {&quot;Abui&quot;},
	[&quot;aca&quot;] = {&quot;Achagua&quot;},
	[&quot;acb&quot;] = {&quot;Áncá&quot;},
	[&quot;acd&quot;] = {&quot;Gikyode&quot;},
	[&quot;ace&quot;] = {&quot;Achinese&quot;},
	[&quot;acf&quot;] = {&quot;Saint Lucian Creole French&quot;},
	[&quot;ach&quot;] = {&quot;Acoli&quot;},
	[&quot;aci&quot;] = {&quot;Aka-Cari&quot;},
	[&quot;ack&quot;] = {&quot;Aka-Kora&quot;},
	[&quot;acl&quot;] = {&quot;Akar-Bale&quot;},
	[&quot;acm&quot;] = {&quot;Mesopotamian Arabic&quot;},
	[&quot;acn&quot;] = {&quot;Achang&quot;},
	[&quot;acp&quot;] = {&quot;Eastern Acipa&quot;},
	[&quot;acq&quot;] = {&quot;Ta'izzi-Adeni Arabic&quot;},
	[&quot;acr&quot;] = {&quot;Achi&quot;},
	[&quot;acs&quot;] = {&quot;Acroá&quot;},
	[&quot;act&quot;] = {&quot;Achterhoeks&quot;},
	[&quot;acu&quot;] = {&quot;Achuar-Shiwiar&quot;},
	[&quot;acv&quot;] = {&quot;Achumawi&quot;},
	[&quot;acw&quot;] = {&quot;Hijazi Arabic&quot;},
	[&quot;acx&quot;] = {&quot;Omani Arabic&quot;},
	[&quot;acy&quot;] = {&quot;Cypriot Arabic&quot;},
	[&quot;acz&quot;] = {&quot;Acheron&quot;},
	[&quot;ada&quot;] = {&quot;Adangme&quot;},
	[&quot;adb&quot;] = {&quot;Atauran&quot;},
	[&quot;add&quot;] = {&quot;Lidzonka&quot;, &quot;Dzodinka&quot;},
	[&quot;ade&quot;] = {&quot;Adele&quot;},
	[&quot;adf&quot;] = {&quot;Dhofari Arabic&quot;},
	[&quot;adg&quot;] = {&quot;Andegerebinha&quot;},
	[&quot;adh&quot;] = {&quot;Adhola&quot;},
	[&quot;adi&quot;] = {&quot;Adi&quot;},
	[&quot;adj&quot;] = {&quot;Adioukrou&quot;},
	[&quot;adl&quot;] = {&quot;Galo&quot;},
	[&quot;adn&quot;] = {&quot;Adang&quot;},
	[&quot;ado&quot;] = {&quot;Abu&quot;},
	[&quot;adq&quot;] = {&quot;Adangbe&quot;},
	[&quot;adr&quot;] = {&quot;Adonara&quot;},
	[&quot;ads&quot;] = {&quot;Adamorobe Sign Language&quot;},
	[&quot;adt&quot;] = {&quot;Adnyamathanha&quot;},
	[&quot;adu&quot;] = {&quot;Aduge&quot;},
	[&quot;adw&quot;] = {&quot;Amundava&quot;},
	[&quot;adx&quot;] = {&quot;Amdo Tibetan&quot;},
	[&quot;ady&quot;] = {&quot;Adyghe&quot;, &quot;Adygei&quot;},
	[&quot;adz&quot;] = {&quot;Adzera&quot;},
	[&quot;aea&quot;] = {&quot;Areba&quot;},
	[&quot;aeb&quot;] = {&quot;Tunisian Arabic&quot;},
	[&quot;aec&quot;] = {&quot;Saidi Arabic&quot;},
	[&quot;aed&quot;] = {&quot;Argentine Sign Language&quot;},
	[&quot;aee&quot;] = {&quot;Northeast Pashai&quot;, &quot;Northeast Pashayi&quot;},
	[&quot;aek&quot;] = {&quot;Haeke&quot;},
	[&quot;ael&quot;] = {&quot;Ambele&quot;},
	[&quot;aem&quot;] = {&quot;Arem&quot;},
	[&quot;aen&quot;] = {&quot;Armenian Sign Language&quot;},
	[&quot;aeq&quot;] = {&quot;Aer&quot;},
	[&quot;aer&quot;] = {&quot;Eastern Arrernte&quot;},
	[&quot;aes&quot;] = {&quot;Alsea&quot;},
	[&quot;aeu&quot;] = {&quot;Akeu&quot;},
	[&quot;aew&quot;] = {&quot;Ambakich&quot;},
	[&quot;aey&quot;] = {&quot;Amele&quot;},
	[&quot;aez&quot;] = {&quot;Aeka&quot;},
	[&quot;afa&quot;] = {&quot;Afro-Asiatic languages&quot;},
	[&quot;afb&quot;] = {&quot;Gulf Arabic&quot;},
	[&quot;afd&quot;] = {&quot;Andai&quot;},
	[&quot;afe&quot;] = {&quot;Putukwam&quot;},
	[&quot;afg&quot;] = {&quot;Afghan Sign Language&quot;},
	[&quot;afh&quot;] = {&quot;Afrihili&quot;},
	[&quot;afi&quot;] = {&quot;Akrukay&quot;, &quot;Chini&quot;},
	[&quot;afk&quot;] = {&quot;Nanubae&quot;},
	[&quot;afn&quot;] = {&quot;Defaka&quot;},
	[&quot;afo&quot;] = {&quot;Eloyi&quot;},
	[&quot;afp&quot;] = {&quot;Tapei&quot;},
	[&quot;afs&quot;] = {&quot;Afro-Seminole Creole&quot;},
	[&quot;aft&quot;] = {&quot;Afitti&quot;},
	[&quot;afu&quot;] = {&quot;Awutu&quot;},
	[&quot;afz&quot;] = {&quot;Obokuitai&quot;},
	[&quot;aga&quot;] = {&quot;Aguano&quot;},
	[&quot;agb&quot;] = {&quot;Legbo&quot;},
	[&quot;agc&quot;] = {&quot;Agatu&quot;},
	[&quot;agd&quot;] = {&quot;Agarabi&quot;},
	[&quot;age&quot;] = {&quot;Angal&quot;},
	[&quot;agf&quot;] = {&quot;Arguni&quot;},
	[&quot;agg&quot;] = {&quot;Angor&quot;},
	[&quot;agh&quot;] = {&quot;Ngelima&quot;},
	[&quot;agi&quot;] = {&quot;Agariya&quot;},
	[&quot;agj&quot;] = {&quot;Argobba&quot;},
	[&quot;agk&quot;] = {&quot;Isarog Agta&quot;},
	[&quot;agl&quot;] = {&quot;Fembe&quot;},
	[&quot;agm&quot;] = {&quot;Angaataha&quot;},
	[&quot;agn&quot;] = {&quot;Agutaynen&quot;},
	[&quot;ago&quot;] = {&quot;Tainae&quot;},
	[&quot;agq&quot;] = {&quot;Aghem&quot;},
	[&quot;agr&quot;] = {&quot;Aguaruna&quot;},
	[&quot;ags&quot;] = {&quot;Esimbi&quot;},
	[&quot;agt&quot;] = {&quot;Central Cagayan Agta&quot;},
	[&quot;agu&quot;] = {&quot;Aguacateco&quot;},
	[&quot;agv&quot;] = {&quot;Remontado Dumagat&quot;},
	[&quot;agw&quot;] = {&quot;Kahua&quot;},
	[&quot;agx&quot;] = {&quot;Агуль&quot;},
	[&quot;agy&quot;] = {&quot;Southern Alta&quot;},
	[&quot;agz&quot;] = {&quot;Mt. Iriga Agta&quot;},
	[&quot;aha&quot;] = {&quot;Ahanta&quot;},
	[&quot;ahb&quot;] = {&quot;Axamb&quot;},
	[&quot;ahg&quot;] = {&quot;Qimant&quot;},
	[&quot;ahh&quot;] = {&quot;Aghu&quot;},
	[&quot;ahi&quot;] = {&quot;Tiagbamrin Aizi&quot;},
	[&quot;ahk&quot;] = {&quot;Akha&quot;},
	[&quot;ahl&quot;] = {&quot;Igo&quot;},
	[&quot;ahm&quot;] = {&quot;Mobumrin Aizi&quot;},
	[&quot;ahn&quot;] = {&quot;Àhàn&quot;},
	[&quot;aho&quot;] = {&quot;Ahom&quot;},
	[&quot;ahp&quot;] = {&quot;Aproumu Aizi&quot;},
	[&quot;ahr&quot;] = {&quot;Ahirani&quot;},
	[&quot;ahs&quot;] = {&quot;Ashe&quot;},
	[&quot;aht&quot;] = {&quot;Ahtena&quot;},
	[&quot;aia&quot;] = {&quot;Arosi&quot;},
	[&quot;aib&quot;] = {&quot;Ainu (China)&quot;},
	[&quot;aic&quot;] = {&quot;Ainbai&quot;},
	[&quot;aid&quot;] = {&quot;Alngith&quot;},
	[&quot;aie&quot;] = {&quot;Amara&quot;},
	[&quot;aif&quot;] = {&quot;Agi&quot;},
	[&quot;aig&quot;] = {&quot;Antigua and Barbuda Creole English&quot;},
	[&quot;aih&quot;] = {&quot;Ai-Cham&quot;},
	[&quot;aii&quot;] = {&quot;Assyrian Neo-Aramaic&quot;},
	[&quot;aij&quot;] = {&quot;Lishanid Noshan&quot;},
	[&quot;aik&quot;] = {&quot;Ake&quot;},
	[&quot;ail&quot;] = {&quot;Aimele&quot;},
	[&quot;aim&quot;] = {&quot;Aimol&quot;},
	[&quot;ain&quot;] = {&quot;Ainu (Japan)&quot;},
	[&quot;aio&quot;] = {&quot;Aiton&quot;},
	[&quot;aip&quot;] = {&quot;Burumakok&quot;},
	[&quot;aiq&quot;] = {&quot;Aimaq&quot;},
	[&quot;air&quot;] = {&quot;Airoran&quot;},
	[&quot;ait&quot;] = {&quot;Arikem&quot;},
	[&quot;aiw&quot;] = {&quot;Aari&quot;},
	[&quot;aix&quot;] = {&quot;Aighon&quot;},
	[&quot;aiy&quot;] = {&quot;Ali&quot;},
	[&quot;aja&quot;] = {&quot;Aja (South Sudan)&quot;},
	[&quot;ajg&quot;] = {&quot;Aja (Benin)&quot;},
	[&quot;aji&quot;] = {&quot;Ajië&quot;},
	[&quot;ajn&quot;] = {&quot;Andajin&quot;},
	[&quot;ajp&quot;] = {&quot;South Levantine Arabic&quot;},
	[&quot;ajt&quot;] = {&quot;Judeo-Tunisian Arabic&quot;},
	[&quot;aju&quot;] = {&quot;Judeo-Moroccan Arabic&quot;},
	[&quot;ajw&quot;] = {&quot;Ajawa&quot;},
	[&quot;ajz&quot;] = {&quot;Amri Karbi&quot;},
	[&quot;akb&quot;] = {&quot;Batak Angkola&quot;},
	[&quot;akc&quot;] = {&quot;Mpur&quot;},
	[&quot;akd&quot;] = {&quot;Ukpet-Ehom&quot;},
	[&quot;ake&quot;] = {&quot;Akawaio&quot;},
	[&quot;akf&quot;] = {&quot;Akpa&quot;},
	[&quot;akg&quot;] = {&quot;Anakalangu&quot;},
	[&quot;akh&quot;] = {&quot;Angal Heneng&quot;},
	[&quot;aki&quot;] = {&quot;Aiome&quot;},
	[&quot;akj&quot;] = {&quot;Aka-Jeru&quot;},
	[&quot;akk&quot;] = {&quot;Akkadian&quot;},
	[&quot;akl&quot;] = {&quot;Aklanon&quot;},
	[&quot;akm&quot;] = {&quot;Aka-Bo&quot;},
	[&quot;ako&quot;] = {&quot;Akurio&quot;},
	[&quot;akp&quot;] = {&quot;Siwu&quot;},
	[&quot;akq&quot;] = {&quot;Ak&quot;},
	[&quot;akr&quot;] = {&quot;Araki&quot;},
	[&quot;aks&quot;] = {&quot;Akaselem&quot;},
	[&quot;akt&quot;] = {&quot;Akolet&quot;},
	[&quot;aku&quot;] = {&quot;Akum&quot;},
	[&quot;akv&quot;] = {&quot;Akhvakh&quot;},
	[&quot;akw&quot;] = {&quot;Akwa&quot;},
	[&quot;akx&quot;] = {&quot;Aka-Kede&quot;},
	[&quot;aky&quot;] = {&quot;Aka-Kol&quot;},
	[&quot;akz&quot;] = {&quot;Alabama&quot;},
	[&quot;ala&quot;] = {&quot;Alago&quot;},
	[&quot;alc&quot;] = {&quot;Qawasqar&quot;},
	[&quot;ald&quot;] = {&quot;Alladian&quot;},
	[&quot;ale&quot;] = {&quot;Aleut&quot;},
	[&quot;alf&quot;] = {&quot;Alege&quot;},
	[&quot;alg&quot;] = {&quot;Algonquian languages&quot;},
	[&quot;alh&quot;] = {&quot;Alawa&quot;},
	[&quot;ali&quot;] = {&quot;Amaimon&quot;},
	[&quot;alj&quot;] = {&quot;Alangan&quot;},
	[&quot;alk&quot;] = {&quot;Alak&quot;},
	[&quot;all&quot;] = {&quot;Allar&quot;},
	[&quot;alm&quot;] = {&quot;Amblong&quot;},
	[&quot;aln&quot;] = {&quot;Gheg Albanian&quot;},
	[&quot;alo&quot;] = {&quot;Larike-Wakasihu&quot;},
	[&quot;alp&quot;] = {&quot;Alune&quot;},
	[&quot;alq&quot;] = {&quot;Algonquin&quot;},
	[&quot;alr&quot;] = {&quot;Alutor&quot;},
	[&quot;als&quot;] = {&quot;Tosk Albanian&quot;},
	[&quot;alt&quot;] = {&quot;Өмнөд Алтай&quot;},
	[&quot;alu&quot;] = {&quot;'Are'are&quot;},
	[&quot;alv&quot;] = {&quot;Atlantic-Congo languages&quot;},
	[&quot;alw&quot;] = {&quot;Alaba-K’abeena&quot;, &quot;Wanbasana&quot;},
	[&quot;alx&quot;] = {&quot;Amol&quot;},
	[&quot;aly&quot;] = {&quot;Alyawarr&quot;},
	[&quot;alz&quot;] = {&quot;Alur&quot;},
	[&quot;ama&quot;] = {&quot;Amanayé&quot;},
	[&quot;amb&quot;] = {&quot;Ambo&quot;},
	[&quot;amc&quot;] = {&quot;Amahuaca&quot;},
	[&quot;ame&quot;] = {&quot;Yanesha'&quot;},
	[&quot;amf&quot;] = {&quot;Hamer-Banna&quot;},
	[&quot;amg&quot;] = {&quot;Amurdak&quot;},
	[&quot;ami&quot;] = {&quot;Amis&quot;},
	[&quot;amj&quot;] = {&quot;Amdang&quot;},
	[&quot;amk&quot;] = {&quot;Ambai&quot;},
	[&quot;aml&quot;] = {&quot;War-Jaintia&quot;},
	[&quot;amm&quot;] = {&quot;Ama (Papua New Guinea)&quot;},
	[&quot;amn&quot;] = {&quot;Amanab&quot;},
	[&quot;amo&quot;] = {&quot;Amo&quot;},
	[&quot;amp&quot;] = {&quot;Alamblak&quot;},
	[&quot;amq&quot;] = {&quot;Amahai&quot;},
	[&quot;amr&quot;] = {&quot;Amarakaeri&quot;},
	[&quot;ams&quot;] = {&quot;Southern Amami-Oshima&quot;},
	[&quot;amt&quot;] = {&quot;Amto&quot;},
	[&quot;amu&quot;] = {&quot;Guerrero Amuzgo&quot;},
	[&quot;amv&quot;] = {&quot;Ambelau&quot;},
	[&quot;amw&quot;] = {&quot;Western Neo-Aramaic&quot;},
	[&quot;amx&quot;] = {&quot;Anmatyerre&quot;},
	[&quot;amy&quot;] = {&quot;Ami&quot;},
	[&quot;amz&quot;] = {&quot;Atampaya&quot;},
	[&quot;ana&quot;] = {&quot;Andaqui&quot;},
	[&quot;anb&quot;] = {&quot;Andoa&quot;},
	[&quot;anc&quot;] = {&quot;Ngas&quot;},
	[&quot;and&quot;] = {&quot;Ansus&quot;},
	[&quot;ane&quot;] = {&quot;Xârâcùù&quot;},
	[&quot;anf&quot;] = {&quot;Animere&quot;},
	[&quot;ang&quot;] = {&quot;Old English (ca. 450-1100)&quot;},
	[&quot;anh&quot;] = {&quot;Nend&quot;},
	[&quot;ani&quot;] = {&quot;Andi&quot;},
	[&quot;anj&quot;] = {&quot;Anor&quot;},
	[&quot;ank&quot;] = {&quot;Goemai&quot;},
	[&quot;anl&quot;] = {&quot;Anu-Hkongso Chin&quot;},
	[&quot;anm&quot;] = {&quot;Anal&quot;},
	[&quot;ann&quot;] = {&quot;Obolo&quot;},
	[&quot;ano&quot;] = {&quot;Andoque&quot;},
	[&quot;anp&quot;] = {&quot;Angika&quot;},
	[&quot;anq&quot;] = {&quot;Jarawa (India)&quot;},
	[&quot;anr&quot;] = {&quot;Andh&quot;},
	[&quot;ans&quot;] = {&quot;Anserma&quot;},
	[&quot;ant&quot;] = {&quot;Antakarinya&quot;, &quot;Antikarinya&quot;},
	[&quot;anu&quot;] = {&quot;Anuak&quot;},
	[&quot;anv&quot;] = {&quot;Denya&quot;},
	[&quot;anw&quot;] = {&quot;Anaang&quot;},
	[&quot;anx&quot;] = {&quot;Andra-Hus&quot;},
	[&quot;any&quot;] = {&quot;Anyin&quot;},
	[&quot;anz&quot;] = {&quot;Anem&quot;},
	[&quot;aoa&quot;] = {&quot;Angolar&quot;},
	[&quot;aob&quot;] = {&quot;Abom&quot;},
	[&quot;aoc&quot;] = {&quot;Pemon&quot;},
	[&quot;aod&quot;] = {&quot;Andarum&quot;},
	[&quot;aoe&quot;] = {&quot;Angal Enen&quot;},
	[&quot;aof&quot;] = {&quot;Bragat&quot;},
	[&quot;aog&quot;] = {&quot;Angoram&quot;},
	[&quot;aoi&quot;] = {&quot;Anindilyakwa&quot;},
	[&quot;aoj&quot;] = {&quot;Mufian&quot;},
	[&quot;aok&quot;] = {&quot;Arhö&quot;},
	[&quot;aol&quot;] = {&quot;Alor&quot;},
	[&quot;aom&quot;] = {&quot;Ömie&quot;},
	[&quot;aon&quot;] = {&quot;Bumbita Arapesh&quot;},
	[&quot;aor&quot;] = {&quot;Aore&quot;},
	[&quot;aos&quot;] = {&quot;Taikat&quot;},
	[&quot;aot&quot;] = {&quot;Atong (India)&quot;, &quot;A'tong&quot;},
	[&quot;aou&quot;] = {&quot;A'ou&quot;},
	[&quot;aox&quot;] = {&quot;Atorada&quot;},
	[&quot;aoz&quot;] = {&quot;Uab Meto&quot;},
	[&quot;apa&quot;] = {&quot;Apache languages&quot;},
	[&quot;apb&quot;] = {&quot;Sa'a&quot;},
	[&quot;apc&quot;] = {&quot;North Levantine Arabic&quot;},
	[&quot;apd&quot;] = {&quot;Sudanese Arabic&quot;},
	[&quot;ape&quot;] = {&quot;Bukiyip&quot;},
	[&quot;apf&quot;] = {&quot;Pahanan Agta&quot;},
	[&quot;apg&quot;] = {&quot;Ampanang&quot;},
	[&quot;aph&quot;] = {&quot;Athpariya&quot;},
	[&quot;api&quot;] = {&quot;Apiaká&quot;},
	[&quot;apj&quot;] = {&quot;Jicarilla Apache&quot;},
	[&quot;apk&quot;] = {&quot;Kiowa Apache&quot;},
	[&quot;apl&quot;] = {&quot;Lipan Apache&quot;},
	[&quot;apm&quot;] = {&quot;Mescalero-Chiricahua Apache&quot;},
	[&quot;apn&quot;] = {&quot;Apinayé&quot;},
	[&quot;apo&quot;] = {&quot;Ambul&quot;},
	[&quot;app&quot;] = {&quot;Apma&quot;},
	[&quot;apq&quot;] = {&quot;A-Pucikwar&quot;},
	[&quot;apr&quot;] = {&quot;Arop-Lokep&quot;},
	[&quot;aps&quot;] = {&quot;Arop-Sissano&quot;},
	[&quot;apt&quot;] = {&quot;Apatani&quot;},
	[&quot;apu&quot;] = {&quot;Apurinã&quot;},
	[&quot;apv&quot;] = {&quot;Alapmunte&quot;},
	[&quot;apw&quot;] = {&quot;Western Apache&quot;},
	[&quot;apx&quot;] = {&quot;Aputai&quot;},
	[&quot;apy&quot;] = {&quot;Apalaí&quot;},
	[&quot;apz&quot;] = {&quot;Safeyoka&quot;},
	[&quot;aqa&quot;] = {&quot;Alacalufan languages&quot;},
	[&quot;aqc&quot;] = {&quot;Archi&quot;},
	[&quot;aqd&quot;] = {&quot;Ampari Dogon&quot;},
	[&quot;aqg&quot;] = {&quot;Arigidi&quot;},
	[&quot;aqk&quot;] = {&quot;Aninka&quot;},
	[&quot;aql&quot;] = {&quot;Algic languages&quot;},
	[&quot;aqm&quot;] = {&quot;Atohwaim&quot;},
	[&quot;aqn&quot;] = {&quot;Northern Alta&quot;},
	[&quot;aqp&quot;] = {&quot;Atakapa&quot;},
	[&quot;aqr&quot;] = {&quot;Arhâ&quot;},
	[&quot;aqt&quot;] = {&quot;Angaité&quot;},
	[&quot;aqz&quot;] = {&quot;Akuntsu&quot;},
	[&quot;arb&quot;] = {&quot;Стандарт Араб&quot;},
	[&quot;arc&quot;] = {&quot;Official Aramaic (700-300 BCE)&quot;, &quot;Imperial Aramaic (700-300 BCE)&quot;},
	[&quot;ard&quot;] = {&quot;Arabana&quot;},
	[&quot;are&quot;] = {&quot;Western Arrarnta&quot;},
	[&quot;arh&quot;] = {&quot;Arhuaco&quot;},
	[&quot;ari&quot;] = {&quot;Arikara&quot;},
	[&quot;arj&quot;] = {&quot;Arapaso&quot;},
	[&quot;ark&quot;] = {&quot;Arikapú&quot;},
	[&quot;arl&quot;] = {&quot;Arabela&quot;},
	[&quot;arn&quot;] = {&quot;Mapudungun&quot;, &quot;Mapuche&quot;},
	[&quot;aro&quot;] = {&quot;Araona&quot;},
	[&quot;arp&quot;] = {&quot;Arapaho&quot;},
	[&quot;arq&quot;] = {&quot;Algerian Arabic&quot;},
	[&quot;arr&quot;] = {&quot;Karo (Brazil)&quot;},
	[&quot;ars&quot;] = {&quot;Najdi Arabic&quot;},
	[&quot;art&quot;] = {&quot;Artificial languages&quot;},
	[&quot;aru&quot;] = {&quot;Aruá (Amazonas State)&quot;, &quot;Arawá&quot;},
	[&quot;arv&quot;] = {&quot;Arbore&quot;},
	[&quot;arw&quot;] = {&quot;Arawak&quot;},
	[&quot;arx&quot;] = {&quot;Aruá (Rodonia State)&quot;},
	[&quot;ary&quot;] = {&quot;Moroccan Arabic&quot;},
	[&quot;arz&quot;] = {&quot;Египетийн Араб&quot;},
	[&quot;asa&quot;] = {&quot;Asu (Tanzania)&quot;},
	[&quot;asb&quot;] = {&quot;Assiniboine&quot;},
	[&quot;asc&quot;] = {&quot;Casuarina Coast Asmat&quot;},
	[&quot;ase&quot;] = {&quot;American Sign Language&quot;},
	[&quot;asf&quot;] = {&quot;Auslan&quot;, &quot;Australian Sign Language&quot;},
	[&quot;asg&quot;] = {&quot;Cishingini&quot;},
	[&quot;ash&quot;] = {&quot;Abishira&quot;},
	[&quot;asi&quot;] = {&quot;Buruwai&quot;},
	[&quot;asj&quot;] = {&quot;Sari&quot;},
	[&quot;ask&quot;] = {&quot;Ashkun&quot;},
	[&quot;asl&quot;] = {&quot;Asilulu&quot;},
	[&quot;asn&quot;] = {&quot;Xingú Asuriní&quot;},
	[&quot;aso&quot;] = {&quot;Dano&quot;},
	[&quot;asp&quot;] = {&quot;Algerian Sign Language&quot;},
	[&quot;asq&quot;] = {&quot;Austrian Sign Language&quot;},
	[&quot;asr&quot;] = {&quot;Asuri&quot;},
	[&quot;ass&quot;] = {&quot;Ipulo&quot;},
	[&quot;ast&quot;] = {&quot;Asturian&quot;, &quot;Asturleonese&quot;, &quot;Bable&quot;, &quot;Leonese&quot;},
	[&quot;asu&quot;] = {&quot;Tocantins Asurini&quot;},
	[&quot;asv&quot;] = {&quot;Asoa&quot;},
	[&quot;asw&quot;] = {&quot;Australian Aborigines Sign Language&quot;},
	[&quot;asx&quot;] = {&quot;Muratayak&quot;},
	[&quot;asy&quot;] = {&quot;Yaosakor Asmat&quot;},
	[&quot;asz&quot;] = {&quot;As&quot;},
	[&quot;ata&quot;] = {&quot;Pele-Ata&quot;},
	[&quot;atb&quot;] = {&quot;Zaiwa&quot;},
	[&quot;atc&quot;] = {&quot;Atsahuaca&quot;},
	[&quot;atd&quot;] = {&quot;Ata Manobo&quot;},
	[&quot;ate&quot;] = {&quot;Atemble&quot;},
	[&quot;atg&quot;] = {&quot;Ivbie North-Okpela-Arhe&quot;},
	[&quot;ath&quot;] = {&quot;Athapascan languages&quot;},
	[&quot;ati&quot;] = {&quot;Attié&quot;},
	[&quot;atj&quot;] = {&quot;Atikamekw&quot;},
	[&quot;atk&quot;] = {&quot;Ati&quot;},
	[&quot;atl&quot;] = {&quot;Mt. Iraya Agta&quot;},
	[&quot;atm&quot;] = {&quot;Ata&quot;},
	[&quot;atn&quot;] = {&quot;Ashtiani&quot;},
	[&quot;ato&quot;] = {&quot;Atong (Cameroon)&quot;},
	[&quot;atp&quot;] = {&quot;Pudtol Atta&quot;},
	[&quot;atq&quot;] = {&quot;Aralle-Tabulahan&quot;},
	[&quot;atr&quot;] = {&quot;Waimiri-Atroari&quot;},
	[&quot;ats&quot;] = {&quot;Gros Ventre&quot;},
	[&quot;att&quot;] = {&quot;Pamplona Atta&quot;},
	[&quot;atu&quot;] = {&quot;Reel&quot;},
	[&quot;atv&quot;] = {&quot;Northern Altai&quot;},
	[&quot;atw&quot;] = {&quot;Atsugewi&quot;},
	[&quot;atx&quot;] = {&quot;Arutani&quot;},
	[&quot;aty&quot;] = {&quot;Aneityum&quot;},
	[&quot;atz&quot;] = {&quot;Arta&quot;},
	[&quot;aua&quot;] = {&quot;Asumboa&quot;},
	[&quot;aub&quot;] = {&quot;Alugu&quot;},
	[&quot;auc&quot;] = {&quot;Waorani&quot;},
	[&quot;aud&quot;] = {&quot;Anuta&quot;},
	[&quot;auf&quot;] = {&quot;Arauan languages&quot;},
	[&quot;aug&quot;] = {&quot;Aguna&quot;},
	[&quot;auh&quot;] = {&quot;Aushi&quot;},
	[&quot;aui&quot;] = {&quot;Anuki&quot;},
	[&quot;auj&quot;] = {&quot;Awjilah&quot;},
	[&quot;auk&quot;] = {&quot;Heyo&quot;},
	[&quot;aul&quot;] = {&quot;Aulua&quot;},
	[&quot;aum&quot;] = {&quot;Asu (Nigeria)&quot;},
	[&quot;aun&quot;] = {&quot;Molmo One&quot;},
	[&quot;auo&quot;] = {&quot;Auyokawa&quot;},
	[&quot;aup&quot;] = {&quot;Makayam&quot;},
	[&quot;auq&quot;] = {&quot;Anus&quot;, &quot;Korur&quot;},
	[&quot;aur&quot;] = {&quot;Aruek&quot;},
	[&quot;aus&quot;] = {&quot;Australian languages&quot;},
	[&quot;aut&quot;] = {&quot;Austral&quot;},
	[&quot;auu&quot;] = {&quot;Auye&quot;},
	[&quot;auw&quot;] = {&quot;Awyi&quot;},
	[&quot;aux&quot;] = {&quot;Aurá&quot;},
	[&quot;auy&quot;] = {&quot;Awiyaana&quot;},
	[&quot;auz&quot;] = {&quot;Uzbeki Arabic&quot;},
	[&quot;avb&quot;] = {&quot;Avau&quot;},
	[&quot;avd&quot;] = {&quot;Alviri-Vidari&quot;},
	[&quot;avi&quot;] = {&quot;Avikam&quot;},
	[&quot;avk&quot;] = {&quot;Kotava&quot;},
	[&quot;avl&quot;] = {&quot;Eastern Egyptian Bedawi Arabic&quot;},
	[&quot;avm&quot;] = {&quot;Angkamuthi&quot;},
	[&quot;avn&quot;] = {&quot;Avatime&quot;},
	[&quot;avo&quot;] = {&quot;Agavotaguerra&quot;},
	[&quot;avs&quot;] = {&quot;Aushiri&quot;},
	[&quot;avt&quot;] = {&quot;Au&quot;},
	[&quot;avu&quot;] = {&quot;Avokaya&quot;},
	[&quot;avv&quot;] = {&quot;Avá-Canoeiro&quot;},
	[&quot;awa&quot;] = {&quot;Awadhi&quot;},
	[&quot;awb&quot;] = {&quot;Awa (Papua New Guinea)&quot;},
	[&quot;awc&quot;] = {&quot;Cicipu&quot;},
	[&quot;awd&quot;] = {&quot;Arawakan languages&quot;},
	[&quot;awe&quot;] = {&quot;Awetí&quot;},
	[&quot;awg&quot;] = {&quot;Anguthimri&quot;},
	[&quot;awh&quot;] = {&quot;Awbono&quot;},
	[&quot;awi&quot;] = {&quot;Aekyom&quot;},
	[&quot;awk&quot;] = {&quot;Awabakal&quot;},
	[&quot;awm&quot;] = {&quot;Arawum&quot;},
	[&quot;awn&quot;] = {&quot;Awngi&quot;},
	[&quot;awo&quot;] = {&quot;Awak&quot;},
	[&quot;awr&quot;] = {&quot;Awera&quot;},
	[&quot;aws&quot;] = {&quot;South Awyu&quot;},
	[&quot;awt&quot;] = {&quot;Araweté&quot;},
	[&quot;awu&quot;] = {&quot;Central Awyu&quot;},
	[&quot;awv&quot;] = {&quot;Jair Awyu&quot;},
	[&quot;aww&quot;] = {&quot;Awun&quot;},
	[&quot;awx&quot;] = {&quot;Awara&quot;},
	[&quot;awy&quot;] = {&quot;Edera Awyu&quot;},
	[&quot;axb&quot;] = {&quot;Abipon&quot;},
	[&quot;axe&quot;] = {&quot;Ayerrerenge&quot;},
	[&quot;axg&quot;] = {&quot;Mato Grosso Arára&quot;},
	[&quot;axk&quot;] = {&quot;Yaka (Central African Republic)&quot;},
	[&quot;axl&quot;] = {&quot;Lower Southern Aranda&quot;},
	[&quot;axm&quot;] = {&quot;Middle Armenian&quot;},
	[&quot;axx&quot;] = {&quot;Xârâgurè&quot;},
	[&quot;aya&quot;] = {&quot;Awar&quot;},
	[&quot;ayb&quot;] = {&quot;Ayizo Gbe&quot;},
	[&quot;ayc&quot;] = {&quot;Southern Aymara&quot;},
	[&quot;ayd&quot;] = {&quot;Ayabadhu&quot;},
	[&quot;aye&quot;] = {&quot;Ayere&quot;},
	[&quot;ayg&quot;] = {&quot;Ginyanga&quot;},
	[&quot;ayh&quot;] = {&quot;Hadrami Arabic&quot;},
	[&quot;ayi&quot;] = {&quot;Leyigha&quot;},
	[&quot;ayk&quot;] = {&quot;Akuku&quot;},
	[&quot;ayl&quot;] = {&quot;Libyan Arabic&quot;},
	[&quot;ayn&quot;] = {&quot;Sanaani Arabic&quot;},
	[&quot;ayo&quot;] = {&quot;Ayoreo&quot;},
	[&quot;ayp&quot;] = {&quot;North Mesopotamian Arabic&quot;},
	[&quot;ayq&quot;] = {&quot;Ayi (Papua New Guinea)&quot;},
	[&quot;ayr&quot;] = {&quot;Central Aymara&quot;},
	[&quot;ays&quot;] = {&quot;Sorsogon Ayta&quot;},
	[&quot;ayt&quot;] = {&quot;Magbukun Ayta&quot;},
	[&quot;ayu&quot;] = {&quot;Ayu&quot;},
	[&quot;ayz&quot;] = {&quot;Mai Brat&quot;},
	[&quot;aza&quot;] = {&quot;Azha&quot;},
	[&quot;azb&quot;] = {&quot;South Azerbaijani&quot;},
	[&quot;azc&quot;] = {&quot;Uto-Aztecan languages&quot;},
	[&quot;azd&quot;] = {&quot;Eastern Durango Nahuatl&quot;},
	[&quot;azg&quot;] = {&quot;San Pedro Amuzgos Amuzgo&quot;},
	[&quot;azj&quot;] = {&quot;North Azerbaijani&quot;},
	[&quot;azm&quot;] = {&quot;Ipalapa Amuzgo&quot;},
	[&quot;azn&quot;] = {&quot;Western Durango Nahuatl&quot;},
	[&quot;azo&quot;] = {&quot;Awing&quot;},
	[&quot;azt&quot;] = {&quot;Faire Atta&quot;},
	[&quot;azz&quot;] = {&quot;Highland Puebla Nahuatl&quot;},
	[&quot;baa&quot;] = {&quot;Babatana&quot;},
	[&quot;bab&quot;] = {&quot;Bainouk-Gunyuño&quot;},
	[&quot;bac&quot;] = {&quot;Badui&quot;},
	[&quot;bad&quot;] = {&quot;Banda languages&quot;},
	[&quot;bae&quot;] = {&quot;Baré&quot;},
	[&quot;baf&quot;] = {&quot;Nubaca&quot;},
	[&quot;bag&quot;] = {&quot;Tuki&quot;},
	[&quot;bah&quot;] = {&quot;Bahamas Creole English&quot;},
	[&quot;bai&quot;] = {&quot;Bamileke languages&quot;},
	[&quot;baj&quot;] = {&quot;Barakai&quot;},
	[&quot;bal&quot;] = {&quot;Baluchi&quot;},
	[&quot;ban&quot;] = {&quot;Бали&quot;},
	[&quot;bao&quot;] = {&quot;Waimaha&quot;},
	[&quot;bap&quot;] = {&quot;Bantawa&quot;},
	[&quot;bar&quot;] = {&quot;Бавари&quot;},
	[&quot;bas&quot;] = {&quot;Basa (Cameroon)&quot;},
	[&quot;bat&quot;] = {&quot;Baltic languages&quot;},
	[&quot;bau&quot;] = {&quot;Bada (Nigeria)&quot;},
	[&quot;bav&quot;] = {&quot;Vengo&quot;},
	[&quot;baw&quot;] = {&quot;Bambili-Bambui&quot;},
	[&quot;bax&quot;] = {&quot;Bamun&quot;},
	[&quot;bay&quot;] = {&quot;Batuley&quot;},
	[&quot;bba&quot;] = {&quot;Baatonum&quot;},
	[&quot;bbb&quot;] = {&quot;Barai&quot;},
	[&quot;bbc&quot;] = {&quot;Batak Toba&quot;},
	[&quot;bbd&quot;] = {&quot;Bau&quot;},
	[&quot;bbe&quot;] = {&quot;Bangba&quot;},
	[&quot;bbf&quot;] = {&quot;Baibai&quot;},
	[&quot;bbg&quot;] = {&quot;Barama&quot;},
	[&quot;bbh&quot;] = {&quot;Bugan&quot;},
	[&quot;bbi&quot;] = {&quot;Barombi&quot;},
	[&quot;bbj&quot;] = {&quot;Ghomálá'&quot;},
	[&quot;bbk&quot;] = {&quot;Babanki&quot;},
	[&quot;bbl&quot;] = {&quot;Bats&quot;},
	[&quot;bbm&quot;] = {&quot;Babango&quot;},
	[&quot;bbn&quot;] = {&quot;Uneapa&quot;},
	[&quot;bbo&quot;] = {&quot;Northern Bobo Madaré&quot;, &quot;Konabéré&quot;},
	[&quot;bbp&quot;] = {&quot;West Central Banda&quot;},
	[&quot;bbq&quot;] = {&quot;Bamali&quot;},
	[&quot;bbr&quot;] = {&quot;Girawa&quot;},
	[&quot;bbs&quot;] = {&quot;Bakpinka&quot;},
	[&quot;bbt&quot;] = {&quot;Mburku&quot;},
	[&quot;bbu&quot;] = {&quot;Kulung (Nigeria)&quot;},
	[&quot;bbv&quot;] = {&quot;Karnai&quot;},
	[&quot;bbw&quot;] = {&quot;Baba&quot;},
	[&quot;bbx&quot;] = {&quot;Bubia&quot;},
	[&quot;bby&quot;] = {&quot;Befang&quot;},
	[&quot;bca&quot;] = {&quot;Central Bai&quot;},
	[&quot;bcb&quot;] = {&quot;Bainouk-Samik&quot;},
	[&quot;bcc&quot;] = {&quot;Southern Balochi&quot;},
	[&quot;bcd&quot;] = {&quot;North Babar&quot;},
	[&quot;bce&quot;] = {&quot;Bamenyam&quot;},
	[&quot;bcf&quot;] = {&quot;Bamu&quot;},
	[&quot;bcg&quot;] = {&quot;Baga Pokur&quot;},
	[&quot;bch&quot;] = {&quot;Bariai&quot;},
	[&quot;bci&quot;] = {&quot;Baoulé&quot;},
	[&quot;bcj&quot;] = {&quot;Bardi&quot;},
	[&quot;bck&quot;] = {&quot;Bunuba&quot;},
	[&quot;bcl&quot;] = {&quot;Central Bikol&quot;},
	[&quot;bcm&quot;] = {&quot;Bannoni&quot;},
	[&quot;bcn&quot;] = {&quot;Bali (Nigeria)&quot;},
	[&quot;bco&quot;] = {&quot;Kaluli&quot;},
	[&quot;bcp&quot;] = {&quot;Bali (Democratic Republic of Congo)&quot;},
	[&quot;bcq&quot;] = {&quot;Bench&quot;},
	[&quot;bcr&quot;] = {&quot;Babine&quot;},
	[&quot;bcs&quot;] = {&quot;Kohumono&quot;},
	[&quot;bct&quot;] = {&quot;Bendi&quot;},
	[&quot;bcu&quot;] = {&quot;Awad Bing&quot;},
	[&quot;bcv&quot;] = {&quot;Shoo-Minda-Nye&quot;},
	[&quot;bcw&quot;] = {&quot;Bana&quot;},
	[&quot;bcy&quot;] = {&quot;Bacama&quot;},
	[&quot;bcz&quot;] = {&quot;Bainouk-Gunyaamolo&quot;},
	[&quot;bda&quot;] = {&quot;Bayot&quot;},
	[&quot;bdb&quot;] = {&quot;Basap&quot;},
	[&quot;bdc&quot;] = {&quot;Emberá-Baudó&quot;},
	[&quot;bdd&quot;] = {&quot;Bunama&quot;},
	[&quot;bde&quot;] = {&quot;Bade&quot;},
	[&quot;bdf&quot;] = {&quot;Biage&quot;},
	[&quot;bdg&quot;] = {&quot;Bonggi&quot;},
	[&quot;bdh&quot;] = {&quot;Baka (South Sudan)&quot;},
	[&quot;bdi&quot;] = {&quot;Burun&quot;},
	[&quot;bdj&quot;] = {&quot;Bai (South Sudan)&quot;, &quot;Bai&quot;},
	[&quot;bdk&quot;] = {&quot;Budukh&quot;},
	[&quot;bdl&quot;] = {&quot;Indonesian Bajau&quot;},
	[&quot;bdm&quot;] = {&quot;Buduma&quot;},
	[&quot;bdn&quot;] = {&quot;Baldemu&quot;},
	[&quot;bdo&quot;] = {&quot;Morom&quot;},
	[&quot;bdp&quot;] = {&quot;Bende&quot;},
	[&quot;bdq&quot;] = {&quot;Bahnar&quot;},
	[&quot;bdr&quot;] = {&quot;West Coast Bajau&quot;},
	[&quot;bds&quot;] = {&quot;Burunge&quot;},
	[&quot;bdt&quot;] = {&quot;Bokoto&quot;},
	[&quot;bdu&quot;] = {&quot;Oroko&quot;},
	[&quot;bdv&quot;] = {&quot;Bodo Parja&quot;},
	[&quot;bdw&quot;] = {&quot;Baham&quot;},
	[&quot;bdx&quot;] = {&quot;Budong-Budong&quot;},
	[&quot;bdy&quot;] = {&quot;Bandjalang&quot;},
	[&quot;bdz&quot;] = {&quot;Badeshi&quot;},
	[&quot;bea&quot;] = {&quot;Beaver&quot;},
	[&quot;beb&quot;] = {&quot;Bebele&quot;},
	[&quot;bec&quot;] = {&quot;Iceve-Maci&quot;},
	[&quot;bed&quot;] = {&quot;Bedoanas&quot;},
	[&quot;bee&quot;] = {&quot;Byangsi&quot;},
	[&quot;bef&quot;] = {&quot;Benabena&quot;},
	[&quot;beg&quot;] = {&quot;Belait&quot;},
	[&quot;beh&quot;] = {&quot;Biali&quot;},
	[&quot;bei&quot;] = {&quot;Bekati'&quot;},
	[&quot;bej&quot;] = {&quot;Beja&quot;, &quot;Bedawiyet&quot;},
	[&quot;bek&quot;] = {&quot;Bebeli&quot;},
	[&quot;bem&quot;] = {&quot;Bemba (Zambia)&quot;},
	[&quot;beo&quot;] = {&quot;Beami&quot;},
	[&quot;bep&quot;] = {&quot;Besoa&quot;},
	[&quot;beq&quot;] = {&quot;Beembe&quot;},
	[&quot;ber&quot;] = {&quot;Бербер хэлнүүд&quot;},
	[&quot;bes&quot;] = {&quot;Besme&quot;},
	[&quot;bet&quot;] = {&quot;Guiberoua Béte&quot;},
	[&quot;beu&quot;] = {&quot;Blagar&quot;},
	[&quot;bev&quot;] = {&quot;Daloa Bété&quot;},
	[&quot;bew&quot;] = {&quot;Betawi&quot;},
	[&quot;bex&quot;] = {&quot;Jur Modo&quot;},
	[&quot;bey&quot;] = {&quot;Beli (Papua New Guinea)&quot;},
	[&quot;bez&quot;] = {&quot;Bena (Tanzania)&quot;},
	[&quot;bfa&quot;] = {&quot;Bari&quot;},
	[&quot;bfb&quot;] = {&quot;Pauri Bareli&quot;},
	[&quot;bfc&quot;] = {&quot;Panyi Bai&quot;, &quot;Northern Bai&quot;},
	[&quot;bfd&quot;] = {&quot;Bafut&quot;},
	[&quot;bfe&quot;] = {&quot;Betaf&quot;, &quot;Tena&quot;},
	[&quot;bff&quot;] = {&quot;Bofi&quot;},
	[&quot;bfg&quot;] = {&quot;Busang Kayan&quot;},
	[&quot;bfh&quot;] = {&quot;Blafe&quot;},
	[&quot;bfi&quot;] = {&quot;British Sign Language&quot;},
	[&quot;bfj&quot;] = {&quot;Bafanji&quot;},
	[&quot;bfk&quot;] = {&quot;Ban Khor Sign Language&quot;},
	[&quot;bfl&quot;] = {&quot;Banda-Ndélé&quot;},
	[&quot;bfm&quot;] = {&quot;Mmen&quot;},
	[&quot;bfn&quot;] = {&quot;Bunak&quot;},
	[&quot;bfo&quot;] = {&quot;Malba Birifor&quot;},
	[&quot;bfp&quot;] = {&quot;Beba&quot;},
	[&quot;bfq&quot;] = {&quot;Badaga&quot;},
	[&quot;bfr&quot;] = {&quot;Bazigar&quot;},
	[&quot;bfs&quot;] = {&quot;Southern Bai&quot;},
	[&quot;bft&quot;] = {&quot;Balti&quot;},
	[&quot;bfu&quot;] = {&quot;Gahri&quot;},
	[&quot;bfw&quot;] = {&quot;Bondo&quot;},
	[&quot;bfx&quot;] = {&quot;Bantayanon&quot;},
	[&quot;bfy&quot;] = {&quot;Bagheli&quot;},
	[&quot;bfz&quot;] = {&quot;Mahasu Pahari&quot;},
	[&quot;bga&quot;] = {&quot;Gwamhi-Wuri&quot;},
	[&quot;bgb&quot;] = {&quot;Bobongko&quot;},
	[&quot;bgc&quot;] = {&quot;Haryanvi&quot;},
	[&quot;bgd&quot;] = {&quot;Rathwi Bareli&quot;},
	[&quot;bge&quot;] = {&quot;Bauria&quot;},
	[&quot;bgf&quot;] = {&quot;Bangandu&quot;},
	[&quot;bgg&quot;] = {&quot;Bugun&quot;},
	[&quot;bgi&quot;] = {&quot;Giangan&quot;},
	[&quot;bgj&quot;] = {&quot;Bangolan&quot;},
	[&quot;bgk&quot;] = {&quot;Bit&quot;, &quot;Buxinhua&quot;},
	[&quot;bgl&quot;] = {&quot;Bo (Laos)&quot;},
	[&quot;bgn&quot;] = {&quot;Western Balochi&quot;},
	[&quot;bgo&quot;] = {&quot;Baga Koga&quot;},
	[&quot;bgp&quot;] = {&quot;Eastern Balochi&quot;},
	[&quot;bgq&quot;] = {&quot;Bagri&quot;},
	[&quot;bgr&quot;] = {&quot;Bawm Chin&quot;},
	[&quot;bgs&quot;] = {&quot;Tagabawa&quot;},
	[&quot;bgt&quot;] = {&quot;Bughotu&quot;},
	[&quot;bgu&quot;] = {&quot;Mbongno&quot;},
	[&quot;bgv&quot;] = {&quot;Warkay-Bipim&quot;},
	[&quot;bgw&quot;] = {&quot;Bhatri&quot;},
	[&quot;bgx&quot;] = {&quot;Balkan Gagauz Turkish&quot;},
	[&quot;bgy&quot;] = {&quot;Benggoi&quot;},
	[&quot;bgz&quot;] = {&quot;Banggai&quot;},
	[&quot;bha&quot;] = {&quot;Bharia&quot;},
	[&quot;bhb&quot;] = {&quot;Bhili&quot;},
	[&quot;bhc&quot;] = {&quot;Biga&quot;},
	[&quot;bhd&quot;] = {&quot;Bhadrawahi&quot;},
	[&quot;bhe&quot;] = {&quot;Bhaya&quot;},
	[&quot;bhf&quot;] = {&quot;Odiai&quot;},
	[&quot;bhg&quot;] = {&quot;Binandere&quot;},
	[&quot;bhh&quot;] = {&quot;Bukharic&quot;},
	[&quot;bhi&quot;] = {&quot;Bhilali&quot;},
	[&quot;bhj&quot;] = {&quot;Bahing&quot;},
	[&quot;bhl&quot;] = {&quot;Bimin&quot;},
	[&quot;bhm&quot;] = {&quot;Bathari&quot;},
	[&quot;bhn&quot;] = {&quot;Bohtan Neo-Aramaic&quot;},
	[&quot;bho&quot;] = {&quot;Bhojpuri&quot;},
	[&quot;bhp&quot;] = {&quot;Bima&quot;},
	[&quot;bhq&quot;] = {&quot;Tukang Besi South&quot;},
	[&quot;bhr&quot;] = {&quot;Bara Malagasy&quot;},
	[&quot;bhs&quot;] = {&quot;Buwal&quot;},
	[&quot;bht&quot;] = {&quot;Bhattiyali&quot;},
	[&quot;bhu&quot;] = {&quot;Bhunjia&quot;},
	[&quot;bhv&quot;] = {&quot;Bahau&quot;},
	[&quot;bhw&quot;] = {&quot;Biak&quot;},
	[&quot;bhx&quot;] = {&quot;Bhalay&quot;},
	[&quot;bhy&quot;] = {&quot;Bhele&quot;},
	[&quot;bhz&quot;] = {&quot;Bada (Indonesia)&quot;},
	[&quot;bia&quot;] = {&quot;Badimaya&quot;},
	[&quot;bib&quot;] = {&quot;Bissa&quot;, &quot;Bisa&quot;},
	[&quot;bid&quot;] = {&quot;Bidiyo&quot;},
	[&quot;bie&quot;] = {&quot;Bepour&quot;},
	[&quot;bif&quot;] = {&quot;Biafada&quot;},
	[&quot;big&quot;] = {&quot;Biangai&quot;},
	[&quot;bik&quot;] = {&quot;Bikol&quot;},
	[&quot;bil&quot;] = {&quot;Bile&quot;},
	[&quot;bim&quot;] = {&quot;Bimoba&quot;},
	[&quot;bin&quot;] = {&quot;Bini&quot;, &quot;Edo&quot;},
	[&quot;bio&quot;] = {&quot;Nai&quot;},
	[&quot;bip&quot;] = {&quot;Bila&quot;},
	[&quot;biq&quot;] = {&quot;Bipi&quot;},
	[&quot;bir&quot;] = {&quot;Bisorio&quot;},
	[&quot;bit&quot;] = {&quot;Berinomo&quot;},
	[&quot;biu&quot;] = {&quot;Biete&quot;},
	[&quot;biv&quot;] = {&quot;Southern Birifor&quot;},
	[&quot;biw&quot;] = {&quot;Kol (Cameroon)&quot;},
	[&quot;bix&quot;] = {&quot;Bijori&quot;},
	[&quot;biy&quot;] = {&quot;Birhor&quot;},
	[&quot;biz&quot;] = {&quot;Baloi&quot;},
	[&quot;bja&quot;] = {&quot;Budza&quot;},
	[&quot;bjb&quot;] = {&quot;Banggarla&quot;},
	[&quot;bjc&quot;] = {&quot;Bariji&quot;},
	[&quot;bje&quot;] = {&quot;Biao-Jiao Mien&quot;},
	[&quot;bjf&quot;] = {&quot;Barzani Jewish Neo-Aramaic&quot;},
	[&quot;bjg&quot;] = {&quot;Bidyogo&quot;},
	[&quot;bjh&quot;] = {&quot;Bahinemo&quot;},
	[&quot;bji&quot;] = {&quot;Burji&quot;},
	[&quot;bjj&quot;] = {&quot;Kanauji&quot;},
	[&quot;bjk&quot;] = {&quot;Barok&quot;},
	[&quot;bjl&quot;] = {&quot;Bulu (Papua New Guinea)&quot;},
	[&quot;bjm&quot;] = {&quot;Bajelani&quot;},
	[&quot;bjn&quot;] = {&quot;Banjar&quot;},
	[&quot;bjo&quot;] = {&quot;Mid-Southern Banda&quot;},
	[&quot;bjp&quot;] = {&quot;Fanamaket&quot;},
	[&quot;bjr&quot;] = {&quot;Binumarien&quot;},
	[&quot;bjs&quot;] = {&quot;Bajan&quot;},
	[&quot;bjt&quot;] = {&quot;Balanta-Ganja&quot;},
	[&quot;bju&quot;] = {&quot;Busuu&quot;},
	[&quot;bjv&quot;] = {&quot;Bedjond&quot;},
	[&quot;bjw&quot;] = {&quot;Bakwé&quot;},
	[&quot;bjx&quot;] = {&quot;Banao Itneg&quot;},
	[&quot;bjy&quot;] = {&quot;Bayali&quot;},
	[&quot;bjz&quot;] = {&quot;Baruga&quot;},
	[&quot;bka&quot;] = {&quot;Kyak&quot;},
	[&quot;bkc&quot;] = {&quot;Baka (Cameroon)&quot;},
	[&quot;bkd&quot;] = {&quot;Binukid&quot;, &quot;Talaandig&quot;},
	[&quot;bkf&quot;] = {&quot;Beeke&quot;},
	[&quot;bkg&quot;] = {&quot;Buraka&quot;},
	[&quot;bkh&quot;] = {&quot;Bakoko&quot;},
	[&quot;bki&quot;] = {&quot;Baki&quot;},
	[&quot;bkj&quot;] = {&quot;Pande&quot;},
	[&quot;bkk&quot;] = {&quot;Brokskat&quot;},
	[&quot;bkl&quot;] = {&quot;Berik&quot;},
	[&quot;bkm&quot;] = {&quot;Kom (Cameroon)&quot;},
	[&quot;bkn&quot;] = {&quot;Bukitan&quot;},
	[&quot;bko&quot;] = {&quot;Kwa'&quot;},
	[&quot;bkp&quot;] = {&quot;Boko (Democratic Republic of Congo)&quot;},
	[&quot;bkq&quot;] = {&quot;Bakairí&quot;},
	[&quot;bkr&quot;] = {&quot;Bakumpai&quot;},
	[&quot;bks&quot;] = {&quot;Northern Sorsoganon&quot;},
	[&quot;bkt&quot;] = {&quot;Boloki&quot;},
	[&quot;bku&quot;] = {&quot;Buhid&quot;},
	[&quot;bkv&quot;] = {&quot;Bekwarra&quot;},
	[&quot;bkw&quot;] = {&quot;Bekwel&quot;},
	[&quot;bkx&quot;] = {&quot;Baikeno&quot;},
	[&quot;bky&quot;] = {&quot;Bokyi&quot;},
	[&quot;bkz&quot;] = {&quot;Bungku&quot;},
	[&quot;bla&quot;] = {&quot;Siksika&quot;},
	[&quot;blb&quot;] = {&quot;Bilua&quot;},
	[&quot;blc&quot;] = {&quot;Bella Coola&quot;},
	[&quot;bld&quot;] = {&quot;Bolango&quot;},
	[&quot;ble&quot;] = {&quot;Balanta-Kentohe&quot;},
	[&quot;blf&quot;] = {&quot;Buol&quot;},
	[&quot;blh&quot;] = {&quot;Kuwaa&quot;},
	[&quot;bli&quot;] = {&quot;Bolia&quot;},
	[&quot;blj&quot;] = {&quot;Bolongan&quot;},
	[&quot;blk&quot;] = {&quot;Pa'o Karen&quot;, &quot;Pa'O&quot;},
	[&quot;bll&quot;] = {&quot;Biloxi&quot;},
	[&quot;blm&quot;] = {&quot;Beli (South Sudan)&quot;},
	[&quot;bln&quot;] = {&quot;Southern Catanduanes Bikol&quot;},
	[&quot;blo&quot;] = {&quot;Anii&quot;},
	[&quot;blp&quot;] = {&quot;Blablanga&quot;},
	[&quot;blq&quot;] = {&quot;Baluan-Pam&quot;},
	[&quot;blr&quot;] = {&quot;Blang&quot;},
	[&quot;bls&quot;] = {&quot;Balaesang&quot;},
	[&quot;blt&quot;] = {&quot;Tai Dam&quot;},
	[&quot;blv&quot;] = {&quot;Kibala&quot;, &quot;Bolo&quot;},
	[&quot;blw&quot;] = {&quot;Balangao&quot;},
	[&quot;blx&quot;] = {&quot;Mag-Indi Ayta&quot;},
	[&quot;bly&quot;] = {&quot;Notre&quot;},
	[&quot;blz&quot;] = {&quot;Balantak&quot;},
	[&quot;bma&quot;] = {&quot;Lame&quot;},
	[&quot;bmb&quot;] = {&quot;Bembe&quot;},
	[&quot;bmc&quot;] = {&quot;Biem&quot;},
	[&quot;bmd&quot;] = {&quot;Baga Manduri&quot;},
	[&quot;bme&quot;] = {&quot;Limassa&quot;},
	[&quot;bmf&quot;] = {&quot;Bom-Kim&quot;},
	[&quot;bmg&quot;] = {&quot;Bamwe&quot;},
	[&quot;bmh&quot;] = {&quot;Kein&quot;},
	[&quot;bmi&quot;] = {&quot;Bagirmi&quot;},
	[&quot;bmj&quot;] = {&quot;Bote-Majhi&quot;},
	[&quot;bmk&quot;] = {&quot;Ghayavi&quot;},
	[&quot;bml&quot;] = {&quot;Bomboli&quot;},
	[&quot;bmm&quot;] = {&quot;Northern Betsimisaraka Malagasy&quot;},
	[&quot;bmn&quot;] = {&quot;Bina (Papua New Guinea)&quot;},
	[&quot;bmo&quot;] = {&quot;Bambalang&quot;},
	[&quot;bmp&quot;] = {&quot;Bulgebi&quot;},
	[&quot;bmq&quot;] = {&quot;Bomu&quot;},
	[&quot;bmr&quot;] = {&quot;Muinane&quot;},
	[&quot;bms&quot;] = {&quot;Bilma Kanuri&quot;},
	[&quot;bmt&quot;] = {&quot;Biao Mon&quot;},
	[&quot;bmu&quot;] = {&quot;Somba-Siawari&quot;},
	[&quot;bmv&quot;] = {&quot;Bum&quot;},
	[&quot;bmw&quot;] = {&quot;Bomwali&quot;},
	[&quot;bmx&quot;] = {&quot;Baimak&quot;},
	[&quot;bmz&quot;] = {&quot;Baramu&quot;},
	[&quot;bna&quot;] = {&quot;Bonerate&quot;},
	[&quot;bnb&quot;] = {&quot;Bookan&quot;},
	[&quot;bnc&quot;] = {&quot;Bontok&quot;},
	[&quot;bnd&quot;] = {&quot;Banda (Indonesia)&quot;},
	[&quot;bne&quot;] = {&quot;Bintauna&quot;},
	[&quot;bnf&quot;] = {&quot;Masiwang&quot;},
	[&quot;bng&quot;] = {&quot;Benga&quot;},
	[&quot;bni&quot;] = {&quot;Bangi&quot;},
	[&quot;bnj&quot;] = {&quot;Eastern Tawbuid&quot;},
	[&quot;bnk&quot;] = {&quot;Bierebo&quot;},
	[&quot;bnl&quot;] = {&quot;Boon&quot;},
	[&quot;bnm&quot;] = {&quot;Batanga&quot;},
	[&quot;bnn&quot;] = {&quot;Bunun&quot;},
	[&quot;bno&quot;] = {&quot;Bantoanon&quot;},
	[&quot;bnp&quot;] = {&quot;Bola&quot;},
	[&quot;bnq&quot;] = {&quot;Bantik&quot;},
	[&quot;bnr&quot;] = {&quot;Butmas-Tur&quot;},
	[&quot;bns&quot;] = {&quot;Bundeli&quot;},
	[&quot;bnt&quot;] = {&quot;Bantu languages&quot;},
	[&quot;bnu&quot;] = {&quot;Bentong&quot;},
	[&quot;bnv&quot;] = {&quot;Bonerif&quot;, &quot;Beneraf&quot;, &quot;Edwas&quot;},
	[&quot;bnw&quot;] = {&quot;Bisis&quot;},
	[&quot;bnx&quot;] = {&quot;Bangubangu&quot;},
	[&quot;bny&quot;] = {&quot;Bintulu&quot;},
	[&quot;bnz&quot;] = {&quot;Beezen&quot;},
	[&quot;boa&quot;] = {&quot;Bora&quot;},
	[&quot;bob&quot;] = {&quot;Aweer&quot;},
	[&quot;boe&quot;] = {&quot;Mundabli&quot;},
	[&quot;bof&quot;] = {&quot;Bolon&quot;},
	[&quot;bog&quot;] = {&quot;Bamako Sign Language&quot;},
	[&quot;boh&quot;] = {&quot;Boma&quot;},
	[&quot;boi&quot;] = {&quot;Barbareño&quot;},
	[&quot;boj&quot;] = {&quot;Anjam&quot;},
	[&quot;bok&quot;] = {&quot;Bonjo&quot;},
	[&quot;bol&quot;] = {&quot;Bole&quot;},
	[&quot;bom&quot;] = {&quot;Berom&quot;},
	[&quot;bon&quot;] = {&quot;Bine&quot;},
	[&quot;boo&quot;] = {&quot;Tiemacèwè Bozo&quot;},
	[&quot;bop&quot;] = {&quot;Bonkiman&quot;},
	[&quot;boq&quot;] = {&quot;Bogaya&quot;},
	[&quot;bor&quot;] = {&quot;Borôro&quot;},
	[&quot;bot&quot;] = {&quot;Bongo&quot;},
	[&quot;bou&quot;] = {&quot;Bondei&quot;},
	[&quot;bov&quot;] = {&quot;Tuwuli&quot;},
	[&quot;bow&quot;] = {&quot;Rema&quot;},
	[&quot;box&quot;] = {&quot;Buamu&quot;},
	[&quot;boy&quot;] = {&quot;Bodo (Central African Republic)&quot;},
	[&quot;boz&quot;] = {&quot;Tiéyaxo Bozo&quot;},
	[&quot;bpa&quot;] = {&quot;Daakaka&quot;},
	[&quot;bpd&quot;] = {&quot;Banda-Banda&quot;},
	[&quot;bpe&quot;] = {&quot;Bauni&quot;},
	[&quot;bpg&quot;] = {&quot;Bonggo&quot;},
	[&quot;bph&quot;] = {&quot;Botlikh&quot;},
	[&quot;bpi&quot;] = {&quot;Bagupi&quot;},
	[&quot;bpj&quot;] = {&quot;Binji&quot;},
	[&quot;bpk&quot;] = {&quot;Orowe&quot;, &quot;'Ôrôê&quot;},
	[&quot;bpl&quot;] = {&quot;Broome Pearling Lugger Pidgin&quot;},
	[&quot;bpm&quot;] = {&quot;Biyom&quot;},
	[&quot;bpn&quot;] = {&quot;Dzao Min&quot;},
	[&quot;bpo&quot;] = {&quot;Anasi&quot;},
	[&quot;bpp&quot;] = {&quot;Kaure&quot;},
	[&quot;bpq&quot;] = {&quot;Banda Malay&quot;},
	[&quot;bpr&quot;] = {&quot;Koronadal Blaan&quot;},
	[&quot;bps&quot;] = {&quot;Sarangani Blaan&quot;},
	[&quot;bpt&quot;] = {&quot;Barrow Point&quot;},
	[&quot;bpu&quot;] = {&quot;Bongu&quot;},
	[&quot;bpv&quot;] = {&quot;Bian Marind&quot;},
	[&quot;bpw&quot;] = {&quot;Bo (Papua New Guinea)&quot;},
	[&quot;bpx&quot;] = {&quot;Palya Bareli&quot;},
	[&quot;bpy&quot;] = {&quot;Bishnupriya&quot;},
	[&quot;bpz&quot;] = {&quot;Bilba&quot;},
	[&quot;bqa&quot;] = {&quot;Tchumbuli&quot;},
	[&quot;bqb&quot;] = {&quot;Bagusa&quot;},
	[&quot;bqc&quot;] = {&quot;Boko (Benin)&quot;, &quot;Boo&quot;},
	[&quot;bqd&quot;] = {&quot;Bung&quot;},
	[&quot;bqf&quot;] = {&quot;Baga Kaloum&quot;},
	[&quot;bqg&quot;] = {&quot;Bago-Kusuntu&quot;},
	[&quot;bqh&quot;] = {&quot;Baima&quot;},
	[&quot;bqi&quot;] = {&quot;Bakhtiari&quot;},
	[&quot;bqj&quot;] = {&quot;Bandial&quot;},
	[&quot;bqk&quot;] = {&quot;Banda-Mbrès&quot;},
	[&quot;bql&quot;] = {&quot;Bilakura&quot;},
	[&quot;bqm&quot;] = {&quot;Wumboko&quot;},
	[&quot;bqn&quot;] = {&quot;Bulgarian Sign Language&quot;},
	[&quot;bqo&quot;] = {&quot;Balo&quot;},
	[&quot;bqp&quot;] = {&quot;Busa&quot;},
	[&quot;bqq&quot;] = {&quot;Biritai&quot;},
	[&quot;bqr&quot;] = {&quot;Burusu&quot;},
	[&quot;bqs&quot;] = {&quot;Bosngun&quot;},
	[&quot;bqt&quot;] = {&quot;Bamukumbit&quot;},
	[&quot;bqu&quot;] = {&quot;Boguru&quot;},
	[&quot;bqv&quot;] = {&quot;Koro Wachi&quot;, &quot;Begbere-Ejar&quot;},
	[&quot;bqw&quot;] = {&quot;Buru (Nigeria)&quot;},
	[&quot;bqx&quot;] = {&quot;Baangi&quot;},
	[&quot;bqy&quot;] = {&quot;Bengkala Sign Language&quot;},
	[&quot;bqz&quot;] = {&quot;Bakaka&quot;},
	[&quot;bra&quot;] = {&quot;Braj&quot;},
	[&quot;brb&quot;] = {&quot;Lave&quot;},
	[&quot;brc&quot;] = {&quot;Berbice Creole Dutch&quot;},
	[&quot;brd&quot;] = {&quot;Baraamu&quot;},
	[&quot;brf&quot;] = {&quot;Bira&quot;},
	[&quot;brg&quot;] = {&quot;Baure&quot;},
	[&quot;brh&quot;] = {&quot;Brahui&quot;},
	[&quot;bri&quot;] = {&quot;Mokpwe&quot;},
	[&quot;brj&quot;] = {&quot;Bieria&quot;},
	[&quot;brk&quot;] = {&quot;Birked&quot;},
	[&quot;brl&quot;] = {&quot;Birwa&quot;},
	[&quot;brm&quot;] = {&quot;Barambu&quot;},
	[&quot;brn&quot;] = {&quot;Boruca&quot;},
	[&quot;bro&quot;] = {&quot;Brokkat&quot;},
	[&quot;brp&quot;] = {&quot;Barapasi&quot;},
	[&quot;brq&quot;] = {&quot;Breri&quot;},
	[&quot;brr&quot;] = {&quot;Birao&quot;},
	[&quot;brs&quot;] = {&quot;Baras&quot;},
	[&quot;brt&quot;] = {&quot;Bitare&quot;},
	[&quot;bru&quot;] = {&quot;Eastern Bru&quot;},
	[&quot;brv&quot;] = {&quot;Western Bru&quot;},
	[&quot;brw&quot;] = {&quot;Bellari&quot;},
	[&quot;brx&quot;] = {&quot;Bodo (India)&quot;},
	[&quot;bry&quot;] = {&quot;Burui&quot;},
	[&quot;brz&quot;] = {&quot;Bilbil&quot;},
	[&quot;bsa&quot;] = {&quot;Abinomn&quot;},
	[&quot;bsb&quot;] = {&quot;Brunei Bisaya&quot;},
	[&quot;bsc&quot;] = {&quot;Bassari&quot;, &quot;Oniyan&quot;},
	[&quot;bse&quot;] = {&quot;Wushi&quot;},
	[&quot;bsf&quot;] = {&quot;Bauchi&quot;},
	[&quot;bsg&quot;] = {&quot;Bashkardi&quot;},
	[&quot;bsh&quot;] = {&quot;Kati&quot;},
	[&quot;bsi&quot;] = {&quot;Bassossi&quot;},
	[&quot;bsj&quot;] = {&quot;Bangwinji&quot;},
	[&quot;bsk&quot;] = {&quot;Burushaski&quot;},
	[&quot;bsl&quot;] = {&quot;Basa-Gumna&quot;},
	[&quot;bsm&quot;] = {&quot;Busami&quot;},
	[&quot;bsn&quot;] = {&quot;Barasana-Eduria&quot;},
	[&quot;bso&quot;] = {&quot;Buso&quot;},
	[&quot;bsp&quot;] = {&quot;Baga Sitemu&quot;},
	[&quot;bsq&quot;] = {&quot;Bassa&quot;},
	[&quot;bsr&quot;] = {&quot;Bassa-Kontagora&quot;},
	[&quot;bss&quot;] = {&quot;Akoose&quot;},
	[&quot;bst&quot;] = {&quot;Basketo&quot;},
	[&quot;bsu&quot;] = {&quot;Bahonsuai&quot;},
	[&quot;bsv&quot;] = {&quot;Baga Sobané&quot;},
	[&quot;bsw&quot;] = {&quot;Baiso&quot;},
	[&quot;bsx&quot;] = {&quot;Yangkam&quot;},
	[&quot;bsy&quot;] = {&quot;Sabah Bisaya&quot;},
	[&quot;bta&quot;] = {&quot;Bata&quot;},
	[&quot;btc&quot;] = {&quot;Bati (Cameroon)&quot;},
	[&quot;btd&quot;] = {&quot;Batak Dairi&quot;},
	[&quot;bte&quot;] = {&quot;Gamo-Ningi&quot;},
	[&quot;btf&quot;] = {&quot;Birgit&quot;},
	[&quot;btg&quot;] = {&quot;Gagnoa Bété&quot;},
	[&quot;bth&quot;] = {&quot;Biatah Bidayuh&quot;},
	[&quot;bti&quot;] = {&quot;Burate&quot;},
	[&quot;btj&quot;] = {&quot;Bacanese Malay&quot;},
	[&quot;btk&quot;] = {&quot;Batak languages&quot;},
	[&quot;btm&quot;] = {&quot;Batak Mandailing&quot;},
	[&quot;btn&quot;] = {&quot;Ratagnon&quot;},
	[&quot;bto&quot;] = {&quot;Rinconada Bikol&quot;},
	[&quot;btp&quot;] = {&quot;Budibud&quot;},
	[&quot;btq&quot;] = {&quot;Batek&quot;},
	[&quot;btr&quot;] = {&quot;Baetora&quot;},
	[&quot;bts&quot;] = {&quot;Batak Simalungun&quot;},
	[&quot;btt&quot;] = {&quot;Bete-Bendi&quot;},
	[&quot;btu&quot;] = {&quot;Batu&quot;},
	[&quot;btv&quot;] = {&quot;Bateri&quot;},
	[&quot;btw&quot;] = {&quot;Butuanon&quot;},
	[&quot;btx&quot;] = {&quot;Batak Karo&quot;},
	[&quot;bty&quot;] = {&quot;Bobot&quot;},
	[&quot;btz&quot;] = {&quot;Batak Alas-Kluet&quot;},
	[&quot;bua&quot;] = {&quot;Buriat&quot;},
	[&quot;bub&quot;] = {&quot;Bua&quot;},
	[&quot;buc&quot;] = {&quot;Bushi&quot;},
	[&quot;bud&quot;] = {&quot;Ntcham&quot;},
	[&quot;bue&quot;] = {&quot;Beothuk&quot;},
	[&quot;buf&quot;] = {&quot;Bushoong&quot;},
	[&quot;bug&quot;] = {&quot;Buginese&quot;},
	[&quot;buh&quot;] = {&quot;Younuo Bunu&quot;},
	[&quot;bui&quot;] = {&quot;Bongili&quot;},
	[&quot;buj&quot;] = {&quot;Basa-Gurmana&quot;},
	[&quot;buk&quot;] = {&quot;Bugawac&quot;},
	[&quot;bum&quot;] = {&quot;Bulu (Cameroon)&quot;},
	[&quot;bun&quot;] = {&quot;Sherbro&quot;},
	[&quot;buo&quot;] = {&quot;Terei&quot;},
	[&quot;bup&quot;] = {&quot;Busoa&quot;},
	[&quot;buq&quot;] = {&quot;Brem&quot;},
	[&quot;bus&quot;] = {&quot;Bokobaru&quot;},
	[&quot;but&quot;] = {&quot;Bungain&quot;},
	[&quot;buu&quot;] = {&quot;Budu&quot;},
	[&quot;buv&quot;] = {&quot;Bun&quot;},
	[&quot;buw&quot;] = {&quot;Bubi&quot;},
	[&quot;bux&quot;] = {&quot;Boghom&quot;},
	[&quot;buy&quot;] = {&quot;Bullom So&quot;},
	[&quot;buz&quot;] = {&quot;Bukwen&quot;},
	[&quot;bva&quot;] = {&quot;Barein&quot;},
	[&quot;bvb&quot;] = {&quot;Bube&quot;},
	[&quot;bvc&quot;] = {&quot;Baelelea&quot;},
	[&quot;bvd&quot;] = {&quot;Baeggu&quot;},
	[&quot;bve&quot;] = {&quot;Berau Malay&quot;},
	[&quot;bvf&quot;] = {&quot;Boor&quot;},
	[&quot;bvg&quot;] = {&quot;Bonkeng&quot;},
	[&quot;bvh&quot;] = {&quot;Bure&quot;},
	[&quot;bvi&quot;] = {&quot;Belanda Viri&quot;},
	[&quot;bvj&quot;] = {&quot;Baan&quot;},
	[&quot;bvk&quot;] = {&quot;Bukat&quot;},
	[&quot;bvl&quot;] = {&quot;Bolivian Sign Language&quot;},
	[&quot;bvm&quot;] = {&quot;Bamunka&quot;},
	[&quot;bvn&quot;] = {&quot;Buna&quot;},
	[&quot;bvo&quot;] = {&quot;Bolgo&quot;},
	[&quot;bvp&quot;] = {&quot;Bumang&quot;},
	[&quot;bvq&quot;] = {&quot;Birri&quot;},
	[&quot;bvr&quot;] = {&quot;Burarra&quot;},
	[&quot;bvt&quot;] = {&quot;Bati (Indonesia)&quot;},
	[&quot;bvu&quot;] = {&quot;Bukit Malay&quot;},
	[&quot;bvv&quot;] = {&quot;Baniva&quot;},
	[&quot;bvw&quot;] = {&quot;Boga&quot;},
	[&quot;bvx&quot;] = {&quot;Dibole&quot;},
	[&quot;bvy&quot;] = {&quot;Baybayanon&quot;},
	[&quot;bvz&quot;] = {&quot;Bauzi&quot;},
	[&quot;bwa&quot;] = {&quot;Bwatoo&quot;},
	[&quot;bwb&quot;] = {&quot;Namosi-Naitasiri-Serua&quot;},
	[&quot;bwc&quot;] = {&quot;Bwile&quot;},
	[&quot;bwd&quot;] = {&quot;Bwaidoka&quot;},
	[&quot;bwe&quot;] = {&quot;Bwe Karen&quot;},
	[&quot;bwf&quot;] = {&quot;Boselewa&quot;},
	[&quot;bwg&quot;] = {&quot;Barwe&quot;},
	[&quot;bwh&quot;] = {&quot;Bishuo&quot;},
	[&quot;bwi&quot;] = {&quot;Baniwa&quot;},
	[&quot;bwj&quot;] = {&quot;Láá Láá Bwamu&quot;},
	[&quot;bwk&quot;] = {&quot;Bauwaki&quot;},
	[&quot;bwl&quot;] = {&quot;Bwela&quot;},
	[&quot;bwm&quot;] = {&quot;Biwat&quot;},
	[&quot;bwn&quot;] = {&quot;Wunai Bunu&quot;},
	[&quot;bwo&quot;] = {&quot;Boro (Ethiopia)&quot;, &quot;Borna (Ethiopia)&quot;},
	[&quot;bwp&quot;] = {&quot;Mandobo Bawah&quot;},
	[&quot;bwq&quot;] = {&quot;Southern Bobo Madaré&quot;},
	[&quot;bwr&quot;] = {&quot;Bura-Pabir&quot;},
	[&quot;bws&quot;] = {&quot;Bomboma&quot;},
	[&quot;bwt&quot;] = {&quot;Bafaw-Balong&quot;},
	[&quot;bwu&quot;] = {&quot;Buli (Ghana)&quot;},
	[&quot;bww&quot;] = {&quot;Bwa&quot;},
	[&quot;bwx&quot;] = {&quot;Bu-Nao Bunu&quot;},
	[&quot;bwy&quot;] = {&quot;Cwi Bwamu&quot;},
	[&quot;bwz&quot;] = {&quot;Bwisi&quot;},
	[&quot;bxa&quot;] = {&quot;Tairaha&quot;},
	[&quot;bxb&quot;] = {&quot;Belanda Bor&quot;},
	[&quot;bxc&quot;] = {&quot;Molengue&quot;},
	[&quot;bxd&quot;] = {&quot;Pela&quot;},
	[&quot;bxe&quot;] = {&quot;Birale&quot;},
	[&quot;bxf&quot;] = {&quot;Bilur&quot;, &quot;Minigir&quot;},
	[&quot;bxg&quot;] = {&quot;Bangala&quot;},
	[&quot;bxh&quot;] = {&quot;Buhutu&quot;},
	[&quot;bxi&quot;] = {&quot;Pirlatapa&quot;},
	[&quot;bxj&quot;] = {&quot;Bayungu&quot;},
	[&quot;bxk&quot;] = {&quot;Bukusu&quot;, &quot;Lubukusu&quot;},
	[&quot;bxl&quot;] = {&quot;Jalkunan&quot;},
	[&quot;bxm&quot;] = {&quot;Mongolia Buriat&quot;},
	[&quot;bxn&quot;] = {&quot;Burduna&quot;},
	[&quot;bxo&quot;] = {&quot;Barikanchi&quot;},
	[&quot;bxp&quot;] = {&quot;Bebil&quot;},
	[&quot;bxq&quot;] = {&quot;Beele&quot;},
	[&quot;bxr&quot;] = {&quot;Орос Буриад&quot;},
	[&quot;bxs&quot;] = {&quot;Busam&quot;},
	[&quot;bxu&quot;] = {&quot;China Buriat&quot;},
	[&quot;bxv&quot;] = {&quot;Berakou&quot;},
	[&quot;bxw&quot;] = {&quot;Bankagooma&quot;},
	[&quot;bxz&quot;] = {&quot;Binahari&quot;},
	[&quot;bya&quot;] = {&quot;Batak&quot;},
	[&quot;byb&quot;] = {&quot;Bikya&quot;},
	[&quot;byc&quot;] = {&quot;Ubaghara&quot;},
	[&quot;byd&quot;] = {&quot;Benyadu'&quot;},
	[&quot;bye&quot;] = {&quot;Pouye&quot;},
	[&quot;byf&quot;] = {&quot;Bete&quot;},
	[&quot;byg&quot;] = {&quot;Baygo&quot;},
	[&quot;byh&quot;] = {&quot;Bhujel&quot;},
	[&quot;byi&quot;] = {&quot;Buyu&quot;},
	[&quot;byj&quot;] = {&quot;Bina (Nigeria)&quot;},
	[&quot;byk&quot;] = {&quot;Biao&quot;},
	[&quot;byl&quot;] = {&quot;Bayono&quot;},
	[&quot;bym&quot;] = {&quot;Bidjara&quot;},
	[&quot;byn&quot;] = {&quot;Bilin&quot;, &quot;Blin&quot;},
	[&quot;byo&quot;] = {&quot;Biyo&quot;},
	[&quot;byp&quot;] = {&quot;Bumaji&quot;},
	[&quot;byq&quot;] = {&quot;Basay&quot;},
	[&quot;byr&quot;] = {&quot;Baruya&quot;, &quot;Yipma&quot;},
	[&quot;bys&quot;] = {&quot;Burak&quot;},
	[&quot;byt&quot;] = {&quot;Berti&quot;},
	[&quot;byv&quot;] = {&quot;Medumba&quot;},
	[&quot;byw&quot;] = {&quot;Belhariya&quot;},
	[&quot;byx&quot;] = {&quot;Qaqet&quot;},
	[&quot;byz&quot;] = {&quot;Banaro&quot;},
	[&quot;bza&quot;] = {&quot;Bandi&quot;},
	[&quot;bzb&quot;] = {&quot;Andio&quot;},
	[&quot;bzc&quot;] = {&quot;Southern Betsimisaraka Malagasy&quot;},
	[&quot;bzd&quot;] = {&quot;Bribri&quot;},
	[&quot;bze&quot;] = {&quot;Jenaama Bozo&quot;},
	[&quot;bzf&quot;] = {&quot;Boikin&quot;},
	[&quot;bzg&quot;] = {&quot;Babuza&quot;},
	[&quot;bzh&quot;] = {&quot;Mapos Buang&quot;},
	[&quot;bzi&quot;] = {&quot;Bisu&quot;},
	[&quot;bzj&quot;] = {&quot;Belize Kriol English&quot;},
	[&quot;bzk&quot;] = {&quot;Nicaragua Creole English&quot;},
	[&quot;bzl&quot;] = {&quot;Boano (Sulawesi)&quot;},
	[&quot;bzm&quot;] = {&quot;Bolondo&quot;},
	[&quot;bzn&quot;] = {&quot;Boano (Maluku)&quot;},
	[&quot;bzo&quot;] = {&quot;Bozaba&quot;},
	[&quot;bzp&quot;] = {&quot;Kemberano&quot;},
	[&quot;bzq&quot;] = {&quot;Buli (Indonesia)&quot;},
	[&quot;bzr&quot;] = {&quot;Biri&quot;},
	[&quot;bzs&quot;] = {&quot;Brazilian Sign Language&quot;},
	[&quot;bzt&quot;] = {&quot;Brithenig&quot;},
	[&quot;bzu&quot;] = {&quot;Burmeso&quot;},
	[&quot;bzv&quot;] = {&quot;Naami&quot;},
	[&quot;bzw&quot;] = {&quot;Basa (Nigeria)&quot;},
	[&quot;bzx&quot;] = {&quot;Kɛlɛngaxo Bozo&quot;},
	[&quot;bzy&quot;] = {&quot;Obanliku&quot;},
	[&quot;bzz&quot;] = {&quot;Evant&quot;},
	[&quot;caa&quot;] = {&quot;Chortí&quot;},
	[&quot;cab&quot;] = {&quot;Garifuna&quot;},
	[&quot;cac&quot;] = {&quot;Chuj&quot;},
	[&quot;cad&quot;] = {&quot;Caddo&quot;},
	[&quot;cae&quot;] = {&quot;Lehar&quot;, &quot;Laalaa&quot;},
	[&quot;caf&quot;] = {&quot;Southern Carrier&quot;},
	[&quot;cag&quot;] = {&quot;Nivaclé&quot;},
	[&quot;cah&quot;] = {&quot;Cahuarano&quot;},
	[&quot;cai&quot;] = {&quot;Central American Indian languages&quot;},
	[&quot;caj&quot;] = {&quot;Chané&quot;},
	[&quot;cak&quot;] = {&quot;Kaqchikel&quot;, &quot;Cakchiquel&quot;},
	[&quot;cal&quot;] = {&quot;Carolinian&quot;},
	[&quot;cam&quot;] = {&quot;Cemuhî&quot;},
	[&quot;can&quot;] = {&quot;Chambri&quot;},
	[&quot;cao&quot;] = {&quot;Chácobo&quot;},
	[&quot;cap&quot;] = {&quot;Chipaya&quot;},
	[&quot;caq&quot;] = {&quot;Car Nicobarese&quot;},
	[&quot;car&quot;] = {&quot;Galibi Carib&quot;},
	[&quot;cas&quot;] = {&quot;Tsimané&quot;},
	[&quot;cau&quot;] = {&quot;Caucasian languages&quot;},
	[&quot;cav&quot;] = {&quot;Cavineña&quot;},
	[&quot;caw&quot;] = {&quot;Callawalla&quot;},
	[&quot;cax&quot;] = {&quot;Chiquitano&quot;},
	[&quot;cay&quot;] = {&quot;Cayuga&quot;},
	[&quot;caz&quot;] = {&quot;Canichana&quot;},
	[&quot;cba&quot;] = {&quot;Chibchan languages&quot;},
	[&quot;cbb&quot;] = {&quot;Cabiyarí&quot;},
	[&quot;cbc&quot;] = {&quot;Carapana&quot;},
	[&quot;cbd&quot;] = {&quot;Carijona&quot;},
	[&quot;cbg&quot;] = {&quot;Chimila&quot;},
	[&quot;cbi&quot;] = {&quot;Chachi&quot;},
	[&quot;cbj&quot;] = {&quot;Ede Cabe&quot;},
	[&quot;cbk&quot;] = {&quot;Chavacano&quot;},
	[&quot;cbl&quot;] = {&quot;Bualkhaw Chin&quot;},
	[&quot;cbn&quot;] = {&quot;Nyahkur&quot;},
	[&quot;cbo&quot;] = {&quot;Izora&quot;},
	[&quot;cbq&quot;] = {&quot;Tsucuba&quot;, &quot;Cuba&quot;},
	[&quot;cbr&quot;] = {&quot;Cashibo-Cacataibo&quot;},
	[&quot;cbs&quot;] = {&quot;Cashinahua&quot;},
	[&quot;cbt&quot;] = {&quot;Chayahuita&quot;},
	[&quot;cbu&quot;] = {&quot;Candoshi-Shapra&quot;},
	[&quot;cbv&quot;] = {&quot;Cacua&quot;},
	[&quot;cbw&quot;] = {&quot;Kinabalian&quot;},
	[&quot;cby&quot;] = {&quot;Carabayo&quot;},
	[&quot;ccc&quot;] = {&quot;Chamicuro&quot;},
	[&quot;ccd&quot;] = {&quot;Cafundo Creole&quot;},
	[&quot;cce&quot;] = {&quot;Chopi&quot;},
	[&quot;ccg&quot;] = {&quot;Samba Daka&quot;},
	[&quot;cch&quot;] = {&quot;Atsam&quot;},
	[&quot;ccj&quot;] = {&quot;Kasanga&quot;},
	[&quot;ccl&quot;] = {&quot;Cutchi-Swahili&quot;},
	[&quot;ccm&quot;] = {&quot;Malaccan Creole Malay&quot;},
	[&quot;ccn&quot;] = {&quot;North Caucasian languages&quot;},
	[&quot;cco&quot;] = {&quot;Comaltepec Chinantec&quot;},
	[&quot;ccp&quot;] = {&quot;Chakma&quot;},
	[&quot;ccr&quot;] = {&quot;Cacaopera&quot;},
	[&quot;ccs&quot;] = {&quot;South Caucasian languages&quot;},
	[&quot;cda&quot;] = {&quot;Choni&quot;},
	[&quot;cdc&quot;] = {&quot;Chadic languages&quot;},
	[&quot;cdd&quot;] = {&quot;Caddoan languages&quot;},
	[&quot;cde&quot;] = {&quot;Chenchu&quot;},
	[&quot;cdf&quot;] = {&quot;Chiru&quot;},
	[&quot;cdh&quot;] = {&quot;Chambeali&quot;},
	[&quot;cdi&quot;] = {&quot;Chodri&quot;},
	[&quot;cdj&quot;] = {&quot;Churahi&quot;},
	[&quot;cdm&quot;] = {&quot;Chepang&quot;},
	[&quot;cdn&quot;] = {&quot;Chaudangsi&quot;},
	[&quot;cdo&quot;] = {&quot;Min Dong Chinese&quot;},
	[&quot;cdr&quot;] = {&quot;Cinda-Regi-Tiyal&quot;},
	[&quot;cds&quot;] = {&quot;Chadian Sign Language&quot;},
	[&quot;cdy&quot;] = {&quot;Chadong&quot;},
	[&quot;cdz&quot;] = {&quot;Koda&quot;},
	[&quot;cea&quot;] = {&quot;Lower Chehalis&quot;},
	[&quot;ceb&quot;] = {&quot;Cebuano&quot;},
	[&quot;ceg&quot;] = {&quot;Chamacoco&quot;},
	[&quot;cek&quot;] = {&quot;Eastern Khumi Chin&quot;},
	[&quot;cel&quot;] = {&quot;Celtic languages&quot;},
	[&quot;cen&quot;] = {&quot;Cen&quot;},
	[&quot;cet&quot;] = {&quot;Centúúm&quot;},
	[&quot;cey&quot;] = {&quot;Ekai Chin&quot;},
	[&quot;cfa&quot;] = {&quot;Dijim-Bwilim&quot;},
	[&quot;cfd&quot;] = {&quot;Cara&quot;},
	[&quot;cfg&quot;] = {&quot;Como Karim&quot;},
	[&quot;cfm&quot;] = {&quot;Falam Chin&quot;},
	[&quot;cga&quot;] = {&quot;Changriwa&quot;},
	[&quot;cgc&quot;] = {&quot;Kagayanen&quot;},
	[&quot;cgg&quot;] = {&quot;Chiga&quot;},
	[&quot;cgk&quot;] = {&quot;Chocangacakha&quot;},
	[&quot;chb&quot;] = {&quot;Chibcha&quot;},
	[&quot;chc&quot;] = {&quot;Catawba&quot;},
	[&quot;chd&quot;] = {&quot;Highland Oaxaca Chontal&quot;},
	[&quot;chf&quot;] = {&quot;Tabasco Chontal&quot;},
	[&quot;chg&quot;] = {&quot;Цагадайн&quot;},
	[&quot;chh&quot;] = {&quot;Chinook&quot;},
	[&quot;chj&quot;] = {&quot;Ojitlán Chinantec&quot;},
	[&quot;chk&quot;] = {&quot;Chuukese&quot;},
	[&quot;chl&quot;] = {&quot;Cahuilla&quot;},
	[&quot;chm&quot;] = {&quot;Mari (Russia)&quot;},
	[&quot;chn&quot;] = {&quot;Chinook jargon&quot;},
	[&quot;cho&quot;] = {&quot;Choctaw&quot;},
	[&quot;chp&quot;] = {&quot;Chipewyan&quot;, &quot;Dene Suline&quot;},
	[&quot;chq&quot;] = {&quot;Quiotepec Chinantec&quot;},
	[&quot;chr&quot;] = {&quot;Cherokee&quot;},
	[&quot;cht&quot;] = {&quot;Cholón&quot;},
	[&quot;chw&quot;] = {&quot;Chuwabu&quot;},
	[&quot;chx&quot;] = {&quot;Chantyal&quot;},
	[&quot;chy&quot;] = {&quot;Cheyenne&quot;},
	[&quot;chz&quot;] = {&quot;Ozumacín Chinantec&quot;},
	[&quot;cia&quot;] = {&quot;Cia-Cia&quot;},
	[&quot;cib&quot;] = {&quot;Ci Gbe&quot;},
	[&quot;cic&quot;] = {&quot;Chickasaw&quot;},
	[&quot;cid&quot;] = {&quot;Chimariko&quot;},
	[&quot;cie&quot;] = {&quot;Cineni&quot;},
	[&quot;cih&quot;] = {&quot;Chinali&quot;},
	[&quot;cik&quot;] = {&quot;Chitkuli Kinnauri&quot;},
	[&quot;cim&quot;] = {&quot;Cimbrian&quot;},
	[&quot;cin&quot;] = {&quot;Cinta Larga&quot;},
	[&quot;cip&quot;] = {&quot;Chiapanec&quot;},
	[&quot;cir&quot;] = {&quot;Tiri&quot;, &quot;Haméa&quot;, &quot;Méa&quot;},
	[&quot;ciw&quot;] = {&quot;Chippewa&quot;},
	[&quot;ciy&quot;] = {&quot;Chaima&quot;},
	[&quot;cja&quot;] = {&quot;Western Cham&quot;},
	[&quot;cje&quot;] = {&quot;Chru&quot;},
	[&quot;cjh&quot;] = {&quot;Upper Chehalis&quot;},
	[&quot;cji&quot;] = {&quot;Chamalal&quot;},
	[&quot;cjk&quot;] = {&quot;Chokwe&quot;},
	[&quot;cjm&quot;] = {&quot;Eastern Cham&quot;},
	[&quot;cjn&quot;] = {&quot;Chenapian&quot;},
	[&quot;cjo&quot;] = {&quot;Ashéninka Pajonal&quot;},
	[&quot;cjp&quot;] = {&quot;Cabécar&quot;},
	[&quot;cjs&quot;] = {&quot;Shor&quot;},
	[&quot;cjv&quot;] = {&quot;Chuave&quot;},
	[&quot;cjy&quot;] = {&quot;Jinyu Chinese&quot;},
	[&quot;ckb&quot;] = {&quot;Central Kurdish&quot;},
	[&quot;ckh&quot;] = {&quot;Chak&quot;},
	[&quot;ckl&quot;] = {&quot;Cibak&quot;},
	[&quot;ckm&quot;] = {&quot;Chakavian&quot;},
	[&quot;ckn&quot;] = {&quot;Kaang Chin&quot;},
	[&quot;cko&quot;] = {&quot;Anufo&quot;},
	[&quot;ckq&quot;] = {&quot;Kajakse&quot;},
	[&quot;ckr&quot;] = {&quot;Kairak&quot;},
	[&quot;cks&quot;] = {&quot;Tayo&quot;},
	[&quot;ckt&quot;] = {&quot;Чукот&quot;},
	[&quot;cku&quot;] = {&quot;Koasati&quot;},
	[&quot;ckv&quot;] = {&quot;Kavalan&quot;},
	[&quot;ckx&quot;] = {&quot;Caka&quot;},
	[&quot;cky&quot;] = {&quot;Cakfem-Mushere&quot;},
	[&quot;ckz&quot;] = {&quot;Cakchiquel-Quiché Mixed Language&quot;},
	[&quot;cla&quot;] = {&quot;Ron&quot;},
	[&quot;clc&quot;] = {&quot;Chilcotin&quot;},
	[&quot;cld&quot;] = {&quot;Chaldean Neo-Aramaic&quot;},
	[&quot;cle&quot;] = {&quot;Lealao Chinantec&quot;},
	[&quot;clh&quot;] = {&quot;Chilisso&quot;},
	[&quot;cli&quot;] = {&quot;Chakali&quot;},
	[&quot;clj&quot;] = {&quot;Laitu Chin&quot;},
	[&quot;clk&quot;] = {&quot;Idu-Mishmi&quot;},
	[&quot;cll&quot;] = {&quot;Chala&quot;},
	[&quot;clm&quot;] = {&quot;Clallam&quot;},
	[&quot;clo&quot;] = {&quot;Lowland Oaxaca Chontal&quot;},
	[&quot;clt&quot;] = {&quot;Lautu Chin&quot;},
	[&quot;clu&quot;] = {&quot;Caluyanun&quot;},
	[&quot;clw&quot;] = {&quot;Chulym&quot;},
	[&quot;cly&quot;] = {&quot;Eastern Highland Chatino&quot;},
	[&quot;cma&quot;] = {&quot;Maa&quot;},
	[&quot;cmc&quot;] = {&quot;Chamic languages&quot;},
	[&quot;cme&quot;] = {&quot;Cerma&quot;},
	[&quot;cmg&quot;] = {&quot;Classical Mongolian&quot;},
	[&quot;cmi&quot;] = {&quot;Emberá-Chamí&quot;},
	[&quot;cml&quot;] = {&quot;Campalagian&quot;},
	[&quot;cmm&quot;] = {&quot;Michigamea&quot;},
	[&quot;cmn&quot;] = {&quot;Умард Хятад&quot;},
	[&quot;cmo&quot;] = {&quot;Central Mnong&quot;},
	[&quot;cmr&quot;] = {&quot;Mro-Khimi Chin&quot;},
	[&quot;cms&quot;] = {&quot;Messapic&quot;},
	[&quot;cmt&quot;] = {&quot;Camtho&quot;},
	[&quot;cna&quot;] = {&quot;Changthang&quot;},
	[&quot;cnb&quot;] = {&quot;Chinbon Chin&quot;},
	[&quot;cnc&quot;] = {&quot;Côông&quot;},
	[&quot;cng&quot;] = {&quot;Northern Qiang&quot;},
	[&quot;cnh&quot;] = {&quot;Hakha Chin&quot;, &quot;Haka Chin&quot;},
	[&quot;cni&quot;] = {&quot;Asháninka&quot;},
	[&quot;cnk&quot;] = {&quot;Khumi Chin&quot;},
	[&quot;cnl&quot;] = {&quot;Lalana Chinantec&quot;},
	[&quot;cno&quot;] = {&quot;Con&quot;},
	[&quot;cnp&quot;] = {&quot;Northern Ping Chinese&quot;, &quot;Northern Pinghua&quot;},
	[&quot;cnr&quot;] = {&quot;Монтенегро&quot;},
	[&quot;cns&quot;] = {&quot;Central Asmat&quot;},
	[&quot;cnt&quot;] = {&quot;Tepetotutla Chinantec&quot;},
	[&quot;cnu&quot;] = {&quot;Chenoua&quot;},
	[&quot;cnw&quot;] = {&quot;Ngawn Chin&quot;},
	[&quot;cnx&quot;] = {&quot;Middle Cornish&quot;},
	[&quot;coa&quot;] = {&quot;Кокос Арлуудын Малай&quot;},
	[&quot;cob&quot;] = {&quot;Chicomuceltec&quot;},
	[&quot;coc&quot;] = {&quot;Cocopa&quot;},
	[&quot;cod&quot;] = {&quot;Cocama-Cocamilla&quot;},
	[&quot;coe&quot;] = {&quot;Koreguaje&quot;},
	[&quot;cof&quot;] = {&quot;Colorado&quot;},
	[&quot;cog&quot;] = {&quot;Chong&quot;},
	[&quot;coh&quot;] = {&quot;Chonyi-Dzihana-Kauma&quot;, &quot;Chichonyi-Chidzihana-Chikauma&quot;},
	[&quot;coj&quot;] = {&quot;Cochimi&quot;},
	[&quot;cok&quot;] = {&quot;Santa Teresa Cora&quot;},
	[&quot;col&quot;] = {&quot;Columbia-Wenatchi&quot;},
	[&quot;com&quot;] = {&quot;Comanche&quot;},
	[&quot;con&quot;] = {&quot;Cofán&quot;},
	[&quot;coo&quot;] = {&quot;Comox&quot;},
	[&quot;cop&quot;] = {&quot;Coptic&quot;},
	[&quot;coq&quot;] = {&quot;Coquille&quot;},
	[&quot;cot&quot;] = {&quot;Caquinte&quot;},
	[&quot;cou&quot;] = {&quot;Wamey&quot;},
	[&quot;cov&quot;] = {&quot;Cao Miao&quot;},
	[&quot;cow&quot;] = {&quot;Cowlitz&quot;},
	[&quot;cox&quot;] = {&quot;Nanti&quot;},
	[&quot;coz&quot;] = {&quot;Chochotec&quot;},
	[&quot;cpa&quot;] = {&quot;Palantla Chinantec&quot;},
	[&quot;cpb&quot;] = {&quot;Ucayali-Yurúa Ashéninka&quot;},
	[&quot;cpc&quot;] = {&quot;Ajyíninka Apurucayali&quot;},
	[&quot;cpe&quot;] = {&quot;English-based creoles and pidgins&quot;},
	[&quot;cpf&quot;] = {&quot;French-based creoles and pidgins&quot;},
	[&quot;cpg&quot;] = {&quot;Cappadocian Greek&quot;},
	[&quot;cpi&quot;] = {&quot;Chinese Pidgin English&quot;},
	[&quot;cpn&quot;] = {&quot;Cherepon&quot;},
	[&quot;cpo&quot;] = {&quot;Kpeego&quot;},
	[&quot;cpp&quot;] = {&quot;Portuguese-based creoles and pidgins&quot;},
	[&quot;cps&quot;] = {&quot;Capiznon&quot;},
	[&quot;cpu&quot;] = {&quot;Pichis Ashéninka&quot;},
	[&quot;cpx&quot;] = {&quot;Pu-Xian Chinese&quot;},
	[&quot;cpy&quot;] = {&quot;South Ucayali Ashéninka&quot;},
	[&quot;cqd&quot;] = {&quot;Chuanqiandian Cluster Miao&quot;},
	[&quot;cra&quot;] = {&quot;Chara&quot;},
	[&quot;crb&quot;] = {&quot;Island Carib&quot;},
	[&quot;crc&quot;] = {&quot;Lonwolwol&quot;},
	[&quot;crd&quot;] = {&quot;Coeur d'Alene&quot;},
	[&quot;crf&quot;] = {&quot;Caramanta&quot;},
	[&quot;crg&quot;] = {&quot;Michif&quot;},
	[&quot;crh&quot;] = {&quot;Крымын татар&quot;},
	[&quot;cri&quot;] = {&quot;Sãotomense&quot;},
	[&quot;crj&quot;] = {&quot;Southern East Cree&quot;},
	[&quot;crk&quot;] = {&quot;Plains Cree&quot;},
	[&quot;crl&quot;] = {&quot;Northern East Cree&quot;},
	[&quot;crm&quot;] = {&quot;Moose Cree&quot;},
	[&quot;crn&quot;] = {&quot;El Nayar Cora&quot;},
	[&quot;cro&quot;] = {&quot;Crow&quot;},
	[&quot;crp&quot;] = {&quot;Creoles and pidgins&quot;},
	[&quot;crq&quot;] = {&quot;Iyo'wujwa Chorote&quot;},
	[&quot;crr&quot;] = {&quot;Carolina Algonquian&quot;},
	[&quot;crs&quot;] = {&quot;Seselwa Creole French&quot;},
	[&quot;crt&quot;] = {&quot;Iyojwa'ja Chorote&quot;},
	[&quot;crv&quot;] = {&quot;Chaura&quot;},
	[&quot;crw&quot;] = {&quot;Chrau&quot;},
	[&quot;crx&quot;] = {&quot;Carrier&quot;},
	[&quot;cry&quot;] = {&quot;Cori&quot;},
	[&quot;crz&quot;] = {&quot;Cruzeño&quot;},
	[&quot;csa&quot;] = {&quot;Chiltepec Chinantec&quot;},
	[&quot;csb&quot;] = {&quot;Kashubian&quot;},
	[&quot;csc&quot;] = {&quot;Catalan Sign Language&quot;, &quot;Lengua de señas catalana&quot;, &quot;Llengua de Signes Catalana&quot;},
	[&quot;csd&quot;] = {&quot;Chiangmai Sign Language&quot;},
	[&quot;cse&quot;] = {&quot;Czech Sign Language&quot;},
	[&quot;csf&quot;] = {&quot;Cuba Sign Language&quot;},
	[&quot;csg&quot;] = {&quot;Chilean Sign Language&quot;},
	[&quot;csh&quot;] = {&quot;Asho Chin&quot;},
	[&quot;csi&quot;] = {&quot;Coast Miwok&quot;},
	[&quot;csj&quot;] = {&quot;Songlai Chin&quot;},
	[&quot;csk&quot;] = {&quot;Jola-Kasa&quot;},
	[&quot;csl&quot;] = {&quot;Chinese Sign Language&quot;},
	[&quot;csm&quot;] = {&quot;Central Sierra Miwok&quot;},
	[&quot;csn&quot;] = {&quot;Colombian Sign Language&quot;},
	[&quot;cso&quot;] = {&quot;Sochiapam Chinantec&quot;, &quot;Sochiapan Chinantec&quot;},
	[&quot;csp&quot;] = {&quot;Southern Ping Chinese&quot;, &quot;Southern Pinghua&quot;},
	[&quot;csq&quot;] = {&quot;Croatia Sign Language&quot;},
	[&quot;csr&quot;] = {&quot;Costa Rican Sign Language&quot;},
	[&quot;css&quot;] = {&quot;Southern Ohlone&quot;},
	[&quot;cst&quot;] = {&quot;Northern Ohlone&quot;},
	[&quot;csu&quot;] = {&quot;Central Sudanic languages&quot;},
	[&quot;csv&quot;] = {&quot;Sumtu Chin&quot;},
	[&quot;csw&quot;] = {&quot;Swampy Cree&quot;},
	[&quot;csx&quot;] = {&quot;Cambodian Sign Language&quot;},
	[&quot;csy&quot;] = {&quot;Siyin Chin&quot;},
	[&quot;csz&quot;] = {&quot;Coos&quot;},
	[&quot;cta&quot;] = {&quot;Tataltepec Chatino&quot;},
	[&quot;ctc&quot;] = {&quot;Chetco&quot;},
	[&quot;ctd&quot;] = {&quot;Tedim Chin&quot;},
	[&quot;cte&quot;] = {&quot;Tepinapa Chinantec&quot;},
	[&quot;ctg&quot;] = {&quot;Chittagonian&quot;},
	[&quot;cth&quot;] = {&quot;Thaiphum Chin&quot;},
	[&quot;ctl&quot;] = {&quot;Tlacoatzintepec Chinantec&quot;},
	[&quot;ctm&quot;] = {&quot;Chitimacha&quot;},
	[&quot;ctn&quot;] = {&quot;Chhintange&quot;},
	[&quot;cto&quot;] = {&quot;Emberá-Catío&quot;},
	[&quot;ctp&quot;] = {&quot;Western Highland Chatino&quot;},
	[&quot;cts&quot;] = {&quot;Northern Catanduanes Bikol&quot;},
	[&quot;ctt&quot;] = {&quot;Wayanad Chetti&quot;},
	[&quot;ctu&quot;] = {&quot;Chol&quot;},
	[&quot;cty&quot;] = {&quot;Moundadan Chetty&quot;},
	[&quot;ctz&quot;] = {&quot;Zacatepec Chatino&quot;},
	[&quot;cua&quot;] = {&quot;Cua&quot;},
	[&quot;cub&quot;] = {&quot;Cubeo&quot;},
	[&quot;cuc&quot;] = {&quot;Usila Chinantec&quot;},
	[&quot;cug&quot;] = {&quot;Chungmboko&quot;, &quot;Cung&quot;},
	[&quot;cuh&quot;] = {&quot;Chuka&quot;, &quot;Gichuka&quot;},
	[&quot;cui&quot;] = {&quot;Cuiba&quot;},
	[&quot;cuj&quot;] = {&quot;Mashco Piro&quot;},
	[&quot;cuk&quot;] = {&quot;San Blas Kuna&quot;},
	[&quot;cul&quot;] = {&quot;Culina&quot;, &quot;Kulina&quot;},
	[&quot;cuo&quot;] = {&quot;Cumanagoto&quot;},
	[&quot;cup&quot;] = {&quot;Cupeño&quot;},
	[&quot;cuq&quot;] = {&quot;Cun&quot;},
	[&quot;cur&quot;] = {&quot;Chhulung&quot;},
	[&quot;cus&quot;] = {&quot;Cushitic languages&quot;},
	[&quot;cut&quot;] = {&quot;Teutila Cuicatec&quot;},
	[&quot;cuu&quot;] = {&quot;Tai Ya&quot;},
	[&quot;cuv&quot;] = {&quot;Cuvok&quot;},
	[&quot;cuw&quot;] = {&quot;Chukwa&quot;},
	[&quot;cux&quot;] = {&quot;Tepeuxila Cuicatec&quot;},
	[&quot;cuy&quot;] = {&quot;Cuitlatec&quot;},
	[&quot;cvg&quot;] = {&quot;Chug&quot;},
	[&quot;cvn&quot;] = {&quot;Valle Nacional Chinantec&quot;},
	[&quot;cwa&quot;] = {&quot;Kabwa&quot;},
	[&quot;cwb&quot;] = {&quot;Maindo&quot;},
	[&quot;cwd&quot;] = {&quot;Woods Cree&quot;},
	[&quot;cwe&quot;] = {&quot;Kwere&quot;},
	[&quot;cwg&quot;] = {&quot;Chewong&quot;, &quot;Cheq Wong&quot;},
	[&quot;cwt&quot;] = {&quot;Kuwaataay&quot;},
	[&quot;cya&quot;] = {&quot;Nopala Chatino&quot;},
	[&quot;cyb&quot;] = {&quot;Cayubaba&quot;},
	[&quot;cyo&quot;] = {&quot;Cuyonon&quot;},
	[&quot;czh&quot;] = {&quot;Huizhou Chinese&quot;},
	[&quot;czk&quot;] = {&quot;Knaanic&quot;},
	[&quot;czn&quot;] = {&quot;Zenzontepec Chatino&quot;},
	[&quot;czo&quot;] = {&quot;Min Zhong Chinese&quot;},
	[&quot;czt&quot;] = {&quot;Zotung Chin&quot;},
	[&quot;daa&quot;] = {&quot;Dangaléat&quot;},
	[&quot;dac&quot;] = {&quot;Dambi&quot;},
	[&quot;dad&quot;] = {&quot;Marik&quot;},
	[&quot;dae&quot;] = {&quot;Duupa&quot;},
	[&quot;dag&quot;] = {&quot;Dagbani&quot;},
	[&quot;dah&quot;] = {&quot;Gwahatike&quot;},
	[&quot;dai&quot;] = {&quot;Day&quot;},
	[&quot;daj&quot;] = {&quot;Dar Fur Daju&quot;},
	[&quot;dak&quot;] = {&quot;Dakota&quot;},
	[&quot;dal&quot;] = {&quot;Dahalo&quot;},
	[&quot;dam&quot;] = {&quot;Damakawa&quot;},
	[&quot;dao&quot;] = {&quot;Daai Chin&quot;},
	[&quot;daq&quot;] = {&quot;Dandami Maria&quot;},
	[&quot;dar&quot;] = {&quot;Дарган&quot;},
	[&quot;das&quot;] = {&quot;Daho-Doo&quot;},
	[&quot;dau&quot;] = {&quot;Dar Sila Daju&quot;},
	[&quot;dav&quot;] = {&quot;Taita&quot;, &quot;Dawida&quot;},
	[&quot;daw&quot;] = {&quot;Davawenyo&quot;},
	[&quot;dax&quot;] = {&quot;Dayi&quot;},
	[&quot;day&quot;] = {&quot;Land Dayak languages&quot;},
	[&quot;daz&quot;] = {&quot;Dao&quot;},
	[&quot;dba&quot;] = {&quot;Bangime&quot;},
	[&quot;dbb&quot;] = {&quot;Deno&quot;},
	[&quot;dbd&quot;] = {&quot;Dadiya&quot;},
	[&quot;dbe&quot;] = {&quot;Dabe&quot;},
	[&quot;dbf&quot;] = {&quot;Edopi&quot;},
	[&quot;dbg&quot;] = {&quot;Dogul Dom Dogon&quot;},
	[&quot;dbi&quot;] = {&quot;Doka&quot;},
	[&quot;dbj&quot;] = {&quot;Ida'an&quot;},
	[&quot;dbl&quot;] = {&quot;Dyirbal&quot;},
	[&quot;dbm&quot;] = {&quot;Duguri&quot;},
	[&quot;dbn&quot;] = {&quot;Duriankere&quot;},
	[&quot;dbo&quot;] = {&quot;Dulbu&quot;},
	[&quot;dbp&quot;] = {&quot;Duwai&quot;},
	[&quot;dbq&quot;] = {&quot;Daba&quot;},
	[&quot;dbr&quot;] = {&quot;Dabarre&quot;},
	[&quot;dbt&quot;] = {&quot;Ben Tey Dogon&quot;},
	[&quot;dbu&quot;] = {&quot;Bondum Dom Dogon&quot;},
	[&quot;dbv&quot;] = {&quot;Dungu&quot;},
	[&quot;dbw&quot;] = {&quot;Bankan Tey Dogon&quot;},
	[&quot;dby&quot;] = {&quot;Dibiyaso&quot;},
	[&quot;dcc&quot;] = {&quot;Deccan&quot;},
	[&quot;dcr&quot;] = {&quot;Negerhollands&quot;},
	[&quot;dda&quot;] = {&quot;Dadi Dadi&quot;},
	[&quot;ddd&quot;] = {&quot;Dongotono&quot;},
	[&quot;dde&quot;] = {&quot;Doondo&quot;},
	[&quot;ddg&quot;] = {&quot;Fataluku&quot;},
	[&quot;ddi&quot;] = {&quot;West Goodenough&quot;},
	[&quot;ddj&quot;] = {&quot;Jaru&quot;},
	[&quot;ddn&quot;] = {&quot;Dendi (Benin)&quot;},
	[&quot;ddo&quot;] = {&quot;Dido&quot;},
	[&quot;ddr&quot;] = {&quot;Dhudhuroa&quot;},
	[&quot;dds&quot;] = {&quot;Donno So Dogon&quot;},
	[&quot;ddw&quot;] = {&quot;Dawera-Daweloor&quot;},
	[&quot;dec&quot;] = {&quot;Dagik&quot;},
	[&quot;ded&quot;] = {&quot;Dedua&quot;},
	[&quot;dee&quot;] = {&quot;Dewoin&quot;},
	[&quot;def&quot;] = {&quot;Dezfuli&quot;},
	[&quot;deg&quot;] = {&quot;Degema&quot;},
	[&quot;deh&quot;] = {&quot;Dehwari&quot;},
	[&quot;dei&quot;] = {&quot;Demisa&quot;},
	[&quot;dek&quot;] = {&quot;Dek&quot;},
	[&quot;del&quot;] = {&quot;Delaware&quot;},
	[&quot;dem&quot;] = {&quot;Dem&quot;},
	[&quot;den&quot;] = {&quot;Слави (Атабаска)&quot;},
	[&quot;dep&quot;] = {&quot;Pidgin Delaware&quot;},
	[&quot;deq&quot;] = {&quot;Dendi (Central African Republic)&quot;},
	[&quot;der&quot;] = {&quot;Deori&quot;},
	[&quot;des&quot;] = {&quot;Desano&quot;},
	[&quot;dev&quot;] = {&quot;Domung&quot;},
	[&quot;dez&quot;] = {&quot;Dengese&quot;},
	[&quot;dga&quot;] = {&quot;Southern Dagaare&quot;},
	[&quot;dgb&quot;] = {&quot;Bunoge Dogon&quot;},
	[&quot;dgc&quot;] = {&quot;Casiguran Dumagat Agta&quot;},
	[&quot;dgd&quot;] = {&quot;Dagaari Dioula&quot;},
	[&quot;dge&quot;] = {&quot;Degenan&quot;},
	[&quot;dgg&quot;] = {&quot;Doga&quot;},
	[&quot;dgh&quot;] = {&quot;Dghwede&quot;},
	[&quot;dgi&quot;] = {&quot;Northern Dagara&quot;},
	[&quot;dgk&quot;] = {&quot;Dagba&quot;},
	[&quot;dgl&quot;] = {&quot;Andaandi&quot;, &quot;Dongolawi&quot;},
	[&quot;dgn&quot;] = {&quot;Dagoman&quot;},
	[&quot;dgo&quot;] = {&quot;Dogri (individual language)&quot;},
	[&quot;dgr&quot;] = {&quot;Dogrib&quot;, &quot;Tłı̨chǫ&quot;},
	[&quot;dgs&quot;] = {&quot;Dogoso&quot;},
	[&quot;dgt&quot;] = {&quot;Ndra'ngith&quot;},
	[&quot;dgw&quot;] = {&quot;Daungwurrung&quot;},
	[&quot;dgx&quot;] = {&quot;Doghoro&quot;},
	[&quot;dgz&quot;] = {&quot;Daga&quot;},
	[&quot;dhd&quot;] = {&quot;Dhundari&quot;},
	[&quot;dhg&quot;] = {&quot;Dhangu-Djangu&quot;, &quot;Dhangu&quot;, &quot;Djangu&quot;},
	[&quot;dhi&quot;] = {&quot;Dhimal&quot;},
	[&quot;dhl&quot;] = {&quot;Dhalandji&quot;},
	[&quot;dhm&quot;] = {&quot;Zemba&quot;},
	[&quot;dhn&quot;] = {&quot;Dhanki&quot;},
	[&quot;dho&quot;] = {&quot;Dhodia&quot;},
	[&quot;dhr&quot;] = {&quot;Dhargari&quot;},
	[&quot;dhs&quot;] = {&quot;Dhaiso&quot;},
	[&quot;dhu&quot;] = {&quot;Dhurga&quot;},
	[&quot;dhv&quot;] = {&quot;Dehu&quot;, &quot;Drehu&quot;},
	[&quot;dhw&quot;] = {&quot;Dhanwar (Nepal)&quot;},
	[&quot;dhx&quot;] = {&quot;Dhungaloo&quot;},
	[&quot;dia&quot;] = {&quot;Dia&quot;},
	[&quot;dib&quot;] = {&quot;South Central Dinka&quot;},
	[&quot;dic&quot;] = {&quot;Lakota Dida&quot;},
	[&quot;did&quot;] = {&quot;Didinga&quot;},
	[&quot;dif&quot;] = {&quot;Dieri&quot;, &quot;Diyari&quot;},
	[&quot;dig&quot;] = {&quot;Digo&quot;, &quot;Chidigo&quot;},
	[&quot;dih&quot;] = {&quot;Kumiai&quot;},
	[&quot;dii&quot;] = {&quot;Dimbong&quot;},
	[&quot;dij&quot;] = {&quot;Dai&quot;},
	[&quot;dik&quot;] = {&quot;Southwestern Dinka&quot;},
	[&quot;dil&quot;] = {&quot;Dilling&quot;},
	[&quot;dim&quot;] = {&quot;Dime&quot;},
	[&quot;din&quot;] = {&quot;Dinka&quot;},
	[&quot;dio&quot;] = {&quot;Dibo&quot;},
	[&quot;dip&quot;] = {&quot;Northeastern Dinka&quot;},
	[&quot;diq&quot;] = {&quot;Dimli (individual language)&quot;},
	[&quot;dir&quot;] = {&quot;Dirim&quot;},
	[&quot;dis&quot;] = {&quot;Dimasa&quot;},
	[&quot;diu&quot;] = {&quot;Diriku&quot;},
	[&quot;diw&quot;] = {&quot;Northwestern Dinka&quot;},
	[&quot;dix&quot;] = {&quot;Dixon Reef&quot;},
	[&quot;diy&quot;] = {&quot;Diuwe&quot;},
	[&quot;diz&quot;] = {&quot;Ding&quot;},
	[&quot;dja&quot;] = {&quot;Djadjawurrung&quot;},
	[&quot;djb&quot;] = {&quot;Djinba&quot;},
	[&quot;djc&quot;] = {&quot;Dar Daju Daju&quot;},
	[&quot;djd&quot;] = {&quot;Djamindjung&quot;, &quot;Ngaliwurru&quot;},
	[&quot;dje&quot;] = {&quot;Zarma&quot;},
	[&quot;djf&quot;] = {&quot;Djangun&quot;},
	[&quot;dji&quot;] = {&quot;Djinang&quot;},
	[&quot;djj&quot;] = {&quot;Djeebbana&quot;},
	[&quot;djk&quot;] = {&quot;Eastern Maroon Creole&quot;, &quot;Businenge Tongo&quot;, &quot;Nenge&quot;},
	[&quot;djm&quot;] = {&quot;Jamsay Dogon&quot;},
	[&quot;djn&quot;] = {&quot;Jawoyn&quot;, &quot;Djauan&quot;},
	[&quot;djo&quot;] = {&quot;Jangkang&quot;},
	[&quot;djr&quot;] = {&quot;Djambarrpuyngu&quot;},
	[&quot;dju&quot;] = {&quot;Kapriman&quot;},
	[&quot;djw&quot;] = {&quot;Djawi&quot;},
	[&quot;dka&quot;] = {&quot;Dakpakha&quot;},
	[&quot;dkg&quot;] = {&quot;Kadung&quot;},
	[&quot;dkk&quot;] = {&quot;Dakka&quot;},
	[&quot;dkr&quot;] = {&quot;Kuijau&quot;},
	[&quot;dks&quot;] = {&quot;Southeastern Dinka&quot;},
	[&quot;dkx&quot;] = {&quot;Mazagway&quot;},
	[&quot;dlg&quot;] = {&quot;Dolgan&quot;},
	[&quot;dlk&quot;] = {&quot;Dahalik&quot;},
	[&quot;dlm&quot;] = {&quot;Dalmatian&quot;},
	[&quot;dln&quot;] = {&quot;Darlong&quot;},
	[&quot;dma&quot;] = {&quot;Duma&quot;},
	[&quot;dmb&quot;] = {&quot;Mombo Dogon&quot;},
	[&quot;dmc&quot;] = {&quot;Gavak&quot;},
	[&quot;dmd&quot;] = {&quot;Madhi Madhi&quot;},
	[&quot;dme&quot;] = {&quot;Dugwor&quot;},
	[&quot;dmf&quot;] = {&quot;Medefaidrin&quot;},
	[&quot;dmg&quot;] = {&quot;Upper Kinabatangan&quot;},
	[&quot;dmk&quot;] = {&quot;Domaaki&quot;},
	[&quot;dml&quot;] = {&quot;Dameli&quot;},
	[&quot;dmm&quot;] = {&quot;Dama&quot;},
	[&quot;dmn&quot;] = {&quot;Mande languages&quot;},
	[&quot;dmo&quot;] = {&quot;Kemedzung&quot;},
	[&quot;dmr&quot;] = {&quot;East Damar&quot;},
	[&quot;dms&quot;] = {&quot;Dampelas&quot;},
	[&quot;dmu&quot;] = {&quot;Dubu&quot;, &quot;Tebi&quot;},
	[&quot;dmv&quot;] = {&quot;Dumpas&quot;},
	[&quot;dmw&quot;] = {&quot;Mudburra&quot;},
	[&quot;dmx&quot;] = {&quot;Dema&quot;},
	[&quot;dmy&quot;] = {&quot;Demta&quot;, &quot;Sowari&quot;},
	[&quot;dna&quot;] = {&quot;Upper Grand Valley Dani&quot;},
	[&quot;dnd&quot;] = {&quot;Daonda&quot;},
	[&quot;dne&quot;] = {&quot;Ndendeule&quot;},
	[&quot;dng&quot;] = {&quot;Dungan&quot;},
	[&quot;dni&quot;] = {&quot;Lower Grand Valley Dani&quot;},
	[&quot;dnj&quot;] = {&quot;Dan&quot;},
	[&quot;dnk&quot;] = {&quot;Dengka&quot;},
	[&quot;dnn&quot;] = {&quot;Dzùùngoo&quot;},
	[&quot;dno&quot;] = {&quot;Ndrulo&quot;, &quot;Northern Lendu&quot;},
	[&quot;dnr&quot;] = {&quot;Danaru&quot;},
	[&quot;dnt&quot;] = {&quot;Mid Grand Valley Dani&quot;},
	[&quot;dnu&quot;] = {&quot;Danau&quot;},
	[&quot;dnv&quot;] = {&quot;Danu&quot;},
	[&quot;dnw&quot;] = {&quot;Western Dani&quot;},
	[&quot;dny&quot;] = {&quot;Dení&quot;},
	[&quot;doa&quot;] = {&quot;Dom&quot;},
	[&quot;dob&quot;] = {&quot;Dobu&quot;},
	[&quot;doc&quot;] = {&quot;Northern Dong&quot;},
	[&quot;doe&quot;] = {&quot;Doe&quot;},
	[&quot;dof&quot;] = {&quot;Domu&quot;},
	[&quot;doh&quot;] = {&quot;Dong&quot;},
	[&quot;doi&quot;] = {&quot;Dogri (macrolanguage)&quot;},
	[&quot;dok&quot;] = {&quot;Dondo&quot;},
	[&quot;dol&quot;] = {&quot;Doso&quot;},
	[&quot;don&quot;] = {&quot;Toura (Papua New Guinea)&quot;},
	[&quot;doo&quot;] = {&quot;Dongo&quot;},
	[&quot;dop&quot;] = {&quot;Lukpa&quot;},
	[&quot;doq&quot;] = {&quot;Dominican Sign Language&quot;},
	[&quot;dor&quot;] = {&quot;Dori'o&quot;},
	[&quot;dos&quot;] = {&quot;Dogosé&quot;},
	[&quot;dot&quot;] = {&quot;Dass&quot;},
	[&quot;dov&quot;] = {&quot;Dombe&quot;},
	[&quot;dow&quot;] = {&quot;Doyayo&quot;},
	[&quot;dox&quot;] = {&quot;Bussa&quot;},
	[&quot;doy&quot;] = {&quot;Dompo&quot;},
	[&quot;doz&quot;] = {&quot;Dorze&quot;},
	[&quot;dpp&quot;] = {&quot;Papar&quot;},
	[&quot;dra&quot;] = {&quot;Dravidian languages&quot;},
	[&quot;drb&quot;] = {&quot;Dair&quot;},
	[&quot;drc&quot;] = {&quot;Minderico&quot;},
	[&quot;drd&quot;] = {&quot;Darmiya&quot;},
	[&quot;dre&quot;] = {&quot;Dolpo&quot;},
	[&quot;drg&quot;] = {&quot;Rungus&quot;},
	[&quot;dri&quot;] = {&quot;C'Lela&quot;},
	[&quot;drl&quot;] = {&quot;Paakantyi&quot;},
	[&quot;drn&quot;] = {&quot;West Damar&quot;},
	[&quot;dro&quot;] = {&quot;Daro-Matu Melanau&quot;},
	[&quot;drq&quot;] = {&quot;Dura&quot;},
	[&quot;drs&quot;] = {&quot;Gedeo&quot;},
	[&quot;drt&quot;] = {&quot;Drents&quot;},
	[&quot;dru&quot;] = {&quot;Rukai&quot;},
	[&quot;dry&quot;] = {&quot;Darai&quot;},
	[&quot;dsb&quot;] = {&quot;Доод Сорб&quot;},
	[&quot;dse&quot;] = {&quot;Dutch Sign Language&quot;},
	[&quot;dsh&quot;] = {&quot;Daasanach&quot;},
	[&quot;dsi&quot;] = {&quot;Disa&quot;},
	[&quot;dsl&quot;] = {&quot;Danish Sign Language&quot;},
	[&quot;dsn&quot;] = {&quot;Dusner&quot;},
	[&quot;dso&quot;] = {&quot;Desiya&quot;},
	[&quot;dsq&quot;] = {&quot;Tadaksahak&quot;},
	[&quot;dta&quot;] = {&quot;Дагуур&quot;},
	[&quot;dtb&quot;] = {&quot;Labuk-Kinabatangan Kadazan&quot;},
	[&quot;dtd&quot;] = {&quot;Ditidaht&quot;},
	[&quot;dth&quot;] = {&quot;Adithinngithigh&quot;},
	[&quot;dti&quot;] = {&quot;Ana Tinga Dogon&quot;},
	[&quot;dtk&quot;] = {&quot;Tene Kan Dogon&quot;},
	[&quot;dtm&quot;] = {&quot;Tomo Kan Dogon&quot;},
	[&quot;dtn&quot;] = {&quot;Daatsʼíin&quot;},
	[&quot;dto&quot;] = {&quot;Tommo So Dogon&quot;},
	[&quot;dtp&quot;] = {&quot;Kadazan Dusun&quot;, &quot;Central Dusun&quot;},
	[&quot;dtr&quot;] = {&quot;Lotud&quot;},
	[&quot;dts&quot;] = {&quot;Toro So Dogon&quot;},
	[&quot;dtt&quot;] = {&quot;Toro Tegu Dogon&quot;},
	[&quot;dtu&quot;] = {&quot;Tebul Ure Dogon&quot;},
	[&quot;dty&quot;] = {&quot;Dotyali&quot;},
	[&quot;dua&quot;] = {&quot;Duala&quot;},
	[&quot;dub&quot;] = {&quot;Dubli&quot;},
	[&quot;duc&quot;] = {&quot;Duna&quot;},
	[&quot;due&quot;] = {&quot;Umiray Dumaget Agta&quot;},
	[&quot;duf&quot;] = {&quot;Dumbea&quot;, &quot;Drubea&quot;},
	[&quot;dug&quot;] = {&quot;Duruma&quot;, &quot;Chiduruma&quot;},
	[&quot;duh&quot;] = {&quot;Dungra Bhil&quot;},
	[&quot;dui&quot;] = {&quot;Dumun&quot;},
	[&quot;duk&quot;] = {&quot;Uyajitaya&quot;},
	[&quot;dul&quot;] = {&quot;Alabat Island Agta&quot;},
	[&quot;dum&quot;] = {&quot;Middle Dutch (ca. 1050-1350)&quot;},
	[&quot;dun&quot;] = {&quot;Dusun Deyah&quot;},
	[&quot;duo&quot;] = {&quot;Dupaninan Agta&quot;},
	[&quot;dup&quot;] = {&quot;Duano&quot;},
	[&quot;duq&quot;] = {&quot;Dusun Malang&quot;},
	[&quot;dur&quot;] = {&quot;Dii&quot;},
	[&quot;dus&quot;] = {&quot;Dumi&quot;},
	[&quot;duu&quot;] = {&quot;Drung&quot;},
	[&quot;duv&quot;] = {&quot;Duvle&quot;},
	[&quot;duw&quot;] = {&quot;Dusun Witu&quot;},
	[&quot;dux&quot;] = {&quot;Duungooma&quot;},
	[&quot;duy&quot;] = {&quot;Dicamay Agta&quot;},
	[&quot;duz&quot;] = {&quot;Duli-Gey&quot;},
	[&quot;dva&quot;] = {&quot;Duau&quot;},
	[&quot;dwa&quot;] = {&quot;Diri&quot;},
	[&quot;dwk&quot;] = {&quot;Dawik Kui&quot;},
	[&quot;dwr&quot;] = {&quot;Dawro&quot;},
	[&quot;dws&quot;] = {&quot;Dutton World Speedwords&quot;},
	[&quot;dwu&quot;] = {&quot;Dhuwal&quot;},
	[&quot;dww&quot;] = {&quot;Dawawa&quot;},
	[&quot;dwy&quot;] = {&quot;Dhuwaya&quot;},
	[&quot;dwz&quot;] = {&quot;Dewas Rai&quot;},
	[&quot;dya&quot;] = {&quot;Dyan&quot;},
	[&quot;dyb&quot;] = {&quot;Dyaberdyaber&quot;},
	[&quot;dyd&quot;] = {&quot;Dyugun&quot;},
	[&quot;dyg&quot;] = {&quot;Villa Viciosa Agta&quot;},
	[&quot;dyi&quot;] = {&quot;Djimini Senoufo&quot;},
	[&quot;dym&quot;] = {&quot;Yanda Dom Dogon&quot;},
	[&quot;dyn&quot;] = {&quot;Dyangadi&quot;, &quot;Dhanggatti&quot;},
	[&quot;dyo&quot;] = {&quot;Jola-Fonyi&quot;},
	[&quot;dyu&quot;] = {&quot;Дьюла&quot;},
	[&quot;dyy&quot;] = {&quot;Djabugay&quot;, &quot;Dyaabugay&quot;},
	[&quot;dza&quot;] = {&quot;Tunzu&quot;},
	[&quot;dze&quot;] = {&quot;Djiwarli&quot;},
	[&quot;dzg&quot;] = {&quot;Dazaga&quot;},
	[&quot;dzl&quot;] = {&quot;Dzalakha&quot;},
	[&quot;dzn&quot;] = {&quot;Dzando&quot;},
	[&quot;eaa&quot;] = {&quot;Karenggapa&quot;},
	[&quot;ebc&quot;] = {&quot;Beginci&quot;},
	[&quot;ebg&quot;] = {&quot;Ebughu&quot;},
	[&quot;ebk&quot;] = {&quot;Eastern Bontok&quot;},
	[&quot;ebo&quot;] = {&quot;Teke-Ebo&quot;},
	[&quot;ebr&quot;] = {&quot;Ebrié&quot;},
	[&quot;ebu&quot;] = {&quot;Embu&quot;, &quot;Kiembu&quot;},
	[&quot;ecr&quot;] = {&quot;Eteocretan&quot;},
	[&quot;ecs&quot;] = {&quot;Ecuadorian Sign Language&quot;},
	[&quot;ecy&quot;] = {&quot;Eteocypriot&quot;},
	[&quot;eee&quot;] = {&quot;E&quot;},
	[&quot;efa&quot;] = {&quot;Efai&quot;},
	[&quot;efe&quot;] = {&quot;Efe&quot;},
	[&quot;efi&quot;] = {&quot;Efik&quot;},
	[&quot;ega&quot;] = {&quot;Ega&quot;},
	[&quot;egl&quot;] = {&quot;Эмиль&quot;},
	[&quot;ego&quot;] = {&quot;Eggon&quot;},
	[&quot;egx&quot;] = {&quot;Egyptian languages&quot;},
	[&quot;egy&quot;] = {&quot;Egyptian (Ancient)&quot;},
	[&quot;ehs&quot;] = {&quot;Miyakubo Sign Language&quot;},
	[&quot;ehu&quot;] = {&quot;Ehueun&quot;},
	[&quot;eip&quot;] = {&quot;Eipomek&quot;},
	[&quot;eit&quot;] = {&quot;Eitiep&quot;},
	[&quot;eiv&quot;] = {&quot;Askopan&quot;},
	[&quot;eja&quot;] = {&quot;Ejamat&quot;},
	[&quot;eka&quot;] = {&quot;Ekajuk&quot;},
	[&quot;eke&quot;] = {&quot;Ekit&quot;},
	[&quot;ekg&quot;] = {&quot;Ekari&quot;},
	[&quot;eki&quot;] = {&quot;Eki&quot;},
	[&quot;ekk&quot;] = {&quot;Standard Estonian&quot;},
	[&quot;ekl&quot;] = {&quot;Kol (Bangladesh)&quot;, &quot;Kol&quot;},
	[&quot;ekm&quot;] = {&quot;Elip&quot;},
	[&quot;eko&quot;] = {&quot;Koti&quot;},
	[&quot;ekp&quot;] = {&quot;Ekpeye&quot;},
	[&quot;ekr&quot;] = {&quot;Yace&quot;},
	[&quot;eky&quot;] = {&quot;Eastern Kayah&quot;},
	[&quot;ele&quot;] = {&quot;Elepi&quot;},
	[&quot;elh&quot;] = {&quot;El Hugeirat&quot;},
	[&quot;eli&quot;] = {&quot;Nding&quot;},
	[&quot;elk&quot;] = {&quot;Elkei&quot;},
	[&quot;elm&quot;] = {&quot;Eleme&quot;},
	[&quot;elo&quot;] = {&quot;El Molo&quot;},
	[&quot;elu&quot;] = {&quot;Elu&quot;},
	[&quot;elx&quot;] = {&quot;Elamite&quot;},
	[&quot;ema&quot;] = {&quot;Emai-Iuleha-Ora&quot;},
	[&quot;emb&quot;] = {&quot;Embaloh&quot;},
	[&quot;eme&quot;] = {&quot;Emerillon&quot;},
	[&quot;emg&quot;] = {&quot;Eastern Meohang&quot;},
	[&quot;emi&quot;] = {&quot;Mussau-Emira&quot;},
	[&quot;emk&quot;] = {&quot;Зүүн Манинкакан&quot;},
	[&quot;emm&quot;] = {&quot;Mamulique&quot;},
	[&quot;emn&quot;] = {&quot;Eman&quot;},
	[&quot;emp&quot;] = {&quot;Northern Emberá&quot;},
	[&quot;emq&quot;] = {&quot;Eastern Minyag&quot;},
	[&quot;ems&quot;] = {&quot;Pacific Gulf Yupik&quot;},
	[&quot;emu&quot;] = {&quot;Eastern Muria&quot;},
	[&quot;emw&quot;] = {&quot;Emplawas&quot;},
	[&quot;emx&quot;] = {&quot;Erromintxela&quot;},
	[&quot;emy&quot;] = {&quot;Epigraphic Mayan&quot;},
	[&quot;emz&quot;] = {&quot;Mbessa&quot;},
	[&quot;ena&quot;] = {&quot;Apali&quot;},
	[&quot;enb&quot;] = {&quot;Markweeta&quot;},
	[&quot;enc&quot;] = {&quot;En&quot;},
	[&quot;end&quot;] = {&quot;Ende&quot;},
	[&quot;enf&quot;] = {&quot;Forest Enets&quot;},
	[&quot;enh&quot;] = {&quot;Tundra Enets&quot;},
	[&quot;enl&quot;] = {&quot;Enlhet&quot;},
	[&quot;enm&quot;] = {&quot;Middle English (1100-1500)&quot;},
	[&quot;enn&quot;] = {&quot;Engenni&quot;},
	[&quot;eno&quot;] = {&quot;Enggano&quot;},
	[&quot;enq&quot;] = {&quot;Enga&quot;},
	[&quot;enr&quot;] = {&quot;Emumu&quot;, &quot;Emem&quot;},
	[&quot;enu&quot;] = {&quot;Enu&quot;},
	[&quot;env&quot;] = {&quot;Enwan (Edu State)&quot;},
	[&quot;enw&quot;] = {&quot;Enwan (Akwa Ibom State)&quot;},
	[&quot;enx&quot;] = {&quot;Enxet&quot;},
	[&quot;eot&quot;] = {&quot;Beti (Côte d'Ivoire)&quot;},
	[&quot;epi&quot;] = {&quot;Epie&quot;},
	[&quot;era&quot;] = {&quot;Eravallan&quot;},
	[&quot;erg&quot;] = {&quot;Sie&quot;},
	[&quot;erh&quot;] = {&quot;Eruwa&quot;},
	[&quot;eri&quot;] = {&quot;Ogea&quot;},
	[&quot;erk&quot;] = {&quot;South Efate&quot;},
	[&quot;ero&quot;] = {&quot;Horpa&quot;},
	[&quot;err&quot;] = {&quot;Erre&quot;},
	[&quot;ers&quot;] = {&quot;Ersu&quot;},
	[&quot;ert&quot;] = {&quot;Eritai&quot;},
	[&quot;erw&quot;] = {&quot;Erokwanas&quot;},
	[&quot;ese&quot;] = {&quot;Ese Ejja&quot;},
	[&quot;esg&quot;] = {&quot;Aheri Gondi&quot;},
	[&quot;esh&quot;] = {&quot;Eshtehardi&quot;},
	[&quot;esi&quot;] = {&quot;North Alaskan Inupiatun&quot;},
	[&quot;esk&quot;] = {&quot;Northwest Alaska Inupiatun&quot;},
	[&quot;esl&quot;] = {&quot;Egypt Sign Language&quot;},
	[&quot;esm&quot;] = {&quot;Esuma&quot;},
	[&quot;esn&quot;] = {&quot;Salvadoran Sign Language&quot;},
	[&quot;eso&quot;] = {&quot;Estonian Sign Language&quot;},
	[&quot;esq&quot;] = {&quot;Esselen&quot;},
	[&quot;ess&quot;] = {&quot;Central Siberian Yupik&quot;},
	[&quot;esu&quot;] = {&quot;Central Yupik&quot;},
	[&quot;esx&quot;] = {&quot;Eskimo-Aleut languages&quot;},
	[&quot;esy&quot;] = {&quot;Eskayan&quot;},
	[&quot;etb&quot;] = {&quot;Etebi&quot;},
	[&quot;etc&quot;] = {&quot;Etchemin&quot;},
	[&quot;eth&quot;] = {&quot;Ethiopian Sign Language&quot;},
	[&quot;etn&quot;] = {&quot;Eton (Vanuatu)&quot;},
	[&quot;eto&quot;] = {&quot;Eton (Cameroon)&quot;},
	[&quot;etr&quot;] = {&quot;Edolo&quot;},
	[&quot;ets&quot;] = {&quot;Yekhee&quot;},
	[&quot;ett&quot;] = {&quot;Etruscan&quot;},
	[&quot;etu&quot;] = {&quot;Ejagham&quot;},
	[&quot;etx&quot;] = {&quot;Eten&quot;},
	[&quot;etz&quot;] = {&quot;Semimi&quot;},
	[&quot;euq&quot;] = {&quot;Basque (family)&quot;},
	[&quot;eve&quot;] = {&quot;Even&quot;},
	[&quot;evh&quot;] = {&quot;Uvbie&quot;},
	[&quot;evn&quot;] = {&quot;Хамниган&quot;},
	[&quot;ewo&quot;] = {&quot;Ewondo&quot;},
	[&quot;ext&quot;] = {&quot;Extremaduran&quot;},
	[&quot;eya&quot;] = {&quot;Eyak&quot;},
	[&quot;eyo&quot;] = {&quot;Keiyo&quot;},
	[&quot;eza&quot;] = {&quot;Ezaa&quot;},
	[&quot;eze&quot;] = {&quot;Uzekwe&quot;},
	[&quot;faa&quot;] = {&quot;Fasu&quot;},
	[&quot;fab&quot;] = {&quot;Fa d'Ambu&quot;},
	[&quot;fad&quot;] = {&quot;Wagi&quot;},
	[&quot;faf&quot;] = {&quot;Fagani&quot;},
	[&quot;fag&quot;] = {&quot;Finongan&quot;},
	[&quot;fah&quot;] = {&quot;Baissa Fali&quot;},
	[&quot;fai&quot;] = {&quot;Faiwol&quot;},
	[&quot;faj&quot;] = {&quot;Faita&quot;},
	[&quot;fak&quot;] = {&quot;Fang (Cameroon)&quot;},
	[&quot;fal&quot;] = {&quot;South Fali&quot;},
	[&quot;fam&quot;] = {&quot;Fam&quot;},
	[&quot;fan&quot;] = {&quot;Fang (Equatorial Guinea)&quot;},
	[&quot;fap&quot;] = {&quot;Paloor&quot;},
	[&quot;far&quot;] = {&quot;Fataleka&quot;},
	[&quot;fat&quot;] = {&quot;Fanti&quot;},
	[&quot;fau&quot;] = {&quot;Fayu&quot;},
	[&quot;fax&quot;] = {&quot;Fala&quot;},
	[&quot;fay&quot;] = {&quot;Southwestern Fars&quot;},
	[&quot;faz&quot;] = {&quot;Northwestern Fars&quot;},
	[&quot;fbl&quot;] = {&quot;West Albay Bikol&quot;},
	[&quot;fcs&quot;] = {&quot;Quebec Sign Language&quot;},
	[&quot;fer&quot;] = {&quot;Feroge&quot;},
	[&quot;ffi&quot;] = {&quot;Foia Foia&quot;},
	[&quot;ffm&quot;] = {&quot;Maasina Fulfulde&quot;},
	[&quot;fgr&quot;] = {&quot;Fongoro&quot;},
	[&quot;fia&quot;] = {&quot;Nobiin&quot;},
	[&quot;fie&quot;] = {&quot;Fyer&quot;},
	[&quot;fif&quot;] = {&quot;Faifi&quot;},
	[&quot;fil&quot;] = {&quot;Филиппин&quot;, &quot;Пилипино&quot;},
	[&quot;fip&quot;] = {&quot;Fipa&quot;},
	[&quot;fir&quot;] = {&quot;Firan&quot;},
	[&quot;fit&quot;] = {&quot;Tornedalen Finnish&quot;},
	[&quot;fiu&quot;] = {&quot;Finno-Ugrian languages&quot;},
	[&quot;fiw&quot;] = {&quot;Fiwaga&quot;},
	[&quot;fkk&quot;] = {&quot;Kirya-Konzəl&quot;},
	[&quot;fkv&quot;] = {&quot;Kven Finnish&quot;},
	[&quot;fla&quot;] = {&quot;Kalispel-Pend d'Oreille&quot;},
	[&quot;flh&quot;] = {&quot;Foau&quot;},
	[&quot;fli&quot;] = {&quot;Fali&quot;},
	[&quot;fll&quot;] = {&quot;North Fali&quot;},
	[&quot;fln&quot;] = {&quot;Flinders Island&quot;},
	[&quot;flr&quot;] = {&quot;Fuliiru&quot;},
	[&quot;fly&quot;] = {&quot;Flaaitaal&quot;, &quot;Tsotsitaal&quot;},
	[&quot;fmp&quot;] = {&quot;Fe'fe'&quot;},
	[&quot;fmu&quot;] = {&quot;Far Western Muria&quot;},
	[&quot;fnb&quot;] = {&quot;Fanbak&quot;},
	[&quot;fng&quot;] = {&quot;Fanagalo&quot;},
	[&quot;fni&quot;] = {&quot;Fania&quot;},
	[&quot;fod&quot;] = {&quot;Foodo&quot;},
	[&quot;foi&quot;] = {&quot;Foi&quot;},
	[&quot;fom&quot;] = {&quot;Foma&quot;},
	[&quot;fon&quot;] = {&quot;Fon&quot;},
	[&quot;for&quot;] = {&quot;Fore&quot;},
	[&quot;fos&quot;] = {&quot;Siraya&quot;},
	[&quot;fox&quot;] = {&quot;Formosan languages&quot;},
	[&quot;fpe&quot;] = {&quot;Fernando Po Creole English&quot;},
	[&quot;fqs&quot;] = {&quot;Fas&quot;},
	[&quot;frc&quot;] = {&quot;Cajun French&quot;},
	[&quot;frd&quot;] = {&quot;Fordata&quot;},
	[&quot;frk&quot;] = {&quot;Frankish&quot;},
	[&quot;frm&quot;] = {&quot;Middle French (ca. 1400-1600)&quot;},
	[&quot;fro&quot;] = {&quot;Old French (842-ca. 1400)&quot;},
	[&quot;frp&quot;] = {&quot;Arpitan&quot;, &quot;Francoprovençal&quot;},
	[&quot;frq&quot;] = {&quot;Forak&quot;},
	[&quot;frr&quot;] = {&quot;Хойд Фриз&quot;},
	[&quot;frs&quot;] = {&quot;Зүүн Фриз&quot;},
	[&quot;frt&quot;] = {&quot;Fortsenal&quot;},
	[&quot;fse&quot;] = {&quot;Finnish Sign Language&quot;},
	[&quot;fsl&quot;] = {&quot;French Sign Language&quot;},
	[&quot;fss&quot;] = {&quot;Finland-Swedish Sign Language&quot;, &quot;finlandssvenskt teckenspråk&quot;, &quot;suomenruotsalainen viittomakieli&quot;},
	[&quot;fub&quot;] = {&quot;Adamawa Fulfulde&quot;},
	[&quot;fuc&quot;] = {&quot;Pulaar&quot;},
	[&quot;fud&quot;] = {&quot;East Futuna&quot;},
	[&quot;fue&quot;] = {&quot;Borgu Fulfulde&quot;},
	[&quot;fuf&quot;] = {&quot;Пулар&quot;},
	[&quot;fuh&quot;] = {&quot;Western Niger Fulfulde&quot;},
	[&quot;fui&quot;] = {&quot;Bagirmi Fulfulde&quot;},
	[&quot;fuj&quot;] = {&quot;Ko&quot;},
	[&quot;fum&quot;] = {&quot;Fum&quot;},
	[&quot;fun&quot;] = {&quot;Fulniô&quot;},
	[&quot;fuq&quot;] = {&quot;Central-Eastern Niger Fulfulde&quot;},
	[&quot;fur&quot;] = {&quot;Friulian&quot;},
	[&quot;fut&quot;] = {&quot;Futuna-Aniwa&quot;},
	[&quot;fuu&quot;] = {&quot;Furu&quot;},
	[&quot;fuv&quot;] = {&quot;Nigerian Fulfulde&quot;},
	[&quot;fuy&quot;] = {&quot;Fuyug&quot;},
	[&quot;fvr&quot;] = {&quot;Fur&quot;},
	[&quot;fwa&quot;] = {&quot;Fwâi&quot;},
	[&quot;fwe&quot;] = {&quot;Fwe&quot;},
	[&quot;gaa&quot;] = {&quot;Ga&quot;},
	[&quot;gab&quot;] = {&quot;Gabri&quot;},
	[&quot;gac&quot;] = {&quot;Mixed Great Andamanese&quot;},
	[&quot;gad&quot;] = {&quot;Gaddang&quot;},
	[&quot;gae&quot;] = {&quot;Guarequena&quot;},
	[&quot;gaf&quot;] = {&quot;Gende&quot;},
	[&quot;gag&quot;] = {&quot;Гагауз&quot;},
	[&quot;gah&quot;] = {&quot;Alekano&quot;},
	[&quot;gai&quot;] = {&quot;Borei&quot;},
	[&quot;gaj&quot;] = {&quot;Gadsup&quot;},
	[&quot;gak&quot;] = {&quot;Gamkonora&quot;},
	[&quot;gal&quot;] = {&quot;Galolen&quot;},
	[&quot;gam&quot;] = {&quot;Kandawo&quot;},
	[&quot;gan&quot;] = {&quot;Gan Chinese&quot;},
	[&quot;gao&quot;] = {&quot;Gants&quot;},
	[&quot;gap&quot;] = {&quot;Gal&quot;},
	[&quot;gaq&quot;] = {&quot;Gata'&quot;},
	[&quot;gar&quot;] = {&quot;Galeya&quot;},
	[&quot;gas&quot;] = {&quot;Adiwasi Garasia&quot;},
	[&quot;gat&quot;] = {&quot;Kenati&quot;},
	[&quot;gau&quot;] = {&quot;Mudhili Gadaba&quot;},
	[&quot;gaw&quot;] = {&quot;Nobonob&quot;},
	[&quot;gax&quot;] = {&quot;Borana-Arsi-Guji Oromo&quot;},
	[&quot;gay&quot;] = {&quot;Gayo&quot;},
	[&quot;gaz&quot;] = {&quot;West Central Oromo&quot;},
	[&quot;gba&quot;] = {&quot;Gbaya (Central African Republic)&quot;},
	[&quot;gbb&quot;] = {&quot;Kaytetye&quot;},
	[&quot;gbd&quot;] = {&quot;Karajarri&quot;},
	[&quot;gbe&quot;] = {&quot;Niksek&quot;},
	[&quot;gbf&quot;] = {&quot;Gaikundi&quot;},
	[&quot;gbg&quot;] = {&quot;Gbanziri&quot;},
	[&quot;gbh&quot;] = {&quot;Defi Gbe&quot;},
	[&quot;gbi&quot;] = {&quot;Galela&quot;},
	[&quot;gbj&quot;] = {&quot;Bodo Gadaba&quot;},
	[&quot;gbk&quot;] = {&quot;Gaddi&quot;},
	[&quot;gbl&quot;] = {&quot;Gamit&quot;},
	[&quot;gbm&quot;] = {&quot;Garhwali&quot;},
	[&quot;gbn&quot;] = {&quot;Mo'da&quot;},
	[&quot;gbo&quot;] = {&quot;Northern Grebo&quot;},
	[&quot;gbp&quot;] = {&quot;Gbaya-Bossangoa&quot;},
	[&quot;gbq&quot;] = {&quot;Gbaya-Bozoum&quot;},
	[&quot;gbr&quot;] = {&quot;Gbagyi&quot;},
	[&quot;gbs&quot;] = {&quot;Gbesi Gbe&quot;},
	[&quot;gbu&quot;] = {&quot;Gagadu&quot;},
	[&quot;gbv&quot;] = {&quot;Gbanu&quot;},
	[&quot;gbw&quot;] = {&quot;Gabi-Gabi&quot;},
	[&quot;gbx&quot;] = {&quot;Eastern Xwla Gbe&quot;},
	[&quot;gby&quot;] = {&quot;Gbari&quot;},
	[&quot;gbz&quot;] = {&quot;Zoroastrian Dari&quot;},
	[&quot;gcc&quot;] = {&quot;Mali&quot;},
	[&quot;gcd&quot;] = {&quot;Ganggalida&quot;},
	[&quot;gce&quot;] = {&quot;Galice&quot;},
	[&quot;gcf&quot;] = {&quot;Guadeloupean Creole French&quot;},
	[&quot;gcl&quot;] = {&quot;Grenadian Creole English&quot;},
	[&quot;gcn&quot;] = {&quot;Gaina&quot;},
	[&quot;gcr&quot;] = {&quot;Guianese Creole French&quot;},
	[&quot;gct&quot;] = {&quot;Colonia Tovar German&quot;},
	[&quot;gda&quot;] = {&quot;Gade Lohar&quot;},
	[&quot;gdb&quot;] = {&quot;Pottangi Ollar Gadaba&quot;},
	[&quot;gdc&quot;] = {&quot;Gugu Badhun&quot;},
	[&quot;gdd&quot;] = {&quot;Gedaged&quot;},
	[&quot;gde&quot;] = {&quot;Gude&quot;},
	[&quot;gdf&quot;] = {&quot;Guduf-Gava&quot;},
	[&quot;gdg&quot;] = {&quot;Ga'dang&quot;},
	[&quot;gdh&quot;] = {&quot;Gadjerawang&quot;, &quot;Gajirrabeng&quot;},
	[&quot;gdi&quot;] = {&quot;Gundi&quot;},
	[&quot;gdj&quot;] = {&quot;Gurdjar&quot;},
	[&quot;gdk&quot;] = {&quot;Gadang&quot;},
	[&quot;gdl&quot;] = {&quot;Dirasha&quot;},
	[&quot;gdm&quot;] = {&quot;Laal&quot;},
	[&quot;gdn&quot;] = {&quot;Umanakaina&quot;},
	[&quot;gdo&quot;] = {&quot;Ghodoberi&quot;},
	[&quot;gdq&quot;] = {&quot;Mehri&quot;},
	[&quot;gdr&quot;] = {&quot;Wipi&quot;},
	[&quot;gds&quot;] = {&quot;Ghandruk Sign Language&quot;},
	[&quot;gdt&quot;] = {&quot;Kungardutyi&quot;},
	[&quot;gdu&quot;] = {&quot;Gudu&quot;},
	[&quot;gdx&quot;] = {&quot;Godwari&quot;},
	[&quot;gea&quot;] = {&quot;Geruma&quot;},
	[&quot;geb&quot;] = {&quot;Kire&quot;},
	[&quot;gec&quot;] = {&quot;Gboloo Grebo&quot;},
	[&quot;ged&quot;] = {&quot;Gade&quot;},
	[&quot;gef&quot;] = {&quot;Gerai&quot;},
	[&quot;geg&quot;] = {&quot;Gengle&quot;},
	[&quot;geh&quot;] = {&quot;Hutterite German&quot;, &quot;Hutterisch&quot;},
	[&quot;gei&quot;] = {&quot;Gebe&quot;},
	[&quot;gej&quot;] = {&quot;Gen&quot;},
	[&quot;gek&quot;] = {&quot;Ywom&quot;},
	[&quot;gel&quot;] = {&quot;ut-Ma'in&quot;},
	[&quot;gem&quot;] = {&quot;Germanic languages&quot;},
	[&quot;geq&quot;] = {&quot;Geme&quot;},
	[&quot;ges&quot;] = {&quot;Geser-Gorom&quot;},
	[&quot;gev&quot;] = {&quot;Eviya&quot;},
	[&quot;gew&quot;] = {&quot;Gera&quot;},
	[&quot;gex&quot;] = {&quot;Garre&quot;},
	[&quot;gey&quot;] = {&quot;Enya&quot;},
	[&quot;gez&quot;] = {&quot;Geez&quot;},
	[&quot;gfk&quot;] = {&quot;Patpatar&quot;},
	[&quot;gft&quot;] = {&quot;Gafat&quot;},
	[&quot;gga&quot;] = {&quot;Gao&quot;},
	[&quot;ggb&quot;] = {&quot;Gbii&quot;},
	[&quot;ggd&quot;] = {&quot;Gugadj&quot;},
	[&quot;gge&quot;] = {&quot;Gurr-goni&quot;},
	[&quot;ggg&quot;] = {&quot;Gurgula&quot;},
	[&quot;ggk&quot;] = {&quot;Kungarakany&quot;},
	[&quot;ggl&quot;] = {&quot;Ganglau&quot;},
	[&quot;ggt&quot;] = {&quot;Gitua&quot;},
	[&quot;ggu&quot;] = {&quot;Gagu&quot;, &quot;Gban&quot;},
	[&quot;ggw&quot;] = {&quot;Gogodala&quot;},
	[&quot;gha&quot;] = {&quot;Ghadamès&quot;},
	[&quot;ghc&quot;] = {&quot;Hiberno-Scottish Gaelic&quot;},
	[&quot;ghe&quot;] = {&quot;Southern Ghale&quot;},
	[&quot;ghh&quot;] = {&quot;Northern Ghale&quot;},
	[&quot;ghk&quot;] = {&quot;Geko Karen&quot;},
	[&quot;ghl&quot;] = {&quot;Ghulfan&quot;},
	[&quot;ghn&quot;] = {&quot;Ghanongga&quot;},
	[&quot;gho&quot;] = {&quot;Ghomara&quot;},
	[&quot;ghr&quot;] = {&quot;Ghera&quot;},
	[&quot;ghs&quot;] = {&quot;Guhu-Samane&quot;},
	[&quot;ght&quot;] = {&quot;Kuke&quot;, &quot;Kutang Ghale&quot;},
	[&quot;gia&quot;] = {&quot;Kija&quot;},
	[&quot;gib&quot;] = {&quot;Gibanawa&quot;},
	[&quot;gic&quot;] = {&quot;Gail&quot;},
	[&quot;gid&quot;] = {&quot;Gidar&quot;},
	[&quot;gie&quot;] = {&quot;Gaɓogbo&quot;, &quot;Guébie&quot;},
	[&quot;gig&quot;] = {&quot;Goaria&quot;},
	[&quot;gih&quot;] = {&quot;Githabul&quot;},
	[&quot;gii&quot;] = {&quot;Girirra&quot;},
	[&quot;gil&quot;] = {&quot;Гильберт&quot;},
	[&quot;gim&quot;] = {&quot;Gimi (Eastern Highlands)&quot;},
	[&quot;gin&quot;] = {&quot;Hinukh&quot;},
	[&quot;gip&quot;] = {&quot;Gimi (West New Britain)&quot;},
	[&quot;giq&quot;] = {&quot;Green Gelao&quot;},
	[&quot;gir&quot;] = {&quot;Red Gelao&quot;},
	[&quot;gis&quot;] = {&quot;North Giziga&quot;},
	[&quot;git&quot;] = {&quot;Gitxsan&quot;},
	[&quot;giu&quot;] = {&quot;Mulao&quot;},
	[&quot;giw&quot;] = {&quot;White Gelao&quot;},
	[&quot;gix&quot;] = {&quot;Gilima&quot;},
	[&quot;giy&quot;] = {&quot;Giyug&quot;},
	[&quot;giz&quot;] = {&quot;South Giziga&quot;},
	[&quot;gjk&quot;] = {&quot;Kachi Koli&quot;},
	[&quot;gjm&quot;] = {&quot;Gunditjmara&quot;},
	[&quot;gjn&quot;] = {&quot;Gonja&quot;},
	[&quot;gjr&quot;] = {&quot;Gurindji Kriol&quot;},
	[&quot;gju&quot;] = {&quot;Gujari&quot;},
	[&quot;gka&quot;] = {&quot;Guya&quot;},
	[&quot;gkd&quot;] = {&quot;Magɨ (Madang Province)&quot;},
	[&quot;gke&quot;] = {&quot;Ndai&quot;},
	[&quot;gkn&quot;] = {&quot;Gokana&quot;},
	[&quot;gko&quot;] = {&quot;Kok-Nar&quot;},
	[&quot;gkp&quot;] = {&quot;Guinea Kpelle&quot;},
	[&quot;gku&quot;] = {&quot;ǂUngkue&quot;},
	[&quot;glb&quot;] = {&quot;Belning&quot;},
	[&quot;glc&quot;] = {&quot;Bon Gula&quot;},
	[&quot;gld&quot;] = {&quot;Nanai&quot;},
	[&quot;glh&quot;] = {&quot;Northwest Pashai&quot;, &quot;Northwest Pashayi&quot;},
	[&quot;glj&quot;] = {&quot;Gula Iro&quot;},
	[&quot;glk&quot;] = {&quot;Gilaki&quot;},
	[&quot;gll&quot;] = {&quot;Garlali&quot;},
	[&quot;glo&quot;] = {&quot;Galambu&quot;},
	[&quot;glr&quot;] = {&quot;Glaro-Twabo&quot;},
	[&quot;glu&quot;] = {&quot;Gula (Chad)&quot;},
	[&quot;glw&quot;] = {&quot;Glavda&quot;},
	[&quot;gly&quot;] = {&quot;Gule&quot;},
	[&quot;gma&quot;] = {&quot;Gambera&quot;},
	[&quot;gmb&quot;] = {&quot;Gula'alaa&quot;},
	[&quot;gmd&quot;] = {&quot;Mághdì&quot;},
	[&quot;gme&quot;] = {&quot;East Germanic languages&quot;},
	[&quot;gmg&quot;] = {&quot;Magɨyi&quot;},
	[&quot;gmh&quot;] = {&quot;Middle High German (ca. 1050-1500)&quot;},
	[&quot;gml&quot;] = {&quot;Middle Low German&quot;},
	[&quot;gmm&quot;] = {&quot;Gbaya-Mbodomo&quot;},
	[&quot;gmn&quot;] = {&quot;Gimnime&quot;},
	[&quot;gmq&quot;] = {&quot;North Germanic languages&quot;},
	[&quot;gmr&quot;] = {&quot;Mirning&quot;, &quot;Mirniny&quot;},
	[&quot;gmu&quot;] = {&quot;Gumalu&quot;},
	[&quot;gmv&quot;] = {&quot;Gamo&quot;},
	[&quot;gmw&quot;] = {&quot;West Germanic languages&quot;},
	[&quot;gmx&quot;] = {&quot;Magoma&quot;},
	[&quot;gmy&quot;] = {&quot;Mycenaean Greek&quot;},
	[&quot;gmz&quot;] = {&quot;Mgbolizhia&quot;},
	[&quot;gna&quot;] = {&quot;Kaansa&quot;},
	[&quot;gnb&quot;] = {&quot;Gangte&quot;},
	[&quot;gnc&quot;] = {&quot;Guanche&quot;},
	[&quot;gnd&quot;] = {&quot;Zulgo-Gemzek&quot;},
	[&quot;gne&quot;] = {&quot;Ganang&quot;},
	[&quot;gng&quot;] = {&quot;Ngangam&quot;},
	[&quot;gnh&quot;] = {&quot;Lere&quot;},
	[&quot;gni&quot;] = {&quot;Gooniyandi&quot;},
	[&quot;gnj&quot;] = {&quot;Ngen&quot;},
	[&quot;gnk&quot;] = {&quot;ǁGana&quot;},
	[&quot;gnl&quot;] = {&quot;Gangulu&quot;},
	[&quot;gnm&quot;] = {&quot;Ginuman&quot;},
	[&quot;gnn&quot;] = {&quot;Gumatj&quot;},
	[&quot;gno&quot;] = {&quot;Northern Gondi&quot;},
	[&quot;gnq&quot;] = {&quot;Gana&quot;},
	[&quot;gnr&quot;] = {&quot;Gureng Gureng&quot;},
	[&quot;gnt&quot;] = {&quot;Guntai&quot;},
	[&quot;gnu&quot;] = {&quot;Gnau&quot;},
	[&quot;gnw&quot;] = {&quot;Western Bolivian Guaraní&quot;},
	[&quot;gnz&quot;] = {&quot;Ganzi&quot;},
	[&quot;goa&quot;] = {&quot;Guro&quot;},
	[&quot;gob&quot;] = {&quot;Playero&quot;},
	[&quot;goc&quot;] = {&quot;Gorakor&quot;},
	[&quot;god&quot;] = {&quot;Godié&quot;},
	[&quot;goe&quot;] = {&quot;Gongduk&quot;},
	[&quot;gof&quot;] = {&quot;Gofa&quot;},
	[&quot;gog&quot;] = {&quot;Gogo&quot;},
	[&quot;goh&quot;] = {&quot;Old High German (ca. 750-1050)&quot;},
	[&quot;goi&quot;] = {&quot;Gobasi&quot;},
	[&quot;goj&quot;] = {&quot;Gowlan&quot;},
	[&quot;gok&quot;] = {&quot;Gowli&quot;},
	[&quot;gol&quot;] = {&quot;Gola&quot;},
	[&quot;gom&quot;] = {&quot;Goan Konkani&quot;},
	[&quot;gon&quot;] = {&quot;Gondi&quot;},
	[&quot;goo&quot;] = {&quot;Gone Dau&quot;},
	[&quot;gop&quot;] = {&quot;Yeretuar&quot;},
	[&quot;goq&quot;] = {&quot;Gorap&quot;},
	[&quot;gor&quot;] = {&quot;Gorontalo&quot;},
	[&quot;gos&quot;] = {&quot;Gronings&quot;},
	[&quot;got&quot;] = {&quot;Gothic&quot;},
	[&quot;gou&quot;] = {&quot;Gavar&quot;},
	[&quot;gow&quot;] = {&quot;Gorowa&quot;},
	[&quot;gox&quot;] = {&quot;Gobu&quot;},
	[&quot;goy&quot;] = {&quot;Goundo&quot;},
	[&quot;goz&quot;] = {&quot;Gozarkhani&quot;},
	[&quot;gpa&quot;] = {&quot;Gupa-Abawa&quot;},
	[&quot;gpe&quot;] = {&quot;Ghanaian Pidgin English&quot;},
	[&quot;gpn&quot;] = {&quot;Taiap&quot;},
	[&quot;gqa&quot;] = {&quot;Ga'anda&quot;},
	[&quot;gqi&quot;] = {&quot;Guiqiong&quot;},
	[&quot;gqn&quot;] = {&quot;Guana (Brazil)&quot;},
	[&quot;gqr&quot;] = {&quot;Gor&quot;},
	[&quot;gqu&quot;] = {&quot;Qau&quot;},
	[&quot;gra&quot;] = {&quot;Rajput Garasia&quot;},
	[&quot;grb&quot;] = {&quot;Grebo&quot;},
	[&quot;grc&quot;] = {&quot;Эртний Грек&quot;},
	[&quot;grd&quot;] = {&quot;Guruntum-Mbaaru&quot;},
	[&quot;grg&quot;] = {&quot;Madi&quot;},
	[&quot;grh&quot;] = {&quot;Gbiri-Niragu&quot;},
	[&quot;gri&quot;] = {&quot;Ghari&quot;},
	[&quot;grj&quot;] = {&quot;Southern Grebo&quot;},
	[&quot;grk&quot;] = {&quot;Greek languages&quot;},
	[&quot;grm&quot;] = {&quot;Kota Marudu Talantang&quot;},
	[&quot;gro&quot;] = {&quot;Groma&quot;},
	[&quot;grq&quot;] = {&quot;Gorovu&quot;},
	[&quot;grr&quot;] = {&quot;Taznatit&quot;},
	[&quot;grs&quot;] = {&quot;Gresi&quot;},
	[&quot;grt&quot;] = {&quot;Garo&quot;},
	[&quot;gru&quot;] = {&quot;Kistane&quot;},
	[&quot;grv&quot;] = {&quot;Central Grebo&quot;},
	[&quot;grw&quot;] = {&quot;Gweda&quot;},
	[&quot;grx&quot;] = {&quot;Guriaso&quot;},
	[&quot;gry&quot;] = {&quot;Barclayville Grebo&quot;},
	[&quot;grz&quot;] = {&quot;Guramalum&quot;},
	[&quot;gse&quot;] = {&quot;Ghanaian Sign Language&quot;},
	[&quot;gsg&quot;] = {&quot;German Sign Language&quot;},
	[&quot;gsl&quot;] = {&quot;Gusilay&quot;},
	[&quot;gsm&quot;] = {&quot;Guatemalan Sign Language&quot;},
	[&quot;gsn&quot;] = {&quot;Nema&quot;, &quot;Gusan&quot;},
	[&quot;gso&quot;] = {&quot;Southwest Gbaya&quot;},
	[&quot;gsp&quot;] = {&quot;Wasembo&quot;},
	[&quot;gss&quot;] = {&quot;Greek Sign Language&quot;},
	[&quot;gsw&quot;] = {&quot;Swiss German&quot;, &quot;Alemannic&quot;, &quot;Alsatian&quot;},
	[&quot;gta&quot;] = {&quot;Guató&quot;},
	[&quot;gtu&quot;] = {&quot;Aghu-Tharnggala&quot;},
	[&quot;gua&quot;] = {&quot;Shiki&quot;},
	[&quot;gub&quot;] = {&quot;Guajajára&quot;},
	[&quot;guc&quot;] = {&quot;Wayuu&quot;},
	[&quot;gud&quot;] = {&quot;Yocoboué Dida&quot;},
	[&quot;gue&quot;] = {&quot;Gurindji&quot;},
	[&quot;guf&quot;] = {&quot;Gupapuyngu&quot;},
	[&quot;gug&quot;] = {&quot;Paraguayan Guaraní&quot;},
	[&quot;guh&quot;] = {&quot;Guahibo&quot;},
	[&quot;gui&quot;] = {&quot;Eastern Bolivian Guaraní&quot;},
	[&quot;guk&quot;] = {&quot;Gumuz&quot;},
	[&quot;gul&quot;] = {&quot;Sea Island Creole English&quot;},
	[&quot;gum&quot;] = {&quot;Guambiano&quot;},
	[&quot;gun&quot;] = {&quot;Mbyá Guaraní&quot;},
	[&quot;guo&quot;] = {&quot;Guayabero&quot;},
	[&quot;gup&quot;] = {&quot;Gunwinggu&quot;},
	[&quot;guq&quot;] = {&quot;Aché&quot;},
	[&quot;gur&quot;] = {&quot;Farefare&quot;},
	[&quot;gus&quot;] = {&quot;Guinean Sign Language&quot;},
	[&quot;gut&quot;] = {&quot;Maléku Jaíka&quot;},
	[&quot;guu&quot;] = {&quot;Yanomamö&quot;},
	[&quot;guw&quot;] = {&quot;Gun&quot;},
	[&quot;gux&quot;] = {&quot;Gourmanchéma&quot;},
	[&quot;guz&quot;] = {&quot;Gusii&quot;, &quot;Ekegusii&quot;},
	[&quot;gva&quot;] = {&quot;Guana (Paraguay)&quot;},
	[&quot;gvc&quot;] = {&quot;Guanano&quot;},
	[&quot;gve&quot;] = {&quot;Duwet&quot;},
	[&quot;gvf&quot;] = {&quot;Golin&quot;},
	[&quot;gvj&quot;] = {&quot;Guajá&quot;},
	[&quot;gvl&quot;] = {&quot;Gulay&quot;},
	[&quot;gvm&quot;] = {&quot;Gurmana&quot;},
	[&quot;gvn&quot;] = {&quot;Kuku-Yalanji&quot;},
	[&quot;gvo&quot;] = {&quot;Gavião Do Jiparaná&quot;},
	[&quot;gvp&quot;] = {&quot;Pará Gavião&quot;},
	[&quot;gvr&quot;] = {&quot;Gurung&quot;},
	[&quot;gvs&quot;] = {&quot;Gumawana&quot;},
	[&quot;gvy&quot;] = {&quot;Guyani&quot;},
	[&quot;gwa&quot;] = {&quot;Mbato&quot;},
	[&quot;gwb&quot;] = {&quot;Gwa&quot;},
	[&quot;gwc&quot;] = {&quot;Gawri&quot;, &quot;Kalami&quot;},
	[&quot;gwd&quot;] = {&quot;Gawwada&quot;},
	[&quot;gwe&quot;] = {&quot;Gweno&quot;},
	[&quot;gwf&quot;] = {&quot;Gowro&quot;},
	[&quot;gwg&quot;] = {&quot;Moo&quot;},
	[&quot;gwi&quot;] = {&quot;Gwichʼin&quot;},
	[&quot;gwj&quot;] = {&quot;ǀGwi&quot;},
	[&quot;gwm&quot;] = {&quot;Awngthim&quot;},
	[&quot;gwn&quot;] = {&quot;Gwandara&quot;},
	[&quot;gwr&quot;] = {&quot;Gwere&quot;},
	[&quot;gwt&quot;] = {&quot;Gawar-Bati&quot;},
	[&quot;gwu&quot;] = {&quot;Guwamu&quot;},
	[&quot;gww&quot;] = {&quot;Kwini&quot;},
	[&quot;gwx&quot;] = {&quot;Gua&quot;},
	[&quot;gxx&quot;] = {&quot;Wè Southern&quot;},
	[&quot;gya&quot;] = {&quot;Northwest Gbaya&quot;},
	[&quot;gyb&quot;] = {&quot;Garus&quot;},
	[&quot;gyd&quot;] = {&quot;Kayardild&quot;},
	[&quot;gye&quot;] = {&quot;Gyem&quot;},
	[&quot;gyf&quot;] = {&quot;Gungabula&quot;},
	[&quot;gyg&quot;] = {&quot;Gbayi&quot;},
	[&quot;gyi&quot;] = {&quot;Gyele&quot;},
	[&quot;gyl&quot;] = {&quot;Gayil&quot;},
	[&quot;gym&quot;] = {&quot;Ngäbere&quot;},
	[&quot;gyn&quot;] = {&quot;Guyanese Creole English&quot;},
	[&quot;gyo&quot;] = {&quot;Gyalsumdo&quot;},
	[&quot;gyr&quot;] = {&quot;Guarayu&quot;},
	[&quot;gyy&quot;] = {&quot;Gunya&quot;},
	[&quot;gyz&quot;] = {&quot;Geji&quot;, &quot;Gyaazi&quot;},
	[&quot;gza&quot;] = {&quot;Ganza&quot;},
	[&quot;gzi&quot;] = {&quot;Gazi&quot;},
	[&quot;gzn&quot;] = {&quot;Gane&quot;},
	[&quot;haa&quot;] = {&quot;Han&quot;},
	[&quot;hab&quot;] = {&quot;Hanoi Sign Language&quot;},
	[&quot;hac&quot;] = {&quot;Gurani&quot;},
	[&quot;had&quot;] = {&quot;Hatam&quot;},
	[&quot;hae&quot;] = {&quot;Eastern Oromo&quot;},
	[&quot;haf&quot;] = {&quot;Haiphong Sign Language&quot;},
	[&quot;hag&quot;] = {&quot;Hanga&quot;},
	[&quot;hah&quot;] = {&quot;Hahon&quot;},
	[&quot;hai&quot;] = {&quot;Haida&quot;},
	[&quot;haj&quot;] = {&quot;Hajong&quot;},
	[&quot;hak&quot;] = {&quot;Hakka Chinese&quot;},
	[&quot;hal&quot;] = {&quot;Halang&quot;},
	[&quot;ham&quot;] = {&quot;Hewa&quot;},
	[&quot;han&quot;] = {&quot;Hangaza&quot;},
	[&quot;hao&quot;] = {&quot;Hakö&quot;},
	[&quot;hap&quot;] = {&quot;Hupla&quot;},
	[&quot;haq&quot;] = {&quot;Ha&quot;},
	[&quot;har&quot;] = {&quot;Harari&quot;},
	[&quot;has&quot;] = {&quot;Haisla&quot;},
	[&quot;hav&quot;] = {&quot;Havu&quot;},
	[&quot;haw&quot;] = {&quot;Hawaiian&quot;},
	[&quot;hax&quot;] = {&quot;Southern Haida&quot;},
	[&quot;hay&quot;] = {&quot;Haya&quot;},
	[&quot;haz&quot;] = {&quot;Hazaragi&quot;},
	[&quot;hba&quot;] = {&quot;Hamba&quot;},
	[&quot;hbb&quot;] = {&quot;Huba&quot;},
	[&quot;hbn&quot;] = {&quot;Heiban&quot;},
	[&quot;hbo&quot;] = {&quot;Ancient Hebrew&quot;},
	[&quot;hbu&quot;] = {&quot;Habu&quot;},
	[&quot;hca&quot;] = {&quot;Andaman Creole Hindi&quot;},
	[&quot;hch&quot;] = {&quot;Huichol&quot;},
	[&quot;hdn&quot;] = {&quot;Northern Haida&quot;},
	[&quot;hds&quot;] = {&quot;Honduras Sign Language&quot;},
	[&quot;hdy&quot;] = {&quot;Hadiyya&quot;},
	[&quot;hea&quot;] = {&quot;Northern Qiandong Miao&quot;},
	[&quot;hed&quot;] = {&quot;Herdé&quot;},
	[&quot;heg&quot;] = {&quot;Helong&quot;},
	[&quot;heh&quot;] = {&quot;Hehe&quot;},
	[&quot;hei&quot;] = {&quot;Heiltsuk&quot;},
	[&quot;hem&quot;] = {&quot;Hemba&quot;},
	[&quot;hgm&quot;] = {&quot;Haiǁom&quot;},
	[&quot;hgw&quot;] = {&quot;Haigwai&quot;},
	[&quot;hhi&quot;] = {&quot;Hoia Hoia&quot;},
	[&quot;hhr&quot;] = {&quot;Kerak&quot;},
	[&quot;hhy&quot;] = {&quot;Hoyahoya&quot;},
	[&quot;hia&quot;] = {&quot;Lamang&quot;},
	[&quot;hib&quot;] = {&quot;Hibito&quot;},
	[&quot;hid&quot;] = {&quot;Hidatsa&quot;},
	[&quot;hif&quot;] = {&quot;Фижи Хинди&quot;},
	[&quot;hig&quot;] = {&quot;Kamwe&quot;},
	[&quot;hih&quot;] = {&quot;Pamosu&quot;},
	[&quot;hii&quot;] = {&quot;Hinduri&quot;},
	[&quot;hij&quot;] = {&quot;Hijuk&quot;},
	[&quot;hik&quot;] = {&quot;Seit-Kaitetu&quot;},
	[&quot;hil&quot;] = {&quot;Hiligaynon&quot;},
	[&quot;him&quot;] = {&quot;Himachali languages&quot;, &quot;Western Pahari languages&quot;},
	[&quot;hio&quot;] = {&quot;Tsoa&quot;},
	[&quot;hir&quot;] = {&quot;Himarimã&quot;},
	[&quot;hit&quot;] = {&quot;Hittite&quot;},
	[&quot;hiw&quot;] = {&quot;Hiw&quot;},
	[&quot;hix&quot;] = {&quot;Hixkaryána&quot;},
	[&quot;hji&quot;] = {&quot;Haji&quot;},
	[&quot;hka&quot;] = {&quot;Kahe&quot;},
	[&quot;hke&quot;] = {&quot;Hunde&quot;},
	[&quot;hkh&quot;] = {&quot;Khah&quot;, &quot;Poguli&quot;},
	[&quot;hkk&quot;] = {&quot;Hunjara-Kaina Ke&quot;},
	[&quot;hkn&quot;] = {&quot;Mel-Khaonh&quot;},
	[&quot;hks&quot;] = {&quot;Hong Kong Sign Language&quot;, &quot;Heung Kong Sau Yue&quot;},
	[&quot;hla&quot;] = {&quot;Halia&quot;},
	[&quot;hlb&quot;] = {&quot;Halbi&quot;},
	[&quot;hld&quot;] = {&quot;Halang Doan&quot;},
	[&quot;hle&quot;] = {&quot;Hlersu&quot;},
	[&quot;hlt&quot;] = {&quot;Matu Chin&quot;},
	[&quot;hlu&quot;] = {&quot;Hieroglyphic Luwian&quot;},
	[&quot;hma&quot;] = {&quot;Southern Mashan Hmong&quot;, &quot;Southern Mashan Miao&quot;},
	[&quot;hmb&quot;] = {&quot;Humburi Senni Songhay&quot;},
	[&quot;hmc&quot;] = {&quot;Central Huishui Hmong&quot;, &quot;Central Huishui Miao&quot;},
	[&quot;hmd&quot;] = {&quot;Large Flowery Miao&quot;, &quot;A-hmaos&quot;, &quot;Da-Hua Miao&quot;},
	[&quot;hme&quot;] = {&quot;Eastern Huishui Hmong&quot;, &quot;Eastern Huishui Miao&quot;},
	[&quot;hmf&quot;] = {&quot;Hmong Don&quot;},
	[&quot;hmg&quot;] = {&quot;Southwestern Guiyang Hmong&quot;},
	[&quot;hmh&quot;] = {&quot;Southwestern Huishui Hmong&quot;, &quot;Southwestern Huishui Miao&quot;},
	[&quot;hmi&quot;] = {&quot;Northern Huishui Hmong&quot;, &quot;Northern Huishui Miao&quot;},
	[&quot;hmj&quot;] = {&quot;Ge&quot;, &quot;Gejia&quot;},
	[&quot;hmk&quot;] = {&quot;Maek&quot;},
	[&quot;hml&quot;] = {&quot;Luopohe Hmong&quot;, &quot;Luopohe Miao&quot;},
	[&quot;hmm&quot;] = {&quot;Central Mashan Hmong&quot;, &quot;Central Mashan Miao&quot;},
	[&quot;hmn&quot;] = {&quot;Хмонг&quot;, &quot;Монг&quot;},
	[&quot;hmp&quot;] = {&quot;Northern Mashan Hmong&quot;, &quot;Northern Mashan Miao&quot;},
	[&quot;hmq&quot;] = {&quot;Eastern Qiandong Miao&quot;},
	[&quot;hmr&quot;] = {&quot;Hmar&quot;},
	[&quot;hms&quot;] = {&quot;Southern Qiandong Miao&quot;},
	[&quot;hmt&quot;] = {&quot;Hamtai&quot;},
	[&quot;hmu&quot;] = {&quot;Hamap&quot;},
	[&quot;hmv&quot;] = {&quot;Hmong Dô&quot;},
	[&quot;hmw&quot;] = {&quot;Western Mashan Hmong&quot;, &quot;Western Mashan Miao&quot;},
	[&quot;hmx&quot;] = {&quot;Hmong-Mien languages&quot;},
	[&quot;hmy&quot;] = {&quot;Southern Guiyang Hmong&quot;, &quot;Southern Guiyang Miao&quot;},
	[&quot;hmz&quot;] = {&quot;Hmong Shua&quot;, &quot;Sinicized Miao&quot;},
	[&quot;hna&quot;] = {&quot;Mina (Cameroon)&quot;},
	[&quot;hnd&quot;] = {&quot;Southern Hindko&quot;},
	[&quot;hne&quot;] = {&quot;Chhattisgarhi&quot;},
	[&quot;hng&quot;] = {&quot;Hungu&quot;},
	[&quot;hnh&quot;] = {&quot;ǁAni&quot;},
	[&quot;hni&quot;] = {&quot;Hani&quot;},
	[&quot;hnj&quot;] = {&quot;Hmong Njua&quot;, &quot;Mong Leng&quot;, &quot;Mong Njua&quot;},
	[&quot;hnn&quot;] = {&quot;Hanunoo&quot;},
	[&quot;hno&quot;] = {&quot;Northern Hindko&quot;},
	[&quot;hns&quot;] = {&quot;Карибын Хиндустани&quot;},
	[&quot;hnu&quot;] = {&quot;Hung&quot;},
	[&quot;hoa&quot;] = {&quot;Hoava&quot;},
	[&quot;hob&quot;] = {&quot;Mari (Madang Province)&quot;},
	[&quot;hoc&quot;] = {&quot;Ho&quot;},
	[&quot;hod&quot;] = {&quot;Holma&quot;},
	[&quot;hoe&quot;] = {&quot;Horom&quot;},
	[&quot;hoh&quot;] = {&quot;Hobyót&quot;},
	[&quot;hoi&quot;] = {&quot;Holikachuk&quot;},
	[&quot;hoj&quot;] = {&quot;Hadothi&quot;, &quot;Haroti&quot;},
	[&quot;hok&quot;] = {&quot;Hokan languages&quot;},
	[&quot;hol&quot;] = {&quot;Holu&quot;},
	[&quot;hom&quot;] = {&quot;Homa&quot;},
	[&quot;hoo&quot;] = {&quot;Holoholo&quot;},
	[&quot;hop&quot;] = {&quot;Hopi&quot;},
	[&quot;hor&quot;] = {&quot;Horo&quot;},
	[&quot;hos&quot;] = {&quot;Ho Chi Minh City Sign Language&quot;},
	[&quot;hot&quot;] = {&quot;Hote&quot;, &quot;Malê&quot;},
	[&quot;hov&quot;] = {&quot;Hovongan&quot;},
	[&quot;how&quot;] = {&quot;Honi&quot;},
	[&quot;hoy&quot;] = {&quot;Holiya&quot;},
	[&quot;hoz&quot;] = {&quot;Hozo&quot;},
	[&quot;hpo&quot;] = {&quot;Hpon&quot;},
	[&quot;hps&quot;] = {&quot;Hawai'i Sign Language (HSL)&quot;, &quot;Hawai'i Pidgin Sign Language&quot;},
	[&quot;hra&quot;] = {&quot;Hrangkhol&quot;},
	[&quot;hrc&quot;] = {&quot;Niwer Mil&quot;},
	[&quot;hre&quot;] = {&quot;Hre&quot;},
	[&quot;hrk&quot;] = {&quot;Haruku&quot;},
	[&quot;hrm&quot;] = {&quot;Horned Miao&quot;},
	[&quot;hro&quot;] = {&quot;Haroi&quot;},
	[&quot;hrp&quot;] = {&quot;Nhirrpi&quot;},
	[&quot;hrt&quot;] = {&quot;Hértevin&quot;},
	[&quot;hru&quot;] = {&quot;Hruso&quot;},
	[&quot;hrw&quot;] = {&quot;Warwar Feni&quot;},
	[&quot;hrx&quot;] = {&quot;Hunsrik&quot;},
	[&quot;hrz&quot;] = {&quot;Harzani&quot;},
	[&quot;hsb&quot;] = {&quot;Дээд Сорб&quot;},
	[&quot;hsh&quot;] = {&quot;Hungarian Sign Language&quot;},
	[&quot;hsl&quot;] = {&quot;Hausa Sign Language&quot;},
	[&quot;hsn&quot;] = {&quot;Xiang Chinese&quot;},
	[&quot;hss&quot;] = {&quot;Harsusi&quot;},
	[&quot;hti&quot;] = {&quot;Hoti&quot;},
	[&quot;hto&quot;] = {&quot;Minica Huitoto&quot;},
	[&quot;hts&quot;] = {&quot;Hadza&quot;},
	[&quot;htu&quot;] = {&quot;Hitu&quot;},
	[&quot;htx&quot;] = {&quot;Middle Hittite&quot;},
	[&quot;hub&quot;] = {&quot;Huambisa&quot;},
	[&quot;huc&quot;] = {&quot;ǂHua&quot;, &quot;ǂʼAmkhoe&quot;},
	[&quot;hud&quot;] = {&quot;Huaulu&quot;},
	[&quot;hue&quot;] = {&quot;San Francisco Del Mar Huave&quot;},
	[&quot;huf&quot;] = {&quot;Humene&quot;},
	[&quot;hug&quot;] = {&quot;Huachipaeri&quot;},
	[&quot;huh&quot;] = {&quot;Huilliche&quot;},
	[&quot;hui&quot;] = {&quot;Huli&quot;},
	[&quot;huj&quot;] = {&quot;Northern Guiyang Hmong&quot;, &quot;Northern Guiyang Miao&quot;},
	[&quot;huk&quot;] = {&quot;Hulung&quot;},
	[&quot;hul&quot;] = {&quot;Hula&quot;},
	[&quot;hum&quot;] = {&quot;Hungana&quot;},
	[&quot;huo&quot;] = {&quot;Hu&quot;},
	[&quot;hup&quot;] = {&quot;Hupa&quot;},
	[&quot;huq&quot;] = {&quot;Tsat&quot;},
	[&quot;hur&quot;] = {&quot;Halkomelem&quot;},
	[&quot;hus&quot;] = {&quot;Huastec&quot;},
	[&quot;hut&quot;] = {&quot;Humla&quot;},
	[&quot;huu&quot;] = {&quot;Murui Huitoto&quot;},
	[&quot;huv&quot;] = {&quot;San Mateo Del Mar Huave&quot;},
	[&quot;huw&quot;] = {&quot;Hukumina&quot;},
	[&quot;hux&quot;] = {&quot;Nüpode Huitoto&quot;},
	[&quot;huy&quot;] = {&quot;Hulaulá&quot;},
	[&quot;huz&quot;] = {&quot;Hunzib&quot;},
	[&quot;hvc&quot;] = {&quot;Haitian Vodoun Culture Language&quot;},
	[&quot;hve&quot;] = {&quot;San Dionisio Del Mar Huave&quot;},
	[&quot;hvk&quot;] = {&quot;Haveke&quot;},
	[&quot;hvn&quot;] = {&quot;Sabu&quot;},
	[&quot;hvv&quot;] = {&quot;Santa María Del Mar Huave&quot;},
	[&quot;hwa&quot;] = {&quot;Wané&quot;},
	[&quot;hwc&quot;] = {&quot;Hawai'i Creole English&quot;, &quot;Hawai'i Pidgin&quot;},
	[&quot;hwo&quot;] = {&quot;Hwana&quot;},
	[&quot;hya&quot;] = {&quot;Hya&quot;},
	[&quot;hyw&quot;] = {&quot;Western Armenian&quot;},
	[&quot;hyx&quot;] = {&quot;Armenian (family)&quot;},
	[&quot;iai&quot;] = {&quot;Iaai&quot;},
	[&quot;ian&quot;] = {&quot;Iatmul&quot;},
	[&quot;iar&quot;] = {&quot;Purari&quot;},
	[&quot;iba&quot;] = {&quot;Iban&quot;},
	[&quot;ibb&quot;] = {&quot;Ibibio&quot;},
	[&quot;ibd&quot;] = {&quot;Iwaidja&quot;},
	[&quot;ibe&quot;] = {&quot;Akpes&quot;},
	[&quot;ibg&quot;] = {&quot;Ibanag&quot;},
	[&quot;ibh&quot;] = {&quot;Bih&quot;},
	[&quot;ibl&quot;] = {&quot;Ibaloi&quot;},
	[&quot;ibm&quot;] = {&quot;Agoi&quot;},
	[&quot;ibn&quot;] = {&quot;Ibino&quot;},
	[&quot;ibr&quot;] = {&quot;Ibuoro&quot;},
	[&quot;ibu&quot;] = {&quot;Ibu&quot;},
	[&quot;iby&quot;] = {&quot;Ibani&quot;},
	[&quot;ica&quot;] = {&quot;Ede Ica&quot;},
	[&quot;ich&quot;] = {&quot;Etkywan&quot;},
	[&quot;icl&quot;] = {&quot;Icelandic Sign Language&quot;},
	[&quot;icr&quot;] = {&quot;Islander Creole English&quot;},
	[&quot;ida&quot;] = {&quot;Idakho-Isukha-Tiriki&quot;, &quot;Luidakho-Luisukha-Lutirichi&quot;},
	[&quot;idb&quot;] = {&quot;Indo-Portuguese&quot;},
	[&quot;idc&quot;] = {&quot;Idon&quot;, &quot;Ajiya&quot;},
	[&quot;idd&quot;] = {&quot;Ede Idaca&quot;},
	[&quot;ide&quot;] = {&quot;Idere&quot;},
	[&quot;idi&quot;] = {&quot;Idi&quot;},
	[&quot;idr&quot;] = {&quot;Indri&quot;},
	[&quot;ids&quot;] = {&quot;Idesa&quot;},
	[&quot;idt&quot;] = {&quot;Idaté&quot;},
	[&quot;idu&quot;] = {&quot;Idoma&quot;},
	[&quot;ifa&quot;] = {&quot;Amganad Ifugao&quot;},
	[&quot;ifb&quot;] = {&quot;Batad Ifugao&quot;, &quot;Ayangan Ifugao&quot;},
	[&quot;ife&quot;] = {&quot;Ifè&quot;},
	[&quot;iff&quot;] = {&quot;Ifo&quot;},
	[&quot;ifk&quot;] = {&quot;Tuwali Ifugao&quot;},
	[&quot;ifm&quot;] = {&quot;Teke-Fuumu&quot;},
	[&quot;ifu&quot;] = {&quot;Mayoyao Ifugao&quot;},
	[&quot;ify&quot;] = {&quot;Keley-I Kallahan&quot;},
	[&quot;igb&quot;] = {&quot;Ebira&quot;},
	[&quot;ige&quot;] = {&quot;Igede&quot;},
	[&quot;igg&quot;] = {&quot;Igana&quot;},
	[&quot;igl&quot;] = {&quot;Igala&quot;},
	[&quot;igm&quot;] = {&quot;Kanggape&quot;},
	[&quot;ign&quot;] = {&quot;Ignaciano&quot;},
	[&quot;igo&quot;] = {&quot;Isebe&quot;},
	[&quot;igs&quot;] = {&quot;Interglossa&quot;},
	[&quot;igw&quot;] = {&quot;Igwe&quot;},
	[&quot;ihb&quot;] = {&quot;Iha Based Pidgin&quot;},
	[&quot;ihi&quot;] = {&quot;Ihievbe&quot;},
	[&quot;ihp&quot;] = {&quot;Iha&quot;},
	[&quot;ihw&quot;] = {&quot;Bidhawal&quot;},
	[&quot;iin&quot;] = {&quot;Thiin&quot;},
	[&quot;iir&quot;] = {&quot;Indo-Iranian languages&quot;},
	[&quot;ijc&quot;] = {&quot;Izon&quot;},
	[&quot;ije&quot;] = {&quot;Biseni&quot;},
	[&quot;ijj&quot;] = {&quot;Ede Ije&quot;},
	[&quot;ijn&quot;] = {&quot;Kalabari&quot;},
	[&quot;ijo&quot;] = {&quot;Ijo languages&quot;},
	[&quot;ijs&quot;] = {&quot;Southeast Ijo&quot;},
	[&quot;ike&quot;] = {&quot;Eastern Canadian Inuktitut&quot;},
	[&quot;iki&quot;] = {&quot;Iko&quot;},
	[&quot;ikk&quot;] = {&quot;Ika&quot;},
	[&quot;ikl&quot;] = {&quot;Ikulu&quot;},
	[&quot;iko&quot;] = {&quot;Olulumo-Ikom&quot;},
	[&quot;ikp&quot;] = {&quot;Ikpeshi&quot;},
	[&quot;ikr&quot;] = {&quot;Ikaranggal&quot;},
	[&quot;iks&quot;] = {&quot;Inuit Sign Language&quot;},
	[&quot;ikt&quot;] = {&quot;Inuinnaqtun&quot;, &quot;Western Canadian Inuktitut&quot;},
	[&quot;ikv&quot;] = {&quot;Iku-Gora-Ankwa&quot;},
	[&quot;ikw&quot;] = {&quot;Ikwere&quot;},
	[&quot;ikx&quot;] = {&quot;Ik&quot;},
	[&quot;ikz&quot;] = {&quot;Ikizu&quot;},
	[&quot;ila&quot;] = {&quot;Ile Ape&quot;},
	[&quot;ilb&quot;] = {&quot;Ila&quot;},
	[&quot;ilg&quot;] = {&quot;Garig-Ilgar&quot;},
	[&quot;ili&quot;] = {&quot;Ili Turki&quot;},
	[&quot;ilk&quot;] = {&quot;Ilongot&quot;},
	[&quot;ilm&quot;] = {&quot;Iranun (Malaysia)&quot;},
	[&quot;ilo&quot;] = {&quot;Iloko&quot;},
	[&quot;ilp&quot;] = {&quot;Iranun (Philippines)&quot;},
	[&quot;ils&quot;] = {&quot;International Sign&quot;},
	[&quot;ilu&quot;] = {&quot;Ili'uun&quot;},
	[&quot;ilv&quot;] = {&quot;Ilue&quot;},
	[&quot;ima&quot;] = {&quot;Mala Malasar&quot;},
	[&quot;imi&quot;] = {&quot;Anamgura&quot;},
	[&quot;iml&quot;] = {&quot;Miluk&quot;},
	[&quot;imn&quot;] = {&quot;Imonda&quot;},
	[&quot;imo&quot;] = {&quot;Imbongu&quot;},
	[&quot;imr&quot;] = {&quot;Imroing&quot;},
	[&quot;ims&quot;] = {&quot;Marsian&quot;},
	[&quot;imy&quot;] = {&quot;Milyan&quot;},
	[&quot;inb&quot;] = {&quot;Inga&quot;},
	[&quot;inc&quot;] = {&quot;Indic languages&quot;},
	[&quot;ine&quot;] = {&quot;Indo-European languages&quot;},
	[&quot;ing&quot;] = {&quot;Degexit'an&quot;},
	[&quot;inh&quot;] = {&quot;Ингуш&quot;},
	[&quot;inj&quot;] = {&quot;Jungle Inga&quot;},
	[&quot;inl&quot;] = {&quot;Indonesian Sign Language&quot;},
	[&quot;inm&quot;] = {&quot;Minaean&quot;},
	[&quot;inn&quot;] = {&quot;Isinai&quot;},
	[&quot;ino&quot;] = {&quot;Inoke-Yate&quot;},
	[&quot;inp&quot;] = {&quot;Iñapari&quot;},
	[&quot;ins&quot;] = {&quot;Indian Sign Language&quot;},
	[&quot;int&quot;] = {&quot;Intha&quot;},
	[&quot;inz&quot;] = {&quot;Ineseño&quot;},
	[&quot;ior&quot;] = {&quot;Inor&quot;},
	[&quot;iou&quot;] = {&quot;Tuma-Irumu&quot;},
	[&quot;iow&quot;] = {&quot;Iowa-Oto&quot;},
	[&quot;ipi&quot;] = {&quot;Ipili&quot;},
	[&quot;ipo&quot;] = {&quot;Ipiko&quot;},
	[&quot;iqu&quot;] = {&quot;Iquito&quot;},
	[&quot;iqw&quot;] = {&quot;Ikwo&quot;},
	[&quot;ira&quot;] = {&quot;Iranian languages&quot;},
	[&quot;ire&quot;] = {&quot;Iresim&quot;},
	[&quot;irh&quot;] = {&quot;Irarutu&quot;},
	[&quot;iri&quot;] = {&quot;Rigwe&quot;, &quot;Irigwe&quot;},
	[&quot;irk&quot;] = {&quot;Iraqw&quot;},
	[&quot;irn&quot;] = {&quot;Irántxe&quot;},
	[&quot;iro&quot;] = {&quot;Iroquoian languages&quot;},
	[&quot;irr&quot;] = {&quot;Ir&quot;},
	[&quot;iru&quot;] = {&quot;Irula&quot;},
	[&quot;irx&quot;] = {&quot;Kamberau&quot;},
	[&quot;iry&quot;] = {&quot;Iraya&quot;},
	[&quot;isa&quot;] = {&quot;Isabi&quot;},
	[&quot;isc&quot;] = {&quot;Isconahua&quot;},
	[&quot;isd&quot;] = {&quot;Isnag&quot;},
	[&quot;ise&quot;] = {&quot;Italian Sign Language&quot;},
	[&quot;isg&quot;] = {&quot;Irish Sign Language&quot;},
	[&quot;ish&quot;] = {&quot;Esan&quot;},
	[&quot;isi&quot;] = {&quot;Nkem-Nkum&quot;},
	[&quot;isk&quot;] = {&quot;Ishkashimi&quot;},
	[&quot;ism&quot;] = {&quot;Masimasi&quot;},
	[&quot;isn&quot;] = {&quot;Isanzu&quot;},
	[&quot;iso&quot;] = {&quot;Isoko&quot;},
	[&quot;isr&quot;] = {&quot;Israeli Sign Language&quot;},
	[&quot;ist&quot;] = {&quot;Istriot&quot;},
	[&quot;isu&quot;] = {&quot;Isu (Menchum Division)&quot;},
	[&quot;itb&quot;] = {&quot;Binongan Itneg&quot;},
	[&quot;itc&quot;] = {&quot;Italic languages&quot;},
	[&quot;itd&quot;] = {&quot;Southern Tidung&quot;},
	[&quot;ite&quot;] = {&quot;Itene&quot;},
	[&quot;iti&quot;] = {&quot;Inlaod Itneg&quot;},
	[&quot;itk&quot;] = {&quot;Judeo-Italian&quot;},
	[&quot;itl&quot;] = {&quot;Itelmen&quot;},
	[&quot;itm&quot;] = {&quot;Itu Mbon Uzo&quot;},
	[&quot;ito&quot;] = {&quot;Itonama&quot;},
	[&quot;itr&quot;] = {&quot;Iteri&quot;},
	[&quot;its&quot;] = {&quot;Isekiri&quot;},
	[&quot;itt&quot;] = {&quot;Maeng Itneg&quot;},
	[&quot;itv&quot;] = {&quot;Itawit&quot;},
	[&quot;itw&quot;] = {&quot;Ito&quot;},
	[&quot;itx&quot;] = {&quot;Itik&quot;},
	[&quot;ity&quot;] = {&quot;Moyadan Itneg&quot;},
	[&quot;itz&quot;] = {&quot;Itzá&quot;},
	[&quot;ium&quot;] = {&quot;Iu Mien&quot;},
	[&quot;ivb&quot;] = {&quot;Ibatan&quot;},
	[&quot;ivv&quot;] = {&quot;Ivatan&quot;},
	[&quot;iwk&quot;] = {&quot;I-Wak&quot;},
	[&quot;iwm&quot;] = {&quot;Iwam&quot;},
	[&quot;iwo&quot;] = {&quot;Iwur&quot;},
	[&quot;iws&quot;] = {&quot;Sepik Iwam&quot;},
	[&quot;ixc&quot;] = {&quot;Ixcatec&quot;},
	[&quot;ixl&quot;] = {&quot;Ixil&quot;},
	[&quot;iya&quot;] = {&quot;Iyayu&quot;},
	[&quot;iyo&quot;] = {&quot;Mesaka&quot;},
	[&quot;iyx&quot;] = {&quot;Yaka (Congo)&quot;},
	[&quot;izh&quot;] = {&quot;Ingrian&quot;},
	[&quot;izr&quot;] = {&quot;Izere&quot;},
	[&quot;izz&quot;] = {&quot;Izii&quot;},
	[&quot;jaa&quot;] = {&quot;Jamamadí&quot;},
	[&quot;jab&quot;] = {&quot;Hyam&quot;},
	[&quot;jac&quot;] = {&quot;Popti'&quot;, &quot;Jakalteko&quot;},
	[&quot;jad&quot;] = {&quot;Jahanka&quot;},
	[&quot;jae&quot;] = {&quot;Yabem&quot;},
	[&quot;jaf&quot;] = {&quot;Jara&quot;},
	[&quot;jah&quot;] = {&quot;Jah Hut&quot;},
	[&quot;jaj&quot;] = {&quot;Zazao&quot;},
	[&quot;jak&quot;] = {&quot;Jakun&quot;},
	[&quot;jal&quot;] = {&quot;Yalahatan&quot;},
	[&quot;jam&quot;] = {&quot;Ямайкын Креол&quot;},
	[&quot;jan&quot;] = {&quot;Jandai&quot;},
	[&quot;jao&quot;] = {&quot;Yanyuwa&quot;},
	[&quot;jaq&quot;] = {&quot;Yaqay&quot;},
	[&quot;jas&quot;] = {&quot;New Caledonian Javanese&quot;},
	[&quot;jat&quot;] = {&quot;Jakati&quot;},
	[&quot;jau&quot;] = {&quot;Yaur&quot;},
	[&quot;jax&quot;] = {&quot;Jambi Malay&quot;},
	[&quot;jay&quot;] = {&quot;Yan-nhangu&quot;, &quot;Nhangu&quot;},
	[&quot;jaz&quot;] = {&quot;Jawe&quot;},
	[&quot;jbe&quot;] = {&quot;Judeo-Berber&quot;},
	[&quot;jbi&quot;] = {&quot;Badjiri&quot;},
	[&quot;jbj&quot;] = {&quot;Arandai&quot;},
	[&quot;jbk&quot;] = {&quot;Barikewa&quot;},
	[&quot;jbm&quot;] = {&quot;Bijim&quot;},
	[&quot;jbn&quot;] = {&quot;Nafusi&quot;},
	[&quot;jbo&quot;] = {&quot;Lojban&quot;},
	[&quot;jbr&quot;] = {&quot;Jofotek-Bromnya&quot;},
	[&quot;jbt&quot;] = {&quot;Jabutí&quot;},
	[&quot;jbu&quot;] = {&quot;Jukun Takum&quot;},
	[&quot;jbw&quot;] = {&quot;Yawijibaya&quot;},
	[&quot;jcs&quot;] = {&quot;Jamaican Country Sign Language&quot;},
	[&quot;jct&quot;] = {&quot;Krymchak&quot;},
	[&quot;jda&quot;] = {&quot;Jad&quot;},
	[&quot;jdg&quot;] = {&quot;Jadgali&quot;},
	[&quot;jdt&quot;] = {&quot;Judeo-Tat&quot;},
	[&quot;jeb&quot;] = {&quot;Jebero&quot;},
	[&quot;jee&quot;] = {&quot;Jerung&quot;},
	[&quot;jeh&quot;] = {&quot;Jeh&quot;},
	[&quot;jei&quot;] = {&quot;Yei&quot;},
	[&quot;jek&quot;] = {&quot;Jeri Kuo&quot;},
	[&quot;jel&quot;] = {&quot;Yelmek&quot;},
	[&quot;jen&quot;] = {&quot;Dza&quot;},
	[&quot;jer&quot;] = {&quot;Jere&quot;},
	[&quot;jet&quot;] = {&quot;Manem&quot;},
	[&quot;jeu&quot;] = {&quot;Jonkor Bourmataguil&quot;},
	[&quot;jgb&quot;] = {&quot;Ngbee&quot;},
	[&quot;jge&quot;] = {&quot;Judeo-Georgian&quot;},
	[&quot;jgk&quot;] = {&quot;Gwak&quot;},
	[&quot;jgo&quot;] = {&quot;Ngomba&quot;},
	[&quot;jhi&quot;] = {&quot;Jehai&quot;},
	[&quot;jhs&quot;] = {&quot;Jhankot Sign Language&quot;},
	[&quot;jia&quot;] = {&quot;Jina&quot;},
	[&quot;jib&quot;] = {&quot;Jibu&quot;},
	[&quot;jic&quot;] = {&quot;Tol&quot;},
	[&quot;jid&quot;] = {&quot;Bu (Kaduna State)&quot;},
	[&quot;jie&quot;] = {&quot;Jilbe&quot;},
	[&quot;jig&quot;] = {&quot;Jingulu&quot;, &quot;Djingili&quot;},
	[&quot;jih&quot;] = {&quot;sTodsde&quot;, &quot;Shangzhai&quot;},
	[&quot;jii&quot;] = {&quot;Jiiddu&quot;},
	[&quot;jil&quot;] = {&quot;Jilim&quot;},
	[&quot;jim&quot;] = {&quot;Jimi (Cameroon)&quot;},
	[&quot;jio&quot;] = {&quot;Jiamao&quot;},
	[&quot;jiq&quot;] = {&quot;Guanyinqiao&quot;, &quot;Lavrung&quot;},
	[&quot;jit&quot;] = {&quot;Jita&quot;},
	[&quot;jiu&quot;] = {&quot;Youle Jinuo&quot;},
	[&quot;jiv&quot;] = {&quot;Shuar&quot;},
	[&quot;jiy&quot;] = {&quot;Buyuan Jinuo&quot;},
	[&quot;jje&quot;] = {&quot;Jejueo&quot;},
	[&quot;jjr&quot;] = {&quot;Bankal&quot;},
	[&quot;jka&quot;] = {&quot;Kaera&quot;},
	[&quot;jkm&quot;] = {&quot;Mobwa Karen&quot;},
	[&quot;jko&quot;] = {&quot;Kubo&quot;},
	[&quot;jkp&quot;] = {&quot;Paku Karen&quot;},
	[&quot;jkr&quot;] = {&quot;Koro (India)&quot;},
	[&quot;jks&quot;] = {&quot;Amami Koniya Sign Language&quot;},
	[&quot;jku&quot;] = {&quot;Labir&quot;},
	[&quot;jle&quot;] = {&quot;Ngile&quot;},
	[&quot;jls&quot;] = {&quot;Jamaican Sign Language&quot;},
	[&quot;jma&quot;] = {&quot;Dima&quot;},
	[&quot;jmb&quot;] = {&quot;Zumbun&quot;},
	[&quot;jmc&quot;] = {&quot;Machame&quot;},
	[&quot;jmd&quot;] = {&quot;Yamdena&quot;},
	[&quot;jmi&quot;] = {&quot;Jimi (Nigeria)&quot;},
	[&quot;jml&quot;] = {&quot;Jumli&quot;},
	[&quot;jmn&quot;] = {&quot;Makuri Naga&quot;},
	[&quot;jmr&quot;] = {&quot;Kamara&quot;},
	[&quot;jms&quot;] = {&quot;Mashi (Nigeria)&quot;},
	[&quot;jmw&quot;] = {&quot;Mouwase&quot;},
	[&quot;jmx&quot;] = {&quot;Western Juxtlahuaca Mixtec&quot;},
	[&quot;jna&quot;] = {&quot;Jangshung&quot;},
	[&quot;jnd&quot;] = {&quot;Jandavra&quot;},
	[&quot;jng&quot;] = {&quot;Yangman&quot;},
	[&quot;jni&quot;] = {&quot;Janji&quot;},
	[&quot;jnj&quot;] = {&quot;Yemsa&quot;},
	[&quot;jnl&quot;] = {&quot;Rawat&quot;},
	[&quot;jns&quot;] = {&quot;Jaunsari&quot;},
	[&quot;job&quot;] = {&quot;Joba&quot;},
	[&quot;jod&quot;] = {&quot;Wojenaka&quot;},
	[&quot;jog&quot;] = {&quot;Jogi&quot;},
	[&quot;jor&quot;] = {&quot;Jorá&quot;},
	[&quot;jos&quot;] = {&quot;Jordanian Sign Language&quot;},
	[&quot;jow&quot;] = {&quot;Jowulu&quot;},
	[&quot;jpa&quot;] = {&quot;Jewish Palestinian Aramaic&quot;},
	[&quot;jpr&quot;] = {&quot;Judeo-Persian&quot;},
	[&quot;jpx&quot;] = {&quot;Japanese (family)&quot;},
	[&quot;jqr&quot;] = {&quot;Jaqaru&quot;},
	[&quot;jra&quot;] = {&quot;Jarai&quot;},
	[&quot;jrb&quot;] = {&quot;Judeo-Arabic&quot;},
	[&quot;jrr&quot;] = {&quot;Jiru&quot;},
	[&quot;jrt&quot;] = {&quot;Jakattoe&quot;},
	[&quot;jru&quot;] = {&quot;Japrería&quot;},
	[&quot;jsl&quot;] = {&quot;Japanese Sign Language&quot;},
	[&quot;jua&quot;] = {&quot;Júma&quot;},
	[&quot;jub&quot;] = {&quot;Wannu&quot;},
	[&quot;juc&quot;] = {&quot;Jurchen&quot;},
	[&quot;jud&quot;] = {&quot;Worodougou&quot;},
	[&quot;juh&quot;] = {&quot;Hõne&quot;},
	[&quot;jui&quot;] = {&quot;Ngadjuri&quot;},
	[&quot;juk&quot;] = {&quot;Wapan&quot;},
	[&quot;jul&quot;] = {&quot;Jirel&quot;},
	[&quot;jum&quot;] = {&quot;Jumjum&quot;},
	[&quot;jun&quot;] = {&quot;Juang&quot;},
	[&quot;juo&quot;] = {&quot;Jiba&quot;},
	[&quot;jup&quot;] = {&quot;Hupdë&quot;},
	[&quot;jur&quot;] = {&quot;Jurúna&quot;},
	[&quot;jus&quot;] = {&quot;Jumla Sign Language&quot;},
	[&quot;jut&quot;] = {&quot;Jutish&quot;},
	[&quot;juu&quot;] = {&quot;Ju&quot;},
	[&quot;juw&quot;] = {&quot;Wãpha&quot;},
	[&quot;juy&quot;] = {&quot;Juray&quot;},
	[&quot;jvd&quot;] = {&quot;Javindo&quot;},
	[&quot;jvn&quot;] = {&quot;Caribbean Javanese&quot;},
	[&quot;jwi&quot;] = {&quot;Jwira-Pepesa&quot;},
	[&quot;jya&quot;] = {&quot;Jiarong&quot;},
	[&quot;jye&quot;] = {&quot;Judeo-Yemeni Arabic&quot;},
	[&quot;jyy&quot;] = {&quot;Jaya&quot;},
	[&quot;kaa&quot;] = {&quot;Кара-Калпак&quot;, &quot;Каракалпак&quot;},
	[&quot;kab&quot;] = {&quot;Kabyle&quot;},
	[&quot;kac&quot;] = {&quot;Kachin&quot;, &quot;Jingpho&quot;},
	[&quot;kad&quot;] = {&quot;Adara&quot;},
	[&quot;kae&quot;] = {&quot;Ketangalan&quot;},
	[&quot;kaf&quot;] = {&quot;Katso&quot;},
	[&quot;kag&quot;] = {&quot;Kajaman&quot;},
	[&quot;kah&quot;] = {&quot;Kara (Central African Republic)&quot;},
	[&quot;kai&quot;] = {&quot;Karekare&quot;},
	[&quot;kaj&quot;] = {&quot;Jju&quot;},
	[&quot;kak&quot;] = {&quot;Kalanguya&quot;, &quot;Kayapa Kallahan&quot;},
	[&quot;kam&quot;] = {&quot;Kamba (Kenya)&quot;},
	[&quot;kao&quot;] = {&quot;Xaasongaxango&quot;},
	[&quot;kap&quot;] = {&quot;Bezhta&quot;},
	[&quot;kaq&quot;] = {&quot;Capanahua&quot;},
	[&quot;kar&quot;] = {&quot;Karen languages&quot;},
	[&quot;kav&quot;] = {&quot;Katukína&quot;},
	[&quot;kaw&quot;] = {&quot;Кави&quot;},
	[&quot;kax&quot;] = {&quot;Kao&quot;},
	[&quot;kay&quot;] = {&quot;Kamayurá&quot;},
	[&quot;kba&quot;] = {&quot;Kalarko&quot;},
	[&quot;kbb&quot;] = {&quot;Kaxuiâna&quot;},
	[&quot;kbc&quot;] = {&quot;Kadiwéu&quot;},
	[&quot;kbd&quot;] = {&quot;Кабард&quot;},
	[&quot;kbe&quot;] = {&quot;Kanju&quot;},
	[&quot;kbg&quot;] = {&quot;Khamba&quot;},
	[&quot;kbh&quot;] = {&quot;Camsá&quot;},
	[&quot;kbi&quot;] = {&quot;Kaptiau&quot;},
	[&quot;kbj&quot;] = {&quot;Kari&quot;},
	[&quot;kbk&quot;] = {&quot;Grass Koiari&quot;},
	[&quot;kbl&quot;] = {&quot;Kanembu&quot;},
	[&quot;kbm&quot;] = {&quot;Iwal&quot;},
	[&quot;kbn&quot;] = {&quot;Kare (Central African Republic)&quot;},
	[&quot;kbo&quot;] = {&quot;Keliko&quot;},
	[&quot;kbp&quot;] = {&quot;Kabiyè&quot;},
	[&quot;kbq&quot;] = {&quot;Kamano&quot;},
	[&quot;kbr&quot;] = {&quot;Kafa&quot;},
	[&quot;kbs&quot;] = {&quot;Kande&quot;},
	[&quot;kbt&quot;] = {&quot;Abadi&quot;},
	[&quot;kbu&quot;] = {&quot;Kabutra&quot;},
	[&quot;kbv&quot;] = {&quot;Dera (Indonesia)&quot;},
	[&quot;kbw&quot;] = {&quot;Kaiep&quot;},
	[&quot;kbx&quot;] = {&quot;Ap Ma&quot;},
	[&quot;kby&quot;] = {&quot;Manga Kanuri&quot;},
	[&quot;kbz&quot;] = {&quot;Duhwa&quot;},
	[&quot;kca&quot;] = {&quot;Khanty&quot;},
	[&quot;kcb&quot;] = {&quot;Kawacha&quot;},
	[&quot;kcc&quot;] = {&quot;Lubila&quot;},
	[&quot;kcd&quot;] = {&quot;Ngkâlmpw Kanum&quot;},
	[&quot;kce&quot;] = {&quot;Kaivi&quot;},
	[&quot;kcf&quot;] = {&quot;Ukaan&quot;},
	[&quot;kcg&quot;] = {&quot;Tyap&quot;},
	[&quot;kch&quot;] = {&quot;Vono&quot;},
	[&quot;kci&quot;] = {&quot;Kamantan&quot;},
	[&quot;kcj&quot;] = {&quot;Kobiana&quot;},
	[&quot;kck&quot;] = {&quot;Kalanga&quot;},
	[&quot;kcl&quot;] = {&quot;Kela (Papua New Guinea)&quot;, &quot;Kala&quot;},
	[&quot;kcm&quot;] = {&quot;Gula (Central African Republic)&quot;},
	[&quot;kcn&quot;] = {&quot;Nubi&quot;},
	[&quot;kco&quot;] = {&quot;Kinalakna&quot;},
	[&quot;kcp&quot;] = {&quot;Kanga&quot;},
	[&quot;kcq&quot;] = {&quot;Kamo&quot;},
	[&quot;kcr&quot;] = {&quot;Katla&quot;},
	[&quot;kcs&quot;] = {&quot;Koenoem&quot;},
	[&quot;kct&quot;] = {&quot;Kaian&quot;},
	[&quot;kcu&quot;] = {&quot;Kami (Tanzania)&quot;},
	[&quot;kcv&quot;] = {&quot;Kete&quot;},
	[&quot;kcw&quot;] = {&quot;Kabwari&quot;},
	[&quot;kcx&quot;] = {&quot;Kachama-Ganjule&quot;},
	[&quot;kcy&quot;] = {&quot;Korandje&quot;},
	[&quot;kcz&quot;] = {&quot;Konongo&quot;},
	[&quot;kda&quot;] = {&quot;Worimi&quot;},
	[&quot;kdc&quot;] = {&quot;Kutu&quot;},
	[&quot;kdd&quot;] = {&quot;Yankunytjatjara&quot;},
	[&quot;kde&quot;] = {&quot;Makonde&quot;},
	[&quot;kdf&quot;] = {&quot;Mamusi&quot;},
	[&quot;kdg&quot;] = {&quot;Seba&quot;},
	[&quot;kdh&quot;] = {&quot;Tem&quot;},
	[&quot;kdi&quot;] = {&quot;Kumam&quot;},
	[&quot;kdj&quot;] = {&quot;Karamojong&quot;},
	[&quot;kdk&quot;] = {&quot;Numèè&quot;, &quot;Kwényi&quot;},
	[&quot;kdl&quot;] = {&quot;Tsikimba&quot;},
	[&quot;kdm&quot;] = {&quot;Kagoma&quot;},
	[&quot;kdn&quot;] = {&quot;Kunda&quot;},
	[&quot;kdo&quot;] = {&quot;Kordofanian languages&quot;},
	[&quot;kdp&quot;] = {&quot;Kaningdon-Nindem&quot;},
	[&quot;kdq&quot;] = {&quot;Koch&quot;},
	[&quot;kdr&quot;] = {&quot;Karaim&quot;},
	[&quot;kdt&quot;] = {&quot;Kuy&quot;},
	[&quot;kdu&quot;] = {&quot;Kadaru&quot;},
	[&quot;kdw&quot;] = {&quot;Koneraw&quot;},
	[&quot;kdx&quot;] = {&quot;Kam&quot;},
	[&quot;kdy&quot;] = {&quot;Keder&quot;, &quot;Keijar&quot;},
	[&quot;kdz&quot;] = {&quot;Kwaja&quot;},
	[&quot;kea&quot;] = {&quot;Kabuverdianu&quot;},
	[&quot;keb&quot;] = {&quot;Kélé&quot;},
	[&quot;kec&quot;] = {&quot;Keiga&quot;},
	[&quot;ked&quot;] = {&quot;Kerewe&quot;},
	[&quot;kee&quot;] = {&quot;Eastern Keres&quot;},
	[&quot;kef&quot;] = {&quot;Kpessi&quot;},
	[&quot;keg&quot;] = {&quot;Tese&quot;},
	[&quot;keh&quot;] = {&quot;Keak&quot;},
	[&quot;kei&quot;] = {&quot;Kei&quot;},
	[&quot;kej&quot;] = {&quot;Kadar&quot;},
	[&quot;kek&quot;] = {&quot;Kekchí&quot;},
	[&quot;kel&quot;] = {&quot;Kela (Democratic Republic of Congo)&quot;},
	[&quot;kem&quot;] = {&quot;Kemak&quot;},
	[&quot;ken&quot;] = {&quot;Kenyang&quot;},
	[&quot;keo&quot;] = {&quot;Kakwa&quot;},
	[&quot;kep&quot;] = {&quot;Kaikadi&quot;},
	[&quot;keq&quot;] = {&quot;Kamar&quot;},
	[&quot;ker&quot;] = {&quot;Kera&quot;},
	[&quot;kes&quot;] = {&quot;Kugbo&quot;},
	[&quot;ket&quot;] = {&quot;Ket&quot;},
	[&quot;keu&quot;] = {&quot;Akebu&quot;},
	[&quot;kev&quot;] = {&quot;Kanikkaran&quot;},
	[&quot;kew&quot;] = {&quot;West Kewa&quot;},
	[&quot;kex&quot;] = {&quot;Kukna&quot;},
	[&quot;key&quot;] = {&quot;Kupia&quot;},
	[&quot;kez&quot;] = {&quot;Kukele&quot;},
	[&quot;kfa&quot;] = {&quot;Kodava&quot;},
	[&quot;kfb&quot;] = {&quot;Northwestern Kolami&quot;},
	[&quot;kfc&quot;] = {&quot;Konda-Dora&quot;},
	[&quot;kfd&quot;] = {&quot;Korra Koraga&quot;},
	[&quot;kfe&quot;] = {&quot;Kota (India)&quot;},
	[&quot;kff&quot;] = {&quot;Koya&quot;},
	[&quot;kfg&quot;] = {&quot;Kudiya&quot;},
	[&quot;kfh&quot;] = {&quot;Kurichiya&quot;},
	[&quot;kfi&quot;] = {&quot;Kannada Kurumba&quot;},
	[&quot;kfj&quot;] = {&quot;Kemiehua&quot;},
	[&quot;kfk&quot;] = {&quot;Kinnauri&quot;},
	[&quot;kfl&quot;] = {&quot;Kung&quot;},
	[&quot;kfm&quot;] = {&quot;Khunsari&quot;},
	[&quot;kfn&quot;] = {&quot;Kuk&quot;},
	[&quot;kfo&quot;] = {&quot;Koro (Côte d'Ivoire)&quot;},
	[&quot;kfp&quot;] = {&quot;Korwa&quot;},
	[&quot;kfq&quot;] = {&quot;Korku&quot;},
	[&quot;kfr&quot;] = {&quot;Kachhi&quot;, &quot;Kutchi&quot;},
	[&quot;kfs&quot;] = {&quot;Bilaspuri&quot;},
	[&quot;kft&quot;] = {&quot;Kanjari&quot;},
	[&quot;kfu&quot;] = {&quot;Katkari&quot;},
	[&quot;kfv&quot;] = {&quot;Kurmukar&quot;},
	[&quot;kfw&quot;] = {&quot;Kharam Naga&quot;},
	[&quot;kfx&quot;] = {&quot;Kullu Pahari&quot;},
	[&quot;kfy&quot;] = {&quot;Kumaoni&quot;},
	[&quot;kfz&quot;] = {&quot;Koromfé&quot;},
	[&quot;kga&quot;] = {&quot;Koyaga&quot;},
	[&quot;kgb&quot;] = {&quot;Kawe&quot;},
	[&quot;kge&quot;] = {&quot;Komering&quot;},
	[&quot;kgf&quot;] = {&quot;Kube&quot;},
	[&quot;kgg&quot;] = {&quot;Kusunda&quot;},
	[&quot;kgi&quot;] = {&quot;Selangor Sign Language&quot;},
	[&quot;kgj&quot;] = {&quot;Gamale Kham&quot;},
	[&quot;kgk&quot;] = {&quot;Kaiwá&quot;},
	[&quot;kgl&quot;] = {&quot;Kunggari&quot;},
	[&quot;kgm&quot;] = {&quot;Karipúna&quot;},
	[&quot;kgn&quot;] = {&quot;Karingani&quot;},
	[&quot;kgo&quot;] = {&quot;Krongo&quot;},
	[&quot;kgp&quot;] = {&quot;Kaingang&quot;},
	[&quot;kgq&quot;] = {&quot;Kamoro&quot;},
	[&quot;kgr&quot;] = {&quot;Abun&quot;},
	[&quot;kgs&quot;] = {&quot;Kumbainggar&quot;},
	[&quot;kgt&quot;] = {&quot;Somyev&quot;},
	[&quot;kgu&quot;] = {&quot;Kobol&quot;},
	[&quot;kgv&quot;] = {&quot;Karas&quot;},
	[&quot;kgw&quot;] = {&quot;Karon Dori&quot;},
	[&quot;kgx&quot;] = {&quot;Kamaru&quot;},
	[&quot;kgy&quot;] = {&quot;Kyerung&quot;},
	[&quot;kha&quot;] = {&quot;Khasi&quot;},
	[&quot;khb&quot;] = {&quot;Lü&quot;},
	[&quot;khc&quot;] = {&quot;Tukang Besi North&quot;},
	[&quot;khd&quot;] = {&quot;Bädi Kanum&quot;},
	[&quot;khe&quot;] = {&quot;Korowai&quot;},
	[&quot;khf&quot;] = {&quot;Khuen&quot;},
	[&quot;khg&quot;] = {&quot;Khams Tibetan&quot;},
	[&quot;khh&quot;] = {&quot;Kehu&quot;},
	[&quot;khi&quot;] = {&quot;Khoisan languages&quot;},
	[&quot;khj&quot;] = {&quot;Kuturmi&quot;},
	[&quot;khk&quot;] = {&quot;Halh Mongolian&quot;},
	[&quot;khl&quot;] = {&quot;Lusi&quot;},
	[&quot;khn&quot;] = {&quot;Khandesi&quot;},
	[&quot;kho&quot;] = {&quot;Khotanese&quot;, &quot;Sakan&quot;},
	[&quot;khp&quot;] = {&quot;Kapori&quot;, &quot;Kapauri&quot;},
	[&quot;khq&quot;] = {&quot;Koyra Chiini Songhay&quot;},
	[&quot;khr&quot;] = {&quot;Kharia&quot;},
	[&quot;khs&quot;] = {&quot;Kasua&quot;},
	[&quot;kht&quot;] = {&quot;Khamti&quot;},
	[&quot;khu&quot;] = {&quot;Nkhumbi&quot;},
	[&quot;khv&quot;] = {&quot;Khvarshi&quot;},
	[&quot;khw&quot;] = {&quot;Ховар&quot;},
	[&quot;khx&quot;] = {&quot;Kanu&quot;},
	[&quot;khy&quot;] = {&quot;Kele (Democratic Republic of Congo)&quot;},
	[&quot;khz&quot;] = {&quot;Keapara&quot;},
	[&quot;kia&quot;] = {&quot;Kim&quot;},
	[&quot;kib&quot;] = {&quot;Koalib&quot;},
	[&quot;kic&quot;] = {&quot;Kickapoo&quot;},
	[&quot;kid&quot;] = {&quot;Koshin&quot;},
	[&quot;kie&quot;] = {&quot;Kibet&quot;},
	[&quot;kif&quot;] = {&quot;Eastern Parbate Kham&quot;},
	[&quot;kig&quot;] = {&quot;Kimaama&quot;, &quot;Kimaghima&quot;},
	[&quot;kih&quot;] = {&quot;Kilmeri&quot;},
	[&quot;kii&quot;] = {&quot;Kitsai&quot;},
	[&quot;kij&quot;] = {&quot;Kilivila&quot;},
	[&quot;kil&quot;] = {&quot;Kariya&quot;},
	[&quot;kim&quot;] = {&quot;Karagas&quot;},
	[&quot;kio&quot;] = {&quot;Kiowa&quot;},
	[&quot;kip&quot;] = {&quot;Sheshi Kham&quot;},
	[&quot;kiq&quot;] = {&quot;Kosadle&quot;, &quot;Kosare&quot;},
	[&quot;kis&quot;] = {&quot;Kis&quot;},
	[&quot;kit&quot;] = {&quot;Agob&quot;},
	[&quot;kiu&quot;] = {&quot;Kirmanjki (individual language)&quot;},
	[&quot;kiv&quot;] = {&quot;Kimbu&quot;},
	[&quot;kiw&quot;] = {&quot;Northeast Kiwai&quot;},
	[&quot;kix&quot;] = {&quot;Khiamniungan Naga&quot;},
	[&quot;kiy&quot;] = {&quot;Kirikiri&quot;},
	[&quot;kiz&quot;] = {&quot;Kisi&quot;},
	[&quot;kja&quot;] = {&quot;Mlap&quot;},
	[&quot;kjb&quot;] = {&quot;Q'anjob'al&quot;, &quot;Kanjobal&quot;},
	[&quot;kjc&quot;] = {&quot;Coastal Konjo&quot;},
	[&quot;kjd&quot;] = {&quot;Southern Kiwai&quot;},
	[&quot;kje&quot;] = {&quot;Kisar&quot;},
	[&quot;kjg&quot;] = {&quot;Khmu&quot;},
	[&quot;kjh&quot;] = {&quot;Khakas&quot;},
	[&quot;kji&quot;] = {&quot;Zabana&quot;},
	[&quot;kjj&quot;] = {&quot;Khinalugh&quot;},
	[&quot;kjk&quot;] = {&quot;Highland Konjo&quot;},
	[&quot;kjl&quot;] = {&quot;Western Parbate Kham&quot;},
	[&quot;kjm&quot;] = {&quot;Kháng&quot;},
	[&quot;kjn&quot;] = {&quot;Kunjen&quot;},
	[&quot;kjo&quot;] = {&quot;Harijan Kinnauri&quot;},
	[&quot;kjp&quot;] = {&quot;Pwo Eastern Karen&quot;},
	[&quot;kjq&quot;] = {&quot;Western Keres&quot;},
	[&quot;kjr&quot;] = {&quot;Kurudu&quot;},
	[&quot;kjs&quot;] = {&quot;East Kewa&quot;},
	[&quot;kjt&quot;] = {&quot;Phrae Pwo Karen&quot;},
	[&quot;kju&quot;] = {&quot;Kashaya&quot;},
	[&quot;kjv&quot;] = {&quot;Kaikavian Literary Language&quot;},
	[&quot;kjx&quot;] = {&quot;Ramopa&quot;},
	[&quot;kjy&quot;] = {&quot;Erave&quot;},
	[&quot;kjz&quot;] = {&quot;Bumthangkha&quot;},
	[&quot;kka&quot;] = {&quot;Kakanda&quot;},
	[&quot;kkb&quot;] = {&quot;Kwerisa&quot;},
	[&quot;kkc&quot;] = {&quot;Odoodee&quot;},
	[&quot;kkd&quot;] = {&quot;Kinuku&quot;},
	[&quot;kke&quot;] = {&quot;Kakabe&quot;},
	[&quot;kkf&quot;] = {&quot;Kalaktang Monpa&quot;},
	[&quot;kkg&quot;] = {&quot;Mabaka Valley Kalinga&quot;},
	[&quot;kkh&quot;] = {&quot;Khün&quot;},
	[&quot;kki&quot;] = {&quot;Kagulu&quot;},
	[&quot;kkj&quot;] = {&quot;Kako&quot;},
	[&quot;kkk&quot;] = {&quot;Kokota&quot;},
	[&quot;kkl&quot;] = {&quot;Kosarek Yale&quot;},
	[&quot;kkm&quot;] = {&quot;Kiong&quot;},
	[&quot;kkn&quot;] = {&quot;Kon Keu&quot;},
	[&quot;kko&quot;] = {&quot;Karko&quot;},
	[&quot;kkp&quot;] = {&quot;Gugubera&quot;, &quot;Koko-Bera&quot;},
	[&quot;kkq&quot;] = {&quot;Kaeku&quot;},
	[&quot;kkr&quot;] = {&quot;Kir-Balar&quot;},
	[&quot;kks&quot;] = {&quot;Giiwo&quot;},
	[&quot;kkt&quot;] = {&quot;Koi&quot;},
	[&quot;kku&quot;] = {&quot;Tumi&quot;},
	[&quot;kkv&quot;] = {&quot;Kangean&quot;},
	[&quot;kkw&quot;] = {&quot;Teke-Kukuya&quot;},
	[&quot;kkx&quot;] = {&quot;Kohin&quot;},
	[&quot;kky&quot;] = {&quot;Guugu Yimidhirr&quot;, &quot;Guguyimidjir&quot;},
	[&quot;kkz&quot;] = {&quot;Kaska&quot;},
	[&quot;kla&quot;] = {&quot;Klamath-Modoc&quot;},
	[&quot;klb&quot;] = {&quot;Kiliwa&quot;},
	[&quot;klc&quot;] = {&quot;Kolbila&quot;},
	[&quot;kld&quot;] = {&quot;Gamilaraay&quot;},
	[&quot;kle&quot;] = {&quot;Kulung (Nepal)&quot;},
	[&quot;klf&quot;] = {&quot;Kendeje&quot;},
	[&quot;klg&quot;] = {&quot;Tagakaulo&quot;},
	[&quot;klh&quot;] = {&quot;Weliki&quot;},
	[&quot;kli&quot;] = {&quot;Kalumpang&quot;},
	[&quot;klj&quot;] = {&quot;Khalaj&quot;},
	[&quot;klk&quot;] = {&quot;Kono (Nigeria)&quot;},
	[&quot;kll&quot;] = {&quot;Kagan Kalagan&quot;},
	[&quot;klm&quot;] = {&quot;Migum&quot;},
	[&quot;kln&quot;] = {&quot;Kalenjin&quot;},
	[&quot;klo&quot;] = {&quot;Kapya&quot;},
	[&quot;klp&quot;] = {&quot;Kamasa&quot;},
	[&quot;klq&quot;] = {&quot;Rumu&quot;},
	[&quot;klr&quot;] = {&quot;Khaling&quot;},
	[&quot;kls&quot;] = {&quot;Kalasha&quot;},
	[&quot;klt&quot;] = {&quot;Nukna&quot;},
	[&quot;klu&quot;] = {&quot;Klao&quot;},
	[&quot;klv&quot;] = {&quot;Maskelynes&quot;},
	[&quot;klw&quot;] = {&quot;Tado&quot;, &quot;Lindu&quot;},
	[&quot;klx&quot;] = {&quot;Koluwawa&quot;},
	[&quot;kly&quot;] = {&quot;Kalao&quot;},
	[&quot;klz&quot;] = {&quot;Kabola&quot;},
	[&quot;kma&quot;] = {&quot;Konni&quot;},
	[&quot;kmb&quot;] = {&quot;Kimbundu&quot;},
	[&quot;kmc&quot;] = {&quot;Southern Dong&quot;},
	[&quot;kmd&quot;] = {&quot;Majukayang Kalinga&quot;},
	[&quot;kme&quot;] = {&quot;Bakole&quot;},
	[&quot;kmf&quot;] = {&quot;Kare (Papua New Guinea)&quot;},
	[&quot;kmg&quot;] = {&quot;Kâte&quot;},
	[&quot;kmh&quot;] = {&quot;Kalam&quot;},
	[&quot;kmi&quot;] = {&quot;Kami (Nigeria)&quot;},
	[&quot;kmj&quot;] = {&quot;Kumarbhag Paharia&quot;},
	[&quot;kmk&quot;] = {&quot;Limos Kalinga&quot;},
	[&quot;kml&quot;] = {&quot;Tanudan Kalinga&quot;},
	[&quot;kmm&quot;] = {&quot;Kom (India)&quot;},
	[&quot;kmn&quot;] = {&quot;Awtuw&quot;},
	[&quot;kmo&quot;] = {&quot;Kwoma&quot;},
	[&quot;kmp&quot;] = {&quot;Gimme&quot;},
	[&quot;kmq&quot;] = {&quot;Kwama&quot;},
	[&quot;kmr&quot;] = {&quot;Northern Kurdish&quot;},
	[&quot;kms&quot;] = {&quot;Kamasau&quot;},
	[&quot;kmt&quot;] = {&quot;Kemtuik&quot;},
	[&quot;kmu&quot;] = {&quot;Kanite&quot;},
	[&quot;kmv&quot;] = {&quot;Karipúna Creole French&quot;},
	[&quot;kmw&quot;] = {&quot;Komo (Democratic Republic of Congo)&quot;},
	[&quot;kmx&quot;] = {&quot;Waboda&quot;},
	[&quot;kmy&quot;] = {&quot;Koma&quot;},
	[&quot;kmz&quot;] = {&quot;Khorasani Turkish&quot;},
	[&quot;kna&quot;] = {&quot;Dera (Nigeria)&quot;},
	[&quot;knb&quot;] = {&quot;Lubuagan Kalinga&quot;},
	[&quot;knc&quot;] = {&quot;Central Kanuri&quot;},
	[&quot;knd&quot;] = {&quot;Konda&quot;},
	[&quot;kne&quot;] = {&quot;Kankanaey&quot;},
	[&quot;knf&quot;] = {&quot;Mankanya&quot;},
	[&quot;kng&quot;] = {&quot;Koongo&quot;},
	[&quot;kni&quot;] = {&quot;Kanufi&quot;},
	[&quot;knj&quot;] = {&quot;Western Kanjobal&quot;},
	[&quot;knk&quot;] = {&quot;Kuranko&quot;},
	[&quot;knl&quot;] = {&quot;Keninjal&quot;},
	[&quot;knm&quot;] = {&quot;Kanamarí&quot;},
	[&quot;knn&quot;] = {&quot;Konkani (individual language)&quot;},
	[&quot;kno&quot;] = {&quot;Kono (Sierra Leone)&quot;},
	[&quot;knp&quot;] = {&quot;Kwanja&quot;},
	[&quot;knq&quot;] = {&quot;Kintaq&quot;},
	[&quot;knr&quot;] = {&quot;Kaningra&quot;},
	[&quot;kns&quot;] = {&quot;Kensiu&quot;},
	[&quot;knt&quot;] = {&quot;Panoan Katukína&quot;},
	[&quot;knu&quot;] = {&quot;Kono (Guinea)&quot;},
	[&quot;knv&quot;] = {&quot;Tabo&quot;},
	[&quot;knw&quot;] = {&quot;Kung-Ekoka&quot;},
	[&quot;knx&quot;] = {&quot;Kendayan&quot;, &quot;Salako&quot;},
	[&quot;kny&quot;] = {&quot;Kanyok&quot;},
	[&quot;knz&quot;] = {&quot;Kalamsé&quot;},
	[&quot;koa&quot;] = {&quot;Konomala&quot;},
	[&quot;koc&quot;] = {&quot;Kpati&quot;},
	[&quot;kod&quot;] = {&quot;Kodi&quot;},
	[&quot;koe&quot;] = {&quot;Kacipo-Bale Suri&quot;},
	[&quot;kof&quot;] = {&quot;Kubi&quot;},
	[&quot;kog&quot;] = {&quot;Cogui&quot;, &quot;Kogi&quot;},
	[&quot;koh&quot;] = {&quot;Koyo&quot;},
	[&quot;koi&quot;] = {&quot;Komi-Permyak&quot;},
	[&quot;kok&quot;] = {&quot;Konkani (macrolanguage)&quot;},
	[&quot;kol&quot;] = {&quot;Kol (Papua New Guinea)&quot;},
	[&quot;koo&quot;] = {&quot;Konzo&quot;},
	[&quot;kop&quot;] = {&quot;Waube&quot;},
	[&quot;koq&quot;] = {&quot;Kota (Gabon)&quot;},
	[&quot;kos&quot;] = {&quot;Kosraean&quot;},
	[&quot;kot&quot;] = {&quot;Lagwan&quot;},
	[&quot;kou&quot;] = {&quot;Koke&quot;},
	[&quot;kov&quot;] = {&quot;Kudu-Camo&quot;},
	[&quot;kow&quot;] = {&quot;Kugama&quot;},
	[&quot;koy&quot;] = {&quot;Koyukon&quot;},
	[&quot;koz&quot;] = {&quot;Korak&quot;},
	[&quot;kpa&quot;] = {&quot;Kutto&quot;},
	[&quot;kpb&quot;] = {&quot;Mullu Kurumba&quot;},
	[&quot;kpc&quot;] = {&quot;Curripaco&quot;},
	[&quot;kpd&quot;] = {&quot;Koba&quot;},
	[&quot;kpe&quot;] = {&quot;Kpelle&quot;},
	[&quot;kpf&quot;] = {&quot;Komba&quot;},
	[&quot;kpg&quot;] = {&quot;Kapingamarangi&quot;},
	[&quot;kph&quot;] = {&quot;Kplang&quot;},
	[&quot;kpi&quot;] = {&quot;Kofei&quot;},
	[&quot;kpj&quot;] = {&quot;Karajá&quot;},
	[&quot;kpk&quot;] = {&quot;Kpan&quot;},
	[&quot;kpl&quot;] = {&quot;Kpala&quot;},
	[&quot;kpm&quot;] = {&quot;Koho&quot;},
	[&quot;kpn&quot;] = {&quot;Kepkiriwát&quot;},
	[&quot;kpo&quot;] = {&quot;Ikposo&quot;},
	[&quot;kpq&quot;] = {&quot;Korupun-Sela&quot;},
	[&quot;kpr&quot;] = {&quot;Korafe-Yegha&quot;},
	[&quot;kps&quot;] = {&quot;Tehit&quot;},
	[&quot;kpt&quot;] = {&quot;Karata&quot;},
	[&quot;kpu&quot;] = {&quot;Kafoa&quot;},
	[&quot;kpv&quot;] = {&quot;Komi-Zyrian&quot;},
	[&quot;kpw&quot;] = {&quot;Kobon&quot;},
	[&quot;kpx&quot;] = {&quot;Mountain Koiali&quot;},
	[&quot;kpy&quot;] = {&quot;Koryak&quot;},
	[&quot;kpz&quot;] = {&quot;Kupsabiny&quot;},
	[&quot;kqa&quot;] = {&quot;Mum&quot;},
	[&quot;kqb&quot;] = {&quot;Kovai&quot;},
	[&quot;kqc&quot;] = {&quot;Doromu-Koki&quot;},
	[&quot;kqd&quot;] = {&quot;Koy Sanjaq Surat&quot;},
	[&quot;kqe&quot;] = {&quot;Kalagan&quot;},
	[&quot;kqf&quot;] = {&quot;Kakabai&quot;},
	[&quot;kqg&quot;] = {&quot;Khe&quot;},
	[&quot;kqh&quot;] = {&quot;Kisankasa&quot;},
	[&quot;kqi&quot;] = {&quot;Koitabu&quot;},
	[&quot;kqj&quot;] = {&quot;Koromira&quot;},
	[&quot;kqk&quot;] = {&quot;Kotafon Gbe&quot;},
	[&quot;kql&quot;] = {&quot;Kyenele&quot;},
	[&quot;kqm&quot;] = {&quot;Khisa&quot;},
	[&quot;kqn&quot;] = {&quot;Kaonde&quot;},
	[&quot;kqo&quot;] = {&quot;Eastern Krahn&quot;},
	[&quot;kqp&quot;] = {&quot;Kimré&quot;},
	[&quot;kqq&quot;] = {&quot;Krenak&quot;},
	[&quot;kqr&quot;] = {&quot;Kimaragang&quot;},
	[&quot;kqs&quot;] = {&quot;Northern Kissi&quot;},
	[&quot;kqt&quot;] = {&quot;Klias River Kadazan&quot;},
	[&quot;kqu&quot;] = {&quot;Seroa&quot;},
	[&quot;kqv&quot;] = {&quot;Okolod&quot;},
	[&quot;kqw&quot;] = {&quot;Kandas&quot;},
	[&quot;kqx&quot;] = {&quot;Mser&quot;},
	[&quot;kqy&quot;] = {&quot;Koorete&quot;},
	[&quot;kqz&quot;] = {&quot;Korana&quot;},
	[&quot;kra&quot;] = {&quot;Kumhali&quot;},
	[&quot;krb&quot;] = {&quot;Karkin&quot;},
	[&quot;krc&quot;] = {&quot;Карачай-Балкар&quot;},
	[&quot;krd&quot;] = {&quot;Kairui-Midiki&quot;},
	[&quot;kre&quot;] = {&quot;Panará&quot;},
	[&quot;krf&quot;] = {&quot;Koro (Vanuatu)&quot;},
	[&quot;krh&quot;] = {&quot;Kurama&quot;},
	[&quot;kri&quot;] = {&quot;Krio&quot;},
	[&quot;krj&quot;] = {&quot;Kinaray-A&quot;},
	[&quot;krk&quot;] = {&quot;Kerek&quot;},
	[&quot;krl&quot;] = {&quot;Karelian&quot;},
	[&quot;krn&quot;] = {&quot;Sapo&quot;},
	[&quot;kro&quot;] = {&quot;Kru languages&quot;},
	[&quot;krp&quot;] = {&quot;Korop&quot;},
	[&quot;krr&quot;] = {&quot;Krung&quot;},
	[&quot;krs&quot;] = {&quot;Gbaya (Sudan)&quot;},
	[&quot;krt&quot;] = {&quot;Tumari Kanuri&quot;},
	[&quot;kru&quot;] = {&quot;Kurukh&quot;},
	[&quot;krv&quot;] = {&quot;Kavet&quot;},
	[&quot;krw&quot;] = {&quot;Western Krahn&quot;},
	[&quot;krx&quot;] = {&quot;Karon&quot;},
	[&quot;kry&quot;] = {&quot;Kryts&quot;},
	[&quot;krz&quot;] = {&quot;Sota Kanum&quot;},
	[&quot;ksa&quot;] = {&quot;Shuwa-Zamani&quot;},
	[&quot;ksb&quot;] = {&quot;Shambala&quot;},
	[&quot;ksc&quot;] = {&quot;Southern Kalinga&quot;},
	[&quot;ksd&quot;] = {&quot;Kuanua&quot;},
	[&quot;kse&quot;] = {&quot;Kuni&quot;},
	[&quot;ksf&quot;] = {&quot;Bafia&quot;},
	[&quot;ksg&quot;] = {&quot;Kusaghe&quot;},
	[&quot;ksh&quot;] = {&quot;Кёльн&quot;},
	[&quot;ksi&quot;] = {&quot;Krisa&quot;, &quot;I'saka&quot;},
	[&quot;ksj&quot;] = {&quot;Uare&quot;},
	[&quot;ksk&quot;] = {&quot;Kansa&quot;},
	[&quot;ksl&quot;] = {&quot;Kumalu&quot;},
	[&quot;ksm&quot;] = {&quot;Kumba&quot;},
	[&quot;ksn&quot;] = {&quot;Kasiguranin&quot;},
	[&quot;kso&quot;] = {&quot;Kofa&quot;},
	[&quot;ksp&quot;] = {&quot;Kaba&quot;},
	[&quot;ksq&quot;] = {&quot;Kwaami&quot;},
	[&quot;ksr&quot;] = {&quot;Borong&quot;},
	[&quot;kss&quot;] = {&quot;Southern Kisi&quot;},
	[&quot;kst&quot;] = {&quot;Winyé&quot;},
	[&quot;ksu&quot;] = {&quot;Khamyang&quot;},
	[&quot;ksv&quot;] = {&quot;Kusu&quot;},
	[&quot;ksw&quot;] = {&quot;S'gaw Karen&quot;},
	[&quot;ksx&quot;] = {&quot;Kedang&quot;},
	[&quot;ksy&quot;] = {&quot;Kharia Thar&quot;},
	[&quot;ksz&quot;] = {&quot;Kodaku&quot;},
	[&quot;kta&quot;] = {&quot;Katua&quot;},
	[&quot;ktb&quot;] = {&quot;Kambaata&quot;},
	[&quot;ktc&quot;] = {&quot;Kholok&quot;},
	[&quot;ktd&quot;] = {&quot;Kokata&quot;, &quot;Kukatha&quot;},
	[&quot;kte&quot;] = {&quot;Nubri&quot;},
	[&quot;ktf&quot;] = {&quot;Kwami&quot;},
	[&quot;ktg&quot;] = {&quot;Kalkutung&quot;},
	[&quot;kth&quot;] = {&quot;Karanga&quot;},
	[&quot;kti&quot;] = {&quot;North Muyu&quot;},
	[&quot;ktj&quot;] = {&quot;Plapo Krumen&quot;},
	[&quot;ktk&quot;] = {&quot;Kaniet&quot;},
	[&quot;ktl&quot;] = {&quot;Koroshi&quot;},
	[&quot;ktm&quot;] = {&quot;Kurti&quot;},
	[&quot;ktn&quot;] = {&quot;Karitiâna&quot;},
	[&quot;kto&quot;] = {&quot;Kuot&quot;},
	[&quot;ktp&quot;] = {&quot;Kaduo&quot;},
	[&quot;ktq&quot;] = {&quot;Katabaga&quot;},
	[&quot;kts&quot;] = {&quot;South Muyu&quot;},
	[&quot;ktt&quot;] = {&quot;Ketum&quot;},
	[&quot;ktu&quot;] = {&quot;Kituba (Democratic Republic of Congo)&quot;},
	[&quot;ktv&quot;] = {&quot;Eastern Katu&quot;},
	[&quot;ktw&quot;] = {&quot;Kato&quot;},
	[&quot;ktx&quot;] = {&quot;Kaxararí&quot;},
	[&quot;kty&quot;] = {&quot;Kango (Bas-Uélé District)&quot;},
	[&quot;ktz&quot;] = {&quot;Juǀʼhoan&quot;, &quot;Juǀʼhoansi&quot;},
	[&quot;kub&quot;] = {&quot;Kutep&quot;},
	[&quot;kuc&quot;] = {&quot;Kwinsu&quot;},
	[&quot;kud&quot;] = {&quot;'Auhelawa&quot;},
	[&quot;kue&quot;] = {&quot;Kuman (Papua New Guinea)&quot;},
	[&quot;kuf&quot;] = {&quot;Western Katu&quot;},
	[&quot;kug&quot;] = {&quot;Kupa&quot;},
	[&quot;kuh&quot;] = {&quot;Kushi&quot;},
	[&quot;kui&quot;] = {&quot;Kuikúro-Kalapálo&quot;, &quot;Kalapalo&quot;},
	[&quot;kuj&quot;] = {&quot;Kuria&quot;},
	[&quot;kuk&quot;] = {&quot;Kepo'&quot;},
	[&quot;kul&quot;] = {&quot;Kulere&quot;},
	[&quot;kum&quot;] = {&quot;Кумык&quot;},
	[&quot;kun&quot;] = {&quot;Kunama&quot;},
	[&quot;kuo&quot;] = {&quot;Kumukio&quot;},
	[&quot;kup&quot;] = {&quot;Kunimaipa&quot;},
	[&quot;kuq&quot;] = {&quot;Karipuna&quot;},
	[&quot;kus&quot;] = {&quot;Kusaal&quot;},
	[&quot;kut&quot;] = {&quot;Kutenai&quot;},
	[&quot;kuu&quot;] = {&quot;Upper Kuskokwim&quot;},
	[&quot;kuv&quot;] = {&quot;Kur&quot;},
	[&quot;kuw&quot;] = {&quot;Kpagua&quot;},
	[&quot;kux&quot;] = {&quot;Kukatja&quot;},
	[&quot;kuy&quot;] = {&quot;Kuuku-Ya'u&quot;},
	[&quot;kuz&quot;] = {&quot;Kunza&quot;},
	[&quot;kva&quot;] = {&quot;Bagvalal&quot;},
	[&quot;kvb&quot;] = {&quot;Kubu&quot;},
	[&quot;kvc&quot;] = {&quot;Kove&quot;},
	[&quot;kvd&quot;] = {&quot;Kui (Indonesia)&quot;},
	[&quot;kve&quot;] = {&quot;Kalabakan&quot;},
	[&quot;kvf&quot;] = {&quot;Kabalai&quot;},
	[&quot;kvg&quot;] = {&quot;Kuni-Boazi&quot;},
	[&quot;kvh&quot;] = {&quot;Komodo&quot;},
	[&quot;kvi&quot;] = {&quot;Kwang&quot;},
	[&quot;kvj&quot;] = {&quot;Psikye&quot;},
	[&quot;kvk&quot;] = {&quot;Korean Sign Language&quot;},
	[&quot;kvl&quot;] = {&quot;Kayaw&quot;},
	[&quot;kvm&quot;] = {&quot;Kendem&quot;},
	[&quot;kvn&quot;] = {&quot;Border Kuna&quot;},
	[&quot;kvo&quot;] = {&quot;Dobel&quot;},
	[&quot;kvp&quot;] = {&quot;Kompane&quot;},
	[&quot;kvq&quot;] = {&quot;Geba Karen&quot;},
	[&quot;kvr&quot;] = {&quot;Kerinci&quot;},
	[&quot;kvt&quot;] = {&quot;Lahta Karen&quot;, &quot;Lahta&quot;},
	[&quot;kvu&quot;] = {&quot;Yinbaw Karen&quot;},
	[&quot;kvv&quot;] = {&quot;Kola&quot;},
	[&quot;kvw&quot;] = {&quot;Wersing&quot;},
	[&quot;kvx&quot;] = {&quot;Parkari Koli&quot;},
	[&quot;kvy&quot;] = {&quot;Yintale Karen&quot;, &quot;Yintale&quot;},
	[&quot;kvz&quot;] = {&quot;Tsakwambo&quot;, &quot;Tsaukambo&quot;},
	[&quot;kwa&quot;] = {&quot;Dâw&quot;},
	[&quot;kwb&quot;] = {&quot;Kwa&quot;},
	[&quot;kwc&quot;] = {&quot;Likwala&quot;},
	[&quot;kwd&quot;] = {&quot;Kwaio&quot;},
	[&quot;kwe&quot;] = {&quot;Kwerba&quot;},
	[&quot;kwf&quot;] = {&quot;Kwara'ae&quot;},
	[&quot;kwg&quot;] = {&quot;Sara Kaba Deme&quot;},
	[&quot;kwh&quot;] = {&quot;Kowiai&quot;},
	[&quot;kwi&quot;] = {&quot;Awa-Cuaiquer&quot;},
	[&quot;kwj&quot;] = {&quot;Kwanga&quot;},
	[&quot;kwk&quot;] = {&quot;Kwakiutl&quot;},
	[&quot;kwl&quot;] = {&quot;Kofyar&quot;},
	[&quot;kwm&quot;] = {&quot;Kwambi&quot;},
	[&quot;kwn&quot;] = {&quot;Квангали&quot;},
	[&quot;kwo&quot;] = {&quot;Kwomtari&quot;},
	[&quot;kwp&quot;] = {&quot;Kodia&quot;},
	[&quot;kwr&quot;] = {&quot;Kwer&quot;},
	[&quot;kws&quot;] = {&quot;Kwese&quot;},
	[&quot;kwt&quot;] = {&quot;Kwesten&quot;},
	[&quot;kwu&quot;] = {&quot;Kwakum&quot;},
	[&quot;kwv&quot;] = {&quot;Sara Kaba Náà&quot;},
	[&quot;kww&quot;] = {&quot;Kwinti&quot;},
	[&quot;kwx&quot;] = {&quot;Khirwar&quot;},
	[&quot;kwy&quot;] = {&quot;San Salvador Kongo&quot;},
	[&quot;kwz&quot;] = {&quot;Kwadi&quot;},
	[&quot;kxa&quot;] = {&quot;Kairiru&quot;},
	[&quot;kxb&quot;] = {&quot;Krobu&quot;},
	[&quot;kxc&quot;] = {&quot;Konso&quot;, &quot;Khonso&quot;},
	[&quot;kxd&quot;] = {&quot;Brunei&quot;},
	[&quot;kxf&quot;] = {&quot;Manumanaw Karen&quot;, &quot;Manumanaw&quot;},
	[&quot;kxh&quot;] = {&quot;Karo (Ethiopia)&quot;},
	[&quot;kxi&quot;] = {&quot;Keningau Murut&quot;},
	[&quot;kxj&quot;] = {&quot;Kulfa&quot;},
	[&quot;kxk&quot;] = {&quot;Zayein Karen&quot;},
	[&quot;kxm&quot;] = {&quot;Northern Khmer&quot;},
	[&quot;kxn&quot;] = {&quot;Kanowit-Tanjong Melanau&quot;},
	[&quot;kxo&quot;] = {&quot;Kanoé&quot;},
	[&quot;kxp&quot;] = {&quot;Wadiyara Koli&quot;},
	[&quot;kxq&quot;] = {&quot;Smärky Kanum&quot;},
	[&quot;kxr&quot;] = {&quot;Koro (Papua New Guinea)&quot;},
	[&quot;kxs&quot;] = {&quot;Kangjia&quot;},
	[&quot;kxt&quot;] = {&quot;Koiwat&quot;},
	[&quot;kxv&quot;] = {&quot;Kuvi&quot;},
	[&quot;kxw&quot;] = {&quot;Konai&quot;},
	[&quot;kxx&quot;] = {&quot;Likuba&quot;},
	[&quot;kxy&quot;] = {&quot;Kayong&quot;},
	[&quot;kxz&quot;] = {&quot;Kerewo&quot;},
	[&quot;kya&quot;] = {&quot;Kwaya&quot;},
	[&quot;kyb&quot;] = {&quot;Butbut Kalinga&quot;},
	[&quot;kyc&quot;] = {&quot;Kyaka&quot;},
	[&quot;kyd&quot;] = {&quot;Karey&quot;},
	[&quot;kye&quot;] = {&quot;Krache&quot;},
	[&quot;kyf&quot;] = {&quot;Kouya&quot;},
	[&quot;kyg&quot;] = {&quot;Keyagana&quot;},
	[&quot;kyh&quot;] = {&quot;Karok&quot;},
	[&quot;kyi&quot;] = {&quot;Kiput&quot;},
	[&quot;kyj&quot;] = {&quot;Karao&quot;},
	[&quot;kyk&quot;] = {&quot;Kamayo&quot;},
	[&quot;kyl&quot;] = {&quot;Kalapuya&quot;},
	[&quot;kym&quot;] = {&quot;Kpatili&quot;},
	[&quot;kyn&quot;] = {&quot;Northern Binukidnon&quot;},
	[&quot;kyo&quot;] = {&quot;Kelon&quot;},
	[&quot;kyp&quot;] = {&quot;Kang&quot;},
	[&quot;kyq&quot;] = {&quot;Kenga&quot;},
	[&quot;kyr&quot;] = {&quot;Kuruáya&quot;},
	[&quot;kys&quot;] = {&quot;Baram Kayan&quot;},
	[&quot;kyt&quot;] = {&quot;Kayagar&quot;},
	[&quot;kyu&quot;] = {&quot;Western Kayah&quot;},
	[&quot;kyv&quot;] = {&quot;Kayort&quot;},
	[&quot;kyw&quot;] = {&quot;Kudmali&quot;},
	[&quot;kyx&quot;] = {&quot;Rapoisi&quot;},
	[&quot;kyy&quot;] = {&quot;Kambaira&quot;},
	[&quot;kyz&quot;] = {&quot;Kayabí&quot;},
	[&quot;kza&quot;] = {&quot;Western Karaboro&quot;},
	[&quot;kzb&quot;] = {&quot;Kaibobo&quot;},
	[&quot;kzc&quot;] = {&quot;Bondoukou Kulango&quot;},
	[&quot;kzd&quot;] = {&quot;Kadai&quot;},
	[&quot;kze&quot;] = {&quot;Kosena&quot;},
	[&quot;kzf&quot;] = {&quot;Da'a Kaili&quot;},
	[&quot;kzg&quot;] = {&quot;Kikai&quot;},
	[&quot;kzi&quot;] = {&quot;Kelabit&quot;},
	[&quot;kzk&quot;] = {&quot;Kazukuru&quot;},
	[&quot;kzl&quot;] = {&quot;Kayeli&quot;},
	[&quot;kzm&quot;] = {&quot;Kais&quot;},
	[&quot;kzn&quot;] = {&quot;Kokola&quot;},
	[&quot;kzo&quot;] = {&quot;Kaningi&quot;},
	[&quot;kzp&quot;] = {&quot;Kaidipang&quot;},
	[&quot;kzq&quot;] = {&quot;Kaike&quot;},
	[&quot;kzr&quot;] = {&quot;Karang&quot;},
	[&quot;kzs&quot;] = {&quot;Sugut Dusun&quot;},
	[&quot;kzu&quot;] = {&quot;Kayupulau&quot;},
	[&quot;kzv&quot;] = {&quot;Komyandaret&quot;},
	[&quot;kzw&quot;] = {&quot;Karirí-Xocó&quot;},
	[&quot;kzx&quot;] = {&quot;Kamarian&quot;},
	[&quot;kzy&quot;] = {&quot;Kango (Tshopo District)&quot;},
	[&quot;kzz&quot;] = {&quot;Kalabra&quot;},
	[&quot;laa&quot;] = {&quot;Southern Subanen&quot;},
	[&quot;lab&quot;] = {&quot;Linear A&quot;},
	[&quot;lac&quot;] = {&quot;Lacandon&quot;},
	[&quot;lad&quot;] = {&quot;Ladino&quot;},
	[&quot;lae&quot;] = {&quot;Pattani&quot;},
	[&quot;laf&quot;] = {&quot;Lafofa&quot;},
	[&quot;lag&quot;] = {&quot;Langi&quot;},
	[&quot;lah&quot;] = {&quot;Lahnda&quot;},
	[&quot;lai&quot;] = {&quot;Lambya&quot;},
	[&quot;laj&quot;] = {&quot;Lango (Uganda)&quot;},
	[&quot;lak&quot;] = {&quot;Laka (Nigeria)&quot;},
	[&quot;lal&quot;] = {&quot;Lalia&quot;},
	[&quot;lam&quot;] = {&quot;Lamba&quot;},
	[&quot;lan&quot;] = {&quot;Laru&quot;},
	[&quot;lap&quot;] = {&quot;Laka (Chad)&quot;},
	[&quot;laq&quot;] = {&quot;Qabiao&quot;},
	[&quot;lar&quot;] = {&quot;Larteh&quot;},
	[&quot;las&quot;] = {&quot;Lama (Togo)&quot;},
	[&quot;lau&quot;] = {&quot;Laba&quot;},
	[&quot;law&quot;] = {&quot;Lauje&quot;},
	[&quot;lax&quot;] = {&quot;Tiwa&quot;},
	[&quot;lay&quot;] = {&quot;Lama Bai&quot;},
	[&quot;laz&quot;] = {&quot;Aribwatsa&quot;},
	[&quot;lbb&quot;] = {&quot;Label&quot;},
	[&quot;lbc&quot;] = {&quot;Lakkia&quot;},
	[&quot;lbe&quot;] = {&quot;Лак&quot;},
	[&quot;lbf&quot;] = {&quot;Tinani&quot;},
	[&quot;lbg&quot;] = {&quot;Laopang&quot;},
	[&quot;lbi&quot;] = {&quot;La'bi&quot;},
	[&quot;lbj&quot;] = {&quot;Ladakhi&quot;},
	[&quot;lbk&quot;] = {&quot;Central Bontok&quot;},
	[&quot;lbl&quot;] = {&quot;Libon Bikol&quot;},
	[&quot;lbm&quot;] = {&quot;Lodhi&quot;},
	[&quot;lbn&quot;] = {&quot;Rmeet&quot;},
	[&quot;lbo&quot;] = {&quot;Laven&quot;},
	[&quot;lbq&quot;] = {&quot;Wampar&quot;},
	[&quot;lbr&quot;] = {&quot;Lohorung&quot;},
	[&quot;lbs&quot;] = {&quot;Libyan Sign Language&quot;},
	[&quot;lbt&quot;] = {&quot;Lachi&quot;},
	[&quot;lbu&quot;] = {&quot;Labu&quot;},
	[&quot;lbv&quot;] = {&quot;Lavatbura-Lamusong&quot;},
	[&quot;lbw&quot;] = {&quot;Tolaki&quot;},
	[&quot;lbx&quot;] = {&quot;Lawangan&quot;},
	[&quot;lby&quot;] = {&quot;Lamalama&quot;, &quot;Lamu-Lamu&quot;},
	[&quot;lbz&quot;] = {&quot;Lardil&quot;},
	[&quot;lcc&quot;] = {&quot;Legenyem&quot;},
	[&quot;lcd&quot;] = {&quot;Lola&quot;},
	[&quot;lce&quot;] = {&quot;Loncong&quot;, &quot;Sekak&quot;},
	[&quot;lcf&quot;] = {&quot;Lubu&quot;},
	[&quot;lch&quot;] = {&quot;Luchazi&quot;},
	[&quot;lcl&quot;] = {&quot;Lisela&quot;},
	[&quot;lcm&quot;] = {&quot;Tungag&quot;},
	[&quot;lcp&quot;] = {&quot;Western Lawa&quot;},
	[&quot;lcq&quot;] = {&quot;Luhu&quot;},
	[&quot;lcs&quot;] = {&quot;Lisabata-Nuniali&quot;},
	[&quot;lda&quot;] = {&quot;Kla-Dan&quot;},
	[&quot;ldb&quot;] = {&quot;Dũya&quot;},
	[&quot;ldd&quot;] = {&quot;Luri&quot;},
	[&quot;ldg&quot;] = {&quot;Lenyima&quot;},
	[&quot;ldh&quot;] = {&quot;Lamja-Dengsa-Tola&quot;},
	[&quot;ldi&quot;] = {&quot;Laari&quot;},
	[&quot;ldj&quot;] = {&quot;Lemoro&quot;},
	[&quot;ldk&quot;] = {&quot;Leelau&quot;},
	[&quot;ldl&quot;] = {&quot;Kaan&quot;},
	[&quot;ldm&quot;] = {&quot;Landoma&quot;},
	[&quot;ldn&quot;] = {&quot;Láadan&quot;},
	[&quot;ldo&quot;] = {&quot;Loo&quot;},
	[&quot;ldp&quot;] = {&quot;Tso&quot;},
	[&quot;ldq&quot;] = {&quot;Lufu&quot;},
	[&quot;lea&quot;] = {&quot;Lega-Shabunda&quot;},
	[&quot;leb&quot;] = {&quot;Lala-Bisa&quot;},
	[&quot;lec&quot;] = {&quot;Leco&quot;},
	[&quot;led&quot;] = {&quot;Lendu&quot;},
	[&quot;lee&quot;] = {&quot;Lyélé&quot;},
	[&quot;lef&quot;] = {&quot;Lelemi&quot;},
	[&quot;leh&quot;] = {&quot;Lenje&quot;},
	[&quot;lei&quot;] = {&quot;Lemio&quot;},
	[&quot;lej&quot;] = {&quot;Lengola&quot;},
	[&quot;lek&quot;] = {&quot;Leipon&quot;},
	[&quot;lel&quot;] = {&quot;Lele (Democratic Republic of Congo)&quot;},
	[&quot;lem&quot;] = {&quot;Nomaande&quot;},
	[&quot;len&quot;] = {&quot;Lenca&quot;},
	[&quot;leo&quot;] = {&quot;Leti (Cameroon)&quot;},
	[&quot;lep&quot;] = {&quot;Lepcha&quot;},
	[&quot;leq&quot;] = {&quot;Lembena&quot;},
	[&quot;ler&quot;] = {&quot;Lenkau&quot;},
	[&quot;les&quot;] = {&quot;Lese&quot;},
	[&quot;let&quot;] = {&quot;Lesing-Gelimi&quot;, &quot;Amio-Gelimi&quot;},
	[&quot;leu&quot;] = {&quot;Kara (Papua New Guinea)&quot;},
	[&quot;lev&quot;] = {&quot;Lamma&quot;},
	[&quot;lew&quot;] = {&quot;Ledo Kaili&quot;},
	[&quot;lex&quot;] = {&quot;Luang&quot;},
	[&quot;ley&quot;] = {&quot;Lemolang&quot;},
	[&quot;lez&quot;] = {&quot;Лезги&quot;},
	[&quot;lfa&quot;] = {&quot;Lefa&quot;},
	[&quot;lfn&quot;] = {&quot;Lingua Franca Nova&quot;},
	[&quot;lga&quot;] = {&quot;Lungga&quot;},
	[&quot;lgb&quot;] = {&quot;Laghu&quot;},
	[&quot;lgg&quot;] = {&quot;Lugbara&quot;},
	[&quot;lgh&quot;] = {&quot;Laghuu&quot;},
	[&quot;lgi&quot;] = {&quot;Lengilu&quot;},
	[&quot;lgk&quot;] = {&quot;Lingarak&quot;, &quot;Neverver&quot;},
	[&quot;lgl&quot;] = {&quot;Wala&quot;},
	[&quot;lgm&quot;] = {&quot;Lega-Mwenga&quot;},
	[&quot;lgn&quot;] = {&quot;T'apo&quot;, &quot;Opuuo&quot;},
	[&quot;lgq&quot;] = {&quot;Logba&quot;},
	[&quot;lgr&quot;] = {&quot;Lengo&quot;},
	[&quot;lgt&quot;] = {&quot;Pahi&quot;},
	[&quot;lgu&quot;] = {&quot;Longgu&quot;},
	[&quot;lgz&quot;] = {&quot;Ligenza&quot;},
	[&quot;lha&quot;] = {&quot;Laha (Viet Nam)&quot;},
	[&quot;lhh&quot;] = {&quot;Laha (Indonesia)&quot;},
	[&quot;lhi&quot;] = {&quot;Lahu Shi&quot;},
	[&quot;lhl&quot;] = {&quot;Lahul Lohar&quot;},
	[&quot;lhm&quot;] = {&quot;Lhomi&quot;},
	[&quot;lhn&quot;] = {&quot;Lahanan&quot;},
	[&quot;lhp&quot;] = {&quot;Lhokpu&quot;},
	[&quot;lhs&quot;] = {&quot;Mlahsö&quot;},
	[&quot;lht&quot;] = {&quot;Lo-Toga&quot;},
	[&quot;lhu&quot;] = {&quot;Lahu&quot;},
	[&quot;lia&quot;] = {&quot;West-Central Limba&quot;},
	[&quot;lib&quot;] = {&quot;Likum&quot;},
	[&quot;lic&quot;] = {&quot;Hlai&quot;},
	[&quot;lid&quot;] = {&quot;Nyindrou&quot;},
	[&quot;lie&quot;] = {&quot;Likila&quot;},
	[&quot;lif&quot;] = {&quot;Limbu&quot;},
	[&quot;lig&quot;] = {&quot;Ligbi&quot;},
	[&quot;lih&quot;] = {&quot;Lihir&quot;},
	[&quot;lij&quot;] = {&quot;Лигур&quot;},
	[&quot;lik&quot;] = {&quot;Lika&quot;},
	[&quot;lil&quot;] = {&quot;Lillooet&quot;},
	[&quot;lio&quot;] = {&quot;Liki&quot;},
	[&quot;lip&quot;] = {&quot;Sekpele&quot;},
	[&quot;liq&quot;] = {&quot;Libido&quot;},
	[&quot;lir&quot;] = {&quot;Liberian English&quot;},
	[&quot;lis&quot;] = {&quot;Lisu&quot;},
	[&quot;liu&quot;] = {&quot;Logorik&quot;},
	[&quot;liv&quot;] = {&quot;Liv&quot;},
	[&quot;liw&quot;] = {&quot;Col&quot;},
	[&quot;lix&quot;] = {&quot;Liabuku&quot;},
	[&quot;liy&quot;] = {&quot;Banda-Bambari&quot;},
	[&quot;liz&quot;] = {&quot;Libinza&quot;},
	[&quot;lja&quot;] = {&quot;Golpa&quot;},
	[&quot;lje&quot;] = {&quot;Rampi&quot;},
	[&quot;lji&quot;] = {&quot;Laiyolo&quot;},
	[&quot;ljl&quot;] = {&quot;Li'o&quot;},
	[&quot;ljp&quot;] = {&quot;Lampung Api&quot;},
	[&quot;ljw&quot;] = {&quot;Yirandali&quot;},
	[&quot;ljx&quot;] = {&quot;Yuru&quot;},
	[&quot;lka&quot;] = {&quot;Lakalei&quot;},
	[&quot;lkb&quot;] = {&quot;Kabras&quot;, &quot;Lukabaras&quot;},
	[&quot;lkc&quot;] = {&quot;Kucong&quot;},
	[&quot;lkd&quot;] = {&quot;Lakondê&quot;},
	[&quot;lke&quot;] = {&quot;Kenyi&quot;},
	[&quot;lkh&quot;] = {&quot;Lakha&quot;},
	[&quot;lki&quot;] = {&quot;Laki&quot;},
	[&quot;lkj&quot;] = {&quot;Remun&quot;},
	[&quot;lkl&quot;] = {&quot;Laeko-Libuat&quot;},
	[&quot;lkm&quot;] = {&quot;Kalaamaya&quot;},
	[&quot;lkn&quot;] = {&quot;Lakon&quot;, &quot;Vure&quot;},
	[&quot;lko&quot;] = {&quot;Khayo&quot;, &quot;Olukhayo&quot;},
	[&quot;lkr&quot;] = {&quot;Päri&quot;},
	[&quot;lks&quot;] = {&quot;Kisa&quot;, &quot;Olushisa&quot;},
	[&quot;lkt&quot;] = {&quot;Lakota&quot;},
	[&quot;lku&quot;] = {&quot;Kungkari&quot;},
	[&quot;lky&quot;] = {&quot;Lokoya&quot;},
	[&quot;lla&quot;] = {&quot;Lala-Roba&quot;},
	[&quot;llb&quot;] = {&quot;Lolo&quot;},
	[&quot;llc&quot;] = {&quot;Lele (Guinea)&quot;},
	[&quot;lld&quot;] = {&quot;Ladin&quot;},
	[&quot;lle&quot;] = {&quot;Lele (Papua New Guinea)&quot;},
	[&quot;llf&quot;] = {&quot;Hermit&quot;},
	[&quot;llg&quot;] = {&quot;Lole&quot;},
	[&quot;llh&quot;] = {&quot;Lamu&quot;},
	[&quot;lli&quot;] = {&quot;Teke-Laali&quot;},
	[&quot;llj&quot;] = {&quot;Ladji Ladji&quot;},
	[&quot;llk&quot;] = {&quot;Lelak&quot;},
	[&quot;lll&quot;] = {&quot;Lilau&quot;},
	[&quot;llm&quot;] = {&quot;Lasalimu&quot;},
	[&quot;lln&quot;] = {&quot;Lele (Chad)&quot;},
	[&quot;llp&quot;] = {&quot;North Efate&quot;},
	[&quot;llq&quot;] = {&quot;Lolak&quot;},
	[&quot;lls&quot;] = {&quot;Lithuanian Sign Language&quot;},
	[&quot;llu&quot;] = {&quot;Lau&quot;},
	[&quot;llx&quot;] = {&quot;Lauan&quot;},
	[&quot;lma&quot;] = {&quot;East Limba&quot;},
	[&quot;lmb&quot;] = {&quot;Merei&quot;},
	[&quot;lmc&quot;] = {&quot;Limilngan&quot;},
	[&quot;lmd&quot;] = {&quot;Lumun&quot;},
	[&quot;lme&quot;] = {&quot;Pévé&quot;},
	[&quot;lmf&quot;] = {&quot;South Lembata&quot;},
	[&quot;lmg&quot;] = {&quot;Lamogai&quot;},
	[&quot;lmh&quot;] = {&quot;Lambichhong&quot;},
	[&quot;lmi&quot;] = {&quot;Lombi&quot;},
	[&quot;lmj&quot;] = {&quot;West Lembata&quot;},
	[&quot;lmk&quot;] = {&quot;Lamkang&quot;},
	[&quot;lml&quot;] = {&quot;Hano&quot;},
	[&quot;lmn&quot;] = {&quot;Lambadi&quot;},
	[&quot;lmo&quot;] = {&quot;Ломбард&quot;},
	[&quot;lmp&quot;] = {&quot;Limbum&quot;},
	[&quot;lmq&quot;] = {&quot;Lamatuka&quot;},
	[&quot;lmr&quot;] = {&quot;Lamalera&quot;},
	[&quot;lmu&quot;] = {&quot;Lamenu&quot;},
	[&quot;lmv&quot;] = {&quot;Lomaiviti&quot;},
	[&quot;lmw&quot;] = {&quot;Lake Miwok&quot;},
	[&quot;lmx&quot;] = {&quot;Laimbue&quot;},
	[&quot;lmy&quot;] = {&quot;Lamboya&quot;},
	[&quot;lna&quot;] = {&quot;Langbashe&quot;},
	[&quot;lnb&quot;] = {&quot;Mbalanhu&quot;},
	[&quot;lnd&quot;] = {&quot;Lundayeh&quot;, &quot;Lun Bawang&quot;},
	[&quot;lng&quot;] = {&quot;Langobardic&quot;},
	[&quot;lnh&quot;] = {&quot;Lanoh&quot;},
	[&quot;lni&quot;] = {&quot;Daantanai'&quot;},
	[&quot;lnj&quot;] = {&quot;Leningitij&quot;},
	[&quot;lnl&quot;] = {&quot;South Central Banda&quot;},
	[&quot;lnm&quot;] = {&quot;Langam&quot;},
	[&quot;lnn&quot;] = {&quot;Lorediakarkar&quot;},
	[&quot;lno&quot;] = {&quot;Lango (South Sudan)&quot;},
	[&quot;lns&quot;] = {&quot;Lamnso'&quot;},
	[&quot;lnu&quot;] = {&quot;Longuda&quot;},
	[&quot;lnw&quot;] = {&quot;Lanima&quot;},
	[&quot;lnz&quot;] = {&quot;Lonzo&quot;},
	[&quot;loa&quot;] = {&quot;Loloda&quot;},
	[&quot;lob&quot;] = {&quot;Lobi&quot;},
	[&quot;loc&quot;] = {&quot;Inonhan&quot;},
	[&quot;loe&quot;] = {&quot;Saluan&quot;},
	[&quot;lof&quot;] = {&quot;Logol&quot;},
	[&quot;log&quot;] = {&quot;Logo&quot;},
	[&quot;loh&quot;] = {&quot;Narim&quot;},
	[&quot;loi&quot;] = {&quot;Loma (Côte d'Ivoire)&quot;},
	[&quot;loj&quot;] = {&quot;Lou&quot;},
	[&quot;lok&quot;] = {&quot;Loko&quot;},
	[&quot;lol&quot;] = {&quot;Mongo&quot;},
	[&quot;lom&quot;] = {&quot;Loma (Liberia)&quot;},
	[&quot;lon&quot;] = {&quot;Malawi Lomwe&quot;},
	[&quot;loo&quot;] = {&quot;Lombo&quot;},
	[&quot;lop&quot;] = {&quot;Lopa&quot;},
	[&quot;loq&quot;] = {&quot;Lobala&quot;},
	[&quot;lor&quot;] = {&quot;Téén&quot;},
	[&quot;los&quot;] = {&quot;Loniu&quot;},
	[&quot;lot&quot;] = {&quot;Otuho&quot;},
	[&quot;lou&quot;] = {&quot;Louisiana Creole&quot;},
	[&quot;lov&quot;] = {&quot;Lopi&quot;},
	[&quot;low&quot;] = {&quot;Tampias Lobu&quot;},
	[&quot;lox&quot;] = {&quot;Loun&quot;},
	[&quot;loy&quot;] = {&quot;Loke&quot;},
	[&quot;loz&quot;] = {&quot;Лози&quot;},
	[&quot;lpa&quot;] = {&quot;Lelepa&quot;},
	[&quot;lpe&quot;] = {&quot;Lepki&quot;},
	[&quot;lpn&quot;] = {&quot;Long Phuri Naga&quot;},
	[&quot;lpo&quot;] = {&quot;Lipo&quot;},
	[&quot;lpx&quot;] = {&quot;Lopit&quot;},
	[&quot;lra&quot;] = {&quot;Rara Bakati'&quot;},
	[&quot;lrc&quot;] = {&quot;Northern Luri&quot;},
	[&quot;lre&quot;] = {&quot;Laurentian&quot;},
	[&quot;lrg&quot;] = {&quot;Laragia&quot;},
	[&quot;lri&quot;] = {&quot;Marachi&quot;, &quot;Olumarachi&quot;},
	[&quot;lrk&quot;] = {&quot;Loarki&quot;},
	[&quot;lrl&quot;] = {&quot;Lari&quot;},
	[&quot;lrm&quot;] = {&quot;Marama&quot;, &quot;Olumarama&quot;},
	[&quot;lrn&quot;] = {&quot;Lorang&quot;},
	[&quot;lro&quot;] = {&quot;Laro&quot;},
	[&quot;lrr&quot;] = {&quot;Southern Yamphu&quot;},
	[&quot;lrt&quot;] = {&quot;Larantuka Malay&quot;},
	[&quot;lrv&quot;] = {&quot;Larevat&quot;},
	[&quot;lrz&quot;] = {&quot;Lemerig&quot;},
	[&quot;lsa&quot;] = {&quot;Lasgerdi&quot;},
	[&quot;lsb&quot;] = {&quot;Burundian Sign Language&quot;, &quot;Langue des Signes Burundaise&quot;},
	[&quot;lsd&quot;] = {&quot;Lishana Deni&quot;},
	[&quot;lse&quot;] = {&quot;Lusengo&quot;},
	[&quot;lsh&quot;] = {&quot;Lish&quot;},
	[&quot;lsi&quot;] = {&quot;Lashi&quot;},
	[&quot;lsl&quot;] = {&quot;Latvian Sign Language&quot;},
	[&quot;lsm&quot;] = {&quot;Saamia&quot;, &quot;Olusamia&quot;},
	[&quot;lsn&quot;] = {&quot;Tibetan Sign Language&quot;},
	[&quot;lso&quot;] = {&quot;Laos Sign Language&quot;},
	[&quot;lsp&quot;] = {&quot;Panamanian Sign Language&quot;, &quot;Lengua de Señas Panameñas&quot;},
	[&quot;lsr&quot;] = {&quot;Aruop&quot;},
	[&quot;lss&quot;] = {&quot;Lasi&quot;},
	[&quot;lst&quot;] = {&quot;Trinidad and Tobago Sign Language&quot;},
	[&quot;lsv&quot;] = {&quot;Sivia Sign Language&quot;},
	[&quot;lsy&quot;] = {&quot;Mauritian Sign Language&quot;},
	[&quot;ltc&quot;] = {&quot;Late Middle Chinese&quot;},
	[&quot;ltg&quot;] = {&quot;Латгал&quot;},
	[&quot;lth&quot;] = {&quot;Thur&quot;},
	[&quot;lti&quot;] = {&quot;Leti (Indonesia)&quot;},
	[&quot;ltn&quot;] = {&quot;Latundê&quot;},
	[&quot;lto&quot;] = {&quot;Tsotso&quot;, &quot;Olutsotso&quot;},
	[&quot;lts&quot;] = {&quot;Tachoni&quot;, &quot;Lutachoni&quot;},
	[&quot;ltu&quot;] = {&quot;Latu&quot;},
	[&quot;lua&quot;] = {&quot;Luba-Lulua&quot;},
	[&quot;luc&quot;] = {&quot;Aringa&quot;},
	[&quot;lud&quot;] = {&quot;Ludian&quot;},
	[&quot;lue&quot;] = {&quot;Luvale&quot;},
	[&quot;luf&quot;] = {&quot;Laua&quot;},
	[&quot;lui&quot;] = {&quot;Luiseno&quot;},
	[&quot;luj&quot;] = {&quot;Luna&quot;},
	[&quot;luk&quot;] = {&quot;Lunanakha&quot;},
	[&quot;lul&quot;] = {&quot;Olu'bo&quot;},
	[&quot;lum&quot;] = {&quot;Luimbi&quot;},
	[&quot;lun&quot;] = {&quot;Lunda&quot;},
	[&quot;luo&quot;] = {&quot;Luo (Kenya and Tanzania)&quot;, &quot;Dholuo&quot;},
	[&quot;lup&quot;] = {&quot;Lumbu&quot;},
	[&quot;luq&quot;] = {&quot;Lucumi&quot;},
	[&quot;lur&quot;] = {&quot;Laura&quot;},
	[&quot;lus&quot;] = {&quot;Lushai&quot;},
	[&quot;lut&quot;] = {&quot;Лушуцид&quot;},
	[&quot;luu&quot;] = {&quot;Lumba-Yakkha&quot;},
	[&quot;luv&quot;] = {&quot;Luwati&quot;},
	[&quot;luw&quot;] = {&quot;Luo (Cameroon)&quot;},
	[&quot;luy&quot;] = {&quot;Luyia&quot;, &quot;Oluluyia&quot;},
	[&quot;luz&quot;] = {&quot;Southern Luri&quot;},
	[&quot;lva&quot;] = {&quot;Maku'a&quot;},
	[&quot;lvi&quot;] = {&quot;Lavi&quot;},
	[&quot;lvk&quot;] = {&quot;Lavukaleve&quot;},
	[&quot;lvs&quot;] = {&quot;Standard Latvian&quot;},
	[&quot;lvu&quot;] = {&quot;Levuka&quot;},
	[&quot;lwa&quot;] = {&quot;Lwalu&quot;},
	[&quot;lwe&quot;] = {&quot;Lewo Eleng&quot;},
	[&quot;lwg&quot;] = {&quot;Wanga&quot;, &quot;Oluwanga&quot;},
	[&quot;lwh&quot;] = {&quot;White Lachi&quot;},
	[&quot;lwl&quot;] = {&quot;Eastern Lawa&quot;},
	[&quot;lwm&quot;] = {&quot;Laomian&quot;},
	[&quot;lwo&quot;] = {&quot;Luwo&quot;},
	[&quot;lws&quot;] = {&quot;Malawian Sign Language&quot;},
	[&quot;lwt&quot;] = {&quot;Lewotobi&quot;},
	[&quot;lwu&quot;] = {&quot;Lawu&quot;},
	[&quot;lww&quot;] = {&quot;Lewo&quot;},
	[&quot;lxm&quot;] = {&quot;Lakurumau&quot;},
	[&quot;lya&quot;] = {&quot;Layakha&quot;},
	[&quot;lyg&quot;] = {&quot;Lyngngam&quot;},
	[&quot;lyn&quot;] = {&quot;Luyana&quot;},
	[&quot;lzh&quot;] = {&quot;Literary Chinese&quot;},
	[&quot;lzl&quot;] = {&quot;Litzlitz&quot;},
	[&quot;lzn&quot;] = {&quot;Leinong Naga&quot;},
	[&quot;lzz&quot;] = {&quot;Laz&quot;},
	[&quot;maa&quot;] = {&quot;San Jerónimo Tecóatl Mazatec&quot;},
	[&quot;mab&quot;] = {&quot;Yutanduchi Mixtec&quot;},
	[&quot;mad&quot;] = {&quot;Madurese&quot;},
	[&quot;mae&quot;] = {&quot;Bo-Rukul&quot;},
	[&quot;maf&quot;] = {&quot;Mafa&quot;},
	[&quot;mag&quot;] = {&quot;Magahi&quot;},
	[&quot;mai&quot;] = {&quot;Maithili&quot;},
	[&quot;maj&quot;] = {&quot;Jalapa De Díaz Mazatec&quot;},
	[&quot;mak&quot;] = {&quot;Makasar&quot;},
	[&quot;mam&quot;] = {&quot;Mam&quot;},
	[&quot;man&quot;] = {&quot;Mandingo&quot;, &quot;Manding&quot;},
	[&quot;map&quot;] = {&quot;Austronesian languages&quot;},
	[&quot;maq&quot;] = {&quot;Chiquihuitlán Mazatec&quot;},
	[&quot;mas&quot;] = {&quot;Masai&quot;},
	[&quot;mat&quot;] = {&quot;San Francisco Matlatzinca&quot;},
	[&quot;mau&quot;] = {&quot;Huautla Mazatec&quot;},
	[&quot;mav&quot;] = {&quot;Sateré-Mawé&quot;},
	[&quot;maw&quot;] = {&quot;Mampruli&quot;},
	[&quot;max&quot;] = {&quot;North Moluccan Malay&quot;},
	[&quot;maz&quot;] = {&quot;Central Mazahua&quot;},
	[&quot;mba&quot;] = {&quot;Higaonon&quot;},
	[&quot;mbb&quot;] = {&quot;Western Bukidnon Manobo&quot;},
	[&quot;mbc&quot;] = {&quot;Macushi&quot;},
	[&quot;mbd&quot;] = {&quot;Dibabawon Manobo&quot;},
	[&quot;mbe&quot;] = {&quot;Molale&quot;},
	[&quot;mbf&quot;] = {&quot;Baba Malay&quot;},
	[&quot;mbh&quot;] = {&quot;Mangseng&quot;},
	[&quot;mbi&quot;] = {&quot;Ilianen Manobo&quot;},
	[&quot;mbj&quot;] = {&quot;Nadëb&quot;},
	[&quot;mbk&quot;] = {&quot;Malol&quot;},
	[&quot;mbl&quot;] = {&quot;Maxakalí&quot;},
	[&quot;mbm&quot;] = {&quot;Ombamba&quot;},
	[&quot;mbn&quot;] = {&quot;Macaguán&quot;},
	[&quot;mbo&quot;] = {&quot;Mbo (Cameroon)&quot;},
	[&quot;mbp&quot;] = {&quot;Malayo&quot;},
	[&quot;mbq&quot;] = {&quot;Maisin&quot;},
	[&quot;mbr&quot;] = {&quot;Nukak Makú&quot;},
	[&quot;mbs&quot;] = {&quot;Sarangani Manobo&quot;},
	[&quot;mbt&quot;] = {&quot;Matigsalug Manobo&quot;},
	[&quot;mbu&quot;] = {&quot;Mbula-Bwazza&quot;},
	[&quot;mbv&quot;] = {&quot;Mbulungish&quot;},
	[&quot;mbw&quot;] = {&quot;Maring&quot;},
	[&quot;mbx&quot;] = {&quot;Mari (East Sepik Province)&quot;},
	[&quot;mby&quot;] = {&quot;Memoni&quot;},
	[&quot;mbz&quot;] = {&quot;Amoltepec Mixtec&quot;},
	[&quot;mca&quot;] = {&quot;Maca&quot;},
	[&quot;mcb&quot;] = {&quot;Machiguenga&quot;},
	[&quot;mcc&quot;] = {&quot;Bitur&quot;},
	[&quot;mcd&quot;] = {&quot;Sharanahua&quot;},
	[&quot;mce&quot;] = {&quot;Itundujia Mixtec&quot;},
	[&quot;mcf&quot;] = {&quot;Matsés&quot;},
	[&quot;mcg&quot;] = {&quot;Mapoyo&quot;},
	[&quot;mch&quot;] = {&quot;Maquiritari&quot;},
	[&quot;mci&quot;] = {&quot;Mese&quot;},
	[&quot;mcj&quot;] = {&quot;Mvanip&quot;},
	[&quot;mck&quot;] = {&quot;Mbunda&quot;},
	[&quot;mcl&quot;] = {&quot;Macaguaje&quot;},
	[&quot;mcm&quot;] = {&quot;Malaccan Creole Portuguese&quot;},
	[&quot;mcn&quot;] = {&quot;Masana&quot;},
	[&quot;mco&quot;] = {&quot;Coatlán Mixe&quot;},
	[&quot;mcp&quot;] = {&quot;Makaa&quot;},
	[&quot;mcq&quot;] = {&quot;Ese&quot;},
	[&quot;mcr&quot;] = {&quot;Menya&quot;},
	[&quot;mcs&quot;] = {&quot;Mambai&quot;},
	[&quot;mct&quot;] = {&quot;Mengisa&quot;},
	[&quot;mcu&quot;] = {&quot;Cameroon Mambila&quot;},
	[&quot;mcv&quot;] = {&quot;Minanibai&quot;},
	[&quot;mcw&quot;] = {&quot;Mawa (Chad)&quot;},
	[&quot;mcx&quot;] = {&quot;Mpiemo&quot;},
	[&quot;mcy&quot;] = {&quot;South Watut&quot;},
	[&quot;mcz&quot;] = {&quot;Mawan&quot;},
	[&quot;mda&quot;] = {&quot;Mada (Nigeria)&quot;},
	[&quot;mdb&quot;] = {&quot;Morigi&quot;},
	[&quot;mdc&quot;] = {&quot;Male (Papua New Guinea)&quot;},
	[&quot;mdd&quot;] = {&quot;Mbum&quot;},
	[&quot;mde&quot;] = {&quot;Maba (Chad)&quot;},
	[&quot;mdf&quot;] = {&quot;Moksha&quot;},
	[&quot;mdg&quot;] = {&quot;Massalat&quot;},
	[&quot;mdh&quot;] = {&quot;Maguindanaon&quot;},
	[&quot;mdi&quot;] = {&quot;Mamvu&quot;},
	[&quot;mdj&quot;] = {&quot;Mangbetu&quot;},
	[&quot;mdk&quot;] = {&quot;Mangbutu&quot;},
	[&quot;mdl&quot;] = {&quot;Maltese Sign Language&quot;},
	[&quot;mdm&quot;] = {&quot;Mayogo&quot;},
	[&quot;mdn&quot;] = {&quot;Mbati&quot;},
	[&quot;mdp&quot;] = {&quot;Mbala&quot;},
	[&quot;mdq&quot;] = {&quot;Mbole&quot;},
	[&quot;mdr&quot;] = {&quot;Mandar&quot;},
	[&quot;mds&quot;] = {&quot;Maria (Papua New Guinea)&quot;},
	[&quot;mdt&quot;] = {&quot;Mbere&quot;},
	[&quot;mdu&quot;] = {&quot;Mboko&quot;},
	[&quot;mdv&quot;] = {&quot;Santa Lucía Monteverde Mixtec&quot;},
	[&quot;mdw&quot;] = {&quot;Mbosi&quot;},
	[&quot;mdx&quot;] = {&quot;Dizin&quot;},
	[&quot;mdy&quot;] = {&quot;Male (Ethiopia)&quot;},
	[&quot;mdz&quot;] = {&quot;Suruí Do Pará&quot;},
	[&quot;mea&quot;] = {&quot;Menka&quot;},
	[&quot;meb&quot;] = {&quot;Ikobi&quot;},
	[&quot;mec&quot;] = {&quot;Marra&quot;},
	[&quot;med&quot;] = {&quot;Melpa&quot;},
	[&quot;mee&quot;] = {&quot;Mengen&quot;},
	[&quot;mef&quot;] = {&quot;Megam&quot;},
	[&quot;meh&quot;] = {&quot;Southwestern Tlaxiaco Mixtec&quot;},
	[&quot;mei&quot;] = {&quot;Midob&quot;},
	[&quot;mej&quot;] = {&quot;Meyah&quot;},
	[&quot;mek&quot;] = {&quot;Mekeo&quot;},
	[&quot;mel&quot;] = {&quot;Central Melanau&quot;},
	[&quot;mem&quot;] = {&quot;Mangala&quot;},
	[&quot;men&quot;] = {&quot;Mende (Sierra Leone)&quot;},
	[&quot;meo&quot;] = {&quot;Kedah Malay&quot;},
	[&quot;mep&quot;] = {&quot;Miriwoong&quot;},
	[&quot;meq&quot;] = {&quot;Merey&quot;},
	[&quot;mer&quot;] = {&quot;Meru&quot;},
	[&quot;mes&quot;] = {&quot;Masmaje&quot;},
	[&quot;met&quot;] = {&quot;Mato&quot;},
	[&quot;meu&quot;] = {&quot;Motu&quot;},
	[&quot;mev&quot;] = {&quot;Mano&quot;},
	[&quot;mew&quot;] = {&quot;Maaka&quot;},
	[&quot;mey&quot;] = {&quot;Хассания&quot;},
	[&quot;mez&quot;] = {&quot;Menominee&quot;},
	[&quot;mfa&quot;] = {&quot;Pattani Malay&quot;},
	[&quot;mfb&quot;] = {&quot;Bangka&quot;},
	[&quot;mfc&quot;] = {&quot;Mba&quot;},
	[&quot;mfd&quot;] = {&quot;Mendankwe-Nkwen&quot;},
	[&quot;mfe&quot;] = {&quot;Маврикийн Креол&quot;},
	[&quot;mff&quot;] = {&quot;Naki&quot;},
	[&quot;mfg&quot;] = {&quot;Mogofin&quot;},
	[&quot;mfh&quot;] = {&quot;Matal&quot;},
	[&quot;mfi&quot;] = {&quot;Wandala&quot;},
	[&quot;mfj&quot;] = {&quot;Mefele&quot;},
	[&quot;mfk&quot;] = {&quot;North Mofu&quot;},
	[&quot;mfl&quot;] = {&quot;Putai&quot;},
	[&quot;mfm&quot;] = {&quot;Marghi South&quot;},
	[&quot;mfn&quot;] = {&quot;Cross River Mbembe&quot;},
	[&quot;mfo&quot;] = {&quot;Mbe&quot;},
	[&quot;mfp&quot;] = {&quot;Makassar Malay&quot;},
	[&quot;mfq&quot;] = {&quot;Moba&quot;},
	[&quot;mfr&quot;] = {&quot;Marrithiyel&quot;},
	[&quot;mfs&quot;] = {&quot;Mexican Sign Language&quot;},
	[&quot;mft&quot;] = {&quot;Mokerang&quot;},
	[&quot;mfu&quot;] = {&quot;Mbwela&quot;},
	[&quot;mfv&quot;] = {&quot;Mandjak&quot;},
	[&quot;mfw&quot;] = {&quot;Mulaha&quot;},
	[&quot;mfx&quot;] = {&quot;Melo&quot;},
	[&quot;mfy&quot;] = {&quot;Mayo&quot;},
	[&quot;mfz&quot;] = {&quot;Mabaan&quot;},
	[&quot;mga&quot;] = {&quot;Middle Irish (900-1200)&quot;},
	[&quot;mgb&quot;] = {&quot;Mararit&quot;},
	[&quot;mgc&quot;] = {&quot;Morokodo&quot;},
	[&quot;mgd&quot;] = {&quot;Moru&quot;},
	[&quot;mge&quot;] = {&quot;Mango&quot;},
	[&quot;mgf&quot;] = {&quot;Maklew&quot;},
	[&quot;mgg&quot;] = {&quot;Mpumpong&quot;},
	[&quot;mgh&quot;] = {&quot;Makhuwa-Meetto&quot;},
	[&quot;mgi&quot;] = {&quot;Lijili&quot;},
	[&quot;mgj&quot;] = {&quot;Abureni&quot;},
	[&quot;mgk&quot;] = {&quot;Mawes&quot;},
	[&quot;mgl&quot;] = {&quot;Maleu-Kilenge&quot;},
	[&quot;mgm&quot;] = {&quot;Mambae&quot;},
	[&quot;mgn&quot;] = {&quot;Mbangi&quot;},
	[&quot;mgo&quot;] = {&quot;Meta'&quot;},
	[&quot;mgp&quot;] = {&quot;Eastern Magar&quot;},
	[&quot;mgq&quot;] = {&quot;Malila&quot;},
	[&quot;mgr&quot;] = {&quot;Mambwe-Lungu&quot;},
	[&quot;mgs&quot;] = {&quot;Manda (Tanzania)&quot;},
	[&quot;mgt&quot;] = {&quot;Mongol&quot;},
	[&quot;mgu&quot;] = {&quot;Mailu&quot;},
	[&quot;mgv&quot;] = {&quot;Matengo&quot;},
	[&quot;mgw&quot;] = {&quot;Matumbi&quot;},
	[&quot;mgy&quot;] = {&quot;Mbunga&quot;},
	[&quot;mgz&quot;] = {&quot;Mbugwe&quot;},
	[&quot;mha&quot;] = {&quot;Manda (India)&quot;},
	[&quot;mhb&quot;] = {&quot;Mahongwe&quot;},
	[&quot;mhc&quot;] = {&quot;Mocho&quot;},
	[&quot;mhd&quot;] = {&quot;Mbugu&quot;},
	[&quot;mhe&quot;] = {&quot;Besisi&quot;, &quot;Mah Meri&quot;},
	[&quot;mhf&quot;] = {&quot;Mamaa&quot;},
	[&quot;mhg&quot;] = {&quot;Margu&quot;},
	[&quot;mhi&quot;] = {&quot;Ma'di&quot;},
	[&quot;mhj&quot;] = {&quot;Mogholi&quot;},
	[&quot;mhk&quot;] = {&quot;Mungaka&quot;},
	[&quot;mhl&quot;] = {&quot;Mauwake&quot;},
	[&quot;mhm&quot;] = {&quot;Makhuwa-Moniga&quot;},
	[&quot;mhn&quot;] = {&quot;Mócheno&quot;},
	[&quot;mho&quot;] = {&quot;Mashi (Zambia)&quot;},
	[&quot;mhp&quot;] = {&quot;Balinese Malay&quot;},
	[&quot;mhq&quot;] = {&quot;Mandan&quot;},
	[&quot;mhr&quot;] = {&quot;Eastern Mari&quot;},
	[&quot;mhs&quot;] = {&quot;Buru (Indonesia)&quot;},
	[&quot;mht&quot;] = {&quot;Mandahuaca&quot;},
	[&quot;mhu&quot;] = {&quot;Digaro-Mishmi&quot;, &quot;Darang Deng&quot;},
	[&quot;mhw&quot;] = {&quot;Mbukushu&quot;},
	[&quot;mhx&quot;] = {&quot;Maru&quot;, &quot;Lhaovo&quot;},
	[&quot;mhy&quot;] = {&quot;Ma'anyan&quot;},
	[&quot;mhz&quot;] = {&quot;Mor (Mor Islands)&quot;},
	[&quot;mia&quot;] = {&quot;Майами&quot;},
	[&quot;mib&quot;] = {&quot;Atatláhuca Mixtec&quot;},
	[&quot;mic&quot;] = {&quot;Mi'kmaq&quot;, &quot;Micmac&quot;},
	[&quot;mid&quot;] = {&quot;Mandaic&quot;},
	[&quot;mie&quot;] = {&quot;Ocotepec Mixtec&quot;},
	[&quot;mif&quot;] = {&quot;Mofu-Gudur&quot;},
	[&quot;mig&quot;] = {&quot;San Miguel El Grande Mixtec&quot;},
	[&quot;mih&quot;] = {&quot;Chayuco Mixtec&quot;},
	[&quot;mii&quot;] = {&quot;Chigmecatitlán Mixtec&quot;},
	[&quot;mij&quot;] = {&quot;Abar&quot;, &quot;Mungbam&quot;},
	[&quot;mik&quot;] = {&quot;Mikasuki&quot;},
	[&quot;mil&quot;] = {&quot;Peñoles Mixtec&quot;},
	[&quot;mim&quot;] = {&quot;Alacatlatzala Mixtec&quot;},
	[&quot;min&quot;] = {&quot;Minangkabau&quot;},
	[&quot;mio&quot;] = {&quot;Pinotepa Nacional Mixtec&quot;},
	[&quot;mip&quot;] = {&quot;Apasco-Apoala Mixtec&quot;},
	[&quot;miq&quot;] = {&quot;Mískito&quot;},
	[&quot;mir&quot;] = {&quot;Isthmus Mixe&quot;},
	[&quot;mis&quot;] = {&quot;Кодлогдоогүй хэлнүүд&quot;},
	[&quot;mit&quot;] = {&quot;Southern Puebla Mixtec&quot;},
	[&quot;miu&quot;] = {&quot;Cacaloxtepec Mixtec&quot;},
	[&quot;miw&quot;] = {&quot;Akoye&quot;},
	[&quot;mix&quot;] = {&quot;Mixtepec Mixtec&quot;},
	[&quot;miy&quot;] = {&quot;Ayutla Mixtec&quot;},
	[&quot;miz&quot;] = {&quot;Coatzospan Mixtec&quot;},
	[&quot;mjb&quot;] = {&quot;Makalero&quot;},
	[&quot;mjc&quot;] = {&quot;San Juan Colorado Mixtec&quot;},
	[&quot;mjd&quot;] = {&quot;Northwest Maidu&quot;},
	[&quot;mje&quot;] = {&quot;Muskum&quot;},
	[&quot;mjg&quot;] = {&quot;Tu&quot;},
	[&quot;mjh&quot;] = {&quot;Mwera (Nyasa)&quot;},
	[&quot;mji&quot;] = {&quot;Kim Mun&quot;},
	[&quot;mjj&quot;] = {&quot;Mawak&quot;},
	[&quot;mjk&quot;] = {&quot;Matukar&quot;},
	[&quot;mjl&quot;] = {&quot;Mandeali&quot;},
	[&quot;mjm&quot;] = {&quot;Medebur&quot;},
	[&quot;mjn&quot;] = {&quot;Ma (Papua New Guinea)&quot;},
	[&quot;mjo&quot;] = {&quot;Malankuravan&quot;},
	[&quot;mjp&quot;] = {&quot;Malapandaram&quot;},
	[&quot;mjq&quot;] = {&quot;Malaryan&quot;},
	[&quot;mjr&quot;] = {&quot;Malavedan&quot;},
	[&quot;mjs&quot;] = {&quot;Miship&quot;},
	[&quot;mjt&quot;] = {&quot;Sauria Paharia&quot;},
	[&quot;mju&quot;] = {&quot;Manna-Dora&quot;},
	[&quot;mjv&quot;] = {&quot;Mannan&quot;},
	[&quot;mjw&quot;] = {&quot;Karbi&quot;},
	[&quot;mjx&quot;] = {&quot;Mahali&quot;},
	[&quot;mjy&quot;] = {&quot;Mahican&quot;},
	[&quot;mjz&quot;] = {&quot;Majhi&quot;},
	[&quot;mka&quot;] = {&quot;Mbre&quot;},
	[&quot;mkb&quot;] = {&quot;Mal Paharia&quot;},
	[&quot;mkc&quot;] = {&quot;Siliput&quot;},
	[&quot;mke&quot;] = {&quot;Mawchi&quot;},
	[&quot;mkf&quot;] = {&quot;Miya&quot;},
	[&quot;mkg&quot;] = {&quot;Mak (China)&quot;},
	[&quot;mkh&quot;] = {&quot;Mon-Khmer languages&quot;},
	[&quot;mki&quot;] = {&quot;Dhatki&quot;},
	[&quot;mkj&quot;] = {&quot;Mokilese&quot;},
	[&quot;mkk&quot;] = {&quot;Byep&quot;},
	[&quot;mkl&quot;] = {&quot;Mokole&quot;},
	[&quot;mkm&quot;] = {&quot;Moklen&quot;},
	[&quot;mkn&quot;] = {&quot;Kupang Malay&quot;},
	[&quot;mko&quot;] = {&quot;Mingang Doso&quot;},
	[&quot;mkp&quot;] = {&quot;Moikodi&quot;},
	[&quot;mkq&quot;] = {&quot;Bay Miwok&quot;},
	[&quot;mkr&quot;] = {&quot;Malas&quot;},
	[&quot;mks&quot;] = {&quot;Silacayoapan Mixtec&quot;},
	[&quot;mkt&quot;] = {&quot;Vamale&quot;},
	[&quot;mku&quot;] = {&quot;Konyanka Maninka&quot;},
	[&quot;mkv&quot;] = {&quot;Mafea&quot;},
	[&quot;mkw&quot;] = {&quot;Китуба (Конго)&quot;},
	[&quot;mkx&quot;] = {&quot;Kinamiging Manobo&quot;},
	[&quot;mky&quot;] = {&quot;East Makian&quot;},
	[&quot;mkz&quot;] = {&quot;Makasae&quot;},
	[&quot;mla&quot;] = {&quot;Malo&quot;},
	[&quot;mlb&quot;] = {&quot;Mbule&quot;},
	[&quot;mlc&quot;] = {&quot;Cao Lan&quot;},
	[&quot;mle&quot;] = {&quot;Manambu&quot;},
	[&quot;mlf&quot;] = {&quot;Mal&quot;},
	[&quot;mlh&quot;] = {&quot;Mape&quot;},
	[&quot;mli&quot;] = {&quot;Malimpung&quot;},
	[&quot;mlj&quot;] = {&quot;Miltu&quot;},
	[&quot;mlk&quot;] = {&quot;Ilwana&quot;, &quot;Kiwilwana&quot;},
	[&quot;mll&quot;] = {&quot;Malua Bay&quot;},
	[&quot;mlm&quot;] = {&quot;Mulam&quot;},
	[&quot;mln&quot;] = {&quot;Malango&quot;},
	[&quot;mlo&quot;] = {&quot;Mlomp&quot;},
	[&quot;mlp&quot;] = {&quot;Bargam&quot;},
	[&quot;mlq&quot;] = {&quot;Western Maninkakan&quot;},
	[&quot;mlr&quot;] = {&quot;Vame&quot;},
	[&quot;mls&quot;] = {&quot;Masalit&quot;},
	[&quot;mlu&quot;] = {&quot;To'abaita&quot;},
	[&quot;mlv&quot;] = {&quot;Motlav&quot;, &quot;Mwotlap&quot;},
	[&quot;mlw&quot;] = {&quot;Moloko&quot;},
	[&quot;mlx&quot;] = {&quot;Malfaxal&quot;, &quot;Naha'ai&quot;},
	[&quot;mlz&quot;] = {&quot;Malaynon&quot;},
	[&quot;mma&quot;] = {&quot;Mama&quot;},
	[&quot;mmb&quot;] = {&quot;Momina&quot;},
	[&quot;mmc&quot;] = {&quot;Michoacán Mazahua&quot;},
	[&quot;mmd&quot;] = {&quot;Maonan&quot;},
	[&quot;mme&quot;] = {&quot;Mae&quot;},
	[&quot;mmf&quot;] = {&quot;Mundat&quot;},
	[&quot;mmg&quot;] = {&quot;North Ambrym&quot;},
	[&quot;mmh&quot;] = {&quot;Mehináku&quot;},
	[&quot;mmi&quot;] = {&quot;Musar&quot;},
	[&quot;mmj&quot;] = {&quot;Majhwar&quot;},
	[&quot;mmk&quot;] = {&quot;Mukha-Dora&quot;},
	[&quot;mml&quot;] = {&quot;Man Met&quot;},
	[&quot;mmm&quot;] = {&quot;Maii&quot;},
	[&quot;mmn&quot;] = {&quot;Mamanwa&quot;},
	[&quot;mmo&quot;] = {&quot;Mangga Buang&quot;},
	[&quot;mmp&quot;] = {&quot;Siawi&quot;},
	[&quot;mmq&quot;] = {&quot;Musak&quot;},
	[&quot;mmr&quot;] = {&quot;Western Xiangxi Miao&quot;},
	[&quot;mmt&quot;] = {&quot;Malalamai&quot;},
	[&quot;mmu&quot;] = {&quot;Mmaala&quot;},
	[&quot;mmv&quot;] = {&quot;Miriti&quot;},
	[&quot;mmw&quot;] = {&quot;Emae&quot;},
	[&quot;mmx&quot;] = {&quot;Madak&quot;},
	[&quot;mmy&quot;] = {&quot;Migaama&quot;},
	[&quot;mmz&quot;] = {&quot;Mabaale&quot;},
	[&quot;mna&quot;] = {&quot;Mbula&quot;},
	[&quot;mnb&quot;] = {&quot;Muna&quot;},
	[&quot;mnc&quot;] = {&quot;Манж&quot;},
	[&quot;mnd&quot;] = {&quot;Mondé&quot;},
	[&quot;mne&quot;] = {&quot;Naba&quot;},
	[&quot;mnf&quot;] = {&quot;Mundani&quot;},
	[&quot;mng&quot;] = {&quot;Eastern Mnong&quot;},
	[&quot;mnh&quot;] = {&quot;Mono (Democratic Republic of Congo)&quot;},
	[&quot;mni&quot;] = {&quot;Манипури&quot;},
	[&quot;mnj&quot;] = {&quot;Munji&quot;},
	[&quot;mnk&quot;] = {&quot;Мандинка&quot;},
	[&quot;mnl&quot;] = {&quot;Tiale&quot;},
	[&quot;mnm&quot;] = {&quot;Mapena&quot;},
	[&quot;mnn&quot;] = {&quot;Southern Mnong&quot;},
	[&quot;mno&quot;] = {&quot;Manobo languages&quot;},
	[&quot;mnp&quot;] = {&quot;Min Bei Chinese&quot;},
	[&quot;mnq&quot;] = {&quot;Minriq&quot;},
	[&quot;mnr&quot;] = {&quot;Mono (USA)&quot;},
	[&quot;mns&quot;] = {&quot;Mansi&quot;},
	[&quot;mnu&quot;] = {&quot;Mer&quot;},
	[&quot;mnv&quot;] = {&quot;Rennell-Bellona&quot;},
	[&quot;mnw&quot;] = {&quot;Mon&quot;},
	[&quot;mnx&quot;] = {&quot;Manikion&quot;},
	[&quot;mny&quot;] = {&quot;Manyawa&quot;},
	[&quot;mnz&quot;] = {&quot;Moni&quot;},
	[&quot;moa&quot;] = {&quot;Mwan&quot;},
	[&quot;moc&quot;] = {&quot;Mocoví&quot;},
	[&quot;mod&quot;] = {&quot;Mobilian&quot;},
	[&quot;moe&quot;] = {&quot;Innu&quot;, &quot;Montagnais&quot;},
	[&quot;mog&quot;] = {&quot;Mongondow&quot;},
	[&quot;moh&quot;] = {&quot;Mohawk&quot;},
	[&quot;moi&quot;] = {&quot;Mboi&quot;},
	[&quot;moj&quot;] = {&quot;Monzombo&quot;},
	[&quot;mok&quot;] = {&quot;Morori&quot;},
	[&quot;mom&quot;] = {&quot;Mangue&quot;},
	[&quot;moo&quot;] = {&quot;Monom&quot;},
	[&quot;mop&quot;] = {&quot;Mopán Maya&quot;},
	[&quot;moq&quot;] = {&quot;Mor (Bomberai Peninsula)&quot;},
	[&quot;mor&quot;] = {&quot;Moro&quot;},
	[&quot;mos&quot;] = {&quot;Мооре&quot;},
	[&quot;mot&quot;] = {&quot;Barí&quot;},
	[&quot;mou&quot;] = {&quot;Mogum&quot;},
	[&quot;mov&quot;] = {&quot;Mohave&quot;},
	[&quot;mow&quot;] = {&quot;Moi (Congo)&quot;},
	[&quot;mox&quot;] = {&quot;Molima&quot;},
	[&quot;moy&quot;] = {&quot;Shekkacho&quot;},
	[&quot;moz&quot;] = {&quot;Mukulu&quot;, &quot;Gergiko&quot;},
	[&quot;mpa&quot;] = {&quot;Mpoto&quot;},
	[&quot;mpb&quot;] = {&quot;Malak Malak&quot;, &quot;Mullukmulluk&quot;},
	[&quot;mpc&quot;] = {&quot;Mangarrayi&quot;},
	[&quot;mpd&quot;] = {&quot;Machinere&quot;},
	[&quot;mpe&quot;] = {&quot;Majang&quot;},
	[&quot;mpg&quot;] = {&quot;Marba&quot;},
	[&quot;mph&quot;] = {&quot;Maung&quot;},
	[&quot;mpi&quot;] = {&quot;Mpade&quot;},
	[&quot;mpj&quot;] = {&quot;Martu Wangka&quot;, &quot;Wangkajunga&quot;},
	[&quot;mpk&quot;] = {&quot;Mbara (Chad)&quot;},
	[&quot;mpl&quot;] = {&quot;Middle Watut&quot;},
	[&quot;mpm&quot;] = {&quot;Yosondúa Mixtec&quot;},
	[&quot;mpn&quot;] = {&quot;Mindiri&quot;},
	[&quot;mpo&quot;] = {&quot;Miu&quot;},
	[&quot;mpp&quot;] = {&quot;Migabac&quot;},
	[&quot;mpq&quot;] = {&quot;Matís&quot;},
	[&quot;mpr&quot;] = {&quot;Vangunu&quot;},
	[&quot;mps&quot;] = {&quot;Dadibi&quot;},
	[&quot;mpt&quot;] = {&quot;Mian&quot;},
	[&quot;mpu&quot;] = {&quot;Makuráp&quot;},
	[&quot;mpv&quot;] = {&quot;Mungkip&quot;},
	[&quot;mpw&quot;] = {&quot;Mapidian&quot;},
	[&quot;mpx&quot;] = {&quot;Misima-Panaeati&quot;},
	[&quot;mpy&quot;] = {&quot;Mapia&quot;},
	[&quot;mpz&quot;] = {&quot;Mpi&quot;},
	[&quot;mqa&quot;] = {&quot;Maba (Indonesia)&quot;},
	[&quot;mqb&quot;] = {&quot;Mbuko&quot;},
	[&quot;mqc&quot;] = {&quot;Mangole&quot;},
	[&quot;mqe&quot;] = {&quot;Matepi&quot;},
	[&quot;mqf&quot;] = {&quot;Momuna&quot;},
	[&quot;mqg&quot;] = {&quot;Kota Bangun Kutai Malay&quot;},
	[&quot;mqh&quot;] = {&quot;Tlazoyaltepec Mixtec&quot;},
	[&quot;mqi&quot;] = {&quot;Mariri&quot;},
	[&quot;mqj&quot;] = {&quot;Mamasa&quot;},
	[&quot;mqk&quot;] = {&quot;Rajah Kabunsuwan Manobo&quot;},
	[&quot;mql&quot;] = {&quot;Mbelime&quot;},
	[&quot;mqm&quot;] = {&quot;South Marquesan&quot;},
	[&quot;mqn&quot;] = {&quot;Moronene&quot;},
	[&quot;mqo&quot;] = {&quot;Modole&quot;},
	[&quot;mqp&quot;] = {&quot;Manipa&quot;},
	[&quot;mqq&quot;] = {&quot;Minokok&quot;},
	[&quot;mqr&quot;] = {&quot;Mander&quot;},
	[&quot;mqs&quot;] = {&quot;West Makian&quot;},
	[&quot;mqt&quot;] = {&quot;Mok&quot;},
	[&quot;mqu&quot;] = {&quot;Mandari&quot;},
	[&quot;mqv&quot;] = {&quot;Mosimo&quot;},
	[&quot;mqw&quot;] = {&quot;Murupi&quot;},
	[&quot;mqx&quot;] = {&quot;Mamuju&quot;},
	[&quot;mqy&quot;] = {&quot;Manggarai&quot;},
	[&quot;mqz&quot;] = {&quot;Pano&quot;},
	[&quot;mra&quot;] = {&quot;Mlabri&quot;},
	[&quot;mrb&quot;] = {&quot;Marino&quot;},
	[&quot;mrc&quot;] = {&quot;Maricopa&quot;},
	[&quot;mrd&quot;] = {&quot;Western Magar&quot;},
	[&quot;mre&quot;] = {&quot;Martha's Vineyard Sign Language&quot;},
	[&quot;mrf&quot;] = {&quot;Elseng&quot;},
	[&quot;mrg&quot;] = {&quot;Mising&quot;},
	[&quot;mrh&quot;] = {&quot;Mara Chin&quot;},
	[&quot;mrj&quot;] = {&quot;Western Mari&quot;},
	[&quot;mrk&quot;] = {&quot;Hmwaveke&quot;},
	[&quot;mrl&quot;] = {&quot;Mortlockese&quot;},
	[&quot;mrm&quot;] = {&quot;Merlav&quot;, &quot;Mwerlap&quot;},
	[&quot;mrn&quot;] = {&quot;Cheke Holo&quot;},
	[&quot;mro&quot;] = {&quot;Mru&quot;},
	[&quot;mrp&quot;] = {&quot;Morouas&quot;},
	[&quot;mrq&quot;] = {&quot;North Marquesan&quot;},
	[&quot;mrr&quot;] = {&quot;Maria (India)&quot;},
	[&quot;mrs&quot;] = {&quot;Maragus&quot;},
	[&quot;mrt&quot;] = {&quot;Marghi Central&quot;},
	[&quot;mru&quot;] = {&quot;Mono (Cameroon)&quot;},
	[&quot;mrv&quot;] = {&quot;Mangareva&quot;},
	[&quot;mrw&quot;] = {&quot;Maranao&quot;},
	[&quot;mrx&quot;] = {&quot;Maremgi&quot;, &quot;Dineor&quot;},
	[&quot;mry&quot;] = {&quot;Mandaya&quot;},
	[&quot;mrz&quot;] = {&quot;Marind&quot;},
	[&quot;msb&quot;] = {&quot;Masbatenyo&quot;},
	[&quot;msc&quot;] = {&quot;Sankaran Maninka&quot;},
	[&quot;msd&quot;] = {&quot;Yucatec Maya Sign Language&quot;},
	[&quot;mse&quot;] = {&quot;Musey&quot;},
	[&quot;msf&quot;] = {&quot;Mekwei&quot;},
	[&quot;msg&quot;] = {&quot;Moraid&quot;},
	[&quot;msh&quot;] = {&quot;Masikoro Malagasy&quot;},
	[&quot;msi&quot;] = {&quot;Sabah Malay&quot;},
	[&quot;msj&quot;] = {&quot;Ma (Democratic Republic of Congo)&quot;},
	[&quot;msk&quot;] = {&quot;Mansaka&quot;},
	[&quot;msl&quot;] = {&quot;Molof&quot;, &quot;Poule&quot;},
	[&quot;msm&quot;] = {&quot;Agusan Manobo&quot;},
	[&quot;msn&quot;] = {&quot;Vurës&quot;},
	[&quot;mso&quot;] = {&quot;Mombum&quot;},
	[&quot;msp&quot;] = {&quot;Maritsauá&quot;},
	[&quot;msq&quot;] = {&quot;Caac&quot;},
	[&quot;msr&quot;] = {&quot;Mongolian Sign Language&quot;},
	[&quot;mss&quot;] = {&quot;West Masela&quot;},
	[&quot;msu&quot;] = {&quot;Musom&quot;},
	[&quot;msv&quot;] = {&quot;Maslam&quot;},
	[&quot;msw&quot;] = {&quot;Mansoanka&quot;},
	[&quot;msx&quot;] = {&quot;Moresada&quot;},
	[&quot;msy&quot;] = {&quot;Aruamu&quot;},
	[&quot;msz&quot;] = {&quot;Momare&quot;},
	[&quot;mta&quot;] = {&quot;Cotabato Manobo&quot;},
	[&quot;mtb&quot;] = {&quot;Anyin Morofo&quot;},
	[&quot;mtc&quot;] = {&quot;Munit&quot;},
	[&quot;mtd&quot;] = {&quot;Mualang&quot;},
	[&quot;mte&quot;] = {&quot;Mono (Solomon Islands)&quot;},
	[&quot;mtf&quot;] = {&quot;Murik (Papua New Guinea)&quot;},
	[&quot;mtg&quot;] = {&quot;Una&quot;},
	[&quot;mth&quot;] = {&quot;Munggui&quot;},
	[&quot;mti&quot;] = {&quot;Maiwa (Papua New Guinea)&quot;},
	[&quot;mtj&quot;] = {&quot;Moskona&quot;},
	[&quot;mtk&quot;] = {&quot;Mbe'&quot;},
	[&quot;mtl&quot;] = {&quot;Montol&quot;},
	[&quot;mtm&quot;] = {&quot;Mator&quot;},
	[&quot;mtn&quot;] = {&quot;Matagalpa&quot;},
	[&quot;mto&quot;] = {&quot;Totontepec Mixe&quot;},
	[&quot;mtp&quot;] = {&quot;Wichí Lhamtés Nocten&quot;},
	[&quot;mtq&quot;] = {&quot;Muong&quot;},
	[&quot;mtr&quot;] = {&quot;Mewari&quot;},
	[&quot;mts&quot;] = {&quot;Yora&quot;},
	[&quot;mtt&quot;] = {&quot;Mota&quot;},
	[&quot;mtu&quot;] = {&quot;Tututepec Mixtec&quot;},
	[&quot;mtv&quot;] = {&quot;Asaro'o&quot;},
	[&quot;mtw&quot;] = {&quot;Southern Binukidnon&quot;},
	[&quot;mtx&quot;] = {&quot;Tidaá Mixtec&quot;},
	[&quot;mty&quot;] = {&quot;Nabi&quot;},
	[&quot;mua&quot;] = {&quot;Mundang&quot;},
	[&quot;mub&quot;] = {&quot;Mubi&quot;},
	[&quot;muc&quot;] = {&quot;Ajumbu&quot;},
	[&quot;mud&quot;] = {&quot;Mednyj Aleut&quot;},
	[&quot;mue&quot;] = {&quot;Media Lengua&quot;},
	[&quot;mug&quot;] = {&quot;Musgu&quot;},
	[&quot;muh&quot;] = {&quot;Mündü&quot;},
	[&quot;mui&quot;] = {&quot;Musi&quot;},
	[&quot;muj&quot;] = {&quot;Mabire&quot;},
	[&quot;muk&quot;] = {&quot;Mugom&quot;},
	[&quot;mul&quot;] = {&quot;Multiple languages&quot;},
	[&quot;mum&quot;] = {&quot;Maiwala&quot;},
	[&quot;mun&quot;] = {&quot;Munda languages&quot;},
	[&quot;muo&quot;] = {&quot;Nyong&quot;},
	[&quot;mup&quot;] = {&quot;Malvi&quot;},
	[&quot;muq&quot;] = {&quot;Eastern Xiangxi Miao&quot;},
	[&quot;mur&quot;] = {&quot;Murle&quot;},
	[&quot;mus&quot;] = {&quot;Creek&quot;},
	[&quot;mut&quot;] = {&quot;Western Muria&quot;},
	[&quot;muu&quot;] = {&quot;Yaaku&quot;},
	[&quot;muv&quot;] = {&quot;Muthuvan&quot;},
	[&quot;mux&quot;] = {&quot;Bo-Ung&quot;},
	[&quot;muy&quot;] = {&quot;Muyang&quot;},
	[&quot;muz&quot;] = {&quot;Mursi&quot;},
	[&quot;mva&quot;] = {&quot;Manam&quot;},
	[&quot;mvb&quot;] = {&quot;Mattole&quot;},
	[&quot;mvd&quot;] = {&quot;Mamboru&quot;},
	[&quot;mve&quot;] = {&quot;Marwari (Pakistan)&quot;},
	[&quot;mvf&quot;] = {&quot;Peripheral Mongolian&quot;},
	[&quot;mvg&quot;] = {&quot;Yucuañe Mixtec&quot;},
	[&quot;mvh&quot;] = {&quot;Mulgi&quot;},
	[&quot;mvi&quot;] = {&quot;Miyako&quot;},
	[&quot;mvk&quot;] = {&quot;Mekmek&quot;},
	[&quot;mvl&quot;] = {&quot;Mbara (Australia)&quot;},
	[&quot;mvn&quot;] = {&quot;Minaveha&quot;},
	[&quot;mvo&quot;] = {&quot;Marovo&quot;},
	[&quot;mvp&quot;] = {&quot;Duri&quot;},
	[&quot;mvq&quot;] = {&quot;Moere&quot;},
	[&quot;mvr&quot;] = {&quot;Marau&quot;},
	[&quot;mvs&quot;] = {&quot;Massep&quot;},
	[&quot;mvt&quot;] = {&quot;Mpotovoro&quot;},
	[&quot;mvu&quot;] = {&quot;Marfa&quot;},
	[&quot;mvv&quot;] = {&quot;Tagal Murut&quot;},
	[&quot;mvw&quot;] = {&quot;Machinga&quot;},
	[&quot;mvx&quot;] = {&quot;Meoswar&quot;},
	[&quot;mvy&quot;] = {&quot;Indus Kohistani&quot;},
	[&quot;mvz&quot;] = {&quot;Mesqan&quot;},
	[&quot;mwa&quot;] = {&quot;Mwatebu&quot;},
	[&quot;mwb&quot;] = {&quot;Juwal&quot;},
	[&quot;mwc&quot;] = {&quot;Are&quot;},
	[&quot;mwe&quot;] = {&quot;Mwera (Chimwera)&quot;},
	[&quot;mwf&quot;] = {&quot;Murrinh-Patha&quot;},
	[&quot;mwg&quot;] = {&quot;Aiklep&quot;},
	[&quot;mwh&quot;] = {&quot;Mouk-Aria&quot;},
	[&quot;mwi&quot;] = {&quot;Labo&quot;, &quot;Ninde&quot;},
	[&quot;mwk&quot;] = {&quot;Kita Maninkakan&quot;},
	[&quot;mwl&quot;] = {&quot;Mirandese&quot;},
	[&quot;mwm&quot;] = {&quot;Sar&quot;},
	[&quot;mwn&quot;] = {&quot;Nyamwanga&quot;},
	[&quot;mwo&quot;] = {&quot;Central Maewo&quot;},
	[&quot;mwp&quot;] = {&quot;Kala Lagaw Ya&quot;},
	[&quot;mwq&quot;] = {&quot;Mün Chin&quot;},
	[&quot;mwr&quot;] = {&quot;Marwari&quot;},
	[&quot;mws&quot;] = {&quot;Mwimbi-Muthambi&quot;},
	[&quot;mwt&quot;] = {&quot;Moken&quot;},
	[&quot;mwu&quot;] = {&quot;Mittu&quot;},
	[&quot;mwv&quot;] = {&quot;Mentawai&quot;},
	[&quot;mww&quot;] = {&quot;Hmong Daw&quot;},
	[&quot;mwz&quot;] = {&quot;Moingi&quot;},
	[&quot;mxa&quot;] = {&quot;Northwest Oaxaca Mixtec&quot;},
	[&quot;mxb&quot;] = {&quot;Tezoatlán Mixtec&quot;},
	[&quot;mxc&quot;] = {&quot;Manyika&quot;},
	[&quot;mxd&quot;] = {&quot;Modang&quot;},
	[&quot;mxe&quot;] = {&quot;Mele-Fila&quot;},
	[&quot;mxf&quot;] = {&quot;Malgbe&quot;},
	[&quot;mxg&quot;] = {&quot;Mbangala&quot;},
	[&quot;mxh&quot;] = {&quot;Mvuba&quot;},
	[&quot;mxi&quot;] = {&quot;Mozarabic&quot;},
	[&quot;mxj&quot;] = {&quot;Miju-Mishmi&quot;, &quot;Geman Deng&quot;},
	[&quot;mxk&quot;] = {&quot;Monumbo&quot;},
	[&quot;mxl&quot;] = {&quot;Maxi Gbe&quot;},
	[&quot;mxm&quot;] = {&quot;Meramera&quot;},
	[&quot;mxn&quot;] = {&quot;Moi (Indonesia)&quot;},
	[&quot;mxo&quot;] = {&quot;Mbowe&quot;},
	[&quot;mxp&quot;] = {&quot;Tlahuitoltepec Mixe&quot;},
	[&quot;mxq&quot;] = {&quot;Juquila Mixe&quot;},
	[&quot;mxr&quot;] = {&quot;Murik (Malaysia)&quot;},
	[&quot;mxs&quot;] = {&quot;Huitepec Mixtec&quot;},
	[&quot;mxt&quot;] = {&quot;Jamiltepec Mixtec&quot;},
	[&quot;mxu&quot;] = {&quot;Mada (Cameroon)&quot;},
	[&quot;mxv&quot;] = {&quot;Metlatónoc Mixtec&quot;},
	[&quot;mxw&quot;] = {&quot;Namo&quot;},
	[&quot;mxx&quot;] = {&quot;Mahou&quot;, &quot;Mawukakan&quot;},
	[&quot;mxy&quot;] = {&quot;Southeastern Nochixtlán Mixtec&quot;},
	[&quot;mxz&quot;] = {&quot;Central Masela&quot;},
	[&quot;myb&quot;] = {&quot;Mbay&quot;},
	[&quot;myc&quot;] = {&quot;Mayeka&quot;},
	[&quot;mye&quot;] = {&quot;Myene&quot;},
	[&quot;myf&quot;] = {&quot;Bambassi&quot;},
	[&quot;myg&quot;] = {&quot;Manta&quot;},
	[&quot;myh&quot;] = {&quot;Makah&quot;},
	[&quot;myj&quot;] = {&quot;Mangayat&quot;},
	[&quot;myk&quot;] = {&quot;Mamara Senoufo&quot;},
	[&quot;myl&quot;] = {&quot;Moma&quot;},
	[&quot;mym&quot;] = {&quot;Me'en&quot;},
	[&quot;myn&quot;] = {&quot;Mayan languages&quot;},
	[&quot;myo&quot;] = {&quot;Anfillo&quot;},
	[&quot;myp&quot;] = {&quot;Pirahã&quot;},
	[&quot;myr&quot;] = {&quot;Muniche&quot;},
	[&quot;mys&quot;] = {&quot;Mesmes&quot;},
	[&quot;myu&quot;] = {&quot;Mundurukú&quot;},
	[&quot;myv&quot;] = {&quot;Erzya&quot;},
	[&quot;myw&quot;] = {&quot;Muyuw&quot;},
	[&quot;myx&quot;] = {&quot;Масаба&quot;},
	[&quot;myy&quot;] = {&quot;Macuna&quot;},
	[&quot;myz&quot;] = {&quot;Classical Mandaic&quot;},
	[&quot;mza&quot;] = {&quot;Santa María Zacatepec Mixtec&quot;},
	[&quot;mzb&quot;] = {&quot;Tumzabt&quot;},
	[&quot;mzc&quot;] = {&quot;Madagascar Sign Language&quot;},
	[&quot;mzd&quot;] = {&quot;Malimba&quot;},
	[&quot;mze&quot;] = {&quot;Morawa&quot;},
	[&quot;mzg&quot;] = {&quot;Monastic Sign Language&quot;},
	[&quot;mzh&quot;] = {&quot;Wichí Lhamtés Güisnay&quot;},
	[&quot;mzi&quot;] = {&quot;Ixcatlán Mazatec&quot;},
	[&quot;mzj&quot;] = {&quot;Manya&quot;},
	[&quot;mzk&quot;] = {&quot;Nigeria Mambila&quot;},
	[&quot;mzl&quot;] = {&quot;Mazatlán Mixe&quot;},
	[&quot;mzm&quot;] = {&quot;Mumuye&quot;},
	[&quot;mzn&quot;] = {&quot;Mazanderani&quot;},
	[&quot;mzo&quot;] = {&quot;Matipuhy&quot;},
	[&quot;mzp&quot;] = {&quot;Movima&quot;},
	[&quot;mzq&quot;] = {&quot;Mori Atas&quot;},
	[&quot;mzr&quot;] = {&quot;Marúbo&quot;},
	[&quot;mzs&quot;] = {&quot;Macanese&quot;},
	[&quot;mzt&quot;] = {&quot;Mintil&quot;},
	[&quot;mzu&quot;] = {&quot;Inapang&quot;},
	[&quot;mzv&quot;] = {&quot;Manza&quot;},
	[&quot;mzw&quot;] = {&quot;Deg&quot;},
	[&quot;mzx&quot;] = {&quot;Mawayana&quot;},
	[&quot;mzy&quot;] = {&quot;Mozambican Sign Language&quot;},
	[&quot;mzz&quot;] = {&quot;Maiadomu&quot;},
	[&quot;naa&quot;] = {&quot;Namla&quot;},
	[&quot;nab&quot;] = {&quot;Southern Nambikuára&quot;},
	[&quot;nac&quot;] = {&quot;Narak&quot;},
	[&quot;nae&quot;] = {&quot;Naka'ela&quot;},
	[&quot;naf&quot;] = {&quot;Nabak&quot;},
	[&quot;nag&quot;] = {&quot;Naga Pidgin&quot;},
	[&quot;nah&quot;] = {&quot;Nahuatl languages&quot;},
	[&quot;nai&quot;] = {&quot;North American Indian languages&quot;},
	[&quot;naj&quot;] = {&quot;Nalu&quot;},
	[&quot;nak&quot;] = {&quot;Nakanai&quot;},
	[&quot;nal&quot;] = {&quot;Nalik&quot;},
	[&quot;nam&quot;] = {&quot;Ngan'gityemerri&quot;},
	[&quot;nan&quot;] = {&quot;Min Nan Chinese&quot;},
	[&quot;nao&quot;] = {&quot;Naaba&quot;},
	[&quot;nap&quot;] = {&quot;Neapolitan&quot;},
	[&quot;naq&quot;] = {&quot;Хоехое&quot;, &quot;Нама (Намиби)&quot;},
	[&quot;nar&quot;] = {&quot;Iguta&quot;},
	[&quot;nas&quot;] = {&quot;Naasioi&quot;},
	[&quot;nat&quot;] = {&quot;Ca̱hungwa̱rya̱&quot;, &quot;Hungworo&quot;},
	[&quot;naw&quot;] = {&quot;Nawuri&quot;},
	[&quot;nax&quot;] = {&quot;Nakwi&quot;},
	[&quot;nay&quot;] = {&quot;Ngarrindjeri&quot;},
	[&quot;naz&quot;] = {&quot;Coatepec Nahuatl&quot;},
	[&quot;nba&quot;] = {&quot;Nyemba&quot;},
	[&quot;nbb&quot;] = {&quot;Ndoe&quot;},
	[&quot;nbc&quot;] = {&quot;Chang Naga&quot;},
	[&quot;nbd&quot;] = {&quot;Ngbinda&quot;},
	[&quot;nbe&quot;] = {&quot;Konyak Naga&quot;},
	[&quot;nbg&quot;] = {&quot;Nagarchal&quot;},
	[&quot;nbh&quot;] = {&quot;Ngamo&quot;},
	[&quot;nbi&quot;] = {&quot;Mao Naga&quot;},
	[&quot;nbj&quot;] = {&quot;Ngarinyman&quot;},
	[&quot;nbk&quot;] = {&quot;Nake&quot;},
	[&quot;nbm&quot;] = {&quot;Ngbaka Ma'bo&quot;},
	[&quot;nbn&quot;] = {&quot;Kuri&quot;},
	[&quot;nbo&quot;] = {&quot;Nkukoli&quot;},
	[&quot;nbp&quot;] = {&quot;Nnam&quot;},
	[&quot;nbq&quot;] = {&quot;Nggem&quot;},
	[&quot;nbr&quot;] = {&quot;Numana&quot;},
	[&quot;nbs&quot;] = {&quot;Namibian Sign Language&quot;},
	[&quot;nbt&quot;] = {&quot;Na&quot;},
	[&quot;nbu&quot;] = {&quot;Rongmei Naga&quot;},
	[&quot;nbv&quot;] = {&quot;Ngamambo&quot;},
	[&quot;nbw&quot;] = {&quot;Southern Ngbandi&quot;},
	[&quot;nby&quot;] = {&quot;Ningera&quot;},
	[&quot;nca&quot;] = {&quot;Iyo&quot;},
	[&quot;ncb&quot;] = {&quot;Central Nicobarese&quot;},
	[&quot;ncc&quot;] = {&quot;Ponam&quot;},
	[&quot;ncd&quot;] = {&quot;Nachering&quot;},
	[&quot;nce&quot;] = {&quot;Yale&quot;},
	[&quot;ncf&quot;] = {&quot;Notsi&quot;},
	[&quot;ncg&quot;] = {&quot;Nisga'a&quot;},
	[&quot;nch&quot;] = {&quot;Central Huasteca Nahuatl&quot;},
	[&quot;nci&quot;] = {&quot;Classical Nahuatl&quot;},
	[&quot;ncj&quot;] = {&quot;Northern Puebla Nahuatl&quot;},
	[&quot;nck&quot;] = {&quot;Na-kara&quot;},
	[&quot;ncl&quot;] = {&quot;Michoacán Nahuatl&quot;},
	[&quot;ncm&quot;] = {&quot;Nambo&quot;},
	[&quot;ncn&quot;] = {&quot;Nauna&quot;},
	[&quot;nco&quot;] = {&quot;Sibe&quot;},
	[&quot;ncq&quot;] = {&quot;Northern Katang&quot;},
	[&quot;ncr&quot;] = {&quot;Ncane&quot;},
	[&quot;ncs&quot;] = {&quot;Nicaraguan Sign Language&quot;},
	[&quot;nct&quot;] = {&quot;Chothe Naga&quot;},
	[&quot;ncu&quot;] = {&quot;Chumburung&quot;},
	[&quot;ncx&quot;] = {&quot;Central Puebla Nahuatl&quot;},
	[&quot;ncz&quot;] = {&quot;Natchez&quot;},
	[&quot;nda&quot;] = {&quot;Ndasa&quot;},
	[&quot;ndb&quot;] = {&quot;Kenswei Nsei&quot;},
	[&quot;ndc&quot;] = {&quot;Ndau&quot;},
	[&quot;ndd&quot;] = {&quot;Nde-Nsele-Nta&quot;},
	[&quot;ndf&quot;] = {&quot;Nadruvian&quot;},
	[&quot;ndg&quot;] = {&quot;Ndengereko&quot;},
	[&quot;ndh&quot;] = {&quot;Ndali&quot;},
	[&quot;ndi&quot;] = {&quot;Samba Leko&quot;},
	[&quot;ndj&quot;] = {&quot;Ndamba&quot;},
	[&quot;ndk&quot;] = {&quot;Ndaka&quot;},
	[&quot;ndl&quot;] = {&quot;Ndolo&quot;},
	[&quot;ndm&quot;] = {&quot;Ndam&quot;},
	[&quot;ndn&quot;] = {&quot;Ngundi&quot;},
	[&quot;ndp&quot;] = {&quot;Ndo&quot;},
	[&quot;ndq&quot;] = {&quot;Ndombe&quot;},
	[&quot;ndr&quot;] = {&quot;Ndoola&quot;},
	[&quot;nds&quot;] = {&quot;Доод Герман&quot;, &quot;Доод Саксон&quot;},
	[&quot;ndt&quot;] = {&quot;Ndunga&quot;},
	[&quot;ndu&quot;] = {&quot;Dugun&quot;},
	[&quot;ndv&quot;] = {&quot;Ndut&quot;},
	[&quot;ndw&quot;] = {&quot;Ndobo&quot;},
	[&quot;ndx&quot;] = {&quot;Nduga&quot;},
	[&quot;ndy&quot;] = {&quot;Lutos&quot;},
	[&quot;ndz&quot;] = {&quot;Ndogo&quot;},
	[&quot;nea&quot;] = {&quot;Eastern Ngad'a&quot;},
	[&quot;neb&quot;] = {&quot;Toura (Côte d'Ivoire)&quot;},
	[&quot;nec&quot;] = {&quot;Nedebang&quot;},
	[&quot;ned&quot;] = {&quot;Nde-Gbite&quot;},
	[&quot;nee&quot;] = {&quot;Nêlêmwa-Nixumwak&quot;},
	[&quot;nef&quot;] = {&quot;Nefamese&quot;},
	[&quot;neg&quot;] = {&quot;Negidal&quot;},
	[&quot;neh&quot;] = {&quot;Nyenkha&quot;},
	[&quot;nei&quot;] = {&quot;Neo-Hittite&quot;},
	[&quot;nej&quot;] = {&quot;Neko&quot;},
	[&quot;nek&quot;] = {&quot;Neku&quot;},
	[&quot;nem&quot;] = {&quot;Nemi&quot;},
	[&quot;nen&quot;] = {&quot;Nengone&quot;},
	[&quot;neo&quot;] = {&quot;Ná-Meo&quot;},
	[&quot;neq&quot;] = {&quot;North Central Mixe&quot;},
	[&quot;ner&quot;] = {&quot;Yahadian&quot;},
	[&quot;nes&quot;] = {&quot;Bhoti Kinnauri&quot;},
	[&quot;net&quot;] = {&quot;Nete&quot;},
	[&quot;neu&quot;] = {&quot;Neo&quot;},
	[&quot;nev&quot;] = {&quot;Nyaheun&quot;},
	[&quot;new&quot;] = {&quot;Невар&quot;, &quot;Непал Бхаса&quot;},
	[&quot;nex&quot;] = {&quot;Neme&quot;},
	[&quot;ney&quot;] = {&quot;Neyo&quot;},
	[&quot;nez&quot;] = {&quot;Nez Perce&quot;},
	[&quot;nfa&quot;] = {&quot;Dhao&quot;},
	[&quot;nfd&quot;] = {&quot;Ahwai&quot;},
	[&quot;nfl&quot;] = {&quot;Ayiwo&quot;, &quot;Äiwoo&quot;},
	[&quot;nfr&quot;] = {&quot;Nafaanra&quot;},
	[&quot;nfu&quot;] = {&quot;Mfumte&quot;},
	[&quot;nga&quot;] = {&quot;Ngbaka&quot;},
	[&quot;ngb&quot;] = {&quot;Northern Ngbandi&quot;},
	[&quot;ngc&quot;] = {&quot;Ngombe (Democratic Republic of Congo)&quot;},
	[&quot;ngd&quot;] = {&quot;Ngando (Central African Republic)&quot;},
	[&quot;nge&quot;] = {&quot;Ngemba&quot;},
	[&quot;ngf&quot;] = {&quot;Trans-New Guinea languages&quot;},
	[&quot;ngg&quot;] = {&quot;Ngbaka Manza&quot;},
	[&quot;ngh&quot;] = {&quot;Nǁng&quot;},
	[&quot;ngi&quot;] = {&quot;Ngizim&quot;},
	[&quot;ngj&quot;] = {&quot;Ngie&quot;},
	[&quot;ngk&quot;] = {&quot;Dalabon&quot;},
	[&quot;ngl&quot;] = {&quot;Lomwe&quot;},
	[&quot;ngm&quot;] = {&quot;Ngatik Men's Creole&quot;},
	[&quot;ngn&quot;] = {&quot;Ngwo&quot;},
	[&quot;ngp&quot;] = {&quot;Ngulu&quot;},
	[&quot;ngq&quot;] = {&quot;Ngurimi&quot;, &quot;Ngoreme&quot;},
	[&quot;ngr&quot;] = {&quot;Engdewu&quot;},
	[&quot;ngs&quot;] = {&quot;Gvoko&quot;},
	[&quot;ngt&quot;] = {&quot;Kriang&quot;, &quot;Ngeq&quot;},
	[&quot;ngu&quot;] = {&quot;Guerrero Nahuatl&quot;},
	[&quot;ngv&quot;] = {&quot;Nagumi&quot;},
	[&quot;ngw&quot;] = {&quot;Ngwaba&quot;},
	[&quot;ngx&quot;] = {&quot;Nggwahyi&quot;},
	[&quot;ngy&quot;] = {&quot;Tibea&quot;},
	[&quot;ngz&quot;] = {&quot;Ngungwel&quot;},
	[&quot;nha&quot;] = {&quot;Nhanda&quot;},
	[&quot;nhb&quot;] = {&quot;Beng&quot;},
	[&quot;nhc&quot;] = {&quot;Tabasco Nahuatl&quot;},
	[&quot;nhd&quot;] = {&quot;Chiripá&quot;, &quot;Ava Guaraní&quot;},
	[&quot;nhe&quot;] = {&quot;Eastern Huasteca Nahuatl&quot;},
	[&quot;nhf&quot;] = {&quot;Nhuwala&quot;},
	[&quot;nhg&quot;] = {&quot;Tetelcingo Nahuatl&quot;},
	[&quot;nhh&quot;] = {&quot;Nahari&quot;},
	[&quot;nhi&quot;] = {&quot;Zacatlán-Ahuacatlán-Tepetzintla Nahuatl&quot;},
	[&quot;nhk&quot;] = {&quot;Isthmus-Cosoleacaque Nahuatl&quot;},
	[&quot;nhm&quot;] = {&quot;Morelos Nahuatl&quot;},
	[&quot;nhn&quot;] = {&quot;Төв Нахуатл&quot;},
	[&quot;nho&quot;] = {&quot;Takuu&quot;},
	[&quot;nhp&quot;] = {&quot;Isthmus-Pajapan Nahuatl&quot;},
	[&quot;nhq&quot;] = {&quot;Huaxcaleca Nahuatl&quot;},
	[&quot;nhr&quot;] = {&quot;Naro&quot;},
	[&quot;nht&quot;] = {&quot;Ometepec Nahuatl&quot;},
	[&quot;nhu&quot;] = {&quot;Noone&quot;},
	[&quot;nhv&quot;] = {&quot;Temascaltepec Nahuatl&quot;},
	[&quot;nhw&quot;] = {&quot;Western Huasteca Nahuatl&quot;},
	[&quot;nhx&quot;] = {&quot;Isthmus-Mecayapan Nahuatl&quot;},
	[&quot;nhy&quot;] = {&quot;Northern Oaxaca Nahuatl&quot;},
	[&quot;nhz&quot;] = {&quot;Santa María La Alta Nahuatl&quot;},
	[&quot;nia&quot;] = {&quot;Nias&quot;},
	[&quot;nib&quot;] = {&quot;Nakame&quot;},
	[&quot;nic&quot;] = {&quot;Niger-Kordofanian languages&quot;},
	[&quot;nid&quot;] = {&quot;Ngandi&quot;},
	[&quot;nie&quot;] = {&quot;Niellim&quot;},
	[&quot;nif&quot;] = {&quot;Nek&quot;},
	[&quot;nig&quot;] = {&quot;Ngalakgan&quot;},
	[&quot;nih&quot;] = {&quot;Nyiha (Tanzania)&quot;},
	[&quot;nii&quot;] = {&quot;Nii&quot;},
	[&quot;nij&quot;] = {&quot;Ngaju&quot;},
	[&quot;nik&quot;] = {&quot;Southern Nicobarese&quot;},
	[&quot;nil&quot;] = {&quot;Nila&quot;},
	[&quot;nim&quot;] = {&quot;Nilamba&quot;},
	[&quot;nin&quot;] = {&quot;Ninzo&quot;},
	[&quot;nio&quot;] = {&quot;Nganasan&quot;},
	[&quot;niq&quot;] = {&quot;Nandi&quot;},
	[&quot;nir&quot;] = {&quot;Nimboran&quot;},
	[&quot;nis&quot;] = {&quot;Nimi&quot;},
	[&quot;nit&quot;] = {&quot;Southeastern Kolami&quot;},
	[&quot;niu&quot;] = {&quot;Ниуэ&quot;},
	[&quot;niv&quot;] = {&quot;Gilyak&quot;},
	[&quot;niw&quot;] = {&quot;Nimo&quot;},
	[&quot;nix&quot;] = {&quot;Hema&quot;},
	[&quot;niy&quot;] = {&quot;Ngiti&quot;},
	[&quot;niz&quot;] = {&quot;Ningil&quot;},
	[&quot;nja&quot;] = {&quot;Nzanyi&quot;},
	[&quot;njb&quot;] = {&quot;Nocte Naga&quot;},
	[&quot;njd&quot;] = {&quot;Ndonde Hamba&quot;},
	[&quot;njh&quot;] = {&quot;Lotha Naga&quot;},
	[&quot;nji&quot;] = {&quot;Gudanji&quot;},
	[&quot;njj&quot;] = {&quot;Njen&quot;},
	[&quot;njl&quot;] = {&quot;Njalgulgule&quot;},
	[&quot;njm&quot;] = {&quot;Angami Naga&quot;},
	[&quot;njn&quot;] = {&quot;Liangmai Naga&quot;},
	[&quot;njo&quot;] = {&quot;Ao Naga&quot;},
	[&quot;njr&quot;] = {&quot;Njerep&quot;},
	[&quot;njs&quot;] = {&quot;Nisa&quot;},
	[&quot;njt&quot;] = {&quot;Ndyuka-Trio Pidgin&quot;},
	[&quot;nju&quot;] = {&quot;Ngadjunmaya&quot;},
	[&quot;njx&quot;] = {&quot;Kunyi&quot;},
	[&quot;njy&quot;] = {&quot;Njyem&quot;},
	[&quot;njz&quot;] = {&quot;Nyishi&quot;},
	[&quot;nka&quot;] = {&quot;Nkoya&quot;},
	[&quot;nkb&quot;] = {&quot;Khoibu Naga&quot;},
	[&quot;nkc&quot;] = {&quot;Nkongho&quot;},
	[&quot;nkd&quot;] = {&quot;Koireng&quot;},
	[&quot;nke&quot;] = {&quot;Duke&quot;},
	[&quot;nkf&quot;] = {&quot;Inpui Naga&quot;},
	[&quot;nkg&quot;] = {&quot;Nekgini&quot;},
	[&quot;nkh&quot;] = {&quot;Khezha Naga&quot;},
	[&quot;nki&quot;] = {&quot;Thangal Naga&quot;},
	[&quot;nkj&quot;] = {&quot;Nakai&quot;},
	[&quot;nkk&quot;] = {&quot;Nokuku&quot;},
	[&quot;nkm&quot;] = {&quot;Namat&quot;},
	[&quot;nkn&quot;] = {&quot;Nkangala&quot;},
	[&quot;nko&quot;] = {&quot;Nkonya&quot;},
	[&quot;nkp&quot;] = {&quot;Niuatoputapu&quot;},
	[&quot;nkq&quot;] = {&quot;Nkami&quot;},
	[&quot;nkr&quot;] = {&quot;Nukuoro&quot;},
	[&quot;nks&quot;] = {&quot;North Asmat&quot;},
	[&quot;nkt&quot;] = {&quot;Nyika (Tanzania)&quot;},
	[&quot;nku&quot;] = {&quot;Bouna Kulango&quot;},
	[&quot;nkv&quot;] = {&quot;Nyika (Malawi and Zambia)&quot;},
	[&quot;nkw&quot;] = {&quot;Nkutu&quot;},
	[&quot;nkx&quot;] = {&quot;Nkoroo&quot;},
	[&quot;nkz&quot;] = {&quot;Nkari&quot;},
	[&quot;nla&quot;] = {&quot;Ngombale&quot;},
	[&quot;nlc&quot;] = {&quot;Nalca&quot;},
	[&quot;nle&quot;] = {&quot;East Nyala&quot;},
	[&quot;nlg&quot;] = {&quot;Gela&quot;},
	[&quot;nli&quot;] = {&quot;Grangali&quot;},
	[&quot;nlj&quot;] = {&quot;Nyali&quot;},
	[&quot;nlk&quot;] = {&quot;Ninia Yali&quot;},
	[&quot;nll&quot;] = {&quot;Nihali&quot;},
	[&quot;nlm&quot;] = {&quot;Mankiyali&quot;},
	[&quot;nlo&quot;] = {&quot;Ngul&quot;},
	[&quot;nlq&quot;] = {&quot;Lao Naga&quot;},
	[&quot;nlu&quot;] = {&quot;Nchumbulu&quot;},
	[&quot;nlv&quot;] = {&quot;Orizaba Nahuatl&quot;},
	[&quot;nlw&quot;] = {&quot;Walangama&quot;},
	[&quot;nlx&quot;] = {&quot;Nahali&quot;},
	[&quot;nly&quot;] = {&quot;Nyamal&quot;},
	[&quot;nlz&quot;] = {&quot;Nalögo&quot;},
	[&quot;nma&quot;] = {&quot;Maram Naga&quot;},
	[&quot;nmb&quot;] = {&quot;Big Nambas&quot;, &quot;V'ënen Taut&quot;},
	[&quot;nmc&quot;] = {&quot;Ngam&quot;},
	[&quot;nmd&quot;] = {&quot;Ndumu&quot;},
	[&quot;nme&quot;] = {&quot;Mzieme Naga&quot;},
	[&quot;nmf&quot;] = {&quot;Tangkhul Naga (India)&quot;},
	[&quot;nmg&quot;] = {&quot;Kwasio&quot;},
	[&quot;nmh&quot;] = {&quot;Monsang Naga&quot;},
	[&quot;nmi&quot;] = {&quot;Nyam&quot;},
	[&quot;nmj&quot;] = {&quot;Ngombe (Central African Republic)&quot;},
	[&quot;nmk&quot;] = {&quot;Namakura&quot;},
	[&quot;nml&quot;] = {&quot;Ndemli&quot;},
	[&quot;nmm&quot;] = {&quot;Manangba&quot;},
	[&quot;nmn&quot;] = {&quot;ǃXóõ&quot;},
	[&quot;nmo&quot;] = {&quot;Moyon Naga&quot;},
	[&quot;nmp&quot;] = {&quot;Nimanbur&quot;},
	[&quot;nmq&quot;] = {&quot;Nambya&quot;},
	[&quot;nmr&quot;] = {&quot;Nimbari&quot;},
	[&quot;nms&quot;] = {&quot;Letemboi&quot;},
	[&quot;nmt&quot;] = {&quot;Namonuito&quot;},
	[&quot;nmu&quot;] = {&quot;Northeast Maidu&quot;},
	[&quot;nmv&quot;] = {&quot;Ngamini&quot;},
	[&quot;nmw&quot;] = {&quot;Nimoa&quot;, &quot;Rifao&quot;},
	[&quot;nmx&quot;] = {&quot;Nama (Papua New Guinea)&quot;},
	[&quot;nmy&quot;] = {&quot;Namuyi&quot;},
	[&quot;nmz&quot;] = {&quot;Nawdm&quot;},
	[&quot;nna&quot;] = {&quot;Nyangumarta&quot;},
	[&quot;nnb&quot;] = {&quot;Nande&quot;},
	[&quot;nnc&quot;] = {&quot;Nancere&quot;},
	[&quot;nnd&quot;] = {&quot;West Ambae&quot;},
	[&quot;nne&quot;] = {&quot;Ngandyera&quot;},
	[&quot;nnf&quot;] = {&quot;Ngaing&quot;},
	[&quot;nng&quot;] = {&quot;Maring Naga&quot;},
	[&quot;nnh&quot;] = {&quot;Ngiemboon&quot;},
	[&quot;nni&quot;] = {&quot;North Nuaulu&quot;},
	[&quot;nnj&quot;] = {&quot;Nyangatom&quot;},
	[&quot;nnk&quot;] = {&quot;Nankina&quot;},
	[&quot;nnl&quot;] = {&quot;Northern Rengma Naga&quot;},
	[&quot;nnm&quot;] = {&quot;Namia&quot;},
	[&quot;nnn&quot;] = {&quot;Ngete&quot;},
	[&quot;nnp&quot;] = {&quot;Wancho Naga&quot;},
	[&quot;nnq&quot;] = {&quot;Ngindo&quot;},
	[&quot;nnr&quot;] = {&quot;Narungga&quot;},
	[&quot;nnt&quot;] = {&quot;Nanticoke&quot;},
	[&quot;nnu&quot;] = {&quot;Dwang&quot;},
	[&quot;nnv&quot;] = {&quot;Nugunu (Australia)&quot;},
	[&quot;nnw&quot;] = {&quot;Southern Nuni&quot;},
	[&quot;nny&quot;] = {&quot;Nyangga&quot;},
	[&quot;nnz&quot;] = {&quot;Nda'nda'&quot;},
	[&quot;noa&quot;] = {&quot;Woun Meu&quot;},
	[&quot;noc&quot;] = {&quot;Nuk&quot;},
	[&quot;nod&quot;] = {&quot;Northern Thai&quot;},
	[&quot;noe&quot;] = {&quot;Nimadi&quot;},
	[&quot;nof&quot;] = {&quot;Nomane&quot;},
	[&quot;nog&quot;] = {&quot;Ногай&quot;},
	[&quot;noh&quot;] = {&quot;Nomu&quot;},
	[&quot;noi&quot;] = {&quot;Noiri&quot;},
	[&quot;noj&quot;] = {&quot;Nonuya&quot;},
	[&quot;nok&quot;] = {&quot;Nooksack&quot;},
	[&quot;nol&quot;] = {&quot;Nomlaki&quot;},
	[&quot;nom&quot;] = {&quot;Nocamán&quot;},
	[&quot;non&quot;] = {&quot;Эртний Скандинав&quot;},
	[&quot;nop&quot;] = {&quot;Numanggang&quot;},
	[&quot;noq&quot;] = {&quot;Ngongo&quot;},
	[&quot;nos&quot;] = {&quot;Eastern Nisu&quot;},
	[&quot;not&quot;] = {&quot;Nomatsiguenga&quot;},
	[&quot;nou&quot;] = {&quot;Ewage-Notu&quot;},
	[&quot;nov&quot;] = {&quot;Novial&quot;},
	[&quot;now&quot;] = {&quot;Nyambo&quot;},
	[&quot;noy&quot;] = {&quot;Noy&quot;},
	[&quot;noz&quot;] = {&quot;Nayi&quot;},
	[&quot;npa&quot;] = {&quot;Nar Phu&quot;},
	[&quot;npb&quot;] = {&quot;Nupbikha&quot;},
	[&quot;npg&quot;] = {&quot;Ponyo-Gongwang Naga&quot;},
	[&quot;nph&quot;] = {&quot;Phom Naga&quot;},
	[&quot;npi&quot;] = {&quot;Nepali (individual language)&quot;},
	[&quot;npl&quot;] = {&quot;Southeastern Puebla Nahuatl&quot;},
	[&quot;npn&quot;] = {&quot;Mondropolon&quot;},
	[&quot;npo&quot;] = {&quot;Pochuri Naga&quot;},
	[&quot;nps&quot;] = {&quot;Nipsan&quot;},
	[&quot;npu&quot;] = {&quot;Puimei Naga&quot;},
	[&quot;npx&quot;] = {&quot;Noipx&quot;},
	[&quot;npy&quot;] = {&quot;Napu&quot;},
	[&quot;nqg&quot;] = {&quot;Southern Nago&quot;},
	[&quot;nqk&quot;] = {&quot;Kura Ede Nago&quot;},
	[&quot;nql&quot;] = {&quot;Ngendelengo&quot;},
	[&quot;nqm&quot;] = {&quot;Ndom&quot;},
	[&quot;nqn&quot;] = {&quot;Nen&quot;},
	[&quot;nqo&quot;] = {&quot;Нко&quot;, &quot;Нко&quot;},
	[&quot;nqq&quot;] = {&quot;Kyan-Karyaw Naga&quot;},
	[&quot;nqt&quot;] = {&quot;Nteng&quot;},
	[&quot;nqy&quot;] = {&quot;Akyaung Ari Naga&quot;},
	[&quot;nra&quot;] = {&quot;Ngom&quot;},
	[&quot;nrb&quot;] = {&quot;Nara&quot;},
	[&quot;nrc&quot;] = {&quot;Noric&quot;},
	[&quot;nre&quot;] = {&quot;Southern Rengma Naga&quot;},
	[&quot;nrf&quot;] = {&quot;Jèrriais&quot;, &quot;Guernésiais&quot;},
	[&quot;nrg&quot;] = {&quot;Narango&quot;},
	[&quot;nri&quot;] = {&quot;Chokri Naga&quot;},
	[&quot;nrk&quot;] = {&quot;Ngarla&quot;},
	[&quot;nrl&quot;] = {&quot;Ngarluma&quot;},
	[&quot;nrm&quot;] = {&quot;Narom&quot;},
	[&quot;nrn&quot;] = {&quot;Norn&quot;},
	[&quot;nrp&quot;] = {&quot;North Picene&quot;},
	[&quot;nrr&quot;] = {&quot;Norra&quot;, &quot;Nora&quot;},
	[&quot;nrt&quot;] = {&quot;Northern Kalapuya&quot;},
	[&quot;nru&quot;] = {&quot;Narua&quot;},
	[&quot;nrx&quot;] = {&quot;Ngurmbur&quot;},
	[&quot;nrz&quot;] = {&quot;Lala&quot;},
	[&quot;nsa&quot;] = {&quot;Sangtam Naga&quot;},
	[&quot;nsb&quot;] = {&quot;Lower Nossob&quot;},
	[&quot;nsc&quot;] = {&quot;Nshi&quot;},
	[&quot;nsd&quot;] = {&quot;Southern Nisu&quot;},
	[&quot;nse&quot;] = {&quot;Nsenga&quot;},
	[&quot;nsf&quot;] = {&quot;Northwestern Nisu&quot;},
	[&quot;nsg&quot;] = {&quot;Ngasa&quot;},
	[&quot;nsh&quot;] = {&quot;Ngoshie&quot;},
	[&quot;nsi&quot;] = {&quot;Nigerian Sign Language&quot;},
	[&quot;nsk&quot;] = {&quot;Naskapi&quot;},
	[&quot;nsl&quot;] = {&quot;Norwegian Sign Language&quot;},
	[&quot;nsm&quot;] = {&quot;Sumi Naga&quot;},
	[&quot;nsn&quot;] = {&quot;Nehan&quot;},
	[&quot;nso&quot;] = {&quot;Педи&quot;, &quot;Хойд Сото&quot;, &quot;Сепеди&quot;},
	[&quot;nsp&quot;] = {&quot;Nepalese Sign Language&quot;},
	[&quot;nsq&quot;] = {&quot;Northern Sierra Miwok&quot;},
	[&quot;nsr&quot;] = {&quot;Maritime Sign Language&quot;},
	[&quot;nss&quot;] = {&quot;Nali&quot;},
	[&quot;nst&quot;] = {&quot;Tase Naga&quot;},
	[&quot;nsu&quot;] = {&quot;Sierra Negra Nahuatl&quot;},
	[&quot;nsv&quot;] = {&quot;Southwestern Nisu&quot;},
	[&quot;nsw&quot;] = {&quot;Navut&quot;},
	[&quot;nsx&quot;] = {&quot;Nsongo&quot;},
	[&quot;nsy&quot;] = {&quot;Nasal&quot;},
	[&quot;nsz&quot;] = {&quot;Nisenan&quot;},
	[&quot;ntd&quot;] = {&quot;Northern Tidung&quot;},
	[&quot;nte&quot;] = {&quot;Nathembo&quot;},
	[&quot;ntg&quot;] = {&quot;Ngantangarra&quot;},
	[&quot;nti&quot;] = {&quot;Natioro&quot;},
	[&quot;ntj&quot;] = {&quot;Ngaanyatjarra&quot;},
	[&quot;ntk&quot;] = {&quot;Ikoma-Nata-Isenye&quot;},
	[&quot;ntm&quot;] = {&quot;Nateni&quot;},
	[&quot;nto&quot;] = {&quot;Ntomba&quot;},
	[&quot;ntp&quot;] = {&quot;Northern Tepehuan&quot;},
	[&quot;ntr&quot;] = {&quot;Delo&quot;},
	[&quot;ntu&quot;] = {&quot;Natügu&quot;},
	[&quot;ntw&quot;] = {&quot;Nottoway&quot;},
	[&quot;ntx&quot;] = {&quot;Tangkhul Naga (Myanmar)&quot;},
	[&quot;nty&quot;] = {&quot;Mantsi&quot;},
	[&quot;ntz&quot;] = {&quot;Natanzi&quot;},
	[&quot;nua&quot;] = {&quot;Yuanga&quot;},
	[&quot;nub&quot;] = {&quot;Nubian languages&quot;},
	[&quot;nuc&quot;] = {&quot;Nukuini&quot;},
	[&quot;nud&quot;] = {&quot;Ngala&quot;},
	[&quot;nue&quot;] = {&quot;Ngundu&quot;},
	[&quot;nuf&quot;] = {&quot;Nusu&quot;},
	[&quot;nug&quot;] = {&quot;Nungali&quot;},
	[&quot;nuh&quot;] = {&quot;Ndunda&quot;},
	[&quot;nui&quot;] = {&quot;Ngumbi&quot;},
	[&quot;nuj&quot;] = {&quot;Nyole&quot;},
	[&quot;nuk&quot;] = {&quot;Nuu-chah-nulth&quot;, &quot;Nuuchahnulth&quot;},
	[&quot;nul&quot;] = {&quot;Nusa Laut&quot;},
	[&quot;num&quot;] = {&quot;Niuafo'ou&quot;},
	[&quot;nun&quot;] = {&quot;Anong&quot;},
	[&quot;nuo&quot;] = {&quot;Nguôn&quot;},
	[&quot;nup&quot;] = {&quot;Nupe-Nupe-Tako&quot;},
	[&quot;nuq&quot;] = {&quot;Nukumanu&quot;},
	[&quot;nur&quot;] = {&quot;Nukuria&quot;},
	[&quot;nus&quot;] = {&quot;Nuer&quot;},
	[&quot;nut&quot;] = {&quot;Nung (Viet Nam)&quot;},
	[&quot;nuu&quot;] = {&quot;Ngbundu&quot;},
	[&quot;nuv&quot;] = {&quot;Northern Nuni&quot;},
	[&quot;nuw&quot;] = {&quot;Nguluwan&quot;},
	[&quot;nux&quot;] = {&quot;Mehek&quot;},
	[&quot;nuy&quot;] = {&quot;Nunggubuyu&quot;},
	[&quot;nuz&quot;] = {&quot;Tlamacazapa Nahuatl&quot;},
	[&quot;nvh&quot;] = {&quot;Nasarian&quot;},
	[&quot;nvm&quot;] = {&quot;Namiae&quot;},
	[&quot;nvo&quot;] = {&quot;Nyokon&quot;},
	[&quot;nwa&quot;] = {&quot;Nawathinehena&quot;},
	[&quot;nwb&quot;] = {&quot;Nyabwa&quot;},
	[&quot;nwc&quot;] = {&quot;Classical Newari&quot;, &quot;Classical Nepal Bhasa&quot;, &quot;Old Newari&quot;},
	[&quot;nwe&quot;] = {&quot;Ngwe&quot;},
	[&quot;nwg&quot;] = {&quot;Ngayawung&quot;},
	[&quot;nwi&quot;] = {&quot;Southwest Tanna&quot;},
	[&quot;nwm&quot;] = {&quot;Nyamusa-Molo&quot;},
	[&quot;nwo&quot;] = {&quot;Nauo&quot;},
	[&quot;nwr&quot;] = {&quot;Nawaru&quot;},
	[&quot;nwx&quot;] = {&quot;Middle Newar&quot;},
	[&quot;nwy&quot;] = {&quot;Nottoway-Meherrin&quot;},
	[&quot;nxa&quot;] = {&quot;Nauete&quot;},
	[&quot;nxd&quot;] = {&quot;Ngando (Democratic Republic of Congo)&quot;},
	[&quot;nxe&quot;] = {&quot;Nage&quot;},
	[&quot;nxg&quot;] = {&quot;Ngad'a&quot;},
	[&quot;nxi&quot;] = {&quot;Nindi&quot;},
	[&quot;nxk&quot;] = {&quot;Koki Naga&quot;},
	[&quot;nxl&quot;] = {&quot;South Nuaulu&quot;},
	[&quot;nxm&quot;] = {&quot;Numidian&quot;},
	[&quot;nxn&quot;] = {&quot;Ngawun&quot;},
	[&quot;nxo&quot;] = {&quot;Ndambomo&quot;},
	[&quot;nxq&quot;] = {&quot;Naxi&quot;},
	[&quot;nxr&quot;] = {&quot;Ninggerum&quot;},
	[&quot;nxx&quot;] = {&quot;Nafri&quot;},
	[&quot;nyb&quot;] = {&quot;Nyangbo&quot;},
	[&quot;nyc&quot;] = {&quot;Nyanga-li&quot;},
	[&quot;nyd&quot;] = {&quot;Nyore&quot;, &quot;Olunyole&quot;},
	[&quot;nye&quot;] = {&quot;Nyengo&quot;},
	[&quot;nyf&quot;] = {&quot;Giryama&quot;, &quot;Kigiryama&quot;},
	[&quot;nyg&quot;] = {&quot;Nyindu&quot;},
	[&quot;nyh&quot;] = {&quot;Nyikina&quot;},
	[&quot;nyi&quot;] = {&quot;Ama (Sudan)&quot;},
	[&quot;nyj&quot;] = {&quot;Nyanga&quot;},
	[&quot;nyk&quot;] = {&quot;Nyaneka&quot;},
	[&quot;nyl&quot;] = {&quot;Nyeu&quot;},
	[&quot;nym&quot;] = {&quot;Nyamwezi&quot;},
	[&quot;nyn&quot;] = {&quot;Nyankole&quot;},
	[&quot;nyo&quot;] = {&quot;Nyoro&quot;},
	[&quot;nyp&quot;] = {&quot;Nyang'i&quot;},
	[&quot;nyq&quot;] = {&quot;Nayini&quot;},
	[&quot;nyr&quot;] = {&quot;Nyiha (Malawi)&quot;},
	[&quot;nys&quot;] = {&quot;Nyungar&quot;},
	[&quot;nyt&quot;] = {&quot;Nyawaygi&quot;},
	[&quot;nyu&quot;] = {&quot;Nyungwe&quot;},
	[&quot;nyv&quot;] = {&quot;Nyulnyul&quot;},
	[&quot;nyw&quot;] = {&quot;Nyaw&quot;},
	[&quot;nyx&quot;] = {&quot;Nganyaywana&quot;},
	[&quot;nyy&quot;] = {&quot;Nyakyusa-Ngonde&quot;},
	[&quot;nza&quot;] = {&quot;Tigon Mbembe&quot;},
	[&quot;nzb&quot;] = {&quot;Njebi&quot;},
	[&quot;nzd&quot;] = {&quot;Nzadi&quot;},
	[&quot;nzi&quot;] = {&quot;Nzima&quot;},
	[&quot;nzk&quot;] = {&quot;Nzakara&quot;},
	[&quot;nzm&quot;] = {&quot;Zeme Naga&quot;},
	[&quot;nzs&quot;] = {&quot;New Zealand Sign Language&quot;},
	[&quot;nzu&quot;] = {&quot;Teke-Nzikou&quot;},
	[&quot;nzy&quot;] = {&quot;Nzakambay&quot;},
	[&quot;nzz&quot;] = {&quot;Nanga Dama Dogon&quot;},
	[&quot;oaa&quot;] = {&quot;Orok&quot;},
	[&quot;oac&quot;] = {&quot;Oroch&quot;},
	[&quot;oar&quot;] = {&quot;Old Aramaic (up to 700 BCE)&quot;, &quot;Ancient Aramaic (up to 700 BCE)&quot;},
	[&quot;oav&quot;] = {&quot;Old Avar&quot;},
	[&quot;obi&quot;] = {&quot;Obispeño&quot;},
	[&quot;obk&quot;] = {&quot;Southern Bontok&quot;},
	[&quot;obl&quot;] = {&quot;Oblo&quot;},
	[&quot;obm&quot;] = {&quot;Moabite&quot;},
	[&quot;obo&quot;] = {&quot;Obo Manobo&quot;},
	[&quot;obr&quot;] = {&quot;Old Burmese&quot;},
	[&quot;obt&quot;] = {&quot;Old Breton&quot;},
	[&quot;obu&quot;] = {&quot;Obulom&quot;},
	[&quot;oca&quot;] = {&quot;Ocaina&quot;},
	[&quot;och&quot;] = {&quot;Old Chinese&quot;},
	[&quot;ocm&quot;] = {&quot;Old Cham&quot;},
	[&quot;oco&quot;] = {&quot;Old Cornish&quot;},
	[&quot;ocu&quot;] = {&quot;Atzingo Matlatzinca&quot;},
	[&quot;oda&quot;] = {&quot;Odut&quot;},
	[&quot;odk&quot;] = {&quot;Od&quot;},
	[&quot;odt&quot;] = {&quot;Old Dutch&quot;},
	[&quot;odu&quot;] = {&quot;Odual&quot;},
	[&quot;ofo&quot;] = {&quot;Ofo&quot;},
	[&quot;ofs&quot;] = {&quot;Old Frisian&quot;},
	[&quot;ofu&quot;] = {&quot;Efutop&quot;},
	[&quot;ogb&quot;] = {&quot;Ogbia&quot;},
	[&quot;ogc&quot;] = {&quot;Ogbah&quot;},
	[&quot;oge&quot;] = {&quot;Old Georgian&quot;},
	[&quot;ogg&quot;] = {&quot;Ogbogolo&quot;},
	[&quot;ogo&quot;] = {&quot;Khana&quot;},
	[&quot;ogu&quot;] = {&quot;Ogbronuagum&quot;},
	[&quot;oht&quot;] = {&quot;Old Hittite&quot;},
	[&quot;ohu&quot;] = {&quot;Old Hungarian&quot;},
	[&quot;oia&quot;] = {&quot;Oirata&quot;},
	[&quot;oin&quot;] = {&quot;Inebu One&quot;},
	[&quot;ojb&quot;] = {&quot;Northwestern Ojibwa&quot;},
	[&quot;ojc&quot;] = {&quot;Central Ojibwa&quot;},
	[&quot;ojg&quot;] = {&quot;Eastern Ojibwa&quot;},
	[&quot;ojp&quot;] = {&quot;Old Japanese&quot;},
	[&quot;ojs&quot;] = {&quot;Severn Ojibwa&quot;},
	[&quot;ojv&quot;] = {&quot;Ontong Java&quot;},
	[&quot;ojw&quot;] = {&quot;Western Ojibwa&quot;},
	[&quot;oka&quot;] = {&quot;Okanagan&quot;},
	[&quot;okb&quot;] = {&quot;Okobo&quot;},
	[&quot;okc&quot;] = {&quot;Kobo&quot;},
	[&quot;okd&quot;] = {&quot;Okodia&quot;},
	[&quot;oke&quot;] = {&quot;Okpe (Southwestern Edo)&quot;},
	[&quot;okg&quot;] = {&quot;Koko Babangk&quot;},
	[&quot;okh&quot;] = {&quot;Koresh-e Rostam&quot;},
	[&quot;oki&quot;] = {&quot;Okiek&quot;},
	[&quot;okj&quot;] = {&quot;Oko-Juwoi&quot;},
	[&quot;okk&quot;] = {&quot;Kwamtim One&quot;},
	[&quot;okl&quot;] = {&quot;Old Kentish Sign Language&quot;},
	[&quot;okm&quot;] = {&quot;Middle Korean (10th-16th cent.)&quot;},
	[&quot;okn&quot;] = {&quot;Oki-No-Erabu&quot;},
	[&quot;oko&quot;] = {&quot;Old Korean (3rd-9th cent.)&quot;},
	[&quot;okr&quot;] = {&quot;Kirike&quot;},
	[&quot;oks&quot;] = {&quot;Oko-Eni-Osayen&quot;},
	[&quot;oku&quot;] = {&quot;Oku&quot;},
	[&quot;okv&quot;] = {&quot;Orokaiva&quot;},
	[&quot;okx&quot;] = {&quot;Okpe (Northwestern Edo)&quot;},
	[&quot;okz&quot;] = {&quot;Old Khmer&quot;},
	[&quot;ola&quot;] = {&quot;Walungge&quot;},
	[&quot;old&quot;] = {&quot;Mochi&quot;},
	[&quot;ole&quot;] = {&quot;Olekha&quot;},
	[&quot;olk&quot;] = {&quot;Olkol&quot;},
	[&quot;olm&quot;] = {&quot;Oloma&quot;},
	[&quot;olo&quot;] = {&quot;Livvi&quot;},
	[&quot;olr&quot;] = {&quot;Olrat&quot;},
	[&quot;olt&quot;] = {&quot;Old Lithuanian&quot;},
	[&quot;olu&quot;] = {&quot;Kuvale&quot;},
	[&quot;oma&quot;] = {&quot;Omaha-Ponca&quot;},
	[&quot;omb&quot;] = {&quot;East Ambae&quot;},
	[&quot;omc&quot;] = {&quot;Mochica&quot;},
	[&quot;omg&quot;] = {&quot;Omagua&quot;},
	[&quot;omi&quot;] = {&quot;Omi&quot;},
	[&quot;omk&quot;] = {&quot;Omok&quot;},
	[&quot;oml&quot;] = {&quot;Ombo&quot;},
	[&quot;omn&quot;] = {&quot;Minoan&quot;},
	[&quot;omo&quot;] = {&quot;Utarmbung&quot;},
	[&quot;omp&quot;] = {&quot;Old Manipuri&quot;},
	[&quot;omq&quot;] = {&quot;Oto-Manguean languages&quot;},
	[&quot;omr&quot;] = {&quot;Old Marathi&quot;},
	[&quot;omt&quot;] = {&quot;Omotik&quot;},
	[&quot;omu&quot;] = {&quot;Omurano&quot;},
	[&quot;omv&quot;] = {&quot;Omotic languages&quot;},
	[&quot;omw&quot;] = {&quot;South Tairora&quot;},
	[&quot;omx&quot;] = {&quot;Old Mon&quot;},
	[&quot;omy&quot;] = {&quot;Old Malay&quot;},
	[&quot;ona&quot;] = {&quot;Ona&quot;},
	[&quot;onb&quot;] = {&quot;Lingao&quot;},
	[&quot;one&quot;] = {&quot;Oneida&quot;},
	[&quot;ong&quot;] = {&quot;Olo&quot;},
	[&quot;oni&quot;] = {&quot;Onin&quot;},
	[&quot;onj&quot;] = {&quot;Onjob&quot;},
	[&quot;onk&quot;] = {&quot;Kabore One&quot;},
	[&quot;onn&quot;] = {&quot;Onobasulu&quot;},
	[&quot;ono&quot;] = {&quot;Onondaga&quot;},
	[&quot;onp&quot;] = {&quot;Sartang&quot;},
	[&quot;onr&quot;] = {&quot;Northern One&quot;},
	[&quot;ons&quot;] = {&quot;Ono&quot;},
	[&quot;ont&quot;] = {&quot;Ontenu&quot;},
	[&quot;onu&quot;] = {&quot;Unua&quot;},
	[&quot;onw&quot;] = {&quot;Old Nubian&quot;},
	[&quot;onx&quot;] = {&quot;Onin Based Pidgin&quot;},
	[&quot;ood&quot;] = {&quot;Тохоно Оодхам&quot;},
	[&quot;oog&quot;] = {&quot;Ong&quot;},
	[&quot;oon&quot;] = {&quot;Önge&quot;},
	[&quot;oor&quot;] = {&quot;Oorlams&quot;},
	[&quot;oos&quot;] = {&quot;Old Ossetic&quot;},
	[&quot;opa&quot;] = {&quot;Okpamheri&quot;},
	[&quot;opk&quot;] = {&quot;Kopkaka&quot;},
	[&quot;opm&quot;] = {&quot;Oksapmin&quot;},
	[&quot;opo&quot;] = {&quot;Opao&quot;},
	[&quot;opt&quot;] = {&quot;Opata&quot;},
	[&quot;opy&quot;] = {&quot;Ofayé&quot;},
	[&quot;ora&quot;] = {&quot;Oroha&quot;},
	[&quot;orc&quot;] = {&quot;Orma&quot;},
	[&quot;ore&quot;] = {&quot;Orejón&quot;},
	[&quot;org&quot;] = {&quot;Oring&quot;},
	[&quot;orh&quot;] = {&quot;Орчон&quot;},
	[&quot;orn&quot;] = {&quot;Orang Kanaq&quot;},
	[&quot;oro&quot;] = {&quot;Orokolo&quot;},
	[&quot;orr&quot;] = {&quot;Oruma&quot;},
	[&quot;ors&quot;] = {&quot;Orang Seletar&quot;},
	[&quot;ort&quot;] = {&quot;Adivasi Oriya&quot;},
	[&quot;oru&quot;] = {&quot;Ormuri&quot;},
	[&quot;orv&quot;] = {&quot;Эртний Орос&quot;},
	[&quot;orw&quot;] = {&quot;Oro Win&quot;},
	[&quot;orx&quot;] = {&quot;Oro&quot;},
	[&quot;ory&quot;] = {&quot;Odia (individual language)&quot;, &quot;Oriya (individual language)&quot;},
	[&quot;orz&quot;] = {&quot;Ormu&quot;},
	[&quot;osa&quot;] = {&quot;Osage&quot;},
	[&quot;osc&quot;] = {&quot;Oscan&quot;},
	[&quot;osi&quot;] = {&quot;Osing&quot;},
	[&quot;osn&quot;] = {&quot;Old Sundanese&quot;},
	[&quot;oso&quot;] = {&quot;Ososo&quot;},
	[&quot;osp&quot;] = {&quot;Old Spanish&quot;},
	[&quot;ost&quot;] = {&quot;Osatu&quot;},
	[&quot;osu&quot;] = {&quot;Southern One&quot;},
	[&quot;osx&quot;] = {&quot;Old Saxon&quot;},
	[&quot;ota&quot;] = {&quot;Османы Турк (1500-1928)&quot;},
	[&quot;otb&quot;] = {&quot;Old Tibetan&quot;},
	[&quot;otd&quot;] = {&quot;Ot Danum&quot;},
	[&quot;ote&quot;] = {&quot;Mezquital Otomi&quot;},
	[&quot;oti&quot;] = {&quot;Oti&quot;},
	[&quot;otk&quot;] = {&quot;Эртний Түрэг&quot;},
	[&quot;otl&quot;] = {&quot;Tilapa Otomi&quot;},
	[&quot;otm&quot;] = {&quot;Eastern Highland Otomi&quot;},
	[&quot;otn&quot;] = {&quot;Tenango Otomi&quot;},
	[&quot;oto&quot;] = {&quot;Отоми хэлнүүд&quot;},
	[&quot;otq&quot;] = {&quot;Querétaro Otomi&quot;},
	[&quot;otr&quot;] = {&quot;Otoro&quot;},
	[&quot;ots&quot;] = {&quot;Estado de México Otomi&quot;},
	[&quot;ott&quot;] = {&quot;Temoaya Otomi&quot;},
	[&quot;otu&quot;] = {&quot;Otuke&quot;},
	[&quot;otw&quot;] = {&quot;Ottawa&quot;},
	[&quot;otx&quot;] = {&quot;Texcatepec Otomi&quot;},
	[&quot;oty&quot;] = {&quot;Old Tamil&quot;},
	[&quot;otz&quot;] = {&quot;Ixtenco Otomi&quot;},
	[&quot;oua&quot;] = {&quot;Tagargrent&quot;},
	[&quot;oub&quot;] = {&quot;Glio-Oubi&quot;},
	[&quot;oue&quot;] = {&quot;Oune&quot;},
	[&quot;oui&quot;] = {&quot;Old Uighur&quot;},
	[&quot;oum&quot;] = {&quot;Ouma&quot;},
	[&quot;ovd&quot;] = {&quot;Elfdalian&quot;, &quot;Övdalian&quot;},
	[&quot;owi&quot;] = {&quot;Owiniga&quot;},
	[&quot;owl&quot;] = {&quot;Old Welsh&quot;},
	[&quot;oyb&quot;] = {&quot;Oy&quot;},
	[&quot;oyd&quot;] = {&quot;Oyda&quot;},
	[&quot;oym&quot;] = {&quot;Wayampi&quot;},
	[&quot;oyy&quot;] = {&quot;Oya'oya&quot;},
	[&quot;ozm&quot;] = {&quot;Koonzime&quot;},
	[&quot;paa&quot;] = {&quot;Papuan languages&quot;},
	[&quot;pab&quot;] = {&quot;Parecís&quot;},
	[&quot;pac&quot;] = {&quot;Pacoh&quot;},
	[&quot;pad&quot;] = {&quot;Paumarí&quot;},
	[&quot;pae&quot;] = {&quot;Pagibete&quot;},
	[&quot;paf&quot;] = {&quot;Paranawát&quot;},
	[&quot;pag&quot;] = {&quot;Pangasinan&quot;},
	[&quot;pah&quot;] = {&quot;Tenharim&quot;},
	[&quot;pai&quot;] = {&quot;Pe&quot;},
	[&quot;pak&quot;] = {&quot;Parakanã&quot;},
	[&quot;pal&quot;] = {&quot;Pahlavi&quot;},
	[&quot;pam&quot;] = {&quot;Пампанга&quot;, &quot;Капампанган&quot;},
	[&quot;pao&quot;] = {&quot;Northern Paiute&quot;},
	[&quot;pap&quot;] = {&quot;Папиаменто&quot;},
	[&quot;paq&quot;] = {&quot;Parya&quot;},
	[&quot;par&quot;] = {&quot;Panamint&quot;, &quot;Timbisha&quot;},
	[&quot;pas&quot;] = {&quot;Papasena&quot;},
	[&quot;pau&quot;] = {&quot;Палау&quot;},
	[&quot;pav&quot;] = {&quot;Pakaásnovos&quot;},
	[&quot;paw&quot;] = {&quot;Pawnee&quot;},
	[&quot;pax&quot;] = {&quot;Pankararé&quot;},
	[&quot;pay&quot;] = {&quot;Pech&quot;},
	[&quot;paz&quot;] = {&quot;Pankararú&quot;},
	[&quot;pbb&quot;] = {&quot;Páez&quot;},
	[&quot;pbc&quot;] = {&quot;Patamona&quot;},
	[&quot;pbe&quot;] = {&quot;Mezontla Popoloca&quot;},
	[&quot;pbf&quot;] = {&quot;Coyotepec Popoloca&quot;},
	[&quot;pbg&quot;] = {&quot;Paraujano&quot;},
	[&quot;pbh&quot;] = {&quot;E'ñapa Woromaipu&quot;},
	[&quot;pbi&quot;] = {&quot;Parkwa&quot;},
	[&quot;pbl&quot;] = {&quot;Mak (Nigeria)&quot;},
	[&quot;pbm&quot;] = {&quot;Puebla Mazatec&quot;},
	[&quot;pbn&quot;] = {&quot;Kpasam&quot;},
	[&quot;pbo&quot;] = {&quot;Papel&quot;},
	[&quot;pbp&quot;] = {&quot;Badyara&quot;},
	[&quot;pbr&quot;] = {&quot;Pangwa&quot;},
	[&quot;pbs&quot;] = {&quot;Central Pame&quot;},
	[&quot;pbt&quot;] = {&quot;Southern Pashto&quot;},
	[&quot;pbu&quot;] = {&quot;Northern Pashto&quot;},
	[&quot;pbv&quot;] = {&quot;Pnar&quot;},
	[&quot;pby&quot;] = {&quot;Pyu (Papua New Guinea)&quot;},
	[&quot;pca&quot;] = {&quot;Santa Inés Ahuatempan Popoloca&quot;},
	[&quot;pcb&quot;] = {&quot;Pear&quot;},
	[&quot;pcc&quot;] = {&quot;Bouyei&quot;},
	[&quot;pcd&quot;] = {&quot;Picard&quot;},
	[&quot;pce&quot;] = {&quot;Ruching Palaung&quot;},
	[&quot;pcf&quot;] = {&quot;Paliyan&quot;},
	[&quot;pcg&quot;] = {&quot;Paniya&quot;},
	[&quot;pch&quot;] = {&quot;Pardhan&quot;},
	[&quot;pci&quot;] = {&quot;Duruwa&quot;},
	[&quot;pcj&quot;] = {&quot;Parenga&quot;},
	[&quot;pck&quot;] = {&quot;Paite Chin&quot;},
	[&quot;pcl&quot;] = {&quot;Pardhi&quot;},
	[&quot;pcm&quot;] = {&quot;Nigerian Pidgin&quot;},
	[&quot;pcn&quot;] = {&quot;Piti&quot;},
	[&quot;pcp&quot;] = {&quot;Pacahuara&quot;},
	[&quot;pcw&quot;] = {&quot;Pyapun&quot;},
	[&quot;pda&quot;] = {&quot;Anam&quot;},
	[&quot;pdc&quot;] = {&quot;Pennsylvania German&quot;},
	[&quot;pdi&quot;] = {&quot;Pa Di&quot;},
	[&quot;pdn&quot;] = {&quot;Podena&quot;, &quot;Fedan&quot;},
	[&quot;pdo&quot;] = {&quot;Padoe&quot;},
	[&quot;pdt&quot;] = {&quot;Plautdietsch&quot;},
	[&quot;pdu&quot;] = {&quot;Kayan&quot;},
	[&quot;pea&quot;] = {&quot;Peranakan Indonesian&quot;},
	[&quot;peb&quot;] = {&quot;Eastern Pomo&quot;},
	[&quot;ped&quot;] = {&quot;Mala (Papua New Guinea)&quot;},
	[&quot;pee&quot;] = {&quot;Taje&quot;},
	[&quot;pef&quot;] = {&quot;Northeastern Pomo&quot;},
	[&quot;peg&quot;] = {&quot;Pengo&quot;},
	[&quot;peh&quot;] = {&quot;Баоань&quot;},
	[&quot;pei&quot;] = {&quot;Chichimeca-Jonaz&quot;},
	[&quot;pej&quot;] = {&quot;Northern Pomo&quot;},
	[&quot;pek&quot;] = {&quot;Penchal&quot;},
	[&quot;pel&quot;] = {&quot;Pekal&quot;},
	[&quot;pem&quot;] = {&quot;Phende&quot;},
	[&quot;peo&quot;] = {&quot;Old Persian (ca. 600-400 B.C.)&quot;},
	[&quot;pep&quot;] = {&quot;Kunja&quot;},
	[&quot;peq&quot;] = {&quot;Southern Pomo&quot;},
	[&quot;pes&quot;] = {&quot;Iranian Persian&quot;},
	[&quot;pev&quot;] = {&quot;Pémono&quot;},
	[&quot;pex&quot;] = {&quot;Petats&quot;},
	[&quot;pey&quot;] = {&quot;Petjo&quot;},
	[&quot;pez&quot;] = {&quot;Eastern Penan&quot;},
	[&quot;pfa&quot;] = {&quot;Pááfang&quot;},
	[&quot;pfe&quot;] = {&quot;Pere&quot;},
	[&quot;pfl&quot;] = {&quot;Пфальц&quot;},
	[&quot;pga&quot;] = {&quot;Sudanese Creole Arabic&quot;},
	[&quot;pgd&quot;] = {&quot;Gāndhārī&quot;},
	[&quot;pgg&quot;] = {&quot;Pangwali&quot;},
	[&quot;pgi&quot;] = {&quot;Pagi&quot;},
	[&quot;pgk&quot;] = {&quot;Rerep&quot;},
	[&quot;pgl&quot;] = {&quot;Primitive Irish&quot;},
	[&quot;pgn&quot;] = {&quot;Paelignian&quot;},
	[&quot;pgs&quot;] = {&quot;Pangseng&quot;},
	[&quot;pgu&quot;] = {&quot;Pagu&quot;},
	[&quot;pgz&quot;] = {&quot;Papua New Guinean Sign Language&quot;},
	[&quot;pha&quot;] = {&quot;Pa-Hng&quot;},
	[&quot;phd&quot;] = {&quot;Phudagi&quot;},
	[&quot;phg&quot;] = {&quot;Phuong&quot;},
	[&quot;phh&quot;] = {&quot;Phukha&quot;},
	[&quot;phi&quot;] = {&quot;Philippine languages&quot;},
	[&quot;phk&quot;] = {&quot;Phake&quot;},
	[&quot;phl&quot;] = {&quot;Phalura&quot;, &quot;Palula&quot;},
	[&quot;phm&quot;] = {&quot;Phimbi&quot;},
	[&quot;phn&quot;] = {&quot;Phoenician&quot;},
	[&quot;pho&quot;] = {&quot;Phunoi&quot;},
	[&quot;phq&quot;] = {&quot;Phana'&quot;},
	[&quot;phr&quot;] = {&quot;Pahari-Potwari&quot;},
	[&quot;pht&quot;] = {&quot;Phu Thai&quot;},
	[&quot;phu&quot;] = {&quot;Phuan&quot;},
	[&quot;phv&quot;] = {&quot;Pahlavani&quot;},
	[&quot;phw&quot;] = {&quot;Phangduwali&quot;},
	[&quot;pia&quot;] = {&quot;Pima Bajo&quot;},
	[&quot;pib&quot;] = {&quot;Yine&quot;},
	[&quot;pic&quot;] = {&quot;Pinji&quot;},
	[&quot;pid&quot;] = {&quot;Piaroa&quot;},
	[&quot;pie&quot;] = {&quot;Piro&quot;},
	[&quot;pif&quot;] = {&quot;Pingelapese&quot;},
	[&quot;pig&quot;] = {&quot;Pisabo&quot;},
	[&quot;pih&quot;] = {&quot;Pitcairn-Norfolk&quot;},
	[&quot;pii&quot;] = {&quot;Pini&quot;},
	[&quot;pij&quot;] = {&quot;Pijao&quot;},
	[&quot;pil&quot;] = {&quot;Yom&quot;},
	[&quot;pim&quot;] = {&quot;Powhatan&quot;},
	[&quot;pin&quot;] = {&quot;Piame&quot;},
	[&quot;pio&quot;] = {&quot;Piapoco&quot;},
	[&quot;pip&quot;] = {&quot;Pero&quot;},
	[&quot;pir&quot;] = {&quot;Piratapuyo&quot;},
	[&quot;pis&quot;] = {&quot;Pijin&quot;},
	[&quot;pit&quot;] = {&quot;Pitta Pitta&quot;},
	[&quot;piu&quot;] = {&quot;Pintupi-Luritja&quot;},
	[&quot;piv&quot;] = {&quot;Pileni&quot;, &quot;Vaeakau-Taumako&quot;},
	[&quot;piw&quot;] = {&quot;Pimbwe&quot;},
	[&quot;pix&quot;] = {&quot;Piu&quot;},
	[&quot;piy&quot;] = {&quot;Piya-Kwonci&quot;},
	[&quot;piz&quot;] = {&quot;Pije&quot;},
	[&quot;pjt&quot;] = {&quot;Pitjantjatjara&quot;},
	[&quot;pka&quot;] = {&quot;Ardhamāgadhī Prākrit&quot;},
	[&quot;pkb&quot;] = {&quot;Pokomo&quot;, &quot;Kipfokomo&quot;},
	[&quot;pkc&quot;] = {&quot;Paekche&quot;},
	[&quot;pkg&quot;] = {&quot;Pak-Tong&quot;},
	[&quot;pkh&quot;] = {&quot;Pankhu&quot;},
	[&quot;pkn&quot;] = {&quot;Pakanha&quot;},
	[&quot;pko&quot;] = {&quot;Pökoot&quot;},
	[&quot;pkp&quot;] = {&quot;Pukapuka&quot;},
	[&quot;pkr&quot;] = {&quot;Attapady Kurumba&quot;},
	[&quot;pks&quot;] = {&quot;Pakistan Sign Language&quot;},
	[&quot;pkt&quot;] = {&quot;Maleng&quot;},
	[&quot;pku&quot;] = {&quot;Paku&quot;},
	[&quot;pla&quot;] = {&quot;Miani&quot;},
	[&quot;plb&quot;] = {&quot;Polonombauk&quot;},
	[&quot;plc&quot;] = {&quot;Central Palawano&quot;},
	[&quot;pld&quot;] = {&quot;Polari&quot;},
	[&quot;ple&quot;] = {&quot;Palu'e&quot;},
	[&quot;plf&quot;] = {&quot;Central Malayo-Polynesian languages&quot;},
	[&quot;plg&quot;] = {&quot;Pilagá&quot;},
	[&quot;plh&quot;] = {&quot;Paulohi&quot;},
	[&quot;plj&quot;] = {&quot;Polci&quot;},
	[&quot;plk&quot;] = {&quot;Kohistani Shina&quot;},
	[&quot;pll&quot;] = {&quot;Shwe Palaung&quot;},
	[&quot;pln&quot;] = {&quot;Palenquero&quot;},
	[&quot;plo&quot;] = {&quot;Oluta Popoluca&quot;},
	[&quot;plq&quot;] = {&quot;Palaic&quot;},
	[&quot;plr&quot;] = {&quot;Palaka Senoufo&quot;},
	[&quot;pls&quot;] = {&quot;San Marcos Tlacoyalco Popoloca&quot;, &quot;San Marcos Tlalcoyalco Popoloca&quot;},
	[&quot;plt&quot;] = {&quot;Plateau Malagasy&quot;},
	[&quot;plu&quot;] = {&quot;Palikúr&quot;},
	[&quot;plv&quot;] = {&quot;Southwest Palawano&quot;},
	[&quot;plw&quot;] = {&quot;Brooke's Point Palawano&quot;},
	[&quot;ply&quot;] = {&quot;Bolyu&quot;},
	[&quot;plz&quot;] = {&quot;Paluan&quot;},
	[&quot;pma&quot;] = {&quot;Paama&quot;},
	[&quot;pmb&quot;] = {&quot;Pambia&quot;},
	[&quot;pmd&quot;] = {&quot;Pallanganmiddang&quot;},
	[&quot;pme&quot;] = {&quot;Pwaamei&quot;},
	[&quot;pmf&quot;] = {&quot;Pamona&quot;},
	[&quot;pmh&quot;] = {&quot;Māhārāṣṭri Prākrit&quot;},
	[&quot;pmi&quot;] = {&quot;Northern Pumi&quot;},
	[&quot;pmj&quot;] = {&quot;Southern Pumi&quot;},
	[&quot;pmk&quot;] = {&quot;Pamlico&quot;},
	[&quot;pml&quot;] = {&quot;Lingua Franca&quot;},
	[&quot;pmm&quot;] = {&quot;Pomo&quot;},
	[&quot;pmn&quot;] = {&quot;Pam&quot;},
	[&quot;pmo&quot;] = {&quot;Pom&quot;},
	[&quot;pmq&quot;] = {&quot;Northern Pame&quot;},
	[&quot;pmr&quot;] = {&quot;Paynamar&quot;},
	[&quot;pms&quot;] = {&quot;Пьемонт&quot;},
	[&quot;pmt&quot;] = {&quot;Tuamotuan&quot;},
	[&quot;pmw&quot;] = {&quot;Plains Miwok&quot;},
	[&quot;pmx&quot;] = {&quot;Poumei Naga&quot;},
	[&quot;pmy&quot;] = {&quot;Papuan Malay&quot;},
	[&quot;pmz&quot;] = {&quot;Southern Pame&quot;},
	[&quot;pna&quot;] = {&quot;Punan Bah-Biau&quot;},
	[&quot;pnb&quot;] = {&quot;Western Panjabi&quot;},
	[&quot;pnc&quot;] = {&quot;Pannei&quot;},
	[&quot;pnd&quot;] = {&quot;Mpinda&quot;},
	[&quot;pne&quot;] = {&quot;Western Penan&quot;},
	[&quot;png&quot;] = {&quot;Pangu&quot;, &quot;Pongu&quot;},
	[&quot;pnh&quot;] = {&quot;Пенрин&quot;},
	[&quot;pni&quot;] = {&quot;Aoheng&quot;},
	[&quot;pnj&quot;] = {&quot;Pinjarup&quot;},
	[&quot;pnk&quot;] = {&quot;Paunaka&quot;},
	[&quot;pnl&quot;] = {&quot;Paleni&quot;},
	[&quot;pnm&quot;] = {&quot;Punan Batu 1&quot;},
	[&quot;pnn&quot;] = {&quot;Pinai-Hagahai&quot;},
	[&quot;pno&quot;] = {&quot;Panobo&quot;},
	[&quot;pnp&quot;] = {&quot;Pancana&quot;},
	[&quot;pnq&quot;] = {&quot;Pana (Burkina Faso)&quot;},
	[&quot;pnr&quot;] = {&quot;Panim&quot;},
	[&quot;pns&quot;] = {&quot;Ponosakan&quot;},
	[&quot;pnt&quot;] = {&quot;Pontic&quot;},
	[&quot;pnu&quot;] = {&quot;Jiongnai Bunu&quot;},
	[&quot;pnv&quot;] = {&quot;Pinigura&quot;},
	[&quot;pnw&quot;] = {&quot;Banyjima&quot;, &quot;Panytyima&quot;},
	[&quot;pnx&quot;] = {&quot;Phong-Kniang&quot;},
	[&quot;pny&quot;] = {&quot;Pinyin&quot;},
	[&quot;pnz&quot;] = {&quot;Pana (Central African Republic)&quot;},
	[&quot;poc&quot;] = {&quot;Poqomam&quot;},
	[&quot;poe&quot;] = {&quot;San Juan Atzingo Popoloca&quot;},
	[&quot;pof&quot;] = {&quot;Poke&quot;},
	[&quot;pog&quot;] = {&quot;Potiguára&quot;},
	[&quot;poh&quot;] = {&quot;Poqomchi'&quot;},
	[&quot;poi&quot;] = {&quot;Highland Popoluca&quot;},
	[&quot;pok&quot;] = {&quot;Pokangá&quot;},
	[&quot;pom&quot;] = {&quot;Southeastern Pomo&quot;},
	[&quot;pon&quot;] = {&quot;Pohnpeian&quot;},
	[&quot;poo&quot;] = {&quot;Central Pomo&quot;},
	[&quot;pop&quot;] = {&quot;Pwapwâ&quot;},
	[&quot;poq&quot;] = {&quot;Texistepec Popoluca&quot;},
	[&quot;pos&quot;] = {&quot;Sayula Popoluca&quot;},
	[&quot;pot&quot;] = {&quot;Potawatomi&quot;},
	[&quot;pov&quot;] = {&quot;Upper Guinea Crioulo&quot;},
	[&quot;pow&quot;] = {&quot;San Felipe Otlaltepec Popoloca&quot;},
	[&quot;pox&quot;] = {&quot;Polabian&quot;},
	[&quot;poy&quot;] = {&quot;Pogolo&quot;},
	[&quot;poz&quot;] = {&quot;Malayo-Polynesian languages&quot;},
	[&quot;ppe&quot;] = {&quot;Papi&quot;},
	[&quot;ppi&quot;] = {&quot;Paipai&quot;},
	[&quot;ppk&quot;] = {&quot;Uma&quot;},
	[&quot;ppl&quot;] = {&quot;Pipil&quot;, &quot;Nicarao&quot;},
	[&quot;ppm&quot;] = {&quot;Papuma&quot;},
	[&quot;ppn&quot;] = {&quot;Papapana&quot;},
	[&quot;ppo&quot;] = {&quot;Folopa&quot;},
	[&quot;ppp&quot;] = {&quot;Pelende&quot;},
	[&quot;ppq&quot;] = {&quot;Pei&quot;},
	[&quot;pps&quot;] = {&quot;San Luís Temalacayuca Popoloca&quot;},
	[&quot;ppt&quot;] = {&quot;Pare&quot;},
	[&quot;ppu&quot;] = {&quot;Papora&quot;},
	[&quot;pqa&quot;] = {&quot;Pa'a&quot;},
	[&quot;pqe&quot;] = {&quot;Eastern Malayo-Polynesian languages&quot;},
	[&quot;pqm&quot;] = {&quot;Malecite-Passamaquoddy&quot;},
	[&quot;pqw&quot;] = {&quot;Western Malayo-Polynesian languages&quot;},
	[&quot;pra&quot;] = {&quot;Prakrit languages&quot;},
	[&quot;prc&quot;] = {&quot;Parachi&quot;},
	[&quot;prd&quot;] = {&quot;Parsi-Dari&quot;},
	[&quot;pre&quot;] = {&quot;Principense&quot;},
	[&quot;prf&quot;] = {&quot;Paranan&quot;},
	[&quot;prg&quot;] = {&quot;Прусс&quot;},
	[&quot;prh&quot;] = {&quot;Porohanon&quot;},
	[&quot;pri&quot;] = {&quot;Paicî&quot;},
	[&quot;prk&quot;] = {&quot;Parauk&quot;},
	[&quot;prl&quot;] = {&quot;Peruvian Sign Language&quot;},
	[&quot;prm&quot;] = {&quot;Kibiri&quot;},
	[&quot;prn&quot;] = {&quot;Prasuni&quot;},
	[&quot;pro&quot;] = {&quot;Old Provençal (to 1500)&quot;, &quot;Old Occitan (to 1500)&quot;},
	[&quot;prp&quot;] = {&quot;Parsi&quot;},
	[&quot;prq&quot;] = {&quot;Ashéninka Perené&quot;},
	[&quot;prr&quot;] = {&quot;Puri&quot;},
	[&quot;prs&quot;] = {&quot;Дари&quot;, &quot;Дари Перс&quot;},
	[&quot;prt&quot;] = {&quot;Phai&quot;},
	[&quot;pru&quot;] = {&quot;Puragi&quot;},
	[&quot;prw&quot;] = {&quot;Parawen&quot;},
	[&quot;prx&quot;] = {&quot;Purik&quot;},
	[&quot;prz&quot;] = {&quot;Providencia Sign Language&quot;},
	[&quot;psa&quot;] = {&quot;Asue Awyu&quot;},
	[&quot;psc&quot;] = {&quot;Persian Sign Language&quot;},
	[&quot;psd&quot;] = {&quot;Plains Indian Sign Language&quot;},
	[&quot;pse&quot;] = {&quot;Central Malay&quot;},
	[&quot;psg&quot;] = {&quot;Penang Sign Language&quot;},
	[&quot;psh&quot;] = {&quot;Southwest Pashai&quot;, &quot;Southwest Pashayi&quot;},
	[&quot;psi&quot;] = {&quot;Southeast Pashai&quot;, &quot;Southeast Pashayi&quot;},
	[&quot;psl&quot;] = {&quot;Puerto Rican Sign Language&quot;},
	[&quot;psm&quot;] = {&quot;Pauserna&quot;},
	[&quot;psn&quot;] = {&quot;Panasuan&quot;},
	[&quot;pso&quot;] = {&quot;Polish Sign Language&quot;},
	[&quot;psp&quot;] = {&quot;Philippine Sign Language&quot;},
	[&quot;psq&quot;] = {&quot;Pasi&quot;},
	[&quot;psr&quot;] = {&quot;Portuguese Sign Language&quot;},
	[&quot;pss&quot;] = {&quot;Kaulong&quot;},
	[&quot;pst&quot;] = {&quot;Central Pashto&quot;},
	[&quot;psu&quot;] = {&quot;Sauraseni Prākrit&quot;},
	[&quot;psw&quot;] = {&quot;Port Sandwich&quot;},
	[&quot;psy&quot;] = {&quot;Piscataway&quot;},
	[&quot;pta&quot;] = {&quot;Pai Tavytera&quot;},
	[&quot;pth&quot;] = {&quot;Pataxó Hã-Ha-Hãe&quot;},
	[&quot;pti&quot;] = {&quot;Pindiini&quot;, &quot;Wangkatha&quot;},
	[&quot;ptn&quot;] = {&quot;Patani&quot;},
	[&quot;pto&quot;] = {&quot;Zo'é&quot;},
	[&quot;ptp&quot;] = {&quot;Patep&quot;},
	[&quot;ptq&quot;] = {&quot;Pattapu&quot;},
	[&quot;ptr&quot;] = {&quot;Piamatsina&quot;},
	[&quot;ptt&quot;] = {&quot;Enrekang&quot;},
	[&quot;ptu&quot;] = {&quot;Bambam&quot;},
	[&quot;ptv&quot;] = {&quot;Port Vato&quot;},
	[&quot;ptw&quot;] = {&quot;Pentlatch&quot;},
	[&quot;pty&quot;] = {&quot;Pathiya&quot;},
	[&quot;pua&quot;] = {&quot;Western Highland Purepecha&quot;},
	[&quot;pub&quot;] = {&quot;Purum&quot;},
	[&quot;puc&quot;] = {&quot;Punan Merap&quot;},
	[&quot;pud&quot;] = {&quot;Punan Aput&quot;},
	[&quot;pue&quot;] = {&quot;Puelche&quot;},
	[&quot;puf&quot;] = {&quot;Punan Merah&quot;},
	[&quot;pug&quot;] = {&quot;Phuie&quot;},
	[&quot;pui&quot;] = {&quot;Puinave&quot;},
	[&quot;puj&quot;] = {&quot;Punan Tubu&quot;},
	[&quot;pum&quot;] = {&quot;Puma&quot;},
	[&quot;puo&quot;] = {&quot;Puoc&quot;},
	[&quot;pup&quot;] = {&quot;Pulabu&quot;},
	[&quot;puq&quot;] = {&quot;Puquina&quot;},
	[&quot;pur&quot;] = {&quot;Puruborá&quot;},
	[&quot;put&quot;] = {&quot;Putoh&quot;},
	[&quot;puu&quot;] = {&quot;Punu&quot;},
	[&quot;puw&quot;] = {&quot;Puluwatese&quot;},
	[&quot;pux&quot;] = {&quot;Puare&quot;},
	[&quot;puy&quot;] = {&quot;Purisimeño&quot;},
	[&quot;pwa&quot;] = {&quot;Pawaia&quot;},
	[&quot;pwb&quot;] = {&quot;Panawa&quot;},
	[&quot;pwg&quot;] = {&quot;Gapapaiwa&quot;},
	[&quot;pwi&quot;] = {&quot;Patwin&quot;},
	[&quot;pwm&quot;] = {&quot;Molbog&quot;},
	[&quot;pwn&quot;] = {&quot;Paiwan&quot;},
	[&quot;pwo&quot;] = {&quot;Pwo Western Karen&quot;},
	[&quot;pwr&quot;] = {&quot;Powari&quot;},
	[&quot;pww&quot;] = {&quot;Pwo Northern Karen&quot;},
	[&quot;pxm&quot;] = {&quot;Quetzaltepec Mixe&quot;},
	[&quot;pye&quot;] = {&quot;Pye Krumen&quot;},
	[&quot;pym&quot;] = {&quot;Fyam&quot;},
	[&quot;pyn&quot;] = {&quot;Poyanáwa&quot;},
	[&quot;pys&quot;] = {&quot;Paraguayan Sign Language&quot;, &quot;Lengua de Señas del Paraguay&quot;},
	[&quot;pyu&quot;] = {&quot;Puyuma&quot;},
	[&quot;pyx&quot;] = {&quot;Pyu (Myanmar)&quot;},
	[&quot;pyy&quot;] = {&quot;Pyen&quot;},
	[&quot;pzn&quot;] = {&quot;Para Naga&quot;},
	[&quot;qua&quot;] = {&quot;Quapaw&quot;},
	[&quot;qub&quot;] = {&quot;Huallaga Huánuco Quechua&quot;},
	[&quot;quc&quot;] = {&quot;K'iche'&quot;, &quot;Quiché&quot;},
	[&quot;qud&quot;] = {&quot;Calderón Highland Quichua&quot;},
	[&quot;quf&quot;] = {&quot;Lambayeque Quechua&quot;},
	[&quot;qug&quot;] = {&quot;Chimborazo Highland Quichua&quot;},
	[&quot;quh&quot;] = {&quot;South Bolivian Quechua&quot;},
	[&quot;qui&quot;] = {&quot;Quileute&quot;},
	[&quot;quk&quot;] = {&quot;Chachapoyas Quechua&quot;},
	[&quot;qul&quot;] = {&quot;North Bolivian Quechua&quot;},
	[&quot;qum&quot;] = {&quot;Sipacapense&quot;},
	[&quot;qun&quot;] = {&quot;Quinault&quot;},
	[&quot;qup&quot;] = {&quot;Southern Pastaza Quechua&quot;},
	[&quot;quq&quot;] = {&quot;Quinqui&quot;},
	[&quot;qur&quot;] = {&quot;Yanahuanca Pasco Quechua&quot;},
	[&quot;qus&quot;] = {&quot;Santiago del Estero Quichua&quot;},
	[&quot;quv&quot;] = {&quot;Sacapulteco&quot;},
	[&quot;quw&quot;] = {&quot;Tena Lowland Quichua&quot;},
	[&quot;qux&quot;] = {&quot;Yauyos Quechua&quot;},
	[&quot;quy&quot;] = {&quot;Ayacucho Quechua&quot;},
	[&quot;quz&quot;] = {&quot;Cusco Quechua&quot;},
	[&quot;qva&quot;] = {&quot;Ambo-Pasco Quechua&quot;},
	[&quot;qvc&quot;] = {&quot;Cajamarca Quechua&quot;},
	[&quot;qve&quot;] = {&quot;Eastern Apurímac Quechua&quot;},
	[&quot;qvh&quot;] = {&quot;Huamalíes-Dos de Mayo Huánuco Quechua&quot;},
	[&quot;qvi&quot;] = {&quot;Imbabura Highland Quichua&quot;},
	[&quot;qvj&quot;] = {&quot;Loja Highland Quichua&quot;},
	[&quot;qvl&quot;] = {&quot;Cajatambo North Lima Quechua&quot;},
	[&quot;qvm&quot;] = {&quot;Margos-Yarowilca-Lauricocha Quechua&quot;},
	[&quot;qvn&quot;] = {&quot;North Junín Quechua&quot;},
	[&quot;qvo&quot;] = {&quot;Napo Lowland Quechua&quot;},
	[&quot;qvp&quot;] = {&quot;Pacaraos Quechua&quot;},
	[&quot;qvs&quot;] = {&quot;San Martín Quechua&quot;},
	[&quot;qvw&quot;] = {&quot;Huaylla Wanca Quechua&quot;},
	[&quot;qvy&quot;] = {&quot;Queyu&quot;},
	[&quot;qvz&quot;] = {&quot;Northern Pastaza Quichua&quot;},
	[&quot;qwa&quot;] = {&quot;Corongo Ancash Quechua&quot;},
	[&quot;qwc&quot;] = {&quot;Classical Quechua&quot;},
	[&quot;qwe&quot;] = {&quot;Quechuan (family)&quot;},
	[&quot;qwh&quot;] = {&quot;Huaylas Ancash Quechua&quot;},
	[&quot;qwm&quot;] = {&quot;Kuman (Russia)&quot;},
	[&quot;qws&quot;] = {&quot;Sihuas Ancash Quechua&quot;},
	[&quot;qwt&quot;] = {&quot;Kwalhioqua-Tlatskanai&quot;},
	[&quot;qxa&quot;] = {&quot;Chiquián Ancash Quechua&quot;},
	[&quot;qxc&quot;] = {&quot;Chincha Quechua&quot;},
	[&quot;qxh&quot;] = {&quot;Panao Huánuco Quechua&quot;},
	[&quot;qxl&quot;] = {&quot;Salasaca Highland Quichua&quot;},
	[&quot;qxn&quot;] = {&quot;Northern Conchucos Ancash Quechua&quot;},
	[&quot;qxo&quot;] = {&quot;Southern Conchucos Ancash Quechua&quot;},
	[&quot;qxp&quot;] = {&quot;Puno Quechua&quot;},
	[&quot;qxq&quot;] = {&quot;Qashqa'i&quot;},
	[&quot;qxr&quot;] = {&quot;Cañar Highland Quichua&quot;},
	[&quot;qxs&quot;] = {&quot;Southern Qiang&quot;},
	[&quot;qxt&quot;] = {&quot;Santa Ana de Tusi Pasco Quechua&quot;},
	[&quot;qxu&quot;] = {&quot;Arequipa-La Unión Quechua&quot;},
	[&quot;qxw&quot;] = {&quot;Jauja Wanca Quechua&quot;},
	[&quot;qya&quot;] = {&quot;Quenya&quot;},
	[&quot;qyp&quot;] = {&quot;Quiripi&quot;},
	[&quot;raa&quot;] = {&quot;Dungmali&quot;},
	[&quot;rab&quot;] = {&quot;Camling&quot;},
	[&quot;rac&quot;] = {&quot;Rasawa&quot;},
	[&quot;rad&quot;] = {&quot;Rade&quot;},
	[&quot;raf&quot;] = {&quot;Western Meohang&quot;},
	[&quot;rag&quot;] = {&quot;Logooli&quot;, &quot;Lulogooli&quot;},
	[&quot;rah&quot;] = {&quot;Rabha&quot;},
	[&quot;rai&quot;] = {&quot;Ramoaaina&quot;},
	[&quot;raj&quot;] = {&quot;Rajasthani&quot;},
	[&quot;rak&quot;] = {&quot;Tulu-Bohuai&quot;},
	[&quot;ral&quot;] = {&quot;Ralte&quot;},
	[&quot;ram&quot;] = {&quot;Canela&quot;},
	[&quot;ran&quot;] = {&quot;Riantana&quot;},
	[&quot;rao&quot;] = {&quot;Rao&quot;},
	[&quot;rap&quot;] = {&quot;Рапануй&quot;},
	[&quot;raq&quot;] = {&quot;Saam&quot;},
	[&quot;rar&quot;] = {&quot;Rarotongan&quot;, &quot;Маори&quot;},
	[&quot;ras&quot;] = {&quot;Tegali&quot;},
	[&quot;rat&quot;] = {&quot;Razajerdi&quot;},
	[&quot;rau&quot;] = {&quot;Raute&quot;},
	[&quot;rav&quot;] = {&quot;Sampang&quot;},
	[&quot;raw&quot;] = {&quot;Rawang&quot;},
	[&quot;rax&quot;] = {&quot;Rang&quot;},
	[&quot;ray&quot;] = {&quot;Rapa&quot;},
	[&quot;raz&quot;] = {&quot;Rahambuu&quot;},
	[&quot;rbb&quot;] = {&quot;Rumai Palaung&quot;},
	[&quot;rbk&quot;] = {&quot;Northern Bontok&quot;},
	[&quot;rbl&quot;] = {&quot;Miraya Bikol&quot;},
	[&quot;rbp&quot;] = {&quot;Barababaraba&quot;},
	[&quot;rcf&quot;] = {&quot;Réunion Creole French&quot;},
	[&quot;rdb&quot;] = {&quot;Rudbari&quot;},
	[&quot;rea&quot;] = {&quot;Rerau&quot;},
	[&quot;reb&quot;] = {&quot;Rembong&quot;},
	[&quot;ree&quot;] = {&quot;Rejang Kayan&quot;},
	[&quot;reg&quot;] = {&quot;Kara (Tanzania)&quot;},
	[&quot;rei&quot;] = {&quot;Reli&quot;},
	[&quot;rej&quot;] = {&quot;Rejang&quot;},
	[&quot;rel&quot;] = {&quot;Rendille&quot;},
	[&quot;rem&quot;] = {&quot;Remo&quot;},
	[&quot;ren&quot;] = {&quot;Rengao&quot;},
	[&quot;rer&quot;] = {&quot;Rer Bare&quot;},
	[&quot;res&quot;] = {&quot;Reshe&quot;},
	[&quot;ret&quot;] = {&quot;Retta&quot;},
	[&quot;rey&quot;] = {&quot;Reyesano&quot;},
	[&quot;rga&quot;] = {&quot;Roria&quot;},
	[&quot;rge&quot;] = {&quot;Romano-Greek&quot;},
	[&quot;rgk&quot;] = {&quot;Rangkas&quot;},
	[&quot;rgn&quot;] = {&quot;Romagnol&quot;},
	[&quot;rgr&quot;] = {&quot;Resígaro&quot;},
	[&quot;rgs&quot;] = {&quot;Southern Roglai&quot;},
	[&quot;rgu&quot;] = {&quot;Ringgou&quot;},
	[&quot;rhg&quot;] = {&quot;Rohingya&quot;},
	[&quot;rhp&quot;] = {&quot;Yahang&quot;},
	[&quot;ria&quot;] = {&quot;Riang (India)&quot;},
	[&quot;rif&quot;] = {&quot;Tarifit&quot;},
	[&quot;ril&quot;] = {&quot;Riang Lang&quot;, &quot;Riang (Myanmar)&quot;},
	[&quot;rim&quot;] = {&quot;Nyaturu&quot;},
	[&quot;rin&quot;] = {&quot;Nungu&quot;},
	[&quot;rir&quot;] = {&quot;Ribun&quot;},
	[&quot;rit&quot;] = {&quot;Ritharrngu&quot;},
	[&quot;riu&quot;] = {&quot;Riung&quot;},
	[&quot;rjg&quot;] = {&quot;Rajong&quot;},
	[&quot;rji&quot;] = {&quot;Raji&quot;},
	[&quot;rjs&quot;] = {&quot;Rajbanshi&quot;},
	[&quot;rka&quot;] = {&quot;Kraol&quot;},
	[&quot;rkb&quot;] = {&quot;Rikbaktsa&quot;},
	[&quot;rkh&quot;] = {&quot;Rakahanga-Manihiki&quot;},
	[&quot;rki&quot;] = {&quot;Rakhine&quot;},
	[&quot;rkm&quot;] = {&quot;Marka&quot;},
	[&quot;rkt&quot;] = {&quot;Rangpuri&quot;, &quot;Kamta&quot;},
	[&quot;rkw&quot;] = {&quot;Arakwal&quot;},
	[&quot;rma&quot;] = {&quot;Rama&quot;},
	[&quot;rmb&quot;] = {&quot;Rembarrnga&quot;},
	[&quot;rmc&quot;] = {&quot;Carpathian Romani&quot;},
	[&quot;rmd&quot;] = {&quot;Traveller Danish&quot;},
	[&quot;rme&quot;] = {&quot;Angloromani&quot;},
	[&quot;rmf&quot;] = {&quot;Kalo Finnish Romani&quot;},
	[&quot;rmg&quot;] = {&quot;Traveller Norwegian&quot;},
	[&quot;rmh&quot;] = {&quot;Murkim&quot;},
	[&quot;rmi&quot;] = {&quot;Lomavren&quot;},
	[&quot;rmk&quot;] = {&quot;Romkun&quot;},
	[&quot;rml&quot;] = {&quot;Baltic Romani&quot;},
	[&quot;rmm&quot;] = {&quot;Roma&quot;},
	[&quot;rmn&quot;] = {&quot;Balkan Romani&quot;},
	[&quot;rmo&quot;] = {&quot;Sinte Romani&quot;},
	[&quot;rmp&quot;] = {&quot;Rempi&quot;},
	[&quot;rmq&quot;] = {&quot;Caló&quot;},
	[&quot;rms&quot;] = {&quot;Romanian Sign Language&quot;},
	[&quot;rmt&quot;] = {&quot;Domari&quot;},
	[&quot;rmu&quot;] = {&quot;Tavringer Romani&quot;},
	[&quot;rmv&quot;] = {&quot;Romanova&quot;},
	[&quot;rmw&quot;] = {&quot;Welsh Romani&quot;},
	[&quot;rmx&quot;] = {&quot;Romam&quot;},
	[&quot;rmy&quot;] = {&quot;Vlax Romani&quot;},
	[&quot;rmz&quot;] = {&quot;Marma&quot;},
	[&quot;rnd&quot;] = {&quot;Ruund&quot;},
	[&quot;rng&quot;] = {&quot;Ronga&quot;},
	[&quot;rnl&quot;] = {&quot;Ranglong&quot;},
	[&quot;rnn&quot;] = {&quot;Roon&quot;},
	[&quot;rnp&quot;] = {&quot;Rongpo&quot;},
	[&quot;rnr&quot;] = {&quot;Nari Nari&quot;},
	[&quot;rnw&quot;] = {&quot;Rungwa&quot;},
	[&quot;roa&quot;] = {&quot;Romance languages&quot;},
	[&quot;rob&quot;] = {&quot;Tae'&quot;},
	[&quot;roc&quot;] = {&quot;Cacgia Roglai&quot;},
	[&quot;rod&quot;] = {&quot;Rogo&quot;},
	[&quot;roe&quot;] = {&quot;Ronji&quot;},
	[&quot;rof&quot;] = {&quot;Rombo&quot;},
	[&quot;rog&quot;] = {&quot;Northern Roglai&quot;},
	[&quot;rol&quot;] = {&quot;Romblomanon&quot;},
	[&quot;rom&quot;] = {&quot;Romany&quot;},
	[&quot;roo&quot;] = {&quot;Rotokas&quot;},
	[&quot;rop&quot;] = {&quot;Kriol&quot;},
	[&quot;ror&quot;] = {&quot;Rongga&quot;},
	[&quot;rou&quot;] = {&quot;Runga&quot;},
	[&quot;row&quot;] = {&quot;Dela-Oenale&quot;},
	[&quot;rpn&quot;] = {&quot;Repanbitip&quot;},
	[&quot;rpt&quot;] = {&quot;Rapting&quot;},
	[&quot;rri&quot;] = {&quot;Ririo&quot;},
	[&quot;rro&quot;] = {&quot;Waima&quot;},
	[&quot;rrt&quot;] = {&quot;Arritinngithigh&quot;},
	[&quot;rsb&quot;] = {&quot;Romano-Serbian&quot;},
	[&quot;rsl&quot;] = {&quot;Russian Sign Language&quot;},
	[&quot;rsm&quot;] = {&quot;Miriwoong Sign Language&quot;},
	[&quot;rtc&quot;] = {&quot;Rungtu Chin&quot;},
	[&quot;rth&quot;] = {&quot;Ratahan&quot;},
	[&quot;rtm&quot;] = {&quot;Rotuman&quot;},
	[&quot;rts&quot;] = {&quot;Yurats&quot;},
	[&quot;rtw&quot;] = {&quot;Rathawi&quot;},
	[&quot;rub&quot;] = {&quot;Gungu&quot;},
	[&quot;ruc&quot;] = {&quot;Ruuli&quot;},
	[&quot;rue&quot;] = {&quot;Русин&quot;},
	[&quot;ruf&quot;] = {&quot;Luguru&quot;},
	[&quot;rug&quot;] = {&quot;Roviana&quot;},
	[&quot;ruh&quot;] = {&quot;Ruga&quot;},
	[&quot;rui&quot;] = {&quot;Rufiji&quot;},
	[&quot;ruk&quot;] = {&quot;Che&quot;},
	[&quot;ruo&quot;] = {&quot;Istro Romanian&quot;},
	[&quot;rup&quot;] = {&quot;Macedo-Romanian&quot;, &quot;Aromanian&quot;, &quot;Arumanian&quot;},
	[&quot;ruq&quot;] = {&quot;Megleno Romanian&quot;},
	[&quot;rut&quot;] = {&quot;Рутуль&quot;},
	[&quot;ruu&quot;] = {&quot;Lanas Lobu&quot;},
	[&quot;ruy&quot;] = {&quot;Mala (Nigeria)&quot;},
	[&quot;ruz&quot;] = {&quot;Ruma&quot;},
	[&quot;rwa&quot;] = {&quot;Rawo&quot;},
	[&quot;rwk&quot;] = {&quot;Rwa&quot;},
	[&quot;rwl&quot;] = {&quot;Ruwila&quot;},
	[&quot;rwm&quot;] = {&quot;Amba (Uganda)&quot;},
	[&quot;rwo&quot;] = {&quot;Rawa&quot;},
	[&quot;rwr&quot;] = {&quot;Marwari (India)&quot;},
	[&quot;rxd&quot;] = {&quot;Ngardi&quot;},
	[&quot;rxw&quot;] = {&quot;Karuwali&quot;, &quot;Garuwali&quot;},
	[&quot;ryn&quot;] = {&quot;Northern Amami-Oshima&quot;},
	[&quot;rys&quot;] = {&quot;Yaeyama&quot;},
	[&quot;ryu&quot;] = {&quot;Төв Окинава&quot;},
	[&quot;rzh&quot;] = {&quot;Rāziḥī&quot;},
	[&quot;saa&quot;] = {&quot;Saba&quot;},
	[&quot;sab&quot;] = {&quot;Buglere&quot;},
	[&quot;sac&quot;] = {&quot;Meskwaki&quot;},
	[&quot;sad&quot;] = {&quot;Sandawe&quot;},
	[&quot;sae&quot;] = {&quot;Sabanê&quot;},
	[&quot;saf&quot;] = {&quot;Safaliba&quot;},
	[&quot;sah&quot;] = {&quot;Якут&quot;},
	[&quot;sai&quot;] = {&quot;South American Indian languages&quot;},
	[&quot;saj&quot;] = {&quot;Sahu&quot;},
	[&quot;sak&quot;] = {&quot;Sake&quot;},
	[&quot;sal&quot;] = {&quot;Salishan languages&quot;},
	[&quot;sam&quot;] = {&quot;Samaritan Aramaic&quot;},
	[&quot;sao&quot;] = {&quot;Sause&quot;},
	[&quot;saq&quot;] = {&quot;Samburu&quot;},
	[&quot;sar&quot;] = {&quot;Saraveca&quot;},
	[&quot;sas&quot;] = {&quot;Sasak&quot;},
	[&quot;sat&quot;] = {&quot;Santali&quot;},
	[&quot;sau&quot;] = {&quot;Saleman&quot;},
	[&quot;sav&quot;] = {&quot;Saafi-Saafi&quot;},
	[&quot;saw&quot;] = {&quot;Sawi&quot;},
	[&quot;sax&quot;] = {&quot;Sa&quot;},
	[&quot;say&quot;] = {&quot;Saya&quot;},
	[&quot;saz&quot;] = {&quot;Saurashtra&quot;},
	[&quot;sba&quot;] = {&quot;Ngambay&quot;},
	[&quot;sbb&quot;] = {&quot;Simbo&quot;},
	[&quot;sbc&quot;] = {&quot;Kele (Papua New Guinea)&quot;},
	[&quot;sbd&quot;] = {&quot;Southern Samo&quot;},
	[&quot;sbe&quot;] = {&quot;Saliba&quot;},
	[&quot;sbf&quot;] = {&quot;Chabu&quot;, &quot;Shabo&quot;},
	[&quot;sbg&quot;] = {&quot;Seget&quot;},
	[&quot;sbh&quot;] = {&quot;Sori-Harengan&quot;},
	[&quot;sbi&quot;] = {&quot;Seti&quot;},
	[&quot;sbj&quot;] = {&quot;Surbakhal&quot;},
	[&quot;sbk&quot;] = {&quot;Safwa&quot;},
	[&quot;sbl&quot;] = {&quot;Botolan Sambal&quot;},
	[&quot;sbm&quot;] = {&quot;Sagala&quot;},
	[&quot;sbn&quot;] = {&quot;Sindhi Bhil&quot;},
	[&quot;sbo&quot;] = {&quot;Sabüm&quot;},
	[&quot;sbp&quot;] = {&quot;Sangu (Tanzania)&quot;},
	[&quot;sbq&quot;] = {&quot;Sileibi&quot;},
	[&quot;sbr&quot;] = {&quot;Sembakung Murut&quot;},
	[&quot;sbs&quot;] = {&quot;Subiya&quot;},
	[&quot;sbt&quot;] = {&quot;Kimki&quot;},
	[&quot;sbu&quot;] = {&quot;Stod Bhoti&quot;},
	[&quot;sbv&quot;] = {&quot;Sabine&quot;},
	[&quot;sbw&quot;] = {&quot;Simba&quot;},
	[&quot;sbx&quot;] = {&quot;Seberuang&quot;},
	[&quot;sby&quot;] = {&quot;Soli&quot;},
	[&quot;sbz&quot;] = {&quot;Sara Kaba&quot;},
	[&quot;scb&quot;] = {&quot;Chut&quot;},
	[&quot;sce&quot;] = {&quot;Дуншян&quot;},
	[&quot;scf&quot;] = {&quot;San Miguel Creole French&quot;},
	[&quot;scg&quot;] = {&quot;Sanggau&quot;},
	[&quot;sch&quot;] = {&quot;Sakachep&quot;},
	[&quot;sci&quot;] = {&quot;Sri Lankan Creole Malay&quot;},
	[&quot;sck&quot;] = {&quot;Sadri&quot;},
	[&quot;scl&quot;] = {&quot;Shina&quot;},
	[&quot;scn&quot;] = {&quot;Сицили&quot;},
	[&quot;sco&quot;] = {&quot;Скот&quot;},
	[&quot;scp&quot;] = {&quot;Hyolmo&quot;, &quot;Helambu Sherpa&quot;},
	[&quot;scq&quot;] = {&quot;Sa'och&quot;},
	[&quot;scs&quot;] = {&quot;North Slavey&quot;},
	[&quot;sct&quot;] = {&quot;Southern Katang&quot;},
	[&quot;scu&quot;] = {&quot;Shumcho&quot;},
	[&quot;scv&quot;] = {&quot;Sheni&quot;},
	[&quot;scw&quot;] = {&quot;Sha&quot;},
	[&quot;scx&quot;] = {&quot;Sicel&quot;},
	[&quot;sda&quot;] = {&quot;Toraja-Sa'dan&quot;},
	[&quot;sdb&quot;] = {&quot;Shabak&quot;},
	[&quot;sdc&quot;] = {&quot;Sassarese Sardinian&quot;},
	[&quot;sde&quot;] = {&quot;Surubu&quot;},
	[&quot;sdf&quot;] = {&quot;Sarli&quot;},
	[&quot;sdg&quot;] = {&quot;Savi&quot;},
	[&quot;sdh&quot;] = {&quot;Southern Kurdish&quot;},
	[&quot;sdj&quot;] = {&quot;Suundi&quot;},
	[&quot;sdk&quot;] = {&quot;Sos Kundi&quot;},
	[&quot;sdl&quot;] = {&quot;Saudi Arabian Sign Language&quot;},
	[&quot;sdn&quot;] = {&quot;Gallurese Sardinian&quot;},
	[&quot;sdo&quot;] = {&quot;Bukar-Sadung Bidayuh&quot;},
	[&quot;sdp&quot;] = {&quot;Sherdukpen&quot;},
	[&quot;sdq&quot;] = {&quot;Semandang&quot;},
	[&quot;sdr&quot;] = {&quot;Oraon Sadri&quot;},
	[&quot;sds&quot;] = {&quot;Sened&quot;},
	[&quot;sdt&quot;] = {&quot;Shuadit&quot;},
	[&quot;sdu&quot;] = {&quot;Sarudu&quot;},
	[&quot;sdv&quot;] = {&quot;Eastern Sudanic languages&quot;},
	[&quot;sdx&quot;] = {&quot;Sibu Melanau&quot;},
	[&quot;sdz&quot;] = {&quot;Sallands&quot;},
	[&quot;sea&quot;] = {&quot;Semai&quot;},
	[&quot;seb&quot;] = {&quot;Shempire Senoufo&quot;},
	[&quot;sec&quot;] = {&quot;Sechelt&quot;},
	[&quot;sed&quot;] = {&quot;Sedang&quot;},
	[&quot;see&quot;] = {&quot;Seneca&quot;},
	[&quot;sef&quot;] = {&quot;Cebaara Senoufo&quot;},
	[&quot;seg&quot;] = {&quot;Segeju&quot;},
	[&quot;seh&quot;] = {&quot;Sena&quot;},
	[&quot;sei&quot;] = {&quot;Seri&quot;},
	[&quot;sej&quot;] = {&quot;Sene&quot;},
	[&quot;sek&quot;] = {&quot;Sekani&quot;},
	[&quot;sel&quot;] = {&quot;Selkup&quot;},
	[&quot;sem&quot;] = {&quot;Semitic languages&quot;},
	[&quot;sen&quot;] = {&quot;Nanerigé Sénoufo&quot;},
	[&quot;seo&quot;] = {&quot;Suarmin&quot;},
	[&quot;sep&quot;] = {&quot;Sìcìté Sénoufo&quot;},
	[&quot;seq&quot;] = {&quot;Senara Sénoufo&quot;},
	[&quot;ser&quot;] = {&quot;Serrano&quot;},
	[&quot;ses&quot;] = {&quot;Koyraboro Senni Songhai&quot;},
	[&quot;set&quot;] = {&quot;Sentani&quot;},
	[&quot;seu&quot;] = {&quot;Serui-Laut&quot;},
	[&quot;sev&quot;] = {&quot;Nyarafolo Senoufo&quot;},
	[&quot;sew&quot;] = {&quot;Sewa Bay&quot;},
	[&quot;sey&quot;] = {&quot;Secoya&quot;},
	[&quot;sez&quot;] = {&quot;Senthang Chin&quot;},
	[&quot;sfb&quot;] = {&quot;Langue des signes de Belgique Francophone&quot;, &quot;French Belgian Sign Language&quot;},
	[&quot;sfe&quot;] = {&quot;Eastern Subanen&quot;},
	[&quot;sfm&quot;] = {&quot;Small Flowery Miao&quot;},
	[&quot;sfs&quot;] = {&quot;South African Sign Language&quot;},
	[&quot;sfw&quot;] = {&quot;Sehwi&quot;},
	[&quot;sga&quot;] = {&quot;Old Irish (to 900)&quot;},
	[&quot;sgb&quot;] = {&quot;Mag-antsi Ayta&quot;},
	[&quot;sgc&quot;] = {&quot;Kipsigis&quot;},
	[&quot;sgd&quot;] = {&quot;Surigaonon&quot;},
	[&quot;sge&quot;] = {&quot;Segai&quot;},
	[&quot;sgg&quot;] = {&quot;Swiss-German Sign Language&quot;},
	[&quot;sgh&quot;] = {&quot;Shughni&quot;},
	[&quot;sgi&quot;] = {&quot;Suga&quot;},
	[&quot;sgj&quot;] = {&quot;Surgujia&quot;},
	[&quot;sgk&quot;] = {&quot;Sangkong&quot;},
	[&quot;sgm&quot;] = {&quot;Singa&quot;},
	[&quot;sgn&quot;] = {&quot;Sign languages&quot;},
	[&quot;sgp&quot;] = {&quot;Singpho&quot;},
	[&quot;sgr&quot;] = {&quot;Sangisari&quot;},
	[&quot;sgs&quot;] = {&quot;Жемайт&quot;},
	[&quot;sgt&quot;] = {&quot;Brokpake&quot;},
	[&quot;sgu&quot;] = {&quot;Salas&quot;},
	[&quot;sgw&quot;] = {&quot;Sebat Bet Gurage&quot;},
	[&quot;sgx&quot;] = {&quot;Sierra Leone Sign Language&quot;},
	[&quot;sgy&quot;] = {&quot;Sanglechi&quot;},
	[&quot;sgz&quot;] = {&quot;Sursurunga&quot;},
	[&quot;sha&quot;] = {&quot;Shall-Zwall&quot;},
	[&quot;shb&quot;] = {&quot;Ninam&quot;},
	[&quot;shc&quot;] = {&quot;Sonde&quot;},
	[&quot;shd&quot;] = {&quot;Kundal Shahi&quot;},
	[&quot;she&quot;] = {&quot;Sheko&quot;},
	[&quot;shg&quot;] = {&quot;Shua&quot;},
	[&quot;shh&quot;] = {&quot;Shoshoni&quot;},
	[&quot;shi&quot;] = {&quot;Tachelhit&quot;},
	[&quot;shj&quot;] = {&quot;Shatt&quot;},
	[&quot;shk&quot;] = {&quot;Shilluk&quot;},
	[&quot;shl&quot;] = {&quot;Shendu&quot;},
	[&quot;shm&quot;] = {&quot;Shahrudi&quot;},
	[&quot;shn&quot;] = {&quot;Shan&quot;},
	[&quot;sho&quot;] = {&quot;Shanga&quot;},
	[&quot;shp&quot;] = {&quot;Shipibo-Conibo&quot;},
	[&quot;shq&quot;] = {&quot;Sala&quot;},
	[&quot;shr&quot;] = {&quot;Shi&quot;},
	[&quot;shs&quot;] = {&quot;Shuswap&quot;},
	[&quot;sht&quot;] = {&quot;Shasta&quot;},
	[&quot;shu&quot;] = {&quot;Chadian Arabic&quot;},
	[&quot;shv&quot;] = {&quot;Shehri&quot;},
	[&quot;shw&quot;] = {&quot;Shwai&quot;},
	[&quot;shx&quot;] = {&quot;She&quot;},
	[&quot;shy&quot;] = {&quot;Tachawit&quot;},
	[&quot;shz&quot;] = {&quot;Syenara Senoufo&quot;},
	[&quot;sia&quot;] = {&quot;Akkala Sami&quot;},
	[&quot;sib&quot;] = {&quot;Sebop&quot;},
	[&quot;sid&quot;] = {&quot;Sidamo&quot;},
	[&quot;sie&quot;] = {&quot;Simaa&quot;},
	[&quot;sif&quot;] = {&quot;Siamou&quot;},
	[&quot;sig&quot;] = {&quot;Paasaal&quot;},
	[&quot;sih&quot;] = {&quot;Zire&quot;, &quot;Sîshëë&quot;},
	[&quot;sii&quot;] = {&quot;Shom Peng&quot;},
	[&quot;sij&quot;] = {&quot;Numbami&quot;},
	[&quot;sik&quot;] = {&quot;Sikiana&quot;},
	[&quot;sil&quot;] = {&quot;Tumulung Sisaala&quot;},
	[&quot;sim&quot;] = {&quot;Mende (Papua New Guinea)&quot;},
	[&quot;sio&quot;] = {&quot;Siouan languages&quot;},
	[&quot;sip&quot;] = {&quot;Sikkimese&quot;},
	[&quot;siq&quot;] = {&quot;Sonia&quot;},
	[&quot;sir&quot;] = {&quot;Siri&quot;},
	[&quot;sis&quot;] = {&quot;Siuslaw&quot;},
	[&quot;sit&quot;] = {&quot;Sino-Tibetan languages&quot;},
	[&quot;siu&quot;] = {&quot;Sinagen&quot;},
	[&quot;siv&quot;] = {&quot;Sumariup&quot;},
	[&quot;siw&quot;] = {&quot;Siwai&quot;},
	[&quot;six&quot;] = {&quot;Sumau&quot;},
	[&quot;siy&quot;] = {&quot;Sivandi&quot;},
	[&quot;siz&quot;] = {&quot;Siwi&quot;},
	[&quot;sja&quot;] = {&quot;Epena&quot;},
	[&quot;sjb&quot;] = {&quot;Sajau Basap&quot;},
	[&quot;sjd&quot;] = {&quot;Kildin Sami&quot;},
	[&quot;sje&quot;] = {&quot;Pite Sami&quot;},
	[&quot;sjg&quot;] = {&quot;Assangori&quot;},
	[&quot;sjk&quot;] = {&quot;Kemi Sami&quot;},
	[&quot;sjl&quot;] = {&quot;Sajalong&quot;, &quot;Miji&quot;},
	[&quot;sjm&quot;] = {&quot;Mapun&quot;},
	[&quot;sjn&quot;] = {&quot;Sindarin&quot;},
	[&quot;sjo&quot;] = {&quot;Xibe&quot;},
	[&quot;sjp&quot;] = {&quot;Surjapuri&quot;},
	[&quot;sjr&quot;] = {&quot;Siar-Lak&quot;},
	[&quot;sjs&quot;] = {&quot;Senhaja De Srair&quot;},
	[&quot;sjt&quot;] = {&quot;Ter Sami&quot;},
	[&quot;sju&quot;] = {&quot;Ume Sami&quot;},
	[&quot;sjw&quot;] = {&quot;Shawnee&quot;},
	[&quot;ska&quot;] = {&quot;Skagit&quot;},
	[&quot;skb&quot;] = {&quot;Saek&quot;},
	[&quot;skc&quot;] = {&quot;Ma Manda&quot;},
	[&quot;skd&quot;] = {&quot;Southern Sierra Miwok&quot;},
	[&quot;ske&quot;] = {&quot;Seke (Vanuatu)&quot;},
	[&quot;skf&quot;] = {&quot;Sakirabiá&quot;},
	[&quot;skg&quot;] = {&quot;Sakalava Malagasy&quot;},
	[&quot;skh&quot;] = {&quot;Sikule&quot;},
	[&quot;ski&quot;] = {&quot;Sika&quot;},
	[&quot;skj&quot;] = {&quot;Seke (Nepal)&quot;},
	[&quot;skm&quot;] = {&quot;Kutong&quot;},
	[&quot;skn&quot;] = {&quot;Kolibugan Subanon&quot;},
	[&quot;sko&quot;] = {&quot;Seko Tengah&quot;},
	[&quot;skp&quot;] = {&quot;Sekapan&quot;},
	[&quot;skq&quot;] = {&quot;Sininkere&quot;},
	[&quot;skr&quot;] = {&quot;Saraiki&quot;, &quot;Seraiki&quot;},
	[&quot;sks&quot;] = {&quot;Maia&quot;},
	[&quot;skt&quot;] = {&quot;Sakata&quot;},
	[&quot;sku&quot;] = {&quot;Sakao&quot;},
	[&quot;skv&quot;] = {&quot;Skou&quot;},
	[&quot;skw&quot;] = {&quot;Skepi Creole Dutch&quot;},
	[&quot;skx&quot;] = {&quot;Seko Padang&quot;},
	[&quot;sky&quot;] = {&quot;Sikaiana&quot;},
	[&quot;skz&quot;] = {&quot;Sekar&quot;},
	[&quot;sla&quot;] = {&quot;Slavic languages&quot;},
	[&quot;slc&quot;] = {&quot;Sáliba&quot;},
	[&quot;sld&quot;] = {&quot;Sissala&quot;},
	[&quot;sle&quot;] = {&quot;Sholaga&quot;},
	[&quot;slf&quot;] = {&quot;Swiss-Italian Sign Language&quot;},
	[&quot;slg&quot;] = {&quot;Selungai Murut&quot;},
	[&quot;slh&quot;] = {&quot;Southern Puget Sound Salish&quot;},
	[&quot;sli&quot;] = {&quot;Lower Silesian&quot;},
	[&quot;slj&quot;] = {&quot;Salumá&quot;},
	[&quot;sll&quot;] = {&quot;Salt-Yui&quot;},
	[&quot;slm&quot;] = {&quot;Pangutaran Sama&quot;},
	[&quot;sln&quot;] = {&quot;Salinan&quot;},
	[&quot;slp&quot;] = {&quot;Lamaholot&quot;},
	[&quot;slq&quot;] = {&quot;Salchuq&quot;},
	[&quot;slr&quot;] = {&quot;Салар&quot;},
	[&quot;sls&quot;] = {&quot;Singapore Sign Language&quot;},
	[&quot;slt&quot;] = {&quot;Sila&quot;},
	[&quot;slu&quot;] = {&quot;Selaru&quot;},
	[&quot;slw&quot;] = {&quot;Sialum&quot;},
	[&quot;slx&quot;] = {&quot;Salampasu&quot;},
	[&quot;sly&quot;] = {&quot;Selayar&quot;},
	[&quot;slz&quot;] = {&quot;Ma'ya&quot;},
	[&quot;sma&quot;] = {&quot;Өмнөд Сами&quot;},
	[&quot;smb&quot;] = {&quot;Simbari&quot;},
	[&quot;smc&quot;] = {&quot;Som&quot;},
	[&quot;smd&quot;] = {&quot;Sama&quot;},
	[&quot;smf&quot;] = {&quot;Auwe&quot;},
	[&quot;smg&quot;] = {&quot;Simbali&quot;},
	[&quot;smh&quot;] = {&quot;Samei&quot;},
	[&quot;smi&quot;] = {&quot;Sami languages&quot;},
	[&quot;smj&quot;] = {&quot;Луле-Сами&quot;},
	[&quot;smk&quot;] = {&quot;Bolinao&quot;},
	[&quot;sml&quot;] = {&quot;Central Sama&quot;},
	[&quot;smm&quot;] = {&quot;Musasa&quot;},
	[&quot;smn&quot;] = {&quot;Inari Sami&quot;},
	[&quot;smp&quot;] = {&quot;Samaritan&quot;},
	[&quot;smq&quot;] = {&quot;Samo&quot;},
	[&quot;smr&quot;] = {&quot;Simeulue&quot;},
	[&quot;sms&quot;] = {&quot;Skolt Sami&quot;},
	[&quot;smt&quot;] = {&quot;Simte&quot;},
	[&quot;smu&quot;] = {&quot;Somray&quot;},
	[&quot;smv&quot;] = {&quot;Samvedi&quot;},
	[&quot;smw&quot;] = {&quot;Sumbawa&quot;},
	[&quot;smx&quot;] = {&quot;Samba&quot;},
	[&quot;smy&quot;] = {&quot;Semnani&quot;},
	[&quot;smz&quot;] = {&quot;Simeku&quot;},
	[&quot;snb&quot;] = {&quot;Sebuyau&quot;},
	[&quot;snc&quot;] = {&quot;Sinaugoro&quot;},
	[&quot;sne&quot;] = {&quot;Bau Bidayuh&quot;},
	[&quot;snf&quot;] = {&quot;Noon&quot;},
	[&quot;sng&quot;] = {&quot;Sanga (Democratic Republic of Congo)&quot;},
	[&quot;sni&quot;] = {&quot;Sensi&quot;},
	[&quot;snj&quot;] = {&quot;Riverain Sango&quot;},
	[&quot;snk&quot;] = {&quot;Сонинке&quot;},
	[&quot;snl&quot;] = {&quot;Sangil&quot;},
	[&quot;snm&quot;] = {&quot;Southern Ma'di&quot;},
	[&quot;snn&quot;] = {&quot;Siona&quot;},
	[&quot;sno&quot;] = {&quot;Snohomish&quot;},
	[&quot;snp&quot;] = {&quot;Siane&quot;},
	[&quot;snq&quot;] = {&quot;Sangu (Gabon)&quot;},
	[&quot;snr&quot;] = {&quot;Sihan&quot;},
	[&quot;sns&quot;] = {&quot;South West Bay&quot;, &quot;Nahavaq&quot;},
	[&quot;snu&quot;] = {&quot;Senggi&quot;, &quot;Viid&quot;},
	[&quot;snv&quot;] = {&quot;Sa'ban&quot;},
	[&quot;snw&quot;] = {&quot;Selee&quot;},
	[&quot;snx&quot;] = {&quot;Sam&quot;},
	[&quot;sny&quot;] = {&quot;Saniyo-Hiyewe&quot;},
	[&quot;snz&quot;] = {&quot;Kou&quot;},
	[&quot;soa&quot;] = {&quot;Thai Song&quot;},
	[&quot;sob&quot;] = {&quot;Sobei&quot;},
	[&quot;soc&quot;] = {&quot;So (Democratic Republic of Congo)&quot;},
	[&quot;sod&quot;] = {&quot;Songoora&quot;},
	[&quot;soe&quot;] = {&quot;Songomeno&quot;},
	[&quot;sog&quot;] = {&quot;Sogdian&quot;},
	[&quot;soh&quot;] = {&quot;Aka&quot;},
	[&quot;soi&quot;] = {&quot;Sonha&quot;},
	[&quot;soj&quot;] = {&quot;Soi&quot;},
	[&quot;sok&quot;] = {&quot;Sokoro&quot;},
	[&quot;sol&quot;] = {&quot;Solos&quot;},
	[&quot;son&quot;] = {&quot;Songhai languages&quot;},
	[&quot;soo&quot;] = {&quot;Songo&quot;},
	[&quot;sop&quot;] = {&quot;Songe&quot;},
	[&quot;soq&quot;] = {&quot;Kanasi&quot;},
	[&quot;sor&quot;] = {&quot;Somrai&quot;},
	[&quot;sos&quot;] = {&quot;Seeku&quot;},
	[&quot;sou&quot;] = {&quot;Southern Thai&quot;},
	[&quot;sov&quot;] = {&quot;Sonsorol&quot;},
	[&quot;sow&quot;] = {&quot;Sowanda&quot;},
	[&quot;sox&quot;] = {&quot;Swo&quot;},
	[&quot;soy&quot;] = {&quot;Miyobe&quot;},
	[&quot;soz&quot;] = {&quot;Temi&quot;},
	[&quot;spb&quot;] = {&quot;Sepa (Indonesia)&quot;},
	[&quot;spc&quot;] = {&quot;Sapé&quot;},
	[&quot;spd&quot;] = {&quot;Saep&quot;},
	[&quot;spe&quot;] = {&quot;Sepa (Papua New Guinea)&quot;},
	[&quot;spg&quot;] = {&quot;Sian&quot;},
	[&quot;spi&quot;] = {&quot;Saponi&quot;},
	[&quot;spk&quot;] = {&quot;Sengo&quot;},
	[&quot;spl&quot;] = {&quot;Selepet&quot;},
	[&quot;spm&quot;] = {&quot;Akukem&quot;},
	[&quot;spn&quot;] = {&quot;Sanapaná&quot;},
	[&quot;spo&quot;] = {&quot;Spokane&quot;},
	[&quot;spp&quot;] = {&quot;Supyire Senoufo&quot;},
	[&quot;spq&quot;] = {&quot;Loreto-Ucayali Spanish&quot;},
	[&quot;spr&quot;] = {&quot;Saparua&quot;},
	[&quot;sps&quot;] = {&quot;Saposa&quot;},
	[&quot;spt&quot;] = {&quot;Spiti Bhoti&quot;},
	[&quot;spu&quot;] = {&quot;Sapuan&quot;},
	[&quot;spv&quot;] = {&quot;Sambalpuri&quot;, &quot;Kosli&quot;},
	[&quot;spx&quot;] = {&quot;South Picene&quot;},
	[&quot;spy&quot;] = {&quot;Sabaot&quot;},
	[&quot;sqa&quot;] = {&quot;Shama-Sambuga&quot;},
	[&quot;sqh&quot;] = {&quot;Shau&quot;},
	[&quot;sqj&quot;] = {&quot;Albanian languages&quot;},
	[&quot;sqk&quot;] = {&quot;Albanian Sign Language&quot;},
	[&quot;sqm&quot;] = {&quot;Suma&quot;},
	[&quot;sqn&quot;] = {&quot;Susquehannock&quot;},
	[&quot;sqo&quot;] = {&quot;Sorkhei&quot;},
	[&quot;sqq&quot;] = {&quot;Sou&quot;},
	[&quot;sqr&quot;] = {&quot;Siculo Arabic&quot;},
	[&quot;sqs&quot;] = {&quot;Sri Lankan Sign Language&quot;},
	[&quot;sqt&quot;] = {&quot;Soqotri&quot;},
	[&quot;squ&quot;] = {&quot;Squamish&quot;},
	[&quot;sqx&quot;] = {&quot;Kufr Qassem Sign Language (KQSL)&quot;},
	[&quot;sra&quot;] = {&quot;Saruga&quot;},
	[&quot;srb&quot;] = {&quot;Sora&quot;},
	[&quot;src&quot;] = {&quot;Logudorese Sardinian&quot;},
	[&quot;sre&quot;] = {&quot;Sara&quot;},
	[&quot;srf&quot;] = {&quot;Nafi&quot;},
	[&quot;srg&quot;] = {&quot;Sulod&quot;},
	[&quot;srh&quot;] = {&quot;Sarikoli&quot;},
	[&quot;sri&quot;] = {&quot;Siriano&quot;},
	[&quot;srk&quot;] = {&quot;Serudung Murut&quot;},
	[&quot;srl&quot;] = {&quot;Isirawa&quot;},
	[&quot;srm&quot;] = {&quot;Saramaccan&quot;},
	[&quot;srn&quot;] = {&quot;Sranan Tongo&quot;},
	[&quot;sro&quot;] = {&quot;Campidanese Sardinian&quot;},
	[&quot;srq&quot;] = {&quot;Sirionó&quot;},
	[&quot;srr&quot;] = {&quot;Serer&quot;},
	[&quot;srs&quot;] = {&quot;Sarsi&quot;},
	[&quot;srt&quot;] = {&quot;Sauri&quot;},
	[&quot;sru&quot;] = {&quot;Suruí&quot;},
	[&quot;srv&quot;] = {&quot;Southern Sorsoganon&quot;},
	[&quot;srw&quot;] = {&quot;Serua&quot;},
	[&quot;srx&quot;] = {&quot;Sirmauri&quot;},
	[&quot;sry&quot;] = {&quot;Sera&quot;},
	[&quot;srz&quot;] = {&quot;Shahmirzadi&quot;},
	[&quot;ssa&quot;] = {&quot;Nilo-Saharan languages&quot;},
	[&quot;ssb&quot;] = {&quot;Southern Sama&quot;},
	[&quot;ssc&quot;] = {&quot;Suba-Simbiti&quot;},
	[&quot;ssd&quot;] = {&quot;Siroi&quot;},
	[&quot;sse&quot;] = {&quot;Balangingi&quot;, &quot;Bangingih Sama&quot;},
	[&quot;ssf&quot;] = {&quot;Thao&quot;},
	[&quot;ssg&quot;] = {&quot;Seimat&quot;},
	[&quot;ssh&quot;] = {&quot;Shihhi Arabic&quot;},
	[&quot;ssi&quot;] = {&quot;Sansi&quot;},
	[&quot;ssj&quot;] = {&quot;Sausi&quot;},
	[&quot;ssk&quot;] = {&quot;Sunam&quot;},
	[&quot;ssl&quot;] = {&quot;Western Sisaala&quot;},
	[&quot;ssm&quot;] = {&quot;Semnam&quot;},
	[&quot;ssn&quot;] = {&quot;Waata&quot;},
	[&quot;sso&quot;] = {&quot;Sissano&quot;},
	[&quot;ssp&quot;] = {&quot;Spanish Sign Language&quot;},
	[&quot;ssq&quot;] = {&quot;So'a&quot;},
	[&quot;ssr&quot;] = {&quot;Swiss-French Sign Language&quot;},
	[&quot;sss&quot;] = {&quot;Sô&quot;},
	[&quot;sst&quot;] = {&quot;Sinasina&quot;},
	[&quot;ssu&quot;] = {&quot;Susuami&quot;},
	[&quot;ssv&quot;] = {&quot;Shark Bay&quot;},
	[&quot;ssx&quot;] = {&quot;Samberigi&quot;},
	[&quot;ssy&quot;] = {&quot;Saho&quot;},
	[&quot;ssz&quot;] = {&quot;Sengseng&quot;},
	[&quot;sta&quot;] = {&quot;Settla&quot;},
	[&quot;stb&quot;] = {&quot;Northern Subanen&quot;},
	[&quot;std&quot;] = {&quot;Sentinel&quot;},
	[&quot;ste&quot;] = {&quot;Liana-Seti&quot;},
	[&quot;stf&quot;] = {&quot;Seta&quot;},
	[&quot;stg&quot;] = {&quot;Trieng&quot;},
	[&quot;sth&quot;] = {&quot;Shelta&quot;},
	[&quot;sti&quot;] = {&quot;Bulo Stieng&quot;},
	[&quot;stj&quot;] = {&quot;Matya Samo&quot;},
	[&quot;stk&quot;] = {&quot;Arammba&quot;},
	[&quot;stl&quot;] = {&quot;Stellingwerfs&quot;},
	[&quot;stm&quot;] = {&quot;Setaman&quot;},
	[&quot;stn&quot;] = {&quot;Owa&quot;},
	[&quot;sto&quot;] = {&quot;Stoney&quot;},
	[&quot;stp&quot;] = {&quot;Southeastern Tepehuan&quot;},
	[&quot;stq&quot;] = {&quot;Saterfriesisch&quot;},
	[&quot;str&quot;] = {&quot;Straits Salish&quot;},
	[&quot;sts&quot;] = {&quot;Shumashti&quot;},
	[&quot;stt&quot;] = {&quot;Budeh Stieng&quot;},
	[&quot;stu&quot;] = {&quot;Samtao&quot;},
	[&quot;stv&quot;] = {&quot;Silt'e&quot;},
	[&quot;stw&quot;] = {&quot;Satawalese&quot;},
	[&quot;sty&quot;] = {&quot;Siberian Tatar&quot;},
	[&quot;sua&quot;] = {&quot;Sulka&quot;},
	[&quot;sub&quot;] = {&quot;Suku&quot;},
	[&quot;suc&quot;] = {&quot;Western Subanon&quot;},
	[&quot;sue&quot;] = {&quot;Suena&quot;},
	[&quot;sug&quot;] = {&quot;Suganga&quot;},
	[&quot;sui&quot;] = {&quot;Suki&quot;},
	[&quot;suj&quot;] = {&quot;Shubi&quot;},
	[&quot;suk&quot;] = {&quot;Sukuma&quot;},
	[&quot;suo&quot;] = {&quot;Bouni&quot;},
	[&quot;suq&quot;] = {&quot;Tirmaga-Chai Suri&quot;, &quot;Suri&quot;},
	[&quot;sur&quot;] = {&quot;Mwaghavul&quot;},
	[&quot;sus&quot;] = {&quot;Susu&quot;},
	[&quot;sut&quot;] = {&quot;Subtiaba&quot;},
	[&quot;suv&quot;] = {&quot;Puroik&quot;},
	[&quot;suw&quot;] = {&quot;Sumbwa&quot;},
	[&quot;sux&quot;] = {&quot;Sumerian&quot;},
	[&quot;suy&quot;] = {&quot;Suyá&quot;},
	[&quot;suz&quot;] = {&quot;Sunwar&quot;},
	[&quot;sva&quot;] = {&quot;Svan&quot;},
	[&quot;svb&quot;] = {&quot;Ulau-Suain&quot;},
	[&quot;svc&quot;] = {&quot;Vincentian Creole English&quot;},
	[&quot;sve&quot;] = {&quot;Serili&quot;},
	[&quot;svk&quot;] = {&quot;Slovakian Sign Language&quot;},
	[&quot;svm&quot;] = {&quot;Slavomolisano&quot;},
	[&quot;svs&quot;] = {&quot;Savosavo&quot;},
	[&quot;svx&quot;] = {&quot;Skalvian&quot;},
	[&quot;swb&quot;] = {&quot;Maore Comorian&quot;},
	[&quot;swc&quot;] = {&quot;Congo Swahili&quot;},
	[&quot;swf&quot;] = {&quot;Sere&quot;},
	[&quot;swg&quot;] = {&quot;Шваби&quot;},
	[&quot;swh&quot;] = {&quot;Свахили&quot;, &quot;Кисвахили&quot;},
	[&quot;swi&quot;] = {&quot;Sui&quot;},
	[&quot;swj&quot;] = {&quot;Sira&quot;},
	[&quot;swk&quot;] = {&quot;Malawi Sena&quot;},
	[&quot;swl&quot;] = {&quot;Swedish Sign Language&quot;},
	[&quot;swm&quot;] = {&quot;Samosa&quot;},
	[&quot;swn&quot;] = {&quot;Sawknah&quot;},
	[&quot;swo&quot;] = {&quot;Shanenawa&quot;},
	[&quot;swp&quot;] = {&quot;Suau&quot;},
	[&quot;swq&quot;] = {&quot;Sharwa&quot;},
	[&quot;swr&quot;] = {&quot;Saweru&quot;},
	[&quot;sws&quot;] = {&quot;Seluwasan&quot;},
	[&quot;swt&quot;] = {&quot;Sawila&quot;},
	[&quot;swu&quot;] = {&quot;Suwawa&quot;},
	[&quot;swv&quot;] = {&quot;Shekhawati&quot;},
	[&quot;sww&quot;] = {&quot;Sowa&quot;},
	[&quot;swx&quot;] = {&quot;Suruahá&quot;},
	[&quot;swy&quot;] = {&quot;Sarua&quot;},
	[&quot;sxb&quot;] = {&quot;Suba&quot;},
	[&quot;sxc&quot;] = {&quot;Sicanian&quot;},
	[&quot;sxe&quot;] = {&quot;Sighu&quot;},
	[&quot;sxg&quot;] = {&quot;Shuhi&quot;, &quot;Shixing&quot;},
	[&quot;sxk&quot;] = {&quot;Southern Kalapuya&quot;},
	[&quot;sxl&quot;] = {&quot;Selian&quot;},
	[&quot;sxm&quot;] = {&quot;Samre&quot;},
	[&quot;sxn&quot;] = {&quot;Sangir&quot;},
	[&quot;sxo&quot;] = {&quot;Sorothaptic&quot;},
	[&quot;sxr&quot;] = {&quot;Saaroa&quot;},
	[&quot;sxs&quot;] = {&quot;Sasaru&quot;},
	[&quot;sxu&quot;] = {&quot;Дээд Саксон&quot;},
	[&quot;sxw&quot;] = {&quot;Saxwe Gbe&quot;},
	[&quot;sya&quot;] = {&quot;Siang&quot;},
	[&quot;syb&quot;] = {&quot;Central Subanen&quot;},
	[&quot;syc&quot;] = {&quot;Сонгодог Сири&quot;},
	[&quot;syd&quot;] = {&quot;Samoyedic languages&quot;},
	[&quot;syi&quot;] = {&quot;Seki&quot;},
	[&quot;syk&quot;] = {&quot;Sukur&quot;},
	[&quot;syl&quot;] = {&quot;Sylheti&quot;},
	[&quot;sym&quot;] = {&quot;Maya Samo&quot;},
	[&quot;syn&quot;] = {&quot;Senaya&quot;},
	[&quot;syo&quot;] = {&quot;Suoy&quot;},
	[&quot;syr&quot;] = {&quot;Syriac&quot;},
	[&quot;sys&quot;] = {&quot;Sinyar&quot;},
	[&quot;syw&quot;] = {&quot;Kagate&quot;},
	[&quot;syx&quot;] = {&quot;Samay&quot;},
	[&quot;syy&quot;] = {&quot;Al-Sayyid Bedouin Sign Language&quot;},
	[&quot;sza&quot;] = {&quot;Semelai&quot;},
	[&quot;szb&quot;] = {&quot;Ngalum&quot;},
	[&quot;szc&quot;] = {&quot;Semaq Beri&quot;},
	[&quot;szd&quot;] = {&quot;Seru&quot;},
	[&quot;sze&quot;] = {&quot;Seze&quot;},
	[&quot;szg&quot;] = {&quot;Sengele&quot;},
	[&quot;szl&quot;] = {&quot;Силези&quot;},
	[&quot;szn&quot;] = {&quot;Sula&quot;},
	[&quot;szp&quot;] = {&quot;Suabo&quot;},
	[&quot;szs&quot;] = {&quot;Solomon Islands Sign Language&quot;},
	[&quot;szv&quot;] = {&quot;Isu (Fako Division)&quot;},
	[&quot;szw&quot;] = {&quot;Sawai&quot;},
	[&quot;szy&quot;] = {&quot;Sakizaya&quot;},
	[&quot;taa&quot;] = {&quot;Lower Tanana&quot;},
	[&quot;tab&quot;] = {&quot;Табасаран&quot;},
	[&quot;tac&quot;] = {&quot;Lowland Tarahumara&quot;},
	[&quot;tad&quot;] = {&quot;Tause&quot;},
	[&quot;tae&quot;] = {&quot;Tariana&quot;},
	[&quot;taf&quot;] = {&quot;Tapirapé&quot;},
	[&quot;tag&quot;] = {&quot;Tagoi&quot;},
	[&quot;tai&quot;] = {&quot;Tai languages&quot;},
	[&quot;taj&quot;] = {&quot;Eastern Tamang&quot;},
	[&quot;tak&quot;] = {&quot;Tala&quot;},
	[&quot;tal&quot;] = {&quot;Tal&quot;},
	[&quot;tan&quot;] = {&quot;Tangale&quot;},
	[&quot;tao&quot;] = {&quot;Yami&quot;},
	[&quot;tap&quot;] = {&quot;Taabwa&quot;},
	[&quot;taq&quot;] = {&quot;Tamasheq&quot;},
	[&quot;tar&quot;] = {&quot;Central Tarahumara&quot;},
	[&quot;tas&quot;] = {&quot;Tay Boi&quot;},
	[&quot;tau&quot;] = {&quot;Upper Tanana&quot;},
	[&quot;tav&quot;] = {&quot;Tatuyo&quot;},
	[&quot;taw&quot;] = {&quot;Tai&quot;},
	[&quot;tax&quot;] = {&quot;Tamki&quot;},
	[&quot;tay&quot;] = {&quot;Atayal&quot;},
	[&quot;taz&quot;] = {&quot;Tocho&quot;},
	[&quot;tba&quot;] = {&quot;Aikanã&quot;},
	[&quot;tbc&quot;] = {&quot;Takia&quot;},
	[&quot;tbd&quot;] = {&quot;Kaki Ae&quot;},
	[&quot;tbe&quot;] = {&quot;Tanimbili&quot;},
	[&quot;tbf&quot;] = {&quot;Mandara&quot;},
	[&quot;tbg&quot;] = {&quot;North Tairora&quot;},
	[&quot;tbh&quot;] = {&quot;Dharawal&quot;, &quot;Thurawal&quot;},
	[&quot;tbi&quot;] = {&quot;Gaam&quot;},
	[&quot;tbj&quot;] = {&quot;Tiang&quot;},
	[&quot;tbk&quot;] = {&quot;Calamian Tagbanwa&quot;},
	[&quot;tbl&quot;] = {&quot;Tboli&quot;},
	[&quot;tbm&quot;] = {&quot;Tagbu&quot;},
	[&quot;tbn&quot;] = {&quot;Barro Negro Tunebo&quot;},
	[&quot;tbo&quot;] = {&quot;Tawala&quot;},
	[&quot;tbp&quot;] = {&quot;Taworta&quot;, &quot;Diebroud&quot;},
	[&quot;tbq&quot;] = {&quot;Tibeto-Burman languages&quot;},
	[&quot;tbr&quot;] = {&quot;Tumtum&quot;},
	[&quot;tbs&quot;] = {&quot;Tanguat&quot;},
	[&quot;tbt&quot;] = {&quot;Tembo (Kitembo)&quot;},
	[&quot;tbu&quot;] = {&quot;Tubar&quot;},
	[&quot;tbv&quot;] = {&quot;Tobo&quot;},
	[&quot;tbw&quot;] = {&quot;Tagbanwa&quot;},
	[&quot;tbx&quot;] = {&quot;Kapin&quot;},
	[&quot;tby&quot;] = {&quot;Tabaru&quot;},
	[&quot;tbz&quot;] = {&quot;Ditammari&quot;},
	[&quot;tca&quot;] = {&quot;Ticuna&quot;},
	[&quot;tcb&quot;] = {&quot;Tanacross&quot;},
	[&quot;tcc&quot;] = {&quot;Datooga&quot;},
	[&quot;tcd&quot;] = {&quot;Tafi&quot;},
	[&quot;tce&quot;] = {&quot;Southern Tutchone&quot;},
	[&quot;tcf&quot;] = {&quot;Malinaltepec Me'phaa&quot;, &quot;Malinaltepec Tlapanec&quot;},
	[&quot;tcg&quot;] = {&quot;Tamagario&quot;},
	[&quot;tch&quot;] = {&quot;Turks And Caicos Creole English&quot;},
	[&quot;tci&quot;] = {&quot;Wára&quot;},
	[&quot;tck&quot;] = {&quot;Tchitchege&quot;},
	[&quot;tcl&quot;] = {&quot;Taman (Myanmar)&quot;},
	[&quot;tcm&quot;] = {&quot;Tanahmerah&quot;},
	[&quot;tcn&quot;] = {&quot;Tichurong&quot;},
	[&quot;tco&quot;] = {&quot;Taungyo&quot;},
	[&quot;tcp&quot;] = {&quot;Tawr Chin&quot;},
	[&quot;tcq&quot;] = {&quot;Kaiy&quot;},
	[&quot;tcs&quot;] = {&quot;Torres Strait Creole&quot;, &quot;Yumplatok&quot;},
	[&quot;tct&quot;] = {&quot;T'en&quot;},
	[&quot;tcu&quot;] = {&quot;Southeastern Tarahumara&quot;},
	[&quot;tcw&quot;] = {&quot;Tecpatlán Totonac&quot;},
	[&quot;tcx&quot;] = {&quot;Toda&quot;},
	[&quot;tcy&quot;] = {&quot;Tulu&quot;},
	[&quot;tcz&quot;] = {&quot;Thado Chin&quot;},
	[&quot;tda&quot;] = {&quot;Tagdal&quot;},
	[&quot;tdb&quot;] = {&quot;Panchpargania&quot;},
	[&quot;tdc&quot;] = {&quot;Emberá-Tadó&quot;},
	[&quot;tdd&quot;] = {&quot;Tai Nüa&quot;},
	[&quot;tde&quot;] = {&quot;Tiranige Diga Dogon&quot;},
	[&quot;tdf&quot;] = {&quot;Talieng&quot;},
	[&quot;tdg&quot;] = {&quot;Western Tamang&quot;},
	[&quot;tdh&quot;] = {&quot;Thulung&quot;},
	[&quot;tdi&quot;] = {&quot;Tomadino&quot;},
	[&quot;tdj&quot;] = {&quot;Tajio&quot;},
	[&quot;tdk&quot;] = {&quot;Tambas&quot;},
	[&quot;tdl&quot;] = {&quot;Sur&quot;},
	[&quot;tdm&quot;] = {&quot;Taruma&quot;},
	[&quot;tdn&quot;] = {&quot;Tondano&quot;},
	[&quot;tdo&quot;] = {&quot;Teme&quot;},
	[&quot;tdq&quot;] = {&quot;Tita&quot;},
	[&quot;tdr&quot;] = {&quot;Todrah&quot;},
	[&quot;tds&quot;] = {&quot;Doutai&quot;},
	[&quot;tdt&quot;] = {&quot;Tetun Dili&quot;},
	[&quot;tdv&quot;] = {&quot;Toro&quot;},
	[&quot;tdx&quot;] = {&quot;Tandroy-Mahafaly Malagasy&quot;},
	[&quot;tdy&quot;] = {&quot;Tadyawan&quot;},
	[&quot;tea&quot;] = {&quot;Temiar&quot;},
	[&quot;teb&quot;] = {&quot;Tetete&quot;},
	[&quot;tec&quot;] = {&quot;Terik&quot;},
	[&quot;ted&quot;] = {&quot;Tepo Krumen&quot;},
	[&quot;tee&quot;] = {&quot;Huehuetla Tepehua&quot;},
	[&quot;tef&quot;] = {&quot;Teressa&quot;},
	[&quot;teg&quot;] = {&quot;Teke-Tege&quot;},
	[&quot;teh&quot;] = {&quot;Tehuelche&quot;},
	[&quot;tei&quot;] = {&quot;Torricelli&quot;},
	[&quot;tek&quot;] = {&quot;Ibali Teke&quot;},
	[&quot;tem&quot;] = {&quot;Timne&quot;},
	[&quot;ten&quot;] = {&quot;Tama (Colombia)&quot;},
	[&quot;teo&quot;] = {&quot;Teso&quot;},
	[&quot;tep&quot;] = {&quot;Tepecano&quot;},
	[&quot;teq&quot;] = {&quot;Temein&quot;},
	[&quot;ter&quot;] = {&quot;Tereno&quot;},
	[&quot;tes&quot;] = {&quot;Tengger&quot;},
	[&quot;tet&quot;] = {&quot;Тетум&quot;},
	[&quot;teu&quot;] = {&quot;Soo&quot;},
	[&quot;tev&quot;] = {&quot;Teor&quot;},
	[&quot;tew&quot;] = {&quot;Tewa (USA)&quot;},
	[&quot;tex&quot;] = {&quot;Tennet&quot;},
	[&quot;tey&quot;] = {&quot;Tulishi&quot;},
	[&quot;tez&quot;] = {&quot;Tetserret&quot;},
	[&quot;tfi&quot;] = {&quot;Tofin Gbe&quot;},
	[&quot;tfn&quot;] = {&quot;Tanaina&quot;},
	[&quot;tfo&quot;] = {&quot;Tefaro&quot;},
	[&quot;tfr&quot;] = {&quot;Teribe&quot;},
	[&quot;tft&quot;] = {&quot;Ternate&quot;},
	[&quot;tga&quot;] = {&quot;Sagalla&quot;},
	[&quot;tgb&quot;] = {&quot;Tobilung&quot;},
	[&quot;tgc&quot;] = {&quot;Tigak&quot;},
	[&quot;tgd&quot;] = {&quot;Ciwogai&quot;},
	[&quot;tge&quot;] = {&quot;Eastern Gorkha Tamang&quot;},
	[&quot;tgf&quot;] = {&quot;Chalikha&quot;},
	[&quot;tgh&quot;] = {&quot;Tobagonian Creole English&quot;},
	[&quot;tgi&quot;] = {&quot;Lawunuia&quot;},
	[&quot;tgj&quot;] = {&quot;Tagin&quot;},
	[&quot;tgn&quot;] = {&quot;Tandaganon&quot;},
	[&quot;tgo&quot;] = {&quot;Sudest&quot;},
	[&quot;tgp&quot;] = {&quot;Tangoa&quot;},
	[&quot;tgq&quot;] = {&quot;Tring&quot;},
	[&quot;tgr&quot;] = {&quot;Tareng&quot;},
	[&quot;tgs&quot;] = {&quot;Nume&quot;},
	[&quot;tgt&quot;] = {&quot;Central Tagbanwa&quot;},
	[&quot;tgu&quot;] = {&quot;Tanggu&quot;},
	[&quot;tgv&quot;] = {&quot;Tingui-Boto&quot;},
	[&quot;tgw&quot;] = {&quot;Tagwana Senoufo&quot;},
	[&quot;tgx&quot;] = {&quot;Tagish&quot;},
	[&quot;tgy&quot;] = {&quot;Togoyo&quot;},
	[&quot;tgz&quot;] = {&quot;Tagalaka&quot;},
	[&quot;thd&quot;] = {&quot;Kuuk Thaayorre&quot;, &quot;Thayore&quot;},
	[&quot;the&quot;] = {&quot;Chitwania Tharu&quot;},
	[&quot;thf&quot;] = {&quot;Thangmi&quot;},
	[&quot;thh&quot;] = {&quot;Northern Tarahumara&quot;},
	[&quot;thi&quot;] = {&quot;Tai Long&quot;},
	[&quot;thk&quot;] = {&quot;Tharaka&quot;, &quot;Kitharaka&quot;},
	[&quot;thl&quot;] = {&quot;Dangaura Tharu&quot;},
	[&quot;thm&quot;] = {&quot;Aheu&quot;},
	[&quot;thn&quot;] = {&quot;Thachanadan&quot;},
	[&quot;thp&quot;] = {&quot;Thompson&quot;},
	[&quot;thq&quot;] = {&quot;Kochila Tharu&quot;},
	[&quot;thr&quot;] = {&quot;Rana Tharu&quot;},
	[&quot;ths&quot;] = {&quot;Thakali&quot;},
	[&quot;tht&quot;] = {&quot;Tahltan&quot;},
	[&quot;thu&quot;] = {&quot;Thuri&quot;},
	[&quot;thv&quot;] = {&quot;Tahaggart Tamahaq&quot;},
	[&quot;thy&quot;] = {&quot;Tha&quot;},
	[&quot;thz&quot;] = {&quot;Tayart Tamajeq&quot;},
	[&quot;tia&quot;] = {&quot;Tidikelt Tamazight&quot;},
	[&quot;tic&quot;] = {&quot;Tira&quot;},
	[&quot;tif&quot;] = {&quot;Tifal&quot;},
	[&quot;tig&quot;] = {&quot;Tigre&quot;},
	[&quot;tih&quot;] = {&quot;Timugon Murut&quot;},
	[&quot;tii&quot;] = {&quot;Tiene&quot;},
	[&quot;tij&quot;] = {&quot;Tilung&quot;},
	[&quot;tik&quot;] = {&quot;Tikar&quot;},
	[&quot;til&quot;] = {&quot;Tillamook&quot;},
	[&quot;tim&quot;] = {&quot;Timbe&quot;},
	[&quot;tin&quot;] = {&quot;Tindi&quot;},
	[&quot;tio&quot;] = {&quot;Teop&quot;},
	[&quot;tip&quot;] = {&quot;Trimuris&quot;},
	[&quot;tiq&quot;] = {&quot;Tiéfo&quot;},
	[&quot;tis&quot;] = {&quot;Masadiit Itneg&quot;},
	[&quot;tit&quot;] = {&quot;Tinigua&quot;},
	[&quot;tiu&quot;] = {&quot;Adasen&quot;},
	[&quot;tiv&quot;] = {&quot;Tiv&quot;},
	[&quot;tiw&quot;] = {&quot;Tiwi&quot;},
	[&quot;tix&quot;] = {&quot;Southern Tiwa&quot;},
	[&quot;tiy&quot;] = {&quot;Tiruray&quot;},
	[&quot;tiz&quot;] = {&quot;Tai Hongjin&quot;},
	[&quot;tja&quot;] = {&quot;Tajuasohn&quot;},
	[&quot;tjg&quot;] = {&quot;Tunjung&quot;},
	[&quot;tji&quot;] = {&quot;Northern Tujia&quot;},
	[&quot;tjj&quot;] = {&quot;Tjungundji&quot;},
	[&quot;tjl&quot;] = {&quot;Tai Laing&quot;},
	[&quot;tjm&quot;] = {&quot;Timucua&quot;},
	[&quot;tjn&quot;] = {&quot;Tonjon&quot;},
	[&quot;tjo&quot;] = {&quot;Temacine Tamazight&quot;},
	[&quot;tjp&quot;] = {&quot;Tjupany&quot;},
	[&quot;tjs&quot;] = {&quot;Southern Tujia&quot;},
	[&quot;tju&quot;] = {&quot;Tjurruru&quot;},
	[&quot;tjw&quot;] = {&quot;Djabwurrung&quot;},
	[&quot;tka&quot;] = {&quot;Truká&quot;},
	[&quot;tkb&quot;] = {&quot;Buksa&quot;},
	[&quot;tkd&quot;] = {&quot;Tukudede&quot;},
	[&quot;tke&quot;] = {&quot;Takwane&quot;},
	[&quot;tkf&quot;] = {&quot;Tukumanféd&quot;},
	[&quot;tkg&quot;] = {&quot;Tesaka Malagasy&quot;},
	[&quot;tkl&quot;] = {&quot;Tokelau&quot;},
	[&quot;tkm&quot;] = {&quot;Takelma&quot;},
	[&quot;tkn&quot;] = {&quot;Toku-No-Shima&quot;},
	[&quot;tkp&quot;] = {&quot;Tikopia&quot;},
	[&quot;tkq&quot;] = {&quot;Tee&quot;},
	[&quot;tkr&quot;] = {&quot;Цахур&quot;},
	[&quot;tks&quot;] = {&quot;Takestani&quot;},
	[&quot;tkt&quot;] = {&quot;Kathoriya Tharu&quot;},
	[&quot;tku&quot;] = {&quot;Upper Necaxa Totonac&quot;},
	[&quot;tkv&quot;] = {&quot;Mur Pano&quot;},
	[&quot;tkw&quot;] = {&quot;Teanu&quot;},
	[&quot;tkx&quot;] = {&quot;Tangko&quot;},
	[&quot;tkz&quot;] = {&quot;Takua&quot;},
	[&quot;tla&quot;] = {&quot;Southwestern Tepehuan&quot;},
	[&quot;tlb&quot;] = {&quot;Tobelo&quot;},
	[&quot;tlc&quot;] = {&quot;Yecuatla Totonac&quot;},
	[&quot;tld&quot;] = {&quot;Talaud&quot;},
	[&quot;tlf&quot;] = {&quot;Telefol&quot;},
	[&quot;tlg&quot;] = {&quot;Tofanma&quot;},
	[&quot;tlh&quot;] = {&quot;Klingon&quot;, &quot;tlhIngan Hol&quot;},
	[&quot;tli&quot;] = {&quot;Tlingit&quot;},
	[&quot;tlj&quot;] = {&quot;Talinga-Bwisi&quot;},
	[&quot;tlk&quot;] = {&quot;Taloki&quot;},
	[&quot;tll&quot;] = {&quot;Tetela&quot;},
	[&quot;tlm&quot;] = {&quot;Tolomako&quot;},
	[&quot;tln&quot;] = {&quot;Talondo'&quot;},
	[&quot;tlo&quot;] = {&quot;Talodi&quot;},
	[&quot;tlp&quot;] = {&quot;Filomena Mata-Coahuitlán Totonac&quot;},
	[&quot;tlq&quot;] = {&quot;Tai Loi&quot;},
	[&quot;tlr&quot;] = {&quot;Talise&quot;},
	[&quot;tls&quot;] = {&quot;Tambotalo&quot;},
	[&quot;tlt&quot;] = {&quot;Sou Nama&quot;, &quot;Teluti&quot;},
	[&quot;tlu&quot;] = {&quot;Tulehu&quot;},
	[&quot;tlv&quot;] = {&quot;Taliabu&quot;},
	[&quot;tlx&quot;] = {&quot;Khehek&quot;},
	[&quot;tly&quot;] = {&quot;Talysh&quot;},
	[&quot;tma&quot;] = {&quot;Tama (Chad)&quot;},
	[&quot;tmb&quot;] = {&quot;Katbol&quot;, &quot;Avava&quot;},
	[&quot;tmc&quot;] = {&quot;Tumak&quot;},
	[&quot;tmd&quot;] = {&quot;Haruai&quot;},
	[&quot;tme&quot;] = {&quot;Tremembé&quot;},
	[&quot;tmf&quot;] = {&quot;Toba-Maskoy&quot;},
	[&quot;tmg&quot;] = {&quot;Ternateño&quot;},
	[&quot;tmh&quot;] = {&quot;Tamashek&quot;},
	[&quot;tmi&quot;] = {&quot;Tutuba&quot;},
	[&quot;tmj&quot;] = {&quot;Samarokena&quot;},
	[&quot;tmk&quot;] = {&quot;Northwestern Tamang&quot;},
	[&quot;tml&quot;] = {&quot;Tamnim Citak&quot;},
	[&quot;tmm&quot;] = {&quot;Tai Thanh&quot;},
	[&quot;tmn&quot;] = {&quot;Taman (Indonesia)&quot;},
	[&quot;tmo&quot;] = {&quot;Temoq&quot;},
	[&quot;tmq&quot;] = {&quot;Tumleo&quot;},
	[&quot;tmr&quot;] = {&quot;Вавилоны Еврей-Арамей&quot;},
	[&quot;tms&quot;] = {&quot;Tima&quot;},
	[&quot;tmt&quot;] = {&quot;Tasmate&quot;},
	[&quot;tmu&quot;] = {&quot;Iau&quot;},
	[&quot;tmv&quot;] = {&quot;Tembo (Motembo)&quot;},
	[&quot;tmw&quot;] = {&quot;Temuan&quot;},
	[&quot;tmy&quot;] = {&quot;Tami&quot;},
	[&quot;tmz&quot;] = {&quot;Tamanaku&quot;},
	[&quot;tna&quot;] = {&quot;Tacana&quot;},
	[&quot;tnb&quot;] = {&quot;Western Tunebo&quot;},
	[&quot;tnc&quot;] = {&quot;Tanimuca-Retuarã&quot;},
	[&quot;tnd&quot;] = {&quot;Angosturas Tunebo&quot;},
	[&quot;tng&quot;] = {&quot;Tobanga&quot;},
	[&quot;tnh&quot;] = {&quot;Maiani&quot;},
	[&quot;tni&quot;] = {&quot;Tandia&quot;},
	[&quot;tnk&quot;] = {&quot;Kwamera&quot;},
	[&quot;tnl&quot;] = {&quot;Lenakel&quot;},
	[&quot;tnm&quot;] = {&quot;Tabla&quot;},
	[&quot;tnn&quot;] = {&quot;North Tanna&quot;},
	[&quot;tno&quot;] = {&quot;Toromono&quot;},
	[&quot;tnp&quot;] = {&quot;Whitesands&quot;},
	[&quot;tnq&quot;] = {&quot;Taino&quot;},
	[&quot;tnr&quot;] = {&quot;Ménik&quot;},
	[&quot;tns&quot;] = {&quot;Tenis&quot;},
	[&quot;tnt&quot;] = {&quot;Tontemboan&quot;},
	[&quot;tnu&quot;] = {&quot;Tay Khang&quot;},
	[&quot;tnv&quot;] = {&quot;Tangchangya&quot;},
	[&quot;tnw&quot;] = {&quot;Tonsawang&quot;},
	[&quot;tnx&quot;] = {&quot;Tanema&quot;},
	[&quot;tny&quot;] = {&quot;Tongwe&quot;},
	[&quot;tnz&quot;] = {&quot;Ten'edn&quot;},
	[&quot;tob&quot;] = {&quot;Toba&quot;},
	[&quot;toc&quot;] = {&quot;Coyutla Totonac&quot;},
	[&quot;tod&quot;] = {&quot;Toma&quot;},
	[&quot;tof&quot;] = {&quot;Gizrra&quot;},
	[&quot;tog&quot;] = {&quot;Tonga (Nyasa)&quot;},
	[&quot;toh&quot;] = {&quot;Gitonga&quot;},
	[&quot;toi&quot;] = {&quot;Tonga (Zambia)&quot;},
	[&quot;toj&quot;] = {&quot;Tojolabal&quot;},
	[&quot;tol&quot;] = {&quot;Tolowa&quot;},
	[&quot;tom&quot;] = {&quot;Tombulu&quot;},
	[&quot;too&quot;] = {&quot;Xicotepec De Juárez Totonac&quot;},
	[&quot;top&quot;] = {&quot;Papantla Totonac&quot;},
	[&quot;toq&quot;] = {&quot;Toposa&quot;},
	[&quot;tor&quot;] = {&quot;Togbo-Vara Banda&quot;},
	[&quot;tos&quot;] = {&quot;Highland Totonac&quot;},
	[&quot;tou&quot;] = {&quot;Tho&quot;},
	[&quot;tov&quot;] = {&quot;Upper Taromi&quot;},
	[&quot;tow&quot;] = {&quot;Jemez&quot;},
	[&quot;tox&quot;] = {&quot;Tobian&quot;},
	[&quot;toy&quot;] = {&quot;Topoiyo&quot;},
	[&quot;toz&quot;] = {&quot;To&quot;},
	[&quot;tpa&quot;] = {&quot;Taupota&quot;},
	[&quot;tpc&quot;] = {&quot;Azoyú Me'phaa&quot;, &quot;Azoyú Tlapanec&quot;},
	[&quot;tpe&quot;] = {&quot;Tippera&quot;},
	[&quot;tpf&quot;] = {&quot;Tarpia&quot;},
	[&quot;tpg&quot;] = {&quot;Kula&quot;},
	[&quot;tpi&quot;] = {&quot;Ток Писин&quot;},
	[&quot;tpj&quot;] = {&quot;Tapieté&quot;},
	[&quot;tpk&quot;] = {&quot;Tupinikin&quot;},
	[&quot;tpl&quot;] = {&quot;Tlacoapa Me'phaa&quot;, &quot;Tlacoapa Tlapanec&quot;},
	[&quot;tpm&quot;] = {&quot;Tampulma&quot;},
	[&quot;tpn&quot;] = {&quot;Tupinambá&quot;},
	[&quot;tpo&quot;] = {&quot;Tai Pao&quot;},
	[&quot;tpp&quot;] = {&quot;Pisaflores Tepehua&quot;},
	[&quot;tpq&quot;] = {&quot;Tukpa&quot;},
	[&quot;tpr&quot;] = {&quot;Tuparí&quot;},
	[&quot;tpt&quot;] = {&quot;Tlachichilco Tepehua&quot;},
	[&quot;tpu&quot;] = {&quot;Tampuan&quot;},
	[&quot;tpv&quot;] = {&quot;Tanapag&quot;},
	[&quot;tpw&quot;] = {&quot;Tupí&quot;},
	[&quot;tpx&quot;] = {&quot;Acatepec Me'phaa&quot;, &quot;Acatepec Tlapanec&quot;},
	[&quot;tpy&quot;] = {&quot;Trumai&quot;},
	[&quot;tpz&quot;] = {&quot;Tinputz&quot;},
	[&quot;tqb&quot;] = {&quot;Tembé&quot;},
	[&quot;tql&quot;] = {&quot;Lehali&quot;},
	[&quot;tqm&quot;] = {&quot;Turumsa&quot;},
	[&quot;tqn&quot;] = {&quot;Tenino&quot;},
	[&quot;tqo&quot;] = {&quot;Toaripi&quot;},
	[&quot;tqp&quot;] = {&quot;Tomoip&quot;},
	[&quot;tqq&quot;] = {&quot;Tunni&quot;},
	[&quot;tqr&quot;] = {&quot;Torona&quot;},
	[&quot;tqt&quot;] = {&quot;Western Totonac&quot;},
	[&quot;tqu&quot;] = {&quot;Touo&quot;},
	[&quot;tqw&quot;] = {&quot;Tonkawa&quot;},
	[&quot;tra&quot;] = {&quot;Tirahi&quot;},
	[&quot;trb&quot;] = {&quot;Terebu&quot;},
	[&quot;trc&quot;] = {&quot;Copala Triqui&quot;},
	[&quot;trd&quot;] = {&quot;Turi&quot;},
	[&quot;tre&quot;] = {&quot;East Tarangan&quot;},
	[&quot;trf&quot;] = {&quot;Trinidadian Creole English&quot;},
	[&quot;trg&quot;] = {&quot;Lishán Didán&quot;},
	[&quot;trh&quot;] = {&quot;Turaka&quot;},
	[&quot;tri&quot;] = {&quot;Trió&quot;},
	[&quot;trj&quot;] = {&quot;Toram&quot;},
	[&quot;trk&quot;] = {&quot;Turkic languages&quot;},
	[&quot;trl&quot;] = {&quot;Traveller Scottish&quot;},
	[&quot;trm&quot;] = {&quot;Tregami&quot;},
	[&quot;trn&quot;] = {&quot;Trinitario&quot;},
	[&quot;tro&quot;] = {&quot;Tarao Naga&quot;},
	[&quot;trp&quot;] = {&quot;Kok Borok&quot;},
	[&quot;trq&quot;] = {&quot;San Martín Itunyoso Triqui&quot;},
	[&quot;trr&quot;] = {&quot;Taushiro&quot;},
	[&quot;trs&quot;] = {&quot;Chicahuaxtla Triqui&quot;},
	[&quot;trt&quot;] = {&quot;Tunggare&quot;},
	[&quot;tru&quot;] = {&quot;Turoyo&quot;, &quot;Surayt&quot;},
	[&quot;trv&quot;] = {&quot;Taroko&quot;},
	[&quot;trw&quot;] = {&quot;Torwali&quot;},
	[&quot;trx&quot;] = {&quot;Tringgus-Sembaan Bidayuh&quot;},
	[&quot;try&quot;] = {&quot;Turung&quot;},
	[&quot;trz&quot;] = {&quot;Torá&quot;},
	[&quot;tsa&quot;] = {&quot;Tsaangi&quot;},
	[&quot;tsb&quot;] = {&quot;Tsamai&quot;},
	[&quot;tsc&quot;] = {&quot;Tswa&quot;},
	[&quot;tsd&quot;] = {&quot;Tsakonian&quot;},
	[&quot;tse&quot;] = {&quot;Tunisian Sign Language&quot;},
	[&quot;tsg&quot;] = {&quot;Tausug&quot;},
	[&quot;tsh&quot;] = {&quot;Tsuvan&quot;},
	[&quot;tsi&quot;] = {&quot;Tsimshian&quot;},
	[&quot;tsj&quot;] = {&quot;Tshangla&quot;},
	[&quot;tsk&quot;] = {&quot;Tseku&quot;},
	[&quot;tsl&quot;] = {&quot;Ts'ün-Lao&quot;},
	[&quot;tsm&quot;] = {&quot;Turkish Sign Language&quot;, &quot;Türk İşaret Dili&quot;},
	[&quot;tsp&quot;] = {&quot;Northern Toussian&quot;},
	[&quot;tsq&quot;] = {&quot;Thai Sign Language&quot;},
	[&quot;tsr&quot;] = {&quot;Akei&quot;},
	[&quot;tss&quot;] = {&quot;Taiwan Sign Language&quot;},
	[&quot;tst&quot;] = {&quot;Tondi Songway Kiini&quot;},
	[&quot;tsu&quot;] = {&quot;Tsou&quot;},
	[&quot;tsv&quot;] = {&quot;Tsogo&quot;},
	[&quot;tsw&quot;] = {&quot;Tsishingini&quot;},
	[&quot;tsx&quot;] = {&quot;Mubami&quot;},
	[&quot;tsy&quot;] = {&quot;Tebul Sign Language&quot;},
	[&quot;tsz&quot;] = {&quot;Purepecha&quot;},
	[&quot;tta&quot;] = {&quot;Tutelo&quot;},
	[&quot;ttb&quot;] = {&quot;Gaa&quot;},
	[&quot;ttc&quot;] = {&quot;Tektiteko&quot;},
	[&quot;ttd&quot;] = {&quot;Tauade&quot;},
	[&quot;tte&quot;] = {&quot;Bwanabwana&quot;},
	[&quot;ttf&quot;] = {&quot;Tuotomb&quot;},
	[&quot;ttg&quot;] = {&quot;Tutong&quot;},
	[&quot;tth&quot;] = {&quot;Upper Ta'oih&quot;},
	[&quot;tti&quot;] = {&quot;Tobati&quot;},
	[&quot;ttj&quot;] = {&quot;Tooro&quot;},
	[&quot;ttk&quot;] = {&quot;Totoro&quot;},
	[&quot;ttl&quot;] = {&quot;Totela&quot;},
	[&quot;ttm&quot;] = {&quot;Northern Tutchone&quot;},
	[&quot;ttn&quot;] = {&quot;Towei&quot;},
	[&quot;tto&quot;] = {&quot;Lower Ta'oih&quot;},
	[&quot;ttp&quot;] = {&quot;Tombelala&quot;},
	[&quot;ttq&quot;] = {&quot;Tawallammat Tamajaq&quot;},
	[&quot;ttr&quot;] = {&quot;Tera&quot;},
	[&quot;tts&quot;] = {&quot;Northeastern Thai&quot;},
	[&quot;ttt&quot;] = {&quot;Лалын Тат&quot;},
	[&quot;ttu&quot;] = {&quot;Torau&quot;},
	[&quot;ttv&quot;] = {&quot;Titan&quot;},
	[&quot;ttw&quot;] = {&quot;Long Wat&quot;},
	[&quot;tty&quot;] = {&quot;Sikaritai&quot;},
	[&quot;ttz&quot;] = {&quot;Tsum&quot;},
	[&quot;tua&quot;] = {&quot;Wiarumus&quot;},
	[&quot;tub&quot;] = {&quot;Tübatulabal&quot;},
	[&quot;tuc&quot;] = {&quot;Mutu&quot;},
	[&quot;tud&quot;] = {&quot;Tuxá&quot;},
	[&quot;tue&quot;] = {&quot;Tuyuca&quot;},
	[&quot;tuf&quot;] = {&quot;Central Tunebo&quot;},
	[&quot;tug&quot;] = {&quot;Tunia&quot;},
	[&quot;tuh&quot;] = {&quot;Taulil&quot;},
	[&quot;tui&quot;] = {&quot;Tupuri&quot;},
	[&quot;tuj&quot;] = {&quot;Tugutil&quot;},
	[&quot;tul&quot;] = {&quot;Tula&quot;},
	[&quot;tum&quot;] = {&quot;Тумбука&quot;},
	[&quot;tun&quot;] = {&quot;Tunica&quot;},
	[&quot;tuo&quot;] = {&quot;Tucano&quot;},
	[&quot;tup&quot;] = {&quot;Tupi languages&quot;},
	[&quot;tuq&quot;] = {&quot;Tedaga&quot;},
	[&quot;tus&quot;] = {&quot;Tuscarora&quot;},
	[&quot;tut&quot;] = {&quot;Altaic languages&quot;},
	[&quot;tuu&quot;] = {&quot;Tututni&quot;},
	[&quot;tuv&quot;] = {&quot;Turkana&quot;},
	[&quot;tuw&quot;] = {&quot;Tungus languages&quot;},
	[&quot;tux&quot;] = {&quot;Tuxináwa&quot;},
	[&quot;tuy&quot;] = {&quot;Tugen&quot;},
	[&quot;tuz&quot;] = {&quot;Turka&quot;},
	[&quot;tva&quot;] = {&quot;Vaghua&quot;},
	[&quot;tvd&quot;] = {&quot;Tsuvadi&quot;},
	[&quot;tve&quot;] = {&quot;Te'un&quot;},
	[&quot;tvk&quot;] = {&quot;Southeast Ambrym&quot;},
	[&quot;tvl&quot;] = {&quot;Тувалу&quot;},
	[&quot;tvm&quot;] = {&quot;Tela-Masbuar&quot;},
	[&quot;tvn&quot;] = {&quot;Tavoyan&quot;},
	[&quot;tvo&quot;] = {&quot;Tidore&quot;},
	[&quot;tvs&quot;] = {&quot;Taveta&quot;},
	[&quot;tvt&quot;] = {&quot;Tutsa Naga&quot;},
	[&quot;tvu&quot;] = {&quot;Tunen&quot;},
	[&quot;tvw&quot;] = {&quot;Sedoa&quot;},
	[&quot;tvx&quot;] = {&quot;Taivoan&quot;},
	[&quot;tvy&quot;] = {&quot;Timor Pidgin&quot;},
	[&quot;twa&quot;] = {&quot;Twana&quot;},
	[&quot;twb&quot;] = {&quot;Western Tawbuid&quot;},
	[&quot;twc&quot;] = {&quot;Teshenawa&quot;},
	[&quot;twd&quot;] = {&quot;Twents&quot;},
	[&quot;twe&quot;] = {&quot;Tewa (Indonesia)&quot;},
	[&quot;twf&quot;] = {&quot;Northern Tiwa&quot;},
	[&quot;twg&quot;] = {&quot;Tereweng&quot;},
	[&quot;twh&quot;] = {&quot;Tai Dón&quot;},
	[&quot;twl&quot;] = {&quot;Tawara&quot;},
	[&quot;twm&quot;] = {&quot;Tawang Monpa&quot;},
	[&quot;twn&quot;] = {&quot;Twendi&quot;},
	[&quot;two&quot;] = {&quot;Tswapong&quot;},
	[&quot;twp&quot;] = {&quot;Ere&quot;},
	[&quot;twq&quot;] = {&quot;Tasawaq&quot;},
	[&quot;twr&quot;] = {&quot;Southwestern Tarahumara&quot;},
	[&quot;twt&quot;] = {&quot;Turiwára&quot;},
	[&quot;twu&quot;] = {&quot;Termanu&quot;},
	[&quot;tww&quot;] = {&quot;Tuwari&quot;},
	[&quot;twx&quot;] = {&quot;Tewe&quot;},
	[&quot;twy&quot;] = {&quot;Tawoyan&quot;},
	[&quot;txa&quot;] = {&quot;Tombonuo&quot;},
	[&quot;txb&quot;] = {&quot;Tokharian B&quot;},
	[&quot;txc&quot;] = {&quot;Tsetsaut&quot;},
	[&quot;txe&quot;] = {&quot;Totoli&quot;},
	[&quot;txg&quot;] = {&quot;Tangut&quot;},
	[&quot;txh&quot;] = {&quot;Thracian&quot;},
	[&quot;txi&quot;] = {&quot;Ikpeng&quot;},
	[&quot;txj&quot;] = {&quot;Tarjumo&quot;},
	[&quot;txm&quot;] = {&quot;Tomini&quot;},
	[&quot;txn&quot;] = {&quot;West Tarangan&quot;},
	[&quot;txo&quot;] = {&quot;Toto&quot;},
	[&quot;txq&quot;] = {&quot;Tii&quot;},
	[&quot;txr&quot;] = {&quot;Tartessian&quot;},
	[&quot;txs&quot;] = {&quot;Tonsea&quot;},
	[&quot;txt&quot;] = {&quot;Citak&quot;},
	[&quot;txu&quot;] = {&quot;Kayapó&quot;},
	[&quot;txx&quot;] = {&quot;Tatana&quot;},
	[&quot;txy&quot;] = {&quot;Tanosy Malagasy&quot;},
	[&quot;tya&quot;] = {&quot;Tauya&quot;},
	[&quot;tye&quot;] = {&quot;Kyanga&quot;},
	[&quot;tyh&quot;] = {&quot;O'du&quot;},
	[&quot;tyi&quot;] = {&quot;Teke-Tsaayi&quot;},
	[&quot;tyj&quot;] = {&quot;Tai Do&quot;, &quot;Tai Yo&quot;},
	[&quot;tyl&quot;] = {&quot;Thu Lao&quot;},
	[&quot;tyn&quot;] = {&quot;Kombai&quot;},
	[&quot;typ&quot;] = {&quot;Thaypan&quot;},
	[&quot;tyr&quot;] = {&quot;Tai Daeng&quot;},
	[&quot;tys&quot;] = {&quot;Tày Sa Pa&quot;},
	[&quot;tyt&quot;] = {&quot;Tày Tac&quot;},
	[&quot;tyu&quot;] = {&quot;Kua&quot;},
	[&quot;tyv&quot;] = {&quot;Тува&quot;},
	[&quot;tyx&quot;] = {&quot;Teke-Tyee&quot;},
	[&quot;tyy&quot;] = {&quot;Tiyaa&quot;},
	[&quot;tyz&quot;] = {&quot;Tày&quot;},
	[&quot;tza&quot;] = {&quot;Tanzanian Sign Language&quot;},
	[&quot;tzh&quot;] = {&quot;Tzeltal&quot;},
	[&quot;tzj&quot;] = {&quot;Tz'utujil&quot;},
	[&quot;tzl&quot;] = {&quot;Talossan&quot;},
	[&quot;tzm&quot;] = {&quot;Central Atlas Tamazight&quot;},
	[&quot;tzn&quot;] = {&quot;Tugun&quot;},
	[&quot;tzo&quot;] = {&quot;Tzotzil&quot;},
	[&quot;tzx&quot;] = {&quot;Tabriak&quot;},
	[&quot;uam&quot;] = {&quot;Uamué&quot;},
	[&quot;uan&quot;] = {&quot;Kuan&quot;},
	[&quot;uar&quot;] = {&quot;Tairuma&quot;},
	[&quot;uba&quot;] = {&quot;Ubang&quot;},
	[&quot;ubi&quot;] = {&quot;Ubi&quot;},
	[&quot;ubl&quot;] = {&quot;Buhi'non Bikol&quot;},
	[&quot;ubr&quot;] = {&quot;Ubir&quot;},
	[&quot;ubu&quot;] = {&quot;Umbu-Ungu&quot;},
	[&quot;uby&quot;] = {&quot;Ubykh&quot;},
	[&quot;uda&quot;] = {&quot;Uda&quot;},
	[&quot;ude&quot;] = {&quot;Udihe&quot;},
	[&quot;udg&quot;] = {&quot;Muduga&quot;},
	[&quot;udi&quot;] = {&quot;Udi&quot;},
	[&quot;udj&quot;] = {&quot;Ujir&quot;},
	[&quot;udl&quot;] = {&quot;Wuzlam&quot;},
	[&quot;udm&quot;] = {&quot;Удмурт&quot;},
	[&quot;udu&quot;] = {&quot;Uduk&quot;},
	[&quot;ues&quot;] = {&quot;Kioko&quot;},
	[&quot;ufi&quot;] = {&quot;Ufim&quot;},
	[&quot;uga&quot;] = {&quot;Ugaritic&quot;},
	[&quot;ugb&quot;] = {&quot;Kuku-Ugbanh&quot;},
	[&quot;uge&quot;] = {&quot;Ughele&quot;},
	[&quot;ugn&quot;] = {&quot;Ugandan Sign Language&quot;},
	[&quot;ugo&quot;] = {&quot;Ugong&quot;},
	[&quot;ugy&quot;] = {&quot;Uruguayan Sign Language&quot;},
	[&quot;uha&quot;] = {&quot;Uhami&quot;},
	[&quot;uhn&quot;] = {&quot;Damal&quot;},
	[&quot;uis&quot;] = {&quot;Uisai&quot;},
	[&quot;uiv&quot;] = {&quot;Iyive&quot;},
	[&quot;uji&quot;] = {&quot;Tanjijili&quot;},
	[&quot;uka&quot;] = {&quot;Kaburi&quot;},
	[&quot;ukg&quot;] = {&quot;Ukuriguma&quot;},
	[&quot;ukh&quot;] = {&quot;Ukhwejo&quot;},
	[&quot;uki&quot;] = {&quot;Kui (India)&quot;},
	[&quot;ukk&quot;] = {&quot;Muak Sa-aak&quot;},
	[&quot;ukl&quot;] = {&quot;Ukrainian Sign Language&quot;},
	[&quot;ukp&quot;] = {&quot;Ukpe-Bayobiri&quot;},
	[&quot;ukq&quot;] = {&quot;Ukwa&quot;},
	[&quot;uks&quot;] = {&quot;Urubú-Kaapor Sign Language&quot;, &quot;Kaapor Sign Language&quot;},
	[&quot;uku&quot;] = {&quot;Ukue&quot;},
	[&quot;ukv&quot;] = {&quot;Kuku&quot;},
	[&quot;ukw&quot;] = {&quot;Ukwuani-Aboh-Ndoni&quot;},
	[&quot;uky&quot;] = {&quot;Kuuk-Yak&quot;},
	[&quot;ula&quot;] = {&quot;Fungwa&quot;},
	[&quot;ulb&quot;] = {&quot;Ulukwumi&quot;},
	[&quot;ulc&quot;] = {&quot;Ulch&quot;},
	[&quot;ule&quot;] = {&quot;Lule&quot;},
	[&quot;ulf&quot;] = {&quot;Usku&quot;, &quot;Afra&quot;},
	[&quot;uli&quot;] = {&quot;Ulithian&quot;},
	[&quot;ulk&quot;] = {&quot;Meriam Mir&quot;},
	[&quot;ull&quot;] = {&quot;Ullatan&quot;},
	[&quot;ulm&quot;] = {&quot;Ulumanda'&quot;},
	[&quot;uln&quot;] = {&quot;Unserdeutsch&quot;},
	[&quot;ulu&quot;] = {&quot;Uma' Lung&quot;},
	[&quot;ulw&quot;] = {&quot;Ulwa&quot;},
	[&quot;uma&quot;] = {&quot;Umatilla&quot;},
	[&quot;umb&quot;] = {&quot;Umbundu&quot;},
	[&quot;umc&quot;] = {&quot;Marrucinian&quot;},
	[&quot;umd&quot;] = {&quot;Umbindhamu&quot;},
	[&quot;umg&quot;] = {&quot;Morrobalama&quot;, &quot;Umbuygamu&quot;},
	[&quot;umi&quot;] = {&quot;Ukit&quot;},
	[&quot;umm&quot;] = {&quot;Umon&quot;},
	[&quot;umn&quot;] = {&quot;Makyan Naga&quot;},
	[&quot;umo&quot;] = {&quot;Umotína&quot;},
	[&quot;ump&quot;] = {&quot;Umpila&quot;},
	[&quot;umr&quot;] = {&quot;Umbugarla&quot;},
	[&quot;ums&quot;] = {&quot;Pendau&quot;},
	[&quot;umu&quot;] = {&quot;Munsee&quot;},
	[&quot;una&quot;] = {&quot;North Watut&quot;},
	[&quot;und&quot;] = {&quot;Тодорхойгүй&quot;},
	[&quot;une&quot;] = {&quot;Uneme&quot;},
	[&quot;ung&quot;] = {&quot;Ngarinyin&quot;},
	[&quot;uni&quot;] = {&quot;Uni&quot;},
	[&quot;unk&quot;] = {&quot;Enawené-Nawé&quot;},
	[&quot;unm&quot;] = {&quot;Unami&quot;},
	[&quot;unn&quot;] = {&quot;Kurnai&quot;},
	[&quot;unr&quot;] = {&quot;Mundari&quot;},
	[&quot;unu&quot;] = {&quot;Unubahe&quot;},
	[&quot;unx&quot;] = {&quot;Munda&quot;},
	[&quot;unz&quot;] = {&quot;Unde Kaili&quot;},
	[&quot;upi&quot;] = {&quot;Umeda&quot;},
	[&quot;upv&quot;] = {&quot;Uripiv-Wala-Rano-Atchin&quot;},
	[&quot;ura&quot;] = {&quot;Urarina&quot;},
	[&quot;urb&quot;] = {&quot;Urubú-Kaapor&quot;, &quot;Kaapor&quot;},
	[&quot;urc&quot;] = {&quot;Urningangg&quot;},
	[&quot;ure&quot;] = {&quot;Uru&quot;},
	[&quot;urf&quot;] = {&quot;Uradhi&quot;},
	[&quot;urg&quot;] = {&quot;Urigina&quot;},
	[&quot;urh&quot;] = {&quot;Urhobo&quot;},
	[&quot;uri&quot;] = {&quot;Urim&quot;},
	[&quot;urj&quot;] = {&quot;Uralic languages&quot;},
	[&quot;urk&quot;] = {&quot;Urak Lawoi'&quot;},
	[&quot;url&quot;] = {&quot;Urali&quot;},
	[&quot;urm&quot;] = {&quot;Urapmin&quot;},
	[&quot;urn&quot;] = {&quot;Uruangnirin&quot;},
	[&quot;uro&quot;] = {&quot;Ura (Papua New Guinea)&quot;},
	[&quot;urp&quot;] = {&quot;Uru-Pa-In&quot;},
	[&quot;urr&quot;] = {&quot;Lehalurup&quot;, &quot;Löyöp&quot;},
	[&quot;urt&quot;] = {&quot;Urat&quot;},
	[&quot;uru&quot;] = {&quot;Urumi&quot;},
	[&quot;urv&quot;] = {&quot;Uruava&quot;},
	[&quot;urw&quot;] = {&quot;Sop&quot;},
	[&quot;urx&quot;] = {&quot;Urimo&quot;},
	[&quot;ury&quot;] = {&quot;Orya&quot;},
	[&quot;urz&quot;] = {&quot;Uru-Eu-Wau-Wau&quot;},
	[&quot;usa&quot;] = {&quot;Usarufa&quot;},
	[&quot;ush&quot;] = {&quot;Ushojo&quot;},
	[&quot;usi&quot;] = {&quot;Usui&quot;},
	[&quot;usk&quot;] = {&quot;Usaghade&quot;},
	[&quot;usp&quot;] = {&quot;Uspanteco&quot;},
	[&quot;uss&quot;] = {&quot;us-Saare&quot;},
	[&quot;usu&quot;] = {&quot;Uya&quot;},
	[&quot;uta&quot;] = {&quot;Otank&quot;},
	[&quot;ute&quot;] = {&quot;Ute-Southern Paiute&quot;},
	[&quot;uth&quot;] = {&quot;ut-Hun&quot;},
	[&quot;utp&quot;] = {&quot;Amba (Solomon Islands)&quot;},
	[&quot;utr&quot;] = {&quot;Etulo&quot;},
	[&quot;utu&quot;] = {&quot;Utu&quot;},
	[&quot;uum&quot;] = {&quot;Urum&quot;},
	[&quot;uun&quot;] = {&quot;Kulon-Pazeh&quot;},
	[&quot;uur&quot;] = {&quot;Ura (Vanuatu)&quot;},
	[&quot;uuu&quot;] = {&quot;U&quot;},
	[&quot;uve&quot;] = {&quot;West Uvean&quot;, &quot;Fagauvea&quot;},
	[&quot;uvh&quot;] = {&quot;Uri&quot;},
	[&quot;uvl&quot;] = {&quot;Lote&quot;},
	[&quot;uwa&quot;] = {&quot;Kuku-Uwanh&quot;},
	[&quot;uya&quot;] = {&quot;Doko-Uyanga&quot;},
	[&quot;uzn&quot;] = {&quot;Northern Uzbek&quot;},
	[&quot;uzs&quot;] = {&quot;Southern Uzbek&quot;},
	[&quot;vaa&quot;] = {&quot;Vaagri Booli&quot;},
	[&quot;vae&quot;] = {&quot;Vale&quot;},
	[&quot;vaf&quot;] = {&quot;Vafsi&quot;},
	[&quot;vag&quot;] = {&quot;Vagla&quot;},
	[&quot;vah&quot;] = {&quot;Varhadi-Nagpuri&quot;},
	[&quot;vai&quot;] = {&quot;Vai&quot;},
	[&quot;vaj&quot;] = {&quot;Sekele&quot;, &quot;Northwestern ǃKung&quot;, &quot;Vasekele&quot;},
	[&quot;val&quot;] = {&quot;Vehes&quot;},
	[&quot;vam&quot;] = {&quot;Vanimo&quot;},
	[&quot;van&quot;] = {&quot;Valman&quot;},
	[&quot;vao&quot;] = {&quot;Vao&quot;},
	[&quot;vap&quot;] = {&quot;Vaiphei&quot;},
	[&quot;var&quot;] = {&quot;Huarijio&quot;},
	[&quot;vas&quot;] = {&quot;Vasavi&quot;},
	[&quot;vau&quot;] = {&quot;Vanuma&quot;},
	[&quot;vav&quot;] = {&quot;Varli&quot;},
	[&quot;vay&quot;] = {&quot;Wayu&quot;},
	[&quot;vbb&quot;] = {&quot;Southeast Babar&quot;},
	[&quot;vbk&quot;] = {&quot;Southwestern Bontok&quot;},
	[&quot;vec&quot;] = {&quot;Венец&quot;},
	[&quot;ved&quot;] = {&quot;Veddah&quot;},
	[&quot;vel&quot;] = {&quot;Veluws&quot;},
	[&quot;vem&quot;] = {&quot;Vemgo-Mabas&quot;},
	[&quot;veo&quot;] = {&quot;Ventureño&quot;},
	[&quot;vep&quot;] = {&quot;Veps&quot;},
	[&quot;ver&quot;] = {&quot;Mom Jango&quot;},
	[&quot;vgr&quot;] = {&quot;Vaghri&quot;},
	[&quot;vgt&quot;] = {&quot;Vlaamse Gebarentaal&quot;, &quot;Flemish Sign Language&quot;},
	[&quot;vic&quot;] = {&quot;Virgin Islands Creole English&quot;},
	[&quot;vid&quot;] = {&quot;Vidunda&quot;},
	[&quot;vif&quot;] = {&quot;Vili&quot;},
	[&quot;vig&quot;] = {&quot;Viemo&quot;},
	[&quot;vil&quot;] = {&quot;Vilela&quot;},
	[&quot;vin&quot;] = {&quot;Vinza&quot;},
	[&quot;vis&quot;] = {&quot;Vishavan&quot;},
	[&quot;vit&quot;] = {&quot;Viti&quot;},
	[&quot;viv&quot;] = {&quot;Iduna&quot;},
	[&quot;vka&quot;] = {&quot;Kariyarra&quot;},
	[&quot;vkj&quot;] = {&quot;Kujarge&quot;},
	[&quot;vkk&quot;] = {&quot;Kaur&quot;},
	[&quot;vkl&quot;] = {&quot;Kulisusu&quot;},
	[&quot;vkm&quot;] = {&quot;Kamakan&quot;},
	[&quot;vkn&quot;] = {&quot;Koro Nulu&quot;},
	[&quot;vko&quot;] = {&quot;Kodeoha&quot;},
	[&quot;vkp&quot;] = {&quot;Korlai Creole Portuguese&quot;},
	[&quot;vkt&quot;] = {&quot;Tenggarong Kutai Malay&quot;},
	[&quot;vku&quot;] = {&quot;Kurrama&quot;},
	[&quot;vkz&quot;] = {&quot;Koro Zuba&quot;},
	[&quot;vlp&quot;] = {&quot;Valpei&quot;},
	[&quot;vls&quot;] = {&quot;Vlaams&quot;},
	[&quot;vma&quot;] = {&quot;Martuyhunira&quot;},
	[&quot;vmb&quot;] = {&quot;Barbaram&quot;},
	[&quot;vmc&quot;] = {&quot;Juxtlahuaca Mixtec&quot;},
	[&quot;vmd&quot;] = {&quot;Mudu Koraga&quot;},
	[&quot;vme&quot;] = {&quot;East Masela&quot;},
	[&quot;vmf&quot;] = {&quot;Майны Франк&quot;},
	[&quot;vmg&quot;] = {&quot;Lungalunga&quot;},
	[&quot;vmh&quot;] = {&quot;Maraghei&quot;},
	[&quot;vmi&quot;] = {&quot;Miwa&quot;},
	[&quot;vmj&quot;] = {&quot;Ixtayutla Mixtec&quot;},
	[&quot;vmk&quot;] = {&quot;Makhuwa-Shirima&quot;},
	[&quot;vml&quot;] = {&quot;Malgana&quot;},
	[&quot;vmm&quot;] = {&quot;Mitlatongo Mixtec&quot;},
	[&quot;vmp&quot;] = {&quot;Soyaltepec Mazatec&quot;},
	[&quot;vmq&quot;] = {&quot;Soyaltepec Mixtec&quot;},
	[&quot;vmr&quot;] = {&quot;Marenje&quot;},
	[&quot;vms&quot;] = {&quot;Moksela&quot;},
	[&quot;vmu&quot;] = {&quot;Muluridyi&quot;},
	[&quot;vmv&quot;] = {&quot;Valley Maidu&quot;},
	[&quot;vmw&quot;] = {&quot;Makhuwa&quot;},
	[&quot;vmx&quot;] = {&quot;Tamazola Mixtec&quot;},
	[&quot;vmy&quot;] = {&quot;Ayautla Mazatec&quot;},
	[&quot;vmz&quot;] = {&quot;Mazatlán Mazatec&quot;},
	[&quot;vnk&quot;] = {&quot;Vano&quot;, &quot;Lovono&quot;},
	[&quot;vnm&quot;] = {&quot;Vinmavis&quot;, &quot;Neve'ei&quot;},
	[&quot;vnp&quot;] = {&quot;Vunapu&quot;},
	[&quot;vor&quot;] = {&quot;Voro&quot;},
	[&quot;vot&quot;] = {&quot;Votic&quot;},
	[&quot;vra&quot;] = {&quot;Vera'a&quot;},
	[&quot;vro&quot;] = {&quot;Võro&quot;},
	[&quot;vrs&quot;] = {&quot;Varisi&quot;},
	[&quot;vrt&quot;] = {&quot;Burmbar&quot;, &quot;Banam Bay&quot;},
	[&quot;vsi&quot;] = {&quot;Moldova Sign Language&quot;},
	[&quot;vsl&quot;] = {&quot;Venezuelan Sign Language&quot;},
	[&quot;vsv&quot;] = {&quot;Valencian Sign Language&quot;, &quot;Llengua de signes valenciana&quot;},
	[&quot;vto&quot;] = {&quot;Vitou&quot;},
	[&quot;vum&quot;] = {&quot;Vumbu&quot;},
	[&quot;vun&quot;] = {&quot;Vunjo&quot;},
	[&quot;vut&quot;] = {&quot;Vute&quot;},
	[&quot;vwa&quot;] = {&quot;Awa (China)&quot;},
	[&quot;waa&quot;] = {&quot;Walla Walla&quot;},
	[&quot;wab&quot;] = {&quot;Wab&quot;},
	[&quot;wac&quot;] = {&quot;Wasco-Wishram&quot;},
	[&quot;wad&quot;] = {&quot;Wamesa&quot;, &quot;Wondama&quot;},
	[&quot;wae&quot;] = {&quot;Walser&quot;},
	[&quot;waf&quot;] = {&quot;Wakoná&quot;},
	[&quot;wag&quot;] = {&quot;Wa'ema&quot;},
	[&quot;wah&quot;] = {&quot;Watubela&quot;},
	[&quot;wai&quot;] = {&quot;Wares&quot;},
	[&quot;waj&quot;] = {&quot;Waffa&quot;},
	[&quot;wak&quot;] = {&quot;Wakashan languages&quot;},
	[&quot;wal&quot;] = {&quot;Wolaytta&quot;, &quot;Wolaitta&quot;},
	[&quot;wam&quot;] = {&quot;Wampanoag&quot;},
	[&quot;wan&quot;] = {&quot;Wan&quot;},
	[&quot;wao&quot;] = {&quot;Wappo&quot;},
	[&quot;wap&quot;] = {&quot;Wapishana&quot;},
	[&quot;waq&quot;] = {&quot;Wagiman&quot;},
	[&quot;war&quot;] = {&quot;Waray (Philippines)&quot;},
	[&quot;was&quot;] = {&quot;Washo&quot;},
	[&quot;wat&quot;] = {&quot;Kaninuwa&quot;},
	[&quot;wau&quot;] = {&quot;Waurá&quot;},
	[&quot;wav&quot;] = {&quot;Waka&quot;},
	[&quot;waw&quot;] = {&quot;Waiwai&quot;},
	[&quot;wax&quot;] = {&quot;Watam&quot;, &quot;Marangis&quot;},
	[&quot;way&quot;] = {&quot;Wayana&quot;},
	[&quot;waz&quot;] = {&quot;Wampur&quot;},
	[&quot;wba&quot;] = {&quot;Warao&quot;},
	[&quot;wbb&quot;] = {&quot;Wabo&quot;},
	[&quot;wbe&quot;] = {&quot;Waritai&quot;},
	[&quot;wbf&quot;] = {&quot;Wara&quot;},
	[&quot;wbh&quot;] = {&quot;Wanda&quot;},
	[&quot;wbi&quot;] = {&quot;Vwanji&quot;},
	[&quot;wbj&quot;] = {&quot;Alagwa&quot;},
	[&quot;wbk&quot;] = {&quot;Waigali&quot;},
	[&quot;wbl&quot;] = {&quot;Wakhi&quot;},
	[&quot;wbm&quot;] = {&quot;Wa&quot;},
	[&quot;wbp&quot;] = {&quot;Warlpiri&quot;},
	[&quot;wbq&quot;] = {&quot;Waddar&quot;},
	[&quot;wbr&quot;] = {&quot;Wagdi&quot;},
	[&quot;wbs&quot;] = {&quot;West Bengal Sign Language&quot;},
	[&quot;wbt&quot;] = {&quot;Warnman&quot;},
	[&quot;wbv&quot;] = {&quot;Wajarri&quot;},
	[&quot;wbw&quot;] = {&quot;Woi&quot;},
	[&quot;wca&quot;] = {&quot;Yanomámi&quot;},
	[&quot;wci&quot;] = {&quot;Waci Gbe&quot;},
	[&quot;wdd&quot;] = {&quot;Wandji&quot;},
	[&quot;wdg&quot;] = {&quot;Wadaginam&quot;},
	[&quot;wdj&quot;] = {&quot;Wadjiginy&quot;},
	[&quot;wdk&quot;] = {&quot;Wadikali&quot;},
	[&quot;wdu&quot;] = {&quot;Wadjigu&quot;},
	[&quot;wdy&quot;] = {&quot;Wadjabangayi&quot;},
	[&quot;wea&quot;] = {&quot;Wewaw&quot;},
	[&quot;wec&quot;] = {&quot;Wè Western&quot;},
	[&quot;wed&quot;] = {&quot;Wedau&quot;},
	[&quot;weg&quot;] = {&quot;Wergaia&quot;},
	[&quot;weh&quot;] = {&quot;Weh&quot;},
	[&quot;wei&quot;] = {&quot;Kiunum&quot;},
	[&quot;wem&quot;] = {&quot;Weme Gbe&quot;},
	[&quot;wen&quot;] = {&quot;Sorbian languages&quot;},
	[&quot;weo&quot;] = {&quot;Wemale&quot;},
	[&quot;wep&quot;] = {&quot;Вестфали&quot;},
	[&quot;wer&quot;] = {&quot;Weri&quot;},
	[&quot;wes&quot;] = {&quot;Cameroon Pidgin&quot;},
	[&quot;wet&quot;] = {&quot;Perai&quot;},
	[&quot;weu&quot;] = {&quot;Rawngtu Chin&quot;},
	[&quot;wew&quot;] = {&quot;Wejewa&quot;},
	[&quot;wfg&quot;] = {&quot;Yafi&quot;, &quot;Zorop&quot;},
	[&quot;wga&quot;] = {&quot;Wagaya&quot;},
	[&quot;wgb&quot;] = {&quot;Wagawaga&quot;},
	[&quot;wgg&quot;] = {&quot;Wangkangurru&quot;, &quot;Wangganguru&quot;},
	[&quot;wgi&quot;] = {&quot;Wahgi&quot;},
	[&quot;wgo&quot;] = {&quot;Waigeo&quot;},
	[&quot;wgu&quot;] = {&quot;Wirangu&quot;},
	[&quot;wgy&quot;] = {&quot;Warrgamay&quot;},
	[&quot;wha&quot;] = {&quot;Sou Upaa&quot;, &quot;Manusela&quot;},
	[&quot;whg&quot;] = {&quot;North Wahgi&quot;},
	[&quot;whk&quot;] = {&quot;Wahau Kenyah&quot;},
	[&quot;whu&quot;] = {&quot;Wahau Kayan&quot;},
	[&quot;wib&quot;] = {&quot;Southern Toussian&quot;},
	[&quot;wic&quot;] = {&quot;Wichita&quot;},
	[&quot;wie&quot;] = {&quot;Wik-Epa&quot;},
	[&quot;wif&quot;] = {&quot;Wik-Keyangan&quot;},
	[&quot;wig&quot;] = {&quot;Wik Ngathan&quot;},
	[&quot;wih&quot;] = {&quot;Wik-Me'anha&quot;},
	[&quot;wii&quot;] = {&quot;Minidien&quot;},
	[&quot;wij&quot;] = {&quot;Wik-Iiyanh&quot;},
	[&quot;wik&quot;] = {&quot;Wikalkan&quot;},
	[&quot;wil&quot;] = {&quot;Wilawila&quot;},
	[&quot;wim&quot;] = {&quot;Wik-Mungkan&quot;},
	[&quot;win&quot;] = {&quot;Ho-Chunk&quot;},
	[&quot;wir&quot;] = {&quot;Wiraféd&quot;},
	[&quot;wiu&quot;] = {&quot;Wiru&quot;},
	[&quot;wiv&quot;] = {&quot;Vitu&quot;},
	[&quot;wiy&quot;] = {&quot;Wiyot&quot;},
	[&quot;wja&quot;] = {&quot;Waja&quot;},
	[&quot;wji&quot;] = {&quot;Warji&quot;},
	[&quot;wka&quot;] = {&quot;Kw'adza&quot;},
	[&quot;wkb&quot;] = {&quot;Kumbaran&quot;},
	[&quot;wkd&quot;] = {&quot;Wakde&quot;, &quot;Mo&quot;},
	[&quot;wkl&quot;] = {&quot;Kalanadi&quot;},
	[&quot;wkr&quot;] = {&quot;Keerray-Woorroong&quot;},
	[&quot;wku&quot;] = {&quot;Kunduvadi&quot;},
	[&quot;wkw&quot;] = {&quot;Wakawaka&quot;},
	[&quot;wky&quot;] = {&quot;Wangkayutyuru&quot;},
	[&quot;wla&quot;] = {&quot;Walio&quot;},
	[&quot;wlc&quot;] = {&quot;Mwali Comorian&quot;},
	[&quot;wle&quot;] = {&quot;Wolane&quot;},
	[&quot;wlg&quot;] = {&quot;Kunbarlang&quot;},
	[&quot;wlh&quot;] = {&quot;Welaun&quot;},
	[&quot;wli&quot;] = {&quot;Waioli&quot;},
	[&quot;wlk&quot;] = {&quot;Wailaki&quot;},
	[&quot;wll&quot;] = {&quot;Wali (Sudan)&quot;},
	[&quot;wlm&quot;] = {&quot;Middle Welsh&quot;},
	[&quot;wlo&quot;] = {&quot;Wolio&quot;},
	[&quot;wlr&quot;] = {&quot;Wailapa&quot;},
	[&quot;wls&quot;] = {&quot;Wallisian&quot;},
	[&quot;wlu&quot;] = {&quot;Wuliwuli&quot;},
	[&quot;wlv&quot;] = {&quot;Wichí Lhamtés Vejoz&quot;},
	[&quot;wlw&quot;] = {&quot;Walak&quot;},
	[&quot;wlx&quot;] = {&quot;Wali (Ghana)&quot;},
	[&quot;wly&quot;] = {&quot;Waling&quot;},
	[&quot;wma&quot;] = {&quot;Mawa (Nigeria)&quot;},
	[&quot;wmb&quot;] = {&quot;Wambaya&quot;},
	[&quot;wmc&quot;] = {&quot;Wamas&quot;},
	[&quot;wmd&quot;] = {&quot;Mamaindé&quot;},
	[&quot;wme&quot;] = {&quot;Wambule&quot;},
	[&quot;wmg&quot;] = {&quot;Western Minyag&quot;},
	[&quot;wmh&quot;] = {&quot;Waima'a&quot;},
	[&quot;wmi&quot;] = {&quot;Wamin&quot;},
	[&quot;wmm&quot;] = {&quot;Maiwa (Indonesia)&quot;},
	[&quot;wmn&quot;] = {&quot;Waamwang&quot;},
	[&quot;wmo&quot;] = {&quot;Wom (Papua New Guinea)&quot;},
	[&quot;wms&quot;] = {&quot;Wambon&quot;},
	[&quot;wmt&quot;] = {&quot;Walmajarri&quot;},
	[&quot;wmw&quot;] = {&quot;Mwani&quot;},
	[&quot;wmx&quot;] = {&quot;Womo&quot;},
	[&quot;wnb&quot;] = {&quot;Wanambre&quot;},
	[&quot;wnc&quot;] = {&quot;Wantoat&quot;},
	[&quot;wnd&quot;] = {&quot;Wandarang&quot;},
	[&quot;wne&quot;] = {&quot;Waneci&quot;},
	[&quot;wng&quot;] = {&quot;Wanggom&quot;},
	[&quot;wni&quot;] = {&quot;Ndzwani Comorian&quot;},
	[&quot;wnk&quot;] = {&quot;Wanukaka&quot;},
	[&quot;wnm&quot;] = {&quot;Wanggamala&quot;},
	[&quot;wnn&quot;] = {&quot;Wunumara&quot;},
	[&quot;wno&quot;] = {&quot;Wano&quot;},
	[&quot;wnp&quot;] = {&quot;Wanap&quot;},
	[&quot;wnu&quot;] = {&quot;Usan&quot;},
	[&quot;wnw&quot;] = {&quot;Wintu&quot;},
	[&quot;wny&quot;] = {&quot;Wanyi&quot;, &quot;Waanyi&quot;},
	[&quot;woa&quot;] = {&quot;Kuwema&quot;, &quot;Tyaraity&quot;},
	[&quot;wob&quot;] = {&quot;Wè Northern&quot;},
	[&quot;woc&quot;] = {&quot;Wogeo&quot;},
	[&quot;wod&quot;] = {&quot;Wolani&quot;},
	[&quot;woe&quot;] = {&quot;Woleaian&quot;},
	[&quot;wof&quot;] = {&quot;Gambian Wolof&quot;},
	[&quot;wog&quot;] = {&quot;Wogamusin&quot;},
	[&quot;woi&quot;] = {&quot;Kamang&quot;},
	[&quot;wok&quot;] = {&quot;Longto&quot;},
	[&quot;wom&quot;] = {&quot;Wom (Nigeria)&quot;},
	[&quot;won&quot;] = {&quot;Wongo&quot;},
	[&quot;woo&quot;] = {&quot;Manombai&quot;},
	[&quot;wor&quot;] = {&quot;Woria&quot;},
	[&quot;wos&quot;] = {&quot;Hanga Hundi&quot;},
	[&quot;wow&quot;] = {&quot;Wawonii&quot;},
	[&quot;woy&quot;] = {&quot;Weyto&quot;},
	[&quot;wpc&quot;] = {&quot;Maco&quot;},
	[&quot;wrb&quot;] = {&quot;Waluwarra&quot;, &quot;Warluwara&quot;},
	[&quot;wrd&quot;] = {&quot;Warduji&quot;},
	[&quot;wrg&quot;] = {&quot;Warungu&quot;, &quot;Gudjal&quot;},
	[&quot;wrh&quot;] = {&quot;Wiradjuri&quot;},
	[&quot;wri&quot;] = {&quot;Wariyangga&quot;},
	[&quot;wrk&quot;] = {&quot;Garrwa&quot;},
	[&quot;wrl&quot;] = {&quot;Warlmanpa&quot;},
	[&quot;wrm&quot;] = {&quot;Warumungu&quot;},
	[&quot;wrn&quot;] = {&quot;Warnang&quot;},
	[&quot;wro&quot;] = {&quot;Worrorra&quot;},
	[&quot;wrp&quot;] = {&quot;Waropen&quot;},
	[&quot;wrr&quot;] = {&quot;Wardaman&quot;},
	[&quot;wrs&quot;] = {&quot;Waris&quot;},
	[&quot;wru&quot;] = {&quot;Waru&quot;},
	[&quot;wrv&quot;] = {&quot;Waruna&quot;},
	[&quot;wrw&quot;] = {&quot;Gugu Warra&quot;},
	[&quot;wrx&quot;] = {&quot;Wae Rana&quot;},
	[&quot;wry&quot;] = {&quot;Merwari&quot;},
	[&quot;wrz&quot;] = {&quot;Waray (Australia)&quot;},
	[&quot;wsa&quot;] = {&quot;Warembori&quot;},
	[&quot;wsg&quot;] = {&quot;Adilabad Gondi&quot;},
	[&quot;wsi&quot;] = {&quot;Wusi&quot;},
	[&quot;wsk&quot;] = {&quot;Waskia&quot;},
	[&quot;wsr&quot;] = {&quot;Owenia&quot;},
	[&quot;wss&quot;] = {&quot;Wasa&quot;},
	[&quot;wsu&quot;] = {&quot;Wasu&quot;},
	[&quot;wsv&quot;] = {&quot;Wotapuri-Katarqalai&quot;},
	[&quot;wtf&quot;] = {&quot;Watiwa&quot;},
	[&quot;wth&quot;] = {&quot;Wathawurrung&quot;},
	[&quot;wti&quot;] = {&quot;Berta&quot;},
	[&quot;wtk&quot;] = {&quot;Watakataui&quot;},
	[&quot;wtm&quot;] = {&quot;Mewati&quot;},
	[&quot;wtw&quot;] = {&quot;Wotu&quot;},
	[&quot;wua&quot;] = {&quot;Wikngenchera&quot;},
	[&quot;wub&quot;] = {&quot;Wunambal&quot;},
	[&quot;wud&quot;] = {&quot;Wudu&quot;},
	[&quot;wuh&quot;] = {&quot;Wutunhua&quot;},
	[&quot;wul&quot;] = {&quot;Silimo&quot;},
	[&quot;wum&quot;] = {&quot;Wumbvu&quot;},
	[&quot;wun&quot;] = {&quot;Bungu&quot;},
	[&quot;wur&quot;] = {&quot;Wurrugu&quot;},
	[&quot;wut&quot;] = {&quot;Wutung&quot;},
	[&quot;wuu&quot;] = {&quot;Wu Chinese&quot;},
	[&quot;wuv&quot;] = {&quot;Wuvulu-Aua&quot;},
	[&quot;wux&quot;] = {&quot;Wulna&quot;},
	[&quot;wuy&quot;] = {&quot;Wauyai&quot;},
	[&quot;wwa&quot;] = {&quot;Waama&quot;},
	[&quot;wwb&quot;] = {&quot;Wakabunga&quot;},
	[&quot;wwo&quot;] = {&quot;Wetamut&quot;, &quot;Dorig&quot;},
	[&quot;wwr&quot;] = {&quot;Warrwa&quot;},
	[&quot;www&quot;] = {&quot;Wawa&quot;},
	[&quot;wxa&quot;] = {&quot;Waxianghua&quot;},
	[&quot;wxw&quot;] = {&quot;Wardandi&quot;},
	[&quot;wya&quot;] = {&quot;Wyandot&quot;},
	[&quot;wyb&quot;] = {&quot;Wangaaybuwan-Ngiyambaa&quot;},
	[&quot;wyi&quot;] = {&quot;Woiwurrung&quot;},
	[&quot;wym&quot;] = {&quot;Wymysorys&quot;},
	[&quot;wyr&quot;] = {&quot;Wayoró&quot;},
	[&quot;wyy&quot;] = {&quot;Western Fijian&quot;},
	[&quot;xaa&quot;] = {&quot;Andalusian Arabic&quot;},
	[&quot;xab&quot;] = {&quot;Sambe&quot;},
	[&quot;xac&quot;] = {&quot;Kachari&quot;},
	[&quot;xad&quot;] = {&quot;Adai&quot;},
	[&quot;xae&quot;] = {&quot;Aequian&quot;},
	[&quot;xag&quot;] = {&quot;Aghwan&quot;},
	[&quot;xai&quot;] = {&quot;Kaimbé&quot;},
	[&quot;xaj&quot;] = {&quot;Ararandewára&quot;},
	[&quot;xak&quot;] = {&quot;Máku&quot;},
	[&quot;xal&quot;] = {&quot;Халимаг&quot;, &quot;Ойрад&quot;},
	[&quot;xam&quot;] = {&quot;Цъхам&quot;},
	[&quot;xan&quot;] = {&quot;Xamtanga&quot;},
	[&quot;xao&quot;] = {&quot;Khao&quot;},
	[&quot;xap&quot;] = {&quot;Apalachee&quot;},
	[&quot;xaq&quot;] = {&quot;Aquitanian&quot;},
	[&quot;xar&quot;] = {&quot;Karami&quot;},
	[&quot;xas&quot;] = {&quot;Kamas&quot;},
	[&quot;xat&quot;] = {&quot;Katawixi&quot;},
	[&quot;xau&quot;] = {&quot;Kauwera&quot;},
	[&quot;xav&quot;] = {&quot;Xavánte&quot;},
	[&quot;xaw&quot;] = {&quot;Kawaiisu&quot;},
	[&quot;xay&quot;] = {&quot;Kayan Mahakam&quot;},
	[&quot;xbb&quot;] = {&quot;Lower Burdekin&quot;},
	[&quot;xbc&quot;] = {&quot;Bactrian&quot;},
	[&quot;xbd&quot;] = {&quot;Bindal&quot;},
	[&quot;xbe&quot;] = {&quot;Bigambal&quot;},
	[&quot;xbg&quot;] = {&quot;Bunganditj&quot;},
	[&quot;xbi&quot;] = {&quot;Kombio&quot;},
	[&quot;xbj&quot;] = {&quot;Birrpayi&quot;},
	[&quot;xbm&quot;] = {&quot;Middle Breton&quot;},
	[&quot;xbn&quot;] = {&quot;Kenaboi&quot;},
	[&quot;xbo&quot;] = {&quot;Bolgarian&quot;},
	[&quot;xbp&quot;] = {&quot;Bibbulman&quot;},
	[&quot;xbr&quot;] = {&quot;Kambera&quot;},
	[&quot;xbw&quot;] = {&quot;Kambiwá&quot;},
	[&quot;xby&quot;] = {&quot;Batjala&quot;, &quot;Batyala&quot;},
	[&quot;xcb&quot;] = {&quot;Cumbric&quot;},
	[&quot;xcc&quot;] = {&quot;Camunic&quot;},
	[&quot;xce&quot;] = {&quot;Celtiberian&quot;},
	[&quot;xcg&quot;] = {&quot;Cisalpine Gaulish&quot;},
	[&quot;xch&quot;] = {&quot;Chemakum&quot;, &quot;Chimakum&quot;},
	[&quot;xcl&quot;] = {&quot;Classical Armenian&quot;},
	[&quot;xcm&quot;] = {&quot;Comecrudo&quot;},
	[&quot;xcn&quot;] = {&quot;Cotoname&quot;},
	[&quot;xco&quot;] = {&quot;Chorasmian&quot;},
	[&quot;xcr&quot;] = {&quot;Carian&quot;},
	[&quot;xct&quot;] = {&quot;Classical Tibetan&quot;},
	[&quot;xcu&quot;] = {&quot;Curonian&quot;},
	[&quot;xcv&quot;] = {&quot;Chuvantsy&quot;},
	[&quot;xcw&quot;] = {&quot;Coahuilteco&quot;},
	[&quot;xcy&quot;] = {&quot;Cayuse&quot;},
	[&quot;xda&quot;] = {&quot;Darkinyung&quot;},
	[&quot;xdc&quot;] = {&quot;Dacian&quot;},
	[&quot;xdk&quot;] = {&quot;Dharuk&quot;},
	[&quot;xdm&quot;] = {&quot;Edomite&quot;},
	[&quot;xdo&quot;] = {&quot;Kwandu&quot;},
	[&quot;xdy&quot;] = {&quot;Malayic Dayak&quot;},
	[&quot;xeb&quot;] = {&quot;Eblan&quot;},
	[&quot;xed&quot;] = {&quot;Hdi&quot;},
	[&quot;xeg&quot;] = {&quot;ǁXegwi&quot;},
	[&quot;xel&quot;] = {&quot;Kelo&quot;},
	[&quot;xem&quot;] = {&quot;Kembayan&quot;},
	[&quot;xep&quot;] = {&quot;Epi-Olmec&quot;},
	[&quot;xer&quot;] = {&quot;Xerénte&quot;},
	[&quot;xes&quot;] = {&quot;Kesawai&quot;},
	[&quot;xet&quot;] = {&quot;Xetá&quot;},
	[&quot;xeu&quot;] = {&quot;Keoru-Ahia&quot;},
	[&quot;xfa&quot;] = {&quot;Faliscan&quot;},
	[&quot;xga&quot;] = {&quot;Galatian&quot;},
	[&quot;xgb&quot;] = {&quot;Gbin&quot;},
	[&quot;xgd&quot;] = {&quot;Gudang&quot;},
	[&quot;xgf&quot;] = {&quot;Gabrielino-Fernandeño&quot;},
	[&quot;xgg&quot;] = {&quot;Goreng&quot;},
	[&quot;xgi&quot;] = {&quot;Garingbal&quot;},
	[&quot;xgl&quot;] = {&quot;Galindan&quot;},
	[&quot;xgm&quot;] = {&quot;Dharumbal&quot;, &quot;Guwinmal&quot;},
	[&quot;xgn&quot;] = {&quot;Mongolian languages&quot;},
	[&quot;xgr&quot;] = {&quot;Garza&quot;},
	[&quot;xgu&quot;] = {&quot;Unggumi&quot;},
	[&quot;xgw&quot;] = {&quot;Guwa&quot;},
	[&quot;xha&quot;] = {&quot;Harami&quot;},
	[&quot;xhc&quot;] = {&quot;Hunnic&quot;},
	[&quot;xhd&quot;] = {&quot;Hadrami&quot;},
	[&quot;xhe&quot;] = {&quot;Khetrani&quot;},
	[&quot;xhr&quot;] = {&quot;Hernican&quot;},
	[&quot;xht&quot;] = {&quot;Hattic&quot;},
	[&quot;xhu&quot;] = {&quot;Hurrian&quot;},
	[&quot;xhv&quot;] = {&quot;Khua&quot;},
	[&quot;xib&quot;] = {&quot;Iberian&quot;},
	[&quot;xii&quot;] = {&quot;Xiri&quot;},
	[&quot;xil&quot;] = {&quot;Illyrian&quot;},
	[&quot;xin&quot;] = {&quot;Xinca&quot;},
	[&quot;xir&quot;] = {&quot;Xiriâna&quot;},
	[&quot;xis&quot;] = {&quot;Kisan&quot;},
	[&quot;xiv&quot;] = {&quot;Indus Valley Language&quot;},
	[&quot;xiy&quot;] = {&quot;Xipaya&quot;},
	[&quot;xjb&quot;] = {&quot;Minjungbal&quot;},
	[&quot;xjt&quot;] = {&quot;Jaitmatang&quot;},
	[&quot;xka&quot;] = {&quot;Kalkoti&quot;},
	[&quot;xkb&quot;] = {&quot;Northern Nago&quot;},
	[&quot;xkc&quot;] = {&quot;Kho'ini&quot;},
	[&quot;xkd&quot;] = {&quot;Mendalam Kayan&quot;},
	[&quot;xke&quot;] = {&quot;Kereho&quot;},
	[&quot;xkf&quot;] = {&quot;Khengkha&quot;},
	[&quot;xkg&quot;] = {&quot;Kagoro&quot;},
	[&quot;xki&quot;] = {&quot;Kenyan Sign Language&quot;},
	[&quot;xkj&quot;] = {&quot;Kajali&quot;},
	[&quot;xkk&quot;] = {&quot;Kaco'&quot;},
	[&quot;xkl&quot;] = {&quot;Mainstream Kenyah&quot;},
	[&quot;xkn&quot;] = {&quot;Kayan River Kayan&quot;},
	[&quot;xko&quot;] = {&quot;Kiorr&quot;},
	[&quot;xkp&quot;] = {&quot;Kabatei&quot;},
	[&quot;xkq&quot;] = {&quot;Koroni&quot;},
	[&quot;xkr&quot;] = {&quot;Xakriabá&quot;},
	[&quot;xks&quot;] = {&quot;Kumbewaha&quot;},
	[&quot;xkt&quot;] = {&quot;Kantosi&quot;},
	[&quot;xku&quot;] = {&quot;Kaamba&quot;},
	[&quot;xkv&quot;] = {&quot;Kgalagadi&quot;},
	[&quot;xkw&quot;] = {&quot;Kembra&quot;},
	[&quot;xkx&quot;] = {&quot;Karore&quot;},
	[&quot;xky&quot;] = {&quot;Uma' Lasan&quot;},
	[&quot;xkz&quot;] = {&quot;Kurtokha&quot;},
	[&quot;xla&quot;] = {&quot;Kamula&quot;},
	[&quot;xlb&quot;] = {&quot;Loup B&quot;},
	[&quot;xlc&quot;] = {&quot;Lycian&quot;},
	[&quot;xld&quot;] = {&quot;Lydian&quot;},
	[&quot;xle&quot;] = {&quot;Lemnian&quot;},
	[&quot;xlg&quot;] = {&quot;Ligurian (Ancient)&quot;},
	[&quot;xli&quot;] = {&quot;Liburnian&quot;},
	[&quot;xln&quot;] = {&quot;Alanic&quot;},
	[&quot;xlo&quot;] = {&quot;Loup A&quot;},
	[&quot;xlp&quot;] = {&quot;Lepontic&quot;},
	[&quot;xls&quot;] = {&quot;Lusitanian&quot;},
	[&quot;xlu&quot;] = {&quot;Cuneiform Luwian&quot;},
	[&quot;xly&quot;] = {&quot;Elymian&quot;},
	[&quot;xma&quot;] = {&quot;Mushungulu&quot;},
	[&quot;xmb&quot;] = {&quot;Mbonga&quot;},
	[&quot;xmc&quot;] = {&quot;Makhuwa-Marrevone&quot;},
	[&quot;xmd&quot;] = {&quot;Mbudum&quot;},
	[&quot;xme&quot;] = {&quot;Median&quot;},
	[&quot;xmf&quot;] = {&quot;Mingrelian&quot;},
	[&quot;xmg&quot;] = {&quot;Mengaka&quot;},
	[&quot;xmh&quot;] = {&quot;Kugu-Muminh&quot;},
	[&quot;xmj&quot;] = {&quot;Majera&quot;},
	[&quot;xmk&quot;] = {&quot;Ancient Macedonian&quot;},
	[&quot;xml&quot;] = {&quot;Malaysian Sign Language&quot;},
	[&quot;xmm&quot;] = {&quot;Manado Malay&quot;},
	[&quot;xmn&quot;] = {&quot;Manichaean Middle Persian&quot;},
	[&quot;xmo&quot;] = {&quot;Morerebi&quot;},
	[&quot;xmp&quot;] = {&quot;Kuku-Mu'inh&quot;},
	[&quot;xmq&quot;] = {&quot;Kuku-Mangk&quot;},
	[&quot;xmr&quot;] = {&quot;Meroitic&quot;},
	[&quot;xms&quot;] = {&quot;Moroccan Sign Language&quot;},
	[&quot;xmt&quot;] = {&quot;Matbat&quot;},
	[&quot;xmu&quot;] = {&quot;Kamu&quot;},
	[&quot;xmv&quot;] = {&quot;Antankarana Malagasy&quot;, &quot;Tankarana Malagasy&quot;},
	[&quot;xmw&quot;] = {&quot;Tsimihety Malagasy&quot;},
	[&quot;xmx&quot;] = {&quot;Maden&quot;},
	[&quot;xmy&quot;] = {&quot;Mayaguduna&quot;},
	[&quot;xmz&quot;] = {&quot;Mori Bawah&quot;},
	[&quot;xna&quot;] = {&quot;Ancient North Arabian&quot;},
	[&quot;xnb&quot;] = {&quot;Kanakanabu&quot;},
	[&quot;xnd&quot;] = {&quot;Na-Dene languages&quot;},
	[&quot;xng&quot;] = {&quot;Middle Mongolian&quot;},
	[&quot;xnh&quot;] = {&quot;Kuanhua&quot;},
	[&quot;xni&quot;] = {&quot;Ngarigu&quot;},
	[&quot;xnj&quot;] = {&quot;Ngoni (Tanzania)&quot;},
	[&quot;xnk&quot;] = {&quot;Nganakarti&quot;},
	[&quot;xnm&quot;] = {&quot;Ngumbarl&quot;},
	[&quot;xnn&quot;] = {&quot;Northern Kankanay&quot;},
	[&quot;xno&quot;] = {&quot;Anglo-Norman&quot;},
	[&quot;xnq&quot;] = {&quot;Ngoni (Mozambique)&quot;},
	[&quot;xnr&quot;] = {&quot;Kangri&quot;},
	[&quot;xns&quot;] = {&quot;Kanashi&quot;},
	[&quot;xnt&quot;] = {&quot;Narragansett&quot;},
	[&quot;xnu&quot;] = {&quot;Nukunul&quot;},
	[&quot;xny&quot;] = {&quot;Nyiyaparli&quot;},
	[&quot;xnz&quot;] = {&quot;Kenzi&quot;, &quot;Mattoki&quot;},
	[&quot;xoc&quot;] = {&quot;O'chi'chi'&quot;},
	[&quot;xod&quot;] = {&quot;Kokoda&quot;},
	[&quot;xog&quot;] = {&quot;Сога&quot;},
	[&quot;xoi&quot;] = {&quot;Kominimung&quot;},
	[&quot;xok&quot;] = {&quot;Xokleng&quot;},
	[&quot;xom&quot;] = {&quot;Komo (Sudan)&quot;},
	[&quot;xon&quot;] = {&quot;Konkomba&quot;},
	[&quot;xoo&quot;] = {&quot;Xukurú&quot;},
	[&quot;xop&quot;] = {&quot;Kopar&quot;},
	[&quot;xor&quot;] = {&quot;Korubo&quot;},
	[&quot;xow&quot;] = {&quot;Kowaki&quot;},
	[&quot;xpa&quot;] = {&quot;Pirriya&quot;},
	[&quot;xpb&quot;] = {&quot;Northeastern Tasmanian&quot;, &quot;Pyemmairrener&quot;},
	[&quot;xpc&quot;] = {&quot;Pecheneg&quot;},
	[&quot;xpd&quot;] = {&quot;Oyster Bay Tasmanian&quot;},
	[&quot;xpe&quot;] = {&quot;Liberia Kpelle&quot;},
	[&quot;xpf&quot;] = {&quot;Southeast Tasmanian&quot;, &quot;Nuenonne&quot;},
	[&quot;xpg&quot;] = {&quot;Phrygian&quot;},
	[&quot;xph&quot;] = {&quot;North Midlands Tasmanian&quot;, &quot;Tyerrenoterpanner&quot;},
	[&quot;xpi&quot;] = {&quot;Pictish&quot;},
	[&quot;xpj&quot;] = {&quot;Mpalitjanh&quot;},
	[&quot;xpk&quot;] = {&quot;Kulina Pano&quot;},
	[&quot;xpl&quot;] = {&quot;Port Sorell Tasmanian&quot;},
	[&quot;xpm&quot;] = {&quot;Pumpokol&quot;},
	[&quot;xpn&quot;] = {&quot;Kapinawá&quot;},
	[&quot;xpo&quot;] = {&quot;Pochutec&quot;},
	[&quot;xpp&quot;] = {&quot;Puyo-Paekche&quot;},
	[&quot;xpq&quot;] = {&quot;Mohegan-Pequot&quot;},
	[&quot;xpr&quot;] = {&quot;Parthian&quot;},
	[&quot;xps&quot;] = {&quot;Pisidian&quot;},
	[&quot;xpt&quot;] = {&quot;Punthamara&quot;},
	[&quot;xpu&quot;] = {&quot;Punic&quot;},
	[&quot;xpv&quot;] = {&quot;Northern Tasmanian&quot;, &quot;Tommeginne&quot;},
	[&quot;xpw&quot;] = {&quot;Northwestern Tasmanian&quot;, &quot;Peerapper&quot;},
	[&quot;xpx&quot;] = {&quot;Southwestern Tasmanian&quot;, &quot;Toogee&quot;},
	[&quot;xpy&quot;] = {&quot;Puyo&quot;},
	[&quot;xpz&quot;] = {&quot;Bruny Island Tasmanian&quot;},
	[&quot;xqa&quot;] = {&quot;Karakhanid&quot;},
	[&quot;xqt&quot;] = {&quot;Qatabanian&quot;},
	[&quot;xra&quot;] = {&quot;Krahô&quot;},
	[&quot;xrb&quot;] = {&quot;Eastern Karaboro&quot;},
	[&quot;xrd&quot;] = {&quot;Gundungurra&quot;},
	[&quot;xre&quot;] = {&quot;Kreye&quot;},
	[&quot;xrg&quot;] = {&quot;Minang&quot;},
	[&quot;xri&quot;] = {&quot;Krikati-Timbira&quot;},
	[&quot;xrm&quot;] = {&quot;Armazic&quot;},
	[&quot;xrn&quot;] = {&quot;Arin&quot;},
	[&quot;xrr&quot;] = {&quot;Raetic&quot;},
	[&quot;xrt&quot;] = {&quot;Aranama-Tamique&quot;},
	[&quot;xru&quot;] = {&quot;Marriammu&quot;},
	[&quot;xrw&quot;] = {&quot;Karawa&quot;},
	[&quot;xsa&quot;] = {&quot;Sabaean&quot;},
	[&quot;xsb&quot;] = {&quot;Sambal&quot;},
	[&quot;xsc&quot;] = {&quot;Scythian&quot;},
	[&quot;xsd&quot;] = {&quot;Sidetic&quot;},
	[&quot;xse&quot;] = {&quot;Sempan&quot;},
	[&quot;xsh&quot;] = {&quot;Shamang&quot;},
	[&quot;xsi&quot;] = {&quot;Sio&quot;},
	[&quot;xsj&quot;] = {&quot;Subi&quot;},
	[&quot;xsl&quot;] = {&quot;South Slavey&quot;},
	[&quot;xsm&quot;] = {&quot;Kasem&quot;},
	[&quot;xsn&quot;] = {&quot;Sanga (Nigeria)&quot;},
	[&quot;xso&quot;] = {&quot;Solano&quot;},
	[&quot;xsp&quot;] = {&quot;Silopi&quot;},
	[&quot;xsq&quot;] = {&quot;Makhuwa-Saka&quot;},
	[&quot;xsr&quot;] = {&quot;Sherpa&quot;},
	[&quot;xss&quot;] = {&quot;Assan&quot;},
	[&quot;xsu&quot;] = {&quot;Sanumá&quot;},
	[&quot;xsv&quot;] = {&quot;Sudovian&quot;},
	[&quot;xsy&quot;] = {&quot;Saisiyat&quot;},
	[&quot;xta&quot;] = {&quot;Alcozauca Mixtec&quot;},
	[&quot;xtb&quot;] = {&quot;Chazumba Mixtec&quot;},
	[&quot;xtc&quot;] = {&quot;Katcha-Kadugli-Miri&quot;},
	[&quot;xtd&quot;] = {&quot;Diuxi-Tilantongo Mixtec&quot;},
	[&quot;xte&quot;] = {&quot;Ketengban&quot;},
	[&quot;xtg&quot;] = {&quot;Transalpine Gaulish&quot;},
	[&quot;xth&quot;] = {&quot;Yitha Yitha&quot;},
	[&quot;xti&quot;] = {&quot;Sinicahua Mixtec&quot;},
	[&quot;xtj&quot;] = {&quot;San Juan Teita Mixtec&quot;},
	[&quot;xtl&quot;] = {&quot;Tijaltepec Mixtec&quot;},
	[&quot;xtm&quot;] = {&quot;Magdalena Peñasco Mixtec&quot;},
	[&quot;xtn&quot;] = {&quot;Northern Tlaxiaco Mixtec&quot;},
	[&quot;xto&quot;] = {&quot;Tokharian A&quot;},
	[&quot;xtp&quot;] = {&quot;San Miguel Piedras Mixtec&quot;},
	[&quot;xtq&quot;] = {&quot;Tumshuqese&quot;},
	[&quot;xtr&quot;] = {&quot;Early Tripuri&quot;},
	[&quot;xts&quot;] = {&quot;Sindihui Mixtec&quot;},
	[&quot;xtt&quot;] = {&quot;Tacahua Mixtec&quot;},
	[&quot;xtu&quot;] = {&quot;Cuyamecalco Mixtec&quot;},
	[&quot;xtv&quot;] = {&quot;Thawa&quot;},
	[&quot;xtw&quot;] = {&quot;Tawandê&quot;},
	[&quot;xty&quot;] = {&quot;Yoloxochitl Mixtec&quot;},
	[&quot;xua&quot;] = {&quot;Alu Kurumba&quot;},
	[&quot;xub&quot;] = {&quot;Betta Kurumba&quot;},
	[&quot;xud&quot;] = {&quot;Umiida&quot;},
	[&quot;xug&quot;] = {&quot;Kunigami&quot;},
	[&quot;xuj&quot;] = {&quot;Jennu Kurumba&quot;},
	[&quot;xul&quot;] = {&quot;Нгунавал&quot;, &quot;Нунукул&quot;},
	[&quot;xum&quot;] = {&quot;Umbrian&quot;},
	[&quot;xun&quot;] = {&quot;Unggaranggu&quot;},
	[&quot;xuo&quot;] = {&quot;Kuo&quot;},
	[&quot;xup&quot;] = {&quot;Upper Umpqua&quot;},
	[&quot;xur&quot;] = {&quot;Urartian&quot;},
	[&quot;xut&quot;] = {&quot;Kuthant&quot;},
	[&quot;xuu&quot;] = {&quot;Kxoe&quot;, &quot;Khwedam&quot;},
	[&quot;xve&quot;] = {&quot;Venetic&quot;},
	[&quot;xvi&quot;] = {&quot;Kamviri&quot;},
	[&quot;xvn&quot;] = {&quot;Vandalic&quot;},
	[&quot;xvo&quot;] = {&quot;Volscian&quot;},
	[&quot;xvs&quot;] = {&quot;Vestinian&quot;},
	[&quot;xwa&quot;] = {&quot;Kwaza&quot;},
	[&quot;xwc&quot;] = {&quot;Woccon&quot;},
	[&quot;xwd&quot;] = {&quot;Wadi Wadi&quot;},
	[&quot;xwe&quot;] = {&quot;Xwela Gbe&quot;},
	[&quot;xwg&quot;] = {&quot;Kwegu&quot;},
	[&quot;xwj&quot;] = {&quot;Wajuk&quot;},
	[&quot;xwk&quot;] = {&quot;Wangkumara&quot;},
	[&quot;xwl&quot;] = {&quot;Western Xwla Gbe&quot;},
	[&quot;xwo&quot;] = {&quot;Written Oirat&quot;},
	[&quot;xwr&quot;] = {&quot;Kwerba Mamberamo&quot;},
	[&quot;xwt&quot;] = {&quot;Wotjobaluk&quot;},
	[&quot;xww&quot;] = {&quot;Wemba Wemba&quot;},
	[&quot;xxb&quot;] = {&quot;Boro (Ghana)&quot;},
	[&quot;xxk&quot;] = {&quot;Ke'o&quot;},
	[&quot;xxm&quot;] = {&quot;Minkin&quot;},
	[&quot;xxr&quot;] = {&quot;Koropó&quot;},
	[&quot;xxt&quot;] = {&quot;Tambora&quot;},
	[&quot;xya&quot;] = {&quot;Yaygir&quot;},
	[&quot;xyb&quot;] = {&quot;Yandjibara&quot;},
	[&quot;xyj&quot;] = {&quot;Mayi-Yapi&quot;},
	[&quot;xyk&quot;] = {&quot;Mayi-Kulan&quot;},
	[&quot;xyl&quot;] = {&quot;Yalakalore&quot;},
	[&quot;xyt&quot;] = {&quot;Mayi-Thakurti&quot;},
	[&quot;xyy&quot;] = {&quot;Yorta Yorta&quot;},
	[&quot;xzh&quot;] = {&quot;Zhang-Zhung&quot;},
	[&quot;xzm&quot;] = {&quot;Zemgalian&quot;},
	[&quot;xzp&quot;] = {&quot;Ancient Zapotec&quot;},
	[&quot;yaa&quot;] = {&quot;Yaminahua&quot;},
	[&quot;yab&quot;] = {&quot;Yuhup&quot;},
	[&quot;yac&quot;] = {&quot;Pass Valley Yali&quot;},
	[&quot;yad&quot;] = {&quot;Yagua&quot;},
	[&quot;yae&quot;] = {&quot;Pumé&quot;},
	[&quot;yaf&quot;] = {&quot;Yaka (Democratic Republic of Congo)&quot;},
	[&quot;yag&quot;] = {&quot;Yámana&quot;},
	[&quot;yah&quot;] = {&quot;Yazgulyam&quot;},
	[&quot;yai&quot;] = {&quot;Yagnobi&quot;},
	[&quot;yaj&quot;] = {&quot;Banda-Yangere&quot;},
	[&quot;yak&quot;] = {&quot;Yakama&quot;},
	[&quot;yal&quot;] = {&quot;Yalunka&quot;},
	[&quot;yam&quot;] = {&quot;Yamba&quot;},
	[&quot;yan&quot;] = {&quot;Mayangna&quot;},
	[&quot;yao&quot;] = {&quot;Yao&quot;},
	[&quot;yap&quot;] = {&quot;Yapese&quot;},
	[&quot;yaq&quot;] = {&quot;Yaqui&quot;},
	[&quot;yar&quot;] = {&quot;Yabarana&quot;},
	[&quot;yas&quot;] = {&quot;Nugunu (Cameroon)&quot;},
	[&quot;yat&quot;] = {&quot;Yambeta&quot;},
	[&quot;yau&quot;] = {&quot;Yuwana&quot;},
	[&quot;yav&quot;] = {&quot;Yangben&quot;},
	[&quot;yaw&quot;] = {&quot;Yawalapití&quot;},
	[&quot;yax&quot;] = {&quot;Yauma&quot;},
	[&quot;yay&quot;] = {&quot;Agwagwune&quot;},
	[&quot;yaz&quot;] = {&quot;Lokaa&quot;},
	[&quot;yba&quot;] = {&quot;Yala&quot;},
	[&quot;ybb&quot;] = {&quot;Yemba&quot;},
	[&quot;ybe&quot;] = {&quot;West Yugur&quot;},
	[&quot;ybh&quot;] = {&quot;Yakha&quot;},
	[&quot;ybi&quot;] = {&quot;Yamphu&quot;},
	[&quot;ybj&quot;] = {&quot;Hasha&quot;},
	[&quot;ybk&quot;] = {&quot;Bokha&quot;},
	[&quot;ybl&quot;] = {&quot;Yukuben&quot;},
	[&quot;ybm&quot;] = {&quot;Yaben&quot;},
	[&quot;ybn&quot;] = {&quot;Yabaâna&quot;},
	[&quot;ybo&quot;] = {&quot;Yabong&quot;},
	[&quot;ybx&quot;] = {&quot;Yawiyo&quot;},
	[&quot;yby&quot;] = {&quot;Yaweyuha&quot;},
	[&quot;ych&quot;] = {&quot;Chesu&quot;},
	[&quot;ycl&quot;] = {&quot;Lolopo&quot;},
	[&quot;ycn&quot;] = {&quot;Yucuna&quot;},
	[&quot;ycp&quot;] = {&quot;Chepya&quot;},
	[&quot;yda&quot;] = {&quot;Yanda&quot;},
	[&quot;ydd&quot;] = {&quot;Eastern Yiddish&quot;},
	[&quot;yde&quot;] = {&quot;Yangum Dey&quot;},
	[&quot;ydg&quot;] = {&quot;Yidgha&quot;},
	[&quot;ydk&quot;] = {&quot;Yoidik&quot;},
	[&quot;yea&quot;] = {&quot;Ravula&quot;},
	[&quot;yec&quot;] = {&quot;Yeniche&quot;},
	[&quot;yee&quot;] = {&quot;Yimas&quot;},
	[&quot;yei&quot;] = {&quot;Yeni&quot;},
	[&quot;yej&quot;] = {&quot;Yevanic&quot;},
	[&quot;yel&quot;] = {&quot;Yela&quot;},
	[&quot;yer&quot;] = {&quot;Tarok&quot;},
	[&quot;yes&quot;] = {&quot;Nyankpa&quot;},
	[&quot;yet&quot;] = {&quot;Yetfa&quot;},
	[&quot;yeu&quot;] = {&quot;Yerukula&quot;},
	[&quot;yev&quot;] = {&quot;Yapunda&quot;},
	[&quot;yey&quot;] = {&quot;Yeyi&quot;},
	[&quot;yga&quot;] = {&quot;Malyangapa&quot;},
	[&quot;ygi&quot;] = {&quot;Yiningayi&quot;},
	[&quot;ygl&quot;] = {&quot;Yangum Gel&quot;},
	[&quot;ygm&quot;] = {&quot;Yagomi&quot;},
	[&quot;ygp&quot;] = {&quot;Gepo&quot;},
	[&quot;ygr&quot;] = {&quot;Yagaria&quot;},
	[&quot;ygs&quot;] = {&quot;Yolŋu Sign Language&quot;},
	[&quot;ygu&quot;] = {&quot;Yugul&quot;},
	[&quot;ygw&quot;] = {&quot;Yagwoia&quot;},
	[&quot;yha&quot;] = {&quot;Baha Buyang&quot;},
	[&quot;yhd&quot;] = {&quot;Judeo-Iraqi Arabic&quot;},
	[&quot;yhl&quot;] = {&quot;Hlepho Phowa&quot;},
	[&quot;yhs&quot;] = {&quot;Yan-nhaŋu Sign Language&quot;},
	[&quot;yia&quot;] = {&quot;Yinggarda&quot;},
	[&quot;yif&quot;] = {&quot;Ache&quot;},
	[&quot;yig&quot;] = {&quot;Wusa Nasu&quot;},
	[&quot;yih&quot;] = {&quot;Western Yiddish&quot;},
	[&quot;yii&quot;] = {&quot;Yidiny&quot;},
	[&quot;yij&quot;] = {&quot;Yindjibarndi&quot;},
	[&quot;yik&quot;] = {&quot;Dongshanba Lalo&quot;},
	[&quot;yil&quot;] = {&quot;Yindjilandji&quot;},
	[&quot;yim&quot;] = {&quot;Yimchungru Naga&quot;},
	[&quot;yin&quot;] = {&quot;Riang Lai&quot;, &quot;Yinchia&quot;},
	[&quot;yip&quot;] = {&quot;Pholo&quot;},
	[&quot;yiq&quot;] = {&quot;Miqie&quot;},
	[&quot;yir&quot;] = {&quot;North Awyu&quot;},
	[&quot;yis&quot;] = {&quot;Yis&quot;},
	[&quot;yit&quot;] = {&quot;Eastern Lalu&quot;},
	[&quot;yiu&quot;] = {&quot;Awu&quot;},
	[&quot;yiv&quot;] = {&quot;Northern Nisu&quot;},
	[&quot;yix&quot;] = {&quot;Axi Yi&quot;},
	[&quot;yiz&quot;] = {&quot;Azhe&quot;},
	[&quot;yka&quot;] = {&quot;Yakan&quot;},
	[&quot;ykg&quot;] = {&quot;Northern Yukaghir&quot;},
	[&quot;yki&quot;] = {&quot;Yoke&quot;},
	[&quot;ykk&quot;] = {&quot;Yakaikeke&quot;},
	[&quot;ykl&quot;] = {&quot;Khlula&quot;},
	[&quot;ykm&quot;] = {&quot;Kap&quot;},
	[&quot;ykn&quot;] = {&quot;Kua-nsi&quot;},
	[&quot;yko&quot;] = {&quot;Yasa&quot;},
	[&quot;ykr&quot;] = {&quot;Yekora&quot;},
	[&quot;ykt&quot;] = {&quot;Kathu&quot;},
	[&quot;yku&quot;] = {&quot;Kuamasi&quot;},
	[&quot;yky&quot;] = {&quot;Yakoma&quot;},
	[&quot;yla&quot;] = {&quot;Yaul&quot;},
	[&quot;ylb&quot;] = {&quot;Yaleba&quot;},
	[&quot;yle&quot;] = {&quot;Yele&quot;},
	[&quot;ylg&quot;] = {&quot;Yelogu&quot;},
	[&quot;yli&quot;] = {&quot;Angguruk Yali&quot;},
	[&quot;yll&quot;] = {&quot;Yil&quot;},
	[&quot;ylm&quot;] = {&quot;Limi&quot;},
	[&quot;yln&quot;] = {&quot;Langnian Buyang&quot;},
	[&quot;ylo&quot;] = {&quot;Naluo Yi&quot;},
	[&quot;ylr&quot;] = {&quot;Yalarnnga&quot;},
	[&quot;ylu&quot;] = {&quot;Aribwaung&quot;},
	[&quot;yly&quot;] = {&quot;Nyâlayu&quot;, &quot;Nyelâyu&quot;},
	[&quot;ymb&quot;] = {&quot;Yambes&quot;},
	[&quot;ymc&quot;] = {&quot;Southern Muji&quot;},
	[&quot;ymd&quot;] = {&quot;Muda&quot;},
	[&quot;yme&quot;] = {&quot;Yameo&quot;},
	[&quot;ymg&quot;] = {&quot;Yamongeri&quot;},
	[&quot;ymh&quot;] = {&quot;Mili&quot;},
	[&quot;ymi&quot;] = {&quot;Moji&quot;},
	[&quot;ymk&quot;] = {&quot;Makwe&quot;},
	[&quot;yml&quot;] = {&quot;Iamalele&quot;},
	[&quot;ymm&quot;] = {&quot;Maay&quot;},
	[&quot;ymn&quot;] = {&quot;Yamna&quot;, &quot;Sunum&quot;},
	[&quot;ymo&quot;] = {&quot;Yangum Mon&quot;},
	[&quot;ymp&quot;] = {&quot;Yamap&quot;},
	[&quot;ymq&quot;] = {&quot;Qila Muji&quot;},
	[&quot;ymr&quot;] = {&quot;Malasar&quot;},
	[&quot;yms&quot;] = {&quot;Mysian&quot;},
	[&quot;ymx&quot;] = {&quot;Northern Muji&quot;},
	[&quot;ymz&quot;] = {&quot;Muzi&quot;},
	[&quot;yna&quot;] = {&quot;Aluo&quot;},
	[&quot;ynd&quot;] = {&quot;Yandruwandha&quot;},
	[&quot;yne&quot;] = {&quot;Lang'e&quot;},
	[&quot;yng&quot;] = {&quot;Yango&quot;},
	[&quot;ynk&quot;] = {&quot;Naukan Yupik&quot;},
	[&quot;ynl&quot;] = {&quot;Yangulam&quot;},
	[&quot;ynn&quot;] = {&quot;Yana&quot;},
	[&quot;yno&quot;] = {&quot;Yong&quot;},
	[&quot;ynq&quot;] = {&quot;Yendang&quot;},
	[&quot;yns&quot;] = {&quot;Yansi&quot;},
	[&quot;ynu&quot;] = {&quot;Yahuna&quot;},
	[&quot;yob&quot;] = {&quot;Yoba&quot;},
	[&quot;yog&quot;] = {&quot;Yogad&quot;},
	[&quot;yoi&quot;] = {&quot;Yonaguni&quot;},
	[&quot;yok&quot;] = {&quot;Yokuts&quot;},
	[&quot;yol&quot;] = {&quot;Yola&quot;},
	[&quot;yom&quot;] = {&quot;Yombe&quot;},
	[&quot;yon&quot;] = {&quot;Yongkom&quot;},
	[&quot;yot&quot;] = {&quot;Yotti&quot;},
	[&quot;yox&quot;] = {&quot;Yoron&quot;},
	[&quot;yoy&quot;] = {&quot;Yoy&quot;},
	[&quot;ypa&quot;] = {&quot;Phala&quot;},
	[&quot;ypb&quot;] = {&quot;Labo Phowa&quot;},
	[&quot;ypg&quot;] = {&quot;Phola&quot;},
	[&quot;yph&quot;] = {&quot;Phupha&quot;},
	[&quot;ypk&quot;] = {&quot;Yupik languages&quot;},
	[&quot;ypm&quot;] = {&quot;Phuma&quot;},
	[&quot;ypn&quot;] = {&quot;Ani Phowa&quot;},
	[&quot;ypo&quot;] = {&quot;Alo Phola&quot;},
	[&quot;ypp&quot;] = {&quot;Phupa&quot;},
	[&quot;ypz&quot;] = {&quot;Phuza&quot;},
	[&quot;yra&quot;] = {&quot;Yerakai&quot;},
	[&quot;yrb&quot;] = {&quot;Yareba&quot;},
	[&quot;yre&quot;] = {&quot;Yaouré&quot;},
	[&quot;yrk&quot;] = {&quot;Ненец&quot;},
	[&quot;yrl&quot;] = {&quot;Nhengatu&quot;},
	[&quot;yrm&quot;] = {&quot;Yirrk-Mel&quot;},
	[&quot;yrn&quot;] = {&quot;Yerong&quot;},
	[&quot;yro&quot;] = {&quot;Yaroamë&quot;},
	[&quot;yrs&quot;] = {&quot;Yarsun&quot;},
	[&quot;yrw&quot;] = {&quot;Yarawata&quot;},
	[&quot;yry&quot;] = {&quot;Yarluyandi&quot;},
	[&quot;ysc&quot;] = {&quot;Yassic&quot;},
	[&quot;ysd&quot;] = {&quot;Samatao&quot;},
	[&quot;ysg&quot;] = {&quot;Sonaga&quot;},
	[&quot;ysl&quot;] = {&quot;Yugoslavian Sign Language&quot;},
	[&quot;ysm&quot;] = {&quot;Myanmar Sign Language&quot;},
	[&quot;ysn&quot;] = {&quot;Sani&quot;},
	[&quot;yso&quot;] = {&quot;Nisi (China)&quot;},
	[&quot;ysp&quot;] = {&quot;Southern Lolopo&quot;},
	[&quot;ysr&quot;] = {&quot;Sirenik Yupik&quot;},
	[&quot;yss&quot;] = {&quot;Yessan-Mayo&quot;},
	[&quot;ysy&quot;] = {&quot;Sanie&quot;},
	[&quot;yta&quot;] = {&quot;Talu&quot;},
	[&quot;ytl&quot;] = {&quot;Tanglang&quot;},
	[&quot;ytp&quot;] = {&quot;Thopho&quot;},
	[&quot;ytw&quot;] = {&quot;Yout Wam&quot;},
	[&quot;yty&quot;] = {&quot;Yatay&quot;},
	[&quot;yua&quot;] = {&quot;Юкатек&quot;, &quot;Юкатек Маяа&quot;},
	[&quot;yub&quot;] = {&quot;Yugambal&quot;},
	[&quot;yuc&quot;] = {&quot;Yuchi&quot;},
	[&quot;yud&quot;] = {&quot;Judeo-Tripolitanian Arabic&quot;},
	[&quot;yue&quot;] = {&quot;Yue Chinese&quot;, &quot;Cantonese&quot;},
	[&quot;yuf&quot;] = {&quot;Havasupai-Walapai-Yavapai&quot;},
	[&quot;yug&quot;] = {&quot;Yug&quot;},
	[&quot;yui&quot;] = {&quot;Yurutí&quot;},
	[&quot;yuj&quot;] = {&quot;Karkar-Yuri&quot;},
	[&quot;yuk&quot;] = {&quot;Yuki&quot;},
	[&quot;yul&quot;] = {&quot;Yulu&quot;},
	[&quot;yum&quot;] = {&quot;Quechan&quot;},
	[&quot;yun&quot;] = {&quot;Bena (Nigeria)&quot;},
	[&quot;yup&quot;] = {&quot;Yukpa&quot;},
	[&quot;yuq&quot;] = {&quot;Yuqui&quot;},
	[&quot;yur&quot;] = {&quot;Yurok&quot;},
	[&quot;yut&quot;] = {&quot;Yopno&quot;},
	[&quot;yuw&quot;] = {&quot;Yau (Morobe Province)&quot;},
	[&quot;yux&quot;] = {&quot;Southern Yukaghir&quot;},
	[&quot;yuy&quot;] = {&quot;East Yugur&quot;},
	[&quot;yuz&quot;] = {&quot;Yuracare&quot;},
	[&quot;yva&quot;] = {&quot;Yawa&quot;},
	[&quot;yvt&quot;] = {&quot;Yavitero&quot;},
	[&quot;ywa&quot;] = {&quot;Kalou&quot;},
	[&quot;ywg&quot;] = {&quot;Yinhawangka&quot;},
	[&quot;ywl&quot;] = {&quot;Western Lalu&quot;},
	[&quot;ywn&quot;] = {&quot;Yawanawa&quot;},
	[&quot;ywq&quot;] = {&quot;Wuding-Luquan Yi&quot;},
	[&quot;ywr&quot;] = {&quot;Yawuru&quot;},
	[&quot;ywt&quot;] = {&quot;Xishanba Lalo&quot;, &quot;Central Lalo&quot;},
	[&quot;ywu&quot;] = {&quot;Wumeng Nasu&quot;},
	[&quot;yww&quot;] = {&quot;Yawarawarga&quot;},
	[&quot;yxa&quot;] = {&quot;Mayawali&quot;},
	[&quot;yxg&quot;] = {&quot;Yagara&quot;},
	[&quot;yxl&quot;] = {&quot;Yardliyawarra&quot;},
	[&quot;yxm&quot;] = {&quot;Yinwum&quot;},
	[&quot;yxu&quot;] = {&quot;Yuyu&quot;},
	[&quot;yxy&quot;] = {&quot;Yabula Yabula&quot;},
	[&quot;yyr&quot;] = {&quot;Yir Yoront&quot;},
	[&quot;yyu&quot;] = {&quot;Yau (Sandaun Province)&quot;},
	[&quot;yyz&quot;] = {&quot;Ayizi&quot;},
	[&quot;yzg&quot;] = {&quot;E'ma Buyang&quot;},
	[&quot;yzk&quot;] = {&quot;Zokhuo&quot;},
	[&quot;zaa&quot;] = {&quot;Sierra de Juárez Zapotec&quot;},
	[&quot;zab&quot;] = {&quot;Western Tlacolula Valley Zapotec&quot;, &quot;San Juan Guelavía Zapotec&quot;},
	[&quot;zac&quot;] = {&quot;Ocotlán Zapotec&quot;},
	[&quot;zad&quot;] = {&quot;Cajonos Zapotec&quot;},
	[&quot;zae&quot;] = {&quot;Yareni Zapotec&quot;},
	[&quot;zaf&quot;] = {&quot;Ayoquesco Zapotec&quot;},
	[&quot;zag&quot;] = {&quot;Zaghawa&quot;},
	[&quot;zah&quot;] = {&quot;Zangwal&quot;},
	[&quot;zai&quot;] = {&quot;Isthmus Zapotec&quot;},
	[&quot;zaj&quot;] = {&quot;Zaramo&quot;},
	[&quot;zak&quot;] = {&quot;Zanaki&quot;},
	[&quot;zal&quot;] = {&quot;Zauzou&quot;},
	[&quot;zam&quot;] = {&quot;Miahuatlán Zapotec&quot;},
	[&quot;zao&quot;] = {&quot;Ozolotepec Zapotec&quot;},
	[&quot;zap&quot;] = {&quot;Zapotec&quot;},
	[&quot;zaq&quot;] = {&quot;Aloápam Zapotec&quot;},
	[&quot;zar&quot;] = {&quot;Rincón Zapotec&quot;},
	[&quot;zas&quot;] = {&quot;Santo Domingo Albarradas Zapotec&quot;},
	[&quot;zat&quot;] = {&quot;Tabaa Zapotec&quot;},
	[&quot;zau&quot;] = {&quot;Zangskari&quot;},
	[&quot;zav&quot;] = {&quot;Yatzachi Zapotec&quot;},
	[&quot;zaw&quot;] = {&quot;Mitla Zapotec&quot;},
	[&quot;zax&quot;] = {&quot;Xadani Zapotec&quot;},
	[&quot;zay&quot;] = {&quot;Zayse-Zergulla&quot;, &quot;Zaysete&quot;},
	[&quot;zaz&quot;] = {&quot;Zari&quot;},
	[&quot;zba&quot;] = {&quot;Balaibalan&quot;},
	[&quot;zbc&quot;] = {&quot;Central Berawan&quot;},
	[&quot;zbe&quot;] = {&quot;East Berawan&quot;},
	[&quot;zbl&quot;] = {&quot;Blissymbols&quot;, &quot;Bliss&quot;, &quot;Blissymbolics&quot;},
	[&quot;zbt&quot;] = {&quot;Batui&quot;},
	[&quot;zbu&quot;] = {&quot;Bu (Bauchi State)&quot;},
	[&quot;zbw&quot;] = {&quot;West Berawan&quot;},
	[&quot;zca&quot;] = {&quot;Coatecas Altas Zapotec&quot;},
	[&quot;zch&quot;] = {&quot;Central Hongshuihe Zhuang&quot;},
	[&quot;zdj&quot;] = {&quot;Комор&quot;},
	[&quot;zea&quot;] = {&quot;Zeeuws&quot;},
	[&quot;zeg&quot;] = {&quot;Zenag&quot;},
	[&quot;zeh&quot;] = {&quot;Eastern Hongshuihe Zhuang&quot;},
	[&quot;zen&quot;] = {&quot;Zenaga&quot;},
	[&quot;zga&quot;] = {&quot;Kinga&quot;},
	[&quot;zgb&quot;] = {&quot;Guibei Zhuang&quot;},
	[&quot;zgh&quot;] = {&quot;Стандарт Мароккогийн Бербер&quot;},
	[&quot;zgm&quot;] = {&quot;Minz Zhuang&quot;},
	[&quot;zgn&quot;] = {&quot;Guibian Zhuang&quot;},
	[&quot;zgr&quot;] = {&quot;Magori&quot;},
	[&quot;zhb&quot;] = {&quot;Zhaba&quot;},
	[&quot;zhd&quot;] = {&quot;Dai Zhuang&quot;},
	[&quot;zhi&quot;] = {&quot;Zhire&quot;},
	[&quot;zhn&quot;] = {&quot;Nong Zhuang&quot;},
	[&quot;zhw&quot;] = {&quot;Zhoa&quot;},
	[&quot;zhx&quot;] = {&quot;Chinese (family)&quot;},
	[&quot;zia&quot;] = {&quot;Zia&quot;},
	[&quot;zib&quot;] = {&quot;Zimbabwe Sign Language&quot;},
	[&quot;zik&quot;] = {&quot;Zimakani&quot;},
	[&quot;zil&quot;] = {&quot;Zialo&quot;},
	[&quot;zim&quot;] = {&quot;Mesme&quot;},
	[&quot;zin&quot;] = {&quot;Zinza&quot;},
	[&quot;ziw&quot;] = {&quot;Zigula&quot;},
	[&quot;ziz&quot;] = {&quot;Zizilivakan&quot;},
	[&quot;zka&quot;] = {&quot;Kaimbulawa&quot;},
	[&quot;zkb&quot;] = {&quot;Koibal&quot;},
	[&quot;zkd&quot;] = {&quot;Kadu&quot;},
	[&quot;zkg&quot;] = {&quot;Koguryo&quot;},
	[&quot;zkh&quot;] = {&quot;Khorezmian&quot;},
	[&quot;zkk&quot;] = {&quot;Karankawa&quot;},
	[&quot;zkn&quot;] = {&quot;Kanan&quot;},
	[&quot;zko&quot;] = {&quot;Kott&quot;},
	[&quot;zkp&quot;] = {&quot;São Paulo Kaingáng&quot;},
	[&quot;zkr&quot;] = {&quot;Zakhring&quot;},
	[&quot;zkt&quot;] = {&quot;Kitan&quot;},
	[&quot;zku&quot;] = {&quot;Kaurna&quot;},
	[&quot;zkv&quot;] = {&quot;Krevinian&quot;},
	[&quot;zkz&quot;] = {&quot;Khazar&quot;},
	[&quot;zla&quot;] = {&quot;Zula&quot;},
	[&quot;zle&quot;] = {&quot;Зүүн Слав хэлнүүд&quot;},
	[&quot;zlj&quot;] = {&quot;Liujiang Zhuang&quot;},
	[&quot;zlm&quot;] = {&quot;Malay (individual language)&quot;},
	[&quot;zln&quot;] = {&quot;Lianshan Zhuang&quot;},
	[&quot;zlq&quot;] = {&quot;Liuqian Zhuang&quot;},
	[&quot;zls&quot;] = {&quot;South Slavic languages&quot;},
	[&quot;zlw&quot;] = {&quot;West Slavic languages&quot;},
	[&quot;zma&quot;] = {&quot;Manda (Australia)&quot;},
	[&quot;zmb&quot;] = {&quot;Zimba&quot;},
	[&quot;zmc&quot;] = {&quot;Margany&quot;},
	[&quot;zmd&quot;] = {&quot;Maridan&quot;},
	[&quot;zme&quot;] = {&quot;Mangerr&quot;},
	[&quot;zmf&quot;] = {&quot;Mfinu&quot;},
	[&quot;zmg&quot;] = {&quot;Marti Ke&quot;},
	[&quot;zmh&quot;] = {&quot;Makolkol&quot;},
	[&quot;zmi&quot;] = {&quot;Negeri Sembilan Malay&quot;},
	[&quot;zmj&quot;] = {&quot;Maridjabin&quot;},
	[&quot;zmk&quot;] = {&quot;Mandandanyi&quot;},
	[&quot;zml&quot;] = {&quot;Matngala&quot;},
	[&quot;zmm&quot;] = {&quot;Marimanindji&quot;, &quot;Marramaninyshi&quot;},
	[&quot;zmn&quot;] = {&quot;Mbangwe&quot;},
	[&quot;zmo&quot;] = {&quot;Molo&quot;},
	[&quot;zmp&quot;] = {&quot;Mpuono&quot;},
	[&quot;zmq&quot;] = {&quot;Mituku&quot;},
	[&quot;zmr&quot;] = {&quot;Maranunggu&quot;},
	[&quot;zms&quot;] = {&quot;Mbesa&quot;},
	[&quot;zmt&quot;] = {&quot;Maringarr&quot;},
	[&quot;zmu&quot;] = {&quot;Muruwari&quot;},
	[&quot;zmv&quot;] = {&quot;Mbariman-Gudhinma&quot;},
	[&quot;zmw&quot;] = {&quot;Mbo (Democratic Republic of Congo)&quot;},
	[&quot;zmx&quot;] = {&quot;Bomitaba&quot;},
	[&quot;zmy&quot;] = {&quot;Mariyedi&quot;},
	[&quot;zmz&quot;] = {&quot;Mbandja&quot;},
	[&quot;zna&quot;] = {&quot;Zan Gula&quot;},
	[&quot;znd&quot;] = {&quot;Zande languages&quot;},
	[&quot;zne&quot;] = {&quot;Zande (individual language)&quot;},
	[&quot;zng&quot;] = {&quot;Mang&quot;},
	[&quot;znk&quot;] = {&quot;Manangkari&quot;},
	[&quot;zns&quot;] = {&quot;Mangas&quot;},
	[&quot;zoc&quot;] = {&quot;Copainalá Zoque&quot;},
	[&quot;zoh&quot;] = {&quot;Chimalapa Zoque&quot;},
	[&quot;zom&quot;] = {&quot;Zou&quot;},
	[&quot;zoo&quot;] = {&quot;Asunción Mixtepec Zapotec&quot;},
	[&quot;zoq&quot;] = {&quot;Tabasco Zoque&quot;},
	[&quot;zor&quot;] = {&quot;Rayón Zoque&quot;},
	[&quot;zos&quot;] = {&quot;Francisco León Zoque&quot;},
	[&quot;zpa&quot;] = {&quot;Lachiguiri Zapotec&quot;},
	[&quot;zpb&quot;] = {&quot;Yautepec Zapotec&quot;},
	[&quot;zpc&quot;] = {&quot;Choapan Zapotec&quot;},
	[&quot;zpd&quot;] = {&quot;Southeastern Ixtlán Zapotec&quot;},
	[&quot;zpe&quot;] = {&quot;Petapa Zapotec&quot;},
	[&quot;zpf&quot;] = {&quot;San Pedro Quiatoni Zapotec&quot;},
	[&quot;zpg&quot;] = {&quot;Guevea De Humboldt Zapotec&quot;},
	[&quot;zph&quot;] = {&quot;Totomachapan Zapotec&quot;},
	[&quot;zpi&quot;] = {&quot;Santa María Quiegolani Zapotec&quot;},
	[&quot;zpj&quot;] = {&quot;Quiavicuzas Zapotec&quot;},
	[&quot;zpk&quot;] = {&quot;Tlacolulita Zapotec&quot;},
	[&quot;zpl&quot;] = {&quot;Lachixío Zapotec&quot;},
	[&quot;zpm&quot;] = {&quot;Mixtepec Zapotec&quot;},
	[&quot;zpn&quot;] = {&quot;Santa Inés Yatzechi Zapotec&quot;},
	[&quot;zpo&quot;] = {&quot;Amatlán Zapotec&quot;},
	[&quot;zpp&quot;] = {&quot;El Alto Zapotec&quot;},
	[&quot;zpq&quot;] = {&quot;Zoogocho Zapotec&quot;},
	[&quot;zpr&quot;] = {&quot;Santiago Xanica Zapotec&quot;},
	[&quot;zps&quot;] = {&quot;Coatlán Zapotec&quot;},
	[&quot;zpt&quot;] = {&quot;San Vicente Coatlán Zapotec&quot;},
	[&quot;zpu&quot;] = {&quot;Yalálag Zapotec&quot;},
	[&quot;zpv&quot;] = {&quot;Chichicapan Zapotec&quot;},
	[&quot;zpw&quot;] = {&quot;Zaniza Zapotec&quot;},
	[&quot;zpx&quot;] = {&quot;San Baltazar Loxicha Zapotec&quot;},
	[&quot;zpy&quot;] = {&quot;Mazaltepec Zapotec&quot;},
	[&quot;zpz&quot;] = {&quot;Texmelucan Zapotec&quot;},
	[&quot;zqe&quot;] = {&quot;Qiubei Zhuang&quot;},
	[&quot;zra&quot;] = {&quot;Kara (Korea)&quot;},
	[&quot;zrg&quot;] = {&quot;Mirgan&quot;},
	[&quot;zrn&quot;] = {&quot;Zerenkel&quot;},
	[&quot;zro&quot;] = {&quot;Záparo&quot;},
	[&quot;zrp&quot;] = {&quot;Zarphatic&quot;},
	[&quot;zrs&quot;] = {&quot;Mairasi&quot;},
	[&quot;zsa&quot;] = {&quot;Sarasira&quot;},
	[&quot;zsk&quot;] = {&quot;Kaskean&quot;},
	[&quot;zsl&quot;] = {&quot;Zambian Sign Language&quot;},
	[&quot;zsm&quot;] = {&quot;Standard Malay&quot;},
	[&quot;zsr&quot;] = {&quot;Southern Rincon Zapotec&quot;},
	[&quot;zsu&quot;] = {&quot;Sukurum&quot;},
	[&quot;zte&quot;] = {&quot;Elotepec Zapotec&quot;},
	[&quot;ztg&quot;] = {&quot;Xanaguía Zapotec&quot;},
	[&quot;ztl&quot;] = {&quot;Lapaguía-Guivini Zapotec&quot;},
	[&quot;ztm&quot;] = {&quot;San Agustín Mixtepec Zapotec&quot;},
	[&quot;ztn&quot;] = {&quot;Santa Catarina Albarradas Zapotec&quot;},
	[&quot;ztp&quot;] = {&quot;Loxicha Zapotec&quot;},
	[&quot;ztq&quot;] = {&quot;Quioquitani-Quierí Zapotec&quot;},
	[&quot;zts&quot;] = {&quot;Tilquiapan Zapotec&quot;},
	[&quot;ztt&quot;] = {&quot;Tejalapan Zapotec&quot;},
	[&quot;ztu&quot;] = {&quot;Güilá Zapotec&quot;},
	[&quot;ztx&quot;] = {&quot;Zaachila Zapotec&quot;},
	[&quot;zty&quot;] = {&quot;Yatee Zapotec&quot;},
	[&quot;zua&quot;] = {&quot;Zeem&quot;},
	[&quot;zuh&quot;] = {&quot;Tokano&quot;},
	[&quot;zum&quot;] = {&quot;Kumzari&quot;},
	[&quot;zun&quot;] = {&quot;Zuni&quot;},
	[&quot;zuy&quot;] = {&quot;Zumaya&quot;},
	[&quot;zwa&quot;] = {&quot;Zay&quot;},
	[&quot;zxx&quot;] = {&quot;No linguistic content&quot;, &quot;Not applicable&quot;},
	[&quot;zyb&quot;] = {&quot;Yongbei Zhuang&quot;},
	[&quot;zyg&quot;] = {&quot;Yang Zhuang&quot;},
	[&quot;zyj&quot;] = {&quot;Youjiang Zhuang&quot;},
	[&quot;zyn&quot;] = {&quot;Yongnan Zhuang&quot;},
	[&quot;zyp&quot;] = {&quot;Zyphe Chin&quot;},
	[&quot;zza&quot;] = {&quot;Zaza&quot;, &quot;Dimili&quot;, &quot;Dimli (macrolanguage)&quot;, &quot;Kirdki&quot;, &quot;Kirmanjki (macrolanguage)&quot;, &quot;Zazaki&quot;},
	[&quot;zzj&quot;] = {&quot;Zuojiang Zhuang&quot;}
	}

local deprecated = {
	[&quot;in&quot;] = {&quot;Indonesian&quot;},
	[&quot;iw&quot;] = {&quot;Еврей&quot;},
	[&quot;ji&quot;] = {&quot;Yiddish&quot;},
	[&quot;jw&quot;] = {&quot;Javanese&quot;},
	[&quot;mo&quot;] = {&quot;Moldavian&quot;, &quot;Moldovan&quot;},
	[&quot;aam&quot;] = {&quot;Aramanik&quot;},
	[&quot;adp&quot;] = {&quot;Adap&quot;},
	[&quot;agp&quot;] = {&quot;Paranan&quot;},
	[&quot;ais&quot;] = {&quot;Nataoran Amis&quot;},
	[&quot;aoh&quot;] = {&quot;Arma&quot;},
	[&quot;asd&quot;] = {&quot;Asas&quot;},
	[&quot;aue&quot;] = {&quot;ǂKxʼauǁʼein&quot;},
	[&quot;ayx&quot;] = {&quot;Ayi (China)&quot;},
	[&quot;ayy&quot;] = {&quot;Tayabas Ayta&quot;},
	[&quot;baz&quot;] = {&quot;Tunen&quot;},
	[&quot;bbz&quot;] = {&quot;Babalia Creole Arabic&quot;},
	[&quot;bgm&quot;] = {&quot;Baga Mboteni&quot;},
	[&quot;bhk&quot;] = {&quot;Albay Bicolano&quot;},
	[&quot;bic&quot;] = {&quot;Bikaru&quot;},
	[&quot;bij&quot;] = {&quot;Vaghat-Ya-Bijim-Legeri&quot;},
	[&quot;bjd&quot;] = {&quot;Bandjigali&quot;},
	[&quot;bjq&quot;] = {&quot;Southern Betsimisaraka Malagasy&quot;},
	[&quot;bkb&quot;] = {&quot;Finallig&quot;},
	[&quot;blg&quot;] = {&quot;Balau&quot;},
	[&quot;bmy&quot;] = {&quot;Bemba (Democratic Republic of Congo)&quot;},
	[&quot;bpb&quot;] = {&quot;Barbacoas&quot;},
	[&quot;btb&quot;] = {&quot;Beti (Cameroon)&quot;},
	[&quot;btl&quot;] = {&quot;Bhatola&quot;},
	[&quot;bxx&quot;] = {&quot;Borna (Democratic Republic of Congo)&quot;},
	[&quot;byy&quot;] = {&quot;Buya&quot;},
	[&quot;cbe&quot;] = {&quot;Chipiajes&quot;},
	[&quot;cbh&quot;] = {&quot;Cagua&quot;},
	[&quot;cca&quot;] = {&quot;Cauca&quot;},
	[&quot;ccq&quot;] = {&quot;Chaungtha&quot;},
	[&quot;cdg&quot;] = {&quot;Chamari&quot;},
	[&quot;cjr&quot;] = {&quot;Chorotega&quot;},
	[&quot;cka&quot;] = {&quot;Khumi Awa Chin&quot;},
	[&quot;cmk&quot;] = {&quot;Chimakum&quot;},
	[&quot;coy&quot;] = {&quot;Coyaima&quot;},
	[&quot;cqu&quot;] = {&quot;Chilean Quechua&quot;},
	[&quot;cum&quot;] = {&quot;Cumeral&quot;},
	[&quot;daf&quot;] = {&quot;Dan&quot;},
	[&quot;dap&quot;] = {&quot;Nisi (India)&quot;},
	[&quot;dgu&quot;] = {&quot;Degaru&quot;},
	[&quot;dha&quot;] = {&quot;Dhanwar (India)&quot;},
	[&quot;dit&quot;] = {&quot;Dirari&quot;},
	[&quot;djl&quot;] = {&quot;Djiwarli&quot;},
	[&quot;dkl&quot;] = {&quot;Kolum So Dogon&quot;},
	[&quot;drh&quot;] = {&quot;Darkhat&quot;},
	[&quot;drr&quot;] = {&quot;Dororo&quot;},
	[&quot;drw&quot;] = {&quot;Darwazi&quot;},
	[&quot;dud&quot;] = {&quot;Hun-Saare&quot;},
	[&quot;duj&quot;] = {&quot;Dhuwal&quot;},
	[&quot;dwl&quot;] = {&quot;Walo Kumbe Dogon&quot;},
	[&quot;dzd&quot;] = {&quot;Daza&quot;},
	[&quot;ekc&quot;] = {&quot;Eastern Karnic&quot;},
	[&quot;elp&quot;] = {&quot;Elpaputih&quot;},
	[&quot;emo&quot;] = {&quot;Emok&quot;},
	[&quot;gav&quot;] = {&quot;Gabutamon&quot;},
	[&quot;gbc&quot;] = {&quot;Garawa&quot;},
	[&quot;gfx&quot;] = {&quot;Mangetti Dune ǃXung&quot;},
	[&quot;ggn&quot;] = {&quot;Eastern Gurung&quot;},
	[&quot;ggo&quot;] = {&quot;Southern Gondi&quot;},
	[&quot;ggr&quot;] = {&quot;Aghu Tharnggalu&quot;},
	[&quot;gio&quot;] = {&quot;Gelao&quot;},
	[&quot;gji&quot;] = {&quot;Geji&quot;},
	[&quot;gli&quot;] = {&quot;Guliguli&quot;},
	[&quot;gti&quot;] = {&quot;Gbati-ri&quot;},
	[&quot;guv&quot;] = {&quot;Gey&quot;},
	[&quot;hrr&quot;] = {&quot;Horuru&quot;},
	[&quot;iap&quot;] = {&quot;Iapama&quot;},
	[&quot;ibi&quot;] = {&quot;Ibilo&quot;},
	[&quot;ill&quot;] = {&quot;Iranun&quot;},
	[&quot;ilw&quot;] = {&quot;Talur&quot;},
	[&quot;ime&quot;] = {&quot;Imeraguen&quot;},
	[&quot;izi&quot;] = {&quot;Izi-Ezaa-Ikwo-Mgbo&quot;},
	[&quot;jar&quot;] = {&quot;Jarawa (Nigeria)&quot;},
	[&quot;jeg&quot;] = {&quot;Jeng&quot;},
	[&quot;kbf&quot;] = {&quot;Kakauhua&quot;},
	[&quot;kdv&quot;] = {&quot;Kado&quot;},
	[&quot;kgc&quot;] = {&quot;Kasseng&quot;},
	[&quot;kgd&quot;] = {&quot;Kataang&quot;},
	[&quot;kgh&quot;] = {&quot;Upper Tanudan Kalinga&quot;},
	[&quot;kjf&quot;] = {&quot;Khalaj [Indo-Iranian]&quot;},
	[&quot;koj&quot;] = {&quot;Sara Dunjo&quot;},
	[&quot;kox&quot;] = {&quot;Coxima&quot;},
	[&quot;kpp&quot;] = {&quot;Paku Karen&quot;},
	[&quot;krm&quot;] = {&quot;Krim&quot;},
	[&quot;ktr&quot;] = {&quot;Kota Marudu Tinagas&quot;},
	[&quot;kvs&quot;] = {&quot;Kunggara&quot;},
	[&quot;kwq&quot;] = {&quot;Kwak&quot;},
	[&quot;kxe&quot;] = {&quot;Kakihum&quot;},
	[&quot;kxl&quot;] = {&quot;Nepali Kurux&quot;},
	[&quot;kxu&quot;] = {&quot;Kui (India)&quot;},
	[&quot;kzh&quot;] = {&quot;Kenuzi-Dongola&quot;},
	[&quot;kzj&quot;] = {&quot;Coastal Kadazan&quot;},
	[&quot;kzt&quot;] = {&quot;Tambunan Dusun&quot;},
	[&quot;lba&quot;] = {&quot;Lui&quot;},
	[&quot;leg&quot;] = {&quot;Lengua&quot;},
	[&quot;lii&quot;] = {&quot;Lingkhim&quot;},
	[&quot;llo&quot;] = {&quot;Khlor&quot;},
	[&quot;lmm&quot;] = {&quot;Lamam&quot;},
	[&quot;lmz&quot;] = {&quot;Lumbee&quot;},
	[&quot;lsg&quot;] = {&quot;Lyons Sign Language&quot;},
	[&quot;meg&quot;] = {&quot;Mea&quot;},
	[&quot;mgx&quot;] = {&quot;Omati&quot;},
	[&quot;mhh&quot;] = {&quot;Maskoy Pidgin&quot;},
	[&quot;mja&quot;] = {&quot;Mahei&quot;},
	[&quot;mld&quot;] = {&quot;Malakhel&quot;},
	[&quot;mnt&quot;] = {&quot;Maykulan&quot;},
	[&quot;mof&quot;] = {&quot;Mohegan-Montauk-Narragansett&quot;},
	[&quot;mst&quot;] = {&quot;Cataelano Mandaya&quot;},
	[&quot;mvm&quot;] = {&quot;Muya&quot;},
	[&quot;mwd&quot;] = {&quot;Mudbura&quot;},
	[&quot;mwj&quot;] = {&quot;Maligo&quot;},
	[&quot;mwx&quot;] = {&quot;Mediak&quot;},
	[&quot;mwy&quot;] = {&quot;Mosiro&quot;},
	[&quot;myd&quot;] = {&quot;Maramba&quot;},
	[&quot;myi&quot;] = {&quot;Mina (India)&quot;},
	[&quot;myq&quot;] = {&quot;Forest Maninka&quot;},
	[&quot;myt&quot;] = {&quot;Sangab Mandaya&quot;},
	[&quot;nad&quot;] = {&quot;Nijadali&quot;},
	[&quot;nbf&quot;] = {&quot;Naxi&quot;},
	[&quot;nbx&quot;] = {&quot;Ngura&quot;},
	[&quot;ncp&quot;] = {&quot;Ndaktup&quot;},
	[&quot;ngo&quot;] = {&quot;Ngoni&quot;},
	[&quot;nln&quot;] = {&quot;Durango Nahuatl&quot;},
	[&quot;nlr&quot;] = {&quot;Ngarla&quot;},
	[&quot;nns&quot;] = {&quot;Ningye&quot;},
	[&quot;nnx&quot;] = {&quot;Ngong&quot;},
	[&quot;noo&quot;] = {&quot;Nootka&quot;},
	[&quot;nts&quot;] = {&quot;Natagaimas&quot;},
	[&quot;nxu&quot;] = {&quot;Narau&quot;},
	[&quot;ome&quot;] = {&quot;Omejes&quot;},
	[&quot;oun&quot;] = {&quot;ǃOǃung&quot;},
	[&quot;pat&quot;] = {&quot;Papitalai&quot;},
	[&quot;pbz&quot;] = {&quot;Palu&quot;},
	[&quot;pcr&quot;] = {&quot;Panang&quot;},
	[&quot;pgy&quot;] = {&quot;Pongyong&quot;},
	[&quot;plp&quot;] = {&quot;Palpa&quot;},
	[&quot;pmc&quot;] = {&quot;Palumata&quot;},
	[&quot;pmu&quot;] = {&quot;Mirpur Panjabi&quot;},
	[&quot;pod&quot;] = {&quot;Ponares&quot;},
	[&quot;ppa&quot;] = {&quot;Pao&quot;},
	[&quot;ppr&quot;] = {&quot;Piru&quot;},
	[&quot;prb&quot;] = {&quot;Lua'&quot;},
	[&quot;pry&quot;] = {&quot;Pray 3&quot;},
	[&quot;puk&quot;] = {&quot;Pu Ko&quot;},
	[&quot;puz&quot;] = {&quot;Purum Naga&quot;},
	[&quot;rie&quot;] = {&quot;Rien&quot;},
	[&quot;rmr&quot;] = {&quot;Caló&quot;},
	[&quot;rna&quot;] = {&quot;Runa&quot;},
	[&quot;rsi&quot;] = {&quot;Rennellese Sign Language&quot;},
	[&quot;sap&quot;] = {&quot;Sanapaná&quot;},
	[&quot;sca&quot;] = {&quot;Sansu&quot;},
	[&quot;sdm&quot;] = {&quot;Semandang&quot;},
	[&quot;sgl&quot;] = {&quot;Sanglechi-Ishkashimi&quot;},
	[&quot;sgo&quot;] = {&quot;Songa&quot;},
	[&quot;skk&quot;] = {&quot;Sok&quot;},
	[&quot;snh&quot;] = {&quot;Shinabo&quot;},
	[&quot;sul&quot;] = {&quot;Surigaonon&quot;},
	[&quot;sum&quot;] = {&quot;Sumo-Mayangna&quot;},
	[&quot;svr&quot;] = {&quot;Savara&quot;},
	[&quot;tbb&quot;] = {&quot;Tapeba&quot;},
	[&quot;tdu&quot;] = {&quot;Tempasuk Dusun&quot;},
	[&quot;tgg&quot;] = {&quot;Tangga&quot;},
	[&quot;thc&quot;] = {&quot;Tai Hang Tong&quot;},
	[&quot;thw&quot;] = {&quot;Thudam&quot;},
	[&quot;thx&quot;] = {&quot;The&quot;},
	[&quot;tid&quot;] = {&quot;Tidong&quot;},
	[&quot;tie&quot;] = {&quot;Tingal&quot;},
	[&quot;tkk&quot;] = {&quot;Takpa&quot;},
	[&quot;tlw&quot;] = {&quot;South Wemale&quot;},
	[&quot;tmp&quot;] = {&quot;Tai Mène&quot;},
	[&quot;tne&quot;] = {&quot;Tinoc Kallahan&quot;},
	[&quot;tnf&quot;] = {&quot;Tangshewi&quot;},
	[&quot;toe&quot;] = {&quot;Tomedes&quot;},
	[&quot;tsf&quot;] = {&quot;Southwestern Tamang&quot;},
	[&quot;unp&quot;] = {&quot;Worora&quot;},
	[&quot;uok&quot;] = {&quot;Uokha&quot;},
	[&quot;vki&quot;] = {&quot;Ija-Zuba&quot;},
	[&quot;wgw&quot;] = {&quot;Wagawaga&quot;},
	[&quot;wit&quot;] = {&quot;Wintu&quot;},
	[&quot;wiw&quot;] = {&quot;Wirangu&quot;},
	[&quot;wra&quot;] = {&quot;Warapu&quot;},
	[&quot;xba&quot;] = {&quot;Kamba (Brazil)&quot;},
	[&quot;xbx&quot;] = {&quot;Kabixí&quot;},
	[&quot;xia&quot;] = {&quot;Xiandao&quot;},
	[&quot;xip&quot;] = {&quot;Xipináwa&quot;},
	[&quot;xkh&quot;] = {&quot;Karahawyana&quot;},
	[&quot;xrq&quot;] = {&quot;Karranga&quot;},
	[&quot;xtz&quot;] = {&quot;Tasmanian&quot;},
	[&quot;ybd&quot;] = {&quot;Yangbye&quot;},
	[&quot;yds&quot;] = {&quot;Yiddish Sign Language&quot;},
	[&quot;yen&quot;] = {&quot;Yendang&quot;},
	[&quot;yiy&quot;] = {&quot;Yir Yoront&quot;},
	[&quot;yma&quot;] = {&quot;Yamphe&quot;},
	[&quot;ymt&quot;] = {&quot;Mator-Taygi-Karagas&quot;},
	[&quot;ynh&quot;] = {&quot;Yangho&quot;},
	[&quot;yos&quot;] = {&quot;Yos&quot;},
	[&quot;yri&quot;] = {&quot;Yarí&quot;},
	[&quot;yuu&quot;] = {&quot;Yugh&quot;},
	[&quot;zir&quot;] = {&quot;Ziriya&quot;}
	}

return {
	active = active,
	deprecated = deprecated,
	}</text>
      <sha1>jmgrdlipjgx1mvuky8riw7fdtcx7qod</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гданьск</title>
    <ns>0</ns>
    <id>113613</id>
    <revision>
      <id>855562</id>
      <parentid>837389</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T14:10:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>855562</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24445" sha1="pzli3oan6q91l6ua4p4kt2ndoi33krh" xml:space="preserve">{{short description|City in Pomeranian Voivodeship, Poland}}
{{redirect|Данциг||Данциг (салаа утга)}}
{{Инфобокс суурин
| name = Гданьск
| native_name = Gdańsk
| type = [[Тойргийн эрхтэй хот|Хотын тойрог]]
| image_skyline = {{multiple image
| total_width = 280
| border = infobox
| perrow = 1/2/2/2/1
| caption_align = center
| image1 = Calle Dlugie Pobrzeze, Gdansk, Polonia, 2013-05-20, DD 06.jpg
| caption1 = [[Мотлава|Мотлава гол]]
| image2 = Corte Artus, Gdansk, Polonia, 2013-05-20, DD 03.jpg
| caption2 = [[Артус ордон]]
| image3 = Gdansk Kosciol mariacki5.jpg
| caption3 = [[Гэгээн Мэригийн сүм, Гданьск|Сүм]], [[Гданьск хотын захиргаа|хотын захиргаа]]
| image4 = Gran Armería, Gdansk, Polonia, 2013-05-20, DD 08.jpg
| caption4 = [[Умардын маннеризм|Маннерист]] [[Их зэвсгийн агуулах|зэвсгийн агуулах]]
| image5 = 7629vik Gdańsk, fontanna Neptuna. Foto Barbara Maliszewska.jpg
| caption5 = [[Нептуны усан оргилуур, Гданьск|Нептуны усан оргилуур]]
| image6 = Museum WWII 2.jpg
| caption6 = [[Дэлхийн хоёрдугаар дайны музей|Дэлхийн 2-р дайны музей]]
| image7 = Memorial to Defenders - Westerplatte - Gdansk - Poland - 01 (27474123574).jpg
| caption7 = [[Эргийн хамгаалагчдын хөшөө]]
}}
| image_flag = POL Gdańsk flag.svg
| flag_alt = Гданьск хотын далбаа
| flag_link = Гданьскийн далбаа
| image_shield = POL Gdańsk COA (grand).svg
| shield_alt = Гданьск хотын сүлд
| shield_link = Гданьскийн сүлд
| motto = ''[[Nec temere, nec timide]]'' &lt;br /&gt;(Бодомжгүй ч биш, зүрхгүй ч биш)
| pushpin_map_alt = 
| pushpin_map = Польш
| pushpin_label = Гданьск
| pushpin_label_position = bottom
| pushpin_relief = yes
| pushpin_map_caption = Польш дахь байршил
| coordinates = {{Coord|54|20|51|N|18|38|43|E|region:PL_type:city(750,000)|display=title,inline}}
| subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]]
| subdivision_name = {{POL}}
| subdivision_type1 = [[Польшийн мужууд|Муж]]
| subdivision_type2 = [[Польшийн тойргийн жагсаалт|Тойрог]]
| subdivision_name1 = [[Померан муж|Померан]]
| subdivision_name2 = ''хотын тойрог''
| established_title = Байгуулагдсан
| established_date = 10-р зуун
| established_title3 = Хотын эрх
| established_date3 = 1263
| leader_title = [[Гданьск хотын даргын жагсаалт|Хотын дарга]]
| leader_name = [[Александра Дулькевич]] ([[Бие даагч]])
| governing_body = [[Гданьск хотын зөвлөл]]
| area_total_km2 = 683
| area_urban_km2 = 414.81
| area_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite web|access-date=2025-11-01|date=2023-07-27|title=Największe miasta w Polsce. Warszawa wyprzedzona, jest nowy lider|url=https://tvn24.pl/biznes/z-kraju/gdansk-wyprzedzil-warszawe-najwieksze-miasta-w-polsce-pod-wzgledem-powierzchni-zmiany-w-przepisach-7264170|website=[[TVN24]]}}&lt;!-- auto-translated by Module:CS1 translator --&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|access-date=2025-11-01|date=2023-07-20|title=Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2023 roku|url=https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/powierzchnia-i-ludnosc-w-przekroju-terytorialnym-w-2023-roku,7,20.html|website=[[Główny Urząd Statystyczny]]}}&lt;!-- auto-translated by Module:CS1 translator --&gt;&lt;/ref&gt;
| population_total = 487371
| population_as_of = 2023
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;City Population&quot;&gt;[https://www.citypopulation.de/en/poland/pomorskie/powiat_gda%C5%84sk/2261011__gda%C5%84sk/ citypopulation.de - Gdańsk]&lt;/ref&gt;
| population_density_km2 = 1800
| population_urban = 920000
| population_urban_footnotes = &lt;ref name=&quot;MDPI&quot;&gt;[https://www.mdpi.com/2073-445X/10/8/800? Changes in the Spatial Development of a Satellite Town under the Impact of a Metropolitan City—Evidence from Pruszcz Gdański (Poland)]&lt;/ref&gt;
| population_metro = 1100050
| population_metro_footnotes = &lt;ref name=&quot;MDPI&quot;&gt;[https://www.mdpi.com/2073-445X/10/8/800? Changes in the Spatial Development of a Satellite Town under the Impact of a Metropolitan City—Evidence from Pruszcz Gdański (Poland)]&lt;/ref&gt;
| demographics_type2 = ДНБ
| demographics2_footnotes = &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en|title=Gross domestic product (GDP) at current market prices by metropolitan regions|website=ec.europa.eu}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title1 = Хотын
| demographics2_info1 = €20.529 тэрбум (2020)
| postal_code_type = Шуудангийн код
| postal_code = 80-008 - 80–958
| area_code = +48 58
| website = {{URL|https://www.gdansk.pl|gdansk.pl}}
| timezone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]]
| utc_offset = +1
| timezone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]]
| utc_offset_DST = +2
| blank_name = [[Польшийн тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]]
| blank_info = GD
| elevation_max_m = 180
| footnotes = {{designation list|embed=yes
| designation1 = Historic Monument of Poland
| designation1_offname = Гданьск – 17-р зууны бэхлэлтийн доторх хот
| designation1_date = 1994 оны 9 сарын 8
| designation1_number = M.P., 1994, 50-р боть, Ду. 415&lt;ref&gt;{{Cite Polish law|title=Zarządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 8 września 1994 r. w sprawie uznania za pomnik historii.|gazette=Monitor|year=1994|volume=50|number=415}}&lt;/ref&gt;}}
}}

'''Гданьск''' ({{lang-pl|Gdańsk}} [{{IPA|ɡdaɲsk}}] {{Audio|Pl-Gdańsk.ogg|дуудлага}},&lt;ref&gt;Edmund Gussmann: ''The phonology of Polish''. Oxford University Press, 2007, S.&amp;nbsp;4.&lt;/ref&gt;, [[Кашуби хэл|каш.]] ''Gduńsk'', [[латин хэл|лат.]] ''Gedanum'', {{lang-de|Danzig}} [{{IPA|ˈdant͡sɪç}}], [{{IPA|ˈdant͡sɪk}}] {{Audio|De-Danzig2.ogg|дуудлага-1}} {{Audio|De-Danzig3.ogg|дуудлага-2}} (1308-1466 болон 1793-1945 онуудад)) - [[Польш]]ийн умард хэсэгт [[Балтын тэнгис|Балтын тэнгисийн]] эрэг дээр орших хот, хүн амаараа Польшийн 6 дахь том хот (2020 оны байдлаар 470907 хүн амтай). Зэргэлдээ орших [[Сопот (Польш)|Сопот]], Гдыня хотуудтай нийлээд Труймясто (Гурван хот) гэдэг нь нийтдээ 747.637 хүн амтай (2017).

Гданьск бол [[Балтын тэнгис]] дэх Польшийн том боомт хот бөгөөд газрын тос, химийн болон усан онгоц барих, засварлах аж үйлдвэрийн төв юм.

== Хотын түүх ==
Гданьскийн тухай анх 997 онд Гэгээн Адальберт (Войцех) Прусс руу хийсэн аян дайнтай холбогдуулан бичсэн эртний тэмдэглэлд анх дурдсан байдаг. Гэсэн хэдий ч археологийн малтлагын дагуу Гданскийн суурин дээр МЭ V зуунд хүн амьдарч байсан байна. 997-1308 онуудад Гданьск нь Польшийн бүрэлдэхүүнд хэсэг байсан. 

1308 оны 11-р сарын 14-нд Тевтон (Герман) тушаалын рыцариудад эзлэгдэж Прусст нэгдэн ороод &quot;Данциг&quot; нэр авч 1361 оноос хойш Гданьск хот Ханзегийн лигийн хамгийн чухал гишүүний нэг болжээ. 

1466 онд Польштой хийсэн Тевтон армийн &quot;Арван гурван жил&quot;-ийн дайны дараа Данциг хотыг Польшид нэгтгэж, өмнөх Гданьск нэрээ эгүүлэн авчээ. Гэсэн хэдий ч Гданьск хотод Польшийн хаан IV Казимиеж өргөн давуу эрх олгосон тул Польшоос хараат байх байдал нь нэр төдий болсон (өөрөө мөнгө гаргаж, бие даасан гадаад бодлого явуулдаг байсан) байна. 

1468 онд хотод Данцигийн шастир хөтөлж орон нутгийн өөрийн он тоолол гарч, 1498 онд ном хэвлэх ажил эхэлсэн юм. 

Польшийн залгамж халааны төлөөх 1733-1735 оны дайны үеэр хотыг герман гаралтай Оросын цэргийн жанжин Бурхард фон Мюних эзлэн авч улмаар 1793 онд Польш улсыг хуваасны үр дүнд Гданьск хот Прусст шилжин очиж дахин Данциг нэртэй болжээ. 

1807 онд Францчууд булаан авсны дараа Данцигийг чөлөөт хот ([[Бүгд Найрамдах Данциг Улс]]) гэж тунхагласан боловч 1813 онд аймшигт бүслэлтийн дараа [[Прусс]]т буцаж очсон байна. 

[[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн нэгдүгээр дайны]] дараа Данциг &quot;Версалийн энхийн гэрээний дагуу&quot; (1919) чөлөөт хотын статус авч, [[Үндэстнүүдийн Лиг]]ийн захиргаан дор байжээ. Энэхүү гэрээ нь Данцигт нэвтрэх боломжийг олгосон газар нутгийг Польшид шилжүүлсэн.

1939 онд Герман улс Польш улсаас хотыг буцааж өгөхийг шаардахаас гадна Дорнод Прусстай холбогдох Данцигийн коридорыг тойрч гарах маршрутуудыг Герман улсад олгохыг шаардав. Польш татгалзсан нь [[дэлхийн хоёрдугаар дайн]] эхлэх албан ёсны шалтгаан болсон юм. 

1939 оны 9-р сарын 1-ний өглөө Нацист Германы цэргүүд Гданьск дахь Польшийн шуудангийн газар болон Форт Вестерплатте дахь Польшийн жижиг гарнизон руу довтолжээ. Хэдэн цагийн турш Польшийн постыг гол төлөв спорт, агнуурын зэвсгээр зэвсэглэсэн хэдэн арван Польшийн эх орончид хамгаалав. Форт Вестерплатте хотыг Германы тэнгисийн цэргийн хөлөг онгоцууд бууджээ. Маргааш нь Гданьск Данциг хот болж Дорнод Пруссын нэг хэсэг болов. Энэ үйл явдлаар Дэлхийн хоёрдугаар дайныг эхэлсэн гэж үздэг. 

Гданьскийг Зөвлөлтийн цэргүүд 1945 оны 3-р сарын сүүлчээр фашистуудаас чөлөөлжээ. Зөвлөлтийн цэргүүд бөмбөгдөлт, довтолгооны үеэр хотыг маш их сүйтгэж, хот 70-80% устгагдсан байна. Дайны дараа [[Потсдамын уулзалт|Потсдамын бага хурлын]] шийдвэрээр Дорнод Пруссийг татан буулгаж түүний өмнөд хэсэг, Гданьскийг оролцуулаад нийт газар нутгийн 2/3 орчим нь Польш руу шилжүүлж Герман оршин суугчдыг албадан нүүлгэсэн байна. 

Дайны дараахан, 1940-оод оны сүүлчээр, эдийн засгийн ихээхэн хүндрэлтэй байсан ч Гданск хотыг сэргээн засварлаж эхлэв.
[[Файл:Gdańsk molo w Gdańsku-20070402-RM-100033.jpg|thumb|Гданьск боомт]]
1980 онд бие даасан хөлөг онгоц үйлдвэрлэгчдийн үйлдвэрчний эвлэлийн [[Лех Валенса]] тэргүүтэй  &quot;[[Эв санааны нэгдэл (Польш)|Эв санааны нэгдэл]]&quot; /Солидарношч/  Гданьск хотод байгуулагдсан.  Дараа нь Лех Валенса Польшийн Ерөнхийлөгч болсон түүхтэй юм. 

20 гаруй жил Гданск хотын даргын алба хашиж байсан Павел Адамович 2019 оны 1-р сарын 13-нд алан хядагчид 3 удаа хутгалуулж нас барсан. 

=== Аялал жуулчлал ===
Гданьск хотыг тойрон алхаж, дурсгалт газруудын түүхтэй нь танилцах нь танд олон шидэт агшин, жинхэнэ сэтгэл хөдлөлийг өгөх болно. Гданьск бол үзэсгэлэнтэй байшин, өвөрмөц зах бүхий хөрөнгөтний архитектурын &quot;сувд&quot; гэдэг юм. Энэ бол тохилог гудамж, түүхэн сүм хийдүүдийн ертөнц юм. Энэ нь Европ дахь хамгийн том бэхлэлт цайз, сайн хадгалагдсан, сонирхолтой боомтын архитектурыг багтаасан болно. Гданьск бол идэвхтэй хүмүүсийн хот. Хэрэв та чөлөөт цагаа идэвхтэй өнгөрөөх дуртай бол сонирхох газрууд, хэрэгтэй зүйл их юм. Сонголт нь өргөнтэй: үзэсгэлэнтэй унадаг дугуй, явган хүний ​​зам, наран шарлагын газар, Польшийн хамгийн том амьтны хүрээлэнгийн нэг.

== Боловсрол ==
* [[Гданьскийн Их сургууль]] (Uniwersytet Gdański)
* Гданьск хотын Политехникийн Их сургууль (Politechnika Gdańska)
* Гданьск хотын Анагаах ухааны Их сургууль (Gdański Uniwersytet Medyczny)
* Гданьск хотын Биеийн тамир спортын Академи (Akademia Wychowania Fizycznego i Sportu im. Jędrzeja Śniadeckiego)
* Хөгжмийн Академи (Akademia Muzyczna im. Stanisława Moniuszki)
* Урлаг, уран зургийн Академи (Akademia Sztuk Pięknych)

== Цаг агаар ==
{{Уур амьсгалын хүснэгт|location= Gdańsk (1991–2020)
|width= auto
|metric first= y
|single line= y
|Jan record high C = 15.5
|Feb record high C = 18.1
|Mar record high C = 24.5
|Apr record high C = 30.6
|May record high C = 32.3
|Jun record high C = 34.7
|Jul record high C = 36.0
|Aug record high C = 35.8
|Sep record high C = 31.7
|Oct record high C = 28.1
|Nov record high C = 21.1
|Dec record high C = 13.7
| Jan avg record high C = 7.6
| Feb avg record high C = 8.4
| Mar avg record high C = 14.9
| Apr avg record high C = 22.1
| May avg record high C = 25.9
| Jun avg record high C = 28.9
| Jul avg record high C = 30.0
| Aug avg record high C = 29.9
| Sep avg record high C = 24.8
| Oct avg record high C = 19.2
| Nov avg record high C = 11.8
| Dec avg record high C = 8.4
|year avg record high C = 31.8
|Jan high C = 1.7
|Feb high C = 2.9
|Mar high C = 6.6
|Apr high C = 12.1
|May high C = 16.8
|Jun high C = 20.4
|Jul high C = 22.6
|Aug high C = 22.9
|Sep high C = 18.5
|Oct high C = 12.7
|Nov high C = 6.7
|Dec high C = 3.1
|year high C = 12.3
| Jan mean C = -1.4
| Feb mean C = -0.8
| Mar mean C = 1.8
| Apr mean C = 6.9
| May mean C = 11.9
| Jun mean C = 15.5
| Jul mean C = 17.7
| Aug mean C = 17.3
| Sep mean C = 12.9
| Oct mean C = 8.0
| Nov mean C = 3.4
| Dec mean C = 0.1
| year mean C = 7.7
|Jan low C = -3.3
|Feb low C = -2.7
|Mar low C = -0.4
|Apr low C = 3.6
|May low C = 8.1
|Jun low C = 11.6
|Jul low C = 14.2
|Aug low C = 13.9
|Sep low C = 10.4
|Oct low C = 5.8
|Nov low C = 1.9
|Dec low C = -1.6
|year low C = 5.1
| Jan avg record low C = -15.6
| Feb avg record low C = -13.5
| Mar avg record low C = -9.7
| Apr avg record low C = -3.8
| May avg record low C = 0.0
| Jun avg record low C = 4.3
| Jul avg record low C = 7.5
| Aug avg record low C = 7.2
| Sep avg record low C = 3.0
| Oct avg record low C = -2.2
| Nov avg record low C = -6.3
| Dec avg record low C = -11.3
|year avg record low C = -19.1
|Jan record low C = -27.4
|Feb record low C = -29.8
|Mar record low C = -22.8
|Apr record low C = -7.7
|May record low C = -4.3
|Jun record low C = -0.5
|Jul record low C = 2.1
|Aug record low C = 4.4
|Sep record low C = -1.9
|Oct record low C = -7.0
|Nov record low C = -16.9
|Dec record low C = -23.3
|year record low C = 
|precipitation colour = green
|Jan precipitation mm = 28.5
|Feb precipitation mm = 23.7
|Mar precipitation mm = 27.5
|Apr precipitation mm = 32.0
|May precipitation mm = 53.3
|Jun precipitation mm = 58.8
|Jul precipitation mm = 79.4
|Aug precipitation mm = 70.0
|Sep precipitation mm = 64.5
|Oct precipitation mm = 54.8
|Nov precipitation mm = 42.6
|Dec precipitation mm = 36.0
|year precipitation mm = 571.0
|unit precipitation days = 0.1 mm
|Jan precipitation days = 16.67
|Feb precipitation days = 14.25
|Mar precipitation days = 14.03
|Apr precipitation days = 11.43
|May precipitation days = 13.07
|Jun precipitation days = 14.03
|Jul precipitation days = 13.43
|Aug precipitation days = 14.03
|Sep precipitation days = 12.40
|Oct precipitation days = 15.27
|Nov precipitation days = 15.93
|Dec precipitation days = 17.97
|year precipitation days = 172.51
| Jan humidity = 87.7
| Feb humidity = 85.9
| Mar humidity = 82.5
| Apr humidity = 75.5
| May humidity = 71.6
| Jun humidity = 72.2
| Jul humidity = 74.7
| Aug humidity = 78.1
| Sep humidity = 82.6
| Oct humidity = 84.6
| Nov humidity = 89.1
| Dec humidity = 89.8
| year humidity = 
|Jan sun = 39
|Feb sun = 70
|Mar sun = 134
|Apr sun = 163
|May sun = 244
|Jun sun = 259
|Jul sun = 236
|Aug sun = 225
|Sep sun = 174
|Oct sun = 105
|Nov sun = 45
|Dec sun = 32
|year sun = 1726
| Jan uv  =1
| Feb uv  =2
| Mar uv  =2
| Apr uv  =4
| May uv  =4
| Jun uv  =5
| Jul uv  =5
| Aug uv  =4
| Sep uv  =4
| Oct uv  =3
| Nov uv  =1
| Dec uv  =1
| Jan dew point C = -3
| Feb dew point C = -3
| Mar dew point C = -1
| Apr dew point C = 2
| May dew point C = 6
| Jun dew point C = 10
| Jul dew point C = 13
| Aug dew point C = 12
| Sep dew point C = 9
| Oct dew point C = 6
| Nov dew point C = 2
| Dec dew point C = -1
|source 1 = Цаг уур, усны менежментийн хүрээлэн&lt;ref name=IMGWtavg&gt;{{cite web
| archive-url = https://web.archive.org/web/20211203115527/https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/TSR_AVE
| archive-date = 2021-12-03
| url = https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/TSR_AVE
| title = Średnia dobowa temperatura powietrza
| work = Normy klimatyczne 1991-2020
| publisher = Цаг уур, усны менежментийн хүрээлэн
| language = pl
| access-date = 2026-05-04
| url-status = live
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=IMGWtmin&gt;{{cite web
| archive-url = https://web.archive.org/web/20220115043924/https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/TMIN_AVE
| archive-date = 2022-01-15
| url = https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/TMIN_AVE
| title = Średnia minimalna temperatura powietrza
| work = Normy klimatyczne 1991-2020
| publisher = Цаг уур, усны менежментийн хүрээлэн
| language = pl
| access-date = 2026-05-04
| url-status = live
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=IMGWtmax&gt;{{cite web
| archive-url = https://web.archive.org/web/20220115044916/https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/TMAX_AVE
| archive-date = 2022-01-15
| url = https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/TMAX_AVE
| title = Średnia maksymalna temperatura powietrza
| work = Normy klimatyczne 1991-2020
| publisher = Цаг уур, усны менежментийн хүрээлэн
| language = pl
| access-date = 2026-05-04
| url-status = live
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=IMGWprecip&gt;{{cite web
| archive-url = https://web.archive.org/web/20220109045820/https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/OPAD_SUMA
| archive-date = 2022-01-09
| url = https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/OPAD_SUMA
| title = Miesięczna suma opadu
| work = Normy klimatyczne 1991-2020
| publisher = Цаг уур, усны менежментийн хүрээлэн
| language = pl
| access-date = 2026-05-04
| url-status = live
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=IMGWprecipdays&gt;{{cite web
| archive-url = https://web.archive.org/web/20220115051112/https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/OPAD_01
| archive-date = 2022-01-15
| url = https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/OPAD_01
| title = Liczba dni z opadem &gt;= 0,1 mm
| work = Normy klimatyczne 1991-2020
| publisher = Цаг уур, усны менежментийн хүрээлэн
| language = pl
| access-date = 2026-05-04
| url-status = live
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=IMGWsnowdepth&gt;{{cite web
| archive-url = https://web.archive.org/web/20220115054936/https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/SNIEG_SR_GRUB
| archive-date = 2022-01-15
| url = https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/SNIEG_SR_GRUB
| title = Średnia grubość pokrywy śnieżnej
| work = Normy klimatyczne 1991-2020
| publisher = Цаг уур, усны менежментийн хүрээлэн
| language = pl
| access-date = 2026-05-04
| url-status = live
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=IMGWsnowdays&gt;{{cite web
| archive-url = https://web.archive.org/web/20220121044246/https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/SNIEG_0
| archive-date = 2022-01-21
| url = https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/SNIEG_0
| title = Liczba dni z pokrywą śnieżna &gt; 0 cm
| work = Normy klimatyczne 1991-2020
| publisher = Цаг уур, усны менежментийн хүрээлэн
| language = pl
| access-date = 2026-05-04
| url-status = live
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=IMGWsun&gt;{{cite web
| archive-url = https://web.archive.org/web/20220115055331/https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/USL
| archive-date = 2022-01-15
| url = https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/USL
| title = Średnia suma usłonecznienia (h)
| work = Normy klimatyczne 1991-2020
| publisher = Цаг уур, усны менежментийн хүрээлэн
| language = pl
| access-date = 2026-05-04
| url-status = live
}}&lt;/ref&gt;
|source 2= meteomodel.pl,&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://meteomodel.pl/dane/srednie-miesieczne/?imgwid=354180155&amp;par=tmax&amp;max_empty=3 |title=Gdańsk Średnie i sumy miesięczne |date=6 April 2018 |publisher=meteomodel.pl |access-date=2026-05-04 |archive-date=2020-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200309021457/https://meteomodel.pl/dane/srednie-miesieczne/?imgwid=354180155&amp;par=tmax&amp;max_empty=3 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Weather Atlas (UV),&lt;ref&gt;{{cite web
| url = https://www.weather-atlas.com/en/poland/gdansk-climate
| title = Gdańsk, Poland – Detailed climate information and monthly weather forecast
| publisher = Weather Atlas
| access-date = 2026-05-04}}&lt;/ref&gt; Time and Date (шүүдрийн цэг, 2005–2015)&lt;ref&gt;{{cite web
| url = https://www.timeanddate.com/weather/poland/gdansk/climate
| title = Climate &amp; Weather Averages in Gdańsk
| publisher = Time and Date
| access-date = 2026-05-04}}&lt;/ref&gt;
| date = 2015
}}

== Цахим холбоос ==
{{Commons|Gdańsk|Гданьск}}
* [https://www.gdansk.pl/ Гданьск хотын албан ёсны цахим хуудас].

== Эшлэл ==
{{Reflist|30em}}

[[Ангилал:Гданьск| ]]
[[Ангилал:Далайн боомттой суурин]]
[[Ангилал:Польшийн их сургуулийн хот]]
[[Ангилал:Померан мужийн гмина]]
[[Ангилал:Померан мужийн суурин]]
[[Ангилал:Польшийн мужийн нийслэл]]
[[Ангилал:Польшийн урьдын нийслэл]]
[[Ангилал:Ханзе хот]]</text>
      <sha1>pzli3oan6q91l6ua4p4kt2ndoi33krh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дармштадт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>117609</id>
    <revision>
      <id>855567</id>
      <parentid>850261</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T14:21:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>855567</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20416" sha1="ihkihk5hphrwncnu01jajyqlap4mk8y" xml:space="preserve">{{short description|Германы Хессен дэх хот}}
{{ижил нэрийн тайлбар}}
{{Инфобокс Германы газар
| German_name        = Darmstadt
| type = Хот
| image_skyline      = {{multiple image
  | total_width            = 280
  | border                 = infobox
  | perrow                 = 1/2/2/1
  | caption_align          = center
  | image1                 = Luisenplatz, Darmstadt.jpg
  | caption1               = Хотын төв, 2005 оны 1 сар
  | image2                 = Darmstadt_Residenzschloss_20110514.jpg
  | caption2               = [[Орон Сууцны Ордон Дармштадт|Орон Сууцны Ордон]]
  | image3                 = Merck KGaA Pyramide Gruener Turm.jpg
  | caption3               = [[Мерк групп]]ийн төв байр
  | image4                 = 171231 Darmstadt Ludwigshöhstr. 3 - 2.jpg
  | caption4               = [[Бессунген]] хуучин хот
  | image5                 = Views in the Main Control Room (12052189474).jpg
  | caption5               = [[Европын Сансрын Ажиллагааны Төв]]
  | image6                 = Mathildenhöhe - Darmstadt.JPG
  | caption6               = [[Дармштадтын уран бүтээлчдийн колони|Дэлхийн өвд бүртгэгдсэн уран бүтээлчдийн колони]]
  }}
| image_coa = Wappen Darmstadt.svg
| image_flag = Hissflagge der Stadt Darmstadt.svg
| plantext = Байршил: Хессен дэх Дармштадт
| region = [[Дармштадт (захиргааны дүүрэг)|Дармштадт]]
| state = Хессен
| district = urban
| coordinates = {{coord|49|52|20|N|8|39|10|E|format=dms|display=inline,title}}
| image_plan = Hessen DA.png
| elevation = 144
| area = 122.23
| postal_code = 64283–64297
| area_code = 06151, 06150
| licence = DA
| Gemeindeschlüssel = 06 4 11 000
| divisions = 9 дүүрэг
| website = {{URL|https://www.darmstadt.de/|darmstadt.de}}
| mayor = Ханно Бенц&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://statistik.hessen.de/sites/statistik.hessen.de/files/2022-10/direktwahlen_09_2022_10102022.xlsx|title=Ergebnisse der letzten Direktwahl aller hessischen Landkreise und Gemeinden|language=de|date=5 September 2022|publisher=[[Hessisches Statistisches Landesamt]]|format=XLS}}&lt;/ref&gt;
| leader_term = 2023&amp;ndash;29
| Bürgermeistertitel = Lord Mayor
| party = [[Германы Социал-Демократ Нам|СДН]]
| footnotes        = {{designation list
 |embed                 = yes
 |designation1          = WHS
 |designation1_offname  = Mathildenhöhe Darmstadt
 |designation1_date     = 2021
 |designation1_type     = Соёлын
 |designation1_criteria = (ii)(iv)
 |designation1_number   = [https://whc.unesco.org/en/list/1614]
 }}
}}

'''Дармштадт''' ({{lang-de|Darmstadt}} {{IPA|ˈdaʁmʃtat}} {{Audio|LL-Q188 (deu)-Frank C. Müller-Darmstadt.wav|сонсох}}) нь [[Герман|Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улсын]] [[Хессен|Хессен Муж Улсын]] өмнөд хэсэгт нь орших [[Орон нутгийн тойрог (Герман)|тойроггүй]] хот бөгөөд [[Захиргааны дүүрэг Дармштадт]] ба [[Дармштадт-Дийбург тойрог|Дармштадт-Дийбург орон нутгийн тойргийн]] захиргааны төв юм. Энэ хот нь [[Райн-Майн бүс|Райн-Майн нутагт]] хамаарахын сацуу Хессен Муж Улсын арван том төвийн нэг. Дармштадт нь 160.000 оршин суугчтай нь муж улсдаа [[Майны Франкфурт|Майн дахь Франкфурт]], [[Висбаден|Вийсбаден]], [[Кассел]] хотын дараа ордог дөрөв дүгээр том болно. Хоттой ойр томоохон хотуудад хойд зүгт 30&amp;nbsp;км орчмын зайд Майны Франкфурт ба [[Майны Оффенбах|Оффенбах]], баруун хойд зүгт 40&amp;nbsp;км орчим [[Висбаден|Вийсбаден]] ба [[Майнц]], өмнө зүгт 45&amp;nbsp;км орчим [[Манхайм]] ба [[Райны Лудвигсхафен]] мөн түүнчлэн 55&amp;nbsp;км орчмын зайд [[Хайделберг]] оршдог. 

Түүхэн үүднээс Дармштадт нь [[Хессен-Драмштадтын Ландграфт Улс|Хессений Ландграфт Улс]], [[Хессений Их Херцогт Улс|Их Херцогт Улс]], [[Хессений Ард Улс|Ард Улсуудын]] [[Муж Улсын нийслэл (Герман)|нийслэл]] болон [[Хааны өргөөт хот]] байв. «[[Шинэ үеийн урлаг]]ийн төв» хэмээн нэрлэгдэх болсон шалтгаан нь 1899 онд их херцог [[Эрнст Лудвиг (Хессен-Дармштадтын их херцог)|Эрнст Лудвигийн]] санаачлагаар Матхилдегийн өндөрлөг дээр байгуулсан [[Дармштадтын уран бүтээлчдийн колони|уран бүтээлчдийн колониос]] гаралтай ба энэ нь 2021 онд [[ЮНЕСКО]]-[[Дэлхийн өв]]д бүртгэгджээ.&lt;ref&gt;hessenschau de, Frankfurt Germany: [https://www.hessenschau.de/kultur/unesco-auszeichnung-darmstaedter-mathildenhoehe-ist-jetzt-offiziell-welterbe,mathildenhoehe-welterbe-102.html ''Unesco-Auszeichnung: Darmstädter Mathildenhöhe ist jetzt offiziell Welterbe.''] 24. Juli 2021, abgerufen am 25. Juli 2021 (deutsch).&lt;/ref&gt; Гэвч дайны дараагаас эхлэн ''«Шинжлэх Ухааны хот»''  ([[Герман хэл|герм]]. ''Wissenschaftsstadt'')хэмээгдэх болсон тус хотыг 1997 оноос эхлэн Хессений Дотоод Хэрэг ба Спортын Яамнаас албан ёсоор энэхүү цолыг олгосон байна. Хотод олон тооны дээд сургууль ба судалгааны төвүүд байхын дотор 1877 онд байгуулагдсан [[Дармштадтын Техникийн Их Сургууль|Техникийн Их Сургууль]], [[Дармштадтын Дээд Сургууль]], Эвангелийн Дээд Сургууль зэргийг нэрлэж болох ба эдгээрт нийт 50.000 орчим оюутан суралцдаг. 30 гаран томоохон судалгааны байгууллагуудад [[Хелмхольцын Хүнд Ионы Судалгааны Төв]], [[Европын Сансрын Нислэгийн Хяналтын Төв]], [[Европын цаг уурын хиймэл дагуул ашиглалтын байгууллага]], [[Фраунхофер-Нийгэмлэг]]ийн гурван судалгааны хүрээлэн энд бий. 

== Газар зүй ==
{{Том зураг|Panorama Ludwigshöhe.jpg|2500|Хотыг зүүн урд талын Людвигийн өндөрлөгөөс Дармштадт}}

=== Ойролцоох том хотууд ===
{{Хөрш суурин
 | NORDWEST = [[Рюсселсхайм]]
 | NORD     = [[Майны Франкфурт|Майн дахь Франкфурт]]
 | NORDOST  = [[Ханау]]
 | WEST     = [[Майнц]]
 | OST      = [[Ашаффенбург]]
 | SUEDWEST = [[Манхайм]]
 | SUED     = [[Хайделберг]]
 | SUEDOST  = [[Хайлбронн]]
}}

=== Уур амьсгал ===
&lt;center&gt;&lt;br /&gt;
{{Уур амьсгалын хүснэгт
|location = Дармштадт (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1937–одоо)
|width = auto
|metric first = yes
|single line = yes
|Jan record high C = 16.0
|Feb record high C = 19.6
|Mar record high C = 25.6
|Apr record high C = 31.5
|May record high C = 33.3
|Jun record high C = 37.6
|Jul record high C = 39.3
|Aug record high C = 39.5
|Sep record high C = 34.8
|Oct record high C = 27.4
|Nov record high C = 22.6
|Dec record high C = 18.1
|year record high C = 39.5
|Jan avg record high C = 12.0
|Feb avg record high C = 14.0
|Mar avg record high C = 19.4
|Apr avg record high C = 25.2
|May avg record high C = 29.0
|Jun avg record high C = 32.3
|Jul avg record high C = 34.0
|Aug avg record high C = 33.4
|Sep avg record high C = 27.7
|Oct avg record high C = 22.3
|Nov avg record high C = 16.1
|Dec avg record high C = 12.4
|year avg record high C = 35.4
|Jan high C = 4.7
|Feb high C = 6.5
|Mar high C = 11.4
|Apr high C = 16.6
|May high C = 20.6
|Jun high C = 23.9
|Jul high C = 26.0
|Aug high C = 25.7
|Sep high C = 20.7
|Oct high C = 14.8
|Nov high C = 8.8
|Dec high C = 5.3
|year high C = 15.5
|Jan mean C = 2.0
|Feb mean C = 2.7
|Mar mean C = 6.2
|Apr mean C = 10.4
|May mean C = 14.4
|Jun mean C = 17.8
|Jul mean C = 19.6
|Aug mean C = 19.0
|Sep mean C = 14.6
|Oct mean C = 10.1
|Nov mean C = 5.7
|Dec mean C = 2.8
|year mean C = 10.4
|Jan low C = -1.0
|Feb low C = -0.9
|Mar low C = 1.4
|Apr low C = 4.1
|May low C = 8.2
|Jun low C = 11.6
|Jul low C = 13.6
|Aug low C = 13.1
|Sep low C = 9.4
|Oct low C = 5.9
|Nov low C = 2.5
|Dec low C = -0.1
|year low C = 5.7
|Jan avg record low C = -10.4
|Feb avg record low C = -8.7
|Mar avg record low C = -5.6
|Apr avg record low C = -2.6
|May avg record low C = 1.2
|Jun avg record low C = 5.7
|Jul avg record low C = 7.9
|Aug avg record low C = 7.3
|Sep avg record low C = 3.3
|Oct avg record low C = -1.5
|Nov avg record low C = -4.6
|Dec avg record low C = -9.2
|year avg record low C = -13.0
|Jan record low C = -26.9
|Feb record low C = -22.5
|Mar record low C = -13.5
|Apr record low C = -7.6
|May record low C = -3.2
|Jun record low C = 0.8
|Jul record low C = 3.5
|Aug record low C = 4.1
|Sep record low C = -0.4
|Oct record low C = -6.8
|Nov record low C = -9.5
|Dec record low C = -21.0
|year record low C = -26.9
|precipitation colour = green
|Jan precipitation mm = 51.4
|Feb precipitation mm = 49.2
|Mar precipitation mm = 52.0
|Apr precipitation mm = 43.0
|May precipitation mm = 72.6
|Jun precipitation mm = 63.3
|Jul precipitation mm = 72.1
|Aug precipitation mm = 67.1
|Sep precipitation mm = 57.9
|Oct precipitation mm = 59.0
|Nov precipitation mm = 57.7
|Dec precipitation mm = 67.1
|year precipitation mm = 712.4
|unit precipitation days = 0.1 мм
|Jan precipitation days = 16.2
|Feb precipitation days = 14.9
|Mar precipitation days = 14.3
|Apr precipitation days = 12.9
|May precipitation days = 14.4
|Jun precipitation days = 13.7
|Jul precipitation days = 14.4
|Aug precipitation days = 13.2
|Sep precipitation days = 12.6
|Oct precipitation days = 14.7
|Nov precipitation days = 15.9
|Dec precipitation days = 18.0
|year precipitation days = 175.2
|Jan snow depth cm = 4.2
|Feb snow depth cm = 4.1
|Mar snow depth cm = 2.7
|Apr snow depth cm = 0.1
|May snow depth cm = 0
|Jun snow depth cm = 0
|Jul snow depth cm = 0
|Aug snow depth cm = 0
|Sep snow depth cm = 0
|Oct snow depth cm = 0
|Nov snow depth cm = 1.6
|Dec snow depth cm = 4.9
|year snow depth cm = 9.5
|humidity colour = green
|Jan humidity = 84.1
|Feb humidity = 79.9
|Mar humidity = 74.0
|Apr humidity = 68.2
|May humidity = 70.2
|Jun humidity = 69.7
|Jul humidity = 69.6
|Aug humidity = 72.4
|Sep humidity = 79.0
|Oct humidity = 84.4
|Nov humidity = 86.8
|Dec humidity = 86.8
|year humidity = 77.1
|Jan sun = 47
|Feb sun = 80
|Mar sun = 120
|Apr sun = 176
|May sun = 208
|Jun sun = 214
|Jul sun = 232
|Aug sun = 218
|Sep sun = 158
|Oct sun = 103
|Nov sun = 50
|Dec sun = 37
|year sun = 1643
|source 1 = DWD Open Data (Нарны дундаж цаг 1981–2010)&lt;ref name=dwd3&gt;{{cite web 
|url = http://www.dwd.de/bvbw/appmanager/bvbw/dwdwwwDesktop?_nfpb=true&amp;_pageLabel=_dwdwww_klima_umwelt_klimadaten_deutschland&amp;T82002gsbDocumentPath=Navigation%2FOeffentlichkeit%2FKlima__Umwelt%2FKlimadaten%2Fkldaten__kostenfrei%2Fkldat__D__mittelwerte__node.html%3F__nnn%3Dtrue 
|title = Mittelwerte 30-jähriger Perioden, Tabelle A, 1981 – 2010 
|access-date =2026-05-04
|publisher = Deutscher Wetterdienst (DWD) 
|archive-url = https://web.archive.org/web/20150923221615/http://www.dwd.de/bvbw/appmanager/bvbw/dwdwwwDesktop?_nfpb=true&amp;_pageLabel=_dwdwww_klima_umwelt_klimadaten_deutschland&amp;T82002gsbDocumentPath=Navigation%2FOeffentlichkeit%2FKlima__Umwelt%2FKlimadaten%2Fkldaten__kostenfrei%2Fkldat__D__mittelwerte__node.html%3F__nnn%3Dtrue 
|archive-date = 2015-09-23
|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name = wetterzentrale&gt;{{cite web
|url = https://www.wetterzentrale.de/extremes_mon.php?station=917&amp;maand=1&amp;country=1&amp;order=1&amp;extreem=X_TX
|title = Extremwertanalyse der DWD-Stationen, Tagesmaxima, Dekadenrekorde, usw.
|publisher = DWD
|language = de
|access-date = 2026-05-04
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=sklima&gt;{{cite web 
|url = http://sklima.de/datenbank_auswertung.php?tab=2
|title = Monatsauswertung 
|website = sklima.de 
|publisher = SKlima 
|language = de 
|access-date = 2026-05-04}}&lt;/ref&gt;
}}

== Түүх ==
=== Нэрийн түүх ===
[[Файл:Darmstadt-Mathildenhoehe mit Hochzeitsturm 2005-05-08a.jpg|thumb|280px|right|Хуримын цамхаг бүхий Матхилдегийн өндөрлөг]]
[[Файл:Pauluskirche Darmstadt mit Skyline von Frankfurt.jpg|thumb|280px|right|Райн-Майн бүс|Райн-Майн бүс нутаг дахь Дармштадт: Паулусын сүм рүү харахад, цаана Майны Франкфурт|Франкфуртын өндөр барилгууд харагдана.]]
Хотын нэрийн гарлыг өнөөг хүртэл бүрэн тайлаагүй. Хамгийн анх 11-р зуунд ''Дармундештат'' гэх нэр дурдагдсан байдаг аж.
Гэхдээ хамгийн түгээмэл хувилбарт:
* Орон нутгийн хэвлэлүүд бол «Даримунд» (''Darimund'') хэмээх хааны ан агнадаг бэхлэгдсэн суурин байсан гэх тайлбарыг урьтал болгодог
* Өөр нэг хувилбар нь кельт гаралтай ''dar'' (царс эсвэл мод) ба ''mont'' (уул) гэдгээс гаралтай гэж үздэг

Дармштадт хотын нэрээр германы хотуудаас цор ганцаараа химийн элемент болох [[Дармштадти]]йн нэрийг нэрлэжээ.&lt;ref&gt;{{Webarchiv | url=http://www.darmstadt.de/imperia/md/content/pdf/stavo/insignien/2.pdf | wayback=20060622232201 | text=Darmstadt.de: ''Von der Verleihung der Stadtrechte zum „Darmstadtium“.''}}&lt;/ref&gt;

=== Оршин суугчдын өсөлт ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Он !! Оршин суугч
|-
| 1871 || 33,800
|-
| 1890 || 55,883
|-
| 1900 || 72,381
|-
| 1925 || 89,465
|-
| 1933 || 93,222
|-
| 1945 || 69,539
|-
| 1956 || 123,306
|-
| 1975 || 137,018
|-
| 1990 || 138,920
|-
| 2000 || 138,242
|-
| 2010 || 144,402&lt;ref&gt;[http://www.statistik-hessen.de/themenauswahl/bevoelkerung-gebiet/regionaldaten/bevoelkerung-der-hessischen-gemeinden/index.html statistik-hessen.de] {{webarchive|url=https://archive.is/20120523223535/http://www.statistik-hessen.de/themenauswahl/bevoelkerung-gebiet/regionaldaten/bevoelkerung-der-hessischen-gemeinden/index.html |date=23 May 2012 }}&lt;/ref&gt;
|-
| 2015 || 155,353
|}
== Улс төр ==
[[Файл:Hissflagge der Stadt Darmstadt.svg|thumb|right|Дармштадт хотын далбаа]]
=== Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал ===
Хотын Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хуралд нийт 71 гишүүнтэй бөгөөд 2021 оны орон нутгийн сонгуулийн дараах хамгийн олон суудалтай таван намыг тоочвол:
* Ногоон Нам, 20 суудал
* Социал Демократ Нам, 12 суудал
* Христийн Ардчилсан Холбоо, 11 суудал
* Зүүн Нам, 5 суудал
* Фолт Нам, 5 суудал
* бусад намууд 18 суудал

=== Харилцаатай хот ===
Дармштадт нь дараах хотуудтай ах дүүгийн барилдлагатай хамтран ажилладаг:

{| style=&quot;border-collapse:collapse;&quot;
| style=&quot;vertical-align:top; padding:0 0.5em 0 0;&quot; |
* {{NLD|Ziel=Алкмаар}}, [[Нидерланд]], 1958 оноос хойш
* {{FRA|Ziel=Труа}}, [[Франц]], 1958 оноос хойш
* {{GBR|Честерфилд (Англи)|Честерфилд}}, [[Их Британи]], 1959 оноос хойш
* {{AUT|Ziel=Грац}}, [[Австри]], 1968 оноос хойш
* {{NOR|Ziel=Тронхейм}}, [[Норвеги]], 1968 оноос хойш
* {{TUR|Ziel=Бурса}}, [[Турк]], 1971 оноос хойш
* {{POL|Ziel=Плоцк}}, [[Польш]], 1988 оноос хойш
* {{HUN|Ziel=Сегед}}, [[Унгар]], 1990 оноос хойш
| style=&quot;vertical-align:top; padding:0 0 0 0.5em;&quot; |
* {{HUN|Ziel=Жөнк}}, [[Унгар]], 1990 оноос хойш
* {{DEU|Ziel=Фрайберг}}, [[Саксон]], [[Герман]], 1990 оноос хойш
* {{ITA|Ziel=Брешиа}}, [[Итали]], 1991 оноос хойш
* {{CHE|Гштаад|Заанен-Гштаад}}, [[Швейцар]], 1991 оноос хойш
* {{UKR|Ziel=Ужгород}}, [[Украин]], 1992 оноос хойш
* {{LVA|Ziel=Лиепая}}, [[Латви]], 1993 оноос хойш
* {{ESP|Ziel=Логроньо}}, [[Испани]], 2002 оноос хойш
* {{USA|Ziel=Сан Антонио}}, [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], 2017 оноос хойш
|}

== Эдийн засаг ==
2016 онд Дармштадт хот 11,742 тэрбум [[евро]]ны [[дотоодын нийт бүтээгдэхүүн]]ий нийлбэр (ДНБ) дүнтэй гарсан нь германы эдийн засгаар нь жагсаасан хотын жагсаалтад 31-р байрт оржээ. Мөн онд нэг хүнд оногдох ДНБ-ий нийлбэр нь 75.085 € (Хессен: 43.496 €, Герман: 38.180 €) байсан нь муж улсын болон улсын дундажаас харьцангуй өндөр үзүүлэлттэй байгаа юм. Улсын хэмжээнд нэг ажиллах хүчинд оногдох ДНБ нь 89,585 евро бөгөөд энэ нь хамгийн өндөр үзүүлэлт юм. 2016 онд тус хотод 131.100 орчим хүн ажиллаж байв.&lt;ref&gt;{{Internetquelle |url=https://www.statistik-bw.de/VGRdL/tbls/index.jsp?lang=#tab03 |titel=Aktuelle Ergebnisse – VGR dL |zugriff=2019-01-07}}&lt;/ref&gt; 2018 оны арванхоёрдугаар сард ажилгүйдлийн түвшин 4.7 % байв.&lt;ref&gt;{{Internetquelle |autor= |url=https://statistik.arbeitsagentur.de/Navigation/Statistik/Statistik-nach-Regionen/Politische-Gebietsstruktur/Hessen-Nav.html |titel=Bundesland Hessen |werk= |hrsg=Bundesagentur für Arbeit |datum= |zugriff=2019-01-07 |sprache=}}&lt;/ref&gt; Дармштадт бол Райн-Майн бүс нутагт хамаарах бөгөөд тус бүс нутаг нь холбооны улсын хэмжээнд эдийн засгаараа хамгийн хүчирхэгт орох ба жилдээ 250 тэрбум евроны ДНБ үйлдвэрлэдэг байна.&lt;ref&gt;{{Internetquelle |url=https://de.statista.com/statistik/daten/studie/603802/umfrage/bruttoinlandsprodukt-in-den-metropolregionen-in-deutschland/ |titel=Bruttoinlandsprodukt in den Metropolregionen in Deutschland 2014 {{!}} Statistik |zugriff=2019-01-07 |sprache=de}}&lt;/ref&gt;

== Цахим холбоос ==
{{commonscat|Darmstadt|Дармштадт}}
* [https://www.darmstadt.de/ Дармштадт хотын албан ёсны цахим хуудас]

== Эх сурвалж ==
{{Reflist|2}}

[[Ангилал:Дармштадт| ]]
[[Ангилал:Хессений коммун]]
[[Ангилал:Германы урьдын мужийн нийслэл]]
[[Ангилал:Хессений суурин]]
[[Ангилал:Германы их сургуулийн хот]]
[[Ангилал:Хессений тойроггүй хот]]</text>
      <sha1>ihkihk5hphrwncnu01jajyqlap4mk8y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855568</id>
      <parentid>855567</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T14:24:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>855568</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20401" sha1="masy6gqoakkod6ga8j6ogmaxm347nop" xml:space="preserve">{{short description|Германы Хессен дэх хот}}
{{ижил нэрийн тайлбар}}
{{Инфобокс Германы газар
| German_name        = Darmstadt
| type = Хот
| image_skyline      = {{multiple image
  | total_width            = 280
  | border                 = infobox
  | perrow                 = 1/2/2/1
  | caption_align          = center
  | image1                 = Luisenplatz, Darmstadt.jpg
  | caption1               = Хотын төв, 2005 оны 1 сар
  | image2                 = Darmstadt_Residenzschloss_20110514.jpg
  | caption2               = [[Орон Сууцны Ордон Дармштадт|Орон Сууцны Ордон]]
  | image3                 = Merck KGaA Pyramide Gruener Turm.jpg
  | caption3               = [[Мерк групп]]ийн төв байр
  | image4                 = 171231 Darmstadt Ludwigshöhstr. 3 - 2.jpg
  | caption4               = [[Бессунген]] хуучин хот
  | image5                 = Views in the Main Control Room (12052189474).jpg
  | caption5               = [[Европын Сансрын Ажиллагааны Төв]]
  | image6                 = Mathildenhöhe - Darmstadt.JPG
  | caption6               = [[Дармштадтын уран бүтээлчдийн колони|Дэлхийн өвд бүртгэгдсэн уран бүтээлчдийн колони]]
  }}
| image_coa = Wappen Darmstadt.svg
| image_flag = Hissflagge der Stadt Darmstadt.svg
| plantext = Байршил: Хессен дэх Дармштадт
| region = [[Дармштадт (захиргааны дүүрэг)|Дармштадт]]
| state = Хессен
| district = urban
| coordinates = {{coord|49|52|20|N|8|39|10|E|format=dms|display=inline,title}}
| image_plan = Hessen DA.png
| elevation = 144
| area = 122.23
| postal_code = 64283–64297
| area_code = 06151, 06150
| licence = DA
| Gemeindeschlüssel = 06 4 11 000
| divisions = 9 дүүрэг
| website = {{URL|https://www.darmstadt.de/|darmstadt.de}}
| mayor = Ханно Бенц&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://statistik.hessen.de/sites/statistik.hessen.de/files/2022-10/direktwahlen_09_2022_10102022.xlsx|title=Ergebnisse der letzten Direktwahl aller hessischen Landkreise und Gemeinden|language=de|date=5 September 2022|publisher=[[Hessisches Statistisches Landesamt]]|format=XLS}}&lt;/ref&gt;
| leader_term = 2023&amp;ndash;29
| Bürgermeistertitel = Lord Mayor
| party = [[Германы Социал-Демократ Нам|СДН]]
| footnotes        = {{designation list
 |embed                 = yes
 |designation1          = WHS
 |designation1_offname  = Mathildenhöhe Darmstadt
 |designation1_date     = 2021
 |designation1_type     = Соёлын
 |designation1_criteria = (ii)(iv)
 |designation1_number   = [https://whc.unesco.org/en/list/1614]
 }}
}}

'''Дармштадт''' ({{lang-de|Darmstadt}} {{IPA|ˈdaʁmʃtat}} {{Audio|LL-Q188 (deu)-Frank C. Müller-Darmstadt.wav|сонсох}}) нь [[Герман|Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улсын]] [[Хессен|Хессен Муж Улсын]] өмнөд хэсэгт нь орших [[Орон нутгийн тойрог (Герман)|тойроггүй]] хот бөгөөд [[Захиргааны дүүрэг Дармштадт]] ба [[Дармштадт-Дийбург тойрог|Дармштадт-Дийбург орон нутгийн тойргийн]] захиргааны төв юм. Энэ хот нь [[Райн-Майн бүс|Райн-Майн нутагт]] хамаарахын сацуу Хессен Муж Улсын арван том төвийн нэг. Дармштадт нь 160.000 оршин суугчтай нь муж улсдаа [[Майны Франкфурт|Майн дахь Франкфурт]], [[Висбаден|Вийсбаден]], [[Кассел]] хотын дараа ордог дөрөв дүгээр том болно. Хоттой ойр томоохон хотуудад хойд зүгт 30&amp;nbsp;км орчмын зайд Майны Франкфурт ба [[Майны Оффенбах|Оффенбах]], баруун хойд зүгт 40&amp;nbsp;км орчим [[Висбаден|Вийсбаден]] ба [[Майнц]], өмнө зүгт 45&amp;nbsp;км орчим [[Манхайм]] ба [[Райны Лудвигсхафен]] мөн түүнчлэн 55&amp;nbsp;км орчмын зайд [[Хайделберг]] оршдог. 

Түүхэн үүднээс Дармштадт нь [[Хессен-Драмштадтын Ландграфт Улс|Хессений Ландграфт Улс]], [[Хессений Их Херцогт Улс|Их Херцогт Улс]], [[Хессений Ард Улс|Ард Улсуудын]] [[Муж Улсын нийслэл (Герман)|нийслэл]] болон [[Хааны өргөөт хот]] байв. «[[Шинэ үеийн урлаг]]ийн төв» хэмээн нэрлэгдэх болсон шалтгаан нь 1899 онд их херцог [[Эрнст Лудвиг (Хессен-Дармштадтын их херцог)|Эрнст Лудвигийн]] санаачлагаар Матхилдегийн өндөрлөг дээр байгуулсан [[Дармштадтын уран бүтээлчдийн колони|уран бүтээлчдийн колониос]] гаралтай ба энэ нь 2021 онд [[ЮНЕСКО]]-[[Дэлхийн өв]]д бүртгэгджээ.&lt;ref&gt;hessenschau de, Frankfurt Germany: [https://www.hessenschau.de/kultur/unesco-auszeichnung-darmstaedter-mathildenhoehe-ist-jetzt-offiziell-welterbe,mathildenhoehe-welterbe-102.html ''Unesco-Auszeichnung: Darmstädter Mathildenhöhe ist jetzt offiziell Welterbe.''] 24. Juli 2021, abgerufen am 25. Juli 2021 (deutsch).&lt;/ref&gt; Гэвч дайны дараагаас эхлэн ''«Шинжлэх Ухааны хот»''  ([[Герман хэл|герм]]. ''Wissenschaftsstadt'')хэмээгдэх болсон тус хотыг 1997 оноос эхлэн Хессений Дотоод Хэрэг ба Спортын Яамнаас албан ёсоор энэхүү цолыг олгосон байна. Хотод олон тооны дээд сургууль ба судалгааны төвүүд байхын дотор 1877 онд байгуулагдсан [[Дармштадтын Техникийн Их Сургууль|Техникийн Их Сургууль]], [[Дармштадтын Дээд Сургууль]], Эвангелийн Дээд Сургууль зэргийг нэрлэж болох ба эдгээрт нийт 50.000 орчим оюутан суралцдаг. 30 гаран томоохон судалгааны байгууллагуудад [[Хелмхольцын Хүнд Ионы Судалгааны Төв]], [[Европын Сансрын Нислэгийн Хяналтын Төв]], [[Европын цаг уурын хиймэл дагуул ашиглалтын байгууллага]], [[Фраунхофер-Нийгэмлэг]]ийн гурван судалгааны хүрээлэн энд бий. 

== Газар зүй ==
{{Том зураг|Panorama Ludwigshöhe.jpg|2500|Хотыг зүүн урд талын Людвигийн өндөрлөгөөс Дармштадт}}

=== Ойролцоох том хотууд ===
{{Хөрш суурин
 | NORDWEST = [[Рюсселсхайм]]
 | NORD     = [[Майны Франкфурт|Майн дахь Франкфурт]]
 | NORDOST  = [[Ханау]]
 | WEST     = [[Майнц]]
 | OST      = [[Ашаффенбург]]
 | SUEDWEST = [[Манхайм]]
 | SUED     = [[Хайделберг]]
 | SUEDOST  = [[Хайлбронн]]
}}

=== Уур амьсгал ===
{{Уур амьсгалын хүснэгт
|location = Дармштадт (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1937–одоо)
|width = auto
|metric first = yes
|single line = yes
|Jan record high C = 16.0
|Feb record high C = 19.6
|Mar record high C = 25.6
|Apr record high C = 31.5
|May record high C = 33.3
|Jun record high C = 37.6
|Jul record high C = 39.3
|Aug record high C = 39.5
|Sep record high C = 34.8
|Oct record high C = 27.4
|Nov record high C = 22.6
|Dec record high C = 18.1
|year record high C = 39.5
|Jan avg record high C = 12.0
|Feb avg record high C = 14.0
|Mar avg record high C = 19.4
|Apr avg record high C = 25.2
|May avg record high C = 29.0
|Jun avg record high C = 32.3
|Jul avg record high C = 34.0
|Aug avg record high C = 33.4
|Sep avg record high C = 27.7
|Oct avg record high C = 22.3
|Nov avg record high C = 16.1
|Dec avg record high C = 12.4
|year avg record high C = 35.4
|Jan high C = 4.7
|Feb high C = 6.5
|Mar high C = 11.4
|Apr high C = 16.6
|May high C = 20.6
|Jun high C = 23.9
|Jul high C = 26.0
|Aug high C = 25.7
|Sep high C = 20.7
|Oct high C = 14.8
|Nov high C = 8.8
|Dec high C = 5.3
|year high C = 15.5
|Jan mean C = 2.0
|Feb mean C = 2.7
|Mar mean C = 6.2
|Apr mean C = 10.4
|May mean C = 14.4
|Jun mean C = 17.8
|Jul mean C = 19.6
|Aug mean C = 19.0
|Sep mean C = 14.6
|Oct mean C = 10.1
|Nov mean C = 5.7
|Dec mean C = 2.8
|year mean C = 10.4
|Jan low C = -1.0
|Feb low C = -0.9
|Mar low C = 1.4
|Apr low C = 4.1
|May low C = 8.2
|Jun low C = 11.6
|Jul low C = 13.6
|Aug low C = 13.1
|Sep low C = 9.4
|Oct low C = 5.9
|Nov low C = 2.5
|Dec low C = -0.1
|year low C = 5.7
|Jan avg record low C = -10.4
|Feb avg record low C = -8.7
|Mar avg record low C = -5.6
|Apr avg record low C = -2.6
|May avg record low C = 1.2
|Jun avg record low C = 5.7
|Jul avg record low C = 7.9
|Aug avg record low C = 7.3
|Sep avg record low C = 3.3
|Oct avg record low C = -1.5
|Nov avg record low C = -4.6
|Dec avg record low C = -9.2
|year avg record low C = -13.0
|Jan record low C = -26.9
|Feb record low C = -22.5
|Mar record low C = -13.5
|Apr record low C = -7.6
|May record low C = -3.2
|Jun record low C = 0.8
|Jul record low C = 3.5
|Aug record low C = 4.1
|Sep record low C = -0.4
|Oct record low C = -6.8
|Nov record low C = -9.5
|Dec record low C = -21.0
|year record low C = -26.9
|precipitation colour = green
|Jan precipitation mm = 51.4
|Feb precipitation mm = 49.2
|Mar precipitation mm = 52.0
|Apr precipitation mm = 43.0
|May precipitation mm = 72.6
|Jun precipitation mm = 63.3
|Jul precipitation mm = 72.1
|Aug precipitation mm = 67.1
|Sep precipitation mm = 57.9
|Oct precipitation mm = 59.0
|Nov precipitation mm = 57.7
|Dec precipitation mm = 67.1
|year precipitation mm = 712.4
|unit precipitation days = 0.1 мм
|Jan precipitation days = 16.2
|Feb precipitation days = 14.9
|Mar precipitation days = 14.3
|Apr precipitation days = 12.9
|May precipitation days = 14.4
|Jun precipitation days = 13.7
|Jul precipitation days = 14.4
|Aug precipitation days = 13.2
|Sep precipitation days = 12.6
|Oct precipitation days = 14.7
|Nov precipitation days = 15.9
|Dec precipitation days = 18.0
|year precipitation days = 175.2
|Jan snow depth cm = 4.2
|Feb snow depth cm = 4.1
|Mar snow depth cm = 2.7
|Apr snow depth cm = 0.1
|May snow depth cm = 0
|Jun snow depth cm = 0
|Jul snow depth cm = 0
|Aug snow depth cm = 0
|Sep snow depth cm = 0
|Oct snow depth cm = 0
|Nov snow depth cm = 1.6
|Dec snow depth cm = 4.9
|year snow depth cm = 9.5
|humidity colour = green
|Jan humidity = 84.1
|Feb humidity = 79.9
|Mar humidity = 74.0
|Apr humidity = 68.2
|May humidity = 70.2
|Jun humidity = 69.7
|Jul humidity = 69.6
|Aug humidity = 72.4
|Sep humidity = 79.0
|Oct humidity = 84.4
|Nov humidity = 86.8
|Dec humidity = 86.8
|year humidity = 77.1
|Jan sun = 47
|Feb sun = 80
|Mar sun = 120
|Apr sun = 176
|May sun = 208
|Jun sun = 214
|Jul sun = 232
|Aug sun = 218
|Sep sun = 158
|Oct sun = 103
|Nov sun = 50
|Dec sun = 37
|year sun = 1643
|source 1 = DWD Open Data (Нарны дундаж цаг 1981–2010)&lt;ref name=dwd3&gt;{{cite web 
|url = http://www.dwd.de/bvbw/appmanager/bvbw/dwdwwwDesktop?_nfpb=true&amp;_pageLabel=_dwdwww_klima_umwelt_klimadaten_deutschland&amp;T82002gsbDocumentPath=Navigation%2FOeffentlichkeit%2FKlima__Umwelt%2FKlimadaten%2Fkldaten__kostenfrei%2Fkldat__D__mittelwerte__node.html%3F__nnn%3Dtrue 
|title = Mittelwerte 30-jähriger Perioden, Tabelle A, 1981 – 2010 
|access-date =2026-05-04
|publisher = Deutscher Wetterdienst (DWD) 
|archive-url = https://web.archive.org/web/20150923221615/http://www.dwd.de/bvbw/appmanager/bvbw/dwdwwwDesktop?_nfpb=true&amp;_pageLabel=_dwdwww_klima_umwelt_klimadaten_deutschland&amp;T82002gsbDocumentPath=Navigation%2FOeffentlichkeit%2FKlima__Umwelt%2FKlimadaten%2Fkldaten__kostenfrei%2Fkldat__D__mittelwerte__node.html%3F__nnn%3Dtrue 
|archive-date = 2015-09-23
|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name = wetterzentrale&gt;{{cite web
|url = https://www.wetterzentrale.de/extremes_mon.php?station=917&amp;maand=1&amp;country=1&amp;order=1&amp;extreem=X_TX
|title = Extremwertanalyse der DWD-Stationen, Tagesmaxima, Dekadenrekorde, usw.
|publisher = DWD
|language = de
|access-date = 2026-05-04
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=sklima&gt;{{cite web 
|url = http://sklima.de/datenbank_auswertung.php?tab=2
|title = Monatsauswertung 
|website = sklima.de 
|publisher = SKlima 
|language = de 
|access-date = 2026-05-04}}&lt;/ref&gt;
}}

== Түүх ==
=== Нэрийн түүх ===
[[Файл:Darmstadt-Mathildenhoehe mit Hochzeitsturm 2005-05-08a.jpg|thumb|280px|right|Хуримын цамхаг бүхий Матхилдегийн өндөрлөг]]
[[Файл:Pauluskirche Darmstadt mit Skyline von Frankfurt.jpg|thumb|280px|right|Райн-Майн бүс|Райн-Майн бүс нутаг дахь Дармштадт: Паулусын сүм рүү харахад, цаана Майны Франкфурт|Франкфуртын өндөр барилгууд харагдана.]]
Хотын нэрийн гарлыг өнөөг хүртэл бүрэн тайлаагүй. Хамгийн анх 11-р зуунд ''Дармундештат'' гэх нэр дурдагдсан байдаг аж.
Гэхдээ хамгийн түгээмэл хувилбарт:
* Орон нутгийн хэвлэлүүд бол «Даримунд» (''Darimund'') хэмээх хааны ан агнадаг бэхлэгдсэн суурин байсан гэх тайлбарыг урьтал болгодог
* Өөр нэг хувилбар нь кельт гаралтай ''dar'' (царс эсвэл мод) ба ''mont'' (уул) гэдгээс гаралтай гэж үздэг

Дармштадт хотын нэрээр германы хотуудаас цор ганцаараа химийн элемент болох [[Дармштадти]]йн нэрийг нэрлэжээ.&lt;ref&gt;{{Webarchiv | url=http://www.darmstadt.de/imperia/md/content/pdf/stavo/insignien/2.pdf | wayback=20060622232201 | text=Darmstadt.de: ''Von der Verleihung der Stadtrechte zum „Darmstadtium“.''}}&lt;/ref&gt;

=== Оршин суугчдын өсөлт ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Он !! Оршин суугч
|-
| 1871 || 33,800
|-
| 1890 || 55,883
|-
| 1900 || 72,381
|-
| 1925 || 89,465
|-
| 1933 || 93,222
|-
| 1945 || 69,539
|-
| 1956 || 123,306
|-
| 1975 || 137,018
|-
| 1990 || 138,920
|-
| 2000 || 138,242
|-
| 2010 || 144,402&lt;ref&gt;[http://www.statistik-hessen.de/themenauswahl/bevoelkerung-gebiet/regionaldaten/bevoelkerung-der-hessischen-gemeinden/index.html statistik-hessen.de] {{webarchive|url=https://archive.is/20120523223535/http://www.statistik-hessen.de/themenauswahl/bevoelkerung-gebiet/regionaldaten/bevoelkerung-der-hessischen-gemeinden/index.html |date=23 May 2012 }}&lt;/ref&gt;
|-
| 2015 || 155,353
|}
== Улс төр ==
[[Файл:Hissflagge der Stadt Darmstadt.svg|thumb|right|Дармштадт хотын далбаа]]
=== Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал ===
Хотын Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хуралд нийт 71 гишүүнтэй бөгөөд 2021 оны орон нутгийн сонгуулийн дараах хамгийн олон суудалтай таван намыг тоочвол:
* Ногоон Нам, 20 суудал
* Социал Демократ Нам, 12 суудал
* Христийн Ардчилсан Холбоо, 11 суудал
* Зүүн Нам, 5 суудал
* Фолт Нам, 5 суудал
* бусад намууд 18 суудал

=== Харилцаатай хот ===
Дармштадт нь дараах хотуудтай ах дүүгийн барилдлагатай хамтран ажилладаг:

{| style=&quot;border-collapse:collapse;&quot;
| style=&quot;vertical-align:top; padding:0 0.5em 0 0;&quot; |
* {{NLD|Ziel=Алкмаар}}, [[Нидерланд]], 1958 оноос хойш
* {{FRA|Ziel=Труа}}, [[Франц]], 1958 оноос хойш
* {{GBR|Честерфилд (Англи)|Честерфилд}}, [[Их Британи]], 1959 оноос хойш
* {{AUT|Ziel=Грац}}, [[Австри]], 1968 оноос хойш
* {{NOR|Ziel=Тронхейм}}, [[Норвеги]], 1968 оноос хойш
* {{TUR|Ziel=Бурса}}, [[Турк]], 1971 оноос хойш
* {{POL|Ziel=Плоцк}}, [[Польш]], 1988 оноос хойш
* {{HUN|Ziel=Сегед}}, [[Унгар]], 1990 оноос хойш
| style=&quot;vertical-align:top; padding:0 0 0 0.5em;&quot; |
* {{HUN|Ziel=Жөнк}}, [[Унгар]], 1990 оноос хойш
* {{DEU|Ziel=Фрайберг}}, [[Саксон]], [[Герман]], 1990 оноос хойш
* {{ITA|Ziel=Брешиа}}, [[Итали]], 1991 оноос хойш
* {{CHE|Гштаад|Заанен-Гштаад}}, [[Швейцар]], 1991 оноос хойш
* {{UKR|Ziel=Ужгород}}, [[Украин]], 1992 оноос хойш
* {{LVA|Ziel=Лиепая}}, [[Латви]], 1993 оноос хойш
* {{ESP|Ziel=Логроньо}}, [[Испани]], 2002 оноос хойш
* {{USA|Ziel=Сан Антонио}}, [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], 2017 оноос хойш
|}

== Эдийн засаг ==
2016 онд Дармштадт хот 11,742 тэрбум [[евро]]ны [[дотоодын нийт бүтээгдэхүүн]]ий нийлбэр (ДНБ) дүнтэй гарсан нь германы эдийн засгаар нь жагсаасан хотын жагсаалтад 31-р байрт оржээ. Мөн онд нэг хүнд оногдох ДНБ-ий нийлбэр нь 75.085 € (Хессен: 43.496 €, Герман: 38.180 €) байсан нь муж улсын болон улсын дундажаас харьцангуй өндөр үзүүлэлттэй байгаа юм. Улсын хэмжээнд нэг ажиллах хүчинд оногдох ДНБ нь 89,585 евро бөгөөд энэ нь хамгийн өндөр үзүүлэлт юм. 2016 онд тус хотод 131.100 орчим хүн ажиллаж байв.&lt;ref&gt;{{Internetquelle |url=https://www.statistik-bw.de/VGRdL/tbls/index.jsp?lang=#tab03 |titel=Aktuelle Ergebnisse – VGR dL |zugriff=2019-01-07}}&lt;/ref&gt; 2018 оны арванхоёрдугаар сард ажилгүйдлийн түвшин 4.7 % байв.&lt;ref&gt;{{Internetquelle |autor= |url=https://statistik.arbeitsagentur.de/Navigation/Statistik/Statistik-nach-Regionen/Politische-Gebietsstruktur/Hessen-Nav.html |titel=Bundesland Hessen |werk= |hrsg=Bundesagentur für Arbeit |datum= |zugriff=2019-01-07 |sprache=}}&lt;/ref&gt; Дармштадт бол Райн-Майн бүс нутагт хамаарах бөгөөд тус бүс нутаг нь холбооны улсын хэмжээнд эдийн засгаараа хамгийн хүчирхэгт орох ба жилдээ 250 тэрбум евроны ДНБ үйлдвэрлэдэг байна.&lt;ref&gt;{{Internetquelle |url=https://de.statista.com/statistik/daten/studie/603802/umfrage/bruttoinlandsprodukt-in-den-metropolregionen-in-deutschland/ |titel=Bruttoinlandsprodukt in den Metropolregionen in Deutschland 2014 {{!}} Statistik |zugriff=2019-01-07 |sprache=de}}&lt;/ref&gt;

== Цахим холбоос ==
{{commonscat|Darmstadt|Дармштадт}}
* [https://www.darmstadt.de/ Дармштадт хотын албан ёсны цахим хуудас]

== Эх сурвалж ==
{{Reflist|2}}

[[Ангилал:Дармштадт| ]]
[[Ангилал:Хессений коммун]]
[[Ангилал:Германы урьдын мужийн нийслэл]]
[[Ангилал:Хессений суурин]]
[[Ангилал:Германы их сургуулийн хот]]
[[Ангилал:Хессений тойроггүй хот]]</text>
      <sha1>masy6gqoakkod6ga8j6ogmaxm347nop</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хүний цус ойртолт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>120978</id>
    <revision>
      <id>855587</id>
      <parentid>752762</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T14:52:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KenntnisseSchüler</username>
        <id>102363</id>
      </contributor>
      <origin>855587</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5090" sha1="o6wx1f2njdjsdkxxcfq9vl1xdy7t16c" xml:space="preserve">'''Хүний цус ойртолт''' гэдэг нь [[цусан төрөл]] бүхий ойрын хамаатнууд бэлгийн харилцаанд орон [[үржил|үржихийг]] нэрлэдэг. Харин цусан төрлийн хамаатнууд үр удам гаргахаас үл хамааран бэлгийн харилцаанд орохыг [[инцест]] гэдэг. Хамаатнууд хоорондоо гэр бүл болохыг (бэлгийн харилцаа ба нөхөн үржихээс үл хамааран) [[садангуудын гэрлэлт]] гэнэ. Олон улсын хуулиуд нь эгч дүү нарын гэрлэлтийг хориглодог ч гэсэн бэлгийн харилцаанд орохыг нь хориглохдоо дэлхийн улсууд санаа нийлдэггүй.

== Генетик Цэвэршүүлэлт ==
[[Хүний генетик]] ба [[генетик|удамшлын онол сургаалын]] үр дүнгээс үзэхэд хүний [[цус ойртолт]] нь [[удамшлын өвчин]] тусах магадлалыг ихэсгэдэг бөгөөд энэ нь аюултэй рецессив гений улмаас билээ. Гэхдээ энэ нь мөн ашигтай бөгөөд тодорхой рецессив генүүд нь локусд төвлөрснөөрөө тухайн рецессив ген нь аюултай бол устгагдаж харин аюулгүй тэгээд бүр ашигтай бол байрлал дээр нь тогтоодог. Энийг шинжлэх ухаанд [[Negative selection|генийн цэвэршилт]] гэж нэрлэдэг.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Glémin |first=Sylvain |date=2003-12 |title=HOW ARE DELETERIOUS MUTATIONS PURGED? DRIFT VERSUS NONRANDOM MATING |url=https://academic.oup.com/evolut/article/57/12/2678/6756297 |journal=Evolution |language=en |volume=57 |issue=12 |pages=2678–2687 |doi=10.1111/j.0014-3820.2003.tb01512.x |issn=0014-3820}}&lt;/ref&gt; 

Мөн маш олон амьтангууд нь цус ойртож өөрсдийн генетик фитнессээ ихэсгэдэг билээ.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=de Boer |first=Raïssa A. |last2=Vega-Trejo |first2=Regina |last3=Kotrschal |first3=Alexander |last4=Fitzpatrick |first4=John L. |date=2021-07 |title=Meta-analytic evidence that animals rarely avoid inbreeding |url=https://www.nature.com/articles/s41559-021-01453-9 |journal=Nature Ecology &amp; Evolution |language=en |volume=5 |issue=7 |pages=949–964 |doi=10.1038/s41559-021-01453-9 |issn=2397-334X}}&lt;/ref&gt;

== Түүхэн цус ойртолтууд ==
Эртний [[Египет]] нь цус ойртолдыг дэмждэг байсан үгүй нь мэдэгддэггүй ч гэсэн [[Ромын эзэнт гүрэн|Ромын]] үеийн Египет нь харин цус ойртолт ялангуяа эгч дүүсийн гэрлэлтийг ихээхэн дэмждэг байсан бөгөөд нийт гэрлэлтийн 20-40% нь эгч дүүсийн хооронд байсан билээ.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=K. Strong |first=Anise |date=27 Apr 2010 |title=Incest Laws and Absent Taboos in Roman Egypt |url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1596967 |website=SSRN}}&lt;/ref&gt;

Эртний японд ч тэр эгч дүүсийн гэрлэлтийг 17 зуунь хүртэл дэмжиж ирсэн. 

Алдарт Хабсбургын гэр бүл нь хүртэл цус ойртолтын ачаар генээ сайжруулж чадсан билээ.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Ceballos |first=F. C. |last2=Álvarez |first2=G. |date=2013-08 |title=Royal dynasties as human inbreeding laboratories: the Habsburgs |url=https://www.nature.com/articles/hdy201325 |journal=Heredity |language=en |volume=111 |issue=2 |pages=114–121 |doi=10.1038/hdy.2013.25 |issn=1365-2540}}&lt;/ref&gt;

== Ном зүй ==
* Arnold Egenter: ''Über den Grad der Inzucht in einer Schwyzer Berggemeinde und die damit zusammenhängende Häufung rezessiver Erbschäden (Albinismus, Schwachsinn, Schizophrenie u. a.)'', in: ''Archiv der Julius Klaus-Stiftung für Vererbungsforschung, Sozialanthropologie und Rassenhygiene'', Zürich, Band 9, Heft 3/4. 1934, S. 365–406, Dissertation Universität Zürich, Medizinische Fakultät 1934, {{DNB|570116767}} (германаар).

== Цахим холбоос ==
* [https://web.archive.org/web/20120308235825/http://extension.missouri.edu/publications/DisplayPub.aspx?P=G2911 Dale Vogt, Helen A. Swartz and John Massey, 1993. ''Inbreeding: Its Meaning, Uses and Effects on Farm Animals''. University of Missouri, Extension.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120308235825/http://extension.missouri.edu/publications/DisplayPub.aspx?P=G2911 |date=2012-03-08 }}
* [https://web.archive.org/web/20120302174519/http://www.consang.net/index.php/Summary Consanguineous marriages with global map]

[[Ангилал:Хүний генетик]]</text>
      <sha1>o6wx1f2njdjsdkxxcfq9vl1xdy7t16c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Population Germany</title>
    <ns>10</ns>
    <id>132160</id>
    <revision>
      <id>855565</id>
      <parentid>761678</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T14:20:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>855565</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1068" sha1="8lysm2dw79q8hz3pp40i0d9bcelbpnd" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#switch: {{str left|{{{key|}}}|2}}
| 01 = {{Metadata Population DE-SH|{{{key}}}|{{{datref|}}}}}
| 02 = {{Metadata Population DE-HH|{{{key}}}|{{{datref|}}}}}
| 03 = {{Metadata Population DE-NI|{{{key}}}|{{{datref|}}}}}
| 04 = {{Metadata Population DE-HB|{{{key}}}|{{{datref|}}}}}
| 05 = {{Metadata Population DE-NW|{{{key}}}|{{{datref|}}}}}
| 06 = {{Metadata Population DE-HE|{{{key}}}|{{{datref|}}}}}
| 07 = {{Metadata Population DE-RP|{{{key}}}|{{{datref|}}}}}
| 08 = {{Metadata Population DE-BW|{{{key}}}|{{{datref|}}}}}
| 09 = {{Metadata Population DE-BY|{{{key}}}|{{{datref|}}}}}
| 10 = {{Metadata Population DE-SL|{{{key}}}|{{{datref|}}}}}
| 11 = {{Metadata Population DE-BE|{{{key}}}|{{{datref|}}}}}
| 12 = {{Metadata Population DE-BB|{{{key}}}|{{{datref|}}}}}
| 13 = {{Metadata Population DE-MV|{{{key}}}|{{{datref|}}}}}
| 14 = {{Metadata Population DE-SN|{{{key}}}|{{{datref|}}}}}
| 15 = {{Metadata Population DE-ST|{{{key}}}|{{{datref|}}}}}
| 16 = {{Metadata Population DE-TH|{{{key}}}|{{{datref|}}}}}
| #default = &quot;key error&quot;
}}&lt;/includeonly&gt;&lt;</text>
      <sha1>8lysm2dw79q8hz3pp40i0d9bcelbpnd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855566</id>
      <parentid>855565</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T14:20:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>855566</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1107" sha1="bycbobgkmxa0588ymocy7xvggu59p4d" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#switch: {{str left|{{{key|}}}|2}}
| 01 = {{Metadata Population DE-SH|{{{key}}}|{{{datref|}}}}}
| 02 = {{Metadata Population DE-HH|{{{key}}}|{{{datref|}}}}}
| 03 = {{Metadata Population DE-NI|{{{key}}}|{{{datref|}}}}}
| 04 = {{Metadata Population DE-HB|{{{key}}}|{{{datref|}}}}}
| 05 = {{Metadata Population DE-NW|{{{key}}}|{{{datref|}}}}}
| 06 = {{Metadata Population DE-HE|{{{key}}}|{{{datref|}}}}}
| 07 = {{Metadata Population DE-RP|{{{key}}}|{{{datref|}}}}}
| 08 = {{Metadata Population DE-BW|{{{key}}}|{{{datref|}}}}}
| 09 = {{Metadata Population DE-BY|{{{key}}}|{{{datref|}}}}}
| 10 = {{Metadata Population DE-SL|{{{key}}}|{{{datref|}}}}}
| 11 = {{Metadata Population DE-BE|{{{key}}}|{{{datref|}}}}}
| 12 = {{Metadata Population DE-BB|{{{key}}}|{{{datref|}}}}}
| 13 = {{Metadata Population DE-MV|{{{key}}}|{{{datref|}}}}}
| 14 = {{Metadata Population DE-SN|{{{key}}}|{{{datref|}}}}}
| 15 = {{Metadata Population DE-ST|{{{key}}}|{{{datref|}}}}}
| 16 = {{Metadata Population DE-TH|{{{key}}}|{{{datref|}}}}}
| #default = &quot;key error&quot;
}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{documentation}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>bycbobgkmxa0588ymocy7xvggu59p4d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133433</id>
    <revision>
      <id>855603</id>
      <parentid>855183</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T02:16:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <origin>855603</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5511" sha1="nhny7ywgrrisd6x486p1aq6i9skqhts" xml:space="preserve">{{Short description|Election}}
{{Инфобокс парламентын сонгууль
| country = Монгол
| previous_election = [[1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1996]]
| next_election = [[2004 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2004]]
| election_date = 2000 оны 7 сарын 2
| seats_for_election = [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] бүх 76 суудал
| majority_seats = 39

| party1 = [[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
| leader1 = [[Намбарын Энхбаяр]]
| percentage1 = 51.64
| seats1 = 72
| last_election1 = 25

| party2 = [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]]
| leader2 = {{nowrap|[[Ринчиннямын Амаржаргал]]}}
| percentage2 = 13.35
| seats2 = 1
| last_election2 = 50

| party3 = Эх Орон нам (Монгол)
| leader3 = Бадарчийн Эрдэнэбат
| percentage3 = 11.03
| seats3 = 1
| last_election3 = шинэ

| party4 = {{nowrap|[[Иргэний Зориг Ногоон Нам|Иргэний Зориг]]–[[Монголын Ногоон Нам|Ногоон]]}}
| colour4 = {{party color|Иргэний Зориг Ногоон Нам}}
| leader4 = [[Санжаасүрэнгийн Оюун]]
| percentage4 = 3.61
| seats4 = 1
| last_election4 = шинэ

| party5 = Бие даагч
| leader5 = –
| percentage5 = 2.93
| seats5 = 1
| last_election5 = 0

| title = [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]]
| before_election = [[Ринчиннямын Амаржаргал]]
| before_party = [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]]
| after_election = [[Намбарын Энхбаяр]]
| after_party = [[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
||map=Electoral district map of Mongolian legislative election 2000.svg|map_caption=Ялсан тойргууд&lt;br /&gt;&lt;span style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;&gt;&amp;ensp;&lt;/span&gt; МАХН &lt;span style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot;&gt;&amp;ensp;&lt;/span&gt; Ардчилсан Холбоо&lt;br /&gt;&lt;span style=&quot;background:{{party color|Эх Орон нам (Монгол)}}&quot;&gt;&amp;ensp;&lt;/span&gt; ЭОН &lt;span style=&quot;background:{{party color|Иргэний Зориг Ногоон Нам}}&quot;&gt;&amp;ensp;&lt;/span&gt; ИЗ-НН &lt;span style=&quot;background:{{party color|Бие даагч улс төрч}}&quot;&gt;&amp;ensp;&lt;/span&gt; Бие даагч|color2={{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}}}{{Монгол улсын улс төр}}

'''2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль''' [[Монгол]]д 2000 оны 7 сарын 2-нд зохион байгуулагдсан.&lt;ref&gt;[[Dieter Nohlen]], Florian Grotz &amp; Christof Hartmann (2001) ''Elections in Asia: A data handbook, Volume II'', p490 {{ISBN|0-19-924959-8}}&lt;/ref&gt; Сонгуулиар [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] үнэмлэхүй ялалт байгуулж, [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] 76 суудлаас 72-ыг авсан. Сонгуулийн ирц 82,43% байсан.&lt;ref&gt;Nohlen ''et al''., p491&lt;/ref&gt;

==Үр дүн==
{{Сонгуулийн үр дүн
|party1=[[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]|votes1=517746|seats1=72|sc1=+47
|party2=[[Монголын Ардчилсан Холбоо|Ардчилсан Холбоо]]|votes2=133890|seats2=1|sc2=–49
|party3=[[Эх Орон нам (Монгол)|Эх Орон нам]]|votes3=110608|seats3=1|sc3=Шинэ
|party4=[[Монголын Социал-Демократ Нам]]|votes4=91663|seats4=0|sc4=Шинэ
|party5=[[Монголын Бүгд Найрамдах Нам]]|votes5=41991|seats5=0|sc5=0
|party6=[[Иргэний Зориг Ногоон Нам|Иргэний Зориг]]–[[Монголын Ногоон Нам|Ногоон]]|votes6=36196|seats6=1|sc6=Шинэ
|party7=[[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|Монголын Ардчилсан Нам]]|votes7=18217|seats7=0|sc7=Шинэ
|party8=Их эвсэл|votes8=9105|seats8=0|sc8=Шинэ
|party9=Монголын Шинэ Социал-Демократ Нам|votes9=4077|seats9=0|sc9=Шинэ
|party10=Монголын Либерал Ардчилсан Нам|votes10=3151|seats10=0|sc10=Шинэ
|party11=Монголын Хөдөөгийн Хөгжлийн Нам|votes11=2067|seats11=0|sc11=Шинэ
|party12=Монголын Иргэний Ардчилсан Шинэ Либерал Нам|votes12=1171|seats12=0|sc12=Шинэ
|party13=Монголын Үндэсний Эв Нэгдлийн Нам|votes13=1027|seats13=0|sc13=0
|party14=Монголын Уламжлал, Шударга Ёсны Төлөө Нам|votes14=588|seats14=0|sc14=Шинэ
|party15=Орон Нутгийн Хөгжлийн Нам|votes15=238|seats15=0|sc15=Шинэ
|party16=Монголын Ажилчдын Нам|votes16=47|seats16=0|sc16=0
|party17=Бие даагч|votes17=29352|seats17=1|sc17=+1
|row18=Цагаан санал|votes18=1420
|invalid=25431|invalidonly=yes
|electorate=1247033
|total_sc=0
|source=Nohlen ''et al''.
|image=[[File:2000_Mongolian_State_Great_Khural.svg]]|color7=#025aaa}}

==Эшлэл==
{{reflist}}

{{Монголын сонгууль}}
[[Ангилал:Монгол улсын их хурлын сонгууль]]
[[Ангилал:2000 он Монголд|Parliamentary]]</text>
      <sha1>nhny7ywgrrisd6x486p1aq6i9skqhts</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855605</id>
      <parentid>855603</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T02:20:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>855605</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5572" sha1="j4vy40ht43dan55ugg4qhvrxduqih7e" xml:space="preserve">{{Short description|Election}}
{{Инфобокс парламентын сонгууль
| country = Монгол
| previous_election = [[1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1996]]
| next_election = [[2004 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2004]]
| election_date = 2000 оны 7 сарын 2
| seats_for_election = [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] бүх 76 суудал
| majority_seats = 39

| party1 = [[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
| leader1 = [[Намбарын Энхбаяр]]
| percentage1 = 51.64
| seats1 = 72
| last_election1 = 25

| party2 = [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]]
| leader2 = {{nowrap|[[Ринчиннямын Амаржаргал]]}}
| percentage2 = 13.35
| seats2 = 1
| last_election2 = 50

| party3 = Эх Орон нам (Монгол)
| leader3 = Бадарчийн Эрдэнэбат
| percentage3 = 11.03
| seats3 = 1
| last_election3 = шинэ

| party4 = {{nowrap|[[Иргэний Зориг Ногоон Нам|Иргэний Зориг]]–[[Монголын Ногоон Нам|Ногоон]]}}
| colour4 = {{party color|Иргэний Зориг Ногоон Нам}}
| leader4 = [[Санжаасүрэнгийн Оюун]]
| percentage4 = 3.61
| seats4 = 1
| last_election4 = шинэ

| party5 = Бие даагч
| leader5 = –
| percentage5 = 2.93
| seats5 = 1
| last_election5 = 0

| title = [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]]
| before_election = [[Ринчиннямын Амаржаргал]]
| before_party = [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]]
| after_election = [[Намбарын Энхбаяр]]
| after_party = [[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
||map=Electoral district map of Mongolian legislative election 2000.svg|map_caption=Ялсан тойргууд&lt;br /&gt;&lt;span style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;&gt;&amp;ensp;&lt;/span&gt; МАХН &lt;span style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot;&gt;&amp;ensp;&lt;/span&gt; Ардчилсан Холбоо&lt;br /&gt;&lt;span style=&quot;background:{{party color|Эх Орон нам (Монгол)}}&quot;&gt;&amp;ensp;&lt;/span&gt; ЭОН &lt;span style=&quot;background:{{party color|Иргэний Зориг Ногоон Нам}}&quot;&gt;&amp;ensp;&lt;/span&gt; ИЗ-НН &lt;span style=&quot;background:{{party color|Бие даагч улс төрч}}&quot;&gt;&amp;ensp;&lt;/span&gt; Бие даагч|color2={{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}|flag_year=1992|turnout=82.4 ({{decrease}} 9.7[[хувь|%]])}}{{Монгол улсын улс төр}}

'''2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль''' [[Монгол]]д 2000 оны 7 сарын 2-нд зохион байгуулагдсан.&lt;ref&gt;[[Dieter Nohlen]], Florian Grotz &amp; Christof Hartmann (2001) ''Elections in Asia: A data handbook, Volume II'', p490 {{ISBN|0-19-924959-8}}&lt;/ref&gt; Сонгуулиар [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] үнэмлэхүй ялалт байгуулж, [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] 76 суудлаас 72-ыг авсан. Сонгуулийн ирц 82,43% байсан.&lt;ref&gt;Nohlen ''et al''., p491&lt;/ref&gt;

==Үр дүн==
{{Сонгуулийн үр дүн
|party1=[[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]|votes1=517746|seats1=72|sc1=+47
|party2=[[Монголын Ардчилсан Холбоо|Ардчилсан Холбоо]]|votes2=133890|seats2=1|sc2=–49
|party3=[[Эх Орон нам (Монгол)|Эх Орон нам]]|votes3=110608|seats3=1|sc3=Шинэ
|party4=[[Монголын Социал-Демократ Нам]]|votes4=91663|seats4=0|sc4=Шинэ
|party5=[[Монголын Бүгд Найрамдах Нам]]|votes5=41991|seats5=0|sc5=0
|party6=[[Иргэний Зориг Ногоон Нам|Иргэний Зориг]]–[[Монголын Ногоон Нам|Ногоон]]|votes6=36196|seats6=1|sc6=Шинэ
|party7=[[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|Монголын Ардчилсан Нам]]|votes7=18217|seats7=0|sc7=Шинэ
|party8=Их эвсэл|votes8=9105|seats8=0|sc8=Шинэ
|party9=Монголын Шинэ Социал-Демократ Нам|votes9=4077|seats9=0|sc9=Шинэ
|party10=Монголын Либерал Ардчилсан Нам|votes10=3151|seats10=0|sc10=Шинэ
|party11=Монголын Хөдөөгийн Хөгжлийн Нам|votes11=2067|seats11=0|sc11=Шинэ
|party12=Монголын Иргэний Ардчилсан Шинэ Либерал Нам|votes12=1171|seats12=0|sc12=Шинэ
|party13=Монголын Үндэсний Эв Нэгдлийн Нам|votes13=1027|seats13=0|sc13=0
|party14=Монголын Уламжлал, Шударга Ёсны Төлөө Нам|votes14=588|seats14=0|sc14=Шинэ
|party15=Орон Нутгийн Хөгжлийн Нам|votes15=238|seats15=0|sc15=Шинэ
|party16=Монголын Ажилчдын Нам|votes16=47|seats16=0|sc16=0
|party17=Бие даагч|votes17=29352|seats17=1|sc17=+1
|row18=Цагаан санал|votes18=1420
|invalid=25431|invalidonly=yes
|electorate=1247033
|total_sc=0
|source=Nohlen ''et al''.
|image=[[File:2000_Mongolian_State_Great_Khural.svg]]|color7=#025aaa}}

==Эшлэл==
{{reflist}}

{{Монголын сонгууль}}
[[Ангилал:Монгол улсын их хурлын сонгууль]]
[[Ангилал:2000 он Монголд|Parliamentary]]</text>
      <sha1>j4vy40ht43dan55ugg4qhvrxduqih7e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчний Агаарын цэрэг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>136559</id>
    <revision>
      <id>855652</id>
      <parentid>852335</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T09:14:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-26267-77</username>
        <id>104368</id>
      </contributor>
      <origin>855652</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8490" sha1="q4be65eog0aqyzywilgtutfh2y2tic4" xml:space="preserve">{{short description|Aerial warfare branch of Mongolia's military}}
{{Инфобокс цэргийн нэгтгэл
| unit_name                     = Монголын Агаарын цэрэг
| native_name                   = {{lang|mn|Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчний Агаарын цэрэг}}
| image                         = Mongolian Armed forces - Air force emblem.svg
| caption                       = Монголын Агаарын цэргийн сүлд&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://gsmaf.gov.mn/index.php?comp=post&amp;id=1326|title=Монгол Улсын зэвсэгт хүчин}}&lt;/ref&gt;
| start_date                    = 1925 &lt;br /&gt;1992 {{small|(Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Агаарын цэргийн корпусыг орлож)}}
| country                       = {{flag|Монгол}}
| size                          = 1,500&lt;ref name=&quot;IISS2023&quot; /&gt;
| allegiance                    = 
| command_structure             = {{Flagicon image|Mongolian Armed forces emblem.svg}} [[Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин]]
| type                          = [[Агаарын цэргийн хүчин]]
| role                          = [[Агаарын дайн]]
| battles                       = {{unbulletedlist|[[Халхын голын дайн]]|[[Зөвлөлт–Японы хилийн мөргөлдөөнүүд]]|[[Манжуурт хийсэн Зөвлөлтийн цэргийн ажиллагаа|Зөвлөлтийн Манжуур руу хийсэн довтолгоо]]|[[Байтаг Богдын тулалдаан]]}}
| commander1                    = Хурандаа [[Төрөөгийн Ганбат]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gsmaf.gov.mn/index.php?comp=post&amp;id=725|title=Монгол Улсын зэвсэгт хүчин}}&lt;/ref&gt;
| commander1_label              = Командлагч
| commander2                    = Бригадын генерал Б. Батбаяр&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gsmaf.gov.mn/index.php?comp=post&amp;id=724|title=Монгол Улсын зэвсэгт хүчин}}&lt;/ref&gt;
| commander2_label              = Штабын дарга
| notable_commanders            = [[Мудирасын Зайсанов]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://kaznews.mn/zaisanov/|title = &quot;Аз ұлттың – алып ұлы&quot; Генерал Зайсанов Мүдәрісұлы|date = 2019-08-29}}{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://centrasia.org/person.php?st=1195920040|title = &amp;#124; ЦентрАзия}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- Insignia --&gt;
| identification_symbol         = [[File:Flag of the Air Force of the Mongolian Armed Forces.svg|150px]]
| identification_symbol_label   = Далбаа
| identification_symbol_2       = [[File:Combat banner of the Air force of the Mongolian Armed forces.svg|100px]]
| identification_symbol_2_label = Дайны далбаа
| identification_symbol_3       = [[File:Mongolian Air Force fin flash.svg|Soyombo yellow|50px]]
| identification_symbol_3_label = Сэрвээний гэрэл&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://aviationsmilitaires.net/v3/kb/airforce/show/128/armee-de-lair-mongole|title=Armée de l'air mongole|first=Матье|last=GALLET|website=AviationsMilitaires.net}}&lt;/ref&gt;
| identification_symbol_4_label = 
| identification_symbol_4       =
| aircraft_fighter              = [[Су-30|
Су-30SM]]
| aircraft_trainer                 =[[МиГ-29|МиГ-29UB]]
| aircraft_helicopter           = [[Ми-17|Ми-171]]
| aircraft_transport            = [[Ан-26]] 
}}

'''Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчний Агаарын цэрэг''' ([[монгол бичиг]]:{{MongolUnicode|&lt;big&gt;ᠮᠤᠩᠭᠤᠯ ᠤᠯᠤᠰ ᠤᠨ&lt;br&gt;ᠵᠠᠪᠰᠡᠭᠲᠤ ᠬᠥᠴᠤᠨᠤ&lt;br&gt;ᠠᠭᠠᠷ ᠤᠨ ᠴᠡᠷᠡᠭ&lt;/big&gt;}}) нь [[Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин|Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчний]] агаарын орон зайг хамгаалах үүрэгтэй салбар. 1992 оноос Агаарын довтолгооноос хамгаалах хүчин, Нисэх хүчин гэх тусдаа салбар байсныг 2016 оны Батлан хамгаалахын салбарын багц хуулийн өөрчлөлтөөр [[Монгол Улсын Засгийн Газар|Монгол Улсын Засгийн Газрын]] 2016 оны 12 дугаар сарын 14-ний өдрийн 191 дүгээр тогтоолыг үндэслэн Батлан хамгаалахын сайдын 2016 оны 12 дугаар сарын 27-ны өдрийн Н/32 тоот тушаалаар &quot;Зэвсэгт хүчний Агаарын цэрэг&quot; байгуулагдсан.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=МОНГОЛ УЛСЫН ЗЭВСЭГТ ХҮЧНИЙ ЖАНЖИН ШТАБ |url=https://gsmaf.gov.mn/atsk/cat/5 |access-date=2024-09-28 |website=gsmaf.gov.mn}}&lt;/ref&gt; 

== Зэвсэглэл ==
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
|+Агаарын цэргийн зэвсэг, техник
!Техник хэрэгсэл
!Үйлдвэрлэсэн улс
!Төрөл
!Марк
!Ашиглаж байгаа
!Тайлбар
|-
! colspan=&quot;10&quot; |Сөнөөгч онгоц
!
|-
|[[Су-30]]
|[[Орос]]
|Сѳнѳѳгч
|Су-30СМ
|4 нэгж ашиглаж байгаа
|-
|[[МиГ-29]]
|[[Орос]]
|Сѳнѳѳгч
|МиГ-29УБ
|6 нэгж ашиглаж байгаа
|-
! colspan=&quot;6&quot; |Нисдэг тэрэг
!
|-
|[[Ми-8]]
|[[Зөвлөлт Холбоот Улс]]
|Тээврийн нисдэг тэрэг
|Ми-8МТ/Т
|11
|1 нисдэг тэрэг 2015 оны 12 сарын 24-ны шөнө сургуулилт хийх явцдаа осолдсон.
|-
|[[Ми-171]]
|[[Орос]]
|Тээврийн нисдэг тэрэг
|Ми-171Е
|2
|
|-
|[[Ми-24]]
|[[Зөвлөлт Холбоот Улс]]
|Байлдааны нисдэг тэрэг
|Ми-24В/Д
|11 (9-ийг урт хугацааны хадгалалтанд, 2-ийг тогтмол ашигладаг)
|
|-
! colspan=&quot;5&quot; |Зенитийн төхөөрөмж (нийт 150 ширхэг)
!
|-
|[[61-К]]
|[[Зөвлөлт Холбоот Улс]]
|37-мм автомат зенитийн их буу
|61-К
|Тодорхойгүй
|
|-
|[[С-60]]
|[[Зөвлөлт Холбоот Улс]]
|57-мм зенитийн их буу
|С-60
|Тодорхойгүй
|
|-
|[[ЗПУ-4]]
|[[Зөвлөлт Холбоот Улс]]
|14.5-мм зенитийн пулемёт
|ЗПУ-4
|Тодорхойгүй
|
|-
|[[ЗУ-23-2]]
|[[Зөвлөлт Холбоот Улс]]
|23-мм зенитийн төхөөрөмж
|ЗУ-23-2
|Тодорхойгүй
|
|-
|[[ЗСУ-23-4 Шилка]]
|[[Орос]]
|23-мм өөрөө явагч зенитийн төхөөрөмж
|ЗСУ-23-4
|Тодорхойгүй
|20 хүртэлх тооны
|-
! colspan=&quot;5&quot; |Агаарын довтолгооноос хамгаалах пуужин
!
|-
|[[Стрела-1]]
|[[Зөвлөлт Холбоот Улс]]
|Нам өндрийн aгаарын довтолгооноос хамгаалах зенит-пуужингийн цогцолбор
|Стрела-1
|Тодорхойгүй
|20 хүртэлх тооны
|-
|[[Стрела-2]]
|[[Зөвлөлт Холбоот Улс]]
|Нам өндрийн aгаарын довтолгооноос хамгаалах зөөврийн зенит-пуужингийн цогцолбор
|Стрела-2
|250
|
|-
|'''[[Игла]]'''
|[[Зөвлөлт Холбоот Улс]]
|Нам өндрийн aгаарын довтолгооноос хамгаалах зөөврийн зенит-пуужингийн цогцолбор
|Игла
|Тодорхойгүй
|
|-
|'''[[С-75]]'''
|[[Зөвлөлт Холбоот Улс]]
|Өндрийн агаарын довтолгооноос хамгаалах зенит-пуужингийн цогцолбор
|С-75
|1 батарей
|24 пуужин
|-
|'''[[С-125]]'''
|[[Орос]]
|Нам болон дунд өндрийн агаарын довтолгооноос хамгаалах зенит-пуужингийн цогцолбор
|Печора-2М
|2 ширхэг хөөргөх төхөөрөмж бүхий 1 батарей
|ОХУ - аас МУ-д тусламжаар өгсөн
|}

== Эшлэл ==
&lt;references /&gt;
[[Ангилал:Зэвсэгт хүчин]]
[[Ангилал:Зэвсэгт хүчин цэргийн төрлөөр]]</text>
      <sha1>q4be65eog0aqyzywilgtutfh2y2tic4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Байжу ноён (Жалайр)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>141007</id>
    <revision>
      <id>855583</id>
      <parentid>824329</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T14:51:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KenntnisseSchüler</username>
        <id>102363</id>
      </contributor>
      <origin>855583</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3402" sha1="0psq1t8x8hgck4chath7un5gc0hf5kq" xml:space="preserve">{{about|Юань төрийн зүтгэлтэн Жалайрын Байжу ноёны|Ойрх Дорнодод суух Байжу ноёны талаар|Байжу ноён}}
'''Байжу ноён''' (1298-1323) бол [[Жалайр]] аймгийн [[Мухулай]] ноёны удмын [[Аньтун|Антун ноёны]] ач хүү бөгөөд [[Юань улс]]ын [[Буянт хаан]], [[Шадбал гэгээн хаан|Гэгээн хаан]]ы төрд хүчин зүтгэж байсан шудрага албат билээ. 1323 оны намар Морин өвчүүний хэрэг явдалд өртөж Гэгээн хааны хамтаар амиа алдсан монгол төрийн шударга сайд байсан.

=Намтар=
1320 оны 4 сарын 19-нөөс 6 сарын 17 хүртэл [[Төвлөн засах яам|Төвлөн засах газрын]] зүүн гарын чинсан болжээ.
Тус оны 10 сарын 6-нд баруун гарын чинсан [[Тэмүдэр]] нас барсны дараа 11 сарын 1-нд [[Дармабала|Дармабал вангийн]] хатан [[Тажи хатан|Тажи]] мөн таалал төгссөн. 12 сарын 4-нд Байжун Төвлөн засах газрын баруун гарын чинсан болж, зүүн гарын чинсангийн орыг цуцалсан. Ингээд Байжу цор ганц чинсан болжээ. Гэгээн хааны засаглалын үед хааны шадар түшмэлд тооцогдож, хамгийн их нөлөөтэй байсан. 1321-1323 оны хооронд шадар түшмэдийн хамтаар Жи Юаний шинэ хуулийг засварлаж, [[Их Юань улсын нэвтэрхий хууль|Их Юань улсын нэвтэрхий хуулийг]] найруулж, хааны тамгаар батлуулжээ. Тус хуулийг хатуу мөрдүүлэх удаа дараагийн үйл ажиллагаа нь тус улсын дотор байсан ялзарсан эрх баригч нарыг хааны эсрэг хөдлөхөд хүргэсэн. 1323 оны 9 сарын 4-д зарга шийтгэх дайфу түшмэл '''[[Тэгш (Юань улс)|Тэгш]]''', Эсэнтөмөр ноён зэрэг [[Тэмүдэр|Тэмүдэрийн]] талын ноёд хуйвалдаж, хишигтэн цэргийг захирах эрх мэдлээ ашиглаж, тус өдрийн шөнө Наньпу буюу Морин өвчүү гэх өртөөнд Гэгээн хаан, Байжу чинсан нарыг хороожээ. 1324 онд [[Есөнтөмөр хаан]], түүний хүү Дармаширийг түмтийн ноёноор өргөмжилсөн. 

=Холбоотой мэдээлэл=
* [[Наньпогийн хувирал|Морин өвчүүний хэрэг]]
* [[Гэгээн хаан]]
* [[Их Юань улсын нэвтэрхий хууль]] 

[[Ангилал:Иx Монгол Улсын зэвсэгт хүчний хүн]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1298 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1323 онд өнгөрсөн]]
[[Ангилал:Юань улсын түшмэл]]
[[Ангилал:Жалайр аймаг]]</text>
      <sha1>0psq1t8x8hgck4chath7un5gc0hf5kq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Манжийн үеийн Монголын засаг захиргааны нэгж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145654</id>
    <revision>
      <id>855611</id>
      <parentid>853779</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T03:18:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>855611</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52998" sha1="h2g8x4psppes6b45krps4esjanqm288" xml:space="preserve">[[File:STANFORD(1917) p67-68 PLATE22. MONGOLIA (14597137480).jpg|thumb|right|200px|Манжийн үеийн Монгол]]
[[Чин гүрэн|Чин гүрний]] зүгээс Монголын бүхий аймаг хошуудыг захирахдаа түүхэн үйл явдлын ялгаатай байдлын улмаас төвөөс томилсон амбанд шууд захирагддаг монгол хошуунууд, чуулганд захирагддаг Өвөр Монгол, Гадаад Монгол гэх зэрэг харилцан адилгүй өөр өөр байдлаар захирч байсан.

==Шууд хяналттай монгол ==
*[[Цахар]] (Цахар [[Найман хошуу]])
*[[Дарьганга]]
*[[Хөх хотын Түмэд]] 1 хошуу
*[[Барга]] (Хуучин Барга [[Найман хошуу]], Шинэ Барга [[Найман хошуу]])
*[[Тагнын Урианхайн хязгаар|Тагнын Урианхай]] 5 хошуу
*[[Мянгад]] 1 хошуу
*[[Захчин]]
*[[Хойт]]
*[[Алтайн Урианхай]]
*[[Алтан нуурын Урианхай]]
*[[Дам монголчууд]]
==Өвөр Монгол==
===Жиримийн чуулган=== 
[[Жиримийн чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Хошуу || Байгуулагдсан он || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар
|-
|| [[Хорчин баруун гарын дундад хошуу]] || 1626 || [[Ууба]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || 
|-
|| [[Хорчин зүүн гарын дунд хошуу]] || 1636 || [[Манзушир (Дархан чин ван)|Манзушир]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || 
|-
|| [[Хорчин баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Будачи]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || 
|-
|| [[Хорчин зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Хонгор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || 
|-
|| [[Хорчин зүүн гарын хойд хошуу]] || 1636 || [[Донхор илдэч|Донхор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || 
|-
|| [[Хорчин баруун гарын хойд хошуу]] || 1636 || Ламасхи || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || 
|-
|| [[Жалайд хошуу]] || 1648 || Мөнгөн || [[Жалайд]] || 
|-
|| [[Дөрвөд Монгол үндэстний өөртөө засах шянь|Дөрвөд хошуу]] || 1636 || Сэрэн || [[Дөрвөд]] || 
|-
|| [[Өмнөд Горлосын Монгол үндэстний өөртөө засах шянь|Горлосын өмнөд хошуу]] || 1648 || Бумба || [[Горлос]] || 
|-
|| [[Жаоюань шянь|Горлосын хойд хошуу]] || 1636 || Гүмү || [[Горлос]] || 
|-
|}

===Зуу Удын чуулган===
[[Зуу Удын чуулган]] нь 11 хошуу байсан байна.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Хошуу || Байгуулагдсан он || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар
|-
|| [[Аохан хошуу]] || 1636 || Банди || [[Аохан]] || 
|-
|| [[Найман хошуу (Өвөр Монгол)|Найман хошуу]] || 1636 || Гүнцог || [[Найман]] || 
|-
|| [[Баарин баруун хошуу|Баарин баруун гарын хошуу]] || 1648 || Сэвдэн || [[Баарин]] || 
|-
|| [[Баарин зүүн хошуу|Баарин зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Манзушир || [[Баарин]] || 
|-
|| [[Жарууд зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Санжижав || [[Жарууд]] || 
|-
|| [[Жарууд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Сангар || [[Жарууд]] || 
|-
|| [[Ар Хорчин хошуу]] || 1644 || Мужан || [[Ар хорчин]] || 
|-
|| [[Онниуд зүүн гарын хошуу]] || 1636 || Сүн дүүрэн || [[Огниуд]] || 
|-
|| [[Онниуд баруун гарын хошуу]] || 1636 || Дүн дайчин || [[Огниуд]] || 
|-
|| [[Хэшигтэн хошуу]] || 1652 || Соном || [[Хэшигтэн]] || 
|-
|| [[Халх зүүн гарын хошуу]] || 1664 || Гомбо илдэн || Халх зүүн гар || 
|-
|}

===Зостын чуулган===
[[Зостын чуулган]] нь 5 хошуу байсан байна.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар
|-
|| [[Харчин баруун гарын хошуу]] || 1635 || Гүрүсхив || [[Харчин]] || 
|-
|| [[Харчин зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Сэрэн || [[Харчин]] || 
|-
|| [[Харчин дундад хошуу]] || 1705 || Гэрэл || [[Харчин]] || 
|-
|| [[Түмэд зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Шамба || [[Түмэд]] || 
|-
|| [[Түмэд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Гүмү || [[Түмэд]] || 
|-
|}

===Шилийн Голын чуулган===
[[Шилийн Голын чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар
|-
|| [[Баруун Үзэмчин хошуу|Үзэмчин баруун гарын хошуу]] || 1641 || [[Дорж сэцэн жонон (Үзэмчин)|Дорж]] || [[Үзэмчин]] || 
|-
|| [[Зүүн үзэмчин хошуу|Үзэмчин зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Сэрэн || [[Үзэмчин]] || 
|-
|| [[Хуучид зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Болод || [[Хуучид]] || 
|-
|| [[Хуучид баруун гарын хошуу]] || 1653 || Гармаа Цэвээн || [[Хуучид]] || 
|-
|| [[Сөнөд зүүн хошуу|Сөнөд зүүн гарын хошуу]] || 1641 || [[Тэнгис мэргэн ван|Тэнгис]] || [[Сөнөд]] || 
|-
|| [[Сөнөд баруун хошуу|Сөнөд баруун гарын хошуу]] || 1642 || Сэүсэ || [[Сөнөд]] || 
|-
|| [[Авга зүүн гарын хошуу]] || 1651 || Дүсхэр || [[Авга (овог)|Авга]] || 
|-
|| [[Авга баруун гарын хошуу]] || 1641 || Дорж || [[Авга (овог)|Авга]] || 
|-
|| [[Авга нар баруун гарын хошуу]] || 1667 || Сэрэн мэргэн || [[Авга нар]] || 
|-
|| [[Авга нар зүүн гарын хошуу]] || 1665 || Дүнишрав || [[Авга нар]] || 
|-
|}

===Улаанцавын чуулган===
[[Улаанцавын чуулган]] нь 6 хошуу байсан байна.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар
|-
|| [[Дөрвөд хошуу|Дөрвөн хүүхэд хошуу]] || 1636 || Омбо || [[Дөрвөн хүүхэд]] || 
|-
|| [[Муумянган хошуу]] || 1664 || Сэнгэ || [[Муумянган]] || 
|-
|| [[Урадын хойд хошуу]] || 1648 || Туба || [[Урад]] || 
|-
|| [[Урадын өмнөд хошуу]] || 1648 || Убан || [[Урад]] || 
|-
|| [[Урадын дундад хошуу]] || 1648 || Багбахай || [[Урад]] || 
|-
|| [[Халх баруун гарын хошуу]] || 1653 || Бунтар || Халх баруун гар || 
|-
|}

===Их Зуугийн чуулган===
[[Их Зуугийн чуулган]] нь 7 хошуу байсан байна.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар
|-
|| [[Ордосын зүүн гарын дундад хошуу]] || 1649 || [[Ринчин жонон|Ринчин]] || [[Ордос]] || 
|-
|| [[Отог хошуу|Ордосын баруун гарын дундад хошуу]] || 1650 || Шандан || [[Ордос]] || 
|-
|| [[Хангин хошуу|Ордосын баруун гарын хойд хошуу]] || 1649 || Бага Жамц || [[Ордос]] || 
|-
|| [[Далад хошуу|Ордосын зүүн гарын хойд хошуу]] || 1650 || Шагж || [[Ордос]] || 
|-
|| [[Үүшин хошуу|Ордосын баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Ринчин || [[Ордос]] || 
|-
|| [[Зүүнгар хошуу|Ордосын зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Сэрэн || [[Ордос]] || 
|-
|| [[Ордосын баруун гарын өмнөд адаг хошуу]] || 1731 || Динзараш || [[Ордос]] || 
|-
|}

===Чуулгангүй===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || Аймаг || Тайлбар
|-
|| [[Их Мянган хошуу]] || ? || N/A || Хөлөнбуйр аймгийн дэд дутун (呼倫貝爾副都統) || [[Өөлд]] || 
|-
|| [[Ширээт Хүрээ хошуу]] || ? || [[Ширээт Дархан Цорж хутагт]] || Мүгдэнгийн Жанжин (盛京將軍) || Ширээт Дархан Цорж хутагтын шавь || 
|-
|}

==Гадаад Монгол==

===Хэрлэн Барс хотод чуулган===
[[Сэцэн хан аймаг|Хэрлэн Барс хотод чуулган]] (Халхын дорнод зам) нь 23 хошуу байсан байна.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар
|-
|| [[Сэцэн ханы хошуу]] || 1691 || [[Өмхэй]] || [[Сэцэн хан аймаг]] || 
|-
|| [[Дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1691 || Намжил || [[Сэцэн хан аймаг]] || 
|-
|| [[Илдэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Пунсаг || [[Сэцэн хан аймаг]] || 
|-
|| [[Сэцэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад хошуу]] || 1691 || Цэвдэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || 
|-
|| [[Эрдэнэ далай засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад дахь зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Буджав || [[Сэцэн хан аймаг]] || 
|-
|| [[Бишрэлт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1691 || Дарь || [[Сэцэн хан аймаг]] || 
|-
|| [[Жонон засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад дахь умард хошуу]] || 1691 || Цэвдэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || 
|-
|| [[Чин ачит засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад өмнөд хошуу]] || 1691 || Ананда || [[Сэцэн хан аймаг]] || 
|-
|| [[Эрхэмсэг засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1695 || Ханд || [[Сэцэн хан аймаг]] || 
|-
|| [[Ахай засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1711 || Цэрэнванбу || [[Сэцэн хан аймаг]] || 
|-
|| [[Ёст засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1691 || Цэрэндаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || 
|-
|| [[Зоригт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад өмнөд хошуу]] || 1754 || Цэрэндоёд || [[Сэцэн хан аймаг]] || 
|-
|| [[Үйзэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын умард адгийн хошуу]] || 1711 || Дорждаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || 
|-
|| [[Хурц засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1691 || Гүржав || [[Сэцэн хан аймаг]] || 
|-
|| [[Мэргэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Сэрэндаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || 
|-
|| [[Саруул засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад зүүн этгээдийн өмнөд хошуу]] || 1697 || Гончиг || [[Сэцэн хан аймаг]] || 
|-
|| [[Дайчин засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1695 || Туулай || [[Сэцэн хан аймаг]] || 
|-
|| [[Далай дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад баруун этгээдийн хойд хошуу]] || 1697 || Лувсан || [[Сэцэн хан аймаг]] || 
|-
|| [[Сүжигт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1701 || Чойжамц || [[Сэцэн хан аймаг]] || 
|-
|| [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1696 || Эрдэнэ || [[Сэцэн хан аймаг]] || 
|-
|| [[Сэргэлэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1701 || Гэндэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || 
|-
|| [[Баатар засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад зүүн этгээдийн хошуу]] || 1713 || Чойнжур || [[Сэцэн хан аймаг]] || 
|-
|| [[Эрх засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн баруун этгээдийн хошуу]] || 1735 || Ванжилжав || [[Сэцэн хан аймаг]] || 
|-
|| [[Егүзэр хутагтын шавь]] || 1864 || [[Егүзэр хутагт]] ||  || [[Тамгатай хутагт]]
|-
|}

===Цэцэрлэгийн чуулган===
[[Сайн ноён хан аймаг|Цэцэрлэгийн чуулган]] (Халхын умард зам) нь 24 хошуу байсан байна.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар
|-
|| [[Сайн ноён ханы хошуу|Сайн ноёны хошуу]] || 1691 || [[Шамба]] || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || 
|-
|| [[Сэцэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад зүүн этгээдийн адгийн хошуу]] || 1721 || [[эфү Цэрэн]] || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || 
|-
|| [[Дайчин засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундадын баруун этгээдийн хошуу]] || 1751 || [[Цэвдэнжав]] || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || 
|-
|| [[Далай чойнхор засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундадын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Гомбо || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || 
|-
|| [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын баруу этгээдийн хойд хошуу]] || 1691 || Тод Эрдэнэ || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || 
|-
|| [[Илдэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад дахь өмнөд хошуу]] || 1691 || Сутай илдэн || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || 
|-
|| [[Жонон засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1692 || Ванчиг || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || 
|-
|| [[Саруул засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Аюуш || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || 
|-
|| [[Үйзэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын дундад этгээдийн хошуу]] || 1707 || Цэрэндаш || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || 
|-
|| [[Хошууч мэргэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад дахь умард хошуу]] || 1712 || Норовжав || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || 
|-
|| [[Эрх засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1754 || Цэвээндорж || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || 
|-
|| [[Итгэмжит засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1692 || Арьяа || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || 
|-
|| [[Цогтой засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дунддахь баруун гарын адгийн хошуу]] || 1691 || Туба || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || 
|-
|| [[Ёст засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Данзан эрдэнэ || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || 
|-
|| [[Мэргэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1692 || Самжид || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || 
|-
|| [[Ачит засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад баруун гарын адгийн хошуу]] || 1696 || Ядам || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || 
|-
|| [[Түшээт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1696 || Намжил || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || 
|-
|| [[Зоригт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1696 || Шар илдэч || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || 
|-
|| [[Ахай засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн адгийн хошуу]] || 1697 || Судани || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || 
|-
|| [[Эетэй засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад умар этгээдийн адгийн хошуу]] || 1709 || Зинамида || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || 
|-
|| [[Дархан засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын дундад адгийн хошуу]] || 1712 || Дорж || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || 
|-
|| [[Баатар засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1739 || Эмгэн || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || 
|-
|| [[Бишрэлт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Өөлдийн хойд хошуу]] || 1702 || Равдан || [[Өөлд]] || 
|-
|| [[Сүжигт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Өөлдийн засгийн хошуу]] || 1697 || Данжила || [[Өөлд]] || 
|-
|| [[Эрдэнэ бандида хутагтын шавь]] ||  || [[Эрдэнэ бандида хутагт]] ||  || [[Тамгатай хутагт]]
|-
|| [[Эрдэнэ Зая бандида хутагтын шавь]] ||  || [[Зая бандида хутагт]] ||  || [[Тамгатай хутагт]]
|-
|| [[Чин сүжигт номун хан хутагтын шавь]] ||  || [[Чин сүжигт номун хан]] ||  || [[Тамгатай хутагт]]
|-
|| [[Нарбанчин хутагтын шавь]] ||  || [[Нарбанчин хутагт]] ||  || [[Тамгатай хутагт]]
|-
|| [[Хамба хутагтын шавь]] ||  || [[Хамба хутагт]] ||  || [[Тамгатай хутагт]]
|-
|| [[Наран хутагтын шавь]] ||  || [[Наран хутагт]] ||  || [[Тамгатай хутагт]]
|-
|}

===Хан уулын чуулган===
[[Түшээт хан аймаг|Хан уулын чуулган]] (Халхын хойт зам) нь 17 хошуу байсан байна.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар
|-
|| [[Түшээт ханы хошуу]] || 1691 || [[Чахундорж хан|Чахундорж]] || [[Түшээт хан аймаг]] || 
|-
|| [[Мэргэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1691 || [[Гүршихи]] || [[Түшээт хан аймаг]] || 
|-
|| [[Дархан засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад хошуу]] || 1691 || [[Галдандорж]] || [[Түшээт хан аймаг]] || 
|-
|| [[Эрдэнэ дайчин засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Цэмцэгнамжил || [[Түшээт хан аймаг]] || 
|-
|| [[Зоригт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад дахь баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || [[Шидишири]] || [[Түшээт хан аймаг]] || 
|-
|| [[Баатар засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн адгийн хошуу]] || 1691 || [[Шибтуй|Шибтуй Хатанбаатар]] || [[Түшээт хан аймаг]] || 
|-
|| [[Сэцэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн дундад адгийн хошуу]] || 1711 || Цэрэнбал || [[Түшээт хан аймаг]] || 
|-
|| [[Илдэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1731 || Бахай || [[Түшээт хан аймаг]] || 
|-
|| [[Үйзэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундадын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1753 || Сандагдорж || [[Түшээт хан аймаг]] || 
|-
|| [[Түшээт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1693 || Литар || [[Түшээт хан аймаг]] || 
|-
|| [[Бишрэлт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Баран || [[Түшээт хан аймаг]] || 
|-
|| [[Далай засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Байнжурдорж || [[Түшээт хан аймаг]] || 
|-
|| [[Сүжигт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1691 || Цэмбэлдорж || [[Түшээт хан аймаг]] || 
|-
|| [[Ачит засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын адгийн хошуу]] || 1691 || Цэрэн || [[Түшээт хан аймаг]] || 
|-
|| [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад зүүн адгийн хошуу]] || 1694 || Цэрэнжав || [[Түшээт хан аймаг]] || 
|-
|| [[Ахай засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1696 || Чиндорж || [[Түшээт хан аймаг]] || 
|-
|| [[Дайчин засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1697 || Хаймчиг || [[Түшээт хан аймаг]] || 
|-
|| [[Цогтой засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад дэд хошуу]] || 1719 || Цэнгүнжав || [[Түшээт хан аймаг]] || 
|-
|| [[Жонон засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хойд хошуу]] || 1730 || Пунцагравдан || [[Түшээт хан аймаг]] || 
|-
|| [[Эетэй засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын дундад зүүн этгээдийн хошуу]] || 1736 || Сүндэв || [[Түшээт хан аймаг]] || 
|-
|| [[Их Шавь|Жавзандамба хутагтын шавь (Их шавь)]] ||  || [[Жавзандамба хутагт]] ||  || [[Тамгатай хутагт]]
|-
|}

===Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган===
[[Засагт хан аймаг|Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган]] (Халхын өрнө зам) нь 19 хошуу байсан байна.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар
|-
|| [[Засагт хан аймгийн дундад хошуу]] || 1691 || Цэвээнжав || [[Засагт хан аймаг]] || 1732 онд хүчингүй болсон
|-
|| [[Засагт ханы хошуу|Засагт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]]&lt;br&gt;(Засагт ханы хошуу) || 1691 || Пунцагравдан || [[Засагт хан аймаг]] || 
|-
|| [[Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад зүүндэх гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1694 || Гэндэн || [[Засагт хан аймаг]] || 
|-
|| [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Зодов || [[Засагт хан аймаг]] || 
|-
|| [[Илдэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Бүүвэй || [[Засагт хан аймаг]] || 
|-
|| [[Жонон засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1691 || Соном-Ишжав || [[Засагт хан аймаг]] || 
|-
|| [[Чин ачит засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Гүнзэн || [[Засагт хан аймаг]] || 
|-
|| [[Дайчин засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад баруун гарын адгийн хошуу]] || 1714 || Тонмог || [[Засагт хан аймаг]] || 
|-
|| [[Далай засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1714 || Шагж || [[Засагт хан аймаг]] || 
|-
|| [[Мэргэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1756 || Батжаргал || [[Засагт хан аймаг]] || 
|-
|| [[Үйзэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1728 || Равдан || [[Засагт хан аймаг]] || 
|-
|| [[Баатар засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1691 || Эрдэнэгомбо || [[Засагт хан аймаг]] || 
|-
|| [[Ёст засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын өнмөд хошуу]] || 1691 || Үржин || [[Засагт хан аймаг]] || 
|-
|| [[Бишрэлт засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын умар адгийн хошуу]] || 1697 || Хамар дайчин || [[Засагт хан аймаг]] || 
|-
|| [[Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад баруун гарын адгийн хошуу]] || 1709 || Намаринзамбу || [[Засагт хан аймаг]] || 
|-
|| [[Зоригт засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын умар адгийн хошуу]] || 1726 || Ядамжав || [[Засагт хан аймаг]] || 
|-
|| [[Ахай засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад зүүн гарын адгийн хошуу]] || 1757 || Дашпунцаг || [[Засагт хан аймаг]] || 
|-
|| [[Дархан засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1755 || Пүрэвцэрэн || [[Засагт хан аймаг]] || 
|-
|| [[Сэцэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Сэрэн ахай || [[Засагт хан аймаг]] || 
|-
|| [[Сүжигт засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Хойдын засгийн хошуу]] || 1755 || Галдандаржаа || [[Хойт|Хойд]] || 
|-
|| [[Ялгуусан хутагтын шавь (Засагт хан аймаг)|Ялгуусан хутагтын шавь]] ||  || [[Ялгуусан хутагт (Засагт хан аймаг)|Ялгуусан хутагт]] ||  || [[Тамгатай хутагт]]
|-
|| [[Жалханз хутагтын шавь]] ||  || [[Жалханз хутагт]] ||  || [[Тамгатай хутагт]]
|-
|| [[Номун хан хутагтын шавь]] ||  || [[Бигэрийн Номун хан]] ||  || [[Тамгатай хутагт]]
|-
|}

===Сайн заяатын зүүн гарын чуулган===
[[Дөрвөд Далай хан аймаг|Сайн заяатын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар
|-
|| [[Дөрвөд Далай ханы хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөдийн хошуу]] || 1754 || Цэрэн || [[Дөрвөд]] || 
|-
|| [[Эрх засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад хошуу]] || 1754 || Цэрэнмөнх || [[Дөрвөд]] || 
|-
|| [[Дайчин засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад зүүн хошуу]] || 1754 || Сэвдэн || [[Дөрвөд]] || 
|-
|| [[Жонон засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад дээд хошуу]] || 1754 || Машбат || [[Дөрвөд]] || 
|-
|| [[Үйзэн засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад өмнөд баруун хошуу]] || 1754 || Банжур || [[Дөрвөд]] || 
|-
|| [[Сэцэн засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад хойд хошуу]] || 1754 || Батмөнх || [[Дөрвөд]] || 
|-
|| [[Саруул засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад өмнөд хошуу]] || 1754 || Ган || [[Дөрвөд]] || 
|-
|| [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад доод хошуу]] || 1754 || Дашдондог || [[Дөрвөд]] || 
|-
|| [[Мэргэн засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад хойд зүүн хошуу]] || 1754 || Гүншар || [[Дөрвөд]] || 
|-
|| [[Эетэй засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад өмнөд зүүн хошуу]] || 1754 || Өвгөн || [[Дөрвөд]] || 
|-
|| [[Хурц засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад хойд баруун хошуу]] || 1754 || Бар || [[Дөрвөд]] || 
|-
|| [[Баатар засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Хойдын доод хойд хошуу]] || 1755 || Дамиран || [[Хойт|Хойд]] || 
|-
|}

===Сайн заяатын баруун гарын чуулган===
[[Үнэн Зоригт Хан аймаг|Сайн заяатын баруун гарын чуулган]] нь 4 хошуу байсан байна.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар
|-
|| [[Үнэн зоригт ханы хошуу (Үнэн Зоригт Хан аймаг)|Баруунгарын Дөрвөд аймгийн өмнөд хошуу]] || 1754 || Цэрэнубаши || [[Дөрвөд]] || 
|-
|| [[Бишрэлт засгийн хошуу (Үнэн Зоригт Хан аймаг)|Баруунгарын Дөрвөд аймгийн өмнөд баруун этгээдийн хошуу]] || 1754 || Гандорж || [[Дөрвөд]] || 
|-
|| [[Ерөөлт засгийн хошуу (Үнэн Зоригт Хан аймаг)|Баруунгарын Дөрвөд аймгийн дундад өмнөд хошуу]] || 1754 || Гэндэн || [[Дөрвөд]] || 
|-
|| [[Сүжигт засгийн хошуу (Үнэн Зоригт Хан аймаг)|Хойдын доод өмнөд хошуу]] || 1755 || Лувсан || [[Хойт|Хойд]] || 
|-
|}

===Үнэн сүсэгтийн чуулган===

====Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган====
[[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган]] (Илийн дорно зам) нь 2 хошуу байсан байна.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар
|-
|| [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Бамбар || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || 
|-
|| [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Цэвдэн || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || 
|-
|}

====Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган====
[[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган]] (Илийн өрнөд зам) нь 1 хошуу байсан байна.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар
|-
|| [[Үнэн сүжигтийн өрнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Момонт || Жин хэ орчмын Торгууд (өрнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || 
|-
|}

====Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган====
[[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган]] (Илийн өмнөд зам) нь 4 хошуу байсан байна.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар
|-
|| [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || [[Убаши]] || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || 
|-
|| [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын дундад хошуу]] || 1771 || Эмгэн убаши || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || 
|-
|| [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Баяжих || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || 
|-
|| [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Бэр хашиха || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || 
|-
|}

====Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган====
[[Шинжаан]]ы [[Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган]] (Илийн умарт зам) нь 3 хошуу байсан байна.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар
|-
|| [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Цэвэгдорж || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || 
|-
|| [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1785 || Гүнгээцэрэн || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || 
|-
|| [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1785 || Агсахал || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || 
|-
|}

===Чин сэтгэлтийн чуулган===
[[Ховдын хязгаар|Ховдын]] [[Чин сэтгэлтийн чуулган]] нь 2 хошуу байсан байна.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар
|-
|| [[Жаргалант торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Шээрэн || [[Шинэ Торгууд]] || 
|-
|| [[Жаргалант торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Шар хүүхэн || [[Шинэ Торгууд]] || 
|-
|}

===Бат сэтгэлтийн чуулган===
[[Шинжаан]]ы [[Бат сэтгэлтийн чуулган]] (Илийн дундад зам) нь 3 хошуу байсан байна.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар
|-
|| [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын хошуу]] || 1771 || Гүнгээ || Дундад замын [[Хошууд]] || 1797 онд хүчингүй болсон
|-
|| [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын дундад хошуу]] || 1771 || Яримпил || Дундад замын [[Хошууд]] || 
|-
|| [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын баруун хошуу]] || 1771 || Нохай || Дундад замын [[Хошууд]] || 
|-
|| [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын зүүн хошуу]] || 1775 || Баярлах || Дундад замын [[Хошууд]] || 
|-
|}

===Хөхнуурын зүүн гарын чуулган===
[[Дээд монголчууд]]ын [[Хөхнуурын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар
|-
|| [[Хошуудын баруун өмнөд хошуу]] || 1771 || Цэвээнравдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || 
|-
|| [[Хошуудын баруун хойд хошуу]] || 1716 || Даян || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || 
|-
|| [[Хошуудын умард зүүн гаран хошуу]] || 1711 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || 
|-
|| [[Хошуудын өмнөд баруун гаран адаг хошуу]] || 1711 || Лувзандаржаа || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || 
|-
|| [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран хойд хошуу]] || 1671 || Галдандаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || 
|-
|| [[Хошуудын өмнөд баруун гарын хойд хошуу]]|| 1723 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || 
|-
|| [[Хошуудын умард өмнө хошуу]] || 1711 || Цэрэн || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || 
|-
|| [[Хошуудын умард баруун адаг хошуу]] || 1725 || Дамринсэвдэн || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || 
|-
|| [[Хошуудын умард зүүн адаг хошуу]] || 1725 || Ишдоржжав || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || 
|-
|| [[Торгуудын баруун хошуу]] || 1725 || Сэтэрбум || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || 
|-
|| [[Торгуудын өмнөд хойд хошуу]] || 1724 || Данзан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || 
|-
|| [[Хошуудын баруун баруун гарын дундад хошуу]]|| 1725 || Цэрэннамжил || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || 
|-
|}

===Хөхнуурын баруун гарын чуулган===
[[Дээд монголчууд]]ын [[Хөхнуурын баруун гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар
|-
|| [[Цоросын өмнөд баруун гарын тэргүүн хошуу]] || 1703 || Сэвдэнжал || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || 
|-
|| [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран тэргүүн хошуу]] || 1704 || Гомбо || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || 
|-
|| [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран адаг хошуу]] || 1698 || Намжил || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || 
|-
|| [[Хошуудын умард баруун гаран хошуу]] || 1723 || Цэрэндондов || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || 
|-
|| [[Цоросын умард дундад хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || 
|-
|| [[Хойдын өмнө хошуу]] || 1725 || Гүнгэ || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хойт|Хойд]] || 
|-
|| [[Хошуудын баруун баруун гаран өмнөд хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || 
|-
|| [[Хошуудын баруун зүүн гаран хойд хошуу]] || 1725 || Харгас || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || 
|-
|| [[Хошуудын зүүн дээд хошуу]] || 1725 || Жаб || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || 
|-
|| [[Хошуудын баруун баруун гарын хойд хошуу]] || 1725 || Сэвдэн бошигт || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || 
|-
|| [[Торгуудын өмнөд дундад хошуу]] || 1725 || Сономравдандорж || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || 
|-
|| [[Халхын өмнөд баруун хошуу]] || 1765 || Дашдондов || [[Дээд монголчууд]]ын [[Халх]] || 
|-
|}

===Чуулгангүй===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || Аймаг || Тайлбар
|-
|| [[Алшаа хошуу|Алашаагийн өөлд хошуу]] || 1697 || Хороли || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || Алашаагийн [[Хошууд]] || 
|-
|| [[Эзнээ хошуу|Эзнээ голын торгууд хошуу]] || 1704 || Аравжир || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || [[Торгууд]] || 
|-
|| [[Хошуудын өмнөд тэргүүн хошуу]] || 1701 || Цагаанданзан || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗)
|-
|| [[Хошуудын өмнөд баруун гаран дундад хошуу]] || 1720 || Равданжамц	 || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗)
|-
|| [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дундад хошуу]] || 1731 || Цагаанравдан || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗)
|-
|| [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дэд хошуу]] || 1746 || Цэрэндорж || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || 1806 онд хүчингүй болсон
|-
|| [[Торгуудын өмнө өмнөд хошуу]] || 1731 || Даржаа || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗)
|-
|| [[Цагаан номун ханы хошуу]] || ? || [[Цагаан номун хан хутагт]] || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын Цагаан номун хан хутагтын шавь || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗)
|-
|| [[Шинэ хошуудын засгийн хошуу]] || 1771 || Буянхишиг || [[Ховдын манж сайдын газар]] || [[Шинэ Хошууд]] || 
|-
|}

==Эшлэл==
{{reflist}}
* {{cite book|title=ǰarliγ-iyar toγtaγaγsan γadaγadu mongγol qotong ayimaγ-un wang güng-üd-ün iledkel šastir (degedü, dumdadu, dooradu)|publisher=Öbör mongγol-un arad-un keblel-ün qoriy-a|location=Kökeqota|author1=Borǰigin Mönggündalai|year=2006|isbn=7-204-02492-3|language=mn}}
* [[:zh:s:清史稿/卷209|清史稿/卷209]], [[:zh:s:清史稿/卷210|清史稿/卷210]], [[:zh:s:清史稿/卷211|清史稿/卷211]]
* [[:zh:s:欽定外藩蒙古回部王公表傳 (四庫全書本)|欽定外藩蒙古回部王公表傳 (四庫全書本)]]
* {{cite web|title = 光緒朝 《欽定大清會典事例三》 卷九百六十七~卷九百七十二|url=https://fhac.com.cn/fulltext_detail/1/1 | website=[[First Historical Archives of China]]|language=zh }}
==Мөн үзэх==
*[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын засаг захиргааны нэгж]]

[[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]]
[[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]]
[[Ангилал:Монголын засаг захиргааны гишүүнчлэл]]</text>
      <sha1>h2g8x4psppes6b45krps4esjanqm288</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855623</id>
      <parentid>855611</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T05:23:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>855623</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53170" sha1="t2r3igiwougkl2wx5tr33hthgse25zi" xml:space="preserve">[[File:STANFORD(1917) p67-68 PLATE22. MONGOLIA (14597137480).jpg|thumb|right|200px|Манжийн үеийн Монгол]]
[[Чин гүрэн|Чин гүрний]] зүгээс Монголын бүхий аймаг хошуудыг захирахдаа түүхэн үйл явдлын ялгаатай байдлын улмаас төвөөс томилсон амбанд шууд захирагддаг монгол хошуунууд, чуулганд захирагддаг Өвөр Монгол, Гадаад Монгол гэх зэрэг харилцан адилгүй өөр өөр байдлаар захирч байсан.

==Шууд хяналттай монгол ==
*[[Цахар]] (Цахар [[Найман хошуу]])
*[[Дарьганга]]
*[[Хөх хотын Түмэд]] 1 хошуу
*[[Барга]] (Хуучин Барга [[Найман хошуу]], Шинэ Барга [[Найман хошуу]])
*[[Тагнын Урианхайн хязгаар|Тагнын Урианхай]] 5 хошуу
*[[Мянгад]] 1 хошуу
*[[Захчин]]
*[[Хойт]]
*[[Алтайн Урианхай]]
*[[Алтан нуурын Урианхай]]
*[[Дам монголчууд]]
==Өвөр Монгол==
===Жиримийн чуулган=== 
[[Жиримийн чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Хошуу || Байгуулагдсан он || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар
|-
|| [[Хорчин баруун гарын дундад хошуу]] || 1626 || [[Ууба]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || 
|-
|| [[Хорчин зүүн гарын дунд хошуу]] || 1636 || [[Манзушир (Дархан чин ван)|Манзушир]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || 
|-
|| [[Хорчин баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Будачи]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || 
|-
|| [[Хорчин зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1636 || [[Хонгор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || 
|-
|| [[Хорчин зүүн гарын хойд хошуу]] || 1636 || [[Донхор илдэч|Донхор]] || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || 
|-
|| [[Хорчин баруун гарын хойд хошуу]] || 1636 || Ламасхи || [[Хорчин ястан|Хорчин]] || 
|-
|| [[Жалайд хошуу]] || 1648 || Мөнгөн || [[Жалайд]] || 
|-
|| [[Дөрвөд Монгол үндэстний өөртөө засах шянь|Дөрвөд хошуу]] || 1636 || Сэрэн || [[Дөрвөд]] || 
|-
|| [[Өмнөд Горлосын Монгол үндэстний өөртөө засах шянь|Горлосын өмнөд хошуу]] || 1648 || Бумба || [[Горлос]] || 
|-
|| [[Жаоюань шянь|Горлосын хойд хошуу]] || 1636 || Гүмү || [[Горлос]] || 
|-
|}

===Зуу Удын чуулган===
[[Зуу Удын чуулган]] нь 11 хошуу байсан байна.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Хошуу || Байгуулагдсан он || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар
|-
|| [[Аохан хошуу]] || 1636 || Банди || [[Аохан]] || 
|-
|| [[Найман хошуу (Өвөр Монгол)|Найман хошуу]] || 1636 || Гүнцог || [[Найман]] || 
|-
|| [[Баарин баруун хошуу|Баарин баруун гарын хошуу]] || 1648 || Сэвдэн || [[Баарин]] || 
|-
|| [[Баарин зүүн хошуу|Баарин зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Манзушир || [[Баарин]] || 
|-
|| [[Жарууд зүүн гарын хошуу]] || 1648 || Санжижав || [[Жарууд]] || 
|-
|| [[Жарууд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Сангар || [[Жарууд]] || 
|-
|| [[Ар Хорчин хошуу]] || 1644 || Мужан || [[Ар хорчин]] || 
|-
|| [[Онниуд зүүн гарын хошуу]] || 1636 || Сүн дүүрэн || [[Огниуд]] || 
|-
|| [[Онниуд баруун гарын хошуу]] || 1636 || Дүн дайчин || [[Огниуд]] || 
|-
|| [[Хэшигтэн хошуу]] || 1652 || Соном || [[Хэшигтэн]] || 
|-
|| [[Халх зүүн гарын хошуу]] || 1664 || Гомбо илдэн || Халх зүүн гар || 
|-
|}

===Зостын чуулган===
[[Зостын чуулган]] нь 5 хошуу байсан байна.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар
|-
|| [[Харчин баруун гарын хошуу]] || 1635 || Гүрүсхив || [[Харчин]] || 
|-
|| [[Харчин зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Сэрэн || [[Харчин]] || 
|-
|| [[Харчин дундад хошуу]] || 1705 || Гэрэл || [[Харчин]] || 
|-
|| [[Түмэд зүүн гарын хошуу]] || 1635 || Шамба || [[Түмэд]] || 
|-
|| [[Түмэд баруун гарын хошуу]] || 1648 || Гүмү || [[Түмэд]] || 
|-
|}

===Шилийн Голын чуулган===
[[Шилийн Голын чуулган]] нь 10 хошуу байсан байна.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар
|-
|| [[Баруун Үзэмчин хошуу|Үзэмчин баруун гарын хошуу]] || 1641 || [[Дорж сэцэн жонон (Үзэмчин)|Дорж]] || [[Үзэмчин]] || 
|-
|| [[Зүүн үзэмчин хошуу|Үзэмчин зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Сэрэн || [[Үзэмчин]] || 
|-
|| [[Хуучид зүүн гарын хошуу]] || 1646 || Болод || [[Хуучид]] || 
|-
|| [[Хуучид баруун гарын хошуу]] || 1653 || Гармаа Цэвээн || [[Хуучид]] || 
|-
|| [[Сөнөд зүүн хошуу|Сөнөд зүүн гарын хошуу]] || 1641 || [[Тэнгис мэргэн ван|Тэнгис]] || [[Сөнөд]] || 
|-
|| [[Сөнөд баруун хошуу|Сөнөд баруун гарын хошуу]] || 1642 || Сэүсэ || [[Сөнөд]] || 
|-
|| [[Авга зүүн гарын хошуу]] || 1651 || Дүсхэр || [[Авга (овог)|Авга]] || 
|-
|| [[Авга баруун гарын хошуу]] || 1641 || Дорж || [[Авга (овог)|Авга]] || 
|-
|| [[Авга нар баруун гарын хошуу]] || 1667 || Сэрэн мэргэн || [[Авга нар]] || 
|-
|| [[Авга нар зүүн гарын хошуу]] || 1665 || Дүнишрав || [[Авга нар]] || 
|-
|}

===Улаанцавын чуулган===
[[Улаанцавын чуулган]] нь 6 хошуу байсан байна.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар
|-
|| [[Дөрвөд хошуу|Дөрвөн хүүхэд хошуу]] || 1636 || Омбо || [[Дөрвөн хүүхэд]] || 
|-
|| [[Муумянган хошуу]] || 1664 || Сэнгэ || [[Муумянган]] || 
|-
|| [[Урадын хойд хошуу]] || 1648 || Туба || [[Урад]] || 
|-
|| [[Урадын өмнөд хошуу]] || 1648 || Убан || [[Урад]] || 
|-
|| [[Урадын дундад хошуу]] || 1648 || Багбахай || [[Урад]] || 
|-
|| [[Халх баруун гарын хошуу]] || 1653 || Бунтар || Халх баруун гар || 
|-
|}

===Их Зуугийн чуулган===
[[Их Зуугийн чуулган]] нь 7 хошуу байсан байна.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар
|-
|| [[Ордосын зүүн гарын дундад хошуу]] || 1649 || [[Ринчин жонон|Ринчин]] || [[Ордос]] || 
|-
|| [[Отог хошуу|Ордосын баруун гарын дундад хошуу]] || 1650 || Шандан || [[Ордос]] || 
|-
|| [[Хангин хошуу|Ордосын баруун гарын хойд хошуу]] || 1649 || Бага Жамц || [[Ордос]] || 
|-
|| [[Далад хошуу|Ордосын зүүн гарын хойд хошуу]] || 1650 || Шагж || [[Ордос]] || 
|-
|| [[Үүшин хошуу|Ордосын баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Ринчин || [[Ордос]] || 
|-
|| [[Зүүнгар хошуу|Ордосын зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1649 || Сэрэн || [[Ордос]] || 
|-
|| [[Ордосын баруун гарын өмнөд адаг хошуу]] || 1731 || Динзараш || [[Ордос]] || 
|-
|}

===Чуулгангүй===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || Аймаг || Тайлбар
|-
|| [[Их Мянган хошуу]] || ? || N/A || Хөлөнбуйр аймгийн дэд дутун (呼倫貝爾副都統) || [[Өөлд]] || 
|-
|| [[Ширээт Хүрээ хошуу]] || ? || [[Ширээт Дархан Цорж хутагт]] || Мүгдэнгийн Жанжин (盛京將軍) || Ширээт Дархан Цорж хутагтын шавь || 
|-
|}

==Гадаад Монгол==

===Хэрлэн Барс хотод чуулган===
[[Сэцэн хан аймаг|Хэрлэн Барс хотод чуулган]] (Халхын дорнод зам) нь 23 хошуу байсан байна.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар
|-
|| [[Сэцэн ханы хошуу]] || 1691 || [[Өмхэй]] || [[Сэцэн хан аймаг]] || 
|-
|| [[Дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1691 || Намжил || [[Сэцэн хан аймаг]] || 
|-
|| [[Илдэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Пунсаг || [[Сэцэн хан аймаг]] || 
|-
|| [[Сэцэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад хошуу]] || 1691 || Цэвдэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || 
|-
|| [[Эрдэнэ далай засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад дахь зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Буджав || [[Сэцэн хан аймаг]] || 
|-
|| [[Бишрэлт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1691 || Дарь || [[Сэцэн хан аймаг]] || 
|-
|| [[Жонон засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад дахь умард хошуу]] || 1691 || Цэвдэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || 
|-
|| [[Чин ачит засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад өмнөд хошуу]] || 1691 || Ананда || [[Сэцэн хан аймаг]] || 
|-
|| [[Эрхэмсэг засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1695 || Ханд || [[Сэцэн хан аймаг]] || 
|-
|| [[Ахай засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1711 || Цэрэнванбу || [[Сэцэн хан аймаг]] || 
|-
|| [[Ёст засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1691 || Цэрэндаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || 
|-
|| [[Зоригт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад өмнөд хошуу]] || 1754 || Цэрэндоёд || [[Сэцэн хан аймаг]] || 
|-
|| [[Үйзэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын умард адгийн хошуу]] || 1711 || Дорждаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || 
|-
|| [[Хурц засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1691 || Гүржав || [[Сэцэн хан аймаг]] || 
|-
|| [[Мэргэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Сэрэндаш || [[Сэцэн хан аймаг]] || 
|-
|| [[Саруул засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад зүүн этгээдийн өмнөд хошуу]] || 1697 || Гончиг || [[Сэцэн хан аймаг]] || 
|-
|| [[Дайчин засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1695 || Туулай || [[Сэцэн хан аймаг]] || 
|-
|| [[Далай дархан засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад баруун этгээдийн хойд хошуу]] || 1697 || Лувсан || [[Сэцэн хан аймаг]] || 
|-
|| [[Сүжигт засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1701 || Чойжамц || [[Сэцэн хан аймаг]] || 
|-
|| [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1696 || Эрдэнэ || [[Сэцэн хан аймаг]] || 
|-
|| [[Сэргэлэн засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1701 || Гэндэн || [[Сэцэн хан аймаг]] || 
|-
|| [[Баатар засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн баруун гарын дундад зүүн этгээдийн хошуу]] || 1713 || Чойнжур || [[Сэцэн хан аймаг]] || 
|-
|| [[Эрх засгийн хошуу (Сэцэн хан аймаг)|Сэцэн хан аймгийн дундад адгийн баруун этгээдийн хошуу]] || 1735 || Ванжилжав || [[Сэцэн хан аймаг]] || 
|-
|| [[Егүзэр хутагтын шавь]] || 1864 || [[Егүзэр хутагт]] ||  || [[Тамгатай хутагт]]
|-
|}

===Цэцэрлэгийн чуулган===
[[Сайн ноён хан аймаг|Цэцэрлэгийн чуулган]] (Халхын умард зам) нь 24 хошуу байсан байна.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар
|-
|| [[Сайн ноён ханы хошуу|Сайн ноёны хошуу]] || 1691 || [[Шамба]] || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || 
|-
|| [[Сэцэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад зүүн этгээдийн адгийн хошуу]] || 1721 || [[эфү Цэрэн]] || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || 
|-
|| [[Дайчин засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундадын баруун этгээдийн хошуу]] || 1751 || [[Цэвдэнжав]] || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || 
|-
|| [[Далай чойнхор засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундадын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Гомбо || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || 
|-
|| [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын баруу этгээдийн хойд хошуу]] || 1691 || Тод Эрдэнэ || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || 
|-
|| [[Илдэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад дахь өмнөд хошуу]] || 1691 || Сутай илдэн || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || 
|-
|| [[Жонон засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1692 || Ванчиг || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || 
|-
|| [[Саруул засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Аюуш || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || 
|-
|| [[Үйзэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын дундад этгээдийн хошуу]] || 1707 || Цэрэндаш || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || 
|-
|| [[Хошууч мэргэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад дахь умард хошуу]] || 1712 || Норовжав || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || 
|-
|| [[Эрх засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1754 || Цэвээндорж || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || 
|-
|| [[Итгэмжит засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад адгийн хошуу]] || 1692 || Арьяа || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || 
|-
|| [[Цогтой засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дунддахь баруун гарын адгийн хошуу]] || 1691 || Туба || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || 
|-
|| [[Ёст засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Данзан эрдэнэ || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || 
|-
|| [[Мэргэн засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1692 || Самжид || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || 
|-
|| [[Ачит засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад баруун гарын адгийн хошуу]] || 1696 || Ядам || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || 
|-
|| [[Түшээт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1696 || Намжил || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || 
|-
|| [[Зоригт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын дундад баруун этгээдийн хошуу]] || 1696 || Шар илдэч || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || 
|-
|| [[Ахай засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн адгийн хошуу]] || 1697 || Судани || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || 
|-
|| [[Эетэй засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн дундад умар этгээдийн адгийн хошуу]] || 1709 || Зинамида || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || 
|-
|| [[Дархан засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун гарын дундад адгийн хошуу]] || 1712 || Дорж || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || 
|-
|| [[Баатар засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Сайн ноён аймгийн баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1739 || Эмгэн || [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён аймаг]] || 
|-
|| [[Бишрэлт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Өөлдийн хойд хошуу]] || 1702 || Равдан || [[Өөлд]] || 
|-
|| [[Сүжигт засгийн хошуу (Сайн ноён хан аймаг)|Өөлдийн засгийн хошуу]] || 1697 || Данжила || [[Өөлд]] || 
|-
|| [[Эрдэнэ бандида хутагтын шавь]] ||  || [[Эрдэнэ бандида хутагт]] ||  || [[Тамгатай хутагт]]
|-
|| [[Эрдэнэ Зая бандида хутагтын шавь]] ||  || [[Зая бандида хутагт]] ||  || [[Тамгатай хутагт]]
|-
|| [[Чин сүжигт номун хан хутагтын шавь]] ||  || [[Чин сүжигт номун хан]] ||  || [[Тамгатай хутагт]]
|-
|| [[Нарбанчин хутагтын шавь]] ||  || [[Нарбанчин хутагт]] ||  || [[Тамгатай хутагт]]
|-
|| [[Хамба хутагтын шавь]] ||  || [[Хамба хутагт]] ||  || [[Тамгатай хутагт]]
|-
|| [[Наран хутагтын шавь]] ||  || [[Наран хутагт]] ||  || [[Тамгатай хутагт]]
|-
|}

===Хан уулын чуулган===
[[Түшээт хан аймаг|Хан уулын чуулган]] (Халхын хойт зам) нь 17 хошуу байсан байна.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар
|-
|| [[Түшээт ханы хошуу]] || 1691 || [[Чахундорж хан|Чахундорж]] || [[Түшээт хан аймаг]] || 
|-
|| [[Мэргэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1691 || [[Гүршихи]] || [[Түшээт хан аймаг]] || 
|-
|| [[Дархан засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад хошуу]] || 1691 || [[Галдандорж]] || [[Түшээт хан аймаг]] || 
|-
|| [[Эрдэнэ дайчин засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Цэмцэгнамжил || [[Түшээт хан аймаг]] || 
|-
|| [[Зоригт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад дахь баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || [[Шидишири]] || [[Түшээт хан аймаг]] || 
|-
|| [[Баатар засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн адгийн хошуу]] || 1691 || [[Шибтуй|Шибтуй Хатанбаатар]] || [[Түшээт хан аймаг]] || 
|-
|| [[Сэцэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн дундад адгийн хошуу]] || 1711 || Цэрэнбал || [[Түшээт хан аймаг]] || 
|-
|| [[Илдэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1731 || Бахай || [[Түшээт хан аймаг]] || 
|-
|| [[Үйзэн засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундадын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1753 || Сандагдорж || [[Түшээт хан аймаг]] || 
|-
|| [[Түшээт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1693 || Литар || [[Түшээт хан аймаг]] || 
|-
|| [[Бишрэлт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Баран || [[Түшээт хан аймаг]] || 
|-
|| [[Далай засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Байнжурдорж || [[Түшээт хан аймаг]] || 
|-
|| [[Сүжигт засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1691 || Цэмбэлдорж || [[Түшээт хан аймаг]] || 
|-
|| [[Ачит засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын адгийн хошуу]] || 1691 || Цэрэн || [[Түшээт хан аймаг]] || 
|-
|| [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад зүүн адгийн хошуу]] || 1694 || Цэрэнжав || [[Түшээт хан аймаг]] || 
|-
|| [[Ахай засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1696 || Чиндорж || [[Түшээт хан аймаг]] || 
|-
|| [[Дайчин засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1697 || Хаймчиг || [[Түшээт хан аймаг]] || 
|-
|| [[Цогтой засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн дундад дэд хошуу]] || 1719 || Цэнгүнжав || [[Түшээт хан аймаг]] || 
|-
|| [[Жонон засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хойд хошуу]] || 1730 || Пунцагравдан || [[Түшээт хан аймаг]] || 
|-
|| [[Эетэй засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)|Түшээт хан аймгийн зүүн гарын дундад зүүн этгээдийн хошуу]] || 1736 || Сүндэв || [[Түшээт хан аймаг]] || 
|-
|| [[Их Шавь|Жавзандамба хутагтын шавь (Их шавь)]] ||  || [[Жавзандамба хутагт]] ||  || [[Тамгатай хутагт]]
|-
|}

===Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган===
[[Засагт хан аймаг|Заг голын эх Биндэръяа нуурын чуулган]] (Халхын өрнө зам) нь 19 хошуу байсан байна.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар
|-
|| [[Засагт хан аймгийн дундад хошуу]] || 1691 || Цэвээнжав || [[Засагт хан аймаг]] || 1732 онд хүчингүй болсон
|-
|| [[Засагт ханы хошуу|Засагт хан аймгийн баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]]&lt;br&gt;(Засагт ханы хошуу) || 1691 || Пунцагравдан || [[Засагт хан аймаг]] || 
|-
|| [[Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад зүүндэх гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1694 || Гэндэн || [[Засагт хан аймаг]] || 
|-
|| [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Зодов || [[Засагт хан аймаг]] || 
|-
|| [[Илдэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1691 || Бүүвэй || [[Засагт хан аймаг]] || 
|-
|| [[Жонон засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын умард хошуу]] || 1691 || Соном-Ишжав || [[Засагт хан аймаг]] || 
|-
|| [[Чин ачит засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын өмнөд хошуу]] || 1691 || Гүнзэн || [[Засагт хан аймаг]] || 
|-
|| [[Дайчин засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад баруун гарын адгийн хошуу]] || 1714 || Тонмог || [[Засагт хан аймаг]] || 
|-
|| [[Далай засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу]] || 1714 || Шагж || [[Засагт хан аймаг]] || 
|-
|| [[Мэргэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу]] || 1756 || Батжаргал || [[Засагт хан аймаг]] || 
|-
|| [[Үйзэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын дундад хошуу]] || 1728 || Равдан || [[Засагт хан аймаг]] || 
|-
|| [[Баатар засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын умард хошуу]] || 1691 || Эрдэнэгомбо || [[Засагт хан аймаг]] || 
|-
|| [[Ёст засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын өнмөд хошуу]] || 1691 || Үржин || [[Засагт хан аймаг]] || 
|-
|| [[Бишрэлт засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн баруун гарын умар адгийн хошуу]] || 1697 || Хамар дайчин || [[Засагт хан аймаг]] || 
|-
|| [[Цогтой засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад баруун гарын адгийн хошуу]] || 1709 || Намаринзамбу || [[Засагт хан аймаг]] || 
|-
|| [[Зоригт засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын умар адгийн хошуу]] || 1726 || Ядамжав || [[Засагт хан аймаг]] || 
|-
|| [[Ахай засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад зүүн гарын адгийн хошуу]] || 1757 || Дашпунцаг || [[Засагт хан аймаг]] || 
|-
|| [[Дархан засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн дундад баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1755 || Пүрэвцэрэн || [[Засагт хан аймаг]] || 
|-
|| [[Сэцэн засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Засагт хан аймгийн зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу]] || 1691 || Сэрэн ахай || [[Засагт хан аймаг]] || 
|-
|| [[Сүжигт засгийн хошуу (Засагт хан аймаг)|Хойдын засгийн хошуу]] || 1755 || Галдандаржаа || [[Хойт|Хойд]] || 
|-
|| [[Ялгуусан хутагтын шавь (Засагт хан аймаг)|Ялгуусан хутагтын шавь]] ||  || [[Ялгуусан хутагт (Засагт хан аймаг)|Ялгуусан хутагт]] ||  || [[Тамгатай хутагт]]
|-
|| [[Жалханз хутагтын шавь]] ||  || [[Жалханз хутагт]] ||  || [[Тамгатай хутагт]]
|-
|| [[Номун хан хутагтын шавь]] ||  || [[Бигэрийн Номун хан]] ||  || [[Тамгатай хутагт]]
|-
|}

===Сайн заяатын зүүн гарын чуулган===
[[Дөрвөд Далай хан аймаг|Сайн заяатын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар
|-
|| [[Дөрвөд Далай ханы хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөдийн хошуу]] || 1754 || Цэрэн || [[Дөрвөд]] || 
|-
|| [[Эрх засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад хошуу]] || 1754 || Цэрэнмөнх || [[Дөрвөд]] || 
|-
|| [[Дайчин засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад зүүн хошуу]] || 1754 || Сэвдэн || [[Дөрвөд]] || 
|-
|| [[Жонон засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад дээд хошуу]] || 1754 || Машбат || [[Дөрвөд]] || 
|-
|| [[Үйзэн засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад өмнөд баруун хошуу]] || 1754 || Банжур || [[Дөрвөд]] || 
|-
|| [[Сэцэн засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад хойд хошуу]] || 1754 || Батмөнх || [[Дөрвөд]] || 
|-
|| [[Саруул засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад өмнөд хошуу]] || 1754 || Ган || [[Дөрвөд]] || 
|-
|| [[Эрдэнэ засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад доод хошуу]] || 1754 || Дашдондог || [[Дөрвөд]] || 
|-
|| [[Мэргэн засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад хойд зүүн хошуу]] || 1754 || Гүншар || [[Дөрвөд]] || 
|-
|| [[Эетэй засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад өмнөд зүүн хошуу]] || 1754 || Өвгөн || [[Дөрвөд]] || 
|-
|| [[Хурц засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Зүүнгарын Дөрвөд аймгийн дундад хойд баруун хошуу]] || 1754 || Бар || [[Дөрвөд]] || 
|-
|| [[Баатар засгийн хошуу (Дөрвөд Далай хан аймаг)|Хойдын доод хойд хошуу]] || 1755 || Дамиран || [[Хойт|Хойд]] || 
|-
|}

===Сайн заяатын баруун гарын чуулган===
[[Үнэн Зоригт Хан аймаг|Сайн заяатын баруун гарын чуулган]] нь 4 хошуу байсан байна.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар
|-
|| [[Үнэн зоригт ханы хошуу (Үнэн Зоригт Хан аймаг)|Баруунгарын Дөрвөд аймгийн өмнөд хошуу]] || 1754 || Цэрэнубаши || [[Дөрвөд]] || 
|-
|| [[Бишрэлт засгийн хошуу (Үнэн Зоригт Хан аймаг)|Баруунгарын Дөрвөд аймгийн өмнөд баруун этгээдийн хошуу]] || 1754 || Гандорж || [[Дөрвөд]] || 
|-
|| [[Ерөөлт засгийн хошуу (Үнэн Зоригт Хан аймаг)|Баруунгарын Дөрвөд аймгийн дундад өмнөд хошуу]] || 1754 || Гэндэн || [[Дөрвөд]] || 
|-
|| [[Сүжигт засгийн хошуу (Үнэн Зоригт Хан аймаг)|Хойдын доод өмнөд хошуу]] || 1755 || Лувсан || [[Хойт|Хойд]] || 
|-
|}

===Үнэн сүсэгтийн чуулган===

====Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган====
[[Шинжаан]]ы [[Үнэн сүсэгтийн чуулган|Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган]] (Илийн дорно зам) нь 2 хошуу байсан байна.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар
|-
|| [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Бамбар || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || 
|-
|| [[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Хэвдэн || Жаргалант Торгууд (дорнод замын [[Хуучин торгууд]]) || 
|-
|}

====Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган====
[[Шинжаан]]ы [[Үнэн сүсэгтийн чуулган|Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган]] (Илийн өрнөд зам) нь 1 хошуу байсан байна.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар
|-
|| [[Үнэн сүжигтийн өрнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Момонт || Жин хэ орчмын Торгууд (өрнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || 
|-
|}

====Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган====
[[Шинжаан]]ы [[Үнэн сүсэгтийн чуулган|Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган]] (Илийн өмнөд зам) нь 4 хошуу байсан байна.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар
|-
|| [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || [[Убаши]] || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || 
|-
|| [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын дундад хошуу]] || 1771 || Эмгэн убаши || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || 
|-
|| [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Баяжих || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || 
|-
|| [[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Бэр хашиха || Хар Сайрын Торгууд (өмнөд замын [[Хуучин торгууд]]) || 
|-
|}

====Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган====
[[Шинжаан]]ы [[Үнэн сүсэгтийн чуулган|Хуучин торгууд аймгийг Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган]] (Илийн умарт зам) нь 3 хошуу байсан байна.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар
|-
|| [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]] || 1771 || Цэвэгдорж || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || 
|-
|| [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]] || 1785 || Гүнгээцэрэн || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || 
|-
|| [[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]] || 1785 || Агсахал || Ховог сайрын Торгууд (умард замын [[Хуучин торгууд]]) || 
|-
|}

===Чин сэтгэлтийн чуулган===
[[Ховдын хязгаар|Ховдын]] [[Чин сэтгэлтийн чуулган]] нь 2 хошуу байсан байна.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар
|-
|| [[Жаргалант торгуудын баруун хошуу]] || 1771 || Шээрэн || [[Шинэ Торгууд]] || 
|-
|| [[Жаргалант торгуудын зүүн хошуу]] || 1771 || Шар хүүхэн || [[Шинэ Торгууд]] || 
|-
|}

===Бат сэтгэлтийн чуулган===
[[Шинжаан]]ы [[Бат сэтгэлтийн чуулган]] (Илийн дундад зам) нь 3 хошуу байсан байна.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар
|-
|| [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын хошуу]] || 1771 || Гүнгээ || Дундад замын [[Хошууд]] || 1797 онд хүчингүй болсон
|-
|| [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын дундад хошуу]] || 1771 || Яримпил || Дундад замын [[Хошууд]] || 
|-
|| [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын баруун хошуу]] || 1771 || Нохай || Дундад замын [[Хошууд]] || 
|-
|| [[Бат сэтгэлтийн чуулганы Хошуудын зүүн хошуу]] || 1775 || Баярлах || Дундад замын [[Хошууд]] || 
|-
|}

===Хөхнуурын зүүн гарын чуулган===
[[Дээд монголчууд]]ын [[Хөхнуурын зүүн гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар
|-
|| [[Хошуудын баруун өмнөд хошуу]] || 1771 || Цэвээнравдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || 
|-
|| [[Хошуудын баруун хойд хошуу]] || 1716 || Даян || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || 
|-
|| [[Хошуудын умард зүүн гаран хошуу]] || 1711 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || 
|-
|| [[Хошуудын өмнөд баруун гаран адаг хошуу]] || 1711 || Лувзандаржаа || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || 
|-
|| [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран хойд хошуу]] || 1671 || Галдандаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || 
|-
|| [[Хошуудын өмнөд баруун гарын хойд хошуу]]|| 1723 || Сономдаш || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || 
|-
|| [[Хошуудын умард өмнө хошуу]] || 1711 || Цэрэн || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || 
|-
|| [[Хошуудын умард баруун адаг хошуу]] || 1725 || Дамринсэвдэн || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || 
|-
|| [[Хошуудын умард зүүн адаг хошуу]] || 1725 || Ишдоржжав || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || 
|-
|| [[Торгуудын баруун хошуу]] || 1725 || Сэтэрбум || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || 
|-
|| [[Торгуудын өмнөд хойд хошуу]] || 1724 || Данзан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || 
|-
|| [[Хошуудын баруун баруун гарын дундад хошуу]]|| 1725 || Цэрэннамжил || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || 
|-
|}

===Хөхнуурын баруун гарын чуулган===
[[Дээд монголчууд]]ын [[Хөхнуурын баруун гарын чуулган]] нь 12 хошуу байсан байна.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Аймаг || Тайлбар
|-
|| [[Цоросын өмнөд баруун гарын тэргүүн хошуу]] || 1703 || Сэвдэнжал || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || 
|-
|| [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран тэргүүн хошуу]] || 1704 || Гомбо || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || 
|-
|| [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран адаг хошуу]] || 1698 || Намжил || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || 
|-
|| [[Хошуудын умард баруун гаран хошуу]] || 1723 || Цэрэндондов || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || 
|-
|| [[Цоросын умард дундад хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Цорос]] || 
|-
|| [[Хойдын өмнө хошуу]] || 1725 || Гүнгэ || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хойт|Хойд]] || 
|-
|| [[Хошуудын баруун баруун гаран өмнөд хошуу]] || 1716 || Равдан || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || 
|-
|| [[Хошуудын баруун зүүн гаран хойд хошуу]] || 1725 || Харгас || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || 
|-
|| [[Хошуудын зүүн дээд хошуу]] || 1725 || Жаб || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || 
|-
|| [[Хошуудын баруун баруун гарын хойд хошуу]] || 1725 || Сэвдэн бошигт || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || 
|-
|| [[Торгуудын өмнөд дундад хошуу]] || 1725 || Сономравдандорж || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || 
|-
|| [[Халхын өмнөд баруун хошуу]] || 1765 || Дашдондов || [[Дээд монголчууд]]ын [[Халх]] || 
|-
|}

===Чуулгангүй===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Хошуу || Байгуулагдсан || Анхны засаг ноён || Харьяалан захирах манж сайд || Аймаг || Тайлбар
|-
|| [[Алшаа хошуу|Алашаагийн өөлд хошуу]] || 1697 || Хороли || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || Алашаагийн [[Хошууд]] || 
|-
|| [[Эзнээ хошуу|Эзнээ голын торгууд хошуу]] || 1704 || Аравжир || Шанси-Ганьсугийн бүгдийг захирагч сайд (陝甘總督) || [[Торгууд]] || 
|-
|| [[Хошуудын өмнөд тэргүүн хошуу]] || 1701 || Цагаанданзан || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗)
|-
|| [[Хошуудын өмнөд баруун гаран дундад хошуу]] || 1720 || Равданжамц	 || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗)
|-
|| [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дундад хошуу]] || 1731 || Цагаанравдан || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗)
|-
|| [[Хошуудын өмнөд зүүн гаран дэд хошуу]] || 1746 || Цэрэндорж || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Хошууд]] || 1806 онд хүчингүй болсон
|-
|| [[Торгуудын өмнө өмнөд хошуу]] || 1731 || Даржаа || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын [[Торгууд]] || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗)
|-
|| [[Цагаан номун ханы хошуу]] || ? || [[Цагаан номун хан хутагт]] || Шининд суух Хөхнуурын монгол, Түвэдийн Бүгд Хэргийг Захиран Шийтгэх Сайд (西寧辦事大臣) || [[Дээд монголчууд]]ын Цагаан номун хан хутагтын шавь || Шар мөрөны өмнөд хэсэг 5 хошуу (河南五旗)
|-
|| [[Шинэ хошуудын засгийн хошуу]] || 1771 || Буянхишиг || [[Ховдын манж сайдын газар]] || [[Шинэ Хошууд]] || 
|-
|}

==Эшлэл==
{{reflist}}
* {{cite book|title=ǰarliγ-iyar toγtaγaγsan γadaγadu mongγol qotong ayimaγ-un wang güng-üd-ün iledkel šastir (degedü, dumdadu, dooradu)|publisher=Öbör mongγol-un arad-un keblel-ün qoriy-a|location=Kökeqota|author1=Borǰigin Mönggündalai|year=2006|isbn=7-204-02492-3|language=mn}}
* [[:zh:s:清史稿/卷209|清史稿/卷209]], [[:zh:s:清史稿/卷210|清史稿/卷210]], [[:zh:s:清史稿/卷211|清史稿/卷211]]
* [[:zh:s:欽定外藩蒙古回部王公表傳 (四庫全書本)|欽定外藩蒙古回部王公表傳 (四庫全書本)]]
* {{cite web|title = 光緒朝 《欽定大清會典事例三》 卷九百六十七~卷九百七十二|url=https://fhac.com.cn/fulltext_detail/1/1 | website=[[First Historical Archives of China]]|language=zh }}
==Мөн үзэх==
*[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын засаг захиргааны нэгж]]

[[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]]
[[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]]
[[Ангилал:Монголын засаг захиргааны гишүүнчлэл]]</text>
      <sha1>t2r3igiwougkl2wx5tr33hthgse25zi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хорчин баруун гарын хойд хошуу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145779</id>
    <revision>
      <id>855612</id>
      <parentid>852376</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T03:18:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>855612</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2795" sha1="g8r0vcl14vu9niyt31cdqhhhzx3b6pe" xml:space="preserve">'''Хорчин баруун гарын хойд хошуу''' ({{lang-zh|科尔沁右翼后旗}} ''Kē'ěrqìn Yòuyì Hòu Qí'') - [[Хятад]]ын доторх [[Өвөр Монгол]]ын [[хошуу]].

1952 он тус хошууны нутаг нь [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын ӨЗО]]-ы [[Хянган аймаг|Хянган аймгийн]] [[Хорчин баруун гарын өмнөд хошуу]]нд ба [[Жалайд хошуу]]нд багтжээ.

==Түүх==
Хорчин баруун гарын хойд хошууг 1636 онд байгуулж, [[Жиримийн чуулган]]д харьяалуулжээ. Чин гүрний үед энэ хошууны нийтлэг нэр нь '''Гүнгийн хошуу''' байв.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal |last=. |first=Алтангараг |date=2015 |title=Нон Хорчины арван хошууны &quot;нутаг&quot; хэмээх нийгмийн зохион байгуулалтын тухай |url=https://journal.num.edu.mn/HistMon/article/view/5534/4814 |journal=Historia Mongolarum |volume=14 |issue=4 |pages=72-73}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Засаг ноёдын үе залгамжлал&lt;ref&gt;{{Cite web |title=清史稿/卷209 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%B8%85%E5%8F%B2%E7%A8%BF/%E5%8D%B7209 |access-date=2026-04-06 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}&lt;/ref&gt;
|-
! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар
|-
| [[Ламасхи]] || Засаг, улсын түшээ гүн || 1636-1647 || 
|-
| Сэрэн || Засаг, улсын түшээ гүн || 1647-1661 || 
|-
| Düškiyar || Засаг, улсын түшээ гүн || 1661-1697 || 
|-
| Tunumal || Засаг, улсын түшээ гүн || 1697-1725 || 
|-
| Ламжав || Засаг, улсын түшээ гүн || 1725-1754 || 
|-
| Buyandelger || Засаг, улсын түшээ гүн || 1754-1755 || 
|-
| Минжүүрдорж || Засаг, улсын түшээ гүн || 1755-1768 || 
|-
| Сампилжамц || Засаг, улсын түшээ гүн || 1768-1802 || 
|-
| Цэвээндорж || Засаг, улсын түшээ гүн || 1802-1833 || 
|-
| Довчинвандан || Засаг, улсын түшээ гүн || 1833-1840 || 
|-
| Өлзийжаргал || Засаг, улсын түшээ гүн || 1840-1872 || 
|-
| Төгс-Билэгт || Засаг, улсын түшээ гүн || 1872-1888 || 
|-
| [[Ерөөлт ван Раашминжүүр|Рашминжүүр]] || Засаг, Ерөөлт ван || 1889-1917 || 
|-
|}

==Эшлэл==
{{reflist}}

[[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]]
[[Ангилал:Өвөр Монголын түүх]]</text>
      <sha1>g8r0vcl14vu9niyt31cdqhhhzx3b6pe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Батжаргалын Заяабал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145953</id>
    <revision>
      <id>855594</id>
      <parentid>855292</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T00:24:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MongolEditor2026</username>
        <id>103976</id>
      </contributor>
      <comment>Хэл найруулгыг товчилж, хөндлөнгийн эх сурвалжийг цэгцлэв</comment>
      <origin>855594</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10544" sha1="lgw4r6t242v0bvjhipv7shtoowu87dn" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name = Батжаргалын Заяабал
| image = Batjargalyn_Zayaabal_portrait_2025.jpg
| caption = Заяабал 2025 онд
}}

'''Батжаргалын Заяабал''' 1976 онд Увс аймгийн Өмнөговь суманд төрсөн. Тэрээр Монголын улс төрч бөгөөд 2024 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүнээр ажиллаж байна.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Сонгууль 2024: Батжаргалын ЗАЯАБАЛ |url=https://ikon.mn/elections/2024/candidate/5907/m |website=iKon.MN |access-date=2026-04-16 |language=mn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;parliament&quot;&gt;{{cite web |title=Батжаргалын Заяабал |url=https://www.parliament.mn/cv/344/ |website=Монгол Улсын Их Хурал |access-date=2026-04-16 |language=mn}}&lt;/ref&gt; Өмнө нь Төрийн өмчийн хорооны дарга, Татварын ерөнхий газрын даргаар ажиллаж байсан.&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Б.Заяабал: Монгол Улс НӨАТ-аар бусад орноос дарамт багатай |url=https://ikon.mn/n/2nbo |work=iKon.MN |date=2022-08-25 |access-date=2026-04-16 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

== Намтар ==

=== Боловсрол ===
1984–1994 онд Увс аймгийн Улаангом сумын 1 дүгээр арван жилийн сургуульд суралцаж төгссөн.&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt; 1994–1998 онд Монгол Улсын Их Сургуулийн Эдийн засгийн сургуулийг санхүү, эдийн засагч мэргэжлээр төгссөн.&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt; 2005–2008 онд АНУ-ын Жорж Мейсоны их сургуульд төрийн бодлогын магистрын зэрэг хамгаалсан.&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt; 2013–2016 онд Монгол Улсын Их Сургуулийн Хууль зүйн сургуулийг эрх зүйч мэргэжлээр төгссөн.&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;

=== Ажилласан байдал ===
* 1999 оны 7 сар – 1999 оны 12 сар: Улсын Их Хурлын гишүүний туслах&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;
* 2002 оны 2 сар – 2004 оны 12 сар: Дэлхийн банкны Өрхийн амьжиргааг дэмжих хөтөлбөрт төслийн ажилтан&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;
* 2008 оны 6 сар – 2008 оны 9 сар: Түлш, эрчим хүчний яамны Төрийн захиргаа, удирдлагын газрын Хяналт-шинжилгээ, мониторингийн хэлтсийн дарга&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;
* 2008 оны 9 сар – 2010 оны 4 сар: Эрдэс баялаг, эрчим хүчний яамны Хяналт-шинжилгээ, үнэлгээний газрын дарга&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;
* 2010 оны 4 сар – 2012 оны 2 сар: Төрийн өмчийн хорооны Төр, хувийн хэвшлийн түншлэлийн концессын газрын дарга&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;
* 2012 оны 2 сар – 2012 оны 7 сар: Төрийн өмчийн хорооны дарга&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;
* 2012 оны 8 сар – 2015 оны 5 сар: Улсын Их Хурлын гишүүний зөвлөх&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;
* 2015 оны 5 сар – 2015 оны 10 сар: Татварын ерөнхий газрын дэд дарга&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;
* 2015 оны 10 сар – 2016 оны 8 сар: Улсын Их Хурлын гишүүний зөвлөх&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;
* 2016 оны 8 сар – 2019 оны 1 сар: Татварын ерөнхий газрын дэд дарга&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;
* 2019 оны 1 сар – 2023 оны 12 сар: Татварын ерөнхий газрын дарга&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;
* 2024 оны 1 сар – 2024 оны 5 сар: Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын даргын зөвлөх&lt;ref name=&quot;parliament&quot; /&gt;
* 2024 оны 7 сараас: Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн&lt;ref&gt;{{cite web |title=Сонгууль 2024: Батжаргалын ЗАЯАБАЛ |url=https://ikon.mn/elections/2024/candidate/5907/m |website=iKon.MN |access-date=2026-04-16 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

=== Улс төрийн үйл ажиллагаа, байр суурь ===
2024 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар 2-р тойрогт Монгол Ардын Намаас нэр дэвшин 67,321 санал буюу 47.7 хувийн санал авч сонгогдсон.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Сонгууль 2024: Батжаргалын ЗАЯАБАЛ |url=https://ikon.mn/elections/2024/candidate/5907/m |website=iKon.MN |access-date=2026-04-16 |language=mn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Иргэдээс хамгийн олон санал авсан 10 нэр дэвшигч |url=https://itoim.mn/a/2024/06/29/election/clo?708fb003ef258feeb9c302155d61581b |work=iToim.mn |date=2024-06-29 |access-date=2026-04-16 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

2024 оноос Төсвийн байнгын хороо, Эдийн засгийн байнгын хорооны гишүүнээр ажиллаж байна.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Танилцуулга |url=https://www.parliament.mn/cv/?departmentId=5 |website=Монгол Улсын Их Хурал |access-date=2026-04-16 |language=mn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Танилцуулга |url=https://www.parliament.mn/cv/?departmentId=6 |website=Монгол Улсын Их Хурал |access-date=2026-04-16 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

2022 онд iKon.mn сайтад нийтлэгдсэн ярилцлагад түүнийг Татварын ерөнхий газрын даргаар дурдсан байна.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Б.Заяабал: Монгол Улс НӨАТ-аар бусад орноос дарамт багатай |url=https://ikon.mn/n/2nbo |work=iKon.MN |date=2022-08-25 |access-date=2026-04-16 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

2023 онд iKon.mn сайтад нийтлэгдсэн ярилцлагад тэрээр татварын албаны цахимжилт болон татвар төлөлт үндсэндээ 100 хувь цахим хэлбэрт шилжсэн талаар байр сууриа илэрхийлсэн байна.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Б.Заяабал: Татвар 100% цахимжсанаар татварын байцаагч таньдаг байх шаардлагагүй болсон |url=https://ikon.mn/opinion/310z |work=iKon.MN |date=2023-12-13 |access-date=2026-04-16 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

2022 онд Eguur.mn сайтад нийтлэгдсэн ярилцлагад түүнийг татварын алба 100 хувь цахим болсон, иргэнтэй холбоотой мэдээллийг Ebarimt, аж ахуйн нэгжийн мэдээллийг Etax системд нэгтгэсэн талаар дурдсан байна.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Б.Заяабал: Татварын алба бүрэн цахимжсан. Бүх үйлчилгээг Ebarimt, Etax системээр авна |url=https://eguur.mn/407909/ |work=Eguur.mn |access-date=2026-04-16 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

2020 онд Peak.mn сайтад нийтлэгдсэн мэдээлэлд E-Mongolia системд татварын 34 үйлчилгээг байршуулсан талаар түүний мэдэгдлийг эш татсан байна.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Б.Заяабал: E-MONGOLIA-д одоогоор татварын 34 үйлчилгээг байршуулаад байна |url=https://peak.mn/news/bzayaabal-e-mongolia-d-odoogoor-tatwariin-34-uilchilgeeg-bairshuulaad-baina |work=Peak.mn |date=2020-09-09 |access-date=2026-04-16 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

2024 онд Time.mn сайтад нийтлэгдсэн ярилцлагад түүний НӨАТ-ын бодлоготой холбоотой байр суурийг нийтэлсэн байна.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Б.Заяабал: НӨАТ-аар маш том хэмжээний өөрчлөлт хийх нь улс орны хувьд өндөр эрсдэлтэй |url=https://time.mn/n/78303 |work=Time.mn |access-date=2026-04-16 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

2025 онд GoGo.mn сайтад нийтлэгдсэн мэдээнд түүнийг Улсын Их Хурлын гишүүнээр эш татан мэдээлсэн байна.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Б.Заяабал: Монгол Улсыг авч явах чадвартай хүн МАН-д олон бий, жишээ нь Г.Занданшатар |url=https://gogo.mn/r/1eek3 |work=GoGo.mn |date=2025-06-09 |access-date=2026-04-16 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

Санхүүгийн хоршооны тухай хуулийн төслийг Улсын Их Хурлын гишүүн Д.Үүрийнтуяа, Б.Заяабал нар хамтран санаачилсан.&lt;ref&gt;{{cite news |title=УИХ-ын чуулганы үдээс хойших хуралдаан эхэлж, Санхүүгийн хоршооны тухай хуулийн төслийг хэлэлцэж эхэллээ |url=https://news.mn/r/2859715/ |work=News.mn |access-date=2026-04-16 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

2026 онд Zuv.mn сайтад нийтлэгдсэн тодруулгад тэрээр Ерөнхийлөгчийн санаачилсан хуулийг хэлэлцэхийг дэмжих байр суурь илэрхийлсэн байна.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Б.Заяабал: Ерөнхийлөгчийн санаачилсан хуулийг хэлэлцэхийг дэмжих хэрэгтэй |url=https://zuv.mn/1fd7 |work=Zuv.mn |date=2026-04-16 |access-date=2026-04-16 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

== Эшлэл ==
{{Reflist}}

== Гадаад холбоос ==
* [https://www.parliament.mn/cv/344/ Монгол Улсын Их Хурлын цахим хуудас дахь танилцуулга]

[[Ангилал:1976 онд төрсөн]]
[[Ангилал:Монголын улс төрч]]
[[Ангилал:Парламентын гишүүн]]
[[Ангилал:Эдийн засаг]]
[[Ангилал:Санхүү]]
[[Ангилал:Татвар]]
[[Ангилал:Эрх зүй]]
[[Ангилал:Ховд аймаг]]
[[Ангилал:Увс аймаг]]
[[Ангилал:Говь-Алтай аймаг]]
[[Ангилал:Завхан аймаг]]</text>
      <sha1>lgw4r6t242v0bvjhipv7shtoowu87dn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үнэн сүсэгтийн чуулган</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146171</id>
    <revision>
      <id>855621</id>
      <parentid>855525</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T05:20:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>855621</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7259" sha1="rtqum62bmb5y0b4q3a8ltrejxhpuqs4" xml:space="preserve">'''Үнэн сүсэгтийн чуулган''' нь [[Манж Чин улс]]ын үеийн [[Шинжаан]]ы [[Торгууд]]ын нэгэн чуулганы нэр. Тус чуулган нь 1771 онд байгуулагдсан. Тэр жил [[Убаши]] [[Халимаг ястан|Халимагийн]] 5 аймгийн 250,000 хүнийг [[Зүүнгар нутаг]] руу дагуулан иржээ. Тэд [[Орос]], [[Казахууд]]ын халдлагад өртөж, цар тахлын улмаас очих газраа ирэхэд ердөө 20,000 хүн үлдсэн тул Чин гүрний мэдэлд бууж өгөхөөс өөр аргагүй болжээ.

[[Тэнгэр тэтгэгч]] гаднаасаа Убашид хамгийн өндөр хүндэтгэл үзүүлсэн боловч Торгууд бослого гаргана гэж айж байв. Тэрээр Манжийн түшмэдүүдэд Торгуудийг Шинжааны янз бүрийн хэсэгт суурьшуулж, тэднийг хоорондоо холбоо барихыг хориглохыг тушаажээ.

Убашиг дагаад Зүүнгар нутагт ирсэн дөрвөн овог аймгийг Манжууд '''Хуучин Торгууд''' гэж нэрлэдэг байв. Хуучин Торгууд нь Зүүн, Баруун, Өмнөд, Хойд гэсэн дөрвөн хэсэгт хуваагддаг бөгөөд Илийн жанжинын удирдаж, хянадаг [[Ховогсайр]], Баянбулаг ([[Хэжин]]), Жин ([[Жинхэ]]), Хар Ус ([[Ус хот]]) гэсэн дөрвөн бэлчээрт хуваарилагдсан. Шээрэн дагасан овог аймгуудыг Манжууд Шинэ Торгууд гэж нэрлэдэг байв, тэднийг [[Булган гол]]ын сав газарт нүүдэллэн бэлчээрлэхийг зөвшөөрч, Чин сэтгэлтийн чуулганг байгуулсан бөгөөд түүний хошууг [[Ховдын манж сайдын газар]] удирдаж, хянадаг байжээ. Түүнчлэн, Убашигийн аян дайныг даган явсан [[Хошууд]] аймаг Шинжаанд суурьшиж, [[Бат сэтгэлтийн чуулган]]ыг байгуулсан. Энэ Хошууд аймгийг Чин гүрний үед &quot;Илийн дундад замын хошууд&quot; гэж нэрлэдэг байсан бөгөөд тэдний бэлчээр нь мөн Баянбулагийн ойролцоо, Хуучин Торгуудын бэлчээрийн хажууд байв.

Чин улс Үнэн сүсэгтийн чуулганын хошуу хооронд нүүдэлчдийн хил хязгаарыг тогтоогоогүй гэдгийг дурдах нь зүйтэй бөгөөд энэ нь Монголын бусад хошуунаас тэс өөр юм. Үүнтэй төстэй нөхцөл байдал Чин сэтгэлтийн чуулган, Бат сэтгэлтийн чуулганын янз бүрийн хошуунуудад бий.

1820 оны [[Жахангир Хожагийн бослого]] (Jahangir Khoja's rebellion), 1864 оны [[Шинжааны Мусульманчуудын бослого]], 1872 оны [[Якуб Бэгийн бослого|Якуб Бэгийн бослогын]] (Yakub Beg's rebellion) үеэр Торгуудчууд мусульман биш байсан тул мусульман босогчдод харгис хэрцгийгээр хядагдсан. Тиймээс Торгуудчууд Чин гүрний мусульманчуудын бослогыг дарахыг тууштай дэмжиж, Чингийн армийг дэмжихээр морин цэрэг илгээжээ.

Хуучин Торгуудын дөрвөн чуулган 1939 онд татан буугдах хүртэл оршин тогтнож байжээ.

==Үнэн сүсэгтийн чуулганы хошуунууд==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!№
! style=&quot;width: 25%;&quot;|Хошуу
!Байгуулагдсан
!Анхны засаг ноён
! style=&quot;width: 25%;&quot;|Тайлбар
|-
!colspan=&quot;5&quot;|Үнэн сүсэгтийн өмнөд замын чуулган (Илийн өмнөд зам)
|-
|1
|[[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]]
|1771
| Засаг, Зоригт хан [[Убаши]]
|
|-
|2
|[[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын дундад хошуу]]
|1771
| Засаг, хошууны Баяр бэйс Эмгэн убаши
|
|-
|3
|[[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]]
|1771
| Засаг, улсад туслагч гүн Баяжих
|
|-
|4
|[[Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]]
|1771
| Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Бэр хашиха
|
|-
!colspan=&quot;5&quot;|Үнэн сүсэгтийн умард замын чуулган (Илийн умарт зам)
|-
|1
|[[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]]
|1771
| Засаг, хошой Буянт чин ван [[Цэвэгдорж]]
|
|-
|2
|[[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]]
|1771
| Засаг, тэргүүн зэргийн тайж Хирив
| 1778 онд Цэвэгдорж нас барж, Хирив Цэвэгдоржийг залгамжилж, тус хошууг татан буулгасан. 1785 онд тус хошууг дахин байгуулж, Цэвэгдоржийн хүү [[Гүнгээцэрэн]]ыг засаг тэргүүн зэргийн тайжаар томилсон.
|-
|3
|[[Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]]
|1785
| Засаг, улсад туслагч гүн Агсахал
| 
|-
!colspan=&quot;5&quot;|Үнэн сүсэгтийн дорнод замын чуулган (Илийн дорно зам)
|-
|1
|[[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын баруун хошуу]]
|1771
| Засаг, төрийн Бишрэлт жүн ван [[Бамбар]]
|
|-
|2
|[[Үнэн сүжигтийн дорно замын чуулганы хуучин торгуудын зүүн хошуу]]
|1771
| Засаг, хошууны Итгэл бэйс Хэвдэн
|
|-
!colspan=&quot;5&quot;|Үнэн сүсэгтийн өрнөд замын чуулган (Илийн өрнөд зам)
|-
|1
|[[Үнэн сүжигтийн өрнөд замын чуулганы хуучин торгуудын хошуу]]
|1771
| Засаг, төрийн Жаргалан бэйл [[Момонт]]
|
|-
|}


[[Ангилал:Манжийн үеийн Монгол]]
[[Ангилал:Шинжаан]]
[[Ангилал:Торгууд]]</text>
      <sha1>rtqum62bmb5y0b4q3a8ltrejxhpuqs4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эерэг сэтгэл засал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146198</id>
    <revision>
      <id>855666</id>
      <parentid>855528</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T11:34:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anastasiya Volkovaa</username>
        <id>104270</id>
      </contributor>
      <comment>/* 2010 оноос хойш */</comment>
      <origin>855666</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32475" sha1="m66dn47x687rsw4irp6alpfp1wn3iz9" xml:space="preserve">[[Файл:PPT_logo_sign.png|right|thumb|Figure 1. Positive and Transcultural Psychotherapy (ЭСЗ after N. Peseschkian since 1977)]]
'''Эерэг сэтгэл засал''' ({{langx|en|Positive Psychotherapy}}) нь 1968 оноос Германд боловсруулагдасан сэтгэл заслын арга юм. Энэ аргыг сэтгэцийн эмч, сэтгэл засалч [[:en:Nossrat Peseschkian|Носсрат Пезешкиан]] бусадтай хамтран боловсруулсан. 1977 оноос энэхүү аргыг Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) хэмээн нэрлэх болсон. ЭСЗ нь хүний мөн чанарын тухай эерэг ойлголтод үндэслэсэн хүмүүнлэг, психодинамик сэтгэл засал мөн. Хүмүүнлэг, системчилсэн, психодинамик, танин мэдэхүйн зан үйлийн сэтгэл заслын элементүүдийг багтаасан цогц арга барил юм. 2026 оны байдлаар 22 гаруй улсад ЭСЗ-ын төв ажиллаж, сургалтууд явагдаж байна. ЭСЗ-ыг эерэг сэтгэл зүйтэй андуурч болохгүй.&lt;ref&gt;''Theo A. Cope (July 2014). [https://www.ijp.org.uk/shop/productlist.php?category=18&amp;secondary=55 &quot;Positive Psychotherapy: 'Let the Truth be Told'&quot;]. International Journal of Psychotherapy. '''18''' (2).''&lt;/ref&gt;

== Тодорхойлолт ==
Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) нь 1970-1980-аад оны үед Носсрат Пезешкианы боловсруулсан сэтгэл заслын арга юм&lt;ref&gt;Peseschkian N. Schatten auf der Sonnenuhr: Erziehung, Selbsthilfe, Psychotherapie. Wiesbaden: Verlag Medical Tribune; 1974.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Peseschkian N. Positive Psychotherapie. Theorie und Praxis einer neuen Methode. Frankfurt: Fischer; 1977.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977).&lt;/ref&gt;. Анх &quot;Ялгаварлах дүн шинжилгээ&quot; гэж нэрлэж байгаад 1977 онд Пезешкиан бүтээлээ хэвлүүлснээс хойш ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ гэх болсон. Пезешкианы бүтээл 1987 онд англи хэл рүү орчуулагдсан. ЭСЗ дахь &quot;positive&quot; (латинаар positivus) гэсэн нэр томъёо нь хүний амьдралын туршлагын жинхэнэ, бодит, тодорхой талууд гэсэн утгаар хэрэглэгддэг. Эерэг сэтгэл заслын гол зорилго нь өвчтөн болон үйлчлүүлэгчийн чадвар, хүч чадал, нөөц, далд боломжуудыг өөрт нь ухамсарлуулах, хөгжүүлэхэд нь туслах явдал юм. Энэ арга нь сэтгэл заслын янз бүрийн чиглэлийн элементийг нэгтгэдэг. Энд:
* хүний мөн чанарт болон сэтгэл заслыг үйлчлүүлэгчтэй хамтран, хоршин хийх явцад хүмүүнлэгээр хандах хандлга,
* сэтгэцийн болон психосоматик эмгэгийн талаарх психодинамик ойлголт,
* гэр бүл, соёл, ажил төрөл болон орчин, өөртөө туслах дадлага ажлын онцлогийг харгалзаж үздэг системчилсэн хандлага,
* сэтгэл заслын бусад чиглэлийн техник аргуудыг нэгтгэсэн, зорилгодоо хүргэхэд чиглэсэн 5 алхамт/үе шатны сэтгэл заслын үйл явц&lt;ref&gt;Henrichs, C., Hum, G. (2020). Positive Psychotherapy and other psychotherapeutic methods. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 401–408), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;.
ЭСЗ нь дэлхийн 20 гаруй соёлыг ажиглан судалсан судалгаанд тулгуурлан, зөрчилдөөн болон нөөц, боломжид илүүтэй төвлөрдөгөөрөө онцлог&lt;ref&gt;Remmers, A. (2020). Theoretical Foundations and Roots of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 297–308), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;. ЭСЗ нь танин мэдэхүйн зан үйлийн заслын гарт арга болон үйл явцад чиглэсэн аналитик сэтгэл засал хоёрын дунд оршдог. ЭСЗ нь оношилгоо, засал, заслын дараа өөртөө туслах болон сургалтандаа хагас бүтэцтэй хандлагыг ашигладаг.

== Үүсгэн байгулагчийн тухай ==
[[file:Nossrat Peseschkian 2010 03 31.jpg|thumb|Figure 2. Dr. Nossrat Peseschkian]]

Эерэг сэтгэл заслыг үндэслэгч профессор Носсрат Пезешкиан бол Иран гаралтай Германы сэтгэцийн эмч, мэдрэл судлаач, сэтгэл засалч, психосоматик анагаах ухааны мэргэжилтэн. 1960-аад оны сүүл, 1970-аад оны эхэн үед тэрээр янз бүрийн эх сурвалж, эрдэмтэн, бүтээлүүдийг судлан санаа авчээ. Тухайлбал,
* хүмүүнлэгийн сэтгэл зүйг болон түүний дараагийн дэвшлүүдийг бий болгосон тухайн цаг үеийн онцлог,
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Viktor%20Frankl Виктор Франкл], [https://en.wikipedia.org/wiki/Jacob%20L.%20Moreno Якоб Л.Морено], Хайнрих Менг зэрэг нэр хүндтэй, нөлөө бүхий сэтгэл засалч, сэтгэцийн эмч нартай тогтоосон хувийн харилцаа холбоо,
* Бахай шашны хүмүүнлэг, нэгдмэл зарчим, үнэт зүйлс,
* Тэр үеийн Германы психоаналистууд болон зан үйлийн сэтгэл зсалч нарын хоорондын зөрчилдөөний сөрөг туршлагаас үүдэн нэгдсэн арга барилыг бий болгох хүсэл,
* Соёлын мэдрэмжтэй арга зүйн эрэл хайгуулаас үүдэлтэй 20 гаруй соёлын хүрээнд хийсэн соёлын онцлогийн ажиглалтууд.
Носсрат Пезешкианы амьдралын түүх, хувийн шинж чанар нь энэ хандлагыг бий болгоход болон цаашаа хөгжүүлэхэд ихээхэн нөлөөлсөн. Пезешкианы намтрыг бичсэн зохиолч түүнийг &quot;хоёр ертөнцийн хооронд аялагч&quot; гэж тодорхойлсон &lt;ref&gt;7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.&lt;/ref&gt; бөгөөд намтарчилсан ном нь “Дорно ба Баруун” гэсэн дэд гарчигтай.
Эерэг сэтгэл заслыг хөгжүүлэхэд түлхэц болсон гол зүйл нь 1954 оноос Европт амьдрахдаа төрөл бүрийн соёлын зан үйл, зан заншил, хандлагын ялгааг маш сайн ухаарсан иран хүний туршлага байсан хэмээн Пезешкиан хэлсэн байдаг.

Бага насандаа Бахаи шашинтан байсан тэрээр бахайн зан заншил нь лалын, христийн болон иудейн шашинтай багш, хамтран суралцаж байсан оюутнуудын зан заншлаас ялгаатай байгааг ажиглаж, ухамсарлаж эхэлсэн. Энэ туршлага нь түүнийг шашин болон хүмүүсийн хоорондын харилцааны талаар эргэцүүлэн бодоход хүргэж, энэ хандлага нь ертөнцийг үзэх үзэл, гэр бүлийн үзэл баримтлалаас үүдэлтэй гэдэг ойлголт руу хөтөлсөн. Пезешкиан анагаахын мэргэжлээр суралцах хугацаандаа сэтгэц, мэдрэл, сэтгэл заслын янз бүрийн арга хоорондоо сөргөлдөж буйг нотолсон бөгөөд ийнхүү нотолсон нь шашин хоорондын болон хүн хоорондын хэвшмэл, өрөөсгөл ойлголтоос татгалзах ёстойг ойлгуулжээ. Энэ туршлага болон, Баруунд эрэгтэй, эмэгтэй хүмүүсийн тэгш байдал гэх мэт ойлголтыг үргэлж үнэлж баршгүй гэж үздэг байсан нь адил үзэлтэй Пезешкианд тав тухтай байдлыг мэдрэхэд нь тусалсан&lt;ref&gt;7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.&lt;/ref&gt;.

Эерэг сэтгэл засал нь [https://en.wikipedia.org/wiki/Kurt%20Goldstein Курт Голдштейн], [[Абрахам Маслоу]], [https://en.wikipedia.org/wiki/Carl%20Rogers Карл Рожерс] зэрэг анхдагчдын суурийг нь тавьсан хүмүүнлэг сэтгэл судлал, сэтгэл зүйн эмчилгээнээс үндэстэй. Суралцах хугацаандаа Носсрат Пезешкиан Хайнрих Менг, Виктор Франкл, Жейкоб Леви Морено зэрэг нэрт сэтгэл засалчидтай биечлэн уулзсан нь түүнд гүн гүнзгий сэтгэгдэл үлдээжээ.

Гэсэн хэдий ч Пезешкиан Германы сэтгэл заслын нийгэмлэгийн янз бүрийн сургууль, арга барил, хандлагууд хоорондоо зөрчилдөөнтэй, сэтгэл судлаачид болон зан үйлийн эмч нар хамт сууж хооллохоос татгалзахыг нүдээрээ харж байлаа. Нэмж дурдахад, психоанализийн хүчтэй нөлөө, түүний дараагийн хөгжил, тухайлбал, неофрейдийн, психосоматик, төвлөрөлд чиглэсэн эрдэмтэн Балинт-ын хандлага нь Пезешкианы үзэл бодлыг бий болгосон. Эдгээр хуваагдлын хариуд тэрээр өөр өөр арга хоорондын ялгааг арилгах мета онолыг бий болгохоор эрэлхийлж эхлэв. Үүний зэрэгцээ Бахай шашны зарим зарчмыг Носсрат Пезешкиан бүхий л амьдралынхаа туршид сонирхон судалж, түүнээс урам зориг авч байсан. Бахайн шашинд шинжлэх ухаан болон шашны зохицлыг онцгойлон үзэхээс гадна бахайчууд хүнийг &quot;үнэлж баршгүй үнэт чулуугаар баялаг уурхай&quot;&lt;ref&gt;Baha’u’llah. Gleanings from the Writings of Baha’u’llah. Wilmette: US Baha’i Publishing Trust; 1990 (pocket-size edition, pp. 259–260).&lt;/ref&gt; гэж үздэг, соёлын олон янз байдлыг хамарсан нийгмийн тухай алсын хараа зэрэг ойлголтыг багтаасан байдаг. Эдгээр зарчим нь түүний бүтээлч байдал, философийн үзэл бодлыг төлөвшүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.

Эерэг сэтгэл заслын ахиц дэвшил нь удаан хугацааны туршид түүний хөгжилд нөлөөлсөн хэд хэдэн хүчин зүйлтэй холбоотой байж болно. Анагаах ухааны боловсролыг тасралтгүй эзэмшсэнээр олж авсан мэдлэг, сэтгэл зүйн болон психосоматик практикт өвчтөнүүдтэй ажиллах туршлага, өөр өөр соёл, шашин шүтлэг, үнэт зүйлсийн тогтолцооны төлөөлөгчидтэй харилцах, түүнчлэн сэтгэл зүйн эмчилгээний аргуудын олон талт байдал зэрэг хүчин зүйлийг энд дурдаж болно.

Хуримтлуулсан туршлагын үр дүнд 1969 онд &quot;Дифференциал анализ&quot;-ийг бий болгож, улмаар шинэчлэн сайжруулж, 1977 онд албан ёсоор ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ гэж боловсрогдсон. Пезешкианы &quot;Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал&quot; (1974), &quot;Утгын эрэл хайгуул&quot; (1983) зэрэг анхны номууд нь эерэг сэтгэл заслын хөгжилд психоанализ болон сэтгэл заслын экзистенциал сургуулиудын нөлөөг тусгасан байдаг&lt;ref&gt;In recent years, some North American authors have published the clinical applications of positive psychology and named it Positive Psychotherapy (Martin E. P. Seligman, Tayyab Rashid, Acacia C. Parks, Positive Psychotherapy. November 2006, American Psychologist, 774–788) [Seligman M, Rashid T, Parks T. Positive psychotherapy. Am Psychol. 2006;61(8):774–88.]&lt;/ref&gt;. Цаашилбал, &quot;Гэр бүлийн эерэг засал&quot; (1980) ном нь 1970-аад онд гэр бүлийн системчилсэн засалтай зэрэгцэн хөгжиж байгааг онцолсон. Нийтдээ Пезешкиан энэ хандлагыг тусгасан 29 ном олон тооны нийтлэл бичиж хэвлэсэн нь ЭСЗыг өргөнөөр түгээхэд хувь нэмэр оруулав.

== Хөгжил ба түүх ==
=== 1970-1980-аад он ===
1970-аад он бол өнөөгийн бидний мэддэг эерэг сэтгэл заслыг хөгжүүлэх, хүлээн зөвшөөрөх чухал үе юм. ЭСЗ-ыг сэтгэл заслын салбарт илүү өргөнөөр хүлээн зөвшөөрсөн нь эргэлтийн цэг байв. Энэ үед ЭСЗ-ын үндсэн зарчмууд үүсч, өвчтөн болон тэдний гэр бүлийнхэнд заслыг хэрэглэж эхэлсэн. Эдгээр зарчмууд Германд болон бусад хэлийн чанд бусад оронд уншсан лекцүүдээрээ танилцуулсан. Энэ чухал үед ЭСЗ-ын үндсэн таван номын дөрөв нь хэвлэгджээ. Тухайлбал, &quot;Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал&quot; (1974 онд &quot;Schatten auf der Sonnenuhr&quot; нэрээр хэвлэгдсэн), &quot;Эерэг сэтгэл засал&quot; (1977 онд герман хэлээр хэвлэгдсэн), &quot;Эерэг сэтгэл заслын дорнын түүхүүд&quot; (1979 онд герман хэл дээр анх хэвлэгдсэн) болон “Гэр бүлийн эерэг сэтгэл засал” ном 1980 онд герман хэл дээр тус тус хэвлэгджээ. Нэмж дурдахад дээд сургуулийн сургалтын төгсөлтийн дараах анхны сургалтын курсууд 1970-аад онд явагдаж эхэлсэн бөгөөд эдгээр курсэд суурилан 1974 онд Висбадены Сэтгэл заслын академи (WIAP) хэмээх сургалтын байгууллага бий болсон. Энэхүү сургалтын байгууллагыг 1979 онд Гэссе хотын Анагаах ухааны танхим сэтгэл заслын чиглэлээр резидентурын сургалт явуулдаг байгуулга гэж хүлээн зөвшөөрсөн. Нэмж дурдахад 1977 онд Германы Эерэг сэтгэл заслын нийгэмлэг (DGPP) байгуулагдсан бөгөөд энэ нь дэлхийн эерэг сэтгэл заслын анхны үндэсний холбоо юм.

1980-аад оны үед ЭСЗ нь тасралтгүй хөгжиж, энэ нь &quot;Утгын эрэл хайгуул&quot; зэрэг ном хэвлэгдэн гарсан. “Утгын эрэл хайгуул” ном 1983 онд герман хэл дээр анх хэвлэгдэж, дараа нь 1985 онд англи хэл рүү орчуулагдсан. Залуу сэтгэл судлаачидтай хамтарсан ажил нь ЭСЗ-ын аргыг цаашид системчлэхэд ихээхэн хувь нэмэр оруулсан. Энэ үед хамаарах нэг чухал үйл явдал бол 1988 онд дуусгаж хамгаалсан Хамид Пезешкианы докторын төсөл  диссертаци&lt;ref&gt;Peseschkian H. (1987). Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall – Eine orthopädisch-psychosomatische Untersuchung von 100 Patienten. Medizinische Dissertation. Universität Mainz.&lt;/ref&gt; бфйлаа. Энэ нь чухам ЭСЗ-д зориулагдсан анхны шинжлэх ухааны бүтээл байв. Энэхүү диссертаци нь ЭСЗ-ын асуулга, анхны ярилцлагыг бүтэцтэй болгоход чухал алхам болсон. 

ЭЗСын Анхны ярилцлага гэгч хэрэглүүрд тусгайлан асуулга боловсруулсан бөгөөд энэ нь дараа психодинамикийн судалгаанд хамрагдсан. 1988 онд анхны ярилцлагын асуумжийг WIPPF&lt;ref&gt;Peseschkian N, Deidenbach H. Wiesbadener Inventar zur Positiven Psychotherapie und Familientherapie WIPPF. Berlin: Springer; 1988.&lt;/ref&gt;-ын асуулгын хамт бага зэрэг өөрчлөн нийтлэлсэн. Энэ нь хожим боловсруулагдасан хагас бүтэцтэй психодинамик анхны ярилцлагны өмнөх хувилбар байсан бөгөөд  психодинамик сэтгэл заслын салбарын анхны жишээнүүдийн нэг байв.  1980-аад онд Носсрат Пезешкиан Ази болон Латин Америкийн хөгжиж буй орнуудаар аялж, ЭСЗ-ын семинар зохион байгуулжээ. Энэ хугацаанд ЭСЗ-ын чухал бүтээлүүдийг англи хэл рүү орчуулсан. Доктор Пезешкиан мөн менежментийн сургалт, коучингад ЭЗС-ыг хэрэглэх арга барилын талаар семинар зохион байгуулж, ЭСЗ-ыг эдгээр чиглэлд ашиглах сонирхлыг төрүүлсэн.

=== 1990–2010 он ===
Энэ хугацаанд Пезешкиан [https://www.amazon.com/Positive-Psychosomatics-Nossrat-Peseschkian/dp/1524636614 &quot;Психосоматик ба эерэг сэтгэл засал&quot;] хэмээх эцсийн суурь бүтээлээ 1991 онд (герман хувилбар) хэвлүүлж, дараа нь 2013 онд англи хэл рүү орчуулсан. Энэхүү номдоо сэтгэл зүйн болон бие махбодийн олон эмгэгийг эмчлэх бүтэцтэй психодинамик аргыг танилцуулсан. 1990-ээд оны үед Төв болон Зүүн Европын орнуудад гарсан улс төрийн өөрчлөлт нь 1980-аад онд эхэлсэн ЭСЗ-ын олон улсын тэлэлтийг ихээхэн хурдасгасан юм. ЭСЗ нь Дорнод болон Барууны соёлын хооронд өвөрмөц сэтгэл зүйн байр суурь эзэлдэг эдгээр соёлуудад ихээхэн сонирхол татсан.

Зохион байгуулалттай ажлын арга барил, мэдлэгээрээ алдартай Зүүн Европын хамт олон нь ЭСЗ-ын семинаруудыг системчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. 1990 онд ОХУ-ын Казань хотод анхны төв байгуулагдаж, улмаар дэлхий даяар 30 гаруй төв байгуулагдсан. Эерэг сэтгэл заслын үндэсний холбоо Болгарт (1993), Румынд (2004), Орос улсад байгуулагдсан&lt;ref&gt;[https://www.positum.org/ppt-centers/ &quot;PPT centers&quot;]&lt;/ref&gt;. 1996 онд ХБНГУ-д Олон улсын эерэг сэтгэл заслын төвийг төрийн бус байгууллагаар бүртгэж, дараа нь Дэлхийн эерэг сэтгэл засал болон соёл хоорондын/соёл дамнасан (Транскультураль) сэтгэл заслын холбоо [https://www.positum.org/ (WAPP)] болон өөрчлөгдсөнөөр ЭСЗ-ыг олон улсын хандлага болгох ажил үргэлжилж ирлээ. Эдгээр үйл явдал нь 1990 онд Вена хотод Европын сэтгэл заслын холбоо [https://www.europsyche.org/ (EAP)] байгуулагдсантай давхцаж, сэтгэл заслын мэргэжлийн болон хууль эрх зүйн стандартыг бий болгосон. Эерэг сэтгэл заслын төлөөлөгчид EAP байгуулагдсан цагаас эхлэн үйл ажиллагаанд нь идэвхтэй оролцож ирсэн.

Герман хэлээр ярьдаг орнуудад сэтгэл заслын янз бүрийн аргын үр дүнтэй байдлын талаарх маргааныг 1994 онд хэвлэгдсэн [https://en.wikipedia.org/wiki/Klaus%20Grawe Клаус Гравегийн] бүтээл&lt;ref&gt;Grawe K, Donati R, Bernauer F. Psychotherapie im Wandel: Von der Konfession zur Profession. Göttingen: Hogrefe; 1994.&lt;/ref&gt;, түүний мөрөөр сэтгэл заслын тухай хуулиудын талаарх маргааныг дагуулсан. Үүний хариуд Пезешкиан болон түүний хамтрагчид &quot;Эерэг сэтгэл заслын үр дүн&quot;&lt;ref&gt;Tritt, K.; Loew, T. H.; Meyer, M.; Werner, B.; Peseschkian, N. (1999). [https://psycnet.apa.org/record/2000-13704-005 &quot;Positive psychotherapy: Effectiveness of an interdisciplinary approach&quot;]. The European Journal of Psychiatry. 13 (4): 231–242.&lt;/ref&gt; хэмээх томоохон судалгааг хийж, тэр нь 1997 онд Ричард Мертен-ий шагнал хүртжээ. Энэхүү судалгаа нь ЭСЗ-ын практик үр дүнтэй байдлын баталгаа болсон бөгөөд сэтгэл заслын нотолгоонд суурилсан практикт анхаарал хандуулж байгаатай нийцэж байв. 1999 онд янз бүрийн улс орны туршлагад үндэслэн ЭСЗ-аар  мэргэшил дээшлүүлэх олон улсын сургалтын хөтөлбөр хэвлэгдсэн.

2000 онд ЭСЗ-ын сургагч багш нарын жил бүр явагдах олон улсын сургалтын эхлэл тавигдсан&lt;ref&gt;[https://www.positum.org/conferences/ &quot;Conferences&quot;.]&lt;/ref&gt;. ЭЗС-ын өргөтгөл нь Германд албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөгдсөн. Висбадены Сэтгэл заслын академи (WIAP)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20211019064622/https:/www.wiap.de/ueber-wiap/geschichte-der-wiap/ &quot;Geschichte der WIAP-Akademie&quot;] [History of the WIAP Academy] (in German). [https://www.wiap.de/ueber-wiap/geschichte-der-wiap/ Archived from the original] on 2021-10-19.&lt;/ref&gt; нь психодинамик сэтгэл заслын чиглэлээр сэтгэл судлаачид, түүнчлэн хүүхэд, өсвөр үеийнхний сэтгэл заслын багш, нийгмийн ажилтнуудад зориулсан төгсөлтийн дараах резидентурын сургалт явуулах эрхийг төрийн түвшинд хүлээн зөвшөөрсөн.

Германд Сэтгэл засалчдын тухай хууль байдаг&lt;ref&gt;[https://www.bgbl.de/xaver/bgbl/start.xav?start=%2F%2F*%5B%40attr_id%3D%27bgbl198s1311.pdf%27%5D#/switch/tocPane?_ts=1777876624016 &quot;Bundesgesetzblatt BGBL. Online-Archiv 1949 – 2022 | Bundesanzeiger Verlag&quot;.]&lt;/ref&gt;. Сургалтын хөтөлбөрийг цаашид хөгжүүлэх, ЭСЗ-ын анхан шатны болон ахисан түвшний сургалтыг системчлэхэд 1998 он онцгой чухал он болж, улмаар ЭСЗ-ын нөлөө Германаас хальсан. Хэдэн жилийн турш Зүүн Европт зохион байгуулагдсан үндсэн түвшний семинаруудын үр дүнд шинэ суурь үзэл баримтлал бий болсон. ЭСЗ нь анагаах ухааны агуулгаасаа хальж, сургууль, их сургуулийн боловсрол, менежментийн сургалт, коучинг зэрэг янз бүрийн салбарт хэрэглэгдэх болсон.&lt;ref&gt;Peseschkian H. Die Anwendung der Positiven Psychotherapie im Managementtraining. In: Graf J, (ed). Seminare 2002 – Das Jahrbuch der Management-Weiterbildung (ManagerSeminare). Bonn: Gerhard May Verlags GmbH; 2001.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Remmers A. An integrated model for salutogenesis and prevention in education, organisation, therapy, self-help and family consultation, based on positive family psychotherapy [Realized projects and experiences in Bulgaria 1992–1994]. 1995.&lt;/ref&gt;. ЭЗСын анхны Дэлхийн конгресс 1997 онд ОХУ-ын Санкт- Петербург хотноо зохион байгуулагдаж, түүнээс хойш 3-4 жил тутамд зохион байгуулагдаж байжээ. 2005 онд Боливийн Санта Круз хотын UTEPSA их сургуульд ЭСЗ чиглэлээр магистрын зэрэг олгох анхны төгсөлтийн хөтөлбөрийг дүүргэсэн. Олон улсын эерэг соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын академи (IAPP) гэгддэг Проф.Пезешкианы санг 2005 онд Маниже Пезешкиан,Носсрат Пезешкиан хоёр байгуулав. Энэ сан олон улсын санаачлагыг дэмжиж, ЭСЗ-ын Олон улсын архивын үйл ажиллагааг хянадаг.

=== 2010 оноос хойш ===
ЭСЗ-ыг үүсгэн байгуулагч Носсрат Пезешкиан 2010 онд таалал төгсч, ЭСЗ нийгэмлэг дараагийн шинэ шатанд оров. Дэлхийн эерэг соёл хоорондын сэтгэл заслын холбоо (WAPP) нь эерэг сэтгэл заслын дэлхийн дээвэр байгууллага болсон. 1996 онд Олон улсын эерэг сэтгэл заслын төв нэртэйгээр байгуулагдсан WAPP нь бие даасан гишүүд, үндэсний холбоод, сургалтын хүрээлэн, төв, үндэсний болон бүс нутгийн түвшний төлөөлөгчийн газруудаас бүрддэг. Үүний гол зорилго нь эерэг сэтгэл заслыг судлах, дадлага хийх, сурталчлах сонирхолтой гишүүд болон хувь хүмүүст дэмжлэг үзүүлэх явдал юм. WAPP нь Германы Висбаден хотод ашгийн бус байгууллагаар бүртгэгдсэн бөгөөд 2024 оны байдлаар дэлхийн 60 улсын 2600 гаруй бие даасан гишүүнтэй&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20230718061311/https:/www.positum.org/wapp-members-list/ &quot;WAPP members&quot;]. Archived from the original on 2023-07-18. Retrieved 2023-05-22.&lt;/ref&gt;. Эерэг сэтгэл засал бол Европын Сэтгэл заслын холбооны (EAP) албан ёсоор хүлээн зөвшөөрсөн арга барилын нэг юм. Европын Эерэг сэтгэл заслын төвүүдийн холбоо (EFCPP) нь Европ даяарх байгууллага бөгөөд EAP-ийн дэргэдэх IAPP Академиар дамжуулан Европын байгууллага (EWO), Бүх Европын магадлан итгэмжлэлийн байгууллага (EWAO) Европын магадлан итгэмжлэгдсэн сэтгэл заслын сургалтын хүрээлэнгийн (EAPTI) үүрэг гүйцэтгэдэг.

Хүсэл эрмэлзэлтэй сэтгэл засалч нар EFCPP-ийн сургалтад хамрагдсанаар эерэг сэтгэл заслын Европын сэтгэл заслын гэрчилгээг (ECP) авах боломжтой&lt;ref&gt;[https://www.positum.org/training-standards/ &quot;Training standards&quot;.]&lt;/ref&gt;. Эерэг сэтгэл заслын засал нь АНУ-д бүртгэгдсэн худалдааны тэмдэг юм (бүртгэл No6,082,225)&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20240331041344/https://tmsearch.uspto.gov/bin/showfield?f=doc&amp;state=4809%3A2znph.2.1&lt;/ref&gt;. 2016 онд эерэг сэтгэл заслын засал нь Европын холбоо болон Швейцарь улсад албан ёсоор бүртгэгдсэн. 2025 оны байдлаар Болгар, Гүрж, Герман, Румын, Косово, Украин, Этиоп, Монгол зэрэг улсад ЭСЗ-ын үндэсний холбоод байгуулагдав&lt;ref&gt;Peseschkian, N.; Tritt, K. (1998). &quot;Positive psychotherapy effectiveness study and quality assurance&quot;. European Journal of Psychotherapy &amp; Counselling. 1: 93–104. [https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13642539808400508 doi:10.1080/13642539808400508.]&lt;/ref&gt;.

Цаашилбал, Армян, Австри, Беларусь, Болгар, Хятад, Кипр, Гүрж, Герман, Косово, Латви, Хойд Македон, Польш, Румын, Орос, Турк, Украин, Их Британи, Монгол дахь орон нутгийн болон бүс нутгийн 50 гарүй сургалтын төвүүдээр дамжуулан ЭСЗ идэвхтэй сурталчлагдаж байна. ЭСЗ-ын талаарх семинар, лекцүүд дэлхийн 80 гаруй оронд явагджээ. Болгар, Орос, Украин, Туркийн их дээд сургуулиудын сэтгэл судлал, сэтгэл заслын сургалтын хөтөлбөрт ЭСЗ орсон байгаа.

== Лавлага ==</text>
      <sha1>m66dn47x687rsw4irp6alpfp1wn3iz9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855667</id>
      <parentid>855666</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T11:38:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anastasiya Volkovaa</username>
        <id>104270</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* 2010 оноос хойш */</comment>
      <origin>855667</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32561" sha1="ogeq0ryl3itveren5w94k4r7y7wko83" xml:space="preserve">[[Файл:PPT_logo_sign.png|right|thumb|Figure 1. Positive and Transcultural Psychotherapy (ЭСЗ after N. Peseschkian since 1977)]]
'''Эерэг сэтгэл засал''' ({{langx|en|Positive Psychotherapy}}) нь 1968 оноос Германд боловсруулагдасан сэтгэл заслын арга юм. Энэ аргыг сэтгэцийн эмч, сэтгэл засалч [[:en:Nossrat Peseschkian|Носсрат Пезешкиан]] бусадтай хамтран боловсруулсан. 1977 оноос энэхүү аргыг Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) хэмээн нэрлэх болсон. ЭСЗ нь хүний мөн чанарын тухай эерэг ойлголтод үндэслэсэн хүмүүнлэг, психодинамик сэтгэл засал мөн. Хүмүүнлэг, системчилсэн, психодинамик, танин мэдэхүйн зан үйлийн сэтгэл заслын элементүүдийг багтаасан цогц арга барил юм. 2026 оны байдлаар 22 гаруй улсад ЭСЗ-ын төв ажиллаж, сургалтууд явагдаж байна. ЭСЗ-ыг эерэг сэтгэл зүйтэй андуурч болохгүй.&lt;ref&gt;''Theo A. Cope (July 2014). [https://www.ijp.org.uk/shop/productlist.php?category=18&amp;secondary=55 &quot;Positive Psychotherapy: 'Let the Truth be Told'&quot;]. International Journal of Psychotherapy. '''18''' (2).''&lt;/ref&gt;

== Тодорхойлолт ==
Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) нь 1970-1980-аад оны үед Носсрат Пезешкианы боловсруулсан сэтгэл заслын арга юм&lt;ref&gt;Peseschkian N. Schatten auf der Sonnenuhr: Erziehung, Selbsthilfe, Psychotherapie. Wiesbaden: Verlag Medical Tribune; 1974.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Peseschkian N. Positive Psychotherapie. Theorie und Praxis einer neuen Methode. Frankfurt: Fischer; 1977.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977).&lt;/ref&gt;. Анх &quot;Ялгаварлах дүн шинжилгээ&quot; гэж нэрлэж байгаад 1977 онд Пезешкиан бүтээлээ хэвлүүлснээс хойш ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ гэх болсон. Пезешкианы бүтээл 1987 онд англи хэл рүү орчуулагдсан. ЭСЗ дахь &quot;positive&quot; (латинаар positivus) гэсэн нэр томъёо нь хүний амьдралын туршлагын жинхэнэ, бодит, тодорхой талууд гэсэн утгаар хэрэглэгддэг. Эерэг сэтгэл заслын гол зорилго нь өвчтөн болон үйлчлүүлэгчийн чадвар, хүч чадал, нөөц, далд боломжуудыг өөрт нь ухамсарлуулах, хөгжүүлэхэд нь туслах явдал юм. Энэ арга нь сэтгэл заслын янз бүрийн чиглэлийн элементийг нэгтгэдэг. Энд:
* хүний мөн чанарт болон сэтгэл заслыг үйлчлүүлэгчтэй хамтран, хоршин хийх явцад хүмүүнлэгээр хандах хандлга,
* сэтгэцийн болон психосоматик эмгэгийн талаарх психодинамик ойлголт,
* гэр бүл, соёл, ажил төрөл болон орчин, өөртөө туслах дадлага ажлын онцлогийг харгалзаж үздэг системчилсэн хандлага,
* сэтгэл заслын бусад чиглэлийн техник аргуудыг нэгтгэсэн, зорилгодоо хүргэхэд чиглэсэн 5 алхамт/үе шатны сэтгэл заслын үйл явц&lt;ref&gt;Henrichs, C., Hum, G. (2020). Positive Psychotherapy and other psychotherapeutic methods. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 401–408), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;.
ЭСЗ нь дэлхийн 20 гаруй соёлыг ажиглан судалсан судалгаанд тулгуурлан, зөрчилдөөн болон нөөц, боломжид илүүтэй төвлөрдөгөөрөө онцлог&lt;ref&gt;Remmers, A. (2020). Theoretical Foundations and Roots of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 297–308), Springer, Cham (Switzerland).&lt;/ref&gt;. ЭСЗ нь танин мэдэхүйн зан үйлийн заслын гарт арга болон үйл явцад чиглэсэн аналитик сэтгэл засал хоёрын дунд оршдог. ЭСЗ нь оношилгоо, засал, заслын дараа өөртөө туслах болон сургалтандаа хагас бүтэцтэй хандлагыг ашигладаг.

== Үүсгэн байгулагчийн тухай ==
[[file:Nossrat Peseschkian 2010 03 31.jpg|thumb|Figure 2. Dr. Nossrat Peseschkian]]

Эерэг сэтгэл заслыг үндэслэгч профессор Носсрат Пезешкиан бол Иран гаралтай Германы сэтгэцийн эмч, мэдрэл судлаач, сэтгэл засалч, психосоматик анагаах ухааны мэргэжилтэн. 1960-аад оны сүүл, 1970-аад оны эхэн үед тэрээр янз бүрийн эх сурвалж, эрдэмтэн, бүтээлүүдийг судлан санаа авчээ. Тухайлбал,
* хүмүүнлэгийн сэтгэл зүйг болон түүний дараагийн дэвшлүүдийг бий болгосон тухайн цаг үеийн онцлог,
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Viktor%20Frankl Виктор Франкл], [https://en.wikipedia.org/wiki/Jacob%20L.%20Moreno Якоб Л.Морено], Хайнрих Менг зэрэг нэр хүндтэй, нөлөө бүхий сэтгэл засалч, сэтгэцийн эмч нартай тогтоосон хувийн харилцаа холбоо,
* Бахай шашны хүмүүнлэг, нэгдмэл зарчим, үнэт зүйлс,
* Тэр үеийн Германы психоаналистууд болон зан үйлийн сэтгэл зсалч нарын хоорондын зөрчилдөөний сөрөг туршлагаас үүдэн нэгдсэн арга барилыг бий болгох хүсэл,
* Соёлын мэдрэмжтэй арга зүйн эрэл хайгуулаас үүдэлтэй 20 гаруй соёлын хүрээнд хийсэн соёлын онцлогийн ажиглалтууд.
Носсрат Пезешкианы амьдралын түүх, хувийн шинж чанар нь энэ хандлагыг бий болгоход болон цаашаа хөгжүүлэхэд ихээхэн нөлөөлсөн. Пезешкианы намтрыг бичсэн зохиолч түүнийг &quot;хоёр ертөнцийн хооронд аялагч&quot; гэж тодорхойлсон &lt;ref&gt;7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.&lt;/ref&gt; бөгөөд намтарчилсан ном нь “Дорно ба Баруун” гэсэн дэд гарчигтай.
Эерэг сэтгэл заслыг хөгжүүлэхэд түлхэц болсон гол зүйл нь 1954 оноос Европт амьдрахдаа төрөл бүрийн соёлын зан үйл, зан заншил, хандлагын ялгааг маш сайн ухаарсан иран хүний туршлага байсан хэмээн Пезешкиан хэлсэн байдаг.

Бага насандаа Бахаи шашинтан байсан тэрээр бахайн зан заншил нь лалын, христийн болон иудейн шашинтай багш, хамтран суралцаж байсан оюутнуудын зан заншлаас ялгаатай байгааг ажиглаж, ухамсарлаж эхэлсэн. Энэ туршлага нь түүнийг шашин болон хүмүүсийн хоорондын харилцааны талаар эргэцүүлэн бодоход хүргэж, энэ хандлага нь ертөнцийг үзэх үзэл, гэр бүлийн үзэл баримтлалаас үүдэлтэй гэдэг ойлголт руу хөтөлсөн. Пезешкиан анагаахын мэргэжлээр суралцах хугацаандаа сэтгэц, мэдрэл, сэтгэл заслын янз бүрийн арга хоорондоо сөргөлдөж буйг нотолсон бөгөөд ийнхүү нотолсон нь шашин хоорондын болон хүн хоорондын хэвшмэл, өрөөсгөл ойлголтоос татгалзах ёстойг ойлгуулжээ. Энэ туршлага болон, Баруунд эрэгтэй, эмэгтэй хүмүүсийн тэгш байдал гэх мэт ойлголтыг үргэлж үнэлж баршгүй гэж үздэг байсан нь адил үзэлтэй Пезешкианд тав тухтай байдлыг мэдрэхэд нь тусалсан&lt;ref&gt;7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.&lt;/ref&gt;.

Эерэг сэтгэл засал нь [https://en.wikipedia.org/wiki/Kurt%20Goldstein Курт Голдштейн], [[Абрахам Маслоу]], [https://en.wikipedia.org/wiki/Carl%20Rogers Карл Рожерс] зэрэг анхдагчдын суурийг нь тавьсан хүмүүнлэг сэтгэл судлал, сэтгэл зүйн эмчилгээнээс үндэстэй. Суралцах хугацаандаа Носсрат Пезешкиан Хайнрих Менг, Виктор Франкл, Жейкоб Леви Морено зэрэг нэрт сэтгэл засалчидтай биечлэн уулзсан нь түүнд гүн гүнзгий сэтгэгдэл үлдээжээ.

Гэсэн хэдий ч Пезешкиан Германы сэтгэл заслын нийгэмлэгийн янз бүрийн сургууль, арга барил, хандлагууд хоорондоо зөрчилдөөнтэй, сэтгэл судлаачид болон зан үйлийн эмч нар хамт сууж хооллохоос татгалзахыг нүдээрээ харж байлаа. Нэмж дурдахад, психоанализийн хүчтэй нөлөө, түүний дараагийн хөгжил, тухайлбал, неофрейдийн, психосоматик, төвлөрөлд чиглэсэн эрдэмтэн Балинт-ын хандлага нь Пезешкианы үзэл бодлыг бий болгосон. Эдгээр хуваагдлын хариуд тэрээр өөр өөр арга хоорондын ялгааг арилгах мета онолыг бий болгохоор эрэлхийлж эхлэв. Үүний зэрэгцээ Бахай шашны зарим зарчмыг Носсрат Пезешкиан бүхий л амьдралынхаа туршид сонирхон судалж, түүнээс урам зориг авч байсан. Бахайн шашинд шинжлэх ухаан болон шашны зохицлыг онцгойлон үзэхээс гадна бахайчууд хүнийг &quot;үнэлж баршгүй үнэт чулуугаар баялаг уурхай&quot;&lt;ref&gt;Baha’u’llah. Gleanings from the Writings of Baha’u’llah. Wilmette: US Baha’i Publishing Trust; 1990 (pocket-size edition, pp. 259–260).&lt;/ref&gt; гэж үздэг, соёлын олон янз байдлыг хамарсан нийгмийн тухай алсын хараа зэрэг ойлголтыг багтаасан байдаг. Эдгээр зарчим нь түүний бүтээлч байдал, философийн үзэл бодлыг төлөвшүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.

Эерэг сэтгэл заслын ахиц дэвшил нь удаан хугацааны туршид түүний хөгжилд нөлөөлсөн хэд хэдэн хүчин зүйлтэй холбоотой байж болно. Анагаах ухааны боловсролыг тасралтгүй эзэмшсэнээр олж авсан мэдлэг, сэтгэл зүйн болон психосоматик практикт өвчтөнүүдтэй ажиллах туршлага, өөр өөр соёл, шашин шүтлэг, үнэт зүйлсийн тогтолцооны төлөөлөгчидтэй харилцах, түүнчлэн сэтгэл зүйн эмчилгээний аргуудын олон талт байдал зэрэг хүчин зүйлийг энд дурдаж болно.

Хуримтлуулсан туршлагын үр дүнд 1969 онд &quot;Дифференциал анализ&quot;-ийг бий болгож, улмаар шинэчлэн сайжруулж, 1977 онд албан ёсоор ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ гэж боловсрогдсон. Пезешкианы &quot;Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал&quot; (1974), &quot;Утгын эрэл хайгуул&quot; (1983) зэрэг анхны номууд нь эерэг сэтгэл заслын хөгжилд психоанализ болон сэтгэл заслын экзистенциал сургуулиудын нөлөөг тусгасан байдаг&lt;ref&gt;In recent years, some North American authors have published the clinical applications of positive psychology and named it Positive Psychotherapy (Martin E. P. Seligman, Tayyab Rashid, Acacia C. Parks, Positive Psychotherapy. November 2006, American Psychologist, 774–788) [Seligman M, Rashid T, Parks T. Positive psychotherapy. Am Psychol. 2006;61(8):774–88.]&lt;/ref&gt;. Цаашилбал, &quot;Гэр бүлийн эерэг засал&quot; (1980) ном нь 1970-аад онд гэр бүлийн системчилсэн засалтай зэрэгцэн хөгжиж байгааг онцолсон. Нийтдээ Пезешкиан энэ хандлагыг тусгасан 29 ном олон тооны нийтлэл бичиж хэвлэсэн нь ЭСЗыг өргөнөөр түгээхэд хувь нэмэр оруулав.

== Хөгжил ба түүх ==
=== 1970-1980-аад он ===
1970-аад он бол өнөөгийн бидний мэддэг эерэг сэтгэл заслыг хөгжүүлэх, хүлээн зөвшөөрөх чухал үе юм. ЭСЗ-ыг сэтгэл заслын салбарт илүү өргөнөөр хүлээн зөвшөөрсөн нь эргэлтийн цэг байв. Энэ үед ЭСЗ-ын үндсэн зарчмууд үүсч, өвчтөн болон тэдний гэр бүлийнхэнд заслыг хэрэглэж эхэлсэн. Эдгээр зарчмууд Германд болон бусад хэлийн чанд бусад оронд уншсан лекцүүдээрээ танилцуулсан. Энэ чухал үед ЭСЗ-ын үндсэн таван номын дөрөв нь хэвлэгджээ. Тухайлбал, &quot;Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал&quot; (1974 онд &quot;Schatten auf der Sonnenuhr&quot; нэрээр хэвлэгдсэн), &quot;Эерэг сэтгэл засал&quot; (1977 онд герман хэлээр хэвлэгдсэн), &quot;Эерэг сэтгэл заслын дорнын түүхүүд&quot; (1979 онд герман хэл дээр анх хэвлэгдсэн) болон “Гэр бүлийн эерэг сэтгэл засал” ном 1980 онд герман хэл дээр тус тус хэвлэгджээ. Нэмж дурдахад дээд сургуулийн сургалтын төгсөлтийн дараах анхны сургалтын курсууд 1970-аад онд явагдаж эхэлсэн бөгөөд эдгээр курсэд суурилан 1974 онд Висбадены Сэтгэл заслын академи (WIAP) хэмээх сургалтын байгууллага бий болсон. Энэхүү сургалтын байгууллагыг 1979 онд Гэссе хотын Анагаах ухааны танхим сэтгэл заслын чиглэлээр резидентурын сургалт явуулдаг байгуулга гэж хүлээн зөвшөөрсөн. Нэмж дурдахад 1977 онд Германы Эерэг сэтгэл заслын нийгэмлэг (DGPP) байгуулагдсан бөгөөд энэ нь дэлхийн эерэг сэтгэл заслын анхны үндэсний холбоо юм.

1980-аад оны үед ЭСЗ нь тасралтгүй хөгжиж, энэ нь &quot;Утгын эрэл хайгуул&quot; зэрэг ном хэвлэгдэн гарсан. “Утгын эрэл хайгуул” ном 1983 онд герман хэл дээр анх хэвлэгдэж, дараа нь 1985 онд англи хэл рүү орчуулагдсан. Залуу сэтгэл судлаачидтай хамтарсан ажил нь ЭСЗ-ын аргыг цаашид системчлэхэд ихээхэн хувь нэмэр оруулсан. Энэ үед хамаарах нэг чухал үйл явдал бол 1988 онд дуусгаж хамгаалсан Хамид Пезешкианы докторын төсөл  диссертаци&lt;ref&gt;Peseschkian H. (1987). Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall – Eine orthopädisch-psychosomatische Untersuchung von 100 Patienten. Medizinische Dissertation. Universität Mainz.&lt;/ref&gt; бфйлаа. Энэ нь чухам ЭСЗ-д зориулагдсан анхны шинжлэх ухааны бүтээл байв. Энэхүү диссертаци нь ЭСЗ-ын асуулга, анхны ярилцлагыг бүтэцтэй болгоход чухал алхам болсон. 

ЭЗСын Анхны ярилцлага гэгч хэрэглүүрд тусгайлан асуулга боловсруулсан бөгөөд энэ нь дараа психодинамикийн судалгаанд хамрагдсан. 1988 онд анхны ярилцлагын асуумжийг WIPPF&lt;ref&gt;Peseschkian N, Deidenbach H. Wiesbadener Inventar zur Positiven Psychotherapie und Familientherapie WIPPF. Berlin: Springer; 1988.&lt;/ref&gt;-ын асуулгын хамт бага зэрэг өөрчлөн нийтлэлсэн. Энэ нь хожим боловсруулагдасан хагас бүтэцтэй психодинамик анхны ярилцлагны өмнөх хувилбар байсан бөгөөд  психодинамик сэтгэл заслын салбарын анхны жишээнүүдийн нэг байв.  1980-аад онд Носсрат Пезешкиан Ази болон Латин Америкийн хөгжиж буй орнуудаар аялж, ЭСЗ-ын семинар зохион байгуулжээ. Энэ хугацаанд ЭСЗ-ын чухал бүтээлүүдийг англи хэл рүү орчуулсан. Доктор Пезешкиан мөн менежментийн сургалт, коучингад ЭЗС-ыг хэрэглэх арга барилын талаар семинар зохион байгуулж, ЭСЗ-ыг эдгээр чиглэлд ашиглах сонирхлыг төрүүлсэн.

=== 1990–2010 он ===
Энэ хугацаанд Пезешкиан [https://www.amazon.com/Positive-Psychosomatics-Nossrat-Peseschkian/dp/1524636614 &quot;Психосоматик ба эерэг сэтгэл засал&quot;] хэмээх эцсийн суурь бүтээлээ 1991 онд (герман хувилбар) хэвлүүлж, дараа нь 2013 онд англи хэл рүү орчуулсан. Энэхүү номдоо сэтгэл зүйн болон бие махбодийн олон эмгэгийг эмчлэх бүтэцтэй психодинамик аргыг танилцуулсан. 1990-ээд оны үед Төв болон Зүүн Европын орнуудад гарсан улс төрийн өөрчлөлт нь 1980-аад онд эхэлсэн ЭСЗ-ын олон улсын тэлэлтийг ихээхэн хурдасгасан юм. ЭСЗ нь Дорнод болон Барууны соёлын хооронд өвөрмөц сэтгэл зүйн байр суурь эзэлдэг эдгээр соёлуудад ихээхэн сонирхол татсан.

Зохион байгуулалттай ажлын арга барил, мэдлэгээрээ алдартай Зүүн Европын хамт олон нь ЭСЗ-ын семинаруудыг системчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. 1990 онд ОХУ-ын Казань хотод анхны төв байгуулагдаж, улмаар дэлхий даяар 30 гаруй төв байгуулагдсан. Эерэг сэтгэл заслын үндэсний холбоо Болгарт (1993), Румынд (2004), Орос улсад байгуулагдсан&lt;ref&gt;[https://www.positum.org/ppt-centers/ &quot;PPT centers&quot;]&lt;/ref&gt;. 1996 онд ХБНГУ-д Олон улсын эерэг сэтгэл заслын төвийг төрийн бус байгууллагаар бүртгэж, дараа нь Дэлхийн эерэг сэтгэл засал болон соёл хоорондын/соёл дамнасан (Транскультураль) сэтгэл заслын холбоо [https://www.positum.org/ (WAPP)] болон өөрчлөгдсөнөөр ЭСЗ-ыг олон улсын хандлага болгох ажил үргэлжилж ирлээ. Эдгээр үйл явдал нь 1990 онд Вена хотод Европын сэтгэл заслын холбоо [https://www.europsyche.org/ (EAP)] байгуулагдсантай давхцаж, сэтгэл заслын мэргэжлийн болон хууль эрх зүйн стандартыг бий болгосон. Эерэг сэтгэл заслын төлөөлөгчид EAP байгуулагдсан цагаас эхлэн үйл ажиллагаанд нь идэвхтэй оролцож ирсэн.

Герман хэлээр ярьдаг орнуудад сэтгэл заслын янз бүрийн аргын үр дүнтэй байдлын талаарх маргааныг 1994 онд хэвлэгдсэн [https://en.wikipedia.org/wiki/Klaus%20Grawe Клаус Гравегийн] бүтээл&lt;ref&gt;Grawe K, Donati R, Bernauer F. Psychotherapie im Wandel: Von der Konfession zur Profession. Göttingen: Hogrefe; 1994.&lt;/ref&gt;, түүний мөрөөр сэтгэл заслын тухай хуулиудын талаарх маргааныг дагуулсан. Үүний хариуд Пезешкиан болон түүний хамтрагчид &quot;Эерэг сэтгэл заслын үр дүн&quot;&lt;ref&gt;Tritt, K.; Loew, T. H.; Meyer, M.; Werner, B.; Peseschkian, N. (1999). [https://psycnet.apa.org/record/2000-13704-005 &quot;Positive psychotherapy: Effectiveness of an interdisciplinary approach&quot;]. The European Journal of Psychiatry. 13 (4): 231–242.&lt;/ref&gt; хэмээх томоохон судалгааг хийж, тэр нь 1997 онд Ричард Мертен-ий шагнал хүртжээ. Энэхүү судалгаа нь ЭСЗ-ын практик үр дүнтэй байдлын баталгаа болсон бөгөөд сэтгэл заслын нотолгоонд суурилсан практикт анхаарал хандуулж байгаатай нийцэж байв. 1999 онд янз бүрийн улс орны туршлагад үндэслэн ЭСЗ-аар  мэргэшил дээшлүүлэх олон улсын сургалтын хөтөлбөр хэвлэгдсэн.

2000 онд ЭСЗ-ын сургагч багш нарын жил бүр явагдах олон улсын сургалтын эхлэл тавигдсан&lt;ref&gt;[https://www.positum.org/conferences/ &quot;Conferences&quot;.]&lt;/ref&gt;. ЭЗС-ын өргөтгөл нь Германд албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөгдсөн. Висбадены Сэтгэл заслын академи (WIAP)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20211019064622/https:/www.wiap.de/ueber-wiap/geschichte-der-wiap/ &quot;Geschichte der WIAP-Akademie&quot;] [History of the WIAP Academy] (in German). [https://www.wiap.de/ueber-wiap/geschichte-der-wiap/ Archived from the original] on 2021-10-19.&lt;/ref&gt; нь психодинамик сэтгэл заслын чиглэлээр сэтгэл судлаачид, түүнчлэн хүүхэд, өсвөр үеийнхний сэтгэл заслын багш, нийгмийн ажилтнуудад зориулсан төгсөлтийн дараах резидентурын сургалт явуулах эрхийг төрийн түвшинд хүлээн зөвшөөрсөн.

Германд Сэтгэл засалчдын тухай хууль байдаг&lt;ref&gt;[https://www.bgbl.de/xaver/bgbl/start.xav?start=%2F%2F*%5B%40attr_id%3D%27bgbl198s1311.pdf%27%5D#/switch/tocPane?_ts=1777876624016 &quot;Bundesgesetzblatt BGBL. Online-Archiv 1949 – 2022 | Bundesanzeiger Verlag&quot;.]&lt;/ref&gt;. Сургалтын хөтөлбөрийг цаашид хөгжүүлэх, ЭСЗ-ын анхан шатны болон ахисан түвшний сургалтыг системчлэхэд 1998 он онцгой чухал он болж, улмаар ЭСЗ-ын нөлөө Германаас хальсан. Хэдэн жилийн турш Зүүн Европт зохион байгуулагдсан үндсэн түвшний семинаруудын үр дүнд шинэ суурь үзэл баримтлал бий болсон. ЭСЗ нь анагаах ухааны агуулгаасаа хальж, сургууль, их сургуулийн боловсрол, менежментийн сургалт, коучинг зэрэг янз бүрийн салбарт хэрэглэгдэх болсон.&lt;ref&gt;Peseschkian H. Die Anwendung der Positiven Psychotherapie im Managementtraining. In: Graf J, (ed). Seminare 2002 – Das Jahrbuch der Management-Weiterbildung (ManagerSeminare). Bonn: Gerhard May Verlags GmbH; 2001.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Remmers A. An integrated model for salutogenesis and prevention in education, organisation, therapy, self-help and family consultation, based on positive family psychotherapy [Realized projects and experiences in Bulgaria 1992–1994]. 1995.&lt;/ref&gt;. ЭЗСын анхны Дэлхийн конгресс 1997 онд ОХУ-ын Санкт- Петербург хотноо зохион байгуулагдаж, түүнээс хойш 3-4 жил тутамд зохион байгуулагдаж байжээ. 2005 онд Боливийн Санта Круз хотын UTEPSA их сургуульд ЭСЗ чиглэлээр магистрын зэрэг олгох анхны төгсөлтийн хөтөлбөрийг дүүргэсэн. Олон улсын эерэг соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын академи (IAPP) гэгддэг Проф.Пезешкианы санг 2005 онд Маниже Пезешкиан,Носсрат Пезешкиан хоёр байгуулав. Энэ сан олон улсын санаачлагыг дэмжиж, ЭСЗ-ын Олон улсын архивын үйл ажиллагааг хянадаг.

=== 2010 оноос хойш ===
ЭСЗ-ыг үүсгэн байгуулагч Носсрат Пезешкиан 2010 онд таалал төгсч, ЭСЗ нийгэмлэг дараагийн шинэ шатанд оров. Дэлхийн эерэг соёл хоорондын сэтгэл заслын холбоо (WAPP) нь эерэг сэтгэл заслын дэлхийн дээвэр байгууллага болсон. 1996 онд Олон улсын эерэг сэтгэл заслын төв нэртэйгээр байгуулагдсан WAPP нь бие даасан гишүүд, үндэсний холбоод, сургалтын хүрээлэн, төв, үндэсний болон бүс нутгийн түвшний төлөөлөгчийн газруудаас бүрддэг. Үүний гол зорилго нь эерэг сэтгэл заслыг судлах, дадлага хийх, сурталчлах сонирхолтой гишүүд болон хувь хүмүүст дэмжлэг үзүүлэх явдал юм. WAPP нь Германы Висбаден хотод ашгийн бус байгууллагаар бүртгэгдсэн бөгөөд 2024 оны байдлаар дэлхийн 60 улсын 2600 гаруй бие даасан гишүүнтэй&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20230718061311/https:/www.positum.org/wapp-members-list/ &quot;WAPP members&quot;]. Archived from the original on 2023-07-18. Retrieved 2023-05-22.&lt;/ref&gt;. Эерэг сэтгэл засал бол Европын Сэтгэл заслын холбооны (EAP) албан ёсоор хүлээн зөвшөөрсөн арга барилын нэг юм. Европын Эерэг сэтгэл заслын төвүүдийн холбоо (EFCPP) нь Европ даяарх байгууллага бөгөөд EAP-ийн дэргэдэх IAPP Академиар дамжуулан Европын байгууллага (EWO), Бүх Европын магадлан итгэмжлэлийн байгууллага (EWAO) Европын магадлан итгэмжлэгдсэн сэтгэл заслын сургалтын хүрээлэнгийн (EAPTI) үүрэг гүйцэтгэдэг.

Хүсэл эрмэлзэлтэй сэтгэл засалч нар EFCPP-ийн сургалтад хамрагдсанаар эерэг сэтгэл заслын Европын сэтгэл заслын гэрчилгээг (ECP) авах боломжтой&lt;ref&gt;[https://www.positum.org/training-standards/ &quot;Training standards&quot;.]&lt;/ref&gt;. Эерэг сэтгэл заслын засал нь АНУ-д бүртгэгдсэн худалдааны тэмдэг юм (бүртгэл No6,082,225)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20240331041344/https://tmsearch.uspto.gov/bin/showfield?f=doc&amp;state=4809%3A2znph.2.1 &quot;Trademark Search&quot;]. Archived from the original on 2020-01-17. Retrieved 2023-05-20.&lt;/ref&gt;. 2016 онд эерэг сэтгэл заслын засал нь Европын холбоо болон Швейцарь улсад албан ёсоор бүртгэгдсэн. 2025 оны байдлаар Болгар, Гүрж, Герман, Румын, Косово, Украин, Этиоп, Монгол зэрэг улсад ЭСЗ-ын үндэсний холбоод байгуулагдав&lt;ref&gt;Peseschkian, N.; Tritt, K. (1998). &quot;Positive psychotherapy effectiveness study and quality assurance&quot;. European Journal of Psychotherapy &amp; Counselling. 1: 93–104. [https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13642539808400508 doi:10.1080/13642539808400508.]&lt;/ref&gt;.

Цаашилбал, Армян, Австри, Беларусь, Болгар, Хятад, Кипр, Гүрж, Герман, Косово, Латви, Хойд Македон, Польш, Румын, Орос, Турк, Украин, Их Британи, Монгол дахь орон нутгийн болон бүс нутгийн 50 гарүй сургалтын төвүүдээр дамжуулан ЭСЗ идэвхтэй сурталчлагдаж байна. ЭСЗ-ын талаарх семинар, лекцүүд дэлхийн 80 гаруй оронд явагджээ. Болгар, Орос, Украин, Туркийн их дээд сургуулиудын сэтгэл судлал, сэтгэл заслын сургалтын хөтөлбөрт ЭСЗ орсон байгаа.

== Лавлага ==</text>
      <sha1>ogeq0ryl3itveren5w94k4r7y7wko83</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146222</id>
    <revision>
      <id>855604</id>
      <parentid>855486</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T02:18:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Egzs</username>
        <id>88168</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>855604</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8453" sha1="jiwjnsxaryojbkzumb2fdme2qgqekyd" xml:space="preserve">{{Инфобокс парламентын сонгууль
|country=Монгол
|previous_election=[[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1992]]
|next_election=[[2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2000]]
|election_date=1996 оны 6 сарын 30
|seats_for_election=[[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] бүх 76 суудал
|majority_seats=39
|turnout=92.15% ({{decrease}} 3.45[[хувь|%]])
|ongoing=no
|party1=[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]]
|colour1={{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
|leader1=[[Цахиагийн Элбэгдорж]]
|percentage1=47.24
|seats1=50
|last_election1=Шинэ
|party2=[[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
|leader2=[[Бүдрагчаагийн Даш-Ёндон|Бүдрагчаагийн&lt;br&gt;Даш-Ёндон]]
|percentage2=40.64
|seats2=25
|last_election2=70
|party3=[[Монголын Уламжлалын Нэгдсэн Нам|МУНН]]
|colour3=#1c53b1
|leader3=[[Очирбатын Дашбалбар]]
|percentage3=1.8
|seats3=1
|last_election3=Шинэ
|map=Electoral district map of Mongolian legislative election 1996.svg
|map_caption=Ялсан тойргууд&lt;br /&gt;&lt;span style=&quot;background:{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot;&gt;&amp;ensp;&lt;/span&gt; МАХН &lt;span style=&quot;background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot;&gt;&amp;ensp;&lt;/span&gt; Ардчилсан Холбоо &lt;span style=&quot;background: #1c53b1&quot;&gt;&amp;ensp;&lt;/span&gt; МУНН
|title=[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]]
|before_election=[[Пунцагийн Жасрай]]
|before_party=[[Монгол Ардын Нам|МАХН]]
|after_election=[[Мэндсайханы Энхсайхан]]
|after_party=[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]]
|flag_year=1992}}
{{Монгол улсын улс төр}}'''1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль''' нь 1996 оны 6-р сарын 30-ны өдөр явагдсан. [[Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлын]] 1996 оны 4-р сарын 8-ны өдрийн 16 тоот тогтоолоор Улсын Их Хурлын хоёр дахь удаагийн сонгуулийг 6-р сарын 30-ны өдөр явуулахаар шийдвэрлэсэн.

Улсын Их Хурлын хоёр дахь удаагийн сонгуулийг нэг мандат бүхий 76 тойргоор явуулж, сонгуулийн дүнд [[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]], [[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]], [[Монголын Ногоон Нам|НН]]-ын [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|&quot;Ардчилсан холбоо&quot; эвсэл]] 50, [[Монгол Ардын Нам|МАХН]] 25, [[Монголын Уламжлалын Нэгдсэн Нам|МУНН]] 1 суудал авч сонгогч олон шинэ залуу ардчилсан хүчнийхэнд итгэл найдвар хүлээлгэн төрийн эрх мэдэл анх удаа улс төрийн шинэ хүчинд шилжсэн онцлогтой парламент байгуулагдав. Шинэ [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайдаар]] [[Мэндсайханы Энхсайхан|М.Энхсайхан]] (АХ эвсэл), УИХ-ын даргаар [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж|Р.Гончигдорж]] (АХ эвсэл) сонгогдсон байна. Олон жил төрийн эрх барьсан, туршлагатай улс төрийн том хүчин болох МАХН анх удаа цөөнх болж, засгийн эрх барих нам, хүчний байр суурьт огцом эргэлт болсон билээ.

1996 оны УИХ-ын сонгуулийн ирц өмнөх 1992 оны сонгуулиас 3% буурч, 92,15%-тай байжээ.

== Нам эвсэл ==
1996 оны сонгуульд 76 тойрогт нийт 302 нэр дэвшигчид Сонгуулийн Ерөнхий Хороод бүртгүүлсэн. Үүнээс 35 нь [[Бие даагч|бие дааж]], 267 нь нам эвслээс нэр дэвшсэн.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left&quot;
! colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; width=&quot;270&quot; |Нам эвсэл
!Тойрог
|-
| bgcolor=&quot;{{party color|Монгол Ардын Нам}}&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]
|76
|-
| bgcolor=&quot;{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]]&lt;br&gt;([[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам]]–[[Монголын Социал Демократ Нам]]–[[Монголын Ногоон Нам]]–[[Монголын Ардчилсан Сэргэн Мандлын Нам]])
|74
|-
| bgcolor=&quot;&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Монголын Үндэсний Эв Нэгдлийн Нам]]
|32
|-
| bgcolor=&quot;&quot; |
| align=&quot;left&quot; |&quot;Ардчилсан төр&quot; эвсэл&lt;br&gt;([[Монголын Ардчилсан Социалист Нам]]–[[Монгол Ардын Нам (1992)|Монгол Ардын Нам]])
|42
|-
| bgcolor=&quot;#1c53b1&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Монголын Уламжлалын Нэгдсэн Нам]]
|17
|-
| bgcolor=&quot;#402473&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Бүгд Найрамдах Нам (Монгол)|Монголын Хөрөнгөтний Нам]]
|24
|-
| bgcolor=&quot;&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Монголын Ажилчны Нам]]
|2
|-
| bgcolor=&quot;{{party color|Бие даагч}}&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Бие даагч]]
|35
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Нийт
!302
|}

== Үр дүн ==
{{Сонгуулийн үр дүн
|image=[[File:Mongolian State Great Khural 1996.svg]]

|alliance1=[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо]]|aspan1=6|vspan1=5|votes1=475330|acolor1={{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
|party1=[[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам]]|seats1=34|sc1=Шинэ|color1={{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}
|party2=[[Монголын Социал-Демократ Нам|Монголын Социал Демократ Нам]]|seats2=13|sc2=+12|color2=
|party3=[[Монголын Ногоон Нам]]|seats3=0|sc3=0|color3=
|party4=[[Монголын Ардчилсан Сэргэн Мандлын Нам]]|seats4=0|sc4=Шинэ|color4=
|party5=Нам бус|seats5=3|sc5=+3|color5={{party color|Бие даагч}}
|atotal6=475330|aseats6=50|sc6=Шинэ

|alliance7=[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]|votes7=408929|seats7=25|sc7=–45

|alliance8=&quot;Ардчилсан Төр&quot; эвсэл|aspan8=3|vspan8=2|votes8=31413|acolor8=
|party8=Монголын Ардчилсан Социалист Нам|seats8=0|sc8=Шинэ|color8=
|party9=Монгол Ардын Нам|seats9=0|sc9=0|color9=No
|atotal10=31413|aseats10=0|sc10=Шинэ

|alliance11=Монголын Үндэсний Эв Нэгдлийн Нам|votes11=22587|seats11=0|sc11=Шинэ|acolor11=

|alliance12=[[Монголын Уламжлалын Нэгдсэн Нам]]|votes12=18135|seats12=1|sc12=Шинэ|acolor12=#1c53b1

|alliance13=[[Бүгд Найрамдах Нам (Монгол)|Монголын Хөрөнгөтний Нам]]|votes13=17561|seats13=0|sc13=0|acolor13=#402473

|alliance14=Монголын Ажилчны Нам|votes14=1211|seats14=0|sc14=Шинэ|acolor14=

|alliance15=[[Бие даагч]]|votes15=31097|seats15=0|sc15=–1

|total_sc=0
|valid=1010193
|invalid=47008
|electorate=1147268
|source=Сонгуулийн Ерөнхий Хороо&lt;ref name=&quot;results&quot;&gt;{{Citation |title=Монгол улсын их хурлын сонгуулийн дүн |date=2022 |website=Сонгуулийн Ерөнхий Хороо |page=56–84 |url=https://gec.gov.mn/uploads/ih_huraliin_songuuli-2022.03.22.pdf |place=Улаанбаатар}}&lt;/ref&gt;
}}

==Эшлэл==
{{Reflist}}

{{Монголын сонгууль}}

[[Ангилал:Монгол улсын их хурлын сонгууль]]
[[Ангилал:1996 оны Азийн сонгууль|Монгол]]
[[Ангилал:1996 он Монголд|Улсын Их Хурал]]</text>
      <sha1>jiwjnsxaryojbkzumb2fdme2qgqekyd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Австралийн Дээд шүүх</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146275</id>
    <revision>
      <id>855595</id>
      <parentid>855555</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T01:00:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>855595</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2869" sha1="33mt5doafrw3lwtwd2yot6md7zfc8u7" xml:space="preserve">[[Файл:High Court of Australia (6769096715).jpg|thumb|469x469px|Австралийн Дээд шүүх, Канберра хот]]
'''Австралийн Дээд шүүх''' ([[Англи хэл|англи.]] ''High Court of Australia'') - Австралийн эцсийн давж заалдах шатны шүүх бөгөөд Австралийн шүүхийн шатлалын дээд шатны шүүх юм. Тус шүүх нь өөрийн шийдвэр гаргах эрх мэдэлтэй бөгөөд [[Давж заалдах шатны шүүх|давж заалдах шатны шүүхийн]] үүрэг гүйцэтгэдэг. Энэ нь Австралийн Парламент болон муж улсын парламентуудаас баталсан хуулийн хууль эрх зүйн хүчин төгөлдөр байдлыг хянах, шаардлагатай тохиолдолд тус улсын үндсэн хуулийг тайлбарлахад гарсан зөрчилтэй холбоотой маргаан, асуудлыг шийдвэрлэх эрх мэдэлтэй. 

Уг Дээд шүүх нь [[Австралийн Үндсэн хууль|Австралийн Үндсэн хуулийн]] 71 дүгээр зүйлийн дагуу үйл ажиллагаа явуулдаг бөгөөд энэ нь энэхүү хууль эрх зүйн байгууллагад Холбооны асуудалтай холбоотой хамгийн чухал хууль эрх зүйн шийдвэр гаргах эрх мэдлийг олгодог. Дээд шүүхийн чиг үүрэг, бүтцийг ''1903 оны Хуулийн тухай хуулиар'' тодорхойлсон байдаг.

== Бүтэц ==
Дээд Шүүх нь одоогоор ерөнхий шүүгч Стивен Гагелерийг ([[Англи хэл|англи.]] ''Stephen Gageler'') оролцуулан нийт 7 шүүгчээс бүрддэг. Дээд шүүхийн шүүгчдийг [[Австралийн Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]] болон Засгийн газрын зөвшөөрлийн дагуу Ерөнхий прокурорын албан ёсны зөвлөмжөөр Ерөнхий захирагч томилдог. Тэднийг 70 насандаа заавал тэтгэвэрт гарах хүртэл нь, хэрэв тэд эрт тэтгэвэрт гарахгүй бол насан туршаар томилдог байна.

Дээд шүүх нь [[Канберра]] хотод 1980 онд Парламентын гурвалжин гэдэг газар Бурли Гриффин нуур руу харсан тусгай зориулалтын Дээд шүүхийн барилга барьсан цагаас хойш байрлаж байгаа юм.</text>
      <sha1>33mt5doafrw3lwtwd2yot6md7zfc8u7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Австралийн Үндсэн хууль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146276</id>
    <revision>
      <id>855596</id>
      <timestamp>2026-05-05T01:14:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:CommonwealthOfAustraliaConstitutionAct-NAA.jpg|thumb|446x446px|1900 оны 7-р сарын 9-ний Үндсэн хуль]] '''Австралийн Үндсэн хууль''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Constitution of Australia'') -Хамтын нөхөрлөлийн засгийн газар улс орныг удирдах үйл ажиллагааг зохицуулдаг Үндсэн хууль юм.   Уг Үндсэн хууль улс...&quot;</comment>
      <origin>855596</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2741" sha1="cbguj01lgppa2ld0pzm1tuqwf51juok" xml:space="preserve">[[Файл:CommonwealthOfAustraliaConstitutionAct-NAA.jpg|thumb|446x446px|1900 оны 7-р сарын 9-ний Үндсэн хуль]]
'''Австралийн Үндсэн хууль''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Constitution of Australia'') -Хамтын нөхөрлөлийн засгийн газар улс орныг удирдах үйл ажиллагааг зохицуулдаг Үндсэн хууль юм. 

Уг Үндсэн хууль улс орныг парламентын тогтолцоотой үндсэн хуульт хаант засаглалын холбооны улс гэж тодорхойлдог юм. Үндсэн хуулийн 8 бүлэгт холбооны засгийн газрын гурван бүрэлдэхүүн хэсэг болох Парламент, Гүйцэтгэх засаглал, Шүүхийн засаглалын бүтэц, эрх мэдлийг хуваарилан тогтоосон байдаг байна.

Австралийн Үндсэн хууль нь хэд хэдэн баримт бичгээс бүрддэг бөгөөд хамгийн чухал нь Австралийн Хамтын нөхөрлөлийн Үндсэн хууль юм. Үндсэн хуулийг 1898-1900 оны хооронд Австралийн колоничлолын бүрэлдэхүүн дахь оршин суугчид тус улсад зохион байгуулсан бүх нийтийн санал асуулгаар баталж, Их Британийн парламентын албан ёсны хууль болох 1900 оны Австралийн Хамтын нөхөрлөлийн Үндсэн хуулийн тухай хуульд тусгаж байсан юм.

Их Британий хатан хаан [[Викториа (Их Британийн хатан хаан)|Виктория]] 1900 оны 7-р сарын 9-нд Хааны Зөвшөөрөлд гарын үсэг зурж, үндсэн хуульд хуулийн хүчийг олгосон. Үндсэн хууль Австралид 1901 оны 1-р сарын 1-нд хүчин төгөлдөр болсон. Хэдийгээр үндсэн хууль нь анх Британийн парламентад өргөн эрх мэдэл олгосон боловч Австрали одоогоор тусгаар тогтносон улс бөгөөд Британийн парламент үндсэн хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулах эрх мэдэлгүй болсон байна. Өөрчлөлтийг зөвхөн Австралийн газар нутагт болсон бүх нийтийн санал асуулгаар л хийж болдог юм.</text>
      <sha1>cbguj01lgppa2ld0pzm1tuqwf51juok</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855597</id>
      <parentid>855596</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T01:15:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>855597</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2762" sha1="0z91syk2j1g8eycmi0m96rboa0ixnly" xml:space="preserve">[[Файл:CommonwealthOfAustraliaConstitutionAct-NAA.jpg|thumb|446x446px|1900 оны 7-р сарын 9-ний Үндсэн хуль]]
'''Австралийн Үндсэн хууль''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Constitution of Australia'') -Хамтын нөхөрлөлийн засгийн газар улс орныг удирдах үйл ажиллагааг зохицуулдаг Үндсэн хууль юм. 

Уг Үндсэн хууль улс орныг парламентын тогтолцоотой үндсэн хуульт хаант засаглалын холбооны улс гэж тодорхойлдог юм. Үндсэн хуулийн 8 бүлэгт холбооны засгийн газрын гурван бүрэлдэхүүн хэсэг болох Парламент, Гүйцэтгэх засаглал, Шүүхийн засаглалын бүтэц, эрх мэдлийг хуваарилан тогтоосон байдаг байна.

Австралийн Үндсэн хууль нь хэд хэдэн баримт бичгээс бүрддэг бөгөөд хамгийн чухал нь Австралийн Хамтын нөхөрлөлийн Үндсэн хууль юм. Үндсэн хуулийг 1898-1900 оны хооронд Австралийн колоничлолын бүрэлдэхүүн дахь оршин суугчид тус улсад зохион байгуулсан бүх нийтийн санал асуулгаар баталж, Их Британийн парламентын албан ёсны хууль болох 1900 оны Австралийн Хамтын нөхөрлөлийн Үндсэн хуулийн тухай хуульд тусгаж байсан юм.

Их Британий хатан хаан [[Викториа (Их Британийн хатан хаан)|Виктория]] 1900 оны 7-р сарын 9-нд Хааны Зөвшөөрөлд гарын үсэг зурж, үндсэн хуульд хуулийн хүчийг олгосон. Үндсэн хууль Австралид 1901 оны 1-р сарын 1-нд хүчин төгөлдөр болсон. Хэдийгээр үндсэн хууль нь анх Британийн парламентад өргөн эрх мэдэл олгосон боловч Австрали одоогоор тусгаар тогтносон улс бөгөөд Британийн парламент үндсэн хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулах эрх мэдэлгүй болсон байна. Зөвхөн Австралийн газар нутагт болсон бүх нийтийн санал асуулгаар Үндсэн хуульд өөрчлөлт оруулж болдог юм.</text>
      <sha1>0z91syk2j1g8eycmi0m96rboa0ixnly</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жанцангийн Дамдинсүрэн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146277</id>
    <revision>
      <id>855600</id>
      <timestamp>2026-05-05T01:57:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Jamtsangiin Damdinsuren.jpg|thumb|Жанцангийн Дамдинсүрэн]] '''Жанцангийн Дамдинсүрэн''' (1899 онд Сайн ноён хан аймагт одоогийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Идэр сум|Идэр сумын]] нутагт төрсөн- 1938 онд хилс хэргээр цаазлагдаж хорвоог орхисон) -Богд хаан, Пэлжидийн Гэ...&quot;</comment>
      <origin>855600</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3966" sha1="pxoq5vdg72nmcu1ptdu3dr00bupti3z" xml:space="preserve">[[Файл:Jamtsangiin Damdinsuren.jpg|thumb|Жанцангийн Дамдинсүрэн]]
'''Жанцангийн Дамдинсүрэн''' (1899 онд Сайн ноён хан аймагт одоогийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Идэр сум|Идэр сумын]] нутагт төрсөн- 1938 онд хилс хэргээр цаазлагдаж хорвоог орхисон) -Богд хаан, [[Пэлжидийн Гэндэн|Пэлжидийн Гэндэнгийн]] дараагаар Монгол Улсын гуравдахь Төрийн тэргүүн буюу Улсын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийн даргаар 1927-11-16-наас 1929-01-24 хүртэл ажилласан төрийн зүтгэлтэн. 

== Намтар ==
Ж. Дамдинсүрэн бага байхдаа Төвөд хэл, сонгодог монгол бичгийг сурсан. 16 настайдаа орон нутгийн засаг захиргаанд бичиг хэргийн ажилтан болжээ. 1923 онд одоогийн Улиастай хотын шинэ хөдөөгийн дүүргийн тамгын газрын даргаар томилогдож байжээ.

БНМАУ-ын парламентын анхны төлөөлөгчдийн бүрэлдэхүүнд ЗХУ-д албан ёсны айлчлал хийж  ЗХУ-ын Дээд зөвлөлийн дарга Калининтай хэлэлцээ хийж байсан. Мөн Мал тариалангийн яамны сайд, МХЗЭ-ийн төв хорооны дарга зэрэг албыг хашиж байсан. 

1928 онд МАХН-ын 7-р намын Их хурлаар &quot;Зүүний үзэлтний үе&quot;-ийг эхлүүлсэн бөгөөд энэ нь Зөвлөлтийн дэмжлэгтэй зүүний үзэлтнүүдийн бодлогыг хэрэгжүүлэхэд илүү түрэмгий хандлага байж, тухайлбал хамтын ажиллагааг хурдасгах, газрыг хураах, Буддын шашны сүмийг хавчих зэрэг арга хэмжээ авч эхэлсэн юм. Зөвлөлтийн зөвлөхүүд Дамдинсүрэнг илүү уян хатан [[Хорлоогийн Чойбалсан|Хорлоогийн Чойбалсангаар]] сольж, түүнийг Бага Хурлын даргаар &quot;дээш нь дэвшүүлсэн зайлуулсан&quot;. Ж.Дамдинсүрэнг Ерөнхий сайдын орлогч, Хөдөө аж ахуйн сайд, дараа нь мал аж ахуйн сайдаар томилсон. 1930 онд түүнийг МАХН-ын 8-р Их хурлын үеэр Төв Хорооны Тэргүүлэгчдийн гишүүний үүргээс чөлөөлж, Төв Хорооны Нарийн бичгийн дарга нарын газрын суртал ухуулгын хэлтсийн даргаар томилсон. 1930-1931 оны хамтын ажиллагааны кампанит ажлын үеэр тэрээр Завхан аймагт буцаж ирээд хамтралын дарга, намын нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байжээ. 1931-1934 онд тэрээр Улаанбаатар хотод буцаж ирээд Хоршооллын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байгаад Завханд буцаж ирээд орон нутгийн хоршооллын үйлдвэрлэлийн хэлтсийн даргаар ажиллажээ. 1934-1938 онд Дамдинсүрэн Завхан аймгийн Тамгын газрын хоёрдугаар орлогч дарга, мал аж ахуйн хэлтсийн даргаар ажиллаж байжээ.

Жанцангийн Дамдинсүрэн нь , 1959 онд цагаадсан.</text>
      <sha1>pxoq5vdg72nmcu1ptdu3dr00bupti3z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855615</id>
      <parentid>855600</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T03:50:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>855615</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4326" sha1="556bfg74qmkircawas1u84ub5634wrs" xml:space="preserve">[[Файл:Jamtsangiin Damdinsuren.jpg|thumb|Жанцангийн Дамдинсүрэн]]
'''Жанцангийн Дамдинсүрэн''' (1898 онд Сайн ноён хан аймаг, одоогийн [[Завхан аймаг|Завхан аймгийн]] [[Идэр сум|Идэр сумын]] нутагт төрж, 1938 онд хилс хэргээр цаазлагдаж хорвоог орхисон) - [[Пэлжидийн Гэндэн|Пэлжидийн Гэндэнгийн]] дараагаар Монгол Улсын Төрийн тэргүүн буюу Улсын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийн даргаар 1927-11-16-наас 1929-01-24 хүртэл ажилласан төрийн зүтгэлтэн. 

== Намтар ==
Ж. Дамдинсүрэн бага байхдаа төвөд хэл, сонгодог монгол бичгийг сурсан. 16 настайдаа орон нутгийн засаг захиргаанд бичиг хэргийн ажилтан болжээ. 1923 онд одоогийн Улиастай хотын шинэ хөдөөгийн дүүргийн тамгын газрын даргаар томилогдож байжээ.

БНМАУ-ын парламентын анхны төлөөлөгчдийн бүрэлдэхүүнд багтан ЗХУ-д албан ёсны айлчлал хийж, ЗХУ-ын Дээд зөвлөлийн дарга Калининтай хэлэлцээ хийж байсан. Мөн Мал тариалангийн яамны сайд, МХЗЭ-ийн төв хорооны дарга зэрэг албыг хашиж байсан. 

1928 онд МАХН-ын 7-р намын Их хурлаар &quot;Зүүний үзэлтний үе&quot;-ийг эхлүүлсэн бөгөөд энэ нь Зөвлөлтийн дэмжлэгтэй зүүний үзэлтнүүдийн бодлогыг хэрэгжүүлэхэд илүү түрэмгий хандлага байж, тухайлбал хамтын ажиллагааг хурдасгах, газрыг хураах, Буддын шашны сүмийг хавчих зэрэг арга хэмжээ авч эхэлсэн юм. Зөвлөлтийн зөвлөхүүд Дамдинсүрэнг илүү уян хатан [[Хорлоогийн Чойбалсан|Хорлоогийн Чойбалсангаар]] сольж, түүнийг Бага Хурлын даргаар &quot;дээш нь дэвшүүлсэн зайлуулсан&quot;. Ж.Дамдинсүрэнг Ерөнхий сайдын орлогч, Хөдөө аж ахуйн сайд, дараа нь мал аж ахуйн сайдаар томилсон. 1930 онд түүнийг МАХН-ын 8-р Их хурлын үеэр Төв Хорооны Тэргүүлэгчдийн гишүүний үүргээс чөлөөлж, Төв Хорооны Нарийн бичгийн дарга нарын газрын суртал ухуулгын хэлтсийн даргаар томилсон. 1930-1931 оны хамтын ажиллагааны кампанит ажлын үеэр тэрээр Завхан аймагт буцаж ирээд хамтралын дарга, намын нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байжээ. 1931-1934 онд Улаанбаатар хотод буцаж ирээд Хоршооллын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байгаад Завхандаа буцаж, орон нутгийн хоршооллын үйлдвэрлэлийн хэлтсийн даргаар ажиллажээ. 1934-1938 онд Дамдинсүрэн Завхан аймгийн Тамгын газрын хоёрдугаар орлогч дарга, мал аж ахуйн хэлтсийн даргаар ажиллаж байжээ.

Жанцангийн Дамдинсүрэн 1959 онд цагаадсан.

{{Монголын төрийн тэргүүн}}

{{DEFAULTSORT:Дамдинсүрэн, Жанцангийн}}
[[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]]
[[Ангилал:Монголын төрийн тэргүүн]]
[[Ангилал:Завханыхан]]
[[Ангилал:Монголчууд]]
[[Ангилал:1898 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1938 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>556bfg74qmkircawas1u84ub5634wrs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аватар: Усны зам</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146279</id>
    <revision>
      <id>855607</id>
      <timestamp>2026-05-05T02:48:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Avatar The Way of Water Tokyo Press Conference Sigourney Weaver (52563252504).jpg|thumb]] '''&quot;Аватар: Усны зам&quot; кино'''  ([[Англи хэл|англи.]] ''Avatar: The Way of Water'') [[Жэймс Камерон|Жеймс Камероны]] найруулж, бичсэн Америкийн шинжлэх ухааны уран зөгнөлт кино бөгөөд Lightstorm Entertainment продюсерлэж, 20th Century Studios-...&quot;</comment>
      <origin>855607</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1985" sha1="jvpshc7o946tm4hrqgl43mbiho3dw00" xml:space="preserve">[[Файл:Avatar The Way of Water Tokyo Press Conference Sigourney Weaver (52563252504).jpg|thumb]]
'''&quot;Аватар: Усны зам&quot; кино'''  ([[Англи хэл|англи.]] ''Avatar: The Way of Water'') [[Жэймс Камерон|Жеймс Камероны]] найруулж, бичсэн Америкийн шинжлэх ухааны уран зөгнөлт кино бөгөөд Lightstorm Entertainment продюсерлэж, 20th Century Studios-ийн гаргасан кино юм. Энэ нь анхны [[Аватар (2009 оны кино)|&quot;Аватар&quot; (2009)]] киноны дараах &quot;Аватар&quot; цувралын хоёр дахь кино юм. Камерон Жон Ландаутай хамтран продюсероор ажиллаж, Рик Жаффа, Аманда Силвер нартай хамтран зохиол бичсэн бөгөөд энэ нь гурвал Жош Фридман, Шейн Салерно нартай хамтран бүтээсэн түүхээс сэдэвлэсэн юм. Анхны жүжигчдийн бараг бүх дүрүүд эргэн ирсэн бөгөөд үүнд [[Сэм Уортингтон]], [[Зои Салдана]], [[Стефен Ланг]], [[Жованни Рибизи]], [[Жоэл Дэвид Мур]], [[Дилип Рао]], CCH Паундэр, [[Мэтт Жералд]] болон [[Сигурни Уивер]] нар дүрүүдийг дахин бүтээжээ. Киноны нээлт 2022 оны 12-р сарын 6-нд Лондонд, 2022 оны 12-р сарын 16-нд АНУ-д болсон.

&quot;Аватар: Усны зам&quot; кино 2023 оны 3-р сарын 20-ны байдлаар дэлхий даяар 2.3 тэрбум гаруй ам.долларын орлого олсон нь 2022 оны хамгийн өндөр орлоготой кино, бүх цаг үеийн хамгийн өндөр орлоготой гурав дахь кино болжээ.</text>
      <sha1>jvpshc7o946tm4hrqgl43mbiho3dw00</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855622</id>
      <parentid>855607</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T05:21:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Zorigt moved page [[Аватар: усны зам (кино)]] to [[Аватар: Усны зам]] without leaving a redirect</comment>
      <origin>855607</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1985" sha1="jvpshc7o946tm4hrqgl43mbiho3dw00" xml:space="preserve">[[Файл:Avatar The Way of Water Tokyo Press Conference Sigourney Weaver (52563252504).jpg|thumb]]
'''&quot;Аватар: Усны зам&quot; кино'''  ([[Англи хэл|англи.]] ''Avatar: The Way of Water'') [[Жэймс Камерон|Жеймс Камероны]] найруулж, бичсэн Америкийн шинжлэх ухааны уран зөгнөлт кино бөгөөд Lightstorm Entertainment продюсерлэж, 20th Century Studios-ийн гаргасан кино юм. Энэ нь анхны [[Аватар (2009 оны кино)|&quot;Аватар&quot; (2009)]] киноны дараах &quot;Аватар&quot; цувралын хоёр дахь кино юм. Камерон Жон Ландаутай хамтран продюсероор ажиллаж, Рик Жаффа, Аманда Силвер нартай хамтран зохиол бичсэн бөгөөд энэ нь гурвал Жош Фридман, Шейн Салерно нартай хамтран бүтээсэн түүхээс сэдэвлэсэн юм. Анхны жүжигчдийн бараг бүх дүрүүд эргэн ирсэн бөгөөд үүнд [[Сэм Уортингтон]], [[Зои Салдана]], [[Стефен Ланг]], [[Жованни Рибизи]], [[Жоэл Дэвид Мур]], [[Дилип Рао]], CCH Паундэр, [[Мэтт Жералд]] болон [[Сигурни Уивер]] нар дүрүүдийг дахин бүтээжээ. Киноны нээлт 2022 оны 12-р сарын 6-нд Лондонд, 2022 оны 12-р сарын 16-нд АНУ-д болсон.

&quot;Аватар: Усны зам&quot; кино 2023 оны 3-р сарын 20-ны байдлаар дэлхий даяар 2.3 тэрбум гаруй ам.долларын орлого олсон нь 2022 оны хамгийн өндөр орлоготой кино, бүх цаг үеийн хамгийн өндөр орлоготой гурав дахь кино болжээ.</text>
      <sha1>jvpshc7o946tm4hrqgl43mbiho3dw00</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855624</id>
      <parentid>855622</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T05:24:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>855624</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1942" sha1="gfag3w3q78i2w0pvz8desve5inzmngw" xml:space="preserve">[[Файл:Avatar The Way of Water Tokyo Press Conference Sigourney Weaver (52563252504).jpg|thumb]]
'''&quot;Аватар: Усны зам&quot;''' ({{langx|en|Avatar: The Way of Water}}) нь [[Жэймс Камерон|Жеймс Камероны]] найруулж бичсэн, Америкийн шинжлэх ухааны уран зөгнөлт кино бөгөөд Lightstorm Entertainment продюсерлэж, 20th Century Studios-ийн гаргасан кино юм. Энэ нь анхны [[Аватар (2009 оны кино)|&quot;Аватар&quot; (2009)]] киноны дараах &quot;Аватар&quot; цувралын хоёр дахь кино юм. Камерон Жон Ландаутай хамтран продюсероор ажиллаж, Рик Жаффа, Аманда Силвер нартай хамтран зохиол бичсэн бөгөөд энэ нь Жош Фридман, Шейн Салерно нартай хамтран бүтээсэн түүхээс сэдэвлэсэн юм. Анхны жүжигчдийн бараг бүх дүрүүд эргэн ирсэн бөгөөд үүнд [[Сэм Уортингтон]], [[Зои Салдана]], [[Стефен Ланг]], [[Жованни Рибизи]], [[Жоэл Дэвид Мур]], [[Дилип Рао]], CCH Паундэр, [[Мэтт Жералд]] болон [[Сигурни Уивер]] нар дүрүүдийг дахин бүтээжээ. Киноны нээлт 2022 оны 12-р сарын 6-нд Лондонд, 2022 оны 12-р сарын 16-нд АНУ-д болсон.

&quot;Аватар: Усны зам&quot; кино 2023 оны 3-р сарын 20-ны байдлаар дэлхий даяар 2.3 тэрбум гаруй ам.долларын орлого олсон нь 2022 оны хамгийн өндөр орлоготой кино, бүх цаг үеийн хамгийн өндөр орлоготой гурав дахь кино болжээ.</text>
      <sha1>gfag3w3q78i2w0pvz8desve5inzmngw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рой Дисней</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146280</id>
    <revision>
      <id>855613</id>
      <timestamp>2026-05-05T03:25:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Roy O. Disney with Company at Press Conference.jpg|thumb]] '''Рой Оливер Дисней''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Roy Oliver Disney'' {{IPA|[ˈdɪzni]}}; 1893 оны 6-р сарын 24-нд [[Чикаго]] хотод төрсөн — 1971 оны 12-р сарын 20-нд нас барсан) — америкийн банкир, ажил хэрэгч хүн бөгөөд киноны продюсер юм. Дүү Уолт Дисн...&quot;</comment>
      <origin>855613</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2081" sha1="7cspbk2i9fga4xpcsxdhpekrdpoea6m" xml:space="preserve">[[Файл:Roy O. Disney with Company at Press Conference.jpg|thumb]]
'''Рой Оливер Дисней''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Roy Oliver Disney'' {{IPA|[ˈdɪzni]}}; 1893 оны 6-р сарын 24-нд [[Чикаго]] хотод төрсөн — 1971 оны 12-р сарын 20-нд нас барсан) — америкийн банкир, ажил хэрэгч хүн бөгөөд киноны продюсер юм. Дүү [[Уолт Дисней|Уолт Диснейгийн]] хамт алдарт [[The Walt Disney Company]] компани үүсгэн байгуулсан. Рой Дисней 1929-1971 онд тус компаний ерөнхий захирал 1929—1971 онд компаний Ерөнхийлөгчөөр ажилласан. 

1925 оны 4-р сард тэрээр Эдна Фрэнсистэй гэрлэж, 1930 оны 1-р сарын 10-нд [[Рой Эдвард Дисней]] хэмээх хүүтэй болсон.

Уолт Дисней бол авьаялаг суут уран бүтээлч байсан бол Рой Дисней бол компанийг санхүүгийн хувьд маш тогтвортой босгосон хүн байв. Дүү Уолтын нас барсны дараа Рой &quot;Дисней Ворлд&quot;-ыг барьж дуусгаж, ахынхаа нэрийг хүндэтгэн &quot;Уолт Дисней Ворлд&quot; гэж нэрлэж дурсгалд зориулж баталгаажуулсан юм. Рой 1971 оны 10-р сард Уолт Дисней Ворлдийн сүүлчийн нээлтийн дараа тэтгэвэрт гараад Рой 78 насандаа цус харвалтаар нас баржээ.

Түүний хүү Рой Эдвард Дисней нь [[Уолт Дисней Компани|Уолт Дисней компанийн]] захирал байсан бөгөөд АНУ-ын хамгийн баян 400 хүний ​​нэг, 2004, 2005, 2006 онуудад тэрбумтнуудын жагсаалтад багтсан ажээ.</text>
      <sha1>7cspbk2i9fga4xpcsxdhpekrdpoea6m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>855617</id>
      <parentid>855613</parentid>
      <timestamp>2026-05-05T04:49:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>855617</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2209" sha1="sq32m283fjx7f7e9g918p7p2eafn1b1" xml:space="preserve">[[Файл:Roy O. Disney with Company at Press Conference.jpg|thumb]]
'''Рой Оливер Дисней''' ({{langx|en|Roy Oliver Disney}}; 1893 оны 6-р сарын 24-нд [[Чикаго]] хотод төрж, 1971 оны 12-р сарын 20-нд нас барсан) — Америкийн банкир, ажил хэрэгч хүн бөгөөд киноны продюсер юм. Дүү [[Уолт Дисней|Уолт Диснейн]] хамт алдарт [[Уолт Дисней Компани]]йг үүсгэн байгуулсан. Рой Дисней 1929-1971 онд тус компанийн ерөнхий захирал, 1929—1971 онд Ерөнхийлөгчөөр ажилласан. 

1925 оны 4-р сард тэрээр Эдна Фрэнсистэй гэрлэж, 1930 оны 1-р сарын 10-нд [[Рой Эдвард Дисней]] хэмээх хүүтэй болсон.

Уолт Дисней бол авьяаслаг суут уран бүтээлч байсан бол Рой Дисней нь компанийг санхүүгийн хувьд маш тогтвортой босгосон хүн байв. Дүү Уолтыг нас барсны дараа Рой &quot;Дисней Ворлд&quot;-ыг барьж дуусгаад дүүгийнхээ нэрийг хүндэтгэн &quot;Уолт Дисней Ворлд&quot; гэж нэрлэсэн юм. Рой 1971 оны 10-р сард Уолт Дисней Ворлдийн сүүлчийн нээлтийн дараа тэтгэвэрт гараад Рой 78 насандаа цус харвалтаар нас баржээ.

Түүний хүү Рой Эдвард Дисней нь [[Уолт Дисней Компани|Уолт Дисней компанийн]] захирал байсан бөгөөд АНУ-ын хамгийн баян 400 хүний ​​нэг, 2004, 2005, 2006 онуудад тэрбумтнуудын жагсаалтад багтсан ажээ.

{{DEFAULTSORT:Дисней, Рой Оливер}}
[[Ангилал:АНУ-ын бизнесмен]]
[[Ангилал:Уолт Дисней компани]]
[[Ангилал:1893 онд төрсөн]]
[[Ангилал:1971 онд өнгөрсөн]]</text>
      <sha1>sq32m283fjx7f7e9g918p7p2eafn1b1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Navbox/testcases</title>
    <ns>10</ns>
    <id>146281</id>
    <revision>
      <id>855619</id>
      <timestamp>2026-05-05T05:09:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Protectedmeasuredvalueunknown</username>
        <id>104365</id>
      </contributor>
      <comment>Typo</comment>
      <origin>855619</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15" sha1="rj3xyjx1o4ajjannbhl5bfgns8i9zu8" xml:space="preserve">JesseSutherland</text>
      <sha1>rj3xyjx1o4ajjannbhl5bfgns8i9zu8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>5-р Панчен лам</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146284</id>
    <redirect title="5-р Банчин Богд" />
    <revision>
      <id>855634</id>
      <timestamp>2026-05-05T07:42:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <comment>唐吉訶德的侍從 moved page [[5-р Панчен лам]] to [[5-р Банчин Богд]]</comment>
      <origin>855634</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50" sha1="qbrlr4sg9twc8ru8w4yldd6idee8i7g" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[5-р Банчин Богд]]</text>
      <sha1>qbrlr4sg9twc8ru8w4yldd6idee8i7g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>10-р Панчен лам</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146285</id>
    <redirect title="10-р Банчин Богд" />
    <revision>
      <id>855636</id>
      <timestamp>2026-05-05T07:42:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <comment>唐吉訶德的侍從 moved page [[10-р Панчен лам]] to [[10-р Банчин Богд]]</comment>
      <origin>855636</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51" sha1="k4sev1rt5a0i1oh1a5vcb4dkqbqm1tb" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[10-р Банчин Богд]]</text>
      <sha1>k4sev1rt5a0i1oh1a5vcb4dkqbqm1tb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ангилал:Панчен лам</title>
    <ns>14</ns>
    <id>146286</id>
    <redirect title="Ангилал:Банчин Богд" />
    <revision>
      <id>855638</id>
      <timestamp>2026-05-05T07:43:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <comment>唐吉訶德的侍從 moved page [[Ангилал:Панчен лам]] to [[Ангилал:Банчин Богд]]</comment>
      <origin>855638</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61" sha1="ogezmbh842l24rr5q081ry7wh6mleqf" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[:Ангилал:Банчин Богд]]</text>
      <sha1>ogezmbh842l24rr5q081ry7wh6mleqf</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>