Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.1 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 4349 856147 855927 2026-05-12T10:41:40Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856147 wikitext text/x-wiki [[Файл:Coal.jpg|thumb|right|250px|Нүүрс]] {{Хадмал |монгол_бичиг =[[Зураг:Negüresü.PNG|21px]] |кирилл_буриад = |кирилл_монгол =нүүрс |кирилл_халимаг =нүүрсн }} [[Файл:Struktura chemiczna węgla kamiennego.svg|thumb|right|250px|Нүүрсний химийн найрлага (жишээ)]] '''Нүүрс''' нь хар, хар хүрэн өнгөтэй, амархан шатдаг нэгэн төрлийн "" шиг өнгөтэй чулуу юм. Нүүрс нь дээд ургамлын үлдэгдэл [[хүлэр|хүлэрээс]] үүсэх ба дотроо [[хүрэн нүүрс]], [[чулуун нүүрс]], [[антрацит]] гэсэн төрөлд хуваагдана. Бүрдүүлэгч үндсэн химийн элемент нь [[нүүрстөрөгч]], [[устөрөгч]] бөгөөд, [[хүчилтөрөгч]], [[хүхэр]], [[азот]] тодорхой хэмжээгээр агуулагдана. Нүүрс нь эрчим хүчний үндсэн эх үүсвэр бөгөөд нүүрсний ордыг [[уурхай|ил]] болон [[уурхай|далд уурхайгаар]] ашиглана. Нүүрс нь Дэлхийн хэмжээнд цахилгаан эрчим хүч гарган авах хамгийн гол түүхий эд бөгөөд мөн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]]ийн гол үүсвэр болж байна. СО₂ нь [[хүлэмжийн хий]] бөгөөд [[цаг уур]]ын өөрчлөлт, [[Дэлхийн дулаарал|Дэлхийн дулаарлын]] гол шалтгаан гэж үзэж байна<ref>{{Webarchiv|url=http://www.agu.org/sci_soc/policy/positions/climate_change2008.shtml|wayback=20080513085904|text="Human Impacts on Climate"|archiv-bot=2023-09-26 16:04:59 InternetArchiveBot}} [[American Geophysical Union]]. Retrieved on Sept 23rd 2008</ref>. Нүүрсийг шатаах явцад [[байгалийн хий]]нээс хоёр дахин их, [[газрын тос]]ноос арай илүү хэмжээний СО₂ ялгардаг байна<ref> The EIA reports the following emissions in million metric tons of carbon dioxide: * Nat gas: 5,840.07 * Petroleum: 10,995.47 * Coal: 11,357.19 For 2005 as the official energy statistics of the US Government.[http://www.eia.doe.gov/iea/carbon.html]</ref>. Монгол орон нүүрсний нөөцөөр баялаг бөгөөд одоогоор [[таамаг нөөц]] 162 тэрбум тонноор үнэлэгдэж байна. == Нэршил == [[Англи хэл]]ний ''"Coal"'' буюу нүүрс гэдэг үг нь герман гаралтай үг ([[Герман хэл|германаар]] ''Kohle'', [[Швед хэл|шведээр]] ''kol''<ref>''[[Oxford English Dictionary]]'' 1989 edition</ref>) бөгөөд [[нүүрстөрөгч]] ("carbon") гэдэг нэр томьёо бас ижил үүсэлтэй. Модыг агааргүй орчинд халаан, түүнд агуулагдах ус, дэгдэмхий бодисыг зайлуулан, нүүрстөрөгчийн өндөр агуулгатай (нүүрстөрөгч 85-95 %), хар өнгөтэй, хөнгөн, нүх сүвэрхэг, бутрамтгай үлдэгдэл гаргаж авахыг "Модны нүүрс" ("Charcoal") гэж нэрлэнэ. == Нүүрсний төрөлүүд == * [[Хүрэн нүүрс]] (''Lignite'' мөн ''Brown coal'') нь бага хувирсан нүүрс бөгөөд ихэвчлэн дулааны цахилгаан станцaд түлш болгон хэрэглэдэг. * [[Чулуун нүүрс]] (''Sub-bituminous coal'' болон ''Bituminous coal'') - нүүрсний хувирлын дунд шатны бүтээгдэхүүн. Дулааны цахилгаан станцд түлш болгон хэрэглэхээс гадна зарим онцгой төрөл-[[коксжих нүүрс|коксжих нүүрсийг]] коксжуулан [[ган]]гийн үйлдвэрт хэрэглэнэ. * [[Хагас антрацит]] болон [[антрацит]] (''Anthracite'') - хамгийн их хувирсан нүүрс. Голчлон утаагүй түлш болгон хэрэглэнэ. == Нүүрсний хэрэглээ == === Түлшинд хэрэглэх === Нүүрсийг дулааны цахилгаан станцад шатааж, [[цахилгаан]], [[дулаан]] гаргаж авахад хэрэглэх ба дэлхийн нүүрсний жилийн хэрэглээ ойролцоогоор 7 тэрбум тонн. Нийт нүүрсний 75% нь цахилгаан гаргаж авахад зориулагдаж байгаа ба хамгийн том хэрэглэгч [[БНХАУ]], [[Энэтхэг]] 2 улс бөгөөд одоогийн байдлаар нэг жилд 1.7 тэрбум [[тонн]] нүүрс хэрэглэж байна. Уг бүс нутгийн нүүрсний хэрэглээ урьдчилсан тооцоогоор [[2025]] онд 2.7 тэрбумд хүрнэ гэж таамаглаж байна <ref>{{cite web | title=International Energy Outlook | url=http://www.eia.doe.gov/oiaf/ieo/coal.html | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. Одоогийн байдлаар нүүрсний хэрэглээ 3 жил тутамд ойролцоогооор 25% нэмэгдэж байгаа нь бусад төрлийн [[Шатах ашигт малтмал|эрчим хүчний түүхий эдүүдтэй]] харьцуулахад хамгийн их хурдацтайгаар хэрэглээ нь нэмэгдэх байгаа түүхий эд болж байна. Дэлхий дээр үйлдвэрлэж буй нийт эрчим хүчний 40%-ийг нүүрснээс гарган авч байгаа <ref>{{Cite web |url=http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |title=Archive copy |access-date=2008-10-22 |archive-date=2009-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090518072233/http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |url-status=dead }}</ref> ба АНУ-д энэ хэмжээ 49% байна<ref>http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/epa/figes1.html</ref>. === Коксжуулах === [[Кокс]] нь бага [[үнсжилт]], [[хүхэр|хүхрийн]] агуулгатай коксжих нүүрсийг агааргүй орчинд 1,000 ^oС дээш хэмд халаан гаргаж авсан саарал өнгөтэй, нүх сүвэрхэг бүтээгдэхүүн юм. Дулаан ялгаруулах чадвар өндөр, 29.6Мж/кг. [[кокс|Коксыг]] [[төмөр|төмрийн]] [[хүдэр]] хайлуулахад түлш, мөн ангижруулагч болгон хэрэглэнэ. Нүүрсийг коксжуулах явцад коксоос гадна нүүрсний давирхай (coal tar), хөнгөн [[газрын тос|тос]], [[байгалийн хий|хий]] ялгарна. === Хийжүүлэх === [[Газрын тос]], [[шатдаг хий|хийн]] үнийн өсөлтөөс хамааран сүүлийн жилүүдэд нүүрснээс [[байгалийн хий|шатдаг хий]] болон шингэн бүтээгдэхүүн (газрын тостой адил бүтээгдэхүүн) гарган авах технологийг эрчтэй хөгжүүлж байна. Нүүрсийг хийжүүлнэ гэдэг нь нүүрсийг өндөр даралт, температурын нөлөөн дор задлан, хийн бүтээгдэхүүн гаргаж авахыг хэлнэ. [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс]] нүүрсийг хийжүүлэх технологийг өргөнөөр хэрэглэж байгаа (ганц) орон юм. === Шингэрүүлэх === Нүүрсийг шууд болон шууд бус аргаар шингэрүүлэн [[бензин]], [[дизел|дизелийн]] түлш гарган авахад зориулсан хэд хэдэн технологи боловсрогдож, бэлэн болсон байна. Шууд бус аргаар шингэрүүлэх, [[Фишер Тропш технологи]] [[дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн II дайны]] үед [[Герман|Германд]] боловсрогдсон бөгөөд одоо Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улсын Сасол компани хэрэглэж байна. Уг технологи нь эхлээд нүүрсийг хийжүүлээд (тодорхой хэмжээний СО ба Н₂-ийг нэмж), дараа нь уг хийгээ конденсацлан хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] гарган авах арга юм. Эцэст нь нүүрсустөрөгчөө дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авна. Шууд шингэрүүлэх буюу устөрөгчжүүлэн шингэрүүлэх (''liquefaction by hydrogenation'') "Бергиус" технологийг Германд боловсруулсан<ref>Robert Haul: Friedrich Bergius (1884-1949), p. 62 in 'Chemie in unserer Zeit', VCH-Verlagsgesellschaft mbH, 19. Jahrgang, April 1985, Weinheim Germany </ref> ба Дэлхийн I ба II дайны үед ашиглаж байв. Шууд шингэрүүлэх хэд хэдэн өөр технологи боловсрогдсоноос, АНУ-ын Гальф Ойл компанийн боловсруулсан SRC-I and SRC-II (''Solvent Refined Coal'') технологи<ref>{{cite paper | author=Cleaner Coal Technology Programme | title=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction | publisher=Department of Trade and Industry (UK) | date=October 1999 | url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | accessdate=2006-11-23 | format=PDF | archiveurl=http://web.archive.org/web/20070616133813/www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | archivedate=2007-06-16 }} {{Webarchiv|url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf |wayback=20070604213700 |text=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction |archiv-bot=2026-05-12 10:41:40 InternetArchiveBot }}</ref>, [[1976]] онд Вильбурн Шроедэр (''Wilburn C. Schroeder'') нэр дээр [[патент|патентлагдсан]] NUS корпорацийн технологи зэргийг дурьдах хэрэгтэй юм. NUS корпорацийн устөрөгчжүүлэн, шууд шингэрүүлэх технологи нь нүүрсийг нунтаглан, хатааж, 1% [[молибдени]] [[катализатори|катализаторийн]] тусламжтайгаар өндөр [[температур]], [[даралт|даралтын]] нөлөөгөөр, бага хэмжээний хий (C3/C4), шингэн (C5-C10) - бензиний фракц, NH₃, ба CO₂ гаргаж авна <ref>{{cite paper | author=Phillip A. Lowe, Wilburn C. Schroeder, Anthony L. Liccardi | title=Technical Economies, Synfuels and Coal Energy Symposium, Solid-Phase Catalytic Coal Liquefaction Process | publisher=The American Society of Mechanical Engineers | date=1976 | page=35}}</ref>. Нүүрснээс шингэн бүтээгдэхүүн гаргаж авах өөр нэг арга нь бага температурт [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчжүүлэх]] юм. Нүүрсийг бага температурт (450 and 700&nbsp;°C) коксжуулахад, [[нүүрсний давирхай|давирхай]] нь жирийн [[нүүрсний давирхай|давирхайнаас]] (800 to 1000&nbsp;°C-д [[кокс|коксжуулсанаас]]) илүү их хэмжээний хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] агуулдаг байна. Уг давирхайг дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авах боломжтой юм. Эдгээр бүх нүүрсийг шингэрүүлэх технологиудын сул тал нь [[газрын тос|газрын тосноос]] бензин, дизель түлш ялгаж авахаас хамаагүй илүү их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO₂) ялгаруулдаг явдал юм. Тиймээс цаашид уг технологийг их хэмжээгээр хэрэглэх тохиолдолд, нүүрсийг шингэрүүлэх явцад ялгарч буй СО2-ийг багасгах, мөн агаар мандалд цацалгүйгээр СО₂-ийг [[азот]], эсвэл бусад хийн тусламжтайгаар шингэрүүлэх зэрэг аргаар шийдэх хэрэгтэй гэж үзэж байна. Нүүрсийг шингэрүүлэх нь нэгэн төрлийн нөөц технологи бөгөөд, газрын тосны нөөц, олборлолт багасан, эрэлт их хэмжээгээр нэмэгдсэн үед хэрэглэх боломжтой юм. Зарим судлаачдийн тооцоогоор, газрын тосны үнэ 35 ам.доллар/баррель орчим (болон түүнээс дээш) байгаа тохиолдолд, [[АНУ]] дотоодынхоо нүүрснээс бензин гаргаж авах нь эдийн засгийн хувьд ашигтай гэж гарсан байна<ref>{{cite web | title=Diesel Fuel News: Ultra-clean fuels from coal liquefaction: China about to launch big projects - Brief Article | url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0CYH/is_15_6/ai_89924477 | accessmonthday= September 9 |accessyear= 2005 }}</ref>. Хэдийгээр 35 ам.доллар/баррель гэдэг урт хугацааны [[газрын тос]]ны дундаж үнээс өндөр байгаа ч, яг одоогийн байдлаар газрын тосны үнэ үүнээс өндөр байгаа билээ. Одоо хэрэглэгдэж буй нүүрс шингэрүүлэх технологиудын талаархи Вилиамс, Ларсон (Williams and Larson, 2003) нарын тайлангаас үзэхэд, [[Хятад|Хятадад]] нүүрснээс гарган авч буй шингэн бүтээгдэхүүний өөрийн өртөг 25-35 ам.доллар/баррель байна. == Сөрөг нөлөө == === Нүүрсний уурхай, олборлолт === [[Файл:Coal mine Wyoming.jpg|thumb|Нүүрсний ил уурхай, [[Вайомин муж]], [[АНУ]]]] [[уурхай|Нүүрс олборлолт]] байгальд муугаар нөлөөлдөг. Нүүрсний уурхайд хөрс хуулалтын дараа, нүүрсэнд агуулагдах [[пирит]] (төмрийн сульфид) нь [[ус]], [[агаар|агаарын]] [[хүчилтөрөгч|хүчилтөрөгчтэй]] урвалд орж, [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уурхайн усыг шүүрүүлэх явцад уг [[хүхрийн хүчил]] гадагшлах ба уурхайн овоолго дахь [[пирит]] ч борооны устай урвалд орон удаан хугацааны туршид, тасралтгүй хүхрийн хүчил үүсгэсээр байдаг. Хүхрийн хүчил нь [[хөрс]], [[хөрсний ус|хөрсний усанд]] нэвчин, улмаар урсгал болон тогтмол усны [[рН]]-ын хэмжээг өөрчилж, [[амьтан]], [[ургамaл|ургамaлыг]] хордуулах ба улмаар мөхөхөд хүргэнэ. Ялангуяа усны амьтад рН-ийн өөрчлөлтийг тэсвэрлэдэггүй байна. 1930-аад оны үед, АНУ-ын нүүрсний [[уурхай|уурхайнуудын]] олборлолтын явцад, жилд 2.3 сая тн хүхрийн хүчил үүсдэг байсан гэсэн тооцоо байдаг. 1960-аад оны үед зөвхөн Огайо голын савд (the Ohio River), олборлолт хийж буй 1200 уурхайгаас жилд 1.4 сая тн [[хүхрийн хүчил]] гадагшилдаг байв. === Нүүрсийг шатаах === Бусад [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалуудтай]] адил, нүүрсийг шатаах явцад их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO₂), азотын исэлүүд (NO_x), [[хүхрийн давхар исэл]] (SO₂) ялгарна. [[Хүхрийн давхар исэл]] хүчилтөрөгчтэй урвалд орон [[хүхрийн гуравч исэл]] (SO₃), улмаар [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уг хүхрийн хүчил нь борооны усыг хүчиллэгжүүлнэ. [[Хүчиллэг бороо]] нь химийн идэмхий шинжтэй, амьд байгаль болон хүний биед үлэмж хортой. Нүүрсний цахилгаан станцаас үлэмж хэмжээний (CO₂), мөн ажиллаж байгаа болон хаагдсан уурхайгаас нилээдгүй хэмжээний [[метан]] ялгарах ба эдгээр нь [[дэлхийн цаг уурын дулааралт|дэлхийн цаг уурын дулааралтын]] гол шалтгаан болж байна<ref>http://www.columbia.edu/~jeh1/2007/IowaCoal_20071105.pdf</ref>. Нүүрсэнд агуулагдах [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчийн]] хэмжээ [[газрын тос|газрын тосныхоос]] илүү бөгөөд бусад хортой хольцыг нүүрснээс салгах нь тосныхоос илүү төвөгтэй. Зөвхөн АНУ-д нүүрсний цахилгаан станцын хорт хаягдлаас болон жил бүр хэдэн арван мянган хүмүүс нас барж байгаа гэсэн судалгаа байна<ref>{{cite web | title=Deadly power plants? Study fuels debate | url=http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ | accessmonthday=September 4 |accessyear=2006}}</ref>. Сүүлийн үед цахилгаан станцын хортой хаягдалыг багасгах талаар нилээдгүй туршилт судалгаа хийж байна. Жишээлбэл, станцаас ялгарч буй [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO₂]] цуглуулан, [[нүүрстөрөгч]]ийг ялгаж, хадгалах технологи юм (одоогоор хэрэглэгдэж эхлээгүй). Нүүрс болон түүний хаягдалд (шатаах явцад ялгарах хий болон үнсэнд) [[хүнцэл]], [[хар тугалга]], [[меркури]], [[никель]], [[ванади]], [[берилли]], [[кадми]], [[бари]], [[хром]], [[зэс]], [[молибден]], [[цайр]], [[селени]], [[ради]] зэрэг [[хүнд металууд]], мөн бага хэмжээгээр [[Уран (химийн элемент)|уран]], [[тори]] зэрэг байгальд тааралдах [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисыг]] агуулдаг <ref>{{cite web | title=Coal Combustion | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=Radioactive Elements in Coal and Fly Ash, USGS Factsheet 163-97 | url=http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2006-12-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061209214403/http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | url-status=dead }}</ref> . Эдгээр нь, ялангуяа [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисууд]], байгаль дээр нүүрсэнд агуулагдахдаа сарнимал, бага хэмжээтэй байх ч, их хэмжээний нүүрсийг шатаах явцад хуримтлагдан, зарим тохиолдолд атомын цахилгаан станцын хаягдлаас өндөр цацраг идэвхит бодисын агуулгатай байх тохиолдол бий <ref>{{cite web | title=Coal Combustion: Nuclear Resource or Danger | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=October 16 | accessyear=2006 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref>. Нүүрс нь дэлхийн цаг уурын өөрчлөлт болон агаарын бохирдлын талаар хяналт султай нутаг дэвсгэрт хүний эрүүл мэндэд маш сөргөөр нөлөөлж байгаа болно. == Энергийн хэмжээ == Нүүрсний ялгаруулах [[энерги|энергийн]] хэмжээ ойролцоогоор 24 Мж/кг <ref>{{cite web | last = Fisher | first = Juliya | title = Energy Density of Coal | work = The Physics Factbook | url = http://hypertextbook.com/facts/2003/JuliyaFisher.shtml|accessdate = 2006-08-25 }}</ref>, хэрэв kW-цаг -аар хэмжвэл 6.67 kW-цаг/кг болно. Нүүрсний цахилгаан станцын ашигт ажиллагааны коэффициент 30%. Өөрөөр хэлбэл 1 кг нүүрс шатаахад ялгарах 6.67 kW-цаг энергийн 30% буюу 2.0 kW-ц нь цахилгаан эрчим хүч болон хувирна. Жишээ нь, 100W-ийн компютер нэг жилд 876 kW-ц (100 W × 24 цаг × 365 {өдөр} = 876000 W-ц = 876 kW-ц) эрчим хүч хэрэглэнэ. Энэ хэмжээний эрчим хүчийг гарган авахын тулд : 876 kW-цаг/2.0 kW-цаг = 438 кг нүүрс зарцуулна<ref>A similar result, using a lightbulb instead, see<br />{{cite web | title = How much coal is required to run a 100-watt light bulb 24 hours a day for a year? | work = Howstuffworks | url = http://science.howstuffworks.com/question481.htm | accessdate = 2006-08-25 }}</ref>. Гэхдээ цахилгаан дамжуулах үед гарах шугамын цахилгаан эсэргүүцлийн алдагдлыг (5 - 10%) тооцвол үүнээс илүү хэмжээний цахилгаан (нүүрс) хэрэгтэй болох юм. == Нүүрстөрөгчийн хэмжээ == Нүүрсэнд агуулагдах нүүрстөрөгчийн хэмжээ хамгийн багадаа 50% буюу 1кг нүүрс 0.5кг-с дээш хэмжээний нүүрстөрөгч агуулна. байна. 0.5kg/12kg kmol<suр>-1</suр> = 1/24kmol, 1 mol N_A -тэй ([[Авогадрогийн тоо]]) тэнцүү. Энэ агаарын хүчилтөрөгчтэй нэгдэн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] үүсгэх ба (12 + 16 × 2 = жин(CO₂) = 44 кг/кмоль) болно. 1 кг нүүрс шатаахад, 1/24 кmol [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO₂]] ялгарах ба 1/24 кmol х 44 kг/kmol = 11/6 кг буюу ойролцоогоор 1.83 кг CO₂ болно. 1 кг нүүрсний 29.9% нь 2 kW-ц цахилгаан болон хувирах учир бид 1 kW-ц цахилгаан эрчим хүчний хэрэглээ тутамд 0.370 kg(CO₂) үүсгэж байна<ref>[http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/page/co2_report/co2report.html CO₂ Emissions Report<!-- Bot generated title -->]</ref>. == Нүүрсний гүний шаталт == Нүүрсний давхраас ой, хээрийн түймэр болон, уурхайн дотоод шаталтын улмаас газрын гүнд шатна <ref>{{cite web | title=Sino German Coal fire project | url=http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2020-05-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200516134445/https://web.archive.org/web/20050830091254/http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | url-status=dead }}</ref> <ref>{{cite web | title=Committee on Resources-Index | url=http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2005-08-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050825231038/http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2016-08-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160829162308/https://web.archive.org/web/20060218013724/http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url-status=dead }}</ref>. Нүүрсний гүний шаталтын улмаас БНХАУ-д жил бүр 109 сая тн нүүрс шатаж, 200 сая тн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] ялгарч байна. Энэ нь дэлхийн хэмжээнд [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалаас]] үүсэж буй нийт CO₂-ийн 2-3% юм. АНУ-ын Пенсилвани мужийн хаагдсан нүүрсний уурхайд байрлаж байсан хогийг шатаасны улмаас [[1962]] онд эхэлсэн нүүрсний давхраасын гүний шаталт одоо хүртэл үргэлжилсээр байна. Австралийн "Шатаж буй уул"-ыг (Burning Mountain) галт уул гэж үздэг байв. Гэвч энэ нь сүүлийн 5,500 жилийн турш шатсаар байгаа нүүрсний гүний шаталтаас үүссэн утаа, үнс болохыг тогтоосон байна <ref>{{cite web | title=Burning Mountain Nature Reserve | url=http://www.nationalparks.nsw.gov.au/parks.nsf/ParkContent/N0503?Opendocument&ParkKey=N0503&Type=xo | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. == Дэлхийн нүүрсний нөөц == [[Файл:Coal mine in Dhanbad, India.jpg|thumb|Энэтхэгийн Жакарканд уурхай. Энэтхэгт Дэлхийн нүүрсний нөөцийн 10% ноогдоно.]] [[1996]] оны үнэлгээгээр дэлхийн нийт олборлож болох нөөцийг нэг [[грамм|эксаграмм]] (1 × 10¹⁵ кг буюу 1 триллон тн)-аар, түүний хагас нь чулуун нүүрс гэж үнэлсэн байна. Уг хэмжээний нүүрснээс гаргаж авах энергийн хэмжээг нь 290 зеттажоул <ref>Sustainable Energy" 2005 page 303 The MIT Press by Jefferson W. Tester et al. ISBN 0-262-20153-4</ref>, дэлхийн жилийн хэрэглээг 15 терраватт гэвэл <ref>BP2006 energy report, and US EIA 2006 overview</ref>, 600 жил хүрэлцэх хэмжээний нөөц юм. Английн [[Бритиш Петролеум]] компанийн 2005 оны эцсээр хийсэн тооцоогоор, дэлхийн нүүрсний нөөц 909,064 сая тн-оор үнэлэгдсэн байна. [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Оросын Холбооны Улс]], [[Австрали]], [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] зэрэг орнууд нүүрсний ихээхэн нөөцтэй юм. {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний нийт нөөц, [[1999]] оны байдлаар (сая тн)<ref>{{Cite web |url=http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |title=Archive copy |access-date=2007-06-28 |archive-date=2007-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070127034512/http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |url-status=dead }}</ref>''' |- | width="100pt"|'''Орон''' | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Битумжсан нүүрс]]''' ([[антрацит]] багтсан) | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Хагас битумжсан нүүрс]]''' | width="120pt"|'''[[Хүрэн нүүрс]]''' | width="100pt"|'''Нийт''' |- |[[Америкийн Нэгдсэн Улс]] ||115891||101021||33082||249994 |- |[[Оросын Холбооны Улс]] ||49088||97472||10450||157010 |- |[[Хятад]] ||62200||33700||18600||114500 |- |[[Энэтхэг]] ||82396||||2000||84396 |- |[[Австрали]] ||42550||1840||37700||82090 |- |[[Герман]] ||23000||||43000||66000 |- |[[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] ||49520||||||49520 |- |[[Украин]] ||16274||15946||1933||34153 |- |[[Казахстан]] ||31000||||3000||34000 |- |[[Польш]] ||20300||||1860||22160 |} == Нүүрс экспортлогч орнууд == {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний экспорт, орон болон жилээр (сая тн)'''<ref>http://www.eia.doe.gov/oiaf/aeo/supplement/pdf/suptab_114.pdf </ref> |- | width="130pt"|'''Орон''' | width="100pt"|'''2003''' | width="100pt"|'''2004''' |- | [[Австрали]] | 238.1 | 247.6 |- | [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | 43.0 | 48.0 |- | [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] | 78.7 | 74.9 |- | [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Хуучин Зөвлөлт Холбоот Улс]] | 41.0 | 55.7 |- | [[Польш]] | 16.4 | 16.3 |- | [[Канад]] | 27.7 | 28.8 |- | [[Хятад]] | 103.4 | 95.5 |- | [[Өмнөд Америк]] | 57.8 | 65.9 |- | [[Индонез]] | 107.8 | 131.4 |- | '''Нийт''' | '''713.9''' | '''764.0''' |} [[Файл:Tagebau Garzweiler Panorama 2005.jpg|center|1000px|thumb|Германы Гарцвайлер дахь нүүрсний ил уурхай. Өндөр нарийвчлалтай дэлгэмэл зураг.]] == Бусад холбоотой сэдвүүд == * [[Шатах ашигт малтмал]] * [[Дэлхийн дулаарал]] * [[Газрын тос]] * [[Геологи]] * [[Шингэрүүлсэн байгалийн хий]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20080119164838/http://www.coalonline.org/site/coalonline/content/home Coal Online] Утаагүй түлш боловсруулах технологийн талаар * [https://web.archive.org/web/20110225003728/http://www.worldcoal.org/ World Coal Institute] Дэлхийн нүүрсний хүрээлэн * [http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ MSNBC report on coal pollution health effects in the United States] * [https://web.archive.org/web/20050621112309/http://www.uic.com.au//nip83.htm Clean coal technologies] Нүүрс боловсруулах технологи ** [https://web.archive.org/web/20100809105829/http://www.jcoal.or.jp/overview_en/gijutsu.html Advanced methods of using coal] * [https://web.archive.org/web/20130303040016/http://www.fe.doe.gov/programs/fuels/hydrogen/Hydrogen_from_Coal_R%26D.html USDOE Hydrogen from Coal Research] Нүүрснээс устөрөгч ялгах * [http://smtc.uwyo.edu/coal/ Wyoming Coal] Вайомингийн Их Сургуулийн вэб хуудас * [https://web.archive.org/web/20070704031944/http://www.our-energy.com/coal_en.html Coal - origin, purification and consumption] Нүүрсний гарал үүсэл, баяжуулалт, хэрэглээ * [https://web.archive.org/web/20071206003202/http://www.stoke.gov.uk/ccm/museums/museum/2006/gladstone-pottery-museum/information-sheets/coal-in-north-staffordshire.en History of coal seams and the practice of coal mining in North Staffordshire, UK] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Ашигт малтмалын геологи]] [[Ангилал:Нүүрс| ]] [[Ангилал:Нүүрсний уурхай]] [[Ангилал:Шатах ашигт малтмал]] 31idy1jluofs3wa6nxhy4a07gjl4kqb 0 4547 856104 833804 2026-05-12T02:47:32Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856104 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Афганистаны Исламын Эмират Улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠠᠹᠭᠠᠨᠢᠰᠲ᠋ᠠᠨ ᠤ᠋</br>ᠢᠰᠯᠠᠮ ᠤ᠋ᠨ</br>ᠡᠮᠢᠷᠠᠲ ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}</span> | common_name = Афганистан | native_name = {{unbulleted list|{{native name|ps|د افغانستان اسلامي امارت|italic=no}}<br />{{small|{{transliteration|ps|Də Afġānistān Islāmī Imārat}}}}|{{native name|prs|امارت اسلامی افغانستان|italic=no}}<br />{{small|{{transliteration|prs|Imārat-i Islāmī-yi Afghānistān}}}}}} | image_flag = Flag of Taliban.svg | flag_type = [[Афганистаны төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Arms of the Islamic Emirate of Afghanistan.svg | alt_coat = Coat of Arms of the Islamic Emirate<ref>{{Cite web |url=http://law.acku.edu.af/fa/download/file/fa/12686/77746 |title=Archived copy |access-date=17 September 2021 |archive-date=3 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190603201955/http://law.acku.edu.af/fa/download/file/fa/12686/77746 |url-status=dead }}</ref> | symbol_type = [[Афганистаны төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = {{lang|ar|لا إله إلا الله، محمد رسول الله}}<br/>{{transl|ar|Lā ʾilāha ʾillā llāh, Muhammadun rasūlu llāh}}<br/> "[[Ислам дахь бурхан|Аллахаас]] өөр бурхан байхгүй; [[Мухаммед]] бол Аллахын элч." (''[[Шахада]]'') | national_anthem = {{lang|ps|دا د باتورانو کور}}<br />{{transliteration|ps|Dā Də Bātorāno Kor}}<br />"[[Афганистаны төрийн дуулал|Энэ нь эр зоригтнуудын гэр юм]]"<ref name="Tharoor">{{Cite news|last=Tharoor|first=Ishaan|date=19 June 2013|title=The Taliban's Qatar Office: Are Prospects for Peace Already Doomed?|magazine=Time|url=https://world.time.com/2013/06/19/the-talibans-qatar-office-are-prospects-for-peace-already-doomed/|access-date=19 August 2021|issn=0040-781X|archive-date=19 Наймдугаар сар 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210819021327/https://world.time.com/2013/06/19/the-talibans-qatar-office-are-prospects-for-peace-already-doomed/|url-status=dead}}</ref>{{parabr}} | image_map = {{switcher|[[File:Afghanistan (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг дэх Афганистан|[[File:Afghanistan - Location Map (2013) - AFG - UNOCHA.svg|upright=1.15|frameless]]|Афганистаны газрын зураг}} | capital = [[Кабул]] | coordinates = {{Coord|34|31|N|69|11|E|region:AF_source:geonames|display=inline,title}}<ref>[{{geonameslink|gnid=1149361|name=islamic-republic-of-afghanistan}} Islamic Republic of Afghanistan] in [{{geonamesabout}} Geonames.org (CC BY)]</ref> | largest_city = Кабул | official_languages = {{hlist|[[Паштун хэл]]|[[Дари хэл]]}} | ethnic_groups = {{unbulleted list | 42% [[Паштунууд]] | 27% [[Тажикууд]] | {{figure space}}9% [[Хазара]] | {{figure space}}9% [[Узбекчүүд]] | {{figure space}}4% [[Аймак]] | {{figure space}}3% [[Туркменчүүд]] | {{figure space}}2% [[Балуч ястан|Балуч]] | {{figure space}}4% [[Афганистан дахь угсаатны бүлгүүд|Бусад]] }} | ethnic_groups_ref = {{Efn|Афганистанд сүүлийн хүн амын тооллого 1979 онд явагдсан, ба бүтэн явагдаагүй юм. Улсад [[Афганистаны мөргөлдөөн (1978–одоо үе)|явагдаж буй мөргөлдөөний]] улмаас тэр үеэс албан ёсны хүн амын тооллого явагдаагүй юм.<ref>{{Cite web|url = https://afghanistan.unfpa.org/en/node/15230|title = Population Matters|date = 3 March 2016|access-date = 12 Дөрөвдүгээр сар 2023|archive-date = 16 Наймдугаар сар 2021|archive-url = https://web.archive.org/web/20210816021136/https://afghanistan.unfpa.org/en/node/15230|url-status = dead}}</ref>}}<ref>{{cite web | url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/south-asia/afghanistans-ethnic-mosaic/articleshow/85552093.cms | title=Afghanistan's ethnic mosaic| author=timesofindia| website=[[The Times of India]]| date= 23 August 2021| publisher= | via=}}</ref><ref name=":2">{{cite web | url=https://worldpopulationreview.com/countries/afghanistan-population | title="Afghanistan Population 2021"| author=World Population Review| date= 19 September 2021| publisher= | via=}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.statista.com/statistics/1258799/afghanistan-share-of-population-by-ethnic-group/ | title=Distribution of Afghan population by ethnic group 2020| author=statista.com| date= 20 August 2021| publisher= | via=}}</ref><ref>{{cite web | url=https://reliefweb.int/report/afghanistan/afghan-ethnic-groups-brief-investigation | title=Afghan Ethnic Groups: A Brief Investigation| author=reliefweb.int| date= 14 August 2011| publisher= | via=}}</ref> | ethnic_groups_year = 2019 албан бус тооцоо | religion = {{unbulleted list | 99.7% [[Афганистан дахь Ислам|Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]]) | 0.3% [[Афганистаны хүн ам#Шашин|Бусад]] }} | religion_year = 2009 | demonym = [[Афганчууд]]<ref name="Constitution of Afghanistan">{{cite web|title=Constitution of Afghanistan|url=https://www.afghanembassy.us/about-afghanistan/constitution/|year=2004|access-date=16 February 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20160920112856/http://www.afghanembassy.us/about-afghanistan/constitution/|archive-date=20 September 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |title=Afghan {{!}} meaning in the Cambridge English Dictionary |publisher=the Cambridge English Dictionary |isbn=9781107660151 |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/afghan }}</ref> | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[тоталитаризм|тоталитар]]<ref>*{{cite journal |last1=Sakhi |first1=Nilofar |title=The Taliban Takeover in Afghanistan and Security Paradox |journal=Journal of Asian Security and International Affairs |date=December 2022 |volume=9 |issue=3 |pages=383–401 |doi=10.1177/23477970221130882 |s2cid=253945821 |quote=Afghanistan is now controlled by a militant group that operates out of a totalitarian ideology.}} *{{cite web |last1=Madadi |first1=Sayed |title=Dysfunctional centralization and growing fragility under Taliban rule |url=https://www.mei.edu/publications/dysfunctional-centralization-and-growing-fragility-under-taliban-rule |website=[[Middle East Institute]] |access-date=28 November 2022 |date=6 September 2022 |quote=In other words, the centralized political and governance institutions of the former republic were unaccountable enough that they now comfortably accommodate the totalitarian objectives of the Taliban without giving the people any chance to resist peacefully. }} *{{cite web |last1=Sadr |first1=Omar |title=Afghanistan's Public Intellectuals Fail to Denounce the Taliban |url=https://www.fairobserver.com/region/central_south_asia/omar-sadr-afghanistan-taliban-rule-totalitarianism-human-rights-news-2441/ |website=Fair Observer |access-date=28 November 2022 |date=23 March 2022 |quote=The Taliban government currently installed in Afghanistan is not simply another dictatorship. By all standards, it is a totalitarian regime. }} *{{cite web |title=Dismantlement of the Taliban regime is the only way forward for Afghanistan |url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/southasiasource/dismantlement-of-the-taliban-regime-is-the-only-way-forward-for-afghanistan/ |website=[[Atlantic Council]] |access-date=28 November 2022 |date=8 September 2022 |quote=As with any other ideological movement, the Taliban's Islamic government is transformative and totalitarian in nature. }} *{{cite web |last1=Akbari |first1=Farkhondeh |title=The Risks Facing Hazaras in Taliban-ruled Afghanistan |url=https://extremism.gwu.edu/risks-facing-hazaras-taliban-ruled-afghanistan |website=[[George Washington University]] |access-date=28 November 2022 |date=7 March 2022 |quote=In the Taliban's totalitarian Islamic Emirate of Afghanistan, there is no meaningful political inclusivity or representation for Hazaras at any level. |archive-date=14 Нэгдүгээр сар 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114164914/https://extremism.gwu.edu/risks-facing-hazaras-taliban-ruled-afghanistan |url-status=dead }}</ref> [[түр засгийн газар|түр]] [[теократ]] [[Исламын улс|исламын]] [[эмират]]<!--Non-monarchical emirate--><ref> *{{cite news |last1=Choi |first1=Joseph |title=EU: Provisional Taliban government does not fulfill promises |url=https://thehill.com/policy/international/571292-eu-provisional-taliban-government-does-not-fulfill-promises |access-date=18 March 2022 |work=[[The Hill (newspaper)|The Hill]] |date=8 September 2021}} *{{cite news |last1=Bezhan |first1=Frud |title=Key Figures In The Taliban's New Theocratic Government |url=https://gandhara.rferl.org/a/afghanistan-taliban-government-figures/31448372.html |access-date=6 February 2022 |work=[[Radio Farda]] |publisher=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]] |date=7 September 2021}} *{{cite news |last1=George |first1=Susannah |title=Inside the Taliban campaign to forge a religious emirate |url=https://www.washingtonpost.com/world/interactive/2023/afghanistan-taliban-islamic-law-rights/ |access-date=19 February 2023 |newspaper=[[The Washington Post]] |date=18 February 2023}}</ref><ref>{{cite news |last1=Gul |first1=Ayaz |title=Taliban Say They Will Use Parts of Monarchy Constitution to Run Afghanistan for Now |url=https://www.voanews.com/a/taliban-say-they-will-use-parts-of-monarchy-constitution-to-run-afghanistan-for-now/6248880.html |access-date=21 October 2022 |work=[[Voice of America]] |date=28 September 2021 |location=[[Islamabad, Pakistan]] |quote=The Taliban said Tuesday they plan to temporarily enact articles from Afghanistan’s 1964 constitution that are 'not in conflict with Islamic Sharia (law)' to govern the country.}}</ref> | leader_title1 = [[Афганистаны дээд удирдагч|Дээд удирдагч]] | leader_name1 = {{nowrap|[[Хибатулла Ахунзада]]}} | leader_title2 = [[Афганистан Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Хасан Ахунд]] ([[Ерөнхий сайдын үүрэг гүйцэтгэгч|үүрэг гүйцэтгэгч]]) | leader_title3 = [[Афганистаны Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]] | leader_name3 = [[Абдул Хаким Исхакзай]] | legislature = [[Афганистаны Удирдах Зөвлөл|Удирдах Зөвлөл]]<ref>{{cite news |title=Afghanistan's Taliban ruler faces rare internal criticism, revealing divisions |url=https://www.cbsnews.com/news/afghanistan-taliban-divisions-supreme-leader-akhundzada-rare-criticism/ |access-date=19 February 2023 |work=[[CBS News]] |date=17 February 2023 |quote=Its commanders and politicians take their orders from a powerful leadership council based not in the capital of Kabul, but in the Taliban's traditional homeland of Kandahar, in southern Afghanistan.}}</ref> | sovereignty_type = [[Афганистаны Түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Хотак гүрэн]] | established_date1 = [[Мир Вайс|1709]]–[[Кандахарын бүслэлт|1738]] | established_event2 = {{nowrap|[[Дурраны эзэнт гүрэн]]}} | established_date2 = 1747–1823 | established_event3 = [[Афганистаны Эмират|Эмират]] | established_date3 = 1823–1839 | established_event4 = [[Дурраны эзэнт гүрэн|Дурраны хаант улсын сэргэлт]] | established_date4 = [[Анхны Англи-Афганистаны дайн|1839–1842]] | established_event5 = [[Афганистаны Эмират|Эмиратын сэргэлт]] | established_date5 = [[Анхны Англи-Афганистаны дайн|1842–1926]] | established_event6 = [[Дост Мухаммед Хан|Дост Мухаммед Хан Афганистаныг нэгтгэв]] | established_date6 = [[1862-1863 оны Хератын аян дайн|1863 оны 5 сарын 27]] | established_event7 = [[Гандамакын гэрээ|Англи-Афганистаны гэрээ]] | established_date7 = [[Хоёрдугаар Англи-Афганистаны дайн|1879 оны 5 сарын 26]] | established_event8 = [[Гуравдугаар Англи-Афганистаны дайн|Тусгаар тогтнол]] | established_date8 = [[Афганистаны Тусгаар Тогтнолын Өдөр|1919 оны 8 сарын 19]] | established_event9 = [[Афганистаны хаант улс|Хаант улс]] | established_date9 = 1926 оны 6 сарын 9 | established_event10 = [[Бүгд Найрамдах Афганистан Улс (1973–1978)|Бүгд найрамдах улс]] | established_date10 = [[1973 оны Афганистаны төрийн эргэлт|1973 оны 7 сарын 17]] | established_event11 = [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Афганистан Улс|Ардчилсан Бүгд найрамдах улс]] | established_date11 = [[Саурын хувьсгал|1978 оны 8 сарын 27-28]] | established_event12 = [[Афганистаны Исламын улс|Исламын улс]] | established_date12 = 1992 оны 4 сарын 28 | established_event13 = [[Афганистаны Исламын Эмират Улс (1996–2001)|Исламын Эмират Улс]] | established_date13 = 1996 оны 9 сарын 27 | established_event14 = [[Исламын Бүгд Найрамдах Афганистан Улс|Исламын Бүгд Найрамдах Улс]] | established_date14 = 2004 оны 1 сарын 26 | established_event15 = [[Кабулын уналт (2021)|Исламын Эмиратын сэргэлт]] | established_date15 = 2021 оны 8 сарын 15 | area_km2 = 652,867<ref>Central Statistics Office Afghanistan</ref> | area_rank = 40 | area_sq_mi = 252,072 | percent_water = бага | population_estimate = 38,346,720<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Afghanistan|access-date=24 September 2022|year=2022}}</ref> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 37 | population_density_km2 = 48.08 | population_density_sq_mi = 119 | population_density_rank = 174 | GDP_PPP = $72.911&nbsp;тэрбум<ref name="imf2">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=63&pr.y=8&sy=2018&ey=2023&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|title=Afghanistan |publisher=International Monetary Fund |access-date=14 November 2018}}</ref> | GDP_PPP_year = 2018 | GDP_PPP_rank = 96 | GDP_PPP_per_capita = $2,024<ref name="imf2"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 169 | GDP_nominal = $21.657&nbsp;тэрбум<ref name=imf2/> | GDP_nominal_year = 2018 | GDP_nominal_rank = 111 | GDP_nominal_per_capita = $493<ref name=imf2/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 177 | HDI = 0.478<!-- number only --> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year --> | HDI_change = decrease<!-- increase/decrease/steady --> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite book|title=Human Development Report 2021/2022: Uncertain Times, Unsettled Lives: Shaping our Future in a Transforming World|date=2022|publisher=[[United Nations Development Programme]]|pages=284|isbn=9789211264517|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|access-date=24 September 2022}}</ref><ref name="UNHDRDiff">{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=United Nations Development Programme|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|access-date=16 December 2020}}</ref> | HDI_rank = 180 | currency = [[Афгани]] ({{lang|prs|افغانی}}) | currency_code = AFN | time_zone = [[Афганистаны Цаг]] | utc_offset = +4:30<br />[[Исламын хуанли|Сарны хуанли]]<ref>{{Cite news |date=2022-03-26 |title=Taliban Changes Solar Year to Hijri Lunar Calendar |url=https://8am.af/eng/taliban-changes-solar-year-to-hijri-lunar-calendar/ |access-date=2022-09-04 |work=Hasht-e Subh Daily |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220904224713/https://8am.af/eng/taliban-changes-solar-year-to-hijri-lunar-calendar/ |archive-date=4 September 2022}}</ref> | DST_note = | drives_on = баруун | calling_code = [[Афганистан дахь утасны дугаар|+93]] | cctld = [[.af]]<br />[[افغانستان.]] | status = [[Афганистаны Исламын Эмират улсыг хүлээн зөвшөөрөл|Хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй засгийн газар]] доорх [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн улсууд|НҮБ-ын гишүүн улс]] | today = }} '''Афганистан''' ({{mongolUnicode|ᠠᠹᠭᠠᠨᠢᠰᠲ᠋ᠠᠨ ᠣᠯᠣᠰ|h}}) ([[Перс хэл|персээр]] افغانستان‎; [[Паштун хэл|паштунаар]] Afġānistān‎), албан ёсны нэр нь '''Афганистаны Исламын Эмират Улс''' (товчлол '''АИЭУ''') . [[Ази]] тивийн [[Төв Ази|төв]], [[Өмнөд Ази|өмнөд]] хэсэгт [[далайд гарцгүй орон|далайгаас зайдуу]] оршдог [[орон]], 1946 онд [[НҮБ]]-д гишүүнээр элссэн. 2016 оны байдлаар 33 сая хүн амтай гэж тоологдсон. == Нэр == [[Зураг:Afghan_royal_soldiers_of_the_Durrani_Empire.jpg|thumb|left|100px|19-р зууны англи ном]] Афганистан гэх үгийг үгчлэн орчуулбал ''«Афганчуудын Улс»'' гэсэн үг юм. 3-р зууны Сасаны улсын бичигт «Абган» хэмээн тэмдэглэгдсэн нь хамгийн эртний сурвалж болж байна. 6-р зуунд Энэтхэгийн одон орончийн тэмдэглэлд «Авагана» (अवगाण) гэжээ. 10-р зуунд араб үсгээр «Афган» болон бичигдсэн. «Афган» гэж үг уг нь тухайн нутагтаа «[[паштун]]» үндэстнийг заасан ижил утгатай үг мөн гэдэг. Харин 1964 оны Афган улсын үндсэн хуулиар улсын бүх иргэнийг заана гэж тодорхойлжээ. 2021 онд [[Талибан]]чууд Кабулыг булаан авахаас өмнө тус улсыг '''Исламын Бүгд Найрамдах Афганистан Улс''' (товчлол ИБНАУ) гэж нэрлэдэг байсан бол одоо '''Афганистаны Исламын Эмират Улс''' гэж нэрлэдэг.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.olloo.mn/n/80052.html |wayback=20221009115859 |text=ТАЛИБАНЧУУД 20 ЖИЛИЙН ДАРАА АФГАНИСТАНД ДАХИН НОЁРХЛОО ТОГТООВ. |archiv-bot=2024-04-23 04:07:18 InternetArchiveBot }} Оллоо Хувьцаат Компани. Retrieved 2021-08-18</ref> Монголчууд "Апган" гэж нэрлэдэг байна. == Газар зүй == [[Зураг:Afghan_topo_en.jpg|thumb|left|200px|Физик газар зүйн зураг]] [[Зураг:Mountains_in_Afghanistan.JPG|thumb|left|200px|Цастай [[Хиндүкүш]]]] [[Зураг:Scenic_view_in_western_Afghanistan-2011.jpg|thumb|left|200px|Өрнөд нутгийн үзэмж]] Афган орон 647,500 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, [[Сомали]]гаас том буюу дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|43-р том]] орон болно. === Байрлал === Хойд өргөргийн 29° — 39°, зүүн уртрагийн 60° — 75° дотор [[ЮНЕСКО]]-гийн ангиллаар [[Төв Ази]], НҮБ-ийн шинэ ангиллаар [[Өмнө Ази]]д хамааран байна. Дорно өмнөд талаараа [[Пакистан]]тай 2670 км, өрнөд талаараа [[Иран]]тай 921 км, умард талаараа [[Туркменистан]]тай 804 км, [[Узбекистан]]тай 144 км, [[Иран]]тай 921 км, [[Тажикистан]]тай 1357 км, дорно умард талаараа [[Хятад]]тай 91 км газар хиллэдэг [[Далайд гарцгүй улс|далайд гарцгүй орон]]. Хилийн нийт урт — 5530 км. === Газрын тогтоц === Афганы газар нутгийн 80% уулархаг муж байна. Хойд зүгийн нам доор газар ([[Бактрын хотгор]]), төвийн уулархаг орон ([[Хазаражат]], Хиндүкүш), баруун өмнөд нутгийн тэгш өндөрлөг ([[Систаны хотгор]]) гэж үндсэн гурван тогтоц байна. [[Хиндүкүш]] уулын нуруу зүүн хойноос баруун урагш тогтсон. Хамгийн өндөр цэг нь [[Ношак]] оргил (7492 м). Мөн Баба, Баян, Шефид-Кух зэрэг өндөр уул байна. Хиндүкүш нь зүүн зүгт [[Памир]], [[Хималай]]тай холбогдоно. Тэр дунд [[Вахан]]аар давж Хятад руу гардаг. === Усны зүй === Афганы гол мөрд ихэвчлэн төв нутгийн уулнаас эх авч гадаад орон луу урсдаг. Цөл дундах нуур, баян бүрд таарна. Афганаар дайрдаг хамгийн урт мөрөн бол [[Амударья]] (2661 км) юм. [[Кундуз гол]] түүнд цутгана. Баруун урд нутгаар [[Хилманд]] гол урсана. Аргандаб түүнд цутгана. Баба уулнаас эх авсан [[Кабул гол]] Инд мөрөнд цутгана. === Ашигт малтмал === Афган төмрийн хүдэр, алт, хром, хар тугалга, зэс, үнэт чулууны нөөцтэй. Нөөцийн хэмжээ ихэвчлэн тогтоогдоогүй. Мөн давс, хүхэрээр баян. Шибирганд шатдаг хийн үлэмж нөөцтэй (136 млрд куб.м). == Хүн ам зүй == {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:left; margin-right:1em; margin:10px" |+ ! style="width:160px;"| Яс үндэс !! Хувь |- | [[Паштун үндэстэн]] || 42% |- | [[Тажикууд|Тажик үндэстэн]] || 27% |- | [[Хазара үндэстэн]] || 9% |- | [[Узбек үндэстэн]] || 9% |- | [[Аймак ястан]] || 4% |- | [[Туркмен үндэстэн]] || 3% |- | [[Балуч ястан]] || 2% |- | бусад ард түмэн || 4 % |} {{bar box |title=Афганистаны шашин шүтлэг |float=right |bars= {{bar percent|[[ислам]]|green|99}} {{bar percent|бусад|violet|1}} }} {{bar box |float = right |title = Афганистаны хэл аялгуу |bars = {{bar percent|[[перс хэл]] (дари)|DarkSlateGray|50}} {{bar percent|[[паштун хэл]]|DarkSlateGray|35}} {{bar percent|[[узбек хэл|узбек]], [[туркмен хэл|туркмен]]|DarkSlateGray|11}} {{bar percent|бусад 30 гаруй |DarkSlateGray|4}} }} Афганистан улс 2015 онд 32,564,342 хүнтэй ([[улс орнуудын хүн амын тоо|дэлхийд 40-р олон]]) байв. 42 хувь нь 0–14 насны багачууд, 55% нь 15–64 насны хөдөлмөрийн чадвартан, 2 хувь нь 65-ээс дээш өндөр настан юм. Хүн амын нягт — 43.5 хүн/км², жилийн өсөлт — 2.3 хувь, дундаж наслалт — 60 жил, хүйсийн харьцаа — 1.05 эр/эм, хотжилт — 24 хувь. [[Зураг:Pashtuns.jpg|thumb|left|200px|Паштун нутгийн хүүхдүүд]] [[Зураг:Languages_of_afghanistan-provinces.jpg|thumb|right|200px|Афганистаны хэлний газрын зураг]] === Ард түмэн === Афганистан бол олон үндэстэн ястны орон. Хүн амын олонх нь иран угсаатан байна. Үүнд паштун хэлээр хэлэлцдэг [[паштун үндэстэн]] (42%), дари перс хэлээр хэлэлцдэг [[тажикууд|тажик]] (27%), [[Узбекчүүд|узбек]] (9%), [[хазара]] (4%) багтана. Мөн түрэг угсааны [[Аймак]], [[туркмен үндэстэн|туркмен]] болон янз бүр угсааны нуристан, пашай, араб зэрэг цөөн тоот ард түмэн амьдардаг. === Хэл, шашин === [[Паштун хэл|Паштун]] (иран төрлийн хэл), [[перс хэл|дари]] (иран төрлийн перс хэлний нэг янз) гэсэн хоёр албан ёсны хэлтэй. Дари перс хэлээр голчлон тажик, хазара хүмүүс хэлэлцэнэ. Паштун хэлээр Хиндүкүш уулын өврөөр хэлэлцэнэ. Хойд нутгаар түрэг төрлийн узбек, туркмен хэлтэн байна. Афганистаны ард түмний 99.7% [[ислам]] шашныг шүтнэ. 80-90% суннит, 7-19% шийт дэгийг дагадаг. Сикх, хиндү, зороастр, христ шүтлэг цөөн хувьд байна. === Хот суурин === {{Гол|Афганистаны хотын жагсаалт}} [[Зураг:2011_SCF_Kabul-3.jpg|thumb|right|200px|Афганистаны хотын залуус]] {{double image|left|Section of Kabul in October 2011.jpg|200|Mazar-e sharif - Steve Evans.jpg|150|Зургийн зүүн талд [[Кабул]], баруун талд [[Мазар-и-Шариф]]}} {{double image|left|Aerial photograph of Kandahar Province in 2011.jpg|160|View of Herat in 2009.jpg|190|Зургийн зүүн гар талд [[Кандахар]], баруун гар талд [[Херат]]}} {| class="wikitable" |- bgcolor="#ececec" ! № ! Нэр [өргөлтөт дуудлага] ! Өөр нэр ! Хүн амын тоо |- |1 |colspan="2" | [[Кабул]] [кабуул] |align=center|3,289,000 <ref>{{Cite web |url=http://cso.gov.af/Content/files/Population%20of%20Kabul%20City%20by%20District%20and%20Sex.pdf |title=Population of Kabul City by District and Sex 2012-13 |access-date=2013-10-07 |archive-date=2013-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131228091845/http://cso.gov.af/Content/files/Population%20of%20Kabul%20City%20by%20District%20and%20Sex.pdf |url-status=dead }}</ref> |- |2 |[[Кандахар]] [кандахаар] |Кандагар |align=center|491,500 <ref>{{Cite web |url=http://cso.gov.af/Content/files/Kandahar(1).pdf |title=Settled Population of Kandahar province by Civil Division, Urban, Rural and Sex-2012-13 |access-date=2013-10-07 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303203004/http://cso.gov.af/Content/files/Kandahar(1).pdf |url-status=dead }}</ref> |- |3 |[[Херат|Херат]] [хераат] |Герат |align=center|436,300 <ref>{{Cite web |url=http://cso.gov.af/Content/files/Herat(1).pdf |title=Archive copy |access-date=2013-10-07 |archive-date=2015-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151023063038/http://cso.gov.af/Content/files/Herat(1).pdf |url-status=dead }}</ref> |- |4 |colspan="2" | [[Мазар-и-Шариф]] [мазаар-и-шарийф] |align=center|368,100 <ref>{{Cite web |url=http://cso.gov.af/Content/files/Balkh(1).pdf |title=Archive copy |access-date=2013-10-07 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304022726/http://cso.gov.af/Content/files/Balkh(1).pdf |url-status=dead }}</ref> |- |5 |colspan="2" | [[Кундуз]] [кундууз] |align=center|304,600 <ref>{{Cite web |url=http://cso.gov.af/Content/files/Kunduz(1).pdf |title=Archive copy |access-date=2013-10-07 |archive-date=2014-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129014727/http://cso.gov.af/Content/files/Kunduz(1).pdf |url-status=dead }}</ref> |- |6 |colspan="2" | [[Талукан]] [талукаан] |align=center|219,000 <ref>{{Cite web |url=http://cso.gov.af/Content/files/Takhar(1).pdf |title=Archive copy |access-date=2013-10-07 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303194415/http://cso.gov.af/Content/files/Takhar(1).pdf |url-status=dead }}</ref> |- |7 |[[Желалабад]] [желал-абаад] |Жалалабад |align=center|206,500 <ref>{{Cite web |url=http://cso.gov.af/Content/files/Nangarhar(1).pdf |title=Archive copy |access-date=2013-10-07 |archive-date=2018-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181123155117/http://cso.gov.af/Content/files/nangarhar(1).pdf |url-status=dead }}</ref> |- |8 |colspan="2" | [[Пули-Хумри]] [пуули-хумрий] |align=center|203,600 <ref>{{Cite web |url=http://cso.gov.af/Content/files/Baghlan(1).pdf |title=Archive copy |access-date=2013-10-07 |archive-date=2014-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140226170812/http://cso.gov.af/Content/files/Baghlan(1).pdf |url-status=dead }}</ref> |- |9 |colspan="2" | [[Чарикар]] |align=center|171,200 <ref>{{Cite web |url=http://cso.gov.af/Content/files/Parwan(1).pdf |title=Archive copy |access-date=2013-10-07 |archive-date=2013-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216002435/http://cso.gov.af/Content/files/Parwan(1).pdf |url-status=dead }}</ref> |- |10 |colspan="2" | [[Шибарган]] |align=center|161,700 <ref>{{Cite web |url=http://cso.gov.af/Content/files/Jawzjan(1).pdf |title=Archive copy |access-date=2013-10-07 |archive-date=2014-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140226090237/http://cso.gov.af/Content/files/Jawzjan(1).pdf |url-status=dead }}</ref> |- |11 |colspan="2" | [[Газни]] |align=center|157,600 <ref>{{Cite web |url=http://cso.gov.af/Content/files/Ghazni(1).pdf |title=Archive copy |access-date=2013-10-07 |archive-date=2013-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216002200/http://cso.gov.af/Content/files/Ghazni(1).pdf |url-status=dead }}</ref> |- |12 |colspan="2" | [[Сари-Пуль]] |align=center|150,700 <ref>{{Cite web |url=http://cso.gov.af/Content/files/Sar-e-Pul(1).pdf |title=Archive copy |access-date=2013-10-07 |archive-date=2013-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216002445/http://cso.gov.af/Content/files/Sar-e-Pul%281%29.pdf |url-status=dead }}</ref> |- |} ==Түүх== Афганд хүн 50 000 жилийн өмнөөс амьдарсан ул мөр бий. Олон зуунд олон янз угсааны хүмүүс амьдарч ирсэн. [[Зураг:Afghanistan_region_during_500_BC.jpg|thumb|left|180px|Ахемений улсын нутаг дэвсгэрт: Ари, Бактр, Арахос]] === Индо-ари нутаг === НТӨ 3000 оноос Индийн соёл иргэншил [[Кандахар]]т хүрч хот суурин тогтсон. НТӨ 2000 оны тэртээ Төв Азийн нүүдэлчин улс ирж суурьшсан. Афганы хүмүүс Өрнө Ази, Өмнө Азиар тархаж энэ нутгийг Ариана (Ари) гэдэг болсон. НТӨ 1800-800 онд Афганд дэлгэрч асан [[Заратуштр]]ын шашныг үндэслэгч нь [[Балх]] балгаснаа амьдарч, нас эцэслэжээ. НТӨ 6-р зуунд иран угсааны [[Ахемены улс]] Афганыг эзэрхэв. Персийн [[I Дари]] хааны булшны бичээс дэх түүний эзэлсэн 29 нутгийн жагсаалтанд Кабулын хөндийг дурджээ. НТӨ 330 онд [[Македоны Александр]]ын байлдан дагуулал Афганыг дайрсан. Удалгүй грек [[Селевкидын улс]] эзэн мэдсэн бол, НТӨ 185 онд Индийг гатлан [[Маурын улс]] ноёрхсон ч [[Ашока]] хааны үхлээр грек [[Бактрын улс]] дахин эзэлсэн. Тэднийг [[скиф]] мөхөөсөн. [[Зураг:BamyanBuddha_Smaller_1.jpg|thumb|right|150px|[[Бамияны бурхан багш]]. Исламаас өмнө буддын шашин дэлгэрчээ]] НТӨ 1-р зуунд иран угсааны [[Парфын улс]], дараа нь Энэтхэгийн [[Кушан улс]] эзэн мэдэв. Энэ үед [[буддын шашин]] Афганд дэлгэрсэн. НТ 3-р зуунд бас нэгэн перс улс болох [[Сасаны улс]] нутгийн эзэн болсон бол 6-р зуунд Кушаны өвийг залгасан [[буддын шашин]]т жижиг улс Кабул орчимд төвлөжээ. === Ислам ба монгол === [[Араб]]аас эхтэй [[ислам]] шашин 642 онд [[Херат]], [[Заранж]]аас эхлэн Афганд дэлгэрэв. [[Сафар]], дараа нь 9-10-р зуунд [[Саманы улс]] Афганыг бүрэн эзэлсэн. 10-11-р зуунд буддын, заратуштрын, [[хиндү]] шашны үлдсэн хүчин дарагджээ. [[Газни]]йн улс исламын шашныг ихээр мандуулав. 1219 онд монголын [[Чингис хаан]] [[Сартуул улс]]ыг байлдан дагуулснаар тус нутгийг эзэрхэв. Түүний ач [[Хүлэгү]] Ираны [[Табриз]]ад төвлөн [[Хүлэгүгийн улс|улс]] байгуулж Афган дахь овог аймгийг эзэн мэдсэн ба удалгүй ислам шашинд орсон. 1370 онд [[Төмөрийн улс]] тогтсон ба [[Херат]]ад төвлөсөн. 16-р зуунд [[Бабур]] Кабулыг Аргуны улсаас булаан авч, Энэтхэгийн [[Дели]]г эзлэн [[Их могол улс]]ыг үүсгэн байгуулсан. Түүнээс хойш Афганыг [[Бухарын хант улс|Бухар]], [[Сафавын улс|Сафав]], Могол хуваан эзэрхэв. 19-р зуунаас өмнө Афганы баруун хэсэг нь [[Хорасан]] гэгдэж, Хорасаны дөрвөн нийслэлийн хоёр нь Херат, Балх байв. Афганы үлдсэн нутаг нь Хорасан-Хиндүстан хоёрын хязгаар зааг гэгдэж байв. [[Зураг:Durrani_Empire_1747_1862_AD.png|thumb|left|200px|Дурраны эзэнт гүрэн хамаг ихээр тэлсэн 1747 он]] [[Монгол Улс]]тай 1962 оны 2 дугаар сарын 1-нд дипломат харилцаа тогтоосон. Анхны суурин Элчин сайдаар '''Хаянгийн Банзрагч''' /1982-1988 онд/ ажиллаж байсан. === Персээс тусгаар улс === 1709 онд энэ нутгийн [[Хотак]] ноён Сафавын төрийн эсрэг босч Персээс тусгаар тогтнож чадав. Түүний удмын Махмуд Персийн нийслэл [[Исфахан]]ыг эзэлсэн ч 1729 онд ялагдаж доройтсон ба 1738 онд сүүлийн хүчээ алджээ. 1747 онд Афганы удирдагчаар [[Ахмад Шах Дуррани]] сонгогдсон ба түүний цэрэг өнөөдгийн Иран, Афган, Пакистан, Энэтхэгээр байлдан дагуулав. Түүний хүү Тимур шах нийслэлээ Кандахараас [[Кабул]]д нүүлгэсэн. Дурраны удмын хаантай энэхүү Афган улс 19-р зуунд баруун талаасаа Перстэй, зүүн талаасаа Британийн дэмжлэг бүхий Сикхтэй сөргөлдөж нэлээн газраа алдаж оршин тогтнов. === Өрнөдийн нөлөө === [[Зураг:Britattack.jpg|thumb|right|200px|1839 он. Англи-Афганы нэгдүгээр дайн. Газни.]] 19-р зууны сүүлд Британи-Оросын нөлөөний бүсээ өргөтгөх [[Их Тоглоом]]д Афган хавчуулагдсан. 1842, 1870-иад онд Афган улс Их Британийн Энэтхэгтэй байлдан дийлж нутгаа хамгаалсан ба [[Дурандын шугам|Дурандын шугмаар]] паштун, балуч үндэстний нутгийг таллан хувааж хил тогтсон нь өнөөгийн Пакистан-Афганы хил болсон. Англи-Афганы гуравдугаар дайны дараах [[Равалпиндийн гэрээ]]гээр Афган улс олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн ба [[Аманулла Хан шах]] 1920-иод онд Өрнөдийн олон улсаар аялан дипломат харилцаа тогтоож, эмэгтэйчүүдийн боловсролд анхаарч, боолын ёсыг халав. Аманулла Ханы бодлогыг эсэргүүцсэн бослого Кабулд ялж хааныг солив. 1933-1973 онд тогтвортой буюу [[Мохаммед Захир Шах]] гэдэг хаантай байв. Дэлхийн 2-р дайн, Хүйтэн дайны эхэнд Афган төвийг сахьсан. 1973 онд цусгүй төрийн эргэлт болж, хаант ёс халагдсан. === Иргэний дайн === [[Зураг:Kabul_during_civial_war_of_fundamentalists_1993.jpg|thumb|left|200px|1993 он. Кабул. Сүйдсэн хэсэг]] 1978 онд ЗХУ-ын дэмжлэгтэйгээр Афган улсын коммунист нам [[Саурын хувьсгал]]аар төрийн эрхэнд гарав. Улсынхаа нэрэнд «социалист» гэсэн үг оруулсан. Иргэний дайн дэгдсэн. [[ЗХУ]] коммунист хүчнийг тэтгэн дэмжиж Афганд цэргээ оруулсан бол [[АНУ]] коммунист бус хүчнийг хөлсний хүн хүч, санхүүгээр дэмжин тэтгэж байв. 1 сая гаруй хүн амь үрэгдэжээ. Зөвлөлт 1989 онд цэргээ гаргасан ч 1992 он хүртэл нөлөөлсөөр байв. 1989 оноос хойш ч иргэний дайн төгсөөгүй. Нажибуллахын Засгийн газар 1992 улсын нэрээ «исламын» хэмээн тодотгосон. Афганы иргэний дайнд Пакистан, Саудын Арабын зүгээс оролцож байв. Нутгийн өмнөд хэсэгт засгийн газрын эсрэг зэвсэгт бүлэглэл бэхжсэн. 1994 оноос [[Талибан]] өмнөд нутагт тогтсон. Талибан Кабулыг эзэлж, Кабулыг алдсан [[Масуд]], [[Достум]] нар Умардын эвсэл байгуулан 1998 онд [[Мазар-и-Шариф]]ын байлдаанд ялжээ. 1996-2001 онд [[Аль-Каеда]] сүлжээ Афганд үүрэлсэн. 1990-ээд онд 400 000 хүн иргэний дайнд нас баржээ. 2001 оны 9-р сарын 9-нд Масуд амиа золиослогчид алагдав. Хоёр хоногийн дараа [[9 сарын 11-ны халдлага]] болж АНУ Аль-Каедагийн [[Осама бин Ладен]]ыг буруутгаж, Талибанаас түүнийг шаардсан. 10-р сард АНУ Афган руу цэрэг оруулж, Умардын эвсэлтэй хамтарч Талибаны засгийн газрыг унагаж [[Хамид Карзай]]н засгийн газрыг тогтнуулжээ. Афган улсаа «бүгд найрамдах» гэж тодотгон нэрийдэв. Олон улс, [[НҮБ]]-ээс Карзайн засгийн газарт дэмжлэг үзүүлсэн. Талибан нэг хэсэг цохигдсон боловч Пакистанд хүчээ бэхжүүлж Афганд эргэж дайтаж байв. 2009 онд Талибаны тэргүүлсэн сүүдрийн засгийн газар зарим нутагт үүсэв. 2015 онд талууд энхийн хэлэлцээр хийхийг зөвшөөрсөн. Америк улс 2014 онд цэргийн үлэмж хүчээ Афганаас гаргасан ч АНУ-ын тэргүүлсэн [[НАТО]]-ийн цэрэг Афганы засгийн газарт тусалж үлдсэн. 2001 оноос хойш дайнаас болж 100,000 хүн амь үрэгдсэн. АНУ-ын цэргүүд 2021 онд Афганистанаас бүрэн гарсны дараа тус улсыг Талибан эзлээд байна.<ref>[https://news.mn/r/2491622/ Талибаны дээд удирдагч анх удаа ил гарав] News.mn. REUTERS Retrieved 2021-11-02</ref> ==Орон нутаг == [[Зураг:Afghanistan provinces russian.png|left|270px|thumb|Мужийн газрын зураг]] Нэгдмэл төрийн байгууламжтай Афган улсын нутаг дэвсгэр 34 муж (ولايت, «вилаят») болж хуваагддаг. Нэг мужид дунджаар 19 мянган км² газар, 90 түмэн хүн ноогдож байна.<ref>{{Webarchiv|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/af.html |wayback=20170920072213 |text="Afghanistan". |archiv-bot=2023-09-26 06:43:10 InternetArchiveBot }} The World Factbook. Central Intelligence Agency (CIA). Retrieved 2012-12-14</ref> Цаашлан харвал аймгуудын дотор 398 [[хошуу]] (ولسوالۍ, «воласвалей»)-тай. <table><td> * [[Баглан муж|Баглан]] * [[Бадахшан муж|Бадахшан]] * [[Бадгис муж|Бадгис]] * [[Балх муж|Балх]] * [[Бамиан муж|Бамиан]] * [[Вардак муж|Вардаг]] * [[Газни муж|Газни]] * [[Гор муж|Гор]] * [[Дайкунди муж|Дайкунди]] * [[Жаузжан муж|Жаузжан]] * [[Забуль муж|Забуль]] </td><td> * [[Кабул муж|Кабул]] * [[Кандахар муж|Кандахар]] * [[Каписа муж|Каписа]] * [[Кунар муж|Кундуз]] * [[Лагман муж|Лагман]] * [[Логар муж|Логар]] * [[Нангархар муж|Нангархар]] * [[Нимроз муж|Нимроз]] * [[Нуристан муж|Нуристан]] * [[Пактика муж|Пактика]] * [[Пактия муж|Пактия]] </td><td> * [[Панжшер муж|Панжшер]] * [[Парван муж|Парван]] * [[Саманган муж|Саманган]] * [[Сари-Пуль муж|Сари-Пуль]] * [[Тахар муж|Тахар]] * [[Урузган муж|Урузган]] * [[Фарах муж|Фарах]] * [[Фарьяб муж|Фарьяб]] * [[Херат муж|Херат]] * [[Хильменд муж|Хильменд]] * [[Хост муж|Хост]] </td></table> == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос|2}} == Гадаад холбоос == * {{commons|أفغانستان}} {{Ази}} {{OIC}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Өмнөд Азийн бүс нутгийн хамтын ажиллагааны нийгэмлэг}} [[Ангилал:Афганистан| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Буурай хөгжилтэй орон]] [[Ангилал:Далайд гарцгүй орон]] [[Ангилал:Исламын Бүгд Найрамдах Улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] cosfwsmyscztskt85r1mzqwlotd41nd 0 5806 856072 847296 2026-05-11T14:02:11Z Tschin As 71910 856072 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mongolian wrestler (1941–2018)}} {{Инфобокс тамирчин | name = Жигжидийн Мөнхбат | image = | nationality = Монгол | birth_date = {{Birth date|1941|6|1}} | birth_place = [[Эрдэнэсант сум|Эрдэнэсант]], [[Төв аймаг]], Монгол | death_date = {{Death date and age|2018|4|9|1941|6|1}} | country = Монгол | sport = [[Бөх]] | event = [[Чөлөөт бөх]], [[Үндэсний бөх]] | module2 = {{Инфобокс Бөх | child = yes | state_title = Хөдөлмөрийн баатар (1994) | wrestling_title = [[Дархан аварга]] | дуурьсгасан = | title1 = Дархан аварга | title_year1 = 1966 | title2 = Улсын аварга | title_year2 = 1965 | title3 = Улсын арслан | title_year3 = 1963 | title4 = Улсын заан | title_year4 = 1961 | түрүүлсэн = '''6''' (1963, 1964, 1965, 1966, 1967,1974) | үзүүрлэсэн = '''4''' (1972, 1975, 1978, 1980) | шөвгөрсөн = 23 | цагаансартүрүү = '''6''' (1963, 1964, 1968, 1973, 1976, 1981) | цагаансарүзүүр = '''4''' (1966, 1974, 1975, 1978) }} | medaltemplates = {{МедальСпорт | Эрэгтэйчүүдийн [[чөлөөт бөх]] }} {{МедальУлс | {{MGL}} }} {{МедальТэмцээн | [[Бөх Зуны Олимпод|Олимпын наадам]] }} {{МедальМөнгө | [[1968 оны Зуны Олимп|1968 Мехико]] | [[Бөх 1968 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн чөлөөт 87 кг|87&nbsp;кг]] }} {{МедальТэмцээн | [[Бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] }} {{МедальХүрэл | [[1967 оны бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1967 Шинэ Дели]] | 87&nbsp;кг }} {{МедальТэмцээн | [[Бөхийн төрлүүдийн азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Азийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] }} {{МедальАлт | 1973 Улаанбаатар | 87 кг}} }} '''Жигжидийн Мөнхбат''' (* [[1941 он]]ы [[6 сарын 1]]-нд [[Төв аймаг|Төв аймгийн]] [[Эрдэнэсант сум|Эрдэнэсант суманд]] төрсөн- [[2018 он]]ы [[4 сарын 9|4 сарын 9-нд]] [[Улаанбаатар]] хотод нас барсан) нь [[Монгол]] Улсын [[гавьяат тамирчин]], [[Хөдөлмөрийн баатар]], [[үндэсний бөх]]ийн [[дархан аварга]], Олимпын мөнгөн медальт тамирчин байсан. == Намтар == Ж.Мөнхбат 1941 оны могой жилийн 6-р сарын 2-нд Төв аймгийн Эрдэнэсант суманд "Хадан" хошуу гэдэг газар эцэг Чанцал, эх Хажид нарын 11 хүүхдийн 10 дахь хүү болж төржээ. Хүүг төрөөд удаагүй байхад нагац ах Жигжид нь үрчилж авчээ. Эрдэнэсант сумын 7 жилийн дунд сургууль төгсөөд Санхүүгийн Техникум улмаар Эдийн засгийн дээд сургуульд сурсан байна. 1960 онд Санхүүгийн Техникумд сурч байхдаа сумын заан болоод л дараа жил нь 60 жилийн ойгоор шууд [[Улсын заан]] цол хүртэж байжээ. == Чөлөөт бөх == Ж.Мөнхбат Монгол Улсын [[чөлөөт бөх]]ийн тамирчдаас Олимп, Дэлхийн АШТ-ий анхны медалийг эх орондоо авчирсан. [[1967 он|1967 онд]] [[Энэтхэг]] улсын [[Шинэ Дели]] хотноо болсон чөлөөт бөхийн ДАШТ-ээс хүрэл медаль хүртсэн (Ираны Мажид Агилийг ялав) бол дараа жил нь [[Мексик]]ийн [[Мехико]] хотод зохиогдсон [[зуны олимп|Зуны Олимп]]ын наадмаас мөнгөн медалиар энгэрээ мялаажээ. {|class = border="1" ! Тойрог ! Өрсөлдөгч ! Улс ! Дүн ! Цаг |- | 1 | Петер Дёринг | Герман | style="background:#90EE90"|Оноогоор ялалт | |- | 2 | Рауль Гарсия | Мексик | style="background:#90EE90"|Цэвэр ялалт | (1:17) |- | 3 | Жан-Мари Шардонне | Швейцар | style="background:#90EE90"|Техникийн цэвэр ялалт | |- | 4 | | | Гоц мөргөсөн |- | 5 | Продан Гаржев | Болгар | style="background:#FFE4B5"|Хайнцал | (12 мин.) |- | 6 | Борис Гуревич | ЗХУ | style="background:#FFE4B5"|Хайнцал | (12 мин.) |- | 7 | Томас Пекхэм | АНУ | style="background:#90EE90"|Оноогоор ялалт | |- |- |} == Үндэсний бөх == Ж.Мөнхбат Үндэсний их баяр [[наадам]]д 6 удаа ([[1963]]-[[1967]], [[1974]]) түрүүлсэн. 1963 онд [[Улсын арслан]] У.Мижиддоржийг орхин түрүүлж Улсын арслан цол хүртсэн. 1964, 1965 онуудад [[Чойжилын Бээжин]] аварга, [[Хорлоогийн Баянмөнх]] нарыг арслан, заан цолтой байхад нь орхин түрүүлж [[Улсын аварга]] цол хүртсэн байна. 1966, 1967 онуудад дархан аварга [[Дарийн Дамдин]], Дархан аварга [[Хорлоогийн Баянмөнх|Х.Баянмөнх]] нарыг орхин түрүүлсэн. 1974 онд [[Дархан аварга]] Х.Баянмөнхийг орхин сүүлчийн удаа түрүүлсэн. Анхны цагаан сарын барилдаанд 1963 онд түрүүлсэн байна. Цагаан сарын барилдаанд нийтдээ 6 удаа түрүүлж бүх бөхчүүдээс 3-т орох амжилт үзүүлжээ. Түүний өмнө [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]], Х.Баянмөнх нар л зогсдог билээ. Улсын их баяр наадамдаа нийт 23 удаа шөвгөрч мөн л 3-т орох амжилт үзүүлсэн билээ. Хамгийн сүүлд 1994 онд 53 насандаа 6 даван шөвгөрч Улсын заан Р.Гансүхэд унасан билээ. == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start|Жигжидийн Мөнхбат<ref>{{cite web | title=Жигжидийн Мөнхбатын амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-KsS7uhbpVWetYkp84_v | publisher=devjee.mn}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|1994|N|768|NGC|6|OoTHB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1992|N|512|NGC|0||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1991|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1990|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1989|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1988|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1987|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1986|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1985|N|512|NGC|6|BNI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1984|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1983|N|512|NGC|7|TSUu|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1981|N|512|NGC|7|UuB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1980|N|512|NGC|8|MB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1979|N|512|NGC|7|BD|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1978|N|512|NGC|8|DD3|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1977|N|512|NGC|7|OoB2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1976|N|512|NGC|||0|Гадаадын тэмцээнд явсан тул барилдаагүй.}} {{Mongolian Wrestling Record|1975|N|512|NGC|8|TT|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1974|N|512|NGC|9|BNM|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1973|N|512|NGC|7|DD2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1972|N|512|NGC|8|DD|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1971|N|512|NGC|6|BN|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1970|N|512|NGC|||0|Олимпын наадамд оролцсон тул барилдаагүй.}} {{Mongolian Wrestling Record|1969|N|512|NGC|7||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1968|N|512|NGC|7|OB2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1967|N|512|NGC|9||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1966|N|512|NC|9|NGC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|1965|N|512|NL|9|NC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|1964|N|512|NL|9|UN|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1963|N|512|NE|9|NL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|1962|N|512|NE|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1961|N|512||5|NE|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} ==Гэр бүл== Эхнэр Ө.Тамир. Хүү [[Мөнхбатын Даваажаргал]] /Хакухо/ нь Японы мэргэжлийн сүмогийн [[ёкозүна]] цолтой бөх юм. == Дурсгал== Түүнийг 2018 оны 4-р сарын 9-нд таалал төгсөхөд Спортын ордонд салах ёс гүйцэтгэж талийгаачийн шарилыг “Алтан-Өлгий”-д оршуулжээ. Салах ёс гүйцэтгэх ёслолд төр, нийгмийн нэрт зүтгэлтнүүд, спорт холбоодын удирдлагууд болон үндэсний бөхийн дархан аварга Х.Баянмөнх, Б.Бат-Эрдэнэ, [[Агваансамдангийн Сүхбат|А.Сүхбат]], Г.Өсөхбаяр, аварга О.Балжинням, Г.Эрхэмбаяр, Ч.Санжаадамба, С.Мөнхбат нар энгүй хүчит аваргаа сүүлчийн замд нь үджээ. Ж.Мөнхбатад зориулан төрсөн нутаг Төв аймгийн Эрдэнэсант суманд 2023 оны 7-р сарын 21-нд цээж баримал гэрэлт хөшөөг нь сүндэрлүүлжээ. ==Эх сурвалжууд== {{reflist}} {{Үндэсний бөхийн аварга}} {{DEFAULTSORT:Мөнхбат, Жигжидийн}} [[Ангилал:Дархан аварга]] [[Ангилал:Монголын бөх]] [[Ангилал:Монголын олимпын мөнгөн медальтан]] [[Ангилал:Монголын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:Монголын азийн наадамд оролцогч]] [[Ангилал:1964 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1968 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1972 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]] [[Ангилал:Төвийнхөн]] [[Ангилал:Эрдэнэсантын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1941 онд төрсөн]] [[Ангилал:2018 онд өнгөрсөн]] 95chvdmtfaa70m7jm3szdxlar47vb2w 856117 856072 2026-05-12T05:48:08Z Tschin As 71910 856117 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mongolian wrestler (1941–2018)}} {{Инфобокс тамирчин | name = Жигжидийн Мөнхбат | image = | nationality = Монгол | birth_date = {{Birth date|1941|6|1}} | birth_place = [[Эрдэнэсант сум|Эрдэнэсант]], [[Төв аймаг]], Монгол | death_date = {{Death date and age|2018|4|9|1941|6|1}} | country = Монгол | sport = [[Бөх]] | event = [[Чөлөөт бөх]], [[Үндэсний бөх]] | module2 = {{Инфобокс Бөх | child = yes | state_title = Хөдөлмөрийн баатар (1994) | wrestling_title = [[Дархан аварга]] | дуурьсгасан = | title1 = Дархан аварга | title_year1 = 1966 | title2 = Улсын аварга | title_year2 = 1965 | title3 = Улсын арслан | title_year3 = 1963 | title4 = Улсын заан | title_year4 = 1961 | түрүүлсэн = '''6''' (1963, 1964, 1965, 1966, 1967,1974) | үзүүрлэсэн = '''4''' (1972, 1975, 1978, 1980) | шөвгөрсөн = 23 | цагаансартүрүү = '''6''' (1963, 1964, 1968, 1973, 1976, 1981) | цагаансарүзүүр = '''4''' (1966, 1974, 1975, 1978) }} | medaltemplates = {{МедальСпорт | Эрэгтэйчүүдийн [[чөлөөт бөх]] }} {{МедальУлс | {{MGL}} }} {{МедальТэмцээн | [[Бөх Зуны Олимпод|Олимпын наадам]] }} {{МедальМөнгө | [[1968 оны Зуны Олимп|1968 Мехико]] | [[Бөх 1968 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн чөлөөт 87 кг|87&nbsp;кг]] }} {{МедальТэмцээн | [[Бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] }} {{МедальХүрэл | [[1967 оны бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1967 Шинэ Дели]] | 87&nbsp;кг }} {{МедальТэмцээн | [[Бөхийн төрлүүдийн азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Азийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] }} {{МедальАлт | 1973 Улаанбаатар | 90 кг}} }} '''Жигжидийн Мөнхбат''' (* [[1941 он]]ы [[6 сарын 1]]-нд [[Төв аймаг|Төв аймгийн]] [[Эрдэнэсант сум|Эрдэнэсант суманд]] төрсөн- [[2018 он]]ы [[4 сарын 9|4 сарын 9-нд]] [[Улаанбаатар]] хотод нас барсан) нь [[Монгол]] Улсын [[гавьяат тамирчин]], [[Хөдөлмөрийн баатар]], [[үндэсний бөх]]ийн [[дархан аварга]], Олимпын мөнгөн медальт тамирчин байсан. == Намтар == Ж.Мөнхбат 1941 оны могой жилийн 6-р сарын 2-нд Төв аймгийн Эрдэнэсант суманд "Хадан" хошуу гэдэг газар эцэг Чанцал, эх Хажид нарын 11 хүүхдийн 10 дахь хүү болж төржээ. Хүүг төрөөд удаагүй байхад нагац ах Жигжид нь үрчилж авчээ. Эрдэнэсант сумын 7 жилийн дунд сургууль төгсөөд Санхүүгийн Техникум улмаар Эдийн засгийн дээд сургуульд сурсан байна. 1960 онд Санхүүгийн Техникумд сурч байхдаа сумын заан болоод л дараа жил нь 60 жилийн ойгоор шууд [[Улсын заан]] цол хүртэж байжээ. == Чөлөөт бөх == Ж.Мөнхбат Монгол Улсын [[чөлөөт бөх]]ийн тамирчдаас Олимп, Дэлхийн АШТ-ий анхны медалийг эх орондоо авчирсан. [[1967 он|1967 онд]] [[Энэтхэг]] улсын [[Шинэ Дели]] хотноо болсон чөлөөт бөхийн ДАШТ-ээс хүрэл медаль хүртсэн (Ираны Мажид Агилийг ялав) бол дараа жил нь [[Мексик]]ийн [[Мехико]] хотод зохиогдсон [[зуны олимп|Зуны Олимп]]ын наадмаас мөнгөн медалиар энгэрээ мялаажээ. {|class = border="1" ! Тойрог ! Өрсөлдөгч ! Улс ! Дүн ! Цаг |- | 1 | Петер Дёринг | Герман | style="background:#90EE90"|Оноогоор ялалт | |- | 2 | Рауль Гарсия | Мексик | style="background:#90EE90"|Цэвэр ялалт | (1:17) |- | 3 | Жан-Мари Шардонне | Швейцар | style="background:#90EE90"|Техникийн цэвэр ялалт | |- | 4 | | | Гоц мөргөсөн |- | 5 | Продан Гаржев | Болгар | style="background:#FFE4B5"|Хайнцал | (12 мин.) |- | 6 | Борис Гуревич | ЗХУ | style="background:#FFE4B5"|Хайнцал | (12 мин.) |- | 7 | Томас Пекхэм | АНУ | style="background:#90EE90"|Оноогоор ялалт | |- |- |} == Үндэсний бөх == Ж.Мөнхбат Үндэсний их баяр [[наадам]]д 6 удаа ([[1963]]-[[1967]], [[1974]]) түрүүлсэн. 1963 онд [[Улсын арслан]] У.Мижиддоржийг орхин түрүүлж Улсын арслан цол хүртсэн. 1964, 1965 онуудад [[Чойжилын Бээжин]] аварга, [[Хорлоогийн Баянмөнх]] нарыг арслан, заан цолтой байхад нь орхин түрүүлж [[Улсын аварга]] цол хүртсэн байна. 1966, 1967 онуудад дархан аварга [[Дарийн Дамдин]], Дархан аварга [[Хорлоогийн Баянмөнх|Х.Баянмөнх]] нарыг орхин түрүүлсэн. 1974 онд [[Дархан аварга]] Х.Баянмөнхийг орхин сүүлчийн удаа түрүүлсэн. Анхны цагаан сарын барилдаанд 1963 онд түрүүлсэн байна. Цагаан сарын барилдаанд нийтдээ 6 удаа түрүүлж бүх бөхчүүдээс 3-т орох амжилт үзүүлжээ. Түүний өмнө [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]], Х.Баянмөнх нар л зогсдог билээ. Улсын их баяр наадамдаа нийт 23 удаа шөвгөрч мөн л 3-т орох амжилт үзүүлсэн билээ. Хамгийн сүүлд 1994 онд 53 насандаа 6 даван шөвгөрч Улсын заан Р.Гансүхэд унасан билээ. == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start|Жигжидийн Мөнхбат<ref>{{cite web | title=Жигжидийн Мөнхбатын амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-KsS7uhbpVWetYkp84_v | publisher=devjee.mn}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|1994|N|768|NGC|6|OoTHB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1992|N|512|NGC|0||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1991|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1990|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1989|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1988|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1987|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1986|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1985|N|512|NGC|6|BNI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1984|N|512|NGC|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1983|N|512|NGC|7|TSUu|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1981|N|512|NGC|7|UuB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1980|N|512|NGC|8|MB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1979|N|512|NGC|7|BD|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1978|N|512|NGC|8|DD3|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1977|N|512|NGC|7|OoB2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1976|N|512|NGC|||0|Гадаадын тэмцээнд явсан тул барилдаагүй.}} {{Mongolian Wrestling Record|1975|N|512|NGC|8|TT|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1974|N|512|NGC|9|BNM|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1973|N|512|NGC|7|DD2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1972|N|512|NGC|8|DD|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1971|N|512|NGC|6|BN|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1970|N|512|NGC|||0|Олимпын наадамд оролцсон тул барилдаагүй.}} {{Mongolian Wrestling Record|1969|N|512|NGC|7||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1968|N|512|NGC|7|OB2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1967|N|512|NGC|9||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1966|N|512|NC|9|NGC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|1965|N|512|NL|9|NC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|1964|N|512|NL|9|UN|0}} {{Mongolian Wrestling Record|1963|N|512|NE|9|NL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|1962|N|512|NE|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|1961|N|512||5|NE|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} ==Гэр бүл== Эхнэр Ө.Тамир. Хүү [[Мөнхбатын Даваажаргал]] /Хакухо/ нь Японы мэргэжлийн сүмогийн [[ёкозүна]] цолтой бөх юм. == Дурсгал== Түүнийг 2018 оны 4-р сарын 9-нд таалал төгсөхөд Спортын ордонд салах ёс гүйцэтгэж талийгаачийн шарилыг “Алтан-Өлгий”-д оршуулжээ. Салах ёс гүйцэтгэх ёслолд төр, нийгмийн нэрт зүтгэлтнүүд, спорт холбоодын удирдлагууд болон үндэсний бөхийн дархан аварга Х.Баянмөнх, Б.Бат-Эрдэнэ, [[Агваансамдангийн Сүхбат|А.Сүхбат]], Г.Өсөхбаяр, аварга О.Балжинням, Г.Эрхэмбаяр, Ч.Санжаадамба, С.Мөнхбат нар энгүй хүчит аваргаа сүүлчийн замд нь үджээ. Ж.Мөнхбатад зориулан төрсөн нутаг Төв аймгийн Эрдэнэсант суманд 2023 оны 7-р сарын 21-нд цээж баримал гэрэлт хөшөөг нь сүндэрлүүлжээ. ==Эх сурвалжууд== {{reflist}} {{Үндэсний бөхийн аварга}} {{DEFAULTSORT:Мөнхбат, Жигжидийн}} [[Ангилал:Дархан аварга]] [[Ангилал:Монголын бөх]] [[Ангилал:Монголын олимпын мөнгөн медальтан]] [[Ангилал:Монголын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:Монголын азийн наадамд оролцогч]] [[Ангилал:1964 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1968 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1972 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]] [[Ангилал:Төвийнхөн]] [[Ангилал:Эрдэнэсантын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1941 онд төрсөн]] [[Ангилал:2018 онд өнгөрсөн]] anzqo40hgf68gk9oftne7g7x8tq9juz 0 6254 856119 855736 2026-05-12T07:08:36Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856119 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | common_name = Их Британи | linking_name = Их Британи<!--Note: "the" required here as this entry used to create wikilinks--> | native_name = {{native name|en|United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland}} | conventional_long_name = Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Хаант Улс | image_flag = Flag of the United Kingdom (1-2).svg | flag_type = [[Их Британийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = [[File:Royal Coat of Arms of the United Kingdom (Tudor crown).svg|x95px]] | symbol_type = [[Их Британи Улсын хааны сүлд|Сүлд]] | other_symbol = [[File:Coat of arms of the United Kingdom in Scotland.svg|x95px]] | other_symbol_type = [[Шотландын төрийн сүлд#Одоогийн хэрэглээ|Шотланд дахь хааны сүлд]]: | national_motto = | national_anthem = "[[Их Британийн төрийн дуулал|God Save the King]]"{{Efn|Үг нь уламжлалын асуудал тул төрийн дууллын зөвшөөрөгдсөн хувилбар байхгүй; ихэвчлэн эхний бадаг л дуулагддаг.<ref>{{Cite web |date=15 January 2016 |title=National Anthem |url= https://www.royal.uk/national-anthem |access-date=4 June 2016 |publisher=The Royal Family |last1=Berry |first1=Ciara }}</ref> No statute has been enacted designating "God Save the King" as the official anthem. In the English tradition, such laws are not necessary; [[proclamation]] and usage are sufficient to make it the national anthem. "God Save the King" also serves as the [[Honors music|Royal anthem]] for certain [[Commonwealth realms]]. The words ''King, he, him, his'', used at present, are replaced by ''Queen, she, her'' when the monarch is female.}}<br />''Бурхан Хааныг хамгаал''<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;"> </div> | image_map = {{Switcher|[[File:Europe-UK (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Europe-UK.svg|upright=1.15|frameless]]|Европын газрын зураг|[[File:Territorial waters - United Kingdom.svg|upright=1.15|frameless]]|Далайн чанад дахь нутаг дэвсгэр,<br /> Титмийн хараат нутаг болон [[Их Британийн эдийн засгийн онцгой бүс|эдийн засгийн онцгой бүс]]|default=1}} | map_caption = {{Map_caption|countryprefix=|location_color=хар ногоон|region=Европ|region_color=хар саарал}} | capital = [[Лондон]] | coordinates = {{Coord|51|30|N|0|7|W|type:city}} | largest_city = capital | languages_type = Албан ёсны хэл<br /> {{Nobold|болон үндэсний хэл}} | languages = {{indented plainlist| * [[Англи хэл|Англи]] (''[[де-факто]]'')<!--Note: Just English, don't add "British English"--> }} | languages2_type = Нутгийн болон цөөнхийн хэл{{Efn|Скотс, Ольстер Скотс, Уэльс, Корн, Шотланд-Гали болон Ирланд хэлнүүд нь [[Европын Зөвлөл]]ийн [[Бүс нутгийн болон цөөнхийн хэлний тухай Европын Харти]]йн дагуу [[нутгийн хэл|нутгийн]] эсвэл [[цөөнхийн хэл|цөөнхийн]] гэж ангилагддаг.<ref name="reglang">{{Cite web |title=List of declarations made with respect to treaty No. 148 |url=http://conventions.coe.int/treaty/Commun/ListeDeclarations.asp?CL=ENG&NT=148&VL=1 |access-date=12 December 2013 |publisher=[[Council of Europe]] |archive-date=12 Арван хоёрдугаар сар 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212175720/http://conventions.coe.int/treaty/Commun/ListeDeclarations.asp?CL=ENG&NT=148&VL=1 |url-status=dead }}</ref> Эдгээр хэлийг сурталчлах тодорхой үүрэг хариуцлага үүнд багтана.<ref>{{Cite web |title=Welsh language on GOV.UK – Content design: planning, writing and managing content – Guidance |url=https://www.gov.uk/guidance/content-design/welsh-language-on-gov-uk |access-date=3 August 2018 |website=www.gov.uk}}; {{Cite news |title=Welsh language scheme |work=GOV.UK |url=https://www.gov.uk/government/organisations/department-for-transport/about/welsh-language-scheme |access-date=3 August 2018}}; {{Cite news |title=Welsh language scheme |work=GOV.UK |url=https://www.gov.uk/government/organisations/home-office/about/welsh-language-scheme |access-date=3 August 2018}}</ref> Мөн [[Их Британийн хэлнүүд]] үзнэ үү. Уэльс улсад Уэльс хэл нь ''[[де-юре]]'' хязгаарлагдмал албан ёсны статустай, түүнчлэн үндэсний засгийн газрын үйлчилгээ үзүүлэхэд хязгаарлагдмал байдаг.}} | languages2 = {{Hlist <!--Anglo--> |[[Скотс хэл]] |[[Ольстер Скотс хэлний аялгууд|Ольстер Скотс хэл]] <!--Brittonic--> |[[Уэльс хэл]] |[[Корн хэл]] <!--Goidelic--> |[[Шотланд-Гали хэл]] |[[Ирланд хэл]] |[[Британийн дохионы хэл]] }} | ethnic_groups = {{Unbulleted list|item_style=white-space:nowrap; |87.1% [[Их Британи дахь цагаан арьстнууд|Цагаан]] |7.0% [[Британийн Азичууд|Ази]] |3.0% [[Хар Британичууд|Хар]] |2.0% [[Холимог (Их Британийн угсаатны бүлэг)|Холимог]] |0.9% бусад }} | ethnic_groups_year = [[2011 оны Их Британийн хүн амын тооллого|2011]] | religion = {{Ublist |item_style=white-space:nowrap; |title = [[Их Британи дахь шашин шүтлэг|Янз бүр]] |59.5% [[Их Британи дахь шашин шүтлэг#Христийн шашин|Христийн шашин]] |25.7% Шашингүй |4.4% [[Их Британи дахь лалын шашин|Ислам]] |1.3% [[Их Британи дахь хиндү шашин|Хиндүизм]] |0.7% [[Их Британи дахь шашин шүтлэг|Сикхизм]] |1.2% [[Их Британи дахь шашин шүтлэг|бусад]] |7.2% шийдээгүй |group="N"}} | religion_year = 2011 | religion_ref = <ref name=Weller>{{cite journal|title=Balancing within Three Dimensions: Christianity, Secularity, and Religious Plurality in Social Policy and Theology|first=Paul|last=Weller|year=2016|journal=Studies in Interreligious Dialogue|volume=26|issue=2|pages=131–146|doi=10.2143/SID.26.2.3200411}}</ref><ref name=CusickStorry>{{cite book|chapter=Religion|first1=Edmund|last1=Cusick|first2=Mike|last2=Storry|title=British Cultural Identities|editor-first1=Mike|editor-last1=Storry|editor-first2=Peter|editor-last2=Childs|year=2017|edition=5th|publisher=Routledge|location=London|pages=239–266|isbn=978-1315440590}}</ref> | demonym = {{Hlist|[[Британичууд]]}} | membership = {{Plainlist| * [[Англи]] * [[Шотланд]] * [[Уэльс]] * [[Умард Ирланд]]}} | membership_type = [[Их Британийн харьяат улс|Харьяат улсууд]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]]{{Efn|Хэдийгээр Нэгдсэн Вант Улс нь уламжлал ёсоор нэгдмэл улс гэж тооцогддог байсан ч [[Вернон Богданор]]ын<ref>{{Cite book |last=Bradbury |first=Jonathan |url=https://books.google.com/books?id=c3QWEAAAQBAJ&q=%2522union+state%2522+UK+unitary&pg=PA19 |title=Constitutional Policy and Territorial Politics in the UK: Volume 1: Union and Devolution 1997–2012 |date=2021 |publisher=Policy Press |isbn=978-1-5292-0588-6 |pages=19–20}}</ref> болон бусдын дэвшүүлсэн "эвслийн улс" гэсэн тодорхойлолт нь 1990-д онд Их Британид эрх мэдлийг шилжүүлэх тухай хууль батлагдсанаас хойш улам бүр нөлөөтэй болсон.<ref>{{Cite book |last=Leith |first=Murray Stewart |url=https://books.google.com/books?id=PeBvAAAAQBAJ&q=Uk+%2522unitary+state%2522&pg=PA39 |title=Political Discourse and National Identity in Scotland |date=2012 |publisher=Edinburgh University Press |isbn=978-0-7486-8862-3 |page=39}}</ref> Эвслийн улс нь нэгдмэл улсаас ялгаатай нь гол эрх мэдэлтэй байхын зэрэгцээ түүний бүрэлдэхүүн хэсгүүдийн түүхэн эрх, дэд бүтцийн эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрдөг.<ref>{{Cite book |last1=Gagnon |first1=Alain-G. |url=https://books.google.com/books?id=g0ahE2fTxS0C&q=%2522union+state%2522+UK+unitary&pg=PA47 |title=Multinational Democracies |last2=Tully |first2=James |date=2001 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-80473-8 |page=47}}; {{Cite book |last=Bogdanor |first=Vernon |title=Constitutional Reform in the United Kingdom: Practice and Principles |date=1998 |publisher=Hart Publishing |isbn=978-1-901362-84-8 |editor-last=Beatson |editor-first=Jack |location=Oxford |page=18 |chapter=Devolution: the Constitutional Aspects |chapter-url=https://books.google.com/books?id=YEEgDsCYmbQC&q=%2522union+state%2522+UK+unitary&pg=PA18}}</ref>}} [[Парламентын засаглалын систем|парламентын]] [[үндсэн хуульт хаант засаг]] | leader_title1 = [[Их Британийн хаант засаг|Хаан]] | leader_name1 = [[III Чарльз]] | leader_title2 = [[Их Британийн Ерөнхий сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Кир Стармер]] | legislature = [[Их Британийн Парламент|Парламент]] | upper_house = [[Лордуудын Танхим]] | lower_house = [[Их Британийн Төлөөлөгчдийн Танхим|Төлөөлөгчдийн Танхим]] | sovereignty_type = [[Их Британийн түүх|Түүх]] | established_event1 = [[1535 ба 1542 оны Уэльс дэх хуулийн тухай актууд|Уэльс дэх хуулийн тухай акт]] | established_date1 = 1535 болон 1542 | established_event2 = [[Титмүүдийн холбоо]] | established_date2 = 3 сарын 24, 1603 он | established_event3 = [[Холбооны гэрээ (1706)|Холбооны гэрээ]] | established_date3 = 7 сарын 22, 1706 он | established_event4 = [[1707 оны Холбооны актууд|Англи-Шотландын Холбооны Акт]] | established_date4 = 5 сарын 1, 1707 он | established_event5 = [[1800 оны Холбооны акт|Их Британи-Ирландын Холбооны Акт]] | established_date5 = 1 сарын 1, 1801 он | established_event6 = [[1922 оны Ирландын Чөлөөт Улсын Үндсэн Хуулийн тухай акт|Ирландын Чөлөөт Улсын Үндсэн Хуулийн тухай акт]] | established_date6 = 12 сарын 5, 1922 он | area_km2 = 242,495 | area_footnote = <ref>{{Cite report |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012/Table03.pdf |title=Demographic Yearbook – Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density |publisher=United Nations Statistics Division |access-date=9 August 2015 |year=2012}}</ref> | area_rank = 78 | area_sq_mi = 93628 | percent_water = 1.51 (2015)<ref>{{Cite web |title=Surface water and surface water change |url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER# |access-date=11 October 2021 |publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development]] (OECD)}}</ref> | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 68,138,484<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=United Kingdom|access-date=21 March 2023}}</ref> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 22 | population_census = 63,182,178<ref>{{Cite web |title=2011 UK censuses |url=http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/census/2011/uk-census/index.html |access-date=17 December 2012 |publisher=Office for National Statistics |archive-date=31 Нэгдүгээр сар 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160131125807/http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/census/2011/uk-census/index.html |url-status=dead }}</ref> | population_census_year = 2011 | population_census_rank = 22 | population_density_km2 = 270.7 | population_density_sq_mi = 701.2 | population_density_rank = 50 | GDP_PPP = {{Increase}} $3.847&nbsp;их наяд<ref name="IMFWEOUK">{{Cite web |date=April 2023|title=World Economic Outlook database: April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=1980&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=1&sort=subject&ds=.&br=1 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 10 | GDP_PPP_per_capita = {{Increase}} $56,471<ref name="IMFWEOUK"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 28 | GDP_nominal = {{Increase}} $3.159&nbsp;их наяд<ref name="IMFWEOUK"/> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 6 | GDP_nominal_per_capita = {{Increase}} $46,371<ref name="IMFWEOUK"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 22 | Gini = 36.6 | Gini_year = 2019 | Gini_change = increase | Gini_ref = <ref>{{Cite web |title=Inequality – Income inequality |url=https://data.oecd.org/inequality/income-inequality.htm |access-date=25 July 2021 |website=us.oecd.org |publisher=[[OECD]]}}</ref> | HDI = 0.929<!--number only--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref>{{Cite web |date=8 September 2022 |title=Human Development Report 2021/2022 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |access-date=8 September 2022 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |language=en}}</ref> | HDI_rank = 18 | currency = [[Фунт стерлинг]]{{Efn|Эрх чөлөөлөгдсөн зарим улсууд, титэм хараат улсууд болон Британийн хилийн чанад дахь нутаг дэвсгэрүүд өөрсдийн фунтыг гаргадаг, эсвэл өөр улсын мөнгөн тэмдэгтийг ашигладаг.. Илүү их мэдээллийг [[Британийн мөнгөн тэмдэгтүүдийн жагсаалт]]аас харна уу.}} | currency_code = GBP | utc_offset = +0 | time_zone = [[Гринвичийн стандарт цаг]], [[Баруун Европын Цаг|БЕЦ]] | utc_offset_DST = +1 | time_zone_DST = [[Британийн Зуны Цаг]], [[Баруун Европын Зуны Цаг|БЕЗЦ]] | DST_note = | date_format = {{plainlist| * {{Abbr|өө|өдөр}}/{{Abbr|сс|сар}}/{{Abbr|жжжж|жил}} * {{Abbr|жжжж|жил}}-{{Abbr|сс|сар}}-{{Abbr|өө|өдөр}}&nbsp;([[Манай эрин|МЭ]]) }} | drives_on = зүүн{{Efn|Хоёр далайн чандын нутаг дэвсгэрийг эс тооцвол: [[Гибралтар]] болон [[Британийн Энэтхэгийн далайн нутаг дэвсгэр]]}} | calling_code = [[Их Британи дахь утасны дугаар|+44]] | cctld = [[.uk]]{{Efn|[[.gb]] домейныг мөн Их Британид олгосон ч хэрэглээ нь бага.}} }} '''Их Британи''', албан ёсоор '''Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Хаант Улс'''<ref>{{Cite web|title=Монгол хэлний зөв бичих дүрмийн журамласан толь|trans-title=|author=|work=toli.gov.mn|date=|access-date=21 January 2023|url=http://toli.gov.mn/country|language=mn|quote=Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Хаант Улс}}</ref> (<small>''[[товчлол|товч.]]</small>'' '''ИБУИНХУ'''; {{lang-en|The United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland, United Kingdom, UK}}) нь баруун хойд [[Европ|Европт]], эх газрын баруун хойд эргээс холгүй оршдог арлын [[улс]] юм. Энэ улс нь [[Англи]], [[Шотланд]], [[Уэльс]], [[Умард Ирланд]] гэсэн 4 улсаас бүрдэнэ. Газар нутаг нь Их Британи арал, Ирланд арлын зүүн хойд хэсэг болон Британийн арлуудыг хүрээлсэн ихэнх жижиг арлуудаас бүрдэнэ. Умард Ирланд нь дангаараа [[Бүгд Найрамдах Ирланд Улс|Бүгд Найрамдах Ирланд улстай]] газраар хиллэдэг. Үүнийг эс тооцвол Нэгдсэн Вант улс нь [[Атлантын далай]], [[Хойд тэнгис|Умард тэнгис]], [[Ла-Маншийн хоолой]], Селтик тэнгис, [[Ирландын тэнгис|Ирландын тэнгисээр]] хүрээлэгдсэн байдаг. Нэгдсэн Вант Улсын нийт нутаг дэвсгэр нь 243,610 хавтгай дөрвөлжин километр бөгөөд 2021 оны байдлаар 67 сая гаруй хүн амтай болно. 1707 онд [[Английн Вант улс|Английн Вант Улс]] болон Шотландын Вант Улс хооронд байгуулсан Холбооны гэрээний үр дүнд энэхүү хоёр улс нэгдэж Нэгдсэн Вант улс байгуулсан бөгөөд сүүлд 1801 онд Ирланд Вант улстай нэгдэж Их Британи, Ирландын Нэгдсэн Вант Улсыг байгуулжээ. Ирландын ихэнх хэсэг нь 1922 онд Нэгдсэн Вант улсаас салж тусгаар тогтносоор, одоогийн дүр төрхөө олж, 1927 онд нэрээ албан ёсоор Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Вант Улс болгон баталжээ. Газар нутагтай нь ойролцоо байрлах Мэн, Гернси, болон Жерси арал нь Нэгдсэн Вант улсын бүрэлдэхүүнд хамаарахгүй ч, Титмийн газар нутаг (''Crown Dependencies'') гэдгийн хүрээнд Британийн засгийн газар тэдний батлан хамгаалах болон олон улсын харилцаанд төлөөлөх эрх үүргийг эдэлнэ. Нэгдсэн Вант улс нь анхны аж үйлдвэржсэн орон бөгөөд 19-р зууны дийлэнх болон 20-р зууны эхэн үе буюу 1815-1914 оны "Пакс Британника"-ын үеэр дэлхийн хамгийн нөлөө бүхий гүрэн байв. 1920-иод онд газар нутгийн оргил үедээ Британийн эзэнт гүрэн дэлхийн газар нутаг болон хүн амын бараг дөрөвний нэгийг эзэлж байсан бөгөөд түүхэн дэх хамгийн том [[Гүрэн|эзэнт гүрэн]] байв. Гэвч Дэлхийн Нэгдүгээр болон Хоёрдугаар дайнд оролцсон нь Нэгдсэн Вант Улсын эдийн засгийг ихээхэн хохироож, мөн дэлхийн колоничлолын эсрэг хөдөлгөөний улмаас Британийн эзэнт гүрний ихэнх колони улсууд тусгаар тогтносон. Британийн нөлөө нь хуучин колони байсан орнуудын эрх зүй болон улс төрийн системээс харагдах боломжтой бөгөөд Нэгдсэн Вант улс соёлын хүрээнд, ялангуяа хэл, уран зохиол, хөгжим болон спортын хүрээнд дэлхийд ихээхэн нөлөөтэй хэвээр байна. [[Англи хэл]] нь дэлхийн хамгийн түгээмэл ярианы хэл бөгөөд уугуул хэлээр дэлхийд гуравт жагсдаг байна. Нэгдсэн Вант улс нь үндсэн хуульт хаант засагтай парламентын ардчилсан улс юм. Төрийн тэргүүн нь Хаан [[III Чарльз]] юм. Нэгдсэн Вант Улсын (мөн Английн) нийслэл нь [[Лондон]] бөгөөд хүн амаар хамгийн том хот болно. [[Эдинбург]], [[Кардифф]], [[Белфаст]] хотууд нь Шотланд, Уэльс, Умард Ирландын улсын нийслэлүүд юм. Бусад томоохон хотуудад [[Бирмингем]], [[Манчестер]], [[Глазго]], [[Лийдс]] зэрэг орно. Их Британи нь Англи ба Уэльс, Шотланд, Умард Ирланд гэсэн гурван өөр хууль эрх зүйн харьяаллаас бүрддэг. Энэ нь эдгээр бүсүүд Их Британид нэгдсэний дараа оршин тогтнож байсан хууль эрх зүйн тогтолцоогоо хадгалж үлдсэнтэй холбоотой юм. 1998 оноос хойш Шотланд, Уэльс, Умард Ирланд эрх мэдлийн хүрээнд харьцангуй ялгаатай өөр өөрийн эрх мэдлийн засгийн газар, хууль тогтоох байгууллагатай болсон. Нэгдсэн Хаант Улс нь өндөр хөгжилтэй орон ба [[эдийн засаг]] нь дотоодын нийт бүтээгдэхүүнээр дэлхийд зургаад (худалдан авах чадварын паритетаар тооцсон [[үндэсний нийт бүтээгдэхүүн]]) эсвэл есөд (нэрлэсэн ҮНБ) орно. Энэхүү улс нь олон улсад эрх зүйн дагуу [[цөмийн зэвсэг]] эзэмших эрх бүхий улс бөгөөд цэргийн зардлаар дэлхийд дөрөвдүгээрт жагсдаг. Нэгдсэн Вант улс нь [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөл|Аюулгүйн Зөвлөлийн]] байнгын гишүүн бөгөөд Европын Зөвлөл, Их Долоо, [[НАТО]], [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага]], [[Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөл]] зэрэг байгууллагуудын гишүүн юм. == Газар зүй == [[Зураг:Uk topo en.jpg|thumb|150px|left|Их Британи арлын физик газар зүйн зураг]] [[Зураг:BenNevis2005.jpg|thumb|left|180px|Бен-Невис]] [[Зураг:Severn_Aerial.jpg|thumb|180px|right|Северн мөрний гүүр]] [[Зураг:Plymouth_hoe_from_mountbatten_2.jpg|thumb|180px|left|Плимут. Бүрхэг өдөр]] Их Британи 243,610 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|78-р том орон]] юм. === Байрлал === Хойд өргөргийн 49° — 61°, баруун уртгийн 9° зүүн уртрагийн 2° дотор [[Их Британи арал|Их Британи]], [[Ирланд]] зэрэг арлууд ([[Британийн олтриг]]) дээр оршдог арлын орон ба газар зүйн байрлалаар [[Европ]] тив, [[Өрнөд Европ]]т хамаарна. Их Британи арлын дорнод талаар Умард тэнгис, өмнөд талаар [[Ла-Маншийн хоолой]], хоолойн цаана [[Франц]] улс байна. Хамгийн богино зайндаа 35 км бөгөөд усан доогуур хоёр улсыг холбосон авто зам бүхий хонгил тавигдсан. Арлын баруун өмнөд талаар [[Ирландын тэнгис]], баруун хойд талаар [[Атлантын далай]] байна. Их Британийн эргийн урт — 11,073 км. Их Британи улсын нутаг дэвсгэрийн 130427 км² нь [[Англи]], 78772 км² нь [[Шотланд]], 20778 км² нь [[Уэльс]], 13843 км² нь [[Умард Ирланд]] орных байдаг. Их Британи арлыг тойроод 1000 гаран арал байна. Мөн үндсэн орноос хэдэн мянган километрийн алс [[Фолклендийн олтриг]] ([[Аргентин]]тай маргаантай), Өмнө Жорж-Өмнө Сэндвичийн арал, Бермуд, [[Гибралтар]] зэрэг далайн чанад нутаг байдаг. === Газрын гадарга === Англи ерөнхийдөө нам доор газар байдаг бол Уэльс, Шотланд уулархаг газар юм. Английн баруун хойд талд Пенниний нуруу гэж бий. Шотландын уулархаг баруун хойд талыг Хайленд (Шотландын өндөрлөг), Лоуленд (нам доор газар) гэдэг. Шотландын өндөрлөгт арлын хамгийн өндөр цэг Бен Невис (1343 м) байна. Уэльсийг өмнөд, дундад, умард гэж гурав хуваах ба өмнөд хэсэг нь илүү уулархаг. Нам доор, эрэг газраар Глазго, Эдинбург, Кардифф зэрэг гол хотууд байна. === Усны зүй === Англиар Темза, Северн, Трент, Хамбер зэрэг гол урсдаг бол Шотландаар Тей, Уэльс Англи хоёрыг дамжин Северн, Уай, Умар Ирландаар Банн зэрэг гол урсана. === Уур амьсгал === Их Британийн өмнөд тал арай дулаан, баруун тал арай чийглэг. Баруун хойд нутгийн Шотландын өндөрлөгт жилд 3000 мм хур буудаг бол зүүн өмнөд нутгийн [[Кэмбридж]]ид 500 м хур тунадастай. I сард өдөртөө 7°C, шөнөдөө 1°C, VII сард өдөртөө 21°C, шөнөдөө 12°C дулаан байна. == Хүн ам зүй == {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам<ref>[http://www.ons.gov.uk/ons/rel/pop-estimate/population-estimates-for-uk--england-and-wales--scotland-and-northern-ireland/mid-2014/sty---overview-of-the-uk-population.html Overview of the UK Population.]{{Dead link|date=Тавдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | 1801 || 16,300,000 |- | 1851 || 27,368,800 |- | 1900 || 41,154,600 |- | 1950 || 50,381,500 |- | 1970 || 55,632,200 |- | 1990 || 57,237,500 |- | 2013 || 64,105,654 |- |} Их Британи улсад 2013 онд 64,105,654 хүн амьдарч байна. Дэлхийд 21-р олон хүнтэй улс юм. Хүн амын өсөлт - 0.5 %. Үүнээс 52 сая Англи, 6 сая Шотланд, 3 сая Уэльс, 2 сая Умард Ирландын оршин суугч юмсанжээ. === Ард түмэн === Их Британи олон угсаатан, төрхтний орон юм. Хүн амын 87% цагаан арьстан юм. 2.3% Энэтхэг, 1.9% Пакистан, 0.7% Бангладеш , 0.7 хувь Хятад, 1.4 хувь бусад, бүгд 7 хувь нь Азиас гаралтай хүн байна. 3% Африк, Карибаас гаралтай хар арьстан, 2% холимог арьстан, 1% бусад ангийн хүн байна. === Хот суурин === [[Зураг:050114_2495_london_city.jpg|thumb|left|200px|[[Лондон]]]] [[Зураг:View_of_Glasgow_from_Queens_Park.jpg|thumb|200px|[[Глазго]]]] {|class="wikitable" |+ 2010 оны хүн амын тоогоор: |- valign="top" | * [[Лондон]] (7,744,942) * [[Бирмингем]] (942,766) * [[Глазго]] (578,776) * [[Ливерпүүл]] (452,773) * [[Эдинбург]] (451,851) * [[Лидс]] (440,954) * [[Шеффилд]] (415,175) * [[Манчестер]] (396,322) || * [[Бристол]] (372,985) * [[Кардифф]] (316,793) * [[Лестер]] (296,596) * [[Бредфорд]] (278,984) * [[Ковентри]] (267,775) * [[Кингстон]] (265,615) * [[Белфаст]] (258,659) * [[Плимут]] (253,188) |} == Түүх == [[Зураг:Stonehenge2007_07_30.jpg|thumb|200px|[[Стоунхенж]]. НТӨ 2500 онд үүссэн гэгдэх дурсгалт газар]] === Эртний үе === Их Британий арал дээр 30,000 жилийн тэртээ хүн суурьшижээ. Төмөр зэвсгийн үе, НТӨ I мянганд [[бритон]], [[галл]] зэрэг [[кельт]] угсаатан оршин байв. НТӨ 55-54 онд [[Юлий Цезарь|Юлий Цезарийн]] аян дайнаар [[Эртний Ром|Ромтой холбогдож]] НТӨ 44 оноос Английн өмнөд, дорнод хэсэг, Уэльс, Шотландын нам доор хэсэг [[Ромын эзэнт гүрэн|Ромын эзэнт гүрний]] колони болсон. Ромын ноёрхол 409 онд унахад Умар Европоос [[англосакс]] гэсэн [[герман угсаатан]] ирж Хаант улс олныг үүсгэн суусан ба 600 оноос нэгдэж, христийн [[католик]] шашинд оржээ. === Дундад зуун === [[Зураг:Bayeux_Tapestry_WillelmDux.jpg|thumb|200px|Нормандын Уильям. 1066 он]] Христийн тооллын 9-р зуунд Дани, Норвегийн [[викинг]] улс довтлон ихэнх газрыг эзэлсэн. Вессексийн [[Альфред]] ван эзлэгдэлгүй үлдэж чадсан ба газар нутгаа нэгтгэж 956 онд [[Английн вант улс|Английн Хаант улс]] мэндэлжээ. [[Кнуд]] гэж сайн ван байсны дараа 1066 онд Нормандын [[Уильям]] гүн Английн II Харольдыг дийлж Английг эзэрхсэнээр язгууртны хүрээнд франц соёл нэвтэрсэн ба алсдаа англи соёлд уусчээ. Кельт угсааныхан шахагдан Шотланд, Уэльст суусан бөгөөд английн вангууд Уэльсыг эзлэвч Шотландыг эзэлж авч чаддаггүй байв. Английн вангийн удам өнөөгийн [[Франц]]ын баруун хэсэгт ноёрхож байсан бөгөөд 1202 оноос хойш Англи-Францын олон дайн болсны дотроос хамгийн алдартай нь [[Зуун жилийн дайн]] (1337–1453) байсан. === Сэргэн мандалт === Европын [[Сэргэн мандалтын үе|сэргэн мандалтын үед]] уламжлалт католик, шинэ протестант хоёрын дунд тэмцэл болж байв. 1542 онд [[Уэльс]] Английн харьяанд бүрэн орсон ба Ирланд [[Англи]]йн толгойлсон хувийн холбоонд нэгдсэн байдаг. Энэ үеэс [[Умард Ирланд]]ад Англи, Шотландын хүмүүс ихээр шилжин суусан. 1603 онд Шотландын VI Жеймсийн толгойлсон хувийн холбоонд Англи, [[Шотланд]], [[Ирланд]] орсон ба [[Эдинбург]]т байснаа [[Лондон]]д шилжин суужээ. 17-р зуунд холбоот гурван улс хэд хэдэн дайнд хамтаар орж байв. Мөн үед Англи тэнгис далайд гарч [[Хойд Америк|Умард Америк]]т колони үүсгэжээ. === Нэгдсэн улс === [[Зураг:Trafalgar-Auguste_Mayer.jpg|thumb|200px|Их Британийн хөлөг онгоц]] 1707 онд Англи, Шотланд албан ёсоор нэгдэж нэгэн Хаант улс болов. 18-р зуунд [[хэмжээт эрх хаант засаг]], [[парламентат ёс]] хөгжиж, анхны ерөнхий сайд (1721–1742) нь [[Роберт Вальполе]] байжээ. Их Британид иргэний дайн болж, Америк дахь колони тусгаар тогтнолын төлөө дайтаж 1783 онд [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] тусгаар тогтносноор Их Британийн колонийн гол сонирхол Энэтхэгт чиглэсэн. Их Британи далайн тээврийн худалдаа, боолын наймаанд тэргүүлж байв. 1801 онд Их Британи, Ирланд хоёр нэгдэж нэгэн Хаант улс болов. 19-р зуунд Их Британи эрчимтэй аж үйлдвэржиж, чөлөөт худалдаа цэцэглэжээ. Төрийн хэрэгт сэхээтнээс гадна дунд ангийнхан зүтгэх болж, газар тариалан фермэрт шилжиж, хотод анх ажилчин анги бий болсон. Францын [[Наполеон I Бонапарт|Напелеон]] дайнд ялагдсаны дараа Их Британи дэлхийн хамгийн хүчирхэг гүрэн болж, дэлхийн улс төрийн хэрэгт шууд нөлөөлж эхэлсэн. [[Канад]], [[Австрали]], [[Шинэ Зеланд]] өөртөө засах их эрх олж, аажимдаа тусгаар тогтножээ. === Колонийн задрал === [[Зураг:The_British_Empire.png|thumb|250px|Британийн эзэнт гүрэн]] Дэлхийн нэгдүгээр дайнд Их Британи нь Франц, [[Оросын Хаант Улс|Орос]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]тай эвсэж [[Герман]]тай байлдаж байв. Дайны дараа Үндэстний лигийн зөвшөөрлөөр Герман, [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] колонийг эзэн мэдэж байв. Энэ үед [[Британийн эзэнт гүрэн]] дэлхийн хуурай газрын 1/5-ыг хамаарч байсан. [[Ирланд]]ын үндсэрхэг үзэл сэргэж 1910 оноос хойш тэмцсээр 1922 онд тусгаар тогтносон бол Умард Ирландын ард түмэн Их Британид үлдэхээр шийдсэн. Дэлхийн хоёрдугаар дайны үед Их Британийг сэр [[Уинстон Черчилль]] удирдаж, Германы эсрэг байлдсан. 1944 онд Нормандад Америктай хамт цэргийн десант буулгаж дайны ялалтад хувь нэмэрлэж байсан ба Атлантын далайд Германтай, Умард Африкт [[Итали]]тай, Бирмд [[Япон]]той байлдаж байсан. Дайны дараа Колониуд тусгаар тогнож эхэлсэн ба 1947 онд [[Энэтхэг]] ([[Пакистан]], [[Бангладеш]] гэж Энэтхэгээс салсан) тусгаар тогтножээ. Тусгаар тогтносон улсууд [[Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөл|Их Британийн Хамтын Нөхөрлөл]]д багтдаг бөгөөд зарим бага улсын нэр төдий төрийн тэргүүн нь Их Британийн хатан ван [[II Элизабет]] байсаар байна. [[Зураг:Международная Леонардо-премия 17.jpg|thumb|150px|[[Диана гүнж| Уэльсийн гүнж Диана]]]] === 1947 оноос хойш === Дайны дараа [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагыг]] байгуулалцав. Их Британи 1952 онд [[цөмийн зэвсэг]]тэй болсон. 1955 оны Израиль-Египетийн дайн [[Суэцийн хямрал]]д шинээр бий болсон Израилын талд орж дайтаж байв. АНУ, Их Британий улс төрийн нөлөө өсч [[Англи хэл]] олон улсын ойлголцлын нэгдүгээр хэл болж эхэлсэн байдаг. Их Британийг чиглэсэн тив дамнасан нүүдэл их явагдсанаас Их Британи цагаан, шар, хар олон арьстны орон болсон. 1954 оны Лондон-Парисын хурал, Өрнө Европын нэгдлээр эхэлсэн Европын интеграцчилал 1973 онд чөлөөт худалдаа, эдийн засгийн холбоо, 1992 онд [[Европын холбоо]] болон өөрчлөгдсөн байна. 1970 оноос эдийн засгийн хөгжил удааширсанд 1980 онд ерөнхий сайд [[Маргарет Тэтчер]] улсын үйлдвэрийг хувьчилж, хөрөнгийн зах зээлийг шинэтгэжээ. 1984 онд Умард тэнгисийн ёроолоос газрын тос олборлох болсон. Их Британи НҮБ, [[НАТО]], Европын холбоонд гол байр суурьтай байсаар байна. [[Афганистан]], [[Ирак]]ийн дайнд оролцсон. 2008 оны санхүүгийн хямралд өртсөн. 2014 онд Шотландын тусгаар тогтнох эсэх санал асуулгад 55% "хэрэггүй" гэсэн хариу гарчээ. == Төр засаг == Их Британи бол төрийн [[хэмжээт эрхт хаант засаг]]т хэлбэртэй, төрийн [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]] байгууламжтай бүрэн эрхт улс юм. [[Зураг:Elizabeth II greets NASA GSFC employees, May 8, 2007 edit.jpg|thumb|150px|[[II Элизабет]] хатан хан]] === Хаант ёс === Улсын ван буюу хатан хан нь төрийн тэргүүн гэхийн зэрэгцээ эв нэгдлийн бэлгэ тэмдэг юм. Хаант ёс мянгаад жил үргэлжлэхдээ ганцхан удаа түр хугацаагаар тасалдаж байжээ. 1649-1660 оны хооронд Бүгд найрамдах улс байсан. Их Британийн хан мөн Их Британийн хамтын нөхөрлөлийн нэр бүхий 15 орны бэлгэ тэмдгийн төрийн тэргүүн тул түүний төлөөлсөн амбан захирагч тухайн орныг удирддаг. Хаан нь ерөнхий сайд, сайд, шүүгч, зэвсэгт хүчний том тушаалтан, амбан захирагч, элчин сайд, сүмийн хамба нарыг ёслолын чанартай томилдог. Хаан гэмт хэрэгтэнд өршөөл үзүүлдэг бөгөөд хүмүүст цол хэргэм, одон тэмдэг шагнах ёслолын үүрэг гүйцэтгэдэг байна. Олон улсын харилцааны хувьд Хаан дайн зарлах, энхийг тогтоох, гадаад улсын хүлээн зөвшөөрөх, гэрээ батлах, нутаг дэвсгэрийн асуудлыг шийдэх эрхтэй. Хааны төрсөн өдрийг Английн үндэсний баяр болгон тэмдэглэдэг. Одоо үед [[II Элизабет|II Элизабет хатан]] хаан төр толгойлж байна. Тэр 1895-1952 онд хан байсан VI Георгийн ууган охин билээ. 1926 онд төрсөн Элизабет [[1952]] онд 26 настайдаа хан ширээнд заларснаас өдгөө 70 орчим жилийг үджээ. === Парламент === Улсын хууль тогтоох дээд байгууллага нь [[Их Британийн Парламент]] (''Parliament of the United Kingdom'') байна. Хоёр танхимтай. [[Зураг:Palace_of_Westminster,_London_-_Feb_2007.jpg|thumb|200px|left|Вестминстерийн ордон]] 19-р зуунаас Төлөөлөгчдийн Танхим ардчилагдсан байна. 1832 оны Их Шинэчлэлтийн Төсөл нь дунд ангийнханд сонгогдох эрхийг олгож, 1867, 1884 оны тогтоолоор ажилчин ангийнхан сонгогдох боломжтой болов. 1885 онд тэгш сонгуулийн тойргийг бий болгосон. 1911 оны парламентын шийдвэр нь Лордуудын Танхимын эрхийг хасжээ. 1918 онд анх 30 настай эмэгтэй хүн сонгогдож 1928 онд 26 настай эмэгтэй сонгогдож байв. 1969 оноос сонгогдох эрхийн доод насыг 18 болгож багасгасан. 1707 оны Англи-Шотландын холбоо нь Парламентад 16 Шотланд язгууртан, 45 төлөөлөгчийг оруулжээ. 1800 онд Ирландтай холбоо байгуулснаар 32 язгууртан, 100 төлөөлөгчийг нэмж оруулсан хэдий ч 1922 онд Ирландын тусгаар улс болсноор тэд гарсан. ==== Лордуудын Танхим ==== Лордуудын Танхим (''House of Lords'') нь Английн шашны сүмийн хамба, язгууртнаас бүрддэг. Хатан хааны томилсон 1200 гишүүнтэй. Нэгэн үе Төлөөлөгчдийн танхимтай адил эрхтэй байсан, одоо оролцоо хумигдмал болсон. Язгууртнууд хуульд нэмэлт тусгал, заавар оруулах, боловсронгуй болгох эрхтэй. Шүүх тогтолцооны дээд байгууллага болдог. ==== Төлөөлөгчдийн Танхим ==== [[Зураг:David_Cameron_official.jpg|thumb|150px|right|[[Дэвид Кэмерон]]]] Төлөөлөгчдийн Танхим (''House of Commons'') нь 659 гишүүнтэй байх ба тэнцвэртэй тойргоос 18 нас хүрсэн иргэд сонгодог. 5 жилээр сонгогдож, улс төрийн шаардлагын улмаас ерөнхий сайдын санал болгосноор ээлжит бус сонгуулийг зохион байгуулж болно. Хэрвээ Засгийн газар, төлөөлөгчдийн танхимд олонх болсон намаас бүрдвэл эсвэл Төлөөлөгчдийн Танхимаар итгэл хүлээлгэхгүй гэж үзвэл огцорно. Дахин сонгууль гурван долоо хоногийн дотор явагдах хуультай. Өнөө үед Төлөөлөгчдийн Танхим ихээхэн үүрэгтэй. Ямар ч шинэ хууль, өөрчлөлт, хориг, татвар ноогдуулалт үүгээр дамжина. Орон нутгийн бүх удирдлага парламентын шийдвэрээр томилдог. Засгийн газрын гишүүд, ерөнхий сайд нар нь аль нэг танхимын гишүүн байдаг бөгөөд төлөөлөгчдийн танхимд үүрэг хүлээж байдаг. === Засгийн газар === Төрийн шийдвэрийг хэрэгжүүлэх байгууллага нь Их Британи улсын Засгийн газар (''Cabinet of the United Kingdom'') байна. Засгийн газрын тэргүүн нь Ерөнхий сайд юм. 2019 оны 7 дугаар сарын 24-нөөс Консерватив намаас нэр дэвшсэн [[Борис Жонсон]] Ерөнхий сайдаар ажиллаж байна. == Орон нутаг == [[Зураг:Map_of_the_administrative_geography_of_the_United_Kingdom.png|thumb|150px|left|Нутгийн хуваарь]] {{Image frame|width=150|content=<center>{{Image label begin|image=United Kingdom countries.svg|link=|width=150|float=none}} {{Image label small|x=0.625|y=1.2|scale=150|text =<big>[[Англи]]</big>}} {{Image label small|x=0.375|y=0.7|scale=150|text=<big>[[Шотланд]]</big>}} {{Image label small|x=0.4|y=1.3|scale=150|text= <big>[[Уэльс]]</big>}} {{Image label small|x=0.15|y=0.95|scale=150|text =<big>[[Умард Ирланд|Умард<br />Ирланд]]</big>}} {{Image label end}}</center> |caption= Дөрвөн орон }} Их Британи улс нэр бүхий дөрвөн оронд хуваагддаг. Орон бүрийн нутгийн хуваарь өөр өөр байдаг. {| class="wikitable sortable" ! Д/д !! Орон !! Нутгийн хуваарь !! Газар нутаг<br />км²<ref>{{Cite web |url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/ctu/annual-abstract-of-statistics/no--145--2009-edition/annual-abstract-of-statistics.pdf |title=Office for National Statistics |access-date=2015-11-29 |archive-date=2014-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140408221722/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/ctu/annual-abstract-of-statistics/no--145--2009-edition/annual-abstract-of-statistics.pdf |url-status=dead }}</ref> !! Хүн ам <br />(2011 он)<ref>{{Webarchiv|url=http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/census/2011/uk-census/index.html |wayback=20160131125807 |text=2011 Census, Population and Household Estimates for the United Kingdom |archiv-bot=2026-05-06 07:16:53 InternetArchiveBot }}: ({{Webarchiv|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-and-quick-statistics-for-wards-and-output-areas-in-england-and-wales/rft-qs211ew-ward.zip |wayback=20131102072318 |text=2011 Census: QS211EW Ethnic group (detailed), wards in England and Wales (ZIP 7239Kb) |archiv-bot=2026-05-12 07:08:35 InternetArchiveBot }})</ref> |- | align="center" | 1 || [[Англи]] || 9 муж, 6 хот хошуу, 28 хошуу, <br> 55 нэгж нутаг, Их Лондон, Силли арал || align="right" | 130,395 || align="right" | 53,012,450 |- | align="center" | 2 || [[Шотланд]] || 32 зөвлөлт нутаг || align="right" | 78,772 || align="right" | 5,295,403 |- | align="center" | 3 || [[Уэльс]] ||9 хошуу, 3 хот, 3 хот хошуу || align="right" | 20,779 || align="right" | 3,063,456 |- | align="center" | 4 || [[Умард Ирланд]]|| 5 хошуу, 11 тойрог || align="right" | 13,843 || align="right" | 1,810,863 |- class="shadow" | align="center" | || Их Британи || олон зүйлийн нэгжийн нутаг || align="right" | 243,789 || align="right" | 63,182,178 |} Үүнээс гадна далайн чанад нутаг байна. [[Гибралтар]], [[Фолкленд]] (маргаантай), [[Кайман]], [[Бермуд]] зэрэг 14 нутаг бий. == Эдийн засаг == [[Зураг:The_City_London.jpg|thumb|200px|right|Лондон хот - санхүүгийн төв]] [[Зураг:A350_First_Flight_-_Low_pass_02.jpg|thumb|200px|right|Аэробус А350 нисэх онгоцны хөдөлгүүр, далавчийг Их Британид хийдэг.]] [[Зураг:Oil platform in the North SeaPros.jpg|thumb|200px|Их Британи [[Умард тэнгис]]ийн ёроолоос газрын тос олборлодог]] Их Британи зах зээлийн эдийн засагтай, дотоодын нийт бүтээгдэхүүний хэмжээгээр дэлхийд 5-р байрт, Европт Германы дараа 2-р байрт байгаа орон юм. Үйлчилгээний салбарт ДНБ-ийн 73% бүтээгддэг. Лондон хот бол дэлхийн санхүүгийн томоохон төв юм. Мөнгөний нэгж - фунт стерлинг. Их Британид жилд 27 сая жуулчин зочилдог бөгөөд энэ тоогоороо дэлхийн аялал жуулчлалын 6-р орлоготой орон юм. [[Аж үйлдвэрийн хувьсгал]]ын үед Их Британид нэхмэлийн үйлдвэрлэл, түүний дараа хөлөг онгоц үйлдвэрлэл, нүүрсний уурхай, төмөр боловсруулах салбар эхэлж хөгжсөн. 19-р зуунд Их Британийн худалдаачид, банк дэлхийд тэргүүлж байсан бол дэлхийн хоёрдугаар дайны дараанаас хүнд аж үйлдвэрийн жин буурч, өдгөө аж үйлдвэр ДНБ-ийн 17%-ийг эзэлж байна. Автомашины үйлдвэрлэлд 800,000 хүн ажилладаг. 52 тэрбум фунт стерлингийн бараа үйлдвэрлэгдэж, 26 тэрбум нь экспортлогджээ. Нисэх онгоц үйлдвэрлэнэ. Эндхийн Аэробус загварын нисэх онгоцууд дэлхий даяар үйлчилж байна. Лондон бол дэлхийн нэгэн том санхүүгийн төв юм. Эм үйлдвэрлэл хөгжсөн. 2006 оны байдлаар ИБУИНВУ нь дэлхийд эрчим хүч үйлдвэрлэлээр 15-р байрт байсан. Газрын тос, шатдаг хийн BP, Shell, BG зэрэг томоохон компани ажилладаг. Цахилгааны 40 хувийг шатдаг хийнээс, 30 хувийг нүүрснээс, 19 хувийг цөмийн эрчим хүчээс, 4.2 хувийг ус, салхи, хогноос гаргаж авч байна. <timeline> ImageSize = width:450 height:225 PlotArea = left:30 bottom:20 top:20 right:20 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy AlignBars = justify DateFormat = x.y Period = from:0 till:60.0 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = early Colors = id:gray value:rgb(0.97,0.97,0.97) id:PAN value:rgb(0.4, 0.6, 1) id:PRD value:rgb(1, 0.84314, 0) id:PRI value:rgb(1, 0.5372, 0.5372) id:ALT value:rgb(0.2, 0.6, 0.8) id:NA value:rgb(0,0.4,0.4) id:darkgray value:rgb(0.80,0.80,0.80) id:midgray value:rgb(0.30,0.57,0) ScaleMajor = gridcolor:black increment:10 start:0 ScaleMinor = gridcolor:gray increment:1 start:0 BarData= barset:Países PlotData= width:15 fontsize:S textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:red barset:Países from:0 till:10.80 color:PAN width:20 align:left fontsize:S text:"[[Герман]] (10.8%)" from:0 till:10.40 color:PRD width:20 align:left fontsize:S text:"[[Америк]] (10.4%)" from:0 till:08.10 color:PRI width:20 align:left fontsize:S text:"[[Нидерланд]] (8.1%)" from:0 till:07.20 color:ALT width:20 align:left fontsize:S text:"[[Швейцар]] (7.2%)" from:0 till:06.50 color:NA width:20 align:left fontsize:S text:"[[Франц]] (6.5%)" from:0 till:53.00 color:darkgray width:20 align:left fontsize:S text:"бусад орон (53.0%)" TextData= pos:(180,215) fontsize:M text:"Экспорт" pos:(110,205) fontsize:S text:"Эх сурвалж: АНУ-ын ТТГ. 2014 он. 503 тэрбум $" pos:(400,1) fontsize:S text:(%) </timeline> <timeline> ImageSize = width:450 height:225 PlotArea = left:30 bottom:20 top:20 right:20 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy AlignBars = justify DateFormat = x.y Period = from:0 till:60.0 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = early Colors = id:gray value:rgb(0.97,0.97,0.97) id:PAN value:rgb(0.4, 0.6, 1) id:PRD value:rgb(1, 0.84314, 0) id:PRI value:rgb(1, 0.5372, 0.5372) id:ALT value:rgb(0.2, 0.6, 0.8) id:NA value:rgb(0,0.4,0.4) id:darkgray value:rgb(0.80,0.80,0.80) id:midgray value:rgb(0.30,0.57,0) ScaleMajor = gridcolor:black increment:10 start:0 ScaleMinor = gridcolor:gray increment:1 start:0 BarData= barset:Países PlotData= width:15 fontsize:S textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:red barset:Países from:0 till:14.90 color:PAN width:20 align:left fontsize:S text:"[[Герман]] (14.9%)" from:0 till:09.00 color:PRD width:20 align:left fontsize:S text:"[[Хятад]] (9.0%)" from:0 till:07.80 color:PRI width:20 align:left fontsize:S text:"[[Нидерланд]] (7.8%)" from:0 till:06.50 color:ALT width:20 align:left fontsize:S text:"[[Америк]] (6.5%)" from:0 till:06.10 color:NA width:20 align:left fontsize:S text:"[[Франц]] (6.1%)" from:0 till:53.70 color:darkgray width:20 align:left fontsize:S text:"бусад орон (53.7%)" TextData= pos:(180,215) fontsize:M text:"Импорт" pos:(110,205) fontsize:S text:"Эх сурвалж: АНУ-ын ТТГ. 2014 он. 802 тэрбум $" pos:(400,1) fontsize:S text:(%) </timeline> === Зам тээвэр === [[Зураг:Heathrow_T5.jpg|thumb|200px|right|Хитроу нисэх буудал]] Авто замын сүлжээ өндөр хөгжсөн. 46904 км урт улсын чанартай зам, 3497 км хурдны зам, 344000 км цардмал замтай. 2009 оны байдлаар 34 сая автомашин хөдөлгөөнд оролцож байсан. Их Британи аралд 16300 км төмөр зам, Умар Ирландад 304 км төмөр зам тавигдсан. Жилд давхардсан тоогоор 1.6 тэрбум хүн галт тэргээр зорчдог. 2010 оны жишээгээр Их Британийн нисэх буудлуудаар 211 сая хүн зорчин өнгөрсөн. Лондоны Хитроу, Гэтвик, Стэнстэд гэсэн нисэх буудлууд голлодог. Хитроу нисэх буудал нийслэлээс баруун зүгт 24 км зайтай байдаг. == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос|2}} ==Тэмдэглэл== {{Notelist}} == Гадаад холбоос == {{G8}} {{Европ}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөл}} {{Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага}} [[Ангилал:Их Британи| ]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Их наймын орон]] [[Ангилал:Европын орон]] [[Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн]] [[Ангилал:Европын Холбооны гишүүн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Хаант Улс]] [[Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон]] cozpz1emncehgz54evmhqjwbmyz2rul 0 6386 856149 855928 2026-05-12T10:56:56Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856149 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Оманы Султант Улс | common_name = Оман | native_name = {{native name|ar|سلطنة عُمان|italics=off}}<br />''{{transliteration|ar|Salṭanat ʻUmān}}'' | image_flag = Flag of Oman.svg | flag_type = [[Оманы төрийн далбаа|Далбаа]] | image_coat = National emblem of Oman.svg | symbol_type = [[Оманы үндэсний сүлд|Үндэсний сүлд]] | national_anthem = {{lang|ar|نشيد السلام السلطاني}}<br />"[[Оманы төрийн дуулал|ас-Салам ас-Султани]]"<br />"Султаны ёсолгоо"{{parabr}}{{center|[[File:Peace to the Sultan (نشيد السلام السلطاني).ogg]]}} | image_map = File:Oman (better) (orthographic projection).svg | map_caption = Арабын хойг дахь Оманы байршил (хар ногоон) | capital = [[Маскат]] | coordinates = {{Coord|23|35|20|N|58|24|30|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт араб хэл|Араб хэл]]<ref>{{cite web |title=Basic Statute of the State promulgated by Royal Decree 101/96 |url=https://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |website=MINISTRY OF JUSTICE AND LEGAL AFFAIRS |access-date=2023-07-10 |archive-date=2020-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200707234954/http://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |url-status=dead }}</ref> | religion = {{tree list}} *88.9% [[Оман дахь лалын шашин|Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]]) **47.2% [[Суннит Ислам|Суннит]] **35.2% [[Ибадит Ислам|Ибадит]] **6.5% [[Шиит Ислам|Шиит]] *5.5% [[Оман дахь хиндү шашин|Хиндүизм]] *3.6% [[Оман дахь христийн шашин|Христ]] *2% [[Оман дахь шашин шүтлэг|Бусад]]<ref>{{cite web | url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=171c | title=National Profiles }}</ref> | religion_year = 2020 | demonym = [[Оманчууд]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Исламын улс|Исламын]] [[хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | leader_title1 = [[Оманы удирдагчдын жагсаалт|Султан]] | leader_name1 = [[Хейсам бен Тарик]] | leader_title2 = [[Оманы хунтайж|Хунтайж]] | leader_name2 = [[Тейязин бин Хейсам]] | legislature = [[Оманы Зөвлөл]] | upper_house = [[Оманы Төрийн зөвлөл|Төрийн зөвлөл (Мажлис аль-Давла)]] | lower_house = [[Оманы Зөвлөлдөх Ассамблей|Зөвлөлдөх Ассамблей (Мажлис аль-Шура)]] | sovereignty_type = Түүх | established_event1 = [[Бану Азд|Азд]] омгийн нүүдэл | established_date1 = 130 | established_event2 = Аль-Жуланда | established_date2 = 629 | established_event3 = {{nowrap|[[Имамат Оман|Имамат]] улс байгуулагдав<ref>{{cite encyclopedia|title=Oman|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|publisher=MSN Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028154443/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|archive-date=28 October 2009|quote=In 751 Ibadi Muslims, established an imamate in Oman. Despite interruptions, the Ibadi imamate survived until the mid-20th century.|url-status=dead}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html |wayback=20091028154443 |text=Oman |archiv-bot=2026-05-12 10:56:55 InternetArchiveBot }}</ref>}} | established_date3 = 751 | established_event4 = [[Набаны улс]] | established_date4 = 1154 | established_event5 = [[Португалын Оман]] | established_date5 = 1507–1656 | established_event6 = [[Ярубын улс]] | established_date6 = 1624 | established_event7 = [[Аль-Саид]]ын угсаа | established_date7 = 1744 | established_event8 = [[Маскат-Оман]] | established_date8 = 1 сарын 8, 1856 он | established_event9 = [[Жабал-Ахдарын дайн]] | established_date9 = 1954–1959 | established_event10 = [[Дофарын бослого]] | established_date10 = 1963 оны 6 сарын 9 – 1976 оны 3 сарын 11 | established_event11 = Оманы Султант Улс | established_date11 = 8 сарын 9, 1970 он | established_event12 = НҮБ-д [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн 299-р тогтоол|элсэв]] | established_date12 = 10 сарын 7, 1971 он | established_event13 = [[Оманы үндсэн дүрэм|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date13 = 1 сарын 6, 2021 он<ref>{{cite web |title=Oman |url=https://carnegieendowment.org/2010/07/15/oman-pub-41227 |publisher=Carnegie Endowment for International Peace |access-date=31 December 2021 |date=15 July 2010}}</ref> | area_km2 = 309,500 | area_rank = 70 | area_sq_mi = 119,498 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = бага | population_estimate = {{UN_Population|Oman}}{{UN_Population|ref}} | population_census = 2,773,479<ref name="2010Census">{{cite web |url=http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |title=Final Results of Census 2010 |publisher=National Center for Statistics & Information |access-date=7 January 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518190005/http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |archive-date=18 May 2013 }}</ref> | population_estimate_year = {{UN_Population|Year}} | population_estimate_rank = 125 | population_census_year = 2010 | population_density_km2 = 15 | population_density_sq_mi = 40 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 177 | GDP_PPP = {{increase}} $165.947&nbsp;тэрбум<ref name=imf2>{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=64&pr.y=5&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=449&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=20 October 2019}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 78 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $35,286 | GDP_PPP_per_capita_rank = 71 | GDP_nominal = {{increase}} $110.127&nbsp;тэрбум<ref name=imf9>{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPD,&sy=2022&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2022 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date= August 22, 2022 }}</ref> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 66 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $23,416 | GDP_nominal_per_capita_rank = 55 | Gini = 30.75 <!--number only--> | Gini_year = 2018 | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |title=Urban – Gini index – Omani – Total |publisher=The National Centre for Statistics and Information, Sultanate of Oman |access-date=20 May 2018 |archive-date=21 Тавдугаар сар 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180521021256/https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |url-status=dead }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.816 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!--Please use the year to which the HDI refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 54 | currency = [[Оманы риал]] | currency_code = OMR | time_zone = [[Персийн Булангийн Стандарт Цаг|GST]] | utc_offset = +4 | date_format = өө.сс.жжжж | drives_on = Баруун | calling_code = [[+968]] | cctld = [[.om]], [[عمان.]] | official_website = [http://www.oman.om www.oman.om] }} '''Ома́н''', бүтэн нэрээрээ '''Оманы Султант Улс''' ([[Араб хэл|араб.]] سَلْطَنَةُ عُمَان‎ [saltˤaˈnaːt(u) ʕʊˈmaːn]) — [[Өрнөд Ази]]д [[Арабын хойг|Арабын хойгт]] оршдог [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]''' юм. Оман улс [[Арабын тэнгис]] болон [[Оманы булан|Оманы булангаар]] хүрээлүүлдэг далайд гарцтай. Хуурай газраар [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араб Нэгдсэн Эмират]], [[Саудын Араб]], [[Йемен]]тэй хиллэдэг. [[Ормузын хоолой]]н тал хагасыг хянаж, [[Иран]], [[Пакистан]]тай усаар хиллэнэ. [[Мусандам]] хойг нь үндсэн биеэс тусдаа оршдог. 309 мянган км² газар, 4.6 сая хүн амтай. [[Маскат]] нийслэлтэй, томоохон хотууд нь- [[Сиб]], [[Низва]] зэрэг юм. Тэнгисийн эрэг, [[цөл]] бүхий Оманд [[Арабчууд|араб угсаатан]] голлон амьдардаг. Хүн амын тал хувь нь Оманы иргэн, тал нь гадаад улсын иргэн байдаг ажээ. Албан бичигт [[араб хэл]]ийг хэрэглэнэ. [[Лал]] шашны [[ибадит]] урсгал зонхилдог ганц орон юм. Оманд эртнээс хүн амьдарсан ба нутгийн гүнд овог аймаг буюу шашны тэргүүн [[имам]]ын мэдлийн улс, харин эргээр худалдаачин буюу [[султан]]ы улс оршин байв. 17-р зуунаас Оманы султан хүчирхэгжиж [[Португал]], [[Британи]]тай зэрэгцэн газар тэнгис гатлан газар колоничлох болсон ба [[Дорнод Африк]]ийн [[Занзибар Султант улс|Занзибарт]] султан амьдран суужээ. Маскат худалдааны боомт хот байсаар байв. 1959 онд султан улсын цор ганц удирдагч болсон. Оман Британийн дэмжлэгийг авсан, уламжлалт харилцаатай. Хэмжээгүй эрхт [[хаант засаг]]тай. [[Кабус]] султан 1970 оноос хойш төр барьж, парламентат ёсыг үүсгэж, эдийн засгийг чөлөөлжээ. Оман [[газрын тос]] экспортолдог, өндөр орлоготой орон юм. {{Олон нэр |хэл1 = Монгол‎‎ бичиг |бичиг1 = Оман ^кирил |хэл2 = [[латин үсэг|Араб үсэг]] |бичиг2 = عمان ^араб → ''Уман'' |хэл3 = [[латин үсэг|Латин үсэг]] |бичиг3 = Oman ^англи |хэл4 = [[кирил үсэг|Кирил үсэг]] |бичиг4 = Оман ^орос |тэмдэглэл = }} == Газар зүй == Оман 309,500 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|71-р том]] орон юм. [[Зураг:Oman_Topography.png|thumb|left|150px|Физик газрын зураг]] [[Зураг:Oman-Oasis.jpg|thumb|left|150px|Цөлийн баян бүрд]] === Байрлал === Оман хойд өргөргийн 16° — 28°, зүүн уртрагийн 52° — 60° дотор [[Өрнөд Ази]], [[Өрнөд өмнөд Ази]]д хамааран [[Арабын хойг]]ийн дорнод өмнөд хязгаарт байна. Эргийн урт - 3165 км. Дорнод талаараа [[Оманы булан]], өмнөд талаараа [[Арабын тэнгис]]ийн эрэгтэй. Өрнөд талаараа [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араын Нэгдсэн Эмират улстай]] -410 км, [[Саудын Араб]]тай -676 км, [[Йемен]]тэй -288 км урт зурвасаар хиллэдэг. Умард үзүүр [[Мусандам]] хойг нутгийн бусад хэсгээс салангид, [[Ормузын хоолой]]н эрэгт байдаг. === Газрын тогтоц === Оманы газар нутгийн 82% [[Арабын цөл]]ийн хэсэг байна. 15% нь уул нуруу, 3% нь эргийн нам зурвас байна. [[Руб эль-Халийн цөл]] нь Арабын хойгийн цөм хэсгээс Оманыг тусгаарладаг байгалийн бартаа юм. Дорнод эргээр [[Хажарын нуруу]] Мусандам хойгоос [[Сур хот]] хүртэл нумран тогтжээ. Хажар нуруу эрэг хоёрын дундуур [[Батина]] нутаг байна. Оманы эрэг дагуух арлаас том нь [[Масира]] юм. Оманы хамгийн өндөр цэг нь [[Шам]] (3000 м) бол нам доор цэг нь тэнгисийн эрэг болно. === Цаг уур === Оман хуурай, халуун, тэнгисийн чийглэг уур амьсгалтай. Дунджаар 30 °C - 40 °C хална. Жилийн хур тунадас [[Маскат]] хавьд 100 мм, уулархаг нутгаар 400 мм унадаг. == Хүн ам зүй == {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам |- | 1950 || 456,000 |- | 1970 || 732,000 |- | 1990 || 1,868,000 |- | 2010 || 2,782,000 |- | 2016 || 4,550,538 |} [[Зураг:Population pyramid of Oman 2015.png|thumb|left|150px|Нас хүйсний зураг]] Оманы хүн амын 80 орчим хувь нь арабууд юм. Тэднийг хоёр бүлэгт хуваадаг: эртний үед Йеменээс нүүж ирсэн омгийн үр удам багтдаг Араб-Ариба ("цэвэр арабууд") болон Муста-Ариба ("холимог арабууд"). Оман улсад 2021 оны байдлаар 3,694,755 хүн оршин сууж байна. Хүн амын 87% нь хотын оршин суугчид. Хүн амын дунд 0-14 насны багачууд 22%, 15-64 насны хөдөлмөрийн чадвартан 75%, 65-аас дээш өндөр настан 2%-ийг бүрдүүлж байна. Дундаж наслалт - 74 жил. Хүйсийн харьцаа - 1.46 эр/эм. Хүн амын жилийн өсөлт - 2.2%. Хүн амын 91% бичиг үсэгт тайлагдсан. Эрэгтэйд 93%, эмэгтэйд 85% байна. [[Зураг:Bedouin family-Wahiba Sands.jpg|thumb|left|180px|Бедуйн айл]] [[Зураг:Oman_(124).jpg|thumb|left|180px|1899 он. Оманы айл]] === Ард түмэн === Оманы 2.3 сая оршин суугч нь Оманы иргэн, 2.2 сая нь гадаадын иргэн, цагаач байна. Хүн амын дунд [[араб угсаатан]] олонх бөгөөд тэнгисийн худалдааны мөрөөр холбогдсон [[балуч ястан|балуч]], [[Энэтхэг]], [[Пакистан]], [[Шри Ланка]], [[Бангладеш]], [[Африк]] гаралтай хүмүүс цөөнх байна. === Хэл бичиг === Оман улсад [[араб хэл]]ийг албан ёсноо хэрэглэнэ. [[Араб үсэг|Араб үсгээр]] бичдэг. Мөн [[балуч хэл|балуч]], [[хинди хэл|хинди]] зэрэг хэл хүн амын цөөн хэсэгт хэрэглэгдэнэ. [[Англи хэл]]ийг гуравдагч хэл болгон бага сургуульд зааж сургадаг. Гудамж, замын хаяг тэмдэг араб, англи хос бичигтэй. === Шашин шүтлэг === Оманы хүн амын 86% нь [[лал]] шашин шүтдэг. Ибадит урсгал зонхилж, цөөнхөд суннит, шийт ёс мөрдөгдөнө. Хүн амын 6% [[христийн шашин|христ]], 5% [[хиндү шашин|хиндү]], 1% [[буддын шашин|буддын]] шашин шүтлэгтэй. === Хот суурин === [[Зураг:Ruwi quarter in Mascat, Oman.jpg|thumb|left|180px|[[Маскат]]]] Оманы хүн амын 71% хот газар суудаг. Томоохон хотоос дурдвал: {|class="wikitable" |+ |- valign="top" | * [[Маскат]] (797,000 хүнтэй) * [[Сиб]] (237,816) * [[Салала]] (163,140) * [[Баушар]] (159,487) || * [[Сухар]] (108,274) * [[Сувайк]] (107,143) * [[Ибри]] (101,640) * [[Сахам]] (89,327) |} == Түүх == === Эртний үе === [[Зураг:World Heritage Grave Al Ayn Oman.JPG|thumb|left|180px|Аль-Айн агуй нь дэлхийн соёлын өвд багтжээ]] Оманд [[Африк]]ийн дорно умар эрэгт олдсон чулуун зэвсгийн олдвортой төстэй НТӨ 100,000 оны үед хамаарах [[чулуун зэвсэг]] хэрэглэл 2011 онд олдсон. [[Ибри]] хотын ойрх Дереазед НТӨ 8000 оны үеэс [[газар тариалан]] эрхэлсэн, хүний ул мөр байна. [[Шумер]]ийн цаг тооны бичигт [[зэс]]ийн уурхай бүхий Оманы нутгийг «Маган» гэдэг байв. Оманы нутаг түүхийн хувьд хоёр хэсгээс бүрдсээр 20-р зуунтай золгосон. Нэг нь [[имам]]ын захиргааны дотор газар, нөгөө нь [[султан]]ы захиргааны эргийн газар. Олон газраас ирэл гарвалтай [[араб угсаатан|араб]] угсаатан зонхилон амьдарч ирсэн. [[Йемен]]ы Уман нутгаас ихэнх нь иржээ. НТӨ I мянганд Оманы [[Сохар]] зэрэг эргийн хот суурин [[Ахемен]], [[Парфын улс|Парф]], [[Сасан]] зэрэг [[перс]] улсын мэдэлд байв. Дотор Оманд нутгийн хүмүүс амьдарч байв. Загас, мал аж ахуй голчлон эрхэлж байв. === Дотор Оман === [[Зураг:Maskat & Oman map.png|thumb|right|180px|Оманы хоёр нутаг]] 7-р зуунд зөнч [[Мухаммед]]ийн илгээсэн Зайд ибн Харита Оманд [[лал]] шашныг дэлгэрүүлэв. Лал шашны [[ибадит]] урсгал 8-р зуунаас өнөөг хүртэл нутгийн ардын гол ёс дэг болсон. Идабит ёсонд шашны тэргүүн имамын хүч нөлөө их бөгөөд 1970 он хүртэл Дотор Оманы овог аймгийн ноёд имамд захирагдаж байв. Оманыг [[Кармат]] (931-932), [[Буи]] (967-1053), [[Сельжук]] (1053-1154) зэрэг харь улс халдан эзэлж байв. Дотор Оманд [[Набаны улс]] (1154-1470), [[Ярубын улс]] (1624-1742) зэрэг нутгийн имамт улс оршин тогтножээ. === Эргийн Оман === [[Зураг:Sultan's_Palace,_Zanzibar.JPG|thumb|left|180px|19-р зуунд баригдсан [[Занзибар]] дахь султаны харш]] 1515-1650 онд [[Маскат]] нь [[Португал]]ын колони байсан ба Ярубын улс Маскатыг буцаан авч, Дорно Африк дахь Португалын колониудыг авч боол худалдаалах болсон. 1719 онд хаан ширээ залгамжлах будлианаас дайтсаар 1742 онд [[Аль-Саид]]ын угсааныхан султан суусан нь одоо ч хэвээр байна. Дайнаар алдагдсан нутгуудаа эргүүлэн авч [[Султан Саид ибн]] султан Дорно Африкийн [[Занзибар]] арлыг болон Пакистан дахь [[Гвадар]]ыг эзэмшиж, [[боолын худалдаа]]наас орлого олж байв. Султаныг нас барахад хоёр хүү нь улсыг [[Маскат-Оман]], Занзибар гэж хоёр салгав. Мөн Аззам нь өөрийгөө имам өргөмжилж зарим аймгийн дэмжлэгийг олов. Маскат-Омантай [[Британийн эзэнт гүрэн|Британи]] дотно харилцаж байв. Султанд олон улстай харилцах эрх байсан бөгөөд 1920-оод оны газрын тосны гэрээнд Оманыг бүхэлд нь төлөөлж гарын үсэг зурсан. Султан болон имамын зөрчилдөөн явагдсаар байсан. [[Жабал-Ахдарын дайн|1954-1959 онд]] иргэний дайн болж султан [[Низва]], Ибри хотыг эзэлж, имам [[Саудын Араб]] руу дутаажээ. Улсын нэрийг дан «Оман» гэж нэрийдэв. 1958 онд Гвадарыг [[Пакистан]]д худалдав. === Нэгдсэн улс === [[Зураг:Oman._Dhofar_1970_(8596723373).jpg|thumb|right|180px|Дофарын бослого. 1970 он.]] 1964 онд [[Дофар]] мужид [[коммунист]] хүчин бослого гаргажээ. [[Саид бин Таймур]] султаны назгай байдлыг төрийн эргэлтээр шийдэж хүү Кабус нь султан ор залгав. Их Британи, [[Иран]]ы тусламжаар цэрэг техникээ зузаатгаж 1976 онд бослогыг даран сөнөөв. Үндсэн хууль, төр засаг, эдийн засгийн шинэчлэл хийгдэв. Оман газрын тос экспортолдог, эдийн засгийн эрх чөлөө сайн орон болсон. Оманд улс төрийн намуудыг хориглосон. Өмнө нь нөлөө бүхий сөрөг хүчний хөдөлгөөн болох Оманы чөлөөлөх ардын фронт одоо идэвхгүй болсон. Хамгийн сүүлийн сонгууль 2011 оны 10-р сарын 15-нд болсон. Оманы Султанат улс дотоод тогтвортой байдлын өндөр түвшинд байгаа ч [[Персийн булангийн дайн]] болон [[Иран-Иракийн дайн|Иран-Иракийн дайны]] дараах бүс нутгийн хурцадмал байдал нь батлан ​​​​хамгаалахын ихээхэн хэмжээний зардал шаардсаар байна. Оман одоогоор стратегийн ач холбогдолтой [[Ормузын хоолой]]н тал хэсгийг хянаж байна. Оманд 2004 онд эмэгтэй хүн төрийн өндөр албанд сонгогдон ажилласан нь [[Араб дахин]]д сонин тохиолдол юм. 2011 оны [[Арабын хавар|Арабын хавраар]] эсэргүүцэл жагсаал гарсанд [[Кабус]] султан ажлын байр, тэтгэмж амлан намжаажээ. == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}} {{OIC}} [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Оман| ]] [[Ангилал:Хаант Улс]] iciw4plftx6ewqxtvbo9k9jao5aqsxc 0 8221 856140 855967 2026-05-12T09:42:24Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856140 wikitext text/x-wiki {{Монгол улсын улс төр}} Энэ хуудсанд '''[[Монгол улс]]ын''' '''[[Улс төрийн нам]]ын''' нэрсийг жагсаав. == Дээд шүүхэд бүртгэлтэй<ref>[http://www.supremecourt.mn/home?page=party&id=69&pr=127&tp=list&h=0 Улс төрийн намын бүртгэл]{{Dead link|date=Тавдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%;" align="center" |- ! # ! colspan="2" |Нам ! Товчлол ! Байгуулагдсан он ! Гишүүний тоо ! Тайлбар ! Намын дарга |---------- |1 | style="background: {{party color|Монгол Ардын Нам}}" |&nbsp;|| '''[[Монгол Ардын Нам]]''' || МАН || 1921.03.01 || 161,300 || 1924-2010 онд Монгол Ардын хувьсгалт нам (МАХН) нэртэй байсан || [[Ням-Осорын Учрал|Н.Учрал]] |---------- |2 | style="background: {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" |&nbsp;|| '''[[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]]'''|| АН || 2000.12.06 || 150,000 || [[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]], [[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]], МШАН, МАСМН, [[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]] зэрэг нам нэгдэж байгуулагдсан || [[Одонгийн Цогтгэрэл |О.Цогтгэрэл]] |---------- |3 | style="background:green" | || '''[[Монголын Ногоон Нам]]''' || МНН || 1990.05.13 || 2,100 || 2012 онд ИЗНН-тай нэгдэхгүй гэсэн хэсэг нь намаа авч үлдсэн || [[Агваанлувсангийн Ундраа|А.Ундраа]] |---------- |4 | style="background:{{party color|Иргэний Зориг Ногоон Нам}}" |&nbsp;|| '''[[Иргэний Зориг Ногоон Нам]]''' || ИЗНН || 2000.03.23 || 35,000 ||2002 онд [[Бүгд Найрамдах Нам (Монгол)|БНН]]-тай нэгдэж Иргэний зориг-Бүгд найрамдах нам болсон ч 2006 онд эргэн ИЗН болсон. 2012 онд МНН-ын хэсэгтэй нэгдэж ИЗНН болсон||[[Батын Батбаатар|Б.Батбаатар]] |---------- |5 | style="background:{{Монголын Уламжлалын Нэгдсэн Нам/meta/color}}" |&nbsp;|| '''[[Монголын Уламжлалын Нэгдсэн Нам]]''' || МУНН || 1993.12.05 || 1,503 || ММТНН, МХӨНН, МТТН зэрэг намууд нэгдсэнээр байгуулагдсан || Б.Батболд |---------- |6 | style="background:#086493"| || [[Монголын Либерал Ардчилсан Нам|'''Монголын Либерал Ардчилсан Нам''']]|| МЛАН || 1998.03.05 || 863 || || Д.Пүрэвдаваа |---------- |7 | style="background:#fec402"| || [[Эх Орон Нам (Монгол)|'''Эх Орон Нам''']]|| ЭОН|| 1998.12.16 || 160,000 || Монголын ардчилсан шинэ социалист нам (МАШСН) нэртэй үүсч, 2000 онд Эх орон-МАШСН, 2005 онд одоогийн нэрээ авсан || Б.Эрдэнэбат |---------- |8 | style="background:#0170c1"| || [[Монголын Либерал Нам|'''Монголын Либерал Нам''']]|| МЛН || 1999.12.17 || 1300 || МИАШЛН нэртэй үүссэн || Э.Оргил |---------- |9 | style="background:#392d77"| || [[Бүгд Найрамдах Нам (Монгол)|'''Бүгд Найрамдах Нам''']]|| БНН || 1992.04.07 || 50,000 || 2002 онд ИЗНН-тай нэгдэж, 2004 онд тусгаарлаж, 2006 онд шинээр бүртгүүлсэн || [[Базарсадын Жаргалсайхан|Б.Жаргалсайхан]] |---------- |10 | || '''[[Монголын Эмэгтэйчүүдийн Үндэсний Нэгдсэн Нам]]'''|| МЭҮНН || 2003.12.16 || 1,069 || || Г.Тунгалаггэрэл |---------- |11 | style="background:#025ab4"| ||| '''[[Монголын Социал-Демократ нам|Монголын Социал Демократ Нам]]'''|| МСДН|| 2004.12.19 || 3,000 ||1990-1999 онд МСДН байсан. 2000 онд бусад намуудтай нэгдэн АН-ын нэг хэсэг болсон. 2004 онд намаа сэргээн байгуулсан|| [[Адъяагийн Ганбаатар|А.Ганбаатар]] |---------- |12 | || [[Ард Түмний Нам (Монгол)|'''Ард Түмний Нам''']]|| АТН || 2005.12.11 || 11,859 || || Н.Наранцогт |---------- |13 | style="background:#0437AC"| || [[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|'''Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам''']] || МҮАН || 2006.05.19 || 26,000 || Үндэсний шинэ нам (ҮШН) нэрээр байгуулдсан, 2011 онд нэрээ одоогийнхоор сольсон || Б.Цогтгэрэл |---------- |14 | style="background:#feca00"| || '''[[Эрх Чөлөөг Хэрэгжүүлэгч Нам]]'''|| ЭЧХН|| 2006.10.09 || 1,600 || || Ш.Төмөрсүх |---------- |15 | style="background:#5c2e93"| || '''[[Иргэний Хөдөлгөөний Нам]]'''|| ИХН || 2007.08.17 || 815 || || Б.Батсайхан |---------- |16 | style="background:#0081BC"| || '''[[Хөгжлийн Хөтөлбөрийн Нам]]'''|| ХХН || 2007.10.28 || 933 || || О.Заяа |---------- |17 | || '''[[Монголын Ардчилсан Хөдөлгөөний Нам]]'''|| || 2008.02.01 || 850 || || Т.Оюунаа |---------- |18 | style="background:#19247e"| || '''[[Хамуг Монголын Хөдөлмөрийн Нам]]'''|| ХМХН || 2011.09.23 || 2,000 || || Ц.Шинэбаяр |---------- |19 | style="background:{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}"| || '''[[ХҮН нам]]'''|| ХҮН || 2011.12.05 || ХҮН || 2011 онд Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (ХҮН) гэдэг нэртэй байгуулагдаж байсан. Уг нэрээ 2022 онд сольж ХҮН нам болгосон|| [[Тогмидын Доржханд|Т.Доржханд]] |---------- |20 | style="background:#373a91"| || '''[[Эх орончдын нэгдсэн нам (Монгол)|Эх Орончдын Нэгдсэн Нам]]'''|| ЭОНН || 2012.03.12 || 2,150 || || Г.Ганбат |---------- |21 | style="background:#030162"| || '''[[Монгол Консерватив Нам]]'''|| МКН || 2012.06.20 || 959 || || Н.Дашдаваа |---------- |22 | style="background:#fad117"| || '''[[Тусгаар Тогтнол, Эв Нэгдлийн Нам]]'''|| ТТЭНН || 2015.04.18 || 3,131 || || Ц.Баянбилэг |---------- |23 | style="background:#32aee0"| || '''[[Ард Түмний Хүч Нам]]'''|| АТХН || 2015.04.20 || 1,388 || || [[Ламжавын Гүндалай|Л.Гүндалай]] |---------- |24 | style="background:#fe0001"| || '''[[Монголын Хүний Төлөө Нам]]'''|| МХТН || 2017.02.17 || 1,135 || || Х.Бат-Ялалт |---------- |25 | style="background:#fec402"| || '''[[Үнэн ба зөв нам|Үнэн ба Зөв Нам]]''' || ҮБЗН || 2017.03.10 || 2,100 || || А.Отгонбаатар |---------- |26 | style="background:#ffcb02"| || '''[[Эрх Чөлөөний Эвсэл Нам]]''' || ЭЧЭН || 2017.06.12 || 2,022 || 2017 онд Зон Олны Нам (ЗОН) гэсэн нэртэй байгуулагдсан. 2024 онд нэрээ Эрх Чөлөөний Эвсэл болгон өөрчилсөн || Б.Цацрал |---------- |27 | style="background:#0263b0"| || '''[[Дэлхийн Монголчууд Нам]]'''|| ДМН || 2018.03.05 || 1800 || ||Г.Тэмүүжин |---------- |28 | style="background:#0000b1"| || '''[[Ард Түмний Олонхын Засаглал Нам]]'''|| АТОЗН || 2018.08.26 || 1080|| ||А.Батдорж |---------- |29 | style="background:blue"| || '''[[Их Эв Нам]]'''|| ИЭН || 2018.09.29 || 1056 || ||З.Бат-Отгон |---------- |30 | style="background:#F7642E"| || '''[[Гэр Хороолол Хөгжлийн Нам]]'''|| ГХХН || 2018.11.28 || 1023|| ||Б.Батсүх |---------- |31 | || '''[[Миний Монгол Нам]]'''|| ММН || 2019.4.10 || 979|| ||Ж.Бат-Ирээдүй |---------- |32 | || '''[[Монгол Шинэчлэлт Нам]]'''|| МШН || 2018.10.19 || 1023|| ||Н.Жамсран |---------- |33 | style="background:#fe6901"| || '''[[Шударга Иргэдийн Нэгдсэн Эвсэл Нам|ШИНЭ Нам]]''' || ШН || 2019.6.6 || 913||Шударга Иргэдийн Нэгдсэн Эвсэл Нам нэрээр байгуулагдсан||Ц.Гантулга |---------- |34 | style="background:#2774f8"| || '''[[Зүй Ёс Нам]]''' || ЗЁН || 2019.6.8 || 1533|| ||Б.Насанбилэг |---------- |35 | || '''[[Ардчилал Шинэчлэлийн Нам]]'''|| || 2019.12.18 || 893|| ||Э.Бямбацэрэн |---------- |36 | style="background:#0b63b7"| || '''[[Иргэдийн Оролцооны Нэгдэл Нам]]'''|| ИОНН || 2022.06.10 || || ||[[Цэдэвдамбын Оюунгэрэл|Ц.Оюунгэрэл]] |---------- |37 | style="background:#0033a0"| || '''[[Сайн Ардчилсан Иргэдийн Нэгдсэн Нам]]'''|| САИНН || 2023.02.18 || || ||Б.Жагар |---------- |38 | style="background:#ffcb02"| || '''[[Либертари Нам]]'''|| ЛН || 2026.03.16 || || ||Э.Оргил-Эрдэнэ |} == Хуучин байсан нам == * Ардчилсан Нам болсон: ** Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам (1992-2000) ** Монголын Социал-Демократ Нам (1990-2000) ** Монголын Шашинтны Ардчилсан Нам (-2000) ** Монголын Ардчилсан Сэргэн Мандлын Нам (1991-1992) ** Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992; 2000) * Иргэний Зориг-Бүгд Найрамдах Нам болсон (2012 онд нэрээ Иргэний Зориг Ногоон Нам болгож сольсон): ** [[Иргэний Зориг Нам]] ** Бүгд Найрамдах Нам ** Монголын Үндэсний Эв Нэгдлийн Нам (1994 онд байгуулагдаж, 2008 онд ИЗН-д нэгдсэн) * Монголын Уламжлалын Нэгдсэн Нам болсон: ** Монголын Тусгаар Тогтнолын Нам ** [[Монголын Малчин Тариачны Нэгдсэн Нам]] ** Монголын Хувийн Өмчтөний Нэгдсэн Нам * Монгол Ардын Намд нэгдсэн: ** Монгол Ардын Нам (1991-2008) ** [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (2010-2021) ==Эх сурвалжууд== {{reflist}} {{commonscat}} {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Монголын нам| ]] [[Ангилал:Монголтой холбоотой жагсаалт| ]] cd3gbvakae03tnelluco9i7nlku67wg 0 8249 856118 855914 2026-05-12T06:56:10Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856118 wikitext text/x-wiki {{short description|Зүүн өмнөд Ази, Океанд оршдог улс}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Индонез Улс | common_name = Индонез | native_name = {{native name|id|Republik Indonesia}} | image_flag = Flag of Indonesia.svg | flag_type = [[Индонезийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg | symbol_type = [[Индонезийн төрийн сүлд|Үндэсний тамга <br />(Сүлд)]] | national_motto = <br>{{native phrase|kaw|[[Индонезийн үндэсний уриа|Bhinneka Tunggal Ika]]|paren=omit}} ([[Хуучин Ява хэл|Хуучин Ява]])<br>"Олон янз байдалд эв нэгдэл" | other_symbol = {{lang|id|[[Панчасила (улс төр)|Панчасила]]}}<br />(Таван зарчим) | other_symbol_type = Үндэсний үзэл суртал: | national_anthem = {{lang|id|[[Индонезийн төрийн дуулал|Indonesia Raya]]}}<br />"Их Индонез"<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;"> </div> | image_map = {{Switcher|[[File:Indonesia (orthographic projection).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Indonesia ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Жакарта]] | largest_city = [[Жакарта]] | coordinates = {{Coord|6|10|S|106|49|E|type:city_region:ID}} | languages_type = Албан ёсны хэл | languages = [[Индонез хэл]]<!--Note: Not just the official language, but also the national language (bahasa pemersatu)--> | languages2_type = Орон нутгийн хэл | languages2 = [[Индонезийн хэлнүүд|700+ хэлнүүд]]<ref name="ethnologue"/> | ethnic_groups = [[Индонезийн ард түмэн|1,300+ угсаатан]]<ref name="BPS">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|title=Nationality, Ethnicity, Religion, and Languages of Indonesians|language=id|last1=Na'im|first1=Akhsan|last2=Syaputra|first2=Hendry|publisher=[[Statistics Indonesia]]|date=2010|access-date=2015-09-23|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923194534/http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|archive-date=2015-09-23}}</ref> | religion_year = 2018 | religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|86.7% [[Индонез дэх ислам|Ислам]]|10.7% [[Индонез дэх христийн шашин|Христийн шашин]]|1.7% [[Индонез дэх хиндүизм|Хиндүизм]]|0.8% [[Индонез дэх буддизм|Буддизм]]| 0.1% [[Алиран Кеперкаян|Уламжлалт]], [[Индонез дэх күнзийн сургаал|Күнз]], <br>болон [[Индонез дэх шашин шүтлэг|бусад]]}} | religion_ref = <ref name="RELIGION">{{cite web|url=https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|title=Statistik Umat Menurut Agama di Indonesia|publisher=[[Ministry of Religious Affairs (Indonesia)|Ministry of Religious Affairs]]|date=2018-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903221250/https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|archive-date=2020-09-03|access-date=2020-09-24|language=id}}</ref> | demonym = [[Индонезчүүд‎]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Индонезийн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Прабово Субианто]] | leader_title2 = {{nowrap|[[Индонезийн Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]]}} | leader_name2 = [[Гибран Ракабуминг Рака]] | leader_title3 = {{nowrap|[[Төлөөлөгчдийн Танхимын Дарга (Индонез)|Танхимын Дарга]]}} | leader_name3 = [[Пуан Махарани]] | leader_title4 = {{nowrap|[[Индонезийн Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]]}} | leader_name4 = [[Мухаммед Сирифуддин]] | legislature = [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ) | upper_house = [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ) | lower_house = [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ) | sovereignty_type = Тусгаар тогтнол | sovereignty_note = ([[Голландын колонийн эзэнт гүрэн|Нидерландаас]])<!-- Based on consensus, please discuss on the Talk Page before changing Netherlands to Japan, or adding both --> | established_event1 = [[Индонезийн тусгаар тогтнолыг тунхаглал|Тунхагласан]] | established_date1 = 8 сарын 17, 1945 он | established_event2 = [[Нидерланд-Индонезийн дугуй ширээний хурал|Хүлээн зөвшөөрөгдсөн]] | established_date2 = 12 сарын 27, 1949 он | area_km2 = 1,904,569<ref>{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|title=UN Statistics|publisher=United Nations|date=2005|access-date=2007-10-31|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20071031023924/http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|archive-date=2007-10-31}}</ref> | area_rank = 14 | area_sq_mi = 735,358 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = | area_data2 = 4.85 | population_estimate = {{increaseNeutral}} 277,749,853<ref>{{cite web|url=https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|publisher=[[Ministry of Home Affairs (Indonesia)]]|title=Indonesian Population 2022|access-date=12 April 2023|archive-date=13 Аравдугаар сар 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221013070650/https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|url-status=dead}}</ref> | population_census = 270,203,917<ref name="2020census" /> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 4 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 143 | population_density_sq_mi = 371 | population_density_rank = 90 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|4.398 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF">{{cite web|title=Report for Selected Countries and Subjects|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=536,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,&sy=2020&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|publisher=International Monetary Fund|access-date=2023-04-12}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 7 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|15,855|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 98 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|1.392 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 16 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|5,016|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 112 | Gini = 37.9 | Gini_year = 2021 | Gini_change = increase <!--/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web|title=GINI index (World Bank estimate) – Indonesia|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=ID|publisher=[[World Bank]]|access-date=2021-04-15}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.705 | HDI_year = 2021 | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=2022-09-08|access-date=2022-09-08}}</ref> | HDI_rank = 114 | currency = [[Индонез рупиа]] (Rp) | currency_code = IDR | time_zone = [[Индонез дэх цаг|янз бүрийн]] | utc_offset = +7 - +9 | date_format = ӨӨ/СС/ЖЖЖЖ | drives_on = зүүн | calling_code = [[+62]] | cctld = [[.id]] }} [[Зүүн Өмнөд Ази]]йн, [[Далайн орнууд]]ын ч гэж хэлж болох байрлалд 17,508 арлын дээр оршдог<ref>[http://ec.europa.eu/europeaid/where/asia/regional-cooperation/support-regional-integration/asem/documents/10.03.10_info_on_indonesia_finale_en.pdf Information on Indonesia]. ASEM Development conference II: Towards an Asia-Europe partnership for sustainable development. 26–27 May 2010, Yogyakarta, Indonesia. ec.europa.eu</ref> [[Тусгаар тогтнол|тусгаар тогтносон]], [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] [[улс]]ыг '''Бүгд Найрамдах Индонез Улс''' ({{lang-id|Republik Indonesia}}), товчоор '''Индонез улс''', '''Индонез''' гэнэ. [[Нидерланд]] XVII зууны үеэс [[Зондын арлууд]]ад эзэмшил орон (''колони'')-оо тэлсээр байлаа. [[XX зуун]]ы эхнээс [[Индонезийн ард түмэн|нутгийн ард түмэн]] яс үндэс харгалзалгүй эвлэн нэгдэж тусгаар тогтнохын төлөө тэмцсээр олон улсын дэмжлэгийг ч хүртэж, 1949 онд нэгэн шинэ улсыг үүсгэжээ. [[Жава үндэстэн|Жава]] тэргүүтэй [[Индонез#Хүн ам|энэ олон ястан]] одоо хэр нь нэг хэлтэн, нэг үндэстэн болох ирээдүй рүүгээ дөтөлсөөр л яваа. 1950 оноос Индонез төрийн байгууламжийн хувьд [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]], төрийн хэлбэрийн хувьд ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]] болжээ. Одоо [[Индонез#Орон нутаг|орон нутаг, засаг захиргааны]] шаардлагаар дотроо 33 [[муж]] болж хуваагддаг. Ойр хавийн [[Сингапур]], [[Бруней]], [[Малайз]] гурван улсынхтай яг адил [[Малай хэлний]] нэгэн аялгууг албан ёсоор батлан сурцгааж байгаа. Түүнийгээ [[Индонез хэл]] гэж итгэж, [[латин үсэг|латин үсгээр]] бичдэг. Дурдсан улсуудаас гадна [[Зүүн Тимор]], [[Папуа-Шинэ Гвиней]], [[Австрали]], [[Палау]], [[Филиппин]], [[Энэтхэг]]тэй газар эс бөгөөс тэнгисийн усаар хиллэдэг. Индонезийн харьяаны 1.9 сая хавтгай дөрвөлжин километр газарт 2020 онд 270 сая 203 мянган хүн амьдарч байв. Дэлхийн олон улсаас хүн амын тоогоор [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|4-р олон]], газар нутгийн хэмжээгээр [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|15-р том]] улс мөн гэдэг. Нэгт км-т 123.7 ноогддог гэдэг нь харин дундаж (79-р) байрынх. VII зууны [[Шривижая]], XIII зууны [[Мажапахит]] гэх мэтээр түрүү үеийн улс-нийгэмд [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрсэн. Дараа нь XIII зуунаас араб худалдаачдын сурталд автаж XVI зуун гэхэд олонх нь [[Ислам]]ын ёс үйлдэлт хүмүүс болцгоожээ. Одоо Индонезийн хүн амын 86% нь [[Ислам|мусульман (хотон)]] гэдэг. [[Исламын улс]] гэдэгт багтахгүй ч Ислам шашинтны тооны олноор дэлхийд тэргүүлнэ. Индонезийн газрын доор [[техтоник хавтан]]гууд шүргэлцдэгээс шалтгаалаад газрын чичирхийлэл олон давтагддаг, сүрхий идэвхтэй [[галт уул]]стай. Үүгээрээ хүнд халтай ч гэсэн галт уулын бялхдас газрын хөрсийг үржил шимтэй болгодгоос хүн эртнээс бөөгнөрч сууж нутагшсан. Халуун орны дагуу эн ихтэй учир [[амьтан]], [[ургамал|ургамлаар]] баялаг. Индонезийн худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн [[ДНБ]] [2010 онд] 1.124 тэрбум [[америк доллар]]тай тэнцэж байгаагаараа дэлхийн [[Олон улсын харьцуулалт:ХАЧ-аар тэгшитгэсэн ДНБ|16-р их орлогот]] улс гэгдэж [[Их Хорь|Их Хорийн]] эгнээнд багтаж байгаа юм. Гэвч хүн ардын олонх ядуу байгаа,<ref name=economist1>{{cite journal |title=Poverty in Indonesia: Always with them |journal=[[The Economist]] |date=14 September 2006 |accessdate=26 December 2006 |url= http://www.economist.com/node/7925064?story_id=7925064}}; [http://www.economist.com/node/8001604?story_id=8001604 correction].</ref><ref name = "Asia">{{cite journal |last=Guerin |first=G |title=Don't count on a Suharto accounting |journal=Asia Times Online |location=Hong Kong |date=23 May 2006 |url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |access-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2012 |archive-date=14 Арван нэгдүгээр сар 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171114103951/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |url-status=dead }}</ref> нэг хүнд ноогдох ДНБ [2010 онд] $4,666-аар хэмжигдэж байна. 1967 онд [[АСЕАН]]-ыг байгуулалцсан. == Нэр == Тус улсын одооны «Индонез» төрлийн нэрс Европт үүссэн. Индонезийг эзэмшиж асан Нидерландынхан [[нидерландаар]]аа ''Maleische Archipel'' (Малайн олтриг), ''Nederlandsch Oost Indië'' (Нидерландын Дорнод Энэтхэг), ''Indië'' (Энэтхэг), ''de Oost'' (Дорнод) гэх мэтээр тоомжиргүйхэн нэрийдэж байжээ.<ref name = "Kroef">{{cite journal |title = The Term Indonesia: Its Origin and Usage |journal= Journal of the American Oriental Society |author = Justus M van der Kroef | volume = 71 | issue = 3 | pages = 166–71 | year = 1951 | doi =10.2307/595186 |jstor=595186}}</ref> 1850 онд Английн угсаатны зүйч [[Жорж Виндзор Эрл]] [[Англи хэл|Англи]] хэлнээ ''Indunesians'' (''Индунезианс'', «Энэтхэгийн арлынхан») гэх нэрийг анх оруулж иржээ.<ref name="JIAEA_1">{{cite journal |last=Earl |first= George SW |title=On The Leading Characteristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nations |journal= Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia (JIAEA) |year=1850 |page = 119}}</ref> Үгийн уг гарлыг мөшгөвөл ''Indus'' ([[Инд мөрөн]] дахь нутаг буюу «[[Энэтхэг]]» гэсэн үг) гэх латин, νῆσος (''несос'' - «[[арал]]») гэх грек үгсийн нийлэмж юмсанжээ.<ref name = "EcoSeas1">{{cite book | last = Tomascik | first = T | coauthors=Mah, JA, Nontji, A, Moosa, MK |title = The Ecology of the Indonesian Seas&nbsp;– Part One | publisher = Periplus Editions | year = 1996 | location = Hong Kong | isbn = 962-593-078-7}}</ref> 1900 он гарахад англи ''Indonesia'' нэрээс бусад хэлнээ хувилан тархсан бөгөөд Индонезийн тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгчид Нидерландын нэрээс татгалзаж, энэ нэрийг гол болгожээ.<ref name = "Kroef" />. Монголд 20-р зуунд [[оросоор]] ''Индонезия'' гэж байдгийг харгалзан «улс» «орон», «нутаг» гэх утгатай ''-ия'' дагаврыг салгаж [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл монголоор]] '''Индонез''' гэж бичдэг болжээ. ==Түүх== [[Жава арал|Жава]] арлаас ''[[босоо хүн]]ий'' (''homo erectus'') хэсэг яс олдсон нь Индонезийн арлуудад [[балар эртний үе]]д хүн амьдарч байсны баталгаа юмсанжээ. Хожим "[[Жава хүн]]" гэж алдаршсан түүнийг 1.5 сая, бүр 35 мянган жилийн өмнөх ч гэж янз бүрээр таасан байдаг.<ref>{{cite journal|title=Shell tool use by early members of Homo erectus in Sangiran, central Java, Indonesia: cut mark evidence |doi=10.1016/j.jas.2006.03.013|year=2007|last1=Choi|first1=Kildo|last2=Driwantoro|first2=Dubel|journal=Journal of Archaeological Science|volume=34|page=48}}</ref><ref>[http://www.terradaily.com/reports/Finding_showing_human_ancestor_older_than_previously_thought_offers_new_insights_into_evolution_999.html Finding showing human ancestor older than previously thought offers new insights into evolution]. Terradaily.com. 5 July 2011. Retrieved 29 January 2012.</ref><ref>{{Cite journal |last=Pope |title= Recent advances in far eastern paleoanthropology | journal = Annual Review of Anthropology | volume = 17 | pages = 43–77 | year =1988 |doi=10.1146/annurev.an.17.100188.000355 |first1= GG}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |pages=309–12}}; {{Cite journal |last = Pope | first = GG | title = Evidence on the age of the Asian Hominidae | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 80 | issue=16 |pages=4988–92 |year= 1983|pmid = 6410399 | doi = 10.1073/pnas.80.16.4988 | pmc =384173}} cited in {{cite book |last=Whitten |first= T | coauthors = Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali | publisher =Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |page= 309}}; {{Cite journal | last = de Vos | first = JP | coauthors = PY Sondaar | title = Dating hominid sites in Indonesia |journal=Science |volume=266 |issue=16 |pages=4988–92 |year=1994 |doi=10.1126/science.7992059}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T | coauthors =Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title= The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location= Hong Kong |page = 309}}</ref> Одоогийн Индонезийн хүн амын олонх нь [[Австронез]] угсаа, бүлэгт хамаарна. "Австронез хүмүүс [[Зүүн Өмнөд Ази]], [[Тайвань]] зэрэг газраас эхлэн нүүгээд [[нийтийн он тооллын өмнөх|М.Э.Ө]] 2000 оны үед Индонезэд ирсэн. Тэгээд нутгийн [[Меланез]] хүмүүсийг дорнош шахан нутаглуулжээ" гэх судалгаа байдаг.<ref>Taylor (2003), pp. 5–7</ref> М.Э.Ө VIII зуунд эндхийн хүмүүс [[газар тариалан]] эрхлэх, [[тутарга|тутаргын]] талбайд ажилладаг болцгоож,<ref>Taylor (2003), pp. 8–9</ref> М.Э I зуун гэхэд жижиг төр улс, гацаа тосгон хэлбэржин тогтсон байлаа. Далайн тээвэр зайлшгүй дайрах чухал байрлал нь Индонезийг үеийн үед Энэтхэг, Хятадтай холбож олон улсын, арал хоорондын худалдааг цэцэглүүлсэн.<ref>Taylor (2003), pp. 15–18</ref> Ер нь Индонезийн түүхийн гол сэдэв нь худалдаа арилжаа мөн юм.<ref>Taylor (2003), pp. 3, 9–11, 13–5, 18–20, 22–3</ref><ref>Vickers (2005), pp. 18–20, 60, 133–4</ref> [[Image:Myristica fragrans - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-097.jpg|thumb|left|150px|[[Банда арлууд]]ад ургадаг анхилам үнэрт [[задь]] мод]] [[File:Presiden Sukarno.jpg|thumb|left|150px|Индонез улсыг байгуулагч [[Сукарно]]]] [[VII зуун]]аас өөр хоорондоо, ойр хавьтайгаа далайн тээврээр харилцдаг [[Шривижая]] улс (аймгийн холбоо ч гэж хэлж болох) нийгэм Суматра, Жава арлаар тогтсон. Энэ үед [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрчээ.<ref>Taylor (2003), pp. 22–26</ref><ref>Ricklefs (1991), p. 3</ref> [[VIII зуун|VIII]]-[[X зуун]]д Жава арлын дорнод Будда шүтлэгт [[Сайлендра]], Хиндү шүтлэгт [[Матарам]] зэрэг улс нийгэм оршин байсныг үлдээсэн [[суврага]], шүтлэгийн газар зэргээс нь мэдэж болно. [[XIII зуун]]аас хоёр зуугаад жил тогтносон дорно Жавад төвтэй [[Мажапахит]] гэх Хиндү шашинт улс бараг л Индонез даяар алдаршиж үлгэрлэж байв.<ref>{{cite journal |title=The next great empire |author=Peter Lewis |journal=Futures |volume=14 |issue= 1 | year = 1982 | pages=47–61 |doi=10.1016/0016-3287(82)90071-4}}</ref> Мусульман (хотон) худалдаачид [[Суматра арал|Суматра]] арлын умард эрэгт олон жил ирж очиж байхдаа XIII зуунд [[Ислам]] шашиндаа итгүүлээд амжжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 3–14</ref> Эхлээд ноёд язгууртан, умард эргийнхэнд л таалагдсан ч аажмаар түгсээр [[XVI зуун]] гэхэд Суматра, Жава арлынхны үндсэн бишрэл, зан заншил болсон.<ref>Ricklefs (1991), pp. 12–14</ref> Европынхноос Индонезийн ард түмэнтэй анх [[задь]], [[башир цэцэг]] гэх мэт үнэт [[халуун ногоо]] авахын тулд 1512 онд ирсэн Португалийн [[Франсишку Серран]]ы ахалсан худалдаачид учирсан гэдэг.<ref>Ricklefs (1991), pp. 22–24</ref> Араас нь Нидерланд, Британийнхан ирдэг болж 1602 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг компани]] үүссэн. 1800 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг]] гэх нэртэй эзэмшил орон (''колони'') гэгдэх болжээ. [[Нидерланд]] анхандаа, дунд үедээ зөвхөн эргийн ойр хавьд эзэрхэж байлаа. [[XX зуун]]ы эхэнд л өнөөгийн Индонезийн хил хязгаар дотор ноёрхож чаджээ.<ref>Dutch troops were constantly engaged in quelling rebellions both on and off Java. The influence of local leaders such as [[Prince Diponegoro]] in central Java, [[Imam Bonjol]] in central Sumatra and [[Pattimura]] in [[Maluku Islands|Maluku]], and a bloody [[Aceh War|thirty-year war in Aceh]] weakened the Dutch and tied up the colonial military forces.({{Cite document |last=Schwartz |year=1999 |pages=3–4}}</ref> Сөргүүлээд 1908 оноос Индонезийн ард түмэн ямар оронд амьдарч байгаагаа мэдэрч, үндэсний ухамсар бүрдэж, тусгаар тогтнолын төлөө зорьцгоосон. [[Дэлхийн II дайн]]ы үед Индонезийг [[Япон]] эзлэж Нидерландынхан талийж одсон.<ref name="Ricklefs">Ricklefs (1991)</ref><ref>{{cite journal | title = Dutch Attitudes towards Colonial Empires, Indigenous Cultures, and Slaves |journal= Eighteenth-Century Studies | volume=31 |issue=3 | author = Gert Oostindie and Bert Paasman |pages=349–55 |year=1998 |url=http://muse.jhu.edu/journals/eighteenth-century_studies/v031/31.3oostindie.html |doi= 10.1353/ecs.1998.0021}}</ref> Япон дайнд бууж өгсний нөгөөдөр нь Индонезийнхан үндсэрхэг тэмцлийн удирдагч [[Сукарно]]г ерөнхийлөгч болгож, Индонез улсын тусгаар тогтнолыг тунхаглажээ.<ref>{{cite journal |title=Indonesia | author = HJ Van Mook | authorlink =Hubertus Johannes van Mook |journal=Royal Institute of International Affairs | year = 1949 |volume=25 |issue=3 |pages=274–85 |jstor=3016666}}</ref><ref name="Charles1945">{{cite journal |title=Independence the Issue |journal=Far Eastern Survey |author=Charles Bidien | volume =14 |issue=24 |pages=345–8 |date= 5 December 1945 | doi = 10.1525/as.1945.14.24.01p17062 |jstor=3023219}}</ref><ref>{{cite book | last =Taylor | first =Jean Gelman | title = Indonesia: Peoples and History | publisher =Yale University Press | year =2003 | page =325 | isbn = 0-300-10518-5 }}</ref><ref>Reid (1973), p. 30</ref> Гэвч Нидерланд эзэмшилдээ дахин оруулах гэж дайтав. Хотуудыг эзлэвч бүхэл орныг эзлэж чадахгүй байсаар 1949 онд олон улсын буруушаалт, дарамтанд аргагүй дийлдэн тусгаар тогтнолыг нь хүлээн зөвшөөрсөн.<ref name="Charles1945" /><ref>{{cite web |url= http://www.globalsecurity.org/military/world/war/indo-inde.htm |title=Indonesian War of Independence |accessdate=11 December 2006 |publisher=Global Security |work=Military}}</ref> Тэгэхдээ [[Нидерландын Шинэ Гвиней]]г өгөөгүй байсан бөгөөд 1962 оны [[Нью-Йоркийн гэрээ]], 1969 оны НҮБ-ийн тогтоолоор Индонезийн харьяанд шилжжээ.<ref>[http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB128/ Indonesia's 1969 Takeover of West Papua Not by "Free Choice"]. National Security Archive, Suite 701, Gelman Library, The George Washington University.</ref> Сукарно улсаа холбооноос нэгдмэл, ардчилалаас эзэрхэг дэглэмд тогтоон барьж, сөргөлдөгч [[Индонезийн цэрэг зэвсэг|цэргийнхэн]] болон [[Индонезийн коммунист нам]] (ИКН)-ынхныг эвлэрүүлэн намжааж байв.<ref>Ricklefs (1991), pp. 237–280</ref> 1965 онд цэргийнхэн төрийг эргүүлж, [[коммунизм]]ыг [[1965-1966 онд Индонезэд олон хүн алж хядагдсан нь|зэвсгийн хүчээр дараад]] (хагас сая хүн алагдсан уу?<ref>{{cite journal |author=John Roosa and Joseph Nevins |date=5 November 2005 |url=http://www.counterpunch.org/2005/11/05/the-mass-killings-in-indonesia/|title= 40 Years Later: The Mass Killings in Indonesia |accessdate=12 November 2006 |journal=[[CounterPunch]]}}</ref><ref>{{cite journal |title= Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965–1966 |author=Robert Cribb |journal=Asian Survey |volume=42 |issue=4 |year=2002 |pages=550–563 |doi = 10.1525/as.2002.42.4.550}}</ref>), яллан буруутгаж байхын аргагүй болгосноор ИКН сэхээгүй.<ref>Friend (2003), pp. 107–109</ref><ref>{{cite video | people =Chris Hilton (writer and director) | title =Shadowplay | medium =Television documentary | publisher =Vagabond Films and Hilton Cordell Productions |year=2001}}</ref><ref>Ricklefs (1991), pp. 280–283, 284, 287–290</ref> Цэргийн дарга нараас генерал [[Сухарто]] 1968 оны 3 сард улсын ерөнхийлөгч болж дэвшив. Сухарто улсаа [[Шинэ эмх журам (Индонез)|шинээр журамлаж]], [[АНУ]]-аар тэтгүүлж байв.<ref>US National Archives, RG 59 Records of Department of State; [https://web.archive.org/web/20040701005635/http://www.state.gov/r/pa/ho/frus/john%D0%B1%D0%B0sonlb/xxvi/4445.htm cable no. 868], ref: Embtel 852, 5 October 1965.</ref><ref>Vickers (2005), p. 163</ref><ref>David Slater, ''Geopolitics and the Post-Colonial: Rethinking North-South Relations,'' London: Blackwell, p. 70</ref> Сухартогийн гучин жилд улсын эдийн засаг тэнхэрсэн, үүнд [[гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт]] ч сайнаар нөлөөлж байв.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> Гэхдээ түүний дарангуйлал [[авлига|авлигыг]] тэнхрүүлж, улс төрийн сөрөг бодол санааг боомилж байжээ.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> [[1997 оны Азийн санхүүгийн хямрал]]аар Индонез их хохирсон.<ref>{{cite book | last =Delhaise | first = Philippe F | title =Asia in Crisis: The Implosion of the Banking and Finance Systems | publisher =Willey | year =1998 | page =123 | isbn = 0-471-83450-5}}</ref> 1998 онд газар газарт эсэргүүцлийн жагсаал, үймээн самуун дэгдэж Сухарто аргагүй огцров.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/events/indonesia/latest_news/97848.stm |title=President Suharto resigns |publisher=BBC |date=21 May 1998 |accessdate=12 November 2006}}</ref> Индонезэд эзлэгдээд 25 жил болсны эцэст 1999 онд [[НҮБ]]-ийн дэмжлэгтэйгээр [[Зүүн Тимор]] тусгаар тогтнолын харгуйд шуударсан.<ref>{{cite web |last=Burr |first=W. |coauthors=Evans, M.L. |title=Ford and Kissinger Gave Green Light to Indonesia's Invasion of East Timor, 1975: New Documents Detail Conversations with Suharto |work=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 62 |publisher=[[National Security Archive]], [[The George Washington University]], Washington, DC |date=6 December 2001 |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB62/ |accessdate=17 September 2006 }}; {{cite web |title=International Religious Freedom Report |work=Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |location=US |publisher=Department of State |date=17 October 2002 |url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716060553/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archivedate=16 Долдугаар сар 2011 |accessdate=29 September 2006 |url-status=live }}</ref> Индонез Сухартогоос хойш орон нутгийн эрхийг нэмэгдүүлж, 2004 онд ерөнхийлөгчөө шууд сонгосон гэх маягаар төр засгаа ардчилсаар байна. Улс төр, эдийн засаг тогтворжиж, нийгэм тайвширч, алан хядлага, авлигын тоо цөөрч байгаа. Гэхдээ 2005 онд [[Аче]]гийн салан тусгаарлах үзэлтнүүд засгийн цэрэгтэй мөргөлдөөд үзсэн.<ref>{{cite news |title=Aceh rebels sign peace agreement |publisher=BBC |date = 15 August 2005 |accessdate=12 December 2006 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4151980.stm}}</ref> {{clear}} == Төр засаг== [[File:Indonesia DPR session.jpg|thumb|right|Жакартад Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл хуралдаж байгаа нь]] Индонез бол ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]], төв засгийн газартаа эрх мэдэл базагддаг [[нэгдмэл улс|нэгдмэл төрийн байгууламжтай]] улс юм. Гучаад жил эрх барьсан [[Сухарто]] 1998 онд огцорсны дараа төр засаг нэлээд шинэчлэгдсэн. 1998-2001 оны хооронд үндсэн хуулиа дөрвөн удаа хэсэгчлэн зассан.<ref>In 1998, 1999, 2000 and 2001</ref> Төр улсын тэргүүн, зэвсэгт хүчний ерөнхийлөгч командлагч бөгөөд дотоод гадаад хэрэг, бодлогыг зангидагч нь улсын ерөнхийлөгч. Сайд нарын зөвлөлийг ерөнхийлөгч томилно. 2004 онд анх удаа ард түмэн улсынхаа хоёр ерөнхийлөгчийг анх сонгожээ.<ref>{{cite press release |publisher=[[Carter Center|The Carter Center]] |year=2004 |title=The Carter Center 2004 Indonesia Election Report |url=http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf |format=PDF |accessdate=13 December 2006 |archivedate=14 Зургадугаар сар 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614025148/http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf }}</ref> Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацаа 5 жил, дараалан ахин нэг удаа сонгогдох боломжтой.<ref>(2002), ''The fourth Amendment of 1945 Indonesia Constitution'', Chapter III&nbsp;– The Executive Power, Art. 7.</ref> Индонез улсын хурлыг [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ, ''People's Consultative Assembly'') гэнэ. АЗХ нь үндсэн хуулийн өөрчлөлтийг батлах, шинэ ерөнхийлөгчийг батлах, улсын бодлогийг өргөнөөр тодорхойлох мэтийн үүрэгтэй. Мөн ерөнхийлөгчийг буруутгах эрхтэй.<ref>{{id icon}} {{cite book |title=Ketetapan MPR-RI Nomor II/MPR/2000 tentang Perubahan Kedua Peraturan Tata Tertib Majelis Permusyawaratan Rakyat Republik Indonesia |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |authorlink=People's Consultative Assembly |url=http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721122810/http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archivedate=21 Долдугаар сар 2011 |format=PDF |accessdate=7 November 2006 |url-status=live }}</ref> Дотроо 560 суудалт [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ, ''People's Representative Council''), 132 суудалт [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ, ''Regional Representative Council'')<ref name="USSTATE">{{cite web |title=Background Note: Indonesia |work=U.S. Library of Congress |publisher=U.S. Department of State|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2748.htm |accessdate=26 November 2009}}</ref> гэсэн хоёр танхимтай. Хууль цааз батлах, бүх шатны засгийн газрыг (хэрэгжүүлэх байгууллага) хянах үүрэг АТЗ-д оногдоно. Сонгогчид намд саналаа өгч, намууд цуглуулсан саналын хувиараа АТЗ-д суудал эзлэдэг.<ref name="Harijanti2006">{{cite journal |title=Indonesia: General elections test the amended Constitution and the new Constitutional Court |journal=International Journal of Constitutional Law |author=Susi Dwi Harijanti and Tim Lindsey |volume=4 |issue=1 |year=2006 |pages=138–150 |doi=10.1093/icon/moi055}}</ref> 1998 оны шинэтгэлээс хойш АТЗ-ийн эрх үүрэг мэдэгдэхүйц нэмэгдсэн.<ref>Reforms include total control of [[Statute|statutes]] production without executive branch interventions; all members are now elected ([[Reserved political positions|reserved seats]] for military representatives have now been removed); and the introduction of fundamental rights exclusive to the DPR. (see Harijanti and Lindsey 2006)</ref> ОНТЗ болохоор сүүлд орон нутгийн хөгжлийг зөв залахад чиглэн байгуулагджээ.<ref>Based on the 2001 constitution amendment, the DPD comprises four popularly elected [[non-partisan]] members from each of the thirty-three provinces for national political representation. {{cite book |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |url=http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |title=Third Amendment to the 1945 Constitution of The Republic of Indonesia |format=PDF |url-status=dead |authorlink=People's Consultative Assembly |accessdate=13 December 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061201025250/http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |archivedate=1 Арван хоёрдугаар сар 2006 |deadurl=yes}}</ref> == Орон нутаг == {{Индонезийн газрын зураг}} Индонез улсын газар нутаг олон түвшинд шатлан захирагддаг. Дээд гурван түвшнийг нь л анхаарахад хангалттай. * I зэрэгт [[муж]] (индонезээр ''provinsi'') гэх зүйлийн нэгж байна. Одоогийн байдлаар Индонез 33 мужтай. * II зэрэг буюу мужийн доорх нутаг нэг бол [[хот]] (''kota'' - ''кота'') эсвэл тойрог (''kabupaten'' - ''капубатен'') байна. * III зэргийн нэгжийг нь индонезээр ''kecamatan'' гэнэ. Монгол хэлтэнд энэ нэгж тийм ч сонин биш байх болохоор ''кечаматан''<br>гэж галиглахад буруудахгүй биз дээ. Эсвэл хошууны доорх нэгж юм чинь [[сум]] гэвэл зохино. ===33 муж=== Онцгой эрхтэй таван мужийг <nowiki>*</nowiki>-оор тэмдэглэв. {{Col-begin}} {{Col-break}} '''[[Суматра]] арлын 10 муж''' * [[Аче]]^*&nbsp; (''Aceh'') * [[Умард Суматра]] (''Sumatera Utara'') * [[Өрнөд Суматра]] (''Sumatera Barat'') * [[Риау]] ''(Riau)'' * [[Риау арлуудын муж|Риау арлуудын]] (''Kepulauan Riau'') * [[Жамби]] (''Jambi'') * [[Өмнөд Суматра]] (''Sumatera Selatan'') * [[Банка-Белитун]] (''Kepulauan Bangka Belitung'') * [[Бенкулу]] (''Bengkulu'') * [[Лампунгг]] (''Lampung'') '''[[Жава]] арлын 6 муж''' * [[Жакарта]]^* (''Jakarta'') * [[Бантен]] (''Banten'') * [[Өрнөд Жава]] (''Jawa Barat'') * [[Төв Жава]] (''Jawa Tengah'') * [[Иогякарта|Иогякарта]]^* (''Yogyakarta'') * [[Дорнод Жава]] (''Jawa Timur'') '''[[Бага Зондын арлууд|Бага Зондын]] арлуудын 3 муж''' * [[Бали]] (''Bali'') * [[Өрнөд Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Barat'') * [[Дорнод Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Timur'') {{Col-break}} '''[[Калимантан]] арлын 4 муж''' * [[Өрнөд Калимантан]] (''Kalimantan Barat'') * [[Төв Калимантан]] (''Kalimantan Tengah'') * [[Өмнөд Калимантан]] (''Kalimantan Selatan'') * [[Дорнод Калимантан]] (''Kalimantan Timur'') '''[[Сулавеси]] арлын 6 муж''' * [[Умард Сулавеси]] (Sulawesi Utara) * [[Горонтало]] (''Gorontalo'') * [[Төв Сулавеси]] (''Sulawesi Tengah'') * [[Өрнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Barat'') * [[Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Selatan'') * [[Дорнод-Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Tenggara'') '''[[Малуку арлууд|Малуку]] арлуудын 2 муж''' * [[Малуку]] (''Maluku'') * [[Умард Малуку]] (''Maluku Utara'') '''[[Шинэ Гвиней]] арлын 2 муж''' * [[Өрнөд Папуа]]^* (''Papua Barat'') * [[Папуа]]^* (''Papua'') {{Col-end}} ==Газар орон== [[File:Indonesia 2002 CIA map.png|thumb|right|Индонезийн газрын зураг]] [[Өмнөд өргөрөг|Ө.ө. 11°]] – [[хойд өргөрөг|х.ө. 6°]], [[зүүн уртраг|з.у. 95° – 141°]] хооронд Индонез орон бүхлээрээ багтдаг. Экваторын хоёр талд бүгд 17,508 аралтайгаас 6 мянга нь л хүнтэй.<ref>{{cite press release |publisher=[[International Monetary Fund]] |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2006/01/data/dbcoutm.cfm?SD=2005&ED=2005&R1=1&R2=1&CS=3&SS=2&OS=C&DD=0&OUT=1&C=536&S=PPPWGT-PPPPC&RequestTimeout=120&CMP=0&x=45&y=5 |title=World Economic Outlook Database |accessdate=5 October 2006 |date=April 2006 }}; {{cite web | first =Hendriawan | title =Indonesia Regions | publisher =Indonesia Business Directory | url =http://www.indonext.com/Regions/ | accessdate =24 April 2007 | archive-date =28 Арван хоёрдугаар сар 2005 | archive-url =https://web.archive.org/web/20051228011848/http://www.indonext.com/Regions/ | url-status =dead }}</ref> Эднээс [[Жава]], [[Суматра]], [[Калимантан]] (Малайз, Бруней улстай хуваадаг), [[Шинэ Гвиней]] (Папуа-Шинэ Гвиней улстай хуваадаг), [[Сулавеси]] гэсэн таван томыг онцлох хэрэгтэй. Индонез улс Калимантан арал дээр Малайзтай, Шинэ Гвиней арал дээр Папуа-Шинэ Гвинейтэй, [[Тимор]] арал дээр [[Зүүн Тимор]]той хил залгадаг бол [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Филиппин]], [[Палау]], [[Австрали]]тай далай тэнгисийн усаараа хаяалдаг. Хамгийн олон хүнтэй хот нь нийслэл [[Жакарта]]. Залгуулаад бичвэл [[Сурабая]], [[Бандун]], [[Медан]], [[Семаран]] гээд томоохон хотууд байдаг.<ref name="Witton2003">{{cite book | last =Witton | first =Patrick | title =Indonesia | publisher =Lonely Planet | year =2003 | location =Melbourne | pages =139, 181, 251, 435 | isbn=1-74059-154-2 }}</ref> 1,919,440 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай Индонезэд нэг км-т 134 хүн ноогддог. Харьцуулвал дэлхийн 16-р том газар нутагтай орон, 79-р нягт шигүү суурьшилт улс нь Индонез юмсанжээ.<ref name="ciarank">{{cite web |last=Central Intelligence Agency |title=Rank Order Area |work=The World Factbook |publisher=US [[CIA]], Washington, DC |date=17 October 2006 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |accessdate=3 November 2006 |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Population density&nbsp;– Persons per&nbsp;km² 2006 |work=CIA world factbook |publisher=Photius Coutsoukis |year=2006 |url=http://www.photius.com/rankings/geography/population_density_2006_1.html |accessdate=4 October 2006}}</ref> Тэр дотроо дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь болох Жавад нэг км-т 940 хүн ноогдоно.<ref name="JOSHUA">{{cite web | last = Calder | first = Joshua | title = Most Populous Islands | publisher = World Island Information | date = 3 May 2006 | url = http://www.worldislandinfo.com/POPULATV2.htm | accessdate =26 September 2006 }}</ref> Хамгийн өргөгдсөн газар нь Папуа мужийн нутагт байгаа [[Пунчак Жая]] уулын оргил (д.т.д. 4884 м), хамгийн том нуур нь Суматра арлын 1,145 км² талбайт [[Тоба нуур]] юм. [[Махакам]], [[Барито]] гэх мэт Калимантан арлын гол мөрд хамгийн уртад тооцогдоно.<ref>{{cite encyclopedia |title=Republic of Indonesia |work=Encarta |publisher=Microsoft |year=2006 |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |archiveurl=http://www.webcitation.org/5kwrIjXxw |archivedate=31 October 2009 |deadurl=yes }} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |wayback=20091028130659 |text=Republic of Indonesia |archiv-bot=2026-05-12 06:56:09 InternetArchiveBot }}</ref> [[File:Mahameru-volcano.jpeg|thumb|left|Индонезийн галт уулс]] [[Номхон далайн хавтан|Номхон далайн]], [[Евразийн хавтан|Евразийн]], [[Австралийн хавтан|Австралийн]] гурван техтоник хавтны уулзвар зааг дээр Индонез байрладаг. Тиймээс ч 19-р зуунд сүйд хийж асан [[Кракатоа]], [[Тамбора]] хоёрыг оруулаад цөөндөө л гэхэд 150 гаруй [[галт уул]] үе үе идэвхждэг.<ref>{{cite web|url=http://www.volcano.si.edu/world/region.cfm?rnum=06&rpage=list| title=Volcanoes of Indonesia| publisher=[[Smithsonian Institution]]| accessdate=25 March 2007| work=Global Volcanism Program}}</ref> Саяхан л гэхэд 2004 оны цуут цунами 167,736 хүнийг нь урсгаж<ref>{{cite web | title =The Human Toll | work =UN Office of the Special Envoy for Tsunami Recovery | publisher =United Nations | url =http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archiveurl =https://web.archive.org/web/20070519133441/http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archivedate =19 Тавдугаар сар 2007 | accessdate =25 March 2007 | url-status =live }}</ref>, 2006 оны Иогякартын газар хөдлөлт 5,782 хүнийг үхүүлсэн гайтай. Гэлээ ч галт уулын бялхдас газрыг үржил шимтэй болгодог учир Жава, Балид хүн хамгаас олноор суурьшжээ.<ref>{{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, R. E., Suraya A. A. |title=The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions Ltd |year=1996 |location=Hong Kong |pages=95–97}}</ref> Экваторын дагуу байршдаг тул [[борооны улирал|борооны]], [[хуурай улирал|хуурай]] хоёр улиралтай, [[халуун орны уур амьсгал]]тай. Эрэг хавийн нам газраар жилд 1,780–3,175 мм, уулархаг нутгаар 6,100 мм хүртэл хур буудаг. Суматрын өрнөд эрэг, өрнө Жава, Калимантан, Сулавеси, Папуагийн уулархаг нутгаар хур бороосог. Маш чийглэг, дунджаар 80%. Жилийн турш агаарын температур тогтмол, Жакарта орчмоор өдөрт дунджаар 26–30 °C халуун.<ref>{{cite web |title =About Jakarta And Depok |work =University of Indonesia |publisher =University of Indonesia |url =http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |accessdate =24 April 2007 |archiveurl =https://web.archive.org/web/20060504191815/http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |archivedate =4 Тавдугаар сар 2006 |url-status =live }}</ref> {{clear}} ==Хүн ам== :''Мөн үзэх: [[Индонезийн ард түмэн]]'' [[File:Ubud-Kids.jpg|thumb|Олон ястны улсын [[Бали ястан|Бали]] яст жаалууд]] 2010 оны байдлаар Индонез улсын хүн амын тоо 237.6 саяд хүрч,<ref name="bps2010">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/65tahun/SP2010_agregat_data_perProvinsi.pdf |title=Central Bureau of Statistics: ''Census 2010'' |publisher=Badan Pusat Statistik |accessdate=17 January 2011}} {{id}}</ref> жилд 1.9%-иар өсч байна.<ref>{{cite web|url=http://waspada.co.id/index.php?option=com_content&view=article&id=182106:fifty-years-needed-to-bring-population-growth-to-zero&catid=30:english-news&Itemid=101 |title=Fifty years needed to bring population growth to zero |publisher=Waspada.co.id |date=19 March 2011 |accessdate=10 April 2011}}</ref> Хүн амын 58% нь дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь гэх<ref name="JOSHUA" /> Жава аралд оршин суудаг.<ref name="bps2010"/> [[Гэр бүл төлөвлөлт|Гэр бүл төлөвлөх]] хөтөлбөр 1960 оноос эхлэн хэрэгжсээр байгаа ч гэсэн 2020 онд 265 сая, 2050 онд 306 сая хүнтэй болох төлөв харагддаг.<ref>[http://esa.un.org/unpd/wpp/Excel-Data/DB04_Population_ByAgeSex_Annual/WPP2010_DB4_F1B_POPULATION_BY_AGE_BOTH_SEXES_ANNUAL_2011-2100.XLS World Population Prospects (2010). Annual Population 2011–2100]. (XLS table). United Nations</ref> Индонезэд [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгуугаар]] ярилцдаг [[Индонезийн ард түмэн|300 гаран яс үндэс]]ний хүмүүс аж төрөн суудаг.<ref>{{cite web |publisher=Expat Web Site Association |title=An Overview of Indonesia |work=Living in Indonesia, A Site for Expatriates |url=http://www.expat.or.id/info/overview.html |accessdate=5 October 2006}}</ref><ref>{{cite web |last=Merdekawaty |first=E. |title="Bahasa Indonesia" and languages of Indonesia |work=UNIBZ&nbsp;– Introduction to Linguistics |publisher=Free University of Bozen |date=6 July 2006 |url=http://www.languagestudies.unibz.it/Bahasa%20Indonesia_Merdekawaty.pdf |format=PDF|accessdate=17 July 2006}}</ref> Тэгэхдээ ихэнх нь бүр дээр үед Тайвань, Зүүн Өмнөд Азиас нүүсэн байх гэж таахуйц [[Австронез]] язгуурын хэлтэй байдаг. Дорно Индонезээр үүнээс ялгагдах [[Меланез]] язгуурын ард түмэн бас байдаг.<ref name="Witton2003" /><ref>Taylor (2003), pp. 5–7, {{cite book | last = Dawson| first = B.| coauthors = Gillow, J.| title = The Traditional Architecture of Indonesia | publisher = Thames and Hudson Ltd | year = 1994 | location = London | page = 7 | isbn = 0-500-34132-X }}</ref> Нэр бүхий ард түмнээс [[Жава үндэстэн]] хүн амын 42% эзлэдэг.<ref>{{cite book |last=Kingsbury |first=Damien |title=Autonomy and Disintegration in Indonesia |publisher=Routledge |page=131 |isbn=0-415-29737-0 |year=2003}}</ref> Жавагийн араас [[Сунда үндэстэн|Сунда]], [[Малай үндэстэн|Малай]], [[Мадура ястан|Мадура]] гэх мэт үндэстэн ч юм шиг, ястан ч юм шиг саяаас олон хүнт арваад ард түмэн байдаг. Мөн 8 сая [[Хятад үндэстэн|Хятад]], 5 сая [[Араб үндэстэн|Араб]] гэх мэтээр хаа хол хальж очсон үндэстэд ч байна. Шинээр нэгдэж томорсон улс, хэдэн зуун цөөн тоот ястны орон болохоор ч тэр үү иймэрхүү нутгийн ялгааг давж хараад "Индонез" [үндэстэн] гэж өөриймсөх сэтгэлгээ ард түмнийх нь дунд хэдийнээ дэлгэрчээ.<ref name="RICKLEFS_256">Ricklefs (1991), p. 256</ref> Ийм эв найртай нийгэм бүрдсэн ч гэсэн зарим газар соёл, шашин, ястнаараа мөргөлдөх явдал гарч л байдаг.<ref>Domestic migration (including the official [[Transmigrasi]] program) are a cause of violence including the massacre of hundreds of Madurese by a local [[Dayak people|Dayak]] community in West Kalimantan, and conflicts in Maluku, [[Sulawesi Tengah|Central Sulawesi]], and parts of Papua and West Papua {{Cite journal |author=T.N. Pudjiastuti |year=2002 |title=Migration & Conflict in Indonesia |url=http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |url-status=dead |format=PDF |publisher=International Union for the Scientific Study of Population (IUSSP), Paris |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209225410/http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2012 |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |title=Kalimantan The Conflict |work=Program on Humanitarian Policy and Conflict Research |url=http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091212135147/http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archivedate=12 Арван хоёрдугаар сар 2009 |accessdate=7 January 2007 |publisher=Conflict Prevention Initiative, Harvard University |url-status=live }}</ref><ref>{{cite conference |author=J.W. Ajawaila; M.J. Papilaya; Tonny D. Pariela; F. Nahusona; G. Leasa; T. Soumokil; James Lalaun and W. R. Sihasale |title=Proposal Pemecahan Masalah Kerusuhan di Ambon |publisher=Fica-Net |year=1999 |location=Ambon, Indonesia |url=http://www.fica.org/h/ambon/idRusuh1.html |accessdate=29 September 2006 |booktitle=Report on Church and Human Rights Persecution in Indonesia }}; Kyoto University: Sulawesi Kaken Team & Center for Southeast Asian Studies {{PDFlink|[http://sulawesi.cseas.kyoto-u.ac.jp/lib/pdf/MRidwanAlimuddin.pdf Bugis Sailors]|124&nbsp;KB}}</ref> Эндхийн Хятадууд сэргэлэн гарууд байж баялгийг нэлээд хуримтлуулсан, олон пүүс компанийг эзэмшдэгт<ref>Schwarz (1994), pp. 53, 80–81</ref><ref>Friend (2003), pp. 85–87, 164–165, 233–237</ref> зөвхөн Индонезэд л байдаг ард түмэн сэжиглэн дургүйцэж зодолдож нүдэлцээд авсан нь цөөнгүй.<ref>{{cite web |author=M. F. Swasono |title=Indigenous Cultures in the Development of Indonesia |work=Integration of endogenous cultural dimension into development |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts, New Delhi |year=1997 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |first=S. Long |date=9 April 1998 |title=The Overseas Chinese |url=http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111008055514/http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |archive-date=8 Аравдугаар сар 2011 |accessdate=10 April 2011 |publisher=Prospect Magazine}} The [[May 1998 riots of Indonesia#Jakarta (12–14 May)|riots in Jakarta in 1998]]—much of which were aimed at the Chinese—were, in part, expressions of this resentment. {{cite web |author=M. Ocorandi |date=28 May 1998 |title=An Analysis of the Implication of Suharto's resignation for Chinese Indonesians |url=http://www.hartford-hwp.com/archives/54b/083.html |accessdate=26 September 2006 |publisher=Worldwide HuaRen Peace Mission}}</ref><ref>{{cite web |author=F.H. Winarta |title=Bhinneka Tunggal Ika Belum Menjadi Kenyataan Menjelang HUT Kemerdekaan RI Ke-59 |publisher=Komisi Hukum Nasional Republik Indonesia (National Law Commission, Republic of Indonesia), Jakarta |month=August | year=2004 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |language=Indonesian}}</ref> [[Жохорын султант улс]]ын үеэс Индонезийн арлуудын ард түмний хоорондоо ойлголцох хэл болсоор ирсэн [[Малай хэл]]ний [[чухал аялгуу|чухал нэгэн аялгуу]] байдаг. Энэ аялгуунд суурилсан Малай хэлийг [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Бруней]], Индонез дөрвөн улсад [[албан ёсны хэл]] болгожээ. Тэгэхдээ нэр нь өөр. Индонезэд үүнийг [[Индонез хэл]] (''Bahasa Indonesia'') гэж заадаг. Ер нь Индонезийнхэн бүгд л энэ хэлээр ярилцдаг, Индонезэд энэ хэл ажил хэрэг, улс төр, хэвлэл мэдээлэл, боловсрол гээд бүх салбарт өөр ямар ч хэлнээс илүү сонсдоно. Гэхдээ л нөгөө ястан үндэстнээрээ ард түмний хэл ялгаатай. Хүмүүс [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгууныхаа]] нэгийг өөрийн [[төрөлх хэл]] гэж боддог. Үүнээс мэдээж [[Жава хэл]]ийг хамгийн олуулаа тээж яваа.<ref name="CIA"/> Папуад харьцангуй цөөн буюу 2.7 сая хүн байдаг мөртлөө бүр [зарим нь Папуа төрлийн, зарим нь Австронез төрлийн] 242 янзаар хэлж ярьцгаадаг.<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IDP |title=Ethnologue report for Indonesia (Papua) |publisher=Ethnologue.com |accessdate=28 April 2010}}</ref> Индонезийн үндсэн хуулинд шашин шүтэх нь хүний дур зоргынх<ref>{{cite web |title=The 1945 Constitution of the Republic of Indonesia |work=US-ASEAN |url=http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |accessdate=2 October 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060109203358/http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |archivedate=9 Нэгдүгээр сар 2006 |url-status=live }}</ref> гэсэн мөртлөө өөр баримтаар [[Ислам]], [[Протестант]], [[Католик]], [[Хиндү]], [[Буддын шашин]], [[Күнзийн суртал]] зургааг албан ёсны гэж онцлон батласан байх юм.<ref name="Yang">{{cite journal |last=Yang |first=Heriyanto |title=The History and Legal Position of Confucianism in Post Independence Indonesia |journal=Religion |volume=10 |issue=1 |page=8 |month=August | year=2005 |url=http://archiv.ub.uni-marburg.de/mjr/pdf/2005/yang2005.pdf |format=PDF|accessdate=2 October 2006}}</ref> 2000 оны тооллогийг үндэслэхэд Индонезийн ард түмний 86.1% нь Ислам шашны Сунни дэгтэй. Ингэхэд Индонез улс Исламын улс биш боловч хамгийн олон Ислам шүтлэгтэн (хотон хүн)-тэй улс юм байна гэж ойлгогдоно.<ref name="CIA">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |title=Indonesia |publisher=CIA |accessdate=10 April 2011 |archive-date=10 Арван хоёрдугаар сар 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081210041527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |url-status=dead }}</ref> Хиндү шашинтны олонх нь [[Бали ястан|бали]], Буддын шашинтны олонх нь [[Хятад үндэстэн|хятад]].<ref>{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Buddhism |publisher=U.S. Library of Congress |url= http://countrystudies.us/indonesia/40.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Хэдий цөөн шүтэн бишрэгчтэй ч Хиндү, Будда хоёр шашин Индонезийн соёлд их л нэвчжээ. Ислам нь худалдаачдын чармайлтаар 13-р зуунд умар Суматрад нэвтрээд 16-р зуун гэхэд Индонез орны зонхилох шашин болсон.<ref name="csi">{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Islam |publisher=U.S. Library of Congress|url=http://countrystudies.us/indonesia/37.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Харин Католик шашныг Португалийн авралын зар тараагчид, колончлогчид эхлүүлсэн<ref>Ricklefs (1991), pp. 25, 26, 28</ref><ref>{{cite web | title =1500 to 1670: Great Kings and Trade Empires | publisher = Sejarah Indonesia | url =http://www.gimonca.com/sejarah/sejarah02.shtml | accessdate =25 April 2007 }}</ref> бол Протестант нь Нидерландын эзэмшилд байх үед Калвинч, Лютеранч номлогчдын тарьсан үр юмсанжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 28, 62</ref><ref>Vickers (2005), p. 22</ref><ref>{{cite book | last = Goh | first = Robbie B.H. | title = Christianity in Southeast Asia | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | page = 80 | isbn = 981-230-297-2 | year = 2005 }}</ref> == Зургийн цомог == <center><gallery caption="Индонез" widths="180px" heights="120px" perrow="5/'"> File:Museum Nasional Indonesia.jpg|National Museum of Indonesia in [[Central Jakarta]] File:Jakarta Skyline Part 2.jpg|[[Wisma 46]], Indonesia's tallest office building, located in the middle of Jakarta skyscraper. File:Central Jakarta.JPG|Jalan Thamrin, the main avenue in Central Jakarta File:Gambir Station Platform.jpg|A train at [[Gambir]] station in [[Central Jakarta]] File:BungKarno-indonoob.JPG|The [[Bung Karno Stadium]] is capable of hosting 100,000 spectators File:Indonesia 2002 CIA map.png|Map of Indonesia File:Indonesia provinces english.png|Provinces of Indonesia File:Jalan malioboro - Jogjakarta.JPG|Malioboro, the most famous street in Yogyakarta city Image:transjogja.jpg|Trans Jogja Bus. A bus rapid transit system in Yogyakarta city File:SOTO FOOD.jpg|A selection of [[Indonesian cuisine|Indonesian food]], including ''Soto Ayam'' (chicken soup), ''sate kerang'' ([[satay|shellfish kebabs]]), ''telor pindang'' (preserved eggs), ''perkedel'' (fritter), and ''es teh manis'' (sweet iced tea) File:Indonesian Army infantryman participating in the GPOI.jpg|An Indonesian Army infantryman participating in the U.N.'s Global Peacekeeping Operation Initiative Image:Panser side left.JPG|Pindad Panser "Anoa" shown during Indo Defense and Aerospace Expo 2008 |Indonesian Naval vessels Image:AURI B-25.jpg|B-25 Mitchell bombers of the AURI in the 1950s Image:Jmnei.jpg|A [[Javanese people|Javanese]] engineer closes one of the gun bay doors on a Dutch [[Brewster Buffalo|Buffalo]], January 1942. |[[Mazda6]] used by the Jakarta Metro Highway Patrol (''Ditlantas Polda Metro Jaya'') as a patrol car |[[Mitsubishi Lancer]] used by Vital Object Protection of Indonesian National Police File:ID_diesel_loco_CC_201-05_060327_4217_kta.jpg|GE U20C in [[Indonesia]], #CC201-05 File:Diesel locomotive CC 203 22 at Gambir Station.jpg|GE U20C "Full-Width Cabin" in Indonesia, #CC203-22 [...] </gallery></center> ==Зүүлтийн тайлбар== {{лавлах холбоос|3}} == Цахим холбоос == * {{commons|Indonesia|Индонез}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Австрали ба далайн орнууд}} {{OIC}} [[Ангилал:Индонез| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Австрали ба Далайн орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] be6nixouyda2oi6pmf8guvmhflrx13f 0 9210 856075 856041 2026-05-11T14:31:49Z ~2026-28145-49 104469 https://news.zindaa.mn/2onz 856075 wikitext text/x-wiki Энэ хуудсанд '''[[Монгол Улс]]ын [[Дээд боловсролын газар|их, дээд сургуулиудын]]''' нэрийг жагсаав. == Төрийн өмчийн сургууль == === Нийслэлд === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |+ !Нэр || Харьяалах нь || Холбоос | |- ||[[Монгол Улсын Их Сургууль]]|| ||[http://www.num.edu.mn] |1 |- ||[[Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургууль]]|| || [https://web.archive.org/web/20131103171434/http://www.msua.edu.mn/] |7 |- ||Монгол Улсын [[Боловсролын Их Сургууль]]|| || [https://web.archive.org/web/20121005103640/http://www.msue.edu.mn/] |6 |- ||[[Батлан Хамгаалахын Их Сургууль]]|| ||[https://web.archive.org/web/20190830075505/http://www.mndu.gov.mn/] |5 |- ||[[Шинжлэх Ухаан Технологийн Их Сургууль]]|| || [http://www.must.edu.mn/] |3 |- ||[[Анагаахын Шинжлэх Ухааны Үндэсний Их Сургууль]]|| || [https://web.archive.org/web/20100414161649/http://www.hsum.edu.mn/] |4 |- ||[[Худалдаа Үйлдвэрлэлийн Их Сургууль]]|| || |8 |- |Соёл Урлагийн Их Сургууль | |mnuac.edu.mn | |- |Кино Урлагийн Дээд сургууль | | | |- |Дотоод хэргийн их сургууль | | | |- || [[Соёл Урлагийн Их Сургууль|Монгол Улсын Соёл Урлагийн Их Сургууль]]|| || [https://mnuac.edu.mn/] |2 |- |Төмөр Замын Дээд Сургууль | |rum.edu.mn | |- |Санхүү эдийн засгийн их сургууль | |ufe.edu.mn | |- |Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургууль | |muls.edu.mn | |- |Монгол Германы Хамтарсан Ашигт Малтмал Технологийн Их Сургууль | |[https://www.gmit.edu.mn/ <nowiki>[53]</nowiki>] | |} === Аймагт === {| class="wikitable sortable" !Нэр || Харьяалах нь || Байршил || Холбоос |- ||[[Ховд Их Сургууль]]||[МУИС]||[[Ховд]] || [http://www.khu.edu.mn/] |- ||[[Дорнод Дээд Сургууль]]||[МУИС]||[[Дорнод]] || [http://www.dornod.edu.mn/] |- ||[[Техникийн Коллеж (Дархан-Уул)|Техникийн Коллеж]]|| ||[[Дархан-Уул]] || |- ||[[Анагаах Ухааны Коллеж (Говь-Алтай)|Анагаах Ухааны Коллеж]]||[[ЭМШУИС]]||[[Говь-Алтай]] || |- ||[[Анагаах Ухааны Коллеж (Дархан-Уул)|Анагаах Ухааны Коллеж]]||[[ЭМШУИС]]||[[Дархан-Уул]] || |- ||[[Анагаах Ухааны Коллеж (Дорноговь)|Анагаах Ухааны Коллеж]]||[[ЭМШУИС]]||[[Дорноговь]] || |- ||[[Багшийн Коллеж (Архангай)|Багшийн Коллеж]]||[[МУБИС]]||[[Архангай]] || |- ||[[Багшийн Коллеж (Баян-Өлгий)|Багшийн Коллеж]]||[[МУБИС]]||[[Баян-Өлгий]] || |- ||[[МУИС-ийн Орхон аймаг дахь салбар сургууль]]||[[Монгол Улсын Их Сургууль|МУИС]]||[[Орхон]] || |- ||[[МУИС-ийн Завхан сургууль]]||[[Монгол Улсын Их Сургууль|МУИС]]||[[Завхан]] || |- ||[[ХААИС-ийн Орхон аймаг дахь салбар сургууль]]||[[ХААИС]]||[[Орхон]] || |- ||[[Технологийн Сургууль (Орхон)|Технологийн Сургууль]]||[[ШУТИС]]||[[Орхон]] || |- ||[[Технологийн Сургууль (Өвөрхангай)|Технологийн Сургууль]]||[[ШУТИС]]||[[Өвөрхангай]] || |- ||[[Технологийн Сургууль (Сүхбаатар)|Технологийн Сургууль]]||[[ШУТИС]]||[[Сүхбаатар]] || |- ||[[ХААИС-ийн Ургамал Газар Тариалангийн Сургалт Эрдэм Шинжилгээний Хүрээлэн]]||[[ХААИС]]||[[Дархан-Уул]] || |- ||[[Улаангом Коллеж (Увс)|Улаангом Коллеж]]|| ||[[Увс]] || |- ||[[Хөгжим Бүжгийн Коллеж (Завхан)|Хөгжим Бүжгийн Коллеж]]||[[СУИС]]||[[Завхан]] || |- |} == Хувийн өмчийн сургууль == === Нийслэлд === {| class="wikitable sortable" |- !Нэр || Холбоос |- ||Мандах Их Сургууль || [https://mandakh.edu.mn/] |- ||Орхон Их Сургууль || [http://www.orkhon.edu.mn/] |- ||[[Отгонтэнгэр Их Сургууль]] || [http://www.otgontenger.edu.mn/] |- ||Олон улсын Улаанбаатар Их Сургууль || [http://www.ulaanbaatar.edu.mn/]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||Олон Улсын Эдийн Засаг Бизнесийн Их Сургууль || [https://uieb.edu.mn/] |- ||[[Монголын Хүний Нөөцийн Удирдлагын Дээд Сургууль]] || [https://web.archive.org/web/20210428193925/http://hru.edu.mn/] |- ||Аварга дээд сургууль|| |- ||Алтай Дээд сургууль || [https://web.archive.org/web/20090213173013/http://altay.edu.mn/] |- ||"Ач" Анагаах ухааны их сургууль || |- ||Үндэсний тэхникийн их сургууль || |- ||Барилгын Технологийн Коллеж || [http://www.ctc.edu.mn/] |- ||Бизнесийн Коллеж || |- ||Билиг Дээд Сургууль || |- ||Боловсрол Дээд Сургууль || [https://web.archive.org/web/20090628211920/http://www.bolovsrol.edu.mn/] |- ||Глобаль Удирдагч Дээд сургууль || |- ||Гурван-Эрдэнэ Багшийн Дээд Сургууль || [https://web.archive.org/web/20090216190006/http://3erdene.edu.mn/] |- |Гүрэн дээд сургууль ||[https://web.archive.org/web/20170506082832/http://www.guren.edu.mn/] |- ||Гүүр Коллеж || [http://bridge.edu.mn/] |- ||Гэгээ Коллеж || |- ||Евро-Ази Дээд Сургууль || |- ||Засагтхан Дээд Сургууль || |- ||Олон Улсын Бизнес Технологийн Зохиомж дээд сургууль || |- ||Жонон Коллеж || |- ||Идэр Дээд Сургууль || [https://web.archive.org/web/20100214102957/http://www.ider-edu.com/] |- ||Их Монгол Дээд Сургууль || [https://web.archive.org/web/20090628172050/http://www.greatmongol.edu.mn/] |- ||Их Шавийн Коллеж || |- ||Их Засаг Олон улсын Их Сургууль || [http://www.ikhzasag.edu.mn/] |- ||Мон-Алтиус Дээд сургууль || |- ||Монгол Дээд Сургууль || [http://www.mdc.mn/] |- ||Монгол Бизнес Дээд Сургууль || [https://web.archive.org/web/20090704112338/http://www.mbi.edu.mn/] |- ||Монгол Наадам Коллеж || |- ||Монголжин Гоо Коллеж || |- ||Монголын Нууц Товчоо Коллеж || |- ||Монголын Үндэсний Их Сургууль || [https://web.archive.org/web/20081106084757/http://www.mnu.edu.mn/] |- ||Монос Дээд Сургууль || [https://web.archive.org/web/20090503215637/http://www.monos.mn/index.php?pid=54] |- ||Монрико Коллеж || |- ||Монфреш-Мөнх-Ану Коллеж || |- ||Нийгмийн Шинжлэх Ухааны Сургууль || [https://web.archive.org/web/20090303133351/http://sss.num.edu.mn/] |- ||Номуун Далай Коллеж || |- ||Од Коллеж || |- ||Олимп Сургууль || |- ||Олон Улс Судлалын Дээд Сургууль || [https://web.archive.org/web/20081022081056/http://saturnandmind.powweb.com/ousds/] |- ||Оточ-Манрамба Дээд Сургууль || |- ||Оюу Коллеж || |- ||Сан Дээд Сургууль || |- ||Санко Коллеж || [https://web.archive.org/web/20090714003349/http://www.sunco.edu.mn/] |- ||[[Сити их сургууль|СИТИ Их сургууль]]||[http://citi.edu.mn/] |- ||Сод Хийморь Коллеж || [https://web.archive.org/web/20120115063541/http://sodkhiimori.com/] |- ||Соёл-Эрдэм Дээд Сургууль || |- ||Соёмбо Дээд Сургууль || |- ||Старс Дээд Сургууль || [https://web.archive.org/web/20090903141324/http://www.stars.edu.mn/] |- ||Сутай Дээд Сургууль || |- ||Номэра Дээд сургууль || [https://web.archive.org/web/20221107184205/https://nomera.edu.mn/] |- |Сэрүүлэг Дээд сургууль | |- ||[[Технологийн Дээд Сургууль]]|| [http://www.itech.edu.mn] |- ||Тэнгэр Дээд Сургууль || |- ||Улаанбаатар-Эрдэм-Оюу Дээд Сургууль || |- ||Улаанбаатар-Эрдэм Судлал Дээд Сургууль || |- ||Урлах Эрдмийн Дээд Сургууль ||[http://urlakherdemdesign.com/] |- ||Үндэсний Биеийн Тамирын Дээд Сургууль || [https://web.archive.org/web/20090607084853/http://ubtds.mn/] |- ||Халх Журам Коллеж || |- ||Хангай Дээд Сургууль ||[https://web.archive.org/web/20100903022538/http://www.hangaiinstitute.edu.mn/] |- ||Хантайшир Коллеж || |- ||Хан-Хөхий Коллеж || |- ||Хан-Уул Дээд Сургууль || |- ||Харцага Коллеж || |- ||Хөдөлмөрийн Дээд Сургууль || |- ||Хөхтэй Хан Коллеж || |- ||Хүрээ Дээд Сургууль || [http://www.hureeict.edu.mn/] |- ||Хэл Иргэншлийн Коллеж || |- ||Хэл Судлаач Дээд Сургууль || |- ||Цахим Коллеж || |- ||Цог Коллеж || |- ||[[Цэцээ Гүн менежментийн дээд сургууль]]|| [https://web.archive.org/web/20110106000940/http://management.edu.mn/] |- ||Чингис Хаан Дээд Сургууль || [https://web.archive.org/web/20081026085044/http://www.chinggiscomplex.mn/] |- ||[[Шинэ Монгол Технологийн Дээд Сургууль]] || [https://web.archive.org/web/20171210175922/http://nmit.edu.mn/] |- ||Шинэ Иргэншил Дээд Сургууль || [https://web.archive.org/web/20090409103905/http://www.nci.edu.mn/] |- ||Шихихутуг Дээд Сургууль || [http://www.shihihutug.edu.mn/]{{Dead link|date=Арван нэгдүгээр сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- ||Эдийн Засаг Бизнесийн Дээд Сургууль || |- ||Эко-Ази Дээд сургууль || |- ||[[Монгол Олон Улсын Дээд Сургууль|Эм Ай Ю Дээд Сургууль]] || [http://www.miu.edu.mn/] |- ||Энх-Орчлон Дээд Сургууль || [https://web.archive.org/web/20120220100223/http://www.enkhorchlon.edu.mn/] |- ||Энэрэл Коллеж || |- ||Этүгэн Дээд Сургууль || [http://www.etugen.mn/] |- ||Монгол Эрдэм Дээд Сургууль || |- |} === [[Аймагт]] === {| class="wikitable sortable" !Нэр || Байршил || Холбоос |- ||Гурван тамир коллеж || [[Архангай]] || |- ||Далай ван коллеж || [[Хөвсгөл]] || |- ||Дархан дээд сургууль || [[Дархан-Уул]] || [https://web.archive.org/web/20081106134157/http://www.darkhandeed.mn/] |- ||Зуунмод коллеж || [[Төв (аймаг)|Төв]] || |- ||Маргад коллеж || [[Орхон]] || |- ||Удирдлагын хөгжлийн коллеж || [[Дархан-Уул]] || |- ||Хонгор коллеж || [[Баянхонгор]] || |- ||Шинэ дархан коллеж || [[Дархан-Уул]] || |- ||Эрдэм хөтлөгч коллеж || [[Дархан-Уул]] || [http://erdemhutlugch.mn]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- | |} Татан Буугдсан сургуулиуд Сураггүй болсон сургуулиуд Утга зохиол Нийгмийн Ажилтны Дээд сургууль Номера дээд сургууль Зүүн хүрээ коллеж Монголын Менежмент, Технологийн Их сургууль Монголын Хүний Нөөцийн удирдлагын дээд сургууль Маргад дээд сургууль Идэр их сургуулийн харьяа Далай ван их сургууль Хан-уул дээд сургууль 2011 онд боловсрол шинжлэх ухааны сайдын тушаалаар хүчингүй болгосон Улаанбаатар эрдэм их сургуулийн харьяа Эко ази дээд сургууль Түгээмэл Дээд сургууль Хантайшир Дээд Сургууль Зая Бандид Сургууль Чингис хаан дээд сургууль Евро Ази дээд сургууль Газарчин Дээд Сургууль Номун Далай Коллеж [[Сэтгүүлч коллеж|Сэтгүүлч Дээд сургууль]] (2018 оны хаврын сард СИТИ ИХ СУРГУУЛИЙН СЭТГҮҮЛЧИЙН АНГИТАЙ НЭГТГЭСЭН) Түшээ Дээд Сургууль (2022 оны намрын сард Боловсролын сайдын тушаалаар хүчингүй болгосон) === Орон нутаг === Архангай дээд сургууль Шинэ дархан дээд сургууль Ховд-Эрдэм коллеж Хархорум коллеж == Эшлэл == *{{cite web |title=2009-2010 хичээлийн жилийн их дээд сургуулиудын босго оноо |url=http://www.mecs.gov.mn/index.php?option=com_content&task=view&id=303&Itemid=105 |date= |work= |publisher=БСШУЯ |accessdate=2009.07.03 |archive-date=2009-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090804093739/http://www.mecs.gov.mn/index.php?option=com_content&task=view&id=303&Itemid=105 |url-status=dead }} *https://news.zindaa.mn/4om?utm_source=chatgpt.com [[Ангилал:Монголын их сургууль| ]] dhjy86ajnbs0lqrw87h014k1dgd2t93 0 9243 856152 849728 2026-05-12T11:17:49Z Avirmed Batsaikhan 53733 856152 wikitext text/x-wiki {{short description|Хойд Европ дахь улс}} {{about|улсын}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Финланд Улс | common_name = Финланд | native_name = {{ubl|{{native name|fi|Suomen tasavalta}}|{{native name|sv|Republiken Finland}}}} | image_flag = Flag of Finland.svg | flag_type = [[Финландын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of Finland 2.svg | symbol_type = [[Финландын төрийн сүлд|Сүлд]] | coa_size = 75 | national_anthem = <br />{{native name|fi|[[Финландын төрийн дуулал|Maamme]]|nolink=yes}}<br />{{native name|sv|[[Maamme|Vårt land]]|nolink=yes}}<br />({{Lang-mn|"Манай нутаг"}})<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:United States Navy Band - Maamme.ogg|center]]</div> | image_map = {{Switcher|[[File:EU-Finland (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:EU-Finland.svg|upright=1.15|frameless]]|Европын газрын зураг|default=1}} | map_caption = {{map caption|location_color=хар ногоон |region=Европ |region_color=хар саарал |subregion=[[Европын Холбоо]] |subregion_color=ногоон |legend=EU-Finland.svg}} | capital = [[Хельсинки]] | coordinates = {{Coord|60|10|15|N|24|56|15|E|type:city_region:FI}} | largest_city = capital | official_languages = {{hlist|[[Фин хэл|Фин]]|[[Швед хэл]]}} | recognized_national_languages = {{hlist|[[Сами хэлнүүд]]|[[Карель хэл]]|[[Финийн Кало хэл]]|[[Финландын дохионы хэл]]|[[Финланд-Шведийн дохионы хэл]]}} | ethnic_groups = {{unbulleted list |91.5% [[Финчүүд]]{{notetag|[[Финландын Швед хэлтэй хүн ам|Финланд-Шведүүд]], [[Финландын Кале|Цыган]] болон [[Сами үндэстэн]] зэргийг багтаасан.}} |8.5% [[Финланд руу чиглэсэн цагаачлал|бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2021 | ethnic_groups_ref = <ref name="auto">{{cite web |url=https://pxnet2.stat.fi/PXWeb/pxweb/en/StatFin/StatFin__vrm__vaerak/statfin_vaerak_pxt_11rv.px/ |title=11rv – Origin and background country by sex, by municipality, 1990–2020 |publisher=[[Statistics Finland]] |access-date=21 August 2021 |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601225051/https://pxnet2.stat.fi/PXWeb/pxweb/en/StatFin/StatFin__vrm__vaerak/statfin_vaerak_pxt_11rv.px/ |url-status=dead }}</ref><ref name="un">{{cite web|url=http://www.un.org/en/development/desa/population/migration/data/estimates2/estimates17.shtml|title=United Nations Population Division &#124; Department of Economic and Social Affairs|publisher=United Nations|access-date=29 June 2018}}</ref> | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |68.6% [[Христийн шашин|Христ]] |—66.6% [[Финландын Евангелийн Лютеран сүм|Лютеран]] |—1.1% [[Финландын үнэн алдартны сүм|Үнэн алдартан]] |—0.9% бусад [[Христийн урсгалын жагсаалт|урсгал]] |30.6% [[Финланд дахь шашингүй хүмүүс|шашингүй]] |0.8% [[Финланд дахь шашин шүтлэг|бусад]]}} | religion_year = 2021 | religion_ref = <ref name=statistics>{{cite web|title=Population|url=http://tilastokeskus.fi/tup/suoluk/suoluk_vaesto_en.html#structure|publisher=Statistics Finland|access-date=5 April 2021|archive-date=18 Аравдугаар сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171018134205/http://www.tilastokeskus.fi/tup/suoluk/suoluk_vaesto_en.html#structure|url-status=dead}}</ref> | demonym = {{hlist|[[Финландын хүн ам|Финландчууд‎]]|[[Финчүүд]]}} | government_type = [[Нэгдмэл парламентын бүгд найрамдах улс]]<ref name="Parliamentary"/> | leader_title1 = [[Финландын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Саули Нийнистө]] | leader_title2 = [[Финландын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Петтери Орпо]] | leader_title3 = [[Финландын Парламентын дарга|Парламентын дарга]] | leader_name3 = [[Юсси Халла-ахо]] | legislature = [[Финландын Парламент|Парламент]] | sovereignty_type = [[Финландын түүх|Тусгаар тогтнол]] | sovereignty_note = ([[Оросын эзэнт гүрэн|Оросоос]]) | established_event1 = [[Финландын Их Вант Улс|Оросын эзэнт гүрэн]] | established_date1 = 3 сарын 29, 1809 он | established_event2 = [[Финландын тусгаар тогтнолын тунхаглал|Тусгаар тогтнолын тунхаглал]] | established_date2 = 12 сарын 6, 1917 он | established_event3 = [[Финландын иргэний дайн]] | established_date3 = 1918 оны 1 – 5 сар | established_event4 = [[Финландын Үндсэн хууль|Үндсэн хууль баталсан]] | established_date4 = 7 сарын 17, 1919 он | established_event5 = [[Өвлийн дайн]] | established_date5 = 30 November 1939 – 13 March 1940 | established_event6 = [[Финланд-Зөвлөлтийн дайн (1941—1944)|Үргэлжлэлийн дайн]] | established_date6 = 1941 оны 6 сарын 25 – 1944 оны 9 сарын 19 | established_event7 = [[Европын Холбоо|ЕХ-д]] [[1995 оны Европын Холбооны өргөжилт|нэгдэв]] | established_date7 = 1 сарын 1, 1995он | established_event8 = [[НАТО]]-д нэгдэв | established_date8 = 4 сарын 4, 2023 он | area_km2 = 338,455 | area_rank = 65 <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_sq_mi = 130,596 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 9.71 (2015)<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=11 October 2020|publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development]] (OECD)|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}</ref> | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 5,614,571<ref>{{cite web|title=2023 population estimate|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/finland/|access-date=8 April 2023|archive-date=24 Арван хоёрдугаар сар 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221224052716/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/finland/|url-status=dead}}</ref> | population_estimate_year = 2023 | population_estimate_rank = 114 | population_label2 = | population_data2 = | population_density_km2 = 16.4 | population_density_sq_mi = 41 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 213 | GDP_PPP = {{increase}} $321.2&nbsp;тэрбум<ref name=imf3>{{Cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPD@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|title=World Economic Outlook Database April 2022 |publisher=[[International Monetary Fund]]|website=IMF.org|access-date=19 June 2022}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 60 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $58,010<ref name=imf3 /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 21 | GDP_nominal = {{increase}} $267.61&nbsp;тэрбум<ref name=imf3 /> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 46 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $53,745<ref name=imf3 /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 16 | Gini = 25.7 <!--number only--> | Gini_year = 2021 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="eurogini">{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|title=Gini coefficient of equivalised disposable income|publisher=[[Eurostat]]|access-date=7 August 2022}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.940<!--number only--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 11 | currency = [[Евро]] ([[Еврогийн тэмдэг|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | utc_offset_DST = +3 | time_zone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | date_format = {{abbr|өө|өдөр}}.{{abbr|сс|сар}}.{{abbr|жжжж|жил}}<ref>[https://www.kielikello.fi/index.php?mid=2&pid=11&aid=1709 Ajanilmaukset] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171020033758/http://www.kielikello.fi/index.php?mid=2&pid=11&aid=1709 |date=20 October 2017 }} Kielikello 2/2006. Institute for the Languages of Finland. Retrieved 20 October 2017</ref> | drives_on = баруун | calling_code = [[Финланд дахь утасны дугаар|+358]] | cctld = [[.fi]], [[.ax]]^a, [[.eu]]^b | footnote_a = [[.ax]] домэйн нь [[Аланд]]д ашиглагддаг. | footnote_b = [[Европын Холбоо]]ны бусад гишүүн орнуудтай хамт [[.eu]] домэйныг мөн ашигладаг. | today = }} [[File:Tammerkoski from air.jpg|thumb|[[Тампере]]]] '''Финланд''', албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Финланд Улс''' ([[Фин хэл|фин]]. ''Suomi'', ''Suomen tasavalta'', [[Швед хэл]]: ''Finland'') нь хойд [[Европ]]ын Фенноскандиа бүсэд орших [[Скандинав]]ын орон юм. Баруун талаараа [[Швед]] улстай, зүүн талаараа [[Оросын Холбооны Улс]]тай, хойд талаараа [[Норвеги]] улстай, өмнөд талаараа [[Финийн булан]]гаар [[Эстони]] улстай тус тус хиллэдэг. Нийслэл хот нь [[Хельсинки]], хоёр дахь том хот нь [[Тампере]] юм. Финландад 2023 оны байдлаар 5.6 орчим сая хүн амьдардаг бөгөөд үүний дийлэнх хэсэг нь төв болон өмнөд хэсэгт амьдардаг байна.<ref>{{cite web |url=http://www.vaestorekisterikeskus.fi/vrk/home.nsf/pages/index_eng |title=The current population of Finland |work=Population Register Center. |date= |accessdate=2007-08-16 |archive-date=2009-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090415225037/http://www.vaestorekisterikeskus.fi/vrk/home.nsf/pages/index_eng |url-status=dead }}</ref> Газар нутгийн хувьд Европын найм дахь том орон, [[Европын Холбоо]]ны хамгийн нягтшил багатай орон юм. Хүн амын дийлэнхийн эх хэл нь Угро-Фин хэлний бүлэгт хамаарагдах, [[Эстон хэл]]тэй төстэй [[Фин хэл]] бөгөөд энэ нь Энэтхэг-Европ хэлний аймагт хамааралгүй Европын Холбооны 4 хэлний нэг болно. Хоёр дахь албан ёсны хэл болох [[швед хэл]]ээр хүн амын 5.5 хувийн цөөнх ярьдаг.<ref name="Population 2006-12-31">{{cite web |url=http://tilastokeskus.fi/til/vaerak/2006/vaerak_2006_2007-03-23_tie_001_en.html |title=The population of Finland in 2006 |work=Statistics Finland |date=[[2006-12-31]] |accessdate=2007-09-04}}</ref> Финланд нь [[ардчилал|ардчилсан]], [[парламент]]ийн засаглалтай [[бүгд найрамдах улс]] бөгөөд засгийн газар нь [[Хельсинки]]д төвлөрдөг. 415 хотод орон нутгийн засгийн газрууд байна. [[Хельсинки]], [[Эспоо]], [[Вантаа]], [[Каунианен]]ээс тогтох Их Хельсинкид сая орчим хүн оршин суудаг бөгөөд нийт [[ДНБ]]-ийн гуравны нэг нь тэнд үүсгэгддэг. Эдгээрээс гадна [[Тампере]], [[Турку]], [[Оулу]] гэх зэрэг томоохон хотуудтай. == Түүх == Финланд нь түүхийнхээ хувьд [[Швед]]ийн хэсэг байсан бөгөөд 1809 оноос [[Оросын Хаант Улс]]ын автономит вант улс болсон. 1917 онд Оросоос тусгаарласны дараа иргэний дайн, [[ЗХУ]]-ын эсрэг дайн, [[Нацист Герман]]ы эсрэг дайн болж, [[Хүйтэн дайн]]ы үеэр албан ёсоор төвийг сахисан байр суурьтай байжээ. 1955 оны [[НҮБ]]-д, 1995 оны [[Европын Холбоо]]нд элссэн ба [[Евро]]г хэрэглэгч орнуудын холбоо-Еврозонд оролцдог. Улсын [[нийгэм]], [[эдийн засаг]], [[улс төр]], [[цэрэг арми]]йн үзүүлэлтүүдийг авч үзсэн судалгаагаар Финланд нь зөвхөн Норвегийн дараа дэлхийн хоёр дахь тогтвортой орноор тодорчээ.<ref>{{Cite web |url=http://www.fundforpeace.org/web/index.php?option=com_content&task=view&id=292&Itemid=452 |title=The Failed States Index 2008 |access-date=2008-09-25 |archive-date=2008-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080714022854/http://www.fundforpeace.org/web/index.php?option=com_content&task=view&id=292&Itemid=452 |url-status=dead }}</ref> 1952 онд Финландын нийслэл '''[[Хельсинки]]''' хотод [[1952 оны Зуны Олимп|зуны Олимпийн наадам]] болсон. 1956 онд [[Урхо Кекконен]] Финландын Ерөнхийлөгчөөр сонгогдов. Түүний ерөнхийлөгчөөр ажилласан 25 жил (1956-1981) нь ухаалаг, тэнцвэртэй байдлаар тодорхойлогддог: Кекконен улс орны дотоод байдлыг сайн зохицуулдаг байсан; ЗХУ-аас холдохгүйгээр барууны орнуудтай харилцаагаа бэхжүүлж чадсан юм. ЗХУ задран унаснаар эдийн засгийн харилцаа тасарсан нь 1991-1994 онд Финландын хувьд маш хүнд эдийн засгийн хямралд хүргэсэн. Финлянд улс 1995 оны 1-р сарын 1-нд Европын холбоонд нэгдсэн. 2023 оны 4-р сарын 4-нд тус улс НАТО-д элсэв. Өндөр технологи бүхий аж үйлдвэр, нийтийн боловсрол, ДНБ-ий өсөлтийн хурд, иргэний эрхийн хамгаалалт зэргийн олон улсын харьцуулалтаар маш өндөр үнэлгээ авдаг.<ref name="World Audit">{{cite web |url=http://www.worldaudit.org/countries/finland.htm |title=Finland: World Audit Democracy Profile |work=WorldAudit.org |accessdate=2007-06-11}}</ref> == Хүн ам == {| class="wikitable" |+Хүн ам !1950 !1960 !1961 !1962 !1963 !1964 !1965 !1966 !1967 |- |4 029 803 |'''↗'''4 429 634 |'''↗'''4 461 005 |'''↗'''4 491 443 |'''↗'''4 523 309 |'''↗'''4 548 543 |'''↗'''4 563 732 |'''↗'''4 580 869 |'''↗'''4 605 744 |- !1968 !1969 !1970 !1971 !1972 !1973 !1974 !1975 !1976 |- |'''↗'''4 626 469 |'''↘'''4 623 785 |'''↘'''4 606 307 |'''↗'''4 612 124 |'''↗'''4 639 657 |'''↗'''4 666 081 |'''↗'''4 690 574 |'''↗'''4 711 440 |'''↗'''4 725 664 |- !1977 !1978 !1979 !1980 !1981 !1982 !1983 !1984 !1985 |- |'''↗'''4 738 902 |'''↗'''4 752 528 |'''↗'''4 764 690 |'''↗'''4 779 535 |'''↗'''4 799 964 |'''↗'''4 826 933 |'''↗'''4 855 787 |'''↗'''4 881 803 |'''↗'''4 902 206 |- !1986 !1987 !1988 !1989 !1990 !1991 !1992 !1993 !1994 |- |'''↗'''4 918 154 |'''↗'''4 932 123 |'''↗'''4 946 481 |'''↗'''4 964 371 |'''↗'''4 986 431 |'''↗'''5 013 740 |'''↗'''5 041 992 |'''↗'''5 066 447 |'''↗'''5 088 333 |- !1995 !1996 !1997 !1998 !1999 !2000 !2001 !2002 !2003 |- |'''↗'''5 107 790 |'''↗'''5 124 573 |'''↗'''5 139 835 |'''↗'''5 153 498 |'''↗'''5 165 474 |'''↗'''5 176 209 |'''↗'''5 188 008 |'''↗'''5 200 598 |'''↗'''5 213 014 |- !2004 !2005 !2006 !2007 !2008 !2009 !2010 !2011 !2012 |- |'''↗'''5 228 172 |'''↗'''5 246 096 |'''↗'''5 266 268 |'''↗'''5 288 720 |'''↗'''5 313 399 |'''↗'''5 338 871 |'''↗'''5 363 352 |'''↗'''5 388 272 |'''↗'''5 413 971 |- !2013 !2014 !2016 !2017 !2022 !2024 ! ! ! |- |'''↗'''5 438 972 |'''↗'''5 470 437 |'''↗'''5 501 043 |'''↗'''5 516 224 |'''↗'''5 563 970 |'''↗'''5 608 218 | | |} == Төрийн тогтолцоо == Төрийн тэргүүн нь '''[[Финландын Ерөнхийлөгч]]''' ард түмнээс 2 үе шаттайгаар 6 жилийн хугацаагаар сонгогддог ерөнхийлөгч, хууль тогтоох байгууллага нь олон мандаттай тойргоос пропорциональ тогтолцоогоор ард түмнээс сонгогддог Сейм ([[Фин хэл|фин]]. ''Eduskunta'', [[Швед хэл|швед]]. ''Riksdag'') юм. d'Odta аргын дагуу 4 жилийн хугацаатай гүйцэтгэх байгууллага нь Төрийн сайд, сайд нараас бүрдсэн ''Төрийн Зөвлөл'' бөгөөд Ерөнхийлөгч томилдог бөгөөд Сеймийн өмнө хариуцлага хүлээдэг. Парламентын гишүүд иргэний санаачилгын үеэр дэмжигдсэн хуулийн төслүүдийг хэлэлцэхээр хүлээж авч байгаа бөгөөд үүнд тус улсын иргэдийн дор хаяж 50 мянган гарын үсэг цуглуулах шаардлагатай байна. === Томиоохон улс төрийн намууд: === * [[Финландын Социал-демократ нам]] (''Suomen Sosiaalidemokraattinen Puolue'', ''Finlands Socialdemokratiska Parti'') — Дэвшилтэд альянсын гишүүн; * Үндэсний эв нэгдэл (''Kansallinen Kokoomus'', ''Samlingspartiet'') — Европын ардын намын гишүүн; * Жинхэнэ финнүүд (''Perussuomalaiset'', ''Sannfinländarna'') ; * Зүүний холбоо (''Vasemmistoliitto'', ''Vänsterförbundet'') ; * Финландын төв (''Suomen Keskusta'', ''Centern i Finland'') — Либерал интернационалын гишүүн; * Шведын Ардын нам (''Ruotsalainen kansanpuolue'', ''Svenska folkpartiet'',) — Либерал интернационалын гишүүн; * Христианы ардчилагчид (''Kristillisdemokraatit'', ''Christdemokraten'') — ; * Ногоон холбоо (''Vihreä liitto'', ''Gröna förbundet''). == Эдийн засаг == Финланд улс нэг хүнд ногдох ДНБ-ий хэмжээгээрээ дэлхийд тэргүүлдэг орнуудын нэг буюу 44,492 ам.доллар юм. Финландын ган хайлшийн үйлдвэрүүд (''Outokumpu'', ''FNsteel'') дэлхийд зэвэрдэггүй ган үйлдвэрлэлээр тэргүүлдэг. 2005 онд цахилгаан эрчим хүчний 20 орчим хувийг Ловиса, Олкилуото атомын цахилгаан станцуудад үйлдвэрлэжээ. 2017 онд Финландын атомын цахилгаан станцуудад үйлдвэрлэсэн цахилгаан эрчим хүчний эзлэх хувь тус улсын нийт цахилгаан эрчим хүчний хэрэглээний 33.18 хувийг эзэлж, 22.6 тэрбум кВт.ц цахилгаан үйлдвэрлэсэн байна. 2015 онд Дэлхийн эдийн засгийн форумын судалгаагаар Финланд улс гар утасны интернет холболтын тоогоор тэргүүлжээ (зуун хүн амд 125 холболт; Япон - 116; Унгар - 33); Финландын Эдийн засгийн судалгааны Etla хүрээлэнгээс гаргасан үнэлгээгээр 2016 онд тус улс Европын 22 орны дунд дижиталжуулалтаараа тэргүүлэгч болсон байна. 2013 онд Финландын 75-89 насны 5 иргэн тутмын нэг нь л интернет ашигладаг, Финландын 300,000 орчим тэтгэвэрийнхэн компьютергүй, 40,000 тэтгэвэрийнхэн гар утасгүй байжээ. == Тэмдэглэл == {{reflist|group=тэмд}} == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == * {{commons|Finland|Финланд}} {{Европ}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Европын холбооны улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага}} [[Ангилал:Финланд| ]] [[Ангилал:Европын орон]] [[Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн]] [[Ангилал:Европын Холбооны гишүүн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон]] 4zydivcfmeneqmoeojoh8fg68ndivy2 0 9327 856100 785373 2026-05-12T01:32:23Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856100 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Канадын муж буюу нутаг дэвсгэр | нэр = Альберта | гадаад_нэр = Alberta | хоч = | далбаа = Flag of Alberta.svg | газрын_зураг = Alberta, Canada.svg | газрын_зургийн_нэр = | уриа = ''Fortis et liber''<br /><small>([[Латин хэл]]: "Хүчтэй ба эрх чөлөөтэй")</small> | албан_ёсны_хэл = [[Англи хэл|англи]] | бэлэгдэл_төрөл1 = Цэцэг | бэлэгдэл1 = [[Зураг:Wildrose-drawing.png|24px]] [[Зэрлэг сарнай]] | бэлэгдэл_төрөл2 = Мод | бэлэгдэл2 = Улаан нарс | бэлэгдэл_төрөл3 = Шувуу | бэлэгдэл3 = Их эвэрт ууль | бэлэгдэл_төрөл4 = Загас | бэлэгдэл4 = Кумжа | бэлэгдэл_төрөл5 = Хөхтөн | бэлэгдэл5 = Канад аргаль | нийслэл = [[Эдмонтон]] | том_хот = [[Калгари]] | том_метро = Калгарийн бүс | ерөнхий_сайд = [[Эд Стелмач]] | ерөнхий_сайдын_нам = [[Альбертагийн Дэвшилтэт Консерватив Холбоо|Дэвшилтэт Консерватив]] | захирагч = [[Норман Квонг]] | захирагч_төрөл = Дэд Захирагч | шуудан_товчлол = AB | шуудангийн_код = T | нутаг_байр = 6 | нутаг_тайлбар = | нийт_нутаг = 661,848 | хуурай_газар = 642,317 | ус = 19,531 | усны_эзлэх_хувь = 2.95 | хүн_ам_байр = 4 | хүн_ам = 3,512,368 (est.)<ref>{{cite web | author= Statistics Canada|publisher= |title= Canada's population estimates 2008-06-25 |accessdate=2008-06-25 |url=http://www.statcan.ca/Daily/English/080625/d080625b.htm}}</ref> | хүн_ам_он = 2008 | хүн_ам_тайлбар = | нягтшил = 5.38 | ДНБ_он = 2007 | ДНБ_нийт = C$259.941&nbsp;тэрбум<ref>{{Cite web |url=http://www40.statcan.ca/l01/cst01/econ15.htm |title=Statistics Canada Gross domestic product, expenditure-based, by province and territory |access-date=2008-10-02 |archive-date=2008-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080420144936/http://www40.statcan.ca/l01/cst01/econ15.htm |url-status=dead }}</ref> | ДНБ_байр = 3 | нэг_хүнд_ДНБ = C$74,825 | нэг_хүнд_ДНБ_байр = 2 | ДНБ_тайлбар = | элссэн_дараалал = 8 дахь муж | элссэн_огноо = 1905 оны есдүгээр сарын 1 ([[Баруун Хойд Нутаг Дэвсгэр]]ээс салсан) | цагийн_бүс = -7 | танхимын_суудал = 28 | сенатын_суудал = 6 | ISOкод = CA-AB | вэбсайт = www.alberta.ca }} '''Альберта''' ({{Lang-en|Alberta}}) нь [[Канад]]ын тал нутгийн мужуудын нэг юм. Альберта 1905 оны есдүгээр сарын 1-нд муж болсон. Альберта Канадын баруун хэсэгт, баруун талаараа [[Британийн Колумби]], зүүн талаараа [[Саскачеван]], хойд талаараа [[Баруун Хойд Нутаг Дэвсгэр]], өмнө талаараа [[АНУ]]-ын [[Монтана]] муж улстай тус тус хиллэн оршдог. Альберта нь АНУ-ын нэг л муж улстай хиллэдэг Канадын гурван мужийн нэг нь болно (нөгөө мужууд нь [[Нью-Брансвик]], [[Юкон]]). Түүнчлэн Альберта нь Канадын далайд гарцгүй хоёрхон мужийн нэг юм (нөгөөдөх нь Саскачеван). Альбертагийн нийслэл нь тус мужийн төвөөс өмнөхөн талд орших [[Эдмонтон]] хот юм. Нийслэлээс өмнө зүгт 300 км орчим зайтай Альберта мужийн хамгийн том хот, гол түгээлт, тээврийн төв, түүнчлэн Канадын бизнесийн гол төвүүдийн нэг [[Калгари]] хот байдаг. Эдмонтон Канадын газрын тос агуулсан элс болон хойд зүгийн бусад нөөц баялгийн салбаруудын хангамж, үйлчилгээний гол төв юм. Хүн амын сүүлийн тооцоогоор эдгээр хоёр метрополитан бүсэд нийт хүн амын тоо 1 саяас давжээ.<ref>[http://www40.statcan.ca/cgi-bin/getcans/sorth.cgi?lan=eng&dtype=fina&filename=demo05a.htm&sortact=2&sortf=6 Statistics Canada—CMA population estimates]</ref> 2006 оны арванхоёрдугаар сарын 14-нөөс тус мужийн Ерөнхий сайдын албыг [[Альбертагийн Дэвшилтэт Консерватив Холбоо]]ны [[Эд Стелмач]] хашиж байна. Альберта мужийг анх Хатан хаан Викториа болон түүний нөхөр Хунтайж Альбертын дундаас гарсан охин Луйз Каролайн Альберта гүнжийн (1848–1939) нэрээр нэрлэжээ. Луйз гүнж 1878-1883 онд Канадын Амбан захирагч Лорнегийн маркизийн эхнэр байсан. Түүнчлэн [[Луйз нуур]], [[Каролайн тосгон]], [[Альберта уул]] зэрэг газрыг Луйз гүнжийг хүндэтгэн нэрлэсэн билээ. == Тайлбар == {{Reflist|2}} == Цахим холбоос == * [http://www.gov.ab.ca/ Government of Alberta website] * [http://www.travelalberta.com/ Travel Alberta] * [http://www.albertasource.ca/ Alberta Encyclopedia] * [https://web.archive.org/web/20111208040132/http://www.albertaglobal.com/ Alberta Government Workforce Solutions] * [http://www.albertafirst.com/ Alberta First]—Alberta Community Profiles, statistics, facts * [http://www.albertastars.com/ Alberta Stars]—Alberta Community Website, News and Galleries from across the Province * [http://archives.cbc.ca/IDD-1-73-378/politics_economy/alberta_oil/ CBC Digital Archives—Striking Oil in Alberta] * [http://archives.cbc.ca/IDD-1-73-1472/politics_economy/alberta_elections/ CBC Digital Archives—Electing Dynasties: Alberta Campaigns 1935 to 2001] * [http://archives.cbc.ca/IDD-1-69-1737/life_society/alberta_100/ CBC Digital Archives—Alberta @ 100] {{Канадын мужууд ба нутаг дэвсгэрүүд}} [[Ангилал:Альберта| ]] [[Ангилал:Канадын муж]] sgtd5y05k2uio8x3qz7pq0hdjtj0nn4 0 9330 856107 837343 2026-05-12T03:40:32Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856107 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Канадын муж буюу нутаг дэвсгэр | нэр = Британийн Колумби | гадаад_нэр = {{Lang-en|British Columbia}}<br />{{Lang-fr|Colombie-Britannique}} | хоч = | далбаа = Flag of British Columbia.svg | сүлд = Coat of Arms of British Columbia.svg | газрын_зураг = British Columbia, Canada.svg | газрын_зургийн_нэр = | уриа = ''{{lang-la|Splendor sine occasu}}''<br /><small>(Монгол: Хязгааргүй сүрлэг байдал)</small> | албан_ёсны_хэл = [[Англи хэл]] (''[[де-факто]]'') | бэлэгдэл_төрөл1 = Цэцэг | бэлэгдэл1 = Номхон далайн кизил | бэлэгдэл_төрөл2 = Мод | бэлэгдэл2 = Өрнөдийн улаан хуш | бэлэгдэл_төрөл3 = Шувуу | бэлэгдэл3 = Стеллерийн хөх ятга шаазгай | бэлэгдэл_төрөл4 = Амьтан | бэлэгдэл4 = Сүнсний баавгай | нийслэл = [[Викториа, Британийн Колумби|Викториа]] | том_хот = [[Ванкувер]] | том_метро = Метрополитан Ванкувер | ерөнхий_сайд = [[Кристи Кларк]] | ерөнхий_сайдын_нам = [[Британийн Колумбийн Либерал Нам|Либерал]] | захирагч = [[Жүдит Гүйчон]] | захирагч_төрөл = Дэд захирагч | шуудан_товчлол = BC | шуудангийн_код = V | нутаг_байр = 5 | нутаг_тайлбар = | нийт_нутаг = 944,735 | хуурай_газар = 925,186 | ус = 19,549 | усны_эзлэх_хувь = 2.1 | хүн_ам_байр = 3 | хүн_ам = 4,428,356 (тооцоо)<ref>{{cite web | author= Statistics Canada|publisher= |title= Canada's population estimates 2008-06-25 |accessdate=2008-06-25 |url=http://www.statcan.ca/Daily/English/080625/d080625b.htm}}</ref> | хүн_ам_он = [[2008]] | хүн_ам_тайлбар = | нягтшил = 4.7 | ДНБ_он = 2006 | ДНБ_нийт = C$179.701&nbsp;тэрбум<ref>{{cite web|url=http://www40.statcan.ca/l01/cst01/econ15.htm|title=Statistics Canada Gross domestic product, expenditure-based, by province and territory|access-date=2008-10-03|archive-date=2008-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420144936/http://www40.statcan.ca/l01/cst01/econ15.htm|url-status=dead}}</ref> | ДНБ_байр = 4 | нэг_хүнд_ДНБ = C$41,689 | нэг_хүнд_ДНБ_байр = 7 | ДНБ_тайлбар = | элссэн_дараалал = 6 | элссэн_огноо = 1871 оны долдугаар сарын 20 | цагийн_бүс = −8 ба −7 | танхимын_суудал = 36 | сенатын_суудал = 6 | ISOкод = CA-BC | вэбсайт = www.gov.bc.ca }} '''Британийн Колумби''' ({{Lang-en|British Columbia}} буюу '''BC''') ({{lang-fr|la Colombie-Britannique}} буюу ''C.-B.'') нь Канадын хамгийн баруун захын муж бөгөөд байгалийн үзэсгэлэнгээрээ алдартай юм. Энэхүү байгалийн үзэсгэлэн нь тус мужийн ''Splendor sine occasu'' ("Хязгааргүй сүрлэг байдал") гэсэн латин урианд туссан байдаг. Тус муж нь [[Канадын Холбоо]]нд нэгдсэн зургаа дахь муж болно. Британийн Колумбийн нийслэл нь [[Викториа, Британийн Колумби|Викториа]] бөгөөд Канадын 15 дахь том метрополитан бүс гэж тооцогддог. Хамгийн том хот [[Ванкувер]] нь Канадын гуравдахь том, Баруун Хойд Номхон Далайн бүс нутгийн хоёрдахь том метрополитан бүс билээ. == Нэрийн гарал == 1858 онд эх газар Британийн колони болох үед [[Хатан хаан Викториа]] тус мужийн нэрийг өгчээ. Мужийн нэрэнд Британийн Колумбийн зүүн өмнөд хэсгээс эх авч урсдаг Коламбиа голын ус хураагддаг нутаг дэвсгэрийн Британи нэр болох Коламбиа тойргийн нэрийг оруулсан. Энэ нэр нь [[Орегоны гэрээ]]нээс өмнө [[Хадсонс Бэй компани]]йн Коламбиа тойргийн нэр байсан ажээ. Хатан хаан Викториа Коламбиа тойргийн Британийн хэсгийг [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын мөн ижил нэрт хэсгээс ("Американ Коламбиа" буюу "Өмнөд Коламбиа") ялгахын тулд ''Бритиш'' хэмээх үг хэрэглэжээ. АНУ-ын хэсэг нь сүүлд гэрээний дагуу 1848 онд [[Орегоны Нутаг Дэвсгэр]] болсон юм. == Газарзүй == Британийн Колумби муж нь хойгуураа [[Аляска]], [[Юкон]], [[Баруун Хойд Нутаг Дэвсгэр]]тэй, урд талаараа АНУ-ын [[Вашингтон Муж Улс|Вашингтон]], [[Айдахо]], [[Монтана |Монтана]] мужуудтай, зүүн талдаа [[Альберта]], баруун талдаа [[Номхон далай]]тай хиллэдэг. Бритиш Коламбын нийслэл хот нь Ванкувер арлын зүүн-өмнөд үзүүрт оршиx Викториа хот юм. Тус арлын Комокс хотоос Викториа хүртэлх нарийн хэсэгт арлын хүн амын дийлэнх хэсэг нь амьдардаг. Арлын баруун хэсэг болон бусад эргээр маш өндөр,шигүү ойтой учир хүн оршин суудаггүй. Мужийн хамгийн их хүн амтай хот Ванкувер нь Фрэйзэр голын бэлчир болон Жеоржиагийн булан нийлэх хэсэгт оршдог. == Эдийн засаг == Британийн Колумби муж нь этрнээс байгалийн баялаг, ашигт малтмалаараа эдийн засгаа бүрдүүлсээр ирсэн бөгөөд 20-р зуунаас эхлэн аялал жуулчлал, кино үйлдвэр, өндөр технологи, үйлчилгээ гэх мэт бусад салбарууд хүчтэй түрэн орж ирсэн. Өдгөө үйлчилгээний салбар нь тус мужийн ДНБ-г бүрдүүлэгч хамгийн том хэсэг юм. Уг муж нь тив дамнасан төмөр замын төгсгөлийн цэг болохоос гадна Номхон далайн эргийн боомтууд нь олон улсын худалдаа эрхлэх боломж олгодог билээ. == Соёл == Британийн Колумби мужийн хүн ам нь маш олон үндэстнээс бүрэлддэг. Уг бүсэд 40 гаран уугуул америк бүл оршдог бөгөөд энэ нь канад улсдаа нэгдүгээрт орох үзүүлэлт юм. Мужийн ази гаралтай нийгмийн бүлэг хүн амийн 23%-ийг бүрдүүлдэг учир хятад болон пунжаб хэл нь хэрэглээгээрээ англи хэлний дараа ордог. === Спорт === Тус мужийн уулархаг нутаг далайн эрэг болон олон тооны нуур, гол, ой нь явган аялал, ууланд авирах, ан хийх, загасчлах гэх мэт төрөл бүрийн байгальд түшиглэсэн спорт хөгжихөд нөлөөлсөн. Мөн далайн эргээр болон нууруудад моторт долон моторгүй төрөл бүрийн усны спортоор олон хүмүүс хичээллэдэг. Хадан цохиот эргүүдээр далайн каяак завиар аялдаг хүмүүс бас олон бий. Өвлийн улиралд гүйлтийн болон уулын цана, төрөл бүрийн чарга, снөүбордоор гулгах боломжтой болдог. 2010 оны өвлийн олимп Ванкувер хотод болсон нь үүнтэй холбоотой билээ. Олимпын цанийн төрлүүд Ванкувер хотоос хойш орших Вистлер цанын баазад болсон бол бусад төрлүүд Ванкувер хотын цэнгэлдэх хүрээлэнгүүдэд болсон байна. Ванкувер болон Викториа зэрэг том хотуудад төрөл бүрийн гүйлтийн болон дугуйн спорт маш өндөр хөгжилтэй байдаг. Мөн асфалтан замын хөгжлийг дагаад скеит борд болон урт бордын спортын төрлүүд залуусын дунд түгээмэл. Энэ мэт маш олол спортын боломжууд нь уг мужид спортын аялал жуулчлал маш өндөр түвшинд хөгжсөнийг илтгэх буй заа. == Ашигласан материал == {{reflist|2}} == Гадны холбоос == * [http://www.hellobc.com/ Британийн Колумбийн аялал жуулчлалын албан ёсны хаяг] * [https://swap.stanford.edu/20090612041525/http://www.bcarchives.gov.bc.ca/ Provincial Archives including online photo database] * [http://www.multiculturalcanada.ca/vpl B.C. Multicultural Photographs from the Vancouver Public Library - searchable photo database] * [http://maps.gov.bc.ca/ BC Govt online map archive (free)] * [https://web.archive.org/web/20080625093800/http://www.bcprogressboard.com/ BC Progress Board (tracks economic and social indicators)] * https://web.archive.org/web/20150624003733/http://www.newsroom.gov.bc.ca/ * https://web.archive.org/web/20130707193800/http://www.gov.bc.ca/bcfacts/ {{Канадын мужууд ба нутаг дэвсгэрүүд}} [[Ангилал:Британийн Колумби| ]] [[Ангилал:Канадын муж]] jj7r3d4x11z4y2185jexdj5kxlx2hu1 0 9331 856121 814608 2026-05-12T07:26:49Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856121 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Канадын муж буюу нутаг дэвсгэр | нэр = Кэбэк | гадаад_нэр = {{Lang-fr|Québec}}<br />{{Lang-en|Quebec}}<ref name="EFname">According to the [[Government of Canada|Canadian government]], '''Québec''' (with the [[acute accent]]) is the official name in [[Canadian French|French]] and '''Quebec''' (without the accent) is the province's official name in [[Canadian English|English]]; the name is [http://geonames.nrcan.gc.ca/info/pan_can_e.php one of 81 locales of pan-Canadian significance with official forms in both languages]. In this system, the official name of the capital is Québec in both official languages. The Quebec government renders both names as ''Québec'' in both languages.</ref> | хоч = | далбаа = Flag of Quebec.svg | сүлд = Coat of arms of Quebec.svg | газрын_зураг = Québec, Canada.svg | газрын_зургийн_нэр = | уриа = ''{{lang-fr|Je me souviens}}''<br /><small>(Би санана)</small> | албан_ёсны_хэл = [[Франц хэл]] <ref name=language>{{Cite web |url=http://www.oqlf.gouv.qc.ca/charte/charte/clflgoff.html |title=Titre I – Le statut de la langue française – Chapitre I – La langue officielle du Québec<!-- Bot generated title --> |access-date=2008-10-03 |archive-date=2006-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061211093058/http://www.oqlf.gouv.qc.ca/charte/charte/clflgoff.html |url-status=dead }}</ref> | бэлэгдэл_төрөл1 = Цэцэг | бэлэгдэл1 = Америк цахилдаг<ref name="Qsymbols">{{cite web|url=http://www.gouv.qc.ca/portail/quebec/pgs/commun/portrait?id=portrait.drapeau&lang=en|publisher=Services Québec|accessdate=2008-03-09|title=National Flag and Emblems|archive-date=2011-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720065807/http://www.gouv.qc.ca/portail/quebec/pgs/commun/portrait?id=portrait.drapeau&lang=en|url-status=dead}}</ref> | бэлэгдэл_төрөл2 = Мод | бэлэгдэл2 = Шар хус | бэлэгдэл_төрөл3 = Шувуу | бэлэгдэл3 = Цасны ууль | нийслэл = [[Кэбэк хот]] | том_хот = [[Монреаль]] | том_метро = Их Монреалийн Бүс | ерөнхий_сайд = [[Франсуа Лего]] | ерөнхий_сайдын_нам = CAQ | захирагч = [[Манон Жаннот]] | захирагч_төрөл = Дэд захирагч | шуудан_товчлол = QC<ref>[http://www.canadapost.ca/personal/tools/pg/manual/PGaddress-e.asp#1382088 Addressing Guidelines] from [[Canada Post]]</ref> | шуудангийн_код = G, H, J | нутаг_байр = 2 | нутаг_тайлбар = | нийт_нутаг = 1,542,056 | хуурай_газар = 1,365,128 | ус = 176,928 | усны_эзлэх_хувь = 11.5 | хүн_ам_байр = 2 | хүн_ам = 7,744,530 (тооцоо)<ref>{{cite web | author= Statistics Canada|publisher= |title= Canada's population estimates 2008-06-25 |accessdate=2008-06-25 |url=http://www.statcan.ca/Daily/English/080625/d080625b.htm}}</ref> | хүн_ам_он = 2008 | хүн_ам_тайлбар = | нягтшил = 5.63 | ДНБ_он = 2006 | ДНБ_нийт = C$285.158&nbsp;тэрбум<ref>{{Cite web |url=http://www40.statcan.ca/l01/cst01/econ15.htm |title=Gross domestic product, expenditure-based, by province and territory |access-date=2008-10-03 |archive-date=2008-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080420144936/http://www40.statcan.ca/l01/cst01/econ15.htm |url-status=dead }}</ref> | ДНБ_байр = 2 | нэг_хүнд_ДНБ = C$37,278 | нэг_хүнд_ДНБ_байр = 10 | ДНБ_тайлбар = | элссэн_дараалал = 1 | элссэн_огноо = 1871 оны долдугаар сарын 1 | цагийн_бүс = −5, −4 | танхимын_суудал = 75 | сенатын_суудал = 24 | ISOкод = CA-QC | вэбсайт = www.gouv.qc.ca }} '''Кэбэк''' ([[Франц хэл]]: '''''Québec'''''<ref name="EFname"/> мөн Күэбэк гэж дууддаг) - Төв Канадын муж юм.<ref name="QLocation">Кэбэк нь Канадын зүүн хагаст оршдог боловч түүх, улс төрийн хувьд Төв Канадад багтаж явдаг</ref> Кэбэк нь Канадын [[Франц хэл|франц хэлт]] хүн ам нь олонхи байдаг тул франц хэл нь мужийн түвшинд албан ёсны хэл болох цорын ганц муж юм. Францын уламжлалын бусад элемент, тухайлбал иргэний эрх зүйн тогтолцоо Кэбэкт хүчтэй хэвээр байдаг. Мужийн улс төрд [[Кэбэкийн үндэсний үзэл]] том үүрэг гүйцэтгэдэг бөгөөд мужийн гурван гол улс төрийн нам Кэбэкийн өөртөө засах эрхийг улам өргөжүүлж, Кэбэкчүүдийг тусдаа үндэстэн гэж хүлээн зөвшөөрүүлэхийг эрмэлздэг.<ref>{{cite web|title=Votes and Proceedings Thursday, 30 October 2003 – No. 19|publisher=National Assembly of Quebec|url=http://www.assnat.qc.ca/eng/37legislature1/Pv/PA20031030.HTM#P8|date=2003-10-30|access-date=2008-10-03|archive-date=2008-04-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20080424044535/http://www.assnat.qc.ca/eng/37legislature1/Pv/PA20031030.HTM#P8|url-status=dead}}</ref> [[Кэбэкийн бүрэн эрхт байдлын хөдөлгөөн]]ий засгийн газрууд 1980, 1995 онд Кэбэкийн тусгаар тогтнолын талаар бүх нийтийн санал асуулга явуулж байсан бөгөөд Канадын Нийтийн Танхим "Кэбэкуаг (''Québécois'') Канадын доторхи үндэстэн" гэж хүлээн зөвшөөрсөн [[Кэбэкуа үндэстний санал]]ыг баталжээ.<ref>{{cite web | url =http://www2.parl.gc.ca/HousePublications/Publication.aspx?Language=E&Mode=1&Parl=39&Ses=1&DocId=2528725#SOB-1788846 | work=Hansard of 39th Parliament, 1st Session; No. 087 | title = Routine Proceedings: The Québécois | publisher = Parliament of Canada | date = 2006-11-22 | accessdate = 2008-04-30 }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www2.parl.gc.ca/HousePublications/Publication.aspx?Pub=hansard&Language=E&Mode=1&Parl=39&Ses=1&DocId=2544166&File=0#SOB-1799205 | work = Hansard of 39th Parliament, 1st Session; No. 087 | title = Government Orders: The Québécois | publisher = Parliament of Canada | date = 2006-11-27 | accessdate = 2008-04-30}}</ref> Кэбэк нь нутаг дэвсгэрийн хэмжээгээр [[Канад]]ын хамгийн том муж бөгөөд хоёрдахь том засаг захиргааны нэгж юм. Зөвхөн [[Нунавут]] л Кэбэкээс том билээ. Тус муж нь баруун талаараа [[Онтарио]] муж, [[Жэймс булан]], [[Хадсон булан]]гаар, хойд талаараа [[Хадсон хоолой]], [[Унгава булан]]гаар, зүүн талаараа [[Сент Лоренсийн булан]], [[Ньюфаундленд ба Лабрадор]], [[Нью-Брансвик]] мужуудаар тус тус хүрээлэгдсэн. Кэбэк өмнө талаараа [[АНУ]]-ын [[Мэн]], [[Нью-Хэмпшир]], [[Вермонт]], [[Нью-Йорк]] муж улсуудтай хил залгадаг. Түүнчлэн Нунавут, [[Принс Эдвардын Арал]], [[Нова Скотиа]]тай далайгаар хиллэдэг. Кэбэк нь хүн амаар Онтариогийн дараа хоёрт ордог. Оршин суугчдын ихэнх нь тус мужийн хамгийн том хот болох [[Монреал]] хот болон нийслэл [[Кэбэк хот]]ын хооронд [[Гэгээн Лоренсийн гол]]ын ойр орчмын хотуудад суудаг. Англи хэлтэй иргэд болон англи хэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг байгууллагууд Монреальд төвлөрдөг боловч Утауаис, зүүн хотууд болон Гаспе хойгийн бүс нутгаар англи хэлтнүүд бас байдаг. Мужийн [[төв]] ба хойд хэсэгт хүн ам сийрүү, гол төлөв уугуул иргэд амьдардаг. Кэбэк байгалийн баялаг ихтэй бөгөөд энэ нь тус мужийн эдийн засгийн гол тулгуур болдгоос гадна агаар, сансрын салбар, мэдээлэл, харилцаа холбооны технологи, биотехнологи, эмийн үйлдвэрлэл зэрэг мэдлэгийн салбарууд тэргүүлэх үүрэг гүйцэтгэдэг.<ref>{{cite web|last=Poitras|first=François |title=Regional Economies Special Report Micro-Economic Policy Analysis|publisher=Industry Canada |url=http://www.ic.gc.ca/epic/site/eas-aes.nsf/vwapj/srreo200401e.PDF/$FILE/srreo200401e.PDF|format=PDF|date=2004-01|accessdate=2008-05-15}}</ref> == Тайлбар == {{reflist|2}} == Лавлах материал == * Armony, Victor (2007). Le Québec expliqué aux immigrants. Montréal, VLB Éditeur, 208 pages, ISBN 978-2-89005-985-6. * Lacoursière, Jacques, Jean Provencher et Denis Vaugeois (2000). Canada-Québec 1534–2000. Sillery, Septentrion. 591 pages, (ISBN 2-89448-156-X) * Jacques Lacoursière, Histoire du Québec, Des origines à nos jours, Édition Nouveau Monde, 2005, ISBN 2-84736-113-8 * Linteau, Paul-André (1989). Histoire du Québec contemporain – Volume 1; De la Confédération à la crise (1867–1929), Histoire, coll. «Boréal Compact» n° 14, 758 pages, (ISBN 2-89052-297-8) * Linteau, Paul-André (1989). Histoire du Québec contemporain – Volume 2; Le Québec depuis 1930, Histoire, coll. «Boréal Compact» n° 15, 834 pages, (ISBN 2-89052-298-5) * Québec. Institut de la statistique du Québec (2007). Le Québec chiffres en main, édition 2007[pdf]. 56 pages, (ISBN 2-550-49444-7) * Venne, Michel (dir.) (2006). L'annuaire du Québec 2007. Montréal, Fides. 455 pages, (ISBN 2-7621-2746-7) == Цахим холбоос == {{Commonscat|Quebec}} * '''''англи''''' [https://web.archive.org/web/20070929084947/http://www.discoverthequebec.ca/ Discover the Quebec in pictures, photos] * '''''англи''''' [https://web.archive.org/web/20110927045602/http://www.gouv.qc.ca/portail/quebec/pgs?lang=en Government of Quebec] * '''''англи''''' [http://www.bonjourquebec.com/ Bonjour Québec], Quebec government official tourist site * '''''англи''''' [https://web.archive.org/web/20050403113940/http://www.cbc.ca/news/background/bill101/ Bill 101] * '''''англи''''' [http://archives.cbc.ca/IDD-1-73-651/politics_economy/quebec_elections/ CBC Digital Archives – Quebec Elections: 1960–1998] * '''''франц''''' [http://www.agora.qc.ca/ Agora], online encyclopaedia from Quebec * '''''англи''''' [https://web.archive.org/web/20110518191546/http://thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=A1ARTA0006591 An article on the province of Quebec from ''The Canadian Encyclopedia''] ;Түүх * '''''англи''''' [https://web.archive.org/web/20090214133429/http://marianopolis.edu/quebechistory Quebec History], online encyclopaedia made by Marianapolis College * '''''англи''''' [http://www.mccord-museum.qc.ca/en/collections/theme/2 The 1837–1838 Rebellion in Lower Canada], Images from the McCord Museum's collections * '''''франц''''' [https://web.archive.org/web/20071222010240/http://www4.bnquebec.ca/cargeo/accueil.htm Bibliothèque nationales du Québec Map Collection], 5,000 digitized maps {{Канадын мужууд ба нутаг дэвсгэрүүд}} [[Ангилал:Кэбэк| ]] [[Ангилал:Канадын муж]] 2cdw5agt73z0s35h46tlgurg851h9kh 0 9342 856128 811669 2026-05-12T08:34:18Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856128 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Канадын муж буюу нутаг дэвсгэр | нэр = Манитоба | гадаад_нэр = Manitoba | хоч = | далбаа = Flag_of_Manitoba.svg | сүлд = Coat of arms of Manitoba.svg | газрын_зураг = Manitoba, Canada.svg | газрын_зургийн_нэр = | уриа = [[Латин хэл]]: ''Gloriosus et Liber''<br /><small>("Ялгуусан бөгөөд эрх чөлөөт")</small> | албан_ёсны_хэл = [[Англи хэл|англи]] (''[[де-факто]]''), (''[[де-юре]]'') [[Франц хэл]] (''[[де-юре]]'') | бэлэгдэл_төрөл1 = Цэцэг | бэлэгдэл1 = Талын гүргэм | бэлэгдэл_төрөл2 = Мод | бэлэгдэл2 = Цагаан гацуур | бэлэгдэл_төрөл3 = Шувуу | бэлэгдэл3 = Их саарал ууль | нийслэл = [[Виннипег]] | том_хот = [[Виннипег]] | том_метро = Виннипегийн нийслэлийн бүс | ерөнхий_сайд = [[Хедер Стефансон]] | ерөнхий_сайдын_нам = [[Манитобагийн Дэвшилт Консерватив Нам|Дэвшилт Консерватив Нам]] | захирагч = [[Жанис Филмон]] | захирагч_төрөл = Захирагч | шуудан_товчлол = MB | шуудангийн_код = R | нутаг_байр = 8 | нутаг_тайлбар = | нийт_нутаг = 647,797 | хуурай_газар = 553,556 | ус = 94,241 | усны_эзлэх_хувь = 14.5 | хүн_ам_байр = 5 | хүн_ам = 1,196,291 (тооцоо)<ref>{{cite web | author= Statistics Canada|publisher= |title= Canada's population estimates 2008-06-25 |accessdate=2008-06-25 |url=http://www.statcan.ca/Daily/English/080625/d080625b.htm}}</ref> | хүн_ам_он = 2008 | хүн_ам_тайлбар = | нягтшил = 2.14 | ДНБ_он = 2006 | ДНБ_нийт = C$44,757&nbsp;тэрбум<ref>{{cite web |url=http://www40.statcan.ca/l01/cst01/econ15.htm |author=Statistics Canada |title=Gross domestic product, expenditure-based, by province and territory |accessdate=2007-08-07 |archive-date=2008-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080420144936/http://www40.statcan.ca/l01/cst01/econ15.htm |url-status=dead }}</ref> | ДНБ_байр = 6 | нэг_хүнд_ДНБ = C$38,001 | нэг_хүнд_ДНБ_байр = 8 | ДНБ_тайлбар = | элссэн_дараалал = 5 | элссэн_огноо = 1870 оны долдугаар сарын 15 | цагийн_бүс = -6 | танхимын_суудал = 14 | сенатын_суудал = 6 | ISOкод = CA-MB | вэбсайт = www.gov.mb.ca }} '''Манитоба''' нь [[Канад]]ын нэг муж бөгөөд 647,797 ам.км нутаг дэвсгэртэй, 1,196,291 хүн амтай (2008 оны тооцоо). Манитоба [[Баруун Канад]]ад оршдог ба өмнө талаараа [[АНУ]]-ын [[Хойд Дакота]], [[Миннесота]] муж улсууд, хойд талаараа [[Нунавут]], [[Хадсон булан]], баруун талаараа [[Саскачеван]], зүүн талаараа [[Онтарио]] мужтай тус тус хиллэдэг. 1870 онд Манитоба нь нутаг дэвсгэрүүдээс үүссэн анхны муж болсон. [[Луи Риел]] шинэ мужийг алгонкинчуудын "Manitou" буюу "сүнс" гэсэн утгатай үгтэй холбоотойгоор "Манитоба" гэж нэрлэжээ. Улаан голын хөндийн бүс дэх Манитоба нь Канадын анхны өрнөдийн колони болон сууринг агуулж байв. Манитоба нь [[Умард мөсөн далай]]н гүн уст боомт (Хадсон буланд Манитоба мужийн Чөрчилд байрладаг) бүхий Канадын цорын ганц муж юм. Манитобагийн далайн боомт нь Канад, [[Ази]]йн хоорондох хамгийн дөт усан замын дагуух цорын ганц холбоос юм. Нийслэл бөгөөд хамгийн том хот нь [[Виннипег]] бөгөөд 633,451 хүн амтай.<ref>{{cite web |url=http://www12.statcan.ca/english/census06/data/popdwell/Table.cfm?T=301&S=3&O=D |title=Population and dwelling counts, for Canada and census subdivisions (municipalities), 2006 and 2001 censuses - 100% data |author=Statistics Canada |accessdate=2008-04-16 |archive-date=2009-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090410041521/http://www12.statcan.ca/english/census06/data/popdwell/Table.cfm?T=301&S=3&O=D |url-status=dead }}</ref> Виннипегийн нийслэлийн бүсийн нийт хүн ам 2006 оны тооллогоор 730,305 байв. == Тайлбар == {{reflist|2}} == Лавлах материал == * Carr, Ian and Robert E. Beamish. ''Manitoba Medicine: A Brief History ''(ISBN 0-88755-660-4) (1999) * Clark, Lovell. ed ''The Manitoba School Question: majority rule or minority rights?'' (1968) historians debate the issue * Chafe, J. W. ''Extraordinary Tales from Manitoba History'' (1973) * [https://web.archive.org/web/20071120043957/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=55262711 Cook, Ramsay. ''The Politics of John W. Dafoe and the Free Press'' (1963)] * [https://web.archive.org/web/20071120044139/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=6657562 Dafoe, John W. ''Clifford Sifton in Relation to His Times'' (1931)] * [https://web.archive.org/web/20110817015242/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=3071689 Donnelly, M. S. ''The Government of Manitoba'' (1963)] * Ellis, J.H. ''The Ministry of Agriculture in Manitoba, 1870-1970'' (1971) * Ewanchuk, Michael. ''Pioneer Profiles: Ukrainian Settlers in Manitoba '' (1981) (ISBN 0-9690768-4-3) * Raymond M. Hébert. ''Manitoba's French-Language Crisis: A Cautionary Tale'' McGill-Queen's University Press (2004) ISBN 0-7735-2790-7 * Kinnear, Mary, ed. ''1st Days, Fighting Days: Women in Manitoba History'' (1987) * Friesen, Gerald, and Potyondi, Barry. ''A Guide to the Study of Manitoba Local History'' (1981) * [http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=72555100 Morton, William Lewis. ''Manitoba: A History'' (1970)] (ISBN 0-8020-6070-6), the standard scholarly history * Petryshyn, Jaroslav . ''Peasants in the Promised Land: Canada and the Ukrainians, 1891-1914'' (1985) * Whitcomb, Ed. ''A Short History of Manitoba'' (1982) (ISBN 0-920002-15-3) * Yuzyk, Paul. ''The Ukrainians in Manitoba: A Social History'' (1953) == Цахим холбоос == {{Wiktionary}} {{Commonscat|Manitoba|Манитоба}} * [https://web.archive.org/web/20160715225137/http://www.gov.mb.ca/splash.html Government of Manitoba] * [https://web.archive.org/web/20080120150525/http://www.spiritedenergy.ca/ Manitoba Spirited Energy/Vibrant d'énergie] * [http://www.travelmanitoba.com Travel Manitoba] * [https://web.archive.org/web/20060907195748/http://www2.marianopolis.edu/quebechistory/docs/manitoba/index.htm The Manitoba School Question] * [http://www.mhs.mb.ca The Manitoba Historical Society] * [https://web.archive.org/web/20060404051742/http://canada.archiseek.com/manitoba/ Architecture of Manitoba] * [https://web.archive.org/web/20080725082122/http://www.manitobagoldmining.com/ Mining in Manitoba] * [https://web.archive.org/web/20060829210556/http://timelinks.merlin.mb.ca/photo.htm The TimeLinks Image Archive] * [http://www.h-net.org/reviews/showrev.cgi?path=147431143228400 Review of book about Manitoba's French-Language crisis in the 1980s] * [http://archives.cbc.ca/IDD-1-73-2354/politics_economy/mb_elections/ Friendly Rivalries: Manitoba Elections, 1966–1999] {{Канадын мужууд ба нутаг дэвсгэрүүд}} [[Ангилал:Манитоба| ]] [[Ангилал:Канадын муж]] 6534wzpqan8hnjwq7klqklxm1znq7e3 0 9347 856144 834435 2026-05-12T10:38:32Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856144 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Канадын муж буюу нутаг дэвсгэр | нэр = Нью-Брансвик | гадаад_нэр = {{Lang-en|New Brunswick}}<br />{{Lang-fr|Nouveau-Brunswick}} | хоч = | далбаа = Flag of New Brunswick.svg | сүлд = Stemma del New Brunswick.jpg | газрын_зураг = New Brunswick, Canada.svg | газрын_зургийн_нэр = | уриа = [[Латин хэл]]: ''Spem reduxit''<br /><small>("Итгэл сэргээгдэв")</small> | албан_ёсны_хэл = [[Англи хэл|англи]], [[Франц хэл|франц]] (Канадын үндсэн хуулиараа хоёр хэлтэй цорын ганц муж) | бэлэгдэл_төрөл1 = Цэцэг | бэлэгдэл1 = Хөх ягаан алаг нүдэн цэцэг | бэлэгдэл_төрөл2 = Мод | бэлэгдэл2 = Гүгэлт жодоо | бэлэгдэл_төрөл3 = Шувуу | бэлэгдэл3 = Хар магнайт хөх бух | нийслэл = [[Фредериктон, Нью-Брансвик|Фредериктон]] | том_хот = [[Сент-Жон, Нью-Брансвик|Сент-Жон]] | том_метро = Метро Монктон | ерөнхий_сайд = [[Шон Грэхэм]] | ерөнхий_сайдын_нам = [[Нью-Брансвикийн Либерал Холбоо|Либерал]] | захирагч = [[Эрмэнэгилде Шиассон]] | захирагч_төрөл = Дэд Захирагч | шуудан_товчлол = NB | шуудангийн_код = E | нутаг_байр = 11 | нутаг_тайлбар = | нийт_нутаг = 72,908 | хуурай_газар = 71,450 | ус = 1,458 | усны_эзлэх_хувь = 2.0 | хүн_ам_байр = 8 | хүн_ам = 751,527 (тооцоо)<ref>{{cite web | author= Statistics Canada|publisher= |title= Canada's population estimates 2008-06-25 |accessdate=2008-06-25 |url=http://www.statcan.ca/Daily/English/080625/d080625b.htm}}</ref> | хүн_ам_он = 2008 | хүн_ам_тайлбар = | нягтшил = 10.50 | ДНБ_он = 2006 | ДНБ_нийт = $25.221 тэрбум<ref>{{Cite web |url=http://www40.statcan.ca/l01/cst01/econ15.htm |title=Gross domestic product, expenditure-based, by province and territory |access-date=2008-10-04 |archive-date=2008-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080420144936/http://www40.statcan.ca/l01/cst01/econ15.htm |url-status=dead }}</ref> | ДНБ_байр = 8 | нэг_хүнд_ДНБ = C$33,664 | нэг_хүнд_ДНБ_байр = 12 | ДНБ_тайлбар = | элссэн_дараалал = 1 | элссэн_огноо = 1867 оны долдугаар сарын 1 | цагийн_бүс = -4 | танхимын_суудал = 10 | сенатын_суудал = 10 | ISOкод = CA-NB | вэбсайт = www.gnb.ca }} [[Файл:New Brunswick Legislative Building- Fredericton- New Brunswick-20170718.jpg|280px|thumb|Нью-Брансвик - Legislative Building]] '''Нью-Брансвик''' ([[Франц хэл|францаар]]: ''Nouveau-Brunswick'') нь Канадын далайн эргийн гурван мужийн нэг бөгөөд үндсэн хуулинд заасан хоёр хэлтэй ([[Англи хэл|англи]], [[Франц хэл|франц]]) цорын ганц муж болно.<ref>[[Section Sixteen of the Canadian Charter of Rights and Freedoms]].</ref> Мужийн нийслэл [[Фредериктон]] хот болно. Канадын статистикийн алба мужийн хүн амыг 2008 оны байдлаар 751,527 гэж тооцоолсон ба хүн амын олонхи нь англи хэлтэй боловч франц хэлтэй цөөнхийн томоохон бүлэг (32%) байдаг нь гол төлөв [[Акади]] гаралтай юм. Мужийн нэр нь хойд [[Герман]]ы [[Брауншвайг]] хотын нэрний англи болон франц орчуулгаас гаралтай. Брауншвайг нь [[Нэгдсэн Вант Улс]]ын Ван Ханноверийн III Жоржийн өвөг дээдсийн нутаг юм. == Тайлбар == {{reflist}} == Лавлах материал == <div class="references-small"> * L. W. Bailey and D. R. Jack, ''Woods and Minerals of New Brunswick'', (Fredericton, 1876) * William H Benedict. ''New Brunswick in history'' (2001) * S. D. Clark; ''Movements of Political Protest in Canada, 1640-1840'' University of Toronto Press. 1959. * Tim Frink. ''New Brunswick: A short history'' (1997) * W. Reavley Gair and Reavley W. Gair. ''A Literary and Linguistic History of New Brunswick'' (1986) * James Hannay, ''History of New Brunswick'', (St. John, 1909) * William Kingsford, ''History of Canada'', (London, 1887-98) * Greg Marquis; "Commemorating the Loyalists in the Loyalist City: Saint John, New Brunswick, 1883-1934" ''Urban History Review'', Vol. 33, 2004 * M. H. Perley, ''On the Early History of New Brunswick'', (St. John, 1891) * A. R. C. Selwyn and G. M. Dawson, ''Descriptive Sketch of the Physical Geography and Geology of the Dominion of Canada'', (Montreal, 1884) * Robert Summerby-Murray; "Interpreting Deindustrialised Landscapes of Atlantic Canada: Memory and Industrial Heritage in Sackville, New Brunswick" ''The Canadian Geographer,'' Vol. 46, 2002 * William Menzies Whitelaw; ''The Maritimes and Canada before Confederation'' Oxford University Press, 1934 * A. B. Willmott, ''The Mineral Wealth of Canada'', (London, 1898) </div> == Цахим холбоос == {{Commonscat|New Brunswick|Нью-Брансвик}} * [https://web.archive.org/web/20120406055318/http://www.gnb.ca/ Official site of the Government of New Brunswick] * [http://www.culture.ca/explore-explorez-e.jsp?category=521&page=1 Maritime provinces history & culture -- links]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20090315042818/http://gnb.ca/cnb/nb/Symbols-e.asp Symbols of New Brunswick] * [http://www.nbm-mnb.ca New Brunswick Museum] * [https://web.archive.org/web/20090509075243/http://bridges.nblighthouses.com/ New Brunswick Covered Bridges] * [https://web.archive.org/web/20201025013114/http://www.nblighthouses.com/ New Brunswick Lighthouses] * [https://web.archive.org/web/20150511165503/http://globalgenealogy.com/links/canada-nb.htm Historical and Genealogical Resources of New Brunswick] historical census, birth marriage and death records, immigration, settlement, biography, cemeteries, burial records, land records, First Nations and more * [http://www.acadian-home.org Acadian Ancestral Home] - Acadian history & genealogy storehouse. * [http://archives.cbc.ca/IDD-1-73-2364/politics_economy/nb_elections/ From Louis to Lord: New Brunswick Elections, 1960-2003] * [https://web.archive.org/web/20130530044128/http://fencenbhighways.com/ Fence New Brunswick's Highways] {{Канадын мужууд ба нутаг дэвсгэрүүд}} [[Ангилал:Нью-Брансвик| ]] [[Ангилал:Канадын муж]] p3q9a7uzocclas1ag191uziq2nns3ma 0 9348 856145 854589 2026-05-12T10:38:50Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856145 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Канадын муж буюу нутаг дэвсгэр | нэр = Ньюфаундленд ба Лабрадор | гадаад_нэр = {{Lang-en|Newfoundland and Labrador}}<br />{{Lang-fr|Terre-Neuve-et-Labrador}} | хоч = | далбаа = Flag_of_Newfoundland_and_Labrador.svg | сүлд = Coat of Arms of Newfoundland and Labrador.svg | газрын_зураг = Newfoundland_and_Labrador, Canada.svg | газрын_зургийн_нэр = | уриа = [[Latin]]: ''Quaerite prime regnum Dei''<br /><small>("Эхлээд Бурхны хаант улсыг хай." Евангелиас ишлэв. Гэгээн Мэтьюгийн дагуу 6:33)</small> | албан_ёсны_хэл = [[Англи хэл|англи]] (''[[де-факто]]'') | бэлэгдэл_төрөл1 = Цэцэг | бэлэгдэл1 = Саррацени | бэлэгдэл_төрөл2 = Мод | бэлэгдэл2 = Хар гацуур | бэлэгдэл_төрөл3 = Шувуу | бэлэгдэл3 = Атлантын хуяг хошуут | нийслэл = [[Сент Жонс, Ньюфаундленд ба Лабрадор|Сент Жонс]] | том_хот = Сент Жонс | том_метро = Сент Жонс | ерөнхий_сайд = [[Кэти Дандердейл]] | ерөнхий_сайдын_нам = [[Ньюфаундленд ба Лабрадорын Дэвшилтэт Консерватив Нам|Дэвшилтэт Консерватив]] | захирагч = [[Эдвард Робертс]] | захирагч_төрөл = Дэд Захирагч | захирагч = [[Жон Кросби]] | захирагч_төрөл = Дэд Захирагч | шуудан_товчлол = NL | шуудангийн_код = A | нутаг_байр = 10 | нутаг_тайлбар = | нийт_нутаг = 405,212 | хуурай_газар = 373,872 | ус = 31,340 | усны_эзлэх_хувь = 7.7 | хүн_ам_байр = 9 | хүн_ам = 508,270 (тооцоо)<ref name="autogenerated1">{{cite web | author= Statistics Canada|publisher= |title= Canada's population estimates 2008-06-25 |accessdate=2008-06-25 |url=http://www.statcan.ca/Daily/English/080625/d080625b.htm}}</ref> | хүн_ам_он = 2008 | хүн_ам_тайлбар = | нягтшил = 1.35 | ДНБ_он = 2007 | ДНБ_нийт = C$29.034&nbsp;тэрбум<ref>{{Cite web |url=http://www40.statcan.ca/l01/cst01/econ15.htm |title=Statistics Canada Gross domestic product, expenditure-based, by province and territory |access-date=2008-10-04 |archive-date=2008-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080420144936/http://www40.statcan.ca/l01/cst01/econ15.htm |url-status=dead }}</ref> | ДНБ_байр = 8 | нэг_хүнд_ДНБ = C$57,348<ref>[http://www.statcan.ca/Daily/English/080515/d080515b.htm The Daily, Thursday, May 15, 2008. Study: Resource boom in Saskatchewan and Newfoundland and Labrador<!-- Bot generated title -->]</ref> | нэг_хүнд_ДНБ_байр = 3 | ДНБ_тайлбар = | элссэн_дараалал = 12 | элссэн_огноо = 1949 оны гуравдугаар сарын 31 ([[Баруун Хойд Нутаг Дэвсгэр]]ээс салсан) | цагийн_бүс = Ньюфаундлендэд -3.5<br />Лабрадорт -4 | танхимын_суудал = 7 | сенатын_суудал = 6 | ISOкод = CA-NL | вэбсайт = www.gov.nl.ca }} '''Ньюфаундленд ба Лабрадор''' ({{lang-en|Newfoundland and Labrador}}; {{lang-fr|Terre-Neuve-et-Labrador}}) нь Канадын Холбоонд хамгийн сүүлд элссэн аравдахь муж юм. Газарзүйн хувьд тус муж Канадын [[Атлантын Далай]]н эргээр [[Ньюфаундленд арал]] ба эх газрын хэсэг болох [[Лабрадор]]оос бүрдэн оршино. 1949 онд Канадад нэгдэх үед тус мужийг бүхэлд нь '''Ньюфаундленд''' гэдэг байсан ба 1964 оноос хойш мужийн засгийн газар өөрийгөө "Ньюфаундленд ба Лабрадорын Засгийн газар" гэх болсон бөгөөд 2001 оны арванхоёрдугаар сарын 6-ны өдөр Канадын Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт өөрчлөлтөөр мужийн албан ёсны нэрийг "Ньюфаундленд ба Лабрадор" болгон өөрчилсөн. Гэхдээ өдөр тутмын яриандаа канадчууд тус мужийг "Ньюфаундленд" гэдэг ба мужийн доторхи тухайн бүс нутгийг "Лабрадор" гэдэг юм. ''Newfoundland'' хэмээх нэр нь [[англи хэл]]ний "New Found Land" буюу "Шинээр олдсон газар" ([[Латин хэл]]ний ''Terra Nova''-ийн англи орчуулга) гэсэн үгнээс гаралтай бол, ''Labrador'' нь тус бүс нутгийг нээсэн [[Португал]]ийн судлаач Жуан Фернандес Лаврадорын эзэмшдэг байсан [[португал хэл]]ний ''lavrador'' буюу "газрын эзэн/анжисчин" гэсэн цолноос гаралтай юм. 2008 оны дөрөвдүгээр сарын тооцооноос үзэхэд мужийн хүн ам 508,270 байв.<ref name="autogenerated1" /> Ньюфаундленд нь англи, франц, [[ирланд хэл]]ний өөрийн өвөрмөц аялгатай. Лабрадорын англи хэлний аялга Ньюфаундлендийнхтэй ихээхэн төстэй. Түүнчлэн Лабрадорт Инну-аймун болон Инуктитутын өвөрмөц аялгууд бий. == Лавлах материал == * Atlas of Newfoundland and Labrador'' by Department of Geography Memorial University of Newfoundland, Breakwater Books Ltd; ISBN 1-55081-000-6; (1991) * G.J. Casey and Elizabeth Miller, eds., ''Tempered Days: A Century of Newfoundland Fiction'' St. John's: Killick Press, 1996. * Karl Mcneil Earle; "Cousins of a Kind: The Newfoundland and Labrador Relationship with the United States" ''American Review of Canadian Studies'' Vol: 28. Issue: 4. 1998. pp : 387-411. * C. R. Fay; ''Life and Labour in Newfoundland'' University of Toronto Press, 1956 * Lawrence Jackson, ''Newfoundland & Labrador'' Fitzhenry & Whiteside Ltd; ISBN 1-55041-261-2; (1999) * Gene Long, ''Suspended State: Newfoundland Before Canada'' Breakwater Books Ltd; ISBN 1-55081-144-4; (April 1, 1999) * R. A. MacKay; ''Newfoundland; Economic, Diplomatic, and Strategic Studies'' Oxford University Press, 1946 * Patrick O'Flaherty, ''The Rock Observed: Studies in the Literature of Newfoundland'' University of Toronto Press, 1979 * Joseph Smallwood ed. ''The Encyclopedia of Newfoundland and Labrador'' St. John's: Newfoundland Book Publishers, 1981-, 2 vol. * ''This Marvelous Terrible Place: Images of Newfoundland and Labrador'' by Momatiuk et al., Firefly Books; ISBN 1-55209-225-9; (September 1998) * ''True Newfoundlanders: Early Homes and Families of Newfoundland and Labrador'' by Margaret McBurney et al., Boston Mills Pr; ISBN 1-55046-199-0; (June 1997) * ''Biogeography and Ecology of the Island of Newfoundland: Monographiae Biologicae'' by G. Robin South (Editor) Dr W Junk Pub Co; ISBN 90-6193-101-0; (April 1983) </div> == Тайлбар == {{reflist|2}} == Цахим холбоос == {{Wiktionary}} {{Commonscat|Newfoundland and Labrador|Ньюфаундленд ба Лабрадор}} * [https://web.archive.org/web/20120501074530/http://www.fisheriesheritage.ca/ Fisheries Heritage website] * [https://web.archive.org/web/20101206195346/http://gov.nl.ca/ Government of Newfoundland and Labrador] * [https://web.archive.org/web/20080514221106/http://www.newfoundlandlabrador.com/ Official Tourism Website] * [https://web.archive.org/web/20070211120407/http://register.heritagefoundation.ca/ Newfoundland and Labrador's Provincial Register of Historic Places] {{Канадын мужууд ба нутаг дэвсгэрүүд}} [[Ангилал:Ньюфаундленд ба Лабрадор| ]] [[Ангилал:Канадын муж]] nzbdql75m5qesb4y757hvwdzekl5bdo 0 9349 856142 813408 2026-05-12T10:32:41Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856142 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Канадын муж буюу нутаг дэвсгэр | нэр = Нова Скоша | гадаад_нэр = {{Lang-en|Nova Scotia}}<br />{{Lang-fr|Nouvelle-Écosse}}<br />[[Шотландын Гэл хэл]]:Alba Nuadh | хоч = | далбаа = Flag of Nova Scotia.svg | сүлд = Coat of Arms of Nova Scotia.svg | газрын_зураг = Nova Scotia, Canada.svg | газрын_зургийн_нэр = | уриа = [[Латин хэл]]: ''Munit Hae et Altera Vincit''<br /><small>("Нэг нь хамгаалж, нөгөө нь эзэлдэг")</small> | албан_ёсны_хэл = [[Англи хэл|англи]] | бэлэгдэл_төрөл1 = Цэцэг | бэлэгдэл1 = [[Файл:Trailing arbutus 2006.jpg|left|30px]] Хаврын цэцэг | бэлэгдэл_төрөл2 = Мод | бэлэгдэл2 = [[Файл:Picea rubens cone.jpg|left|30px]] Улаан гацуур | бэлэгдэл_төрөл3 = Шувуу | бэлэгдэл3 = [[Файл:OspreyNASA.jpg|left|30px]] Явлаг сар | бэлэгдэл_төрөл4 = Нохой | бэлэгдэл4 = Нова Скошагийн ритрийвер | нийслэл = [[Халифакс]] | том_хот = [[Халифакс]] | том_метро = Халифакс хотын бүс | ерөнхий_сайд = [[Айин Ранкин]] | ерөнхий_сайдын_нам = [[Нова Скошагийн Либерал нам | Либерал]] | захирагч = [[Жозеф Артур Лебланк]] | захирагч_төрөл = Дэд Захирагч | шуудан_товчлол = NS | шуудангийн_код = B | нутаг_байр = 12 | нутаг_тайлбар = | нийт_нутаг = 55,283 | хуурай_газар = 53,338 | ус = 1,946 | усны_эзлэх_хувь = 3.5 | хүн_ам_байр = 7 | хүн_ам = 935,962 (тооцоо)<ref>{{cite web | author= Statistics Canada|title= Canada's population estimates 2008-06-25 |accessdate=2008-06-25 |url=http://www.statcan.ca/Daily/English/080625/d080625b.htm}}</ref> | хүн_ам_он = 2008 | хүн_ам_тайлбар = | нягтшил = 17.49 | ДНБ_он = 2006 | ДНБ_нийт = C$31.966&nbsp;тэрбум<ref>{{Cite web |url=http://www40.statcan.ca/l01/cst01/econ15.htm |title=Statistics Canada Gross domestic product, expenditure-based, by province and territory |access-date=2008-10-04 |archive-date=2008-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080420144936/http://www40.statcan.ca/l01/cst01/econ15.htm |url-status=dead }}</ref> | ДНБ_байр = 7 | нэг_хүнд_ДНБ = C$34,210 | нэг_хүнд_ДНБ_байр = 11 | ДНБ_тайлбар = | элссэн_дараалал = 1 | элссэн_огноо = 1867 оны долдугаар сарын 1 | цагийн_бүс = −4 | танхимын_суудал = 11 | сенатын_суудал = 10 | ISOкод = CA-NS | вэбсайт = www.gov.ns.ca }} '''Нова Скоша''' ("Шинэ Шотланд" гэсэн үгний [[Латин хэл]]ний хувилбар; {{Lang-en|Nova Scotia}}; [[Шотландын Гэл хэл]]: ''Alba Nuadh''; {{lang-fr|Nouvelle-Écosse}}) нь [[Канад]]ын зүүн өмнөд эрэгт орших муж. Энэ муж нь Канадын Атлантын Далайн эргийн хамгийн олон хүн амтай муж. Нийслэл [[Халифакс]] нь бүс нутгийнхаа эдийн засгийн томоохон төв болно. Нова Скоша нь нутаг дэвсгэрийн хэмжээгээр Канадын хоёрдахь жижиг муж бөгөөд нийт 55,284&nbsp;км² нутаг дэвсгэртэй. Хүн ам нь 935,962<ref>{{cite web | author= Statistics Canada|title= Canada's population estimates 2008-06-25 |accessdate=2008-06-25 |url=http://www.statcan.ca/Daily/English/080625/d080625b.htm}}</ref> буюу Канадын дөрөвдэх цөөн хүн амтай муж боловч хүн амын нягтшилаар хоёрт ордог. Нова Скошагийн эдийн засаг байгалийн баялаг дээр суурилсан уламжлалтай боловч XX зууны дунд үеэс хойш олон салбартай болон хөгжиж байгаа. Загас агнуур, уул уурхай, ой мод, хөдөө аж ахуйн салбарууд маш чухал байр суурьтай хэвээр байгаа бөгөөд аялал жуулчлал, технологи, кино, хөгжим, санхүүгийн салбарууд шинээр хөгжиж байна. Тус муж нь Далайн бүх бүс нутаг багтдаг Мигмагийн Микмак үндэстний хэд хэдэн бүсийг хамарсан бөгөөд түүнчлэн Мэн, Ньюфаундленд, Гаспэ хойгийн хэсгийг хамардаг. Нова Скошад анх Европын колоничлогчид ирэхэд Микмакчууд амьдардаг байлаа. 1604 онд [[Франц]]ын колоничлогчид [[Флорида]]гаас хойш орших Европын анхны байнгын сууринг [[Порт Роял, Нова Скоша|Порт Роялд]] байгуулж, Акадиа хэмээн нэршсэн газрыг бий болгожээ. 1713-1760 онд [[Британийн Эзэнт Улс]] тус бүс нутгийг хяналтдаа оруулж, 1749 онд Халифакст шинэ нийслэлийг байгуулсан. 1867 онд Нова Скоша нь [[Нью-Брансвик]], Канадын Мужийн (сүүлд [[Онтарио]], [[Кэбэк]] мужууд болсон) хамт Канадын Холбоог үндэслэн байгуулагч мужуудын нэг болсон. == Тайлбар == {{reflist}} == Номзүй == === Судалгаанууд === * Beck, J. Murray. ''The Government of Nova Scotia'' University of Toronto Press, 1957, the standard history * Choyce, Lesley. ''Nova Scotia: Shaped by the Sea. A Living History.'' Toronto: Penguin Books Canada, 1996. 305 pp. * Donovan, Kenneth, ed. ''Cape Breton at 200: Historical Essays in Honour of the Island's Bicentennial, 1785-1985.'' Sydney, N.S.: U. Coll. of Cape Breton Pr., 1985. 261 pp. * Fingard, Judith; Guildford, Janet; and Sutherland, David. ''Halifax: The First 250 Years'' Halifax: Formac, 1999. 192 pp. * Girard, Philip; Phillips, Jim; and Cahill, Barry, ed. ''The Supreme Court of Nova Scotia, 1754-2004: From Imperial Bastion to Provincial Oracle'' U. of Toronto Press 2004. * Johnson, Ralph S. ''Forests of Nova Scotia: A History.'' Tantallon: Nova Scotia Dept. of Lands and Forests; Four East Publ., 1986. 407 pp. * Loomer, L. S. ''Windsor, Nova Scotia: A Journey in History.'' Windsor, N.S.: West Hants Hist. Soc., 1996. 399 pp. * Robertson, Allen B. ''Tide & Timber: Hantsport, Nova Scotia, 1795-1995.'' Hantsport, N.S.: Lancelot, 1996. 182 pp. * Robertson, Barbara R. ''Sawpower: Making Lumber in the Sawmills of Nova Scotia.'' Halifax: Nimbus; Nova Scotia Mus., 1986. 244 pp. === 1900 оноос хойших === * Beck, J. Murray. ''Politics of Nova Scotia. vol 2: 1896-1988.'' Tantallon, N.S.: Four East 1985 438 pp. * Bickerton, James P. ''Nova Scotia, Ottawa and the Politics of Regional Development.'' U. of Toronto Press 1990. 412 pp. * Creighton, Wilfred. ''Forestkeeping: A History of the Department of Lands and Forests in Nova Scotia, 1926-1969.'' Halifax: Nova Scotia Dept. of Lands and Forests, 1988. 155 pp. * Earle, Michael, ed. ''Workers and the State in Twentieth Century Nova Scotia.'' Fredericton: Acadiensis, 1989. * Frank, David. ''J. B. McLachlan: A Biography - the Story of a Legendary Labour Leader and the Cape Breton Coal Miners.'' Toronto: Lorimer, 1999. 592 pp. * Fraser, Dawn. ''Echoes from Labor's Wars: The Expanded Edition, Industrial Cape Breton in the 1920's, Echoes of World War One, Autobiography and Other Writings.'' Wreck Cove, N.S.: Breton Books, 1992. 177 pp. * McKay, Ian. ''The Quest of the Folk: Antimodernism and Cultural Selection in Twentieth-Century Nova Scotia.'' McGill-Queen's U. Pr., 1994. 371 pp. * McKay, Ian. ''The Craft Transformed: An Essay on the Carpenters of Halifax, 1885-1985.'' Halifax, N.S.: Holdfast, 1985. 148 pp. * March, William DesB. ''Red Line: The Chronicle-Herald and Mail-Star, 1875-1954.'' Halifax, N.S.: Chebucto Agencies, 1986. 415 pp. * Morton, Suzanne. ''Ideal Surroundings: Domestic Life in a Working-Class Suburb in the 1920s.'' U. of Toronto Pr., 1995. 201 pp. about Richmond Heights * Sandberg, L. Anders and Clancy, Peter. ''Against the Grain: Foresters and Politics in Nova Scotia.'' U. of British Columbia Pr., 2000. 352 pp. * Sandberg, L. Anders, ed. ''Trouble in the Woods: Forest Policy and Social Conflict in Nova Scotia and New Brunswick.'' Fredericton, N.B.: Acadiensis, 1992. 234 pp. === 1900 оноос өмнөх === * Beck, J. Murray. '' Joseph Howe Volumes I & II : Conservative Reformer 1804-1848; The Briton Becomes Canadian 1848-1873'' (1984) * Beck, J. Murray. ''Politics of Nova Scotia. vol 1 1710-1896'' Tantallon, N.S.: Four East 1985 438 pp. * Bell, Winthrop P. ''The "Foreign Protestants" and the Settlement of Nova Scotia: The History of a Piece of Arrested British Colonial Policy in the Eighteenth Century.'' (1961). reprint Fredericton, N.B.: Acadiensis for Mount Allison U., Cen. for Can. Studies, 1990. 673 pp. * Brebner, John Bartlet. ''New England's Outpost. Acadia before the Conquest of Canada'' (1927) * Brebner, John Bartlet. ''The Neutral Yankees of Nova Scotia: A Marginal Colony During the Revolutionary Years'' (1937) * Byers, Mary and McBurney, Margaret. ''Atlantic Hearth: Early Homes and Families of Nova Scotia.'' U. of Toronto Press, 1994. 364 pp. * Campey, Lucille H. ''After the Hector: The Scottish Pioneers of Nova Scotia and Cape Breton'' Toronto: Natural Heritage Books, 2004. 376 pp. * J. A. Chisholm, ed. ''Speeches and Public Letters of Joseph Howe'' 2 vol Halifax, 1909 * Conrad, Margaret and Moody, Barry, ed. ''Planter Links: Community and Culture in Colonial Nova Scotia.'' Fredericton, : Acadiensis, 2001. 236 pp. * Conrad, Margaret, ed. ''Intimate Relations: Family and Community in Planter Nova Scotia, 1759-1800.'' Fredericton, : Acadiensis, 1995. 298 pp. * Conrad, Margaret, ed. ''Making Adjustments: Change and Continuity in Planter Nova Scotia, 1759-1800.'' Fredericton: Acadiensis, 1991. 280 pp. * Cuthbertson, Brian. ''Johnny Bluenose at the Polls: Epic Nova Scotian Election Battles, 1758-1848.'' Halifax: Formac, 1994. 344 pp. * Donald A. Desserud; "Outpost's Response: The Language and Politics of Moderation in Eighteenth-Century Nova Scotia" [http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5002307961 ''American Review of Canadian Studies,'' Vol. 29, 1999 online] * Faragher, John Mack. ''A Great and Noble Scheme: The Tragic Story of the Expulsion of the French Acadians from Their American Homeland'' (2006) * Frost, James D. ''Merchant Princes: Halifax's First Family of Finance, Ships, and Steel'' Toronto: Lorimer, 2003. 376 pp. * Gwyn, Julian. ''Excessive Expectations: Maritime Commerce and the Economic Development of Nova Scotia, 1740-1870'' McGill-Queen's U. Pr., 1998. 291 pp. * Hornsby, Stephen J. ''Nineteenth-Century Cape Breton: A Historical Geography.'' McGill-Queen's U. Pr., 1992. 274 pp. * Johnston, A. J. B. ''Control and Order in French Colonial Louisbourg, 1713-1758.'' Michigan State U. Pr., 2001. 346 pp. * Krause, Eric; Corbin, Carol; and O'Shea, William, ed. ''Aspects of Louisbourg: Essays on the History of an Eighteenth-Century French Community in North America.'' Sydney, N.S.: U. Coll. of Cape Breton Pr., 1995. 312 pp. * Lanctôt, Léopold. ''L'Acadie des Origines, 1603-1771'' Montreal: Fleuve, 1988. 234 pp. * McKay, Ian. ''The Craft Transformed: An Essay on the Carpenters of Halifax, 1885-1985.'' Halifax, N.S.: Holdfast, 1985. 148 pp. * MacKinnon, Neil. ''This Unfriendly Soil: The Loyalist Experience in Nova Scotia, 1783-1791.'' McGill-Queen's U. Pr., 1986. 231 pp. * Mancke, Elizabeth. ''The Fault Lines of Empire: Political Differentiation in Massachusetts and Nova Scotia, ca. 1760-1830'' [http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=109185194 Routledge, 2005. 214 pp. online] * Marble, Allan Everett. ''Surgeons, Smallpox, and the Poor: A History of Medicine and Social Conditions in Nova Scotia, 1749-1799.'' McGill-Queen's U. Pr., 1993. 356 pp. * Pryke, Kenneth G. ''Nova Scotia and Confederation, 1864-74'' (1979) (ISBN 0-8020-5389-0) * Reid, John G. et al. ''The "Conquest" of Acadia, 1710: Imperial, Colonial, and Aboriginal Constructions.'' U. of Toronto Pr., 2004. 297 pp. * Waite, P. B. ''The Lives of Dalhousie University. Vol. 1: 1818-1925, Lord Dalhousie's College.'' McGill-Queen's U. Pr., 1994. 338 pp. * Walker, James W. St. G. ''The Black Loyalists: The Search for a Promised Land in Nova Scotia and Sierra Leone, 1783-1870.'' (1976). reprint U. of Toronto Pr., 1992. 438 pp * Whitelaw, William Menzies; ''The Maritimes and Canada before Confederation'' [http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=900720 (1934) online] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Nova Scotia}} {{Wiktionary}} ;Албан ёсны холбоос * [http://www.gov.ns.ca Government of Nova Scotia] * [http://www.novascotialife.com Nova Scotia - Come To Life (Main gateway website for tourism, immigration, business, etc. links)] * [http://novascotia.com Tourism Nova Scotia] * [http://parks.gov.ns.ca/ Nova Scotia Provincial Parks] * [https://web.archive.org/web/20080205013406/http://www.gov.ns.ca/gov_index.asp#depts Complete government directory] * [https://web.archive.org/web/20171220222616/http://weatheroffice.ec.gc.ca/forecast/canada/index_e.html?id=ns Nova Scotia current weather] * [https://web.archive.org/web/20100419024000/http://atlantic-web1.ns.ec.gc.ca/climatecentre/default.asp?lang=En&n=61405176-1 Nova Scotia Climate] ;Бусад холбоос * [https://web.archive.org/web/20150810075309/http://www.coastalcommunities.ns.ca/ Coastal Communities Network] current issues and community profiles, coastal information, community development * [http://www.acadian-home.org Acadian Ancestral Home] - Acadian history and census records * [https://web.archive.org/web/20150514070814/http://ns1763.ca/remem/countymon.html Photographs of War Memorials & Historic Monuments in Nova Scotia] * [http://www.panomaster.com/gallery.html 360x180° Spherical Panoramic Images of Nova Scotia] * [https://web.archive.org/web/20150906112731/http://alts.net/ns1625/histindx.html Little-Known Portions of Nova Scotia History] * [http://pitres.us/pitrehistoryhome.html Pitre Acadian genealogy] {{Канадын мужууд ба нутаг дэвсгэрүүд}} [[Ангилал:Нова Скоша| ]] [[Ангилал:Канадын хойг]] [[Ангилал:Хойд Америкийн хойг]] [[Ангилал:Атлантын далайн хойг]] [[Ангилал:Канадын муж]] r62pjjyn2l2wazigtxjtew5psut720d 0 9350 856154 842487 2026-05-12T11:38:34Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856154 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Канадын муж буюу нутаг дэвсгэр | нэр = Принс Эдвардын Арал | гадаад_нэр = {{Lang-en|Prince Edward Island}}<br />{{Lang-en|Île-du-Prince-Édouard}} | хоч = | далбаа = Flag of Prince Edward Island.svg | сүлд = | газрын_зураг = PEI, Canada.svg | газрын_зургийн_нэр = | уриа = [[Латин хэл]]: ''Parva sub ingenti''<small><br />("Их нь хамгаалсан бага")</small> | албан_ёсны_хэл = [[Англи хэл|англи]] (''[[де-факто]]'') | бэлэгдэл_төрөл1 = Цэцэг | бэлэгдэл1 = Cypripedium acaule | бэлэгдэл_төрөл2 = Мод | бэлэгдэл2 = Улаан царс | бэлэгдэл_төрөл3 = Шувуу | бэлэгдэл3 = Цэнхэр ятга шаазгай | нийслэл = [[Шарлоттаун, Принс Эдвардын Арал|Шарлоттаун]] | том_хот = Шарлоттаун | том_метро = Шарлоттаун | ерөнхий_сайд = [[Блайс Томпсон]] | ерөнхий_сайдын_нам = [[Принс Эдвардын Арлын Либерал Нам|Либерал]] | захирагч = [[Барбара Оливер Хагерман]] | захирагч_төрөл = Дэд Захирагч | шуудан_товчлол = PE | шуудангийн_код = C | нутаг_байр = 13 | нутаг_тайлбар = | нийт_нутаг = 5,683.56 | хуурай_газар = 5,683.91 | ус = 0 | усны_эзлэх_хувь = 0 | хүн_ам_байр = 10 | хүн_ам = 139,407 (тооцоо)<ref>{{cite web | author= Statistics Canada|publisher= |title= Canada's population estimates 2008-06-25 |accessdate=2008-06-25 |url=http://www.statcan.ca/Daily/English/080625/d080625b.htm}}</ref> | хүн_ам_он = 2008 | хүн_ам_тайлбар = | нягтшил = 23.9 | ДНБ_он = 2006 | ДНБ_нийт = C$4.321&nbsp;тэрбум<ref>{{Cite web |url=http://www40.statcan.ca/l01/cst01/econ15.htm |title=Statistics Canada Gross domestic product, expenditure-based, by province and territory |access-date=2008-10-04 |archive-date=2008-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080420144936/http://www40.statcan.ca/l01/cst01/econ15.htm |url-status=dead }}</ref> | ДНБ_байр = 10 | нэг_хүнд_ДНБ = C$31,278 | нэг_хүнд_ДНБ_байр = 13 | ДНБ_тайлбар = | элссэн_дараалал = 7 | элссэн_огноо = 1873 оны долдугаар сарын 1 | цагийн_бүс = −4 | танхимын_суудал = 4 | сенатын_суудал = 4 | ISOкод = CA-PE | вэбсайт = www.gov.pe.ca }} [[Файл:PrinceEdwardIsland map 1874.jpg|thumb|240px|Принс Эдвардын Арлын газрын зураг 1765]] '''Принс Эдвардын Арал''' ('''PEI''' буюу '''P.E.I.'''; [[Франц хэл]]: ''Île-du-Prince-Édouard''; [[Шотландын Гэл хэл]]: ''Eilean a’ Phrionnsa'' (үгчилбэл "Хунтайжийн арал") буюу ''Eilean Eòin'' (үгчилбэл "Жоны арал" буюу арлын хуучин нэр Сент Жонсын арал гэсэн нэртэй холбоотой); [[Микмак хэл]]: ''Apekweit'' буюу ''Epikwetk'' багцаагаар орчуулбал "далайн усанд бүйвээлэгдсэн газар") нь мөн ижил нэртэй арлаас бүрдэх Канадын муж болно. Энэхүү Далайн муж нь хуурай газрын нутаг дэвсгэр болон хүн амаараа хамгийн жижиг муж (нутаг дэвсгэрийг тооцохгүй бол). Тус арал өөр хэдэн нэртэй. Тухайлбал: "Булангийн цэцэрлэгт хүрээлэн" гэсэн нэр нь тухайн мужийн бэлчээрийн үзэмж, хөдөө аж ахуйн эдэлбэр газрыг заасан нэр бол; "Холбооны төрсөн газар" гэсэн нэр нь 1864 оны [[Шарлоттауны бага хурал|Шарлоттауны бага хурлыг]] заасан нэр юм. 2008 оны тооцоогоор Принс Эдвардын Аралд 139,407 оршин суугчид байсан<ref>{{cite web | author= Statistics Canada|publisher= |title= Canada's population estimates 2008-06-25 |accessdate=2008-06-25 |url=http://www.statcan.ca/Daily/English/080625/d080625b.htm}}</ref> бөгөөд тэднийг "арлынхан" гэдэг. Тус арал нь 46°–47° N, 62°–64° 30′W солбицлууд бүхий тэгш өнцөгт дотор байрладаг ба нийт 5,683.91 км² нутаг дэвсгэртэй<ref>{{cite web |url=http://www12.statcan.ca/english/census06/data/profiles/community/Details/Page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=11&Geo2=PR&Code2=01&Data=Count&SearchText=Prince%20Edward%20Island&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=All&GeoLevel=&GeoCode=11 |title=2006 Census population and dwelling counts |author=Statistics Canada |authorlink=Statistics Canada |year=2007 |month=March |accessdate=2007-03-13 |archive-date=2008-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081211112537/http://www12.statcan.ca/english/census06/data/profiles/community/Details/Page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=11&Geo2=PR&Code2=01&Data=Count&SearchText=Prince%20Edward%20Island&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=All&GeoLevel=&GeoCode=11 |url-status=dead }}</ref>. Тус арал нь нутаг дэвсгэрийн хэмжээгээр дэлхийд 104, Канадад 23-т орох арал болно. Арлыг Ван III Жоржийн дөрөвдэх хүү, [[Нэгдсэн Вант Улсын Хатан хаан Викториа|Хатан хаан Викториагийн]] эцэг Хунтайж Эдвард Аугустусын (1767–1820) нэрээр нэрлэсэн болно. == Тайлбар == {{reflist}} == Лавлах материал == * Arsenault, Georges. ''The Island Acadians'' Charlottetown, P.E.I.: Ragweed, 1989. 296 pp. * Baglole, Harry, ed. ''Exploring Island History: A Guide to the Historical Resources of Prince Edward Island.'' Belfast, P.E.I.: Ragweed, 1977 * Bolger, Francis W. P., ed. ''Canada's Smallest Province: A History of Prince Edward Island.'' Charlottetown: Prince Edward Island Centennial Comm., 1973. 403 pp. * Boyde Beck. ''Prince Edward Island: An (Un)Authorized History'' (1996) * Bumsted, J. M. ''Land, Settlement, and Politics on Eighteenth-Century Prince Edward Island.'' McGill-Queen's U. Press, 1987. 238 pp. * Clark, A. H. ''Three Centuries and the Island. A Historical Geography of Settlement and Agriculture in Prince Edward Island, Canada'' (1959) very broad look at historical geography * Ives, Edward D. ''Drive Dull Care Away: Folksongs from Prince Edward Island.'' Charlottetown, P.E.I.: Inst. of Island Studies, 1999. 269 pp. * MacKinnon, Frank. ''Church Politics and Education in Canada: The P.E.I. Experience.'' Calgary, Alta.: Detselig, 1995. 144 pp. * MacKinnon, Wayne. ''The Life of the Party: A History of the Liberal Party in Prince Edward Island.'' Summerside: Liberal Party of Prince Edward Island, 1973. 153 pp. * Sharpe, Errol. ''A People's History of Prince Edward Island.'' Toronto: Steel Rail, 1976. 252 pp. * Smitheram, Verner; Milne, David; and Dasgupta, Satadal, ed. ''The Garden Transformed: Prince Edward Island, 1945–1980.'' Charlottetown, P.E.I.: Ragweed, 1982. 271 pp. * W. Ross Livingston; [http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=29232556 ''Responsible Government in Prince Edward Island: A Triumph of Self-Government under the Crown.'' 1931. online] * Weale, David and Baglole, Harry. ''The Island and Confederation: The End of an Era.'' Summerside, P. E. I.: Williams and Crue, 1973. 166 pp. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Prince Edward Island}} * [https://web.archive.org/web/20060305100742/http://www.gov.pe.ca/ The Government of Prince Edward Island Government official website] * [http://www.gov.pe.ca/visitorsguide/ The Government Prince Edward Island Visitor's Guide] * [http://www.acadian-home.org Acadian Ancestral Home] - Acadian, history, census records & genealogy * [https://web.archive.org/web/20080913092050/http://www.hollandc.pe.ca/APA/index.htm Atlantic Police Academy] * [http://archives.cbc.ca/IDD-1-73-906/politics_economy/elections_pei/ CBC Digital Archives - PEI Elections: Liberal landslides and Tory tides] * [http://www.collegeofpiping.com/ College of Piping and Celtic Performing Arts of Canada] * [http://www.confederationbridge.com/ Confederation Bridge] * [https://web.archive.org/web/20080928092320/http://www.hollandc.pe.ca/CIC/index.htm Culinary Institute of Canada] * [https://web.archive.org/web/20080926122107/http://www.hollandc.pe.ca/Marine/ Marine Training Centre] * [http://www.peiinfo.com/ PEI info] * [http://terraserver.com/imagery/image_gx.asp?cpx=-63.23822990760269&cpy=46.261846463386895&res=400&provider_id=340&t=pan&dat= Satellite image of Prince Edward Island]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (interactive) * [http://www.iwmc.pe.ca/ The official website about the Island Waste Management Corporation] * [http://www.upei.ca/ University of Prince Edward Island] {{Канадын мужууд ба нутаг дэвсгэрүүд}} [[Ангилал:Атлантын далайн арал]] [[Ангилал:Хойд Америкийн арал]] [[Ангилал:Канадын арал]] [[Ангилал:Канадын муж]] [[Ангилал:Принс Эдвардын Арал| ]] [[Ангилал:Санкт-Лоренсын булан]] bt74y97xhqsp0dtngunydbskturticx 0 9354 856106 778090 2026-05-12T03:06:19Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856106 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Канадын муж буюу нутаг дэвсгэр | нэр = Баруун Хойд Нутаг Дэвсгэр | гадаад_нэр = {{Lang-en|Northwest Territories}}<br />{{Lang-fr|Territoires du Nord-Ouest}} | хоч = | далбаа = Flag of the Northwest Territories.svg | сүлд = Coat of arms of Northwest Territories.svg | газрын_зураг = Northwest Territories, Canada.svg | газрын_зургийн_нэр = | уриа = [[Англи хэл]]: ''The New North''<br /><small>("Шинэ Умард")</small> | албан_ёсны_хэл = [[Дене Сулин хэл|чипевян]], [[Кри хэл|кри]], [[Англи хэл|англи]], [[Франц хэл|франц]], [[Гвичин хэл|гвичин]], [[инуйннактун]], [[инуктитут]], [[инувиалуктун]], [[Слэйви хэл|хойд слэйви]], [[Слэйви хэл|өмнөд слэйви]], [[Догриб хэл|догриб]]<ref name="lang">[https://web.archive.org/web/20050408070402/http://www.justice.gov.nt.ca/PDF/ACTS/Official_Languages.pdf Northwest Territories Official Languages Act, 1988] (as amended 1988, 1991-1992, 2003)</ref> | бэлэгдэл_төрөл1 = Цэцэг | бэлэгдэл1 = Dryas octopetala | бэлэгдэл_төрөл2 = Мод | бэлэгдэл2 = Америк шинэс | бэлэгдэл_төрөл3 = Шувуу | бэлэгдэл3 = [[Цагаан шонхор]] | нийслэл = [[Еллөүнайф]] | том_хот = [[Еллөүнайф]] | том_метро = Еллөүнайф | ерөнхий_сайд = [[Флойд Рөүлэнд]] | ерөнхий_сайдын_нам = Зөвшилцлийн засгийн газар, намын харъяалалгүй | захирагч = [[Тони Витфорд]] | захирагч_төрөл = Комиссар | шуудан_товчлол = NT | шуудангийн_код = X | нутаг_байр = 3 | нутаг_тайлбар = <ref name="census06">{{Cite web |url=http://www12.statcan.ca/english/census06/data/profiles/community/Details/Page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=61&Geo2=PR&Code2=01&Data=Count&SearchText=Northwest%20Territories&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=All&GeoLevel=&GeoCode=61 |title=Canada Census 2006 |access-date=2008-10-04 |archive-date=2007-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070729132347/http://www12.statcan.ca/english/census06/data/profiles/community/Details/Page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=61&Geo2=PR&Code2=01&Data=Count&SearchText=Northwest%20Territories&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=All&GeoLevel=&GeoCode=61 |url-status=dead }}</ref> | нийт_нутаг = 1,346,106 | хуурай_газар = 1,140,835 | ус = 205,271 | усны_эзлэх_хувь = 15.2 | хүн_ам_байр = 11 | хүн_ам = 42,514 (тооцоо)<ref>{{cite web | author= Statistics Canada|publisher= |title= Canada's population estimates 2008-06-25 |accessdate = 2008-06-25 |url=http://www.statcan.ca/Daily/English/080625/d080625b.htm}}</ref> | хүн_ам_он = 2008 | хүн_ам_тайлбар = | нягтшил = 0.037 | ДНБ_он = 2006 | ДНБ_нийт = $4.103 тэрбум<ref>{{Cite web |url=http://www40.statcan.ca/l01/cst01/econ15.htm |title=Gross domestic product, expenditure-based, by province and territory |access-date=2008-10-04 |archive-date=2008-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080420144936/http://www40.statcan.ca/l01/cst01/econ15.htm |url-status=dead }}</ref> | ДНБ_байр = 11 | нэг_хүнд_ДНБ = C$97,923 | нэг_хүнд_ДНБ_байр = 1 | ДНБ_тайлбар = | элссэн_дараалал = 5 | элссэн_огноо = 1870 он (Хадсонс Бэй Компани энэ нутаг дэвсгэрийг Канадад өгсөн) | цагийн_бүс = -7 | танхимын_суудал = 1 | сенатын_суудал = 1 | ISOкод = CA-NT | вэбсайт = [http://www.gov.nt.ca www.gov.nt.ca] }} '''Баруун Хойд Нутаг Дэвсгэр''' ('''NWT''' буюу '''NT'''; [[Франц хэл|франц]] ''les Territoires du Nord-Ouest'') нь [[Канад]]ын нутаг дэвсгэр болно. Хойд Канадад оршдог тус нутаг дэвсгэр Канадын өөр хоёр нутаг дэвсгэр, гурван мужтай хиллэдэг. Тухайлбал: [[Юкон]]той баруун талаараа, [[Нунавут]]тай зүүн талаараа, [[Бритиш Коламбиа]]тай баруун өмнө талаараа, [[Альберта]], [[Саскачеван]]тай өмнө талаараа хиллэнэ. Нийт 1,140,835 км² нутаг дэвсгэртэй, 2006 оны тооллогоор 41,464 хүн амтай байсан нь 2001 оноос хойш 11.0%-иар өссөн үзүүлэлт болно. 1967 оноос хойш [[Еллөүнайф]] хот мужийн нийслэл болсон. Газарзүйн онцлогуудаас дурдвал өргөн уудам [[Грэйт Биэр Нуур]], [[Грэйт Слэйв Нуур]], аварга [[Маккензи мөрөн]], Канадын Үндэсний парк бөгөөд ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвийн нэг болох [[Наханни үндэсний парк-нөөц газар|Наханни үндэсний парк-нөөц газрын]] хавцлуудыг дурдаж болно. Тус нутаг дэвсгэрийн Канадын [[Умард мөсөн далай]]н ольтригт багтах арлуудад [[Бэнкс арал]], [[Борден арал]], [[Принс Патрикийн арал]], [[Викториа арал|Викториа арлын]] хэсэг, [[Мэлвил арал|Мэлвил арлын]] хэсэг орно. Хамгийн өндөр цэг нь Юконтой залгаа хилийн ойр орших 2,773 метр өндөр [[Нирвана уул]] болно. == Тайлбар == {{Reflist}} == Лавлах материал == <div class="references-small"> * Ecosystem Classification Group, and Northwest Territories. ''Ecological Regions of the Northwest Territories Taiga Plains''. Yellowknife, NWT: Dept. of Environment and Natural Resources, Govt. of the Northwest Territories, 2007. ISBN 0-7708-0161-7 </div> == Гадны холбоос == * [http://www.gov.nt.ca/ Government of the Northwest Territories] * [http://www.pwnhc.ca Prince of Wales Northern Heritage Centre] * [http://www.auroracollege.nt.ca/ Aurora College] * [http://nwtarchives.ca/ NWT Archives] * [https://web.archive.org/web/20081112211637/http://www.pwnhc.ca/timeline/index.html NWT Historical Timeline] * [https://web.archive.org/web/20080313202117/http://www.nwt.literacy.ca/aborig/land/contents.htm NWT Literacy Council] * [https://web.archive.org/web/20061118150225/http://www.gov.nt.ca/langcom/home.htm Language Commissioner of the Northwest Territories] * [https://web.archive.org/web/20021011160739/http://www.lessonsfromtheland.ca/ Lessons From the Land: interactive journeys of NWT traditional Aboriginal trails] * [http://archives.cbc.ca/IDD-1-73-1021/politics_economy/elections_nwt/ CBC Digital Archives - Northwest Territories: Voting in Canada's North] {{Канадын мужууд ба нутаг дэвсгэрүүд}} [[Ангилал:Канадын муж]] [[Ангилал:Баруун Хойд нутаг дэвсгэр| ]] 4v27b0729wd62v3vtkr9o57tennu52z 0 9355 856143 811670 2026-05-12T10:37:03Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856143 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Канадын муж буюу нутаг дэвсгэр | нэр = Нунавут | гадаад_нэр = {{Lang-en|Nunavut}}<br />ᓄᓇᕗᑦ</span> | хоч = | далбаа = Flag of Nunavut.svg | сүлд = Coat of arms of Nunavut.svg | газрын_зураг = Nunavut, Canada.svg | газрын_зургийн_нэр = | уриа = [[Инуктитут]]:''Nunavut Sannginivut''<br /><small>("Манай газар, манай хүч")</small> | албан_ёсны_хэл = [[инуктитут]], [[инуйннактун]], [[Англи хэл|англи]], [[Франц хэл|франц]] | бэлэгдэл_төрөл1 = Цэцэг | бэлэгдэл1 = Saxifraga oppositifolia | бэлэгдэл_төрөл2 = Шувуу | бэлэгдэл2 = [[Цэвдгийн цагаан ятуу]] | нийслэл = [[Икалуйт]] | том_хот = Икалуйт | том_метро = Икалуйт | ерөнхий_сайд = [[Пол Окалик]] | ерөнхий_сайдын_нам = Зөвшилцлийн засгийн газар | захирагч = [[Анн Меекитюк Хансон]] | захирагч_төрөл = Комиссар | шуудан_товчлол = NU | шуудангийн_код = X | нутаг_байр = 1 | нутаг_тайлбар = <ref name="stats">{{Cite web | url= http://www12.statcan.ca/english/census06/data/profiles/community/Details/Page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=62&Geo2=PR&Code2=01&Data=Count&SearchText=Nunavut&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=All&Custom= | title= Community Highlights for Nunavut | author= Statistics Canada | authorlink= Statistics Canada | year= 2006 | month= | accessdate= 2008-01-16 | archive-date= 2012-12-05 | archive-url= https://archive.ph/20121205230628/http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/prof/92-591/details/Page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=62&Geo2=PR&Code2=62&Data=Count&SearchText=Nunavut&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=All&Custom= | url-status= dead }}</ref> | нийт_нутаг = 2,093,190 | хуурай_газар = 1,932,255 | ус = 160,935 | усны_эзлэх_хувь = 7.7 | хүн_ам_байр = 13 | хүн_ам = 31,152 (тооцоо)<ref>{{cite web | author= Statistics Canada|publisher= |title= Canada's population estimates 2008-06-25 |accessdate = 2008-06-25 |url=http://www.statcan.ca/Daily/English/080625/d080625b.htm}}</ref> | хүн_ам_он = 2008 | хүн_ам_тайлбар = | нягтшил = 0.015 | ДНБ_он = 2006 | ДНБ_нийт = $1.213 тэрбум<ref>{{Cite web |url=http://www40.statcan.ca/l01/cst01/econ15.htm |title=Gross domestic product, expenditure-based, by province and territory |access-date=2008-10-04 |archive-date=2008-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080420144936/http://www40.statcan.ca/l01/cst01/econ15.htm |url-status=dead }}</ref> | ДНБ_байр = 13 | нэг_хүнд_ДНБ = C$39,383 | нэг_хүнд_ДНБ_байр = 8 | ДНБ_тайлбар = | элссэн_дараалал = 13 | элссэн_огноо = 1999 оны дөрөвдүгээр сарын 1 | цагийн_бүс = -5, -6, -7 | танхимын_суудал = 1 | сенатын_суудал = 1 | ISOкод = CA-NU | вэбсайт = [http://www.gov.nu.ca www.gov.nu.ca] }} '''Нунавут''' нь [[Канад]]ын хамгийн том бөгөөд хамгийн шинэ нутаг дэвсгэр юм. 1999 оны дөрөвдүгээр сарын нэгэнд ''Нунавутын Акт'' <ref name=act>{{Cite web | url= http://laws.justice.gc.ca/en/showdoc/cs/N-28.6//20070517/en?command=searchadvanced&caller=AD&search_type=bool&shorttitle=Nunavut%20Act'&day=17&month=5&year=2007&search_domain=cs&showall=L&statuteyear=all&lengthannual=50&length=50 | title= Nunavut Act | author= Justice Canada | authorlink= Department of Justice (Canada) | year= 1993 | accessdate= 2007-04-26 }}{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> болон ''Нунавутын Газар Эзэмших Эрхийн Хэлэлцээрийн''<ref name=claims>{{Cite web| url= http://laws.justice.gc.ca/en/showdoc/cs/N-28.7//20070517/en?command=searchadvanced&caller=AD&search_type=bool&shorttitle=%20Nunavut%20Land%20Claims%20Agreement%20Act&day=17&month=5&year=2007&search_domain=cs&showall=L&statuteyear=all&lengthannual=50&length=50| title= Nunavut Land Claims Agreement Act| author= Justice Canada| year= 1993| accessdate= 2007-04-26| archive-date= 2011-06-05| archive-url= https://web.archive.org/web/20110605063004/http://laws.justice.gc.ca/en/showdoc/cs/N-28.7//20070517/en?command=searchadvanced&caller=AD&search_type=bool&shorttitle=%20Nunavut%20Land%20Claims%20Agreement%20Act&day=17&month=5&year=2007&search_domain=cs&showall=L&statuteyear=all&lengthannual=50&length=50| url-status= dead}}</ref> дагуу [[Баруун Хойд Нутаг Дэвсгэр]]ээс салж байгуулагдсан боловч одоогийн хил нь бүр 1993 онд тогтоогдсон байлаа. Нунавут байгуулагдсан нь 1949 онд [[Ньюфаундленд ба Лабрадор|Ньюфаундленд]] муж шинээр байгуулагдсанаас хойш Канадын газрын зурагт орсон анхны томоохон өөрчлөлт болсон юм. Зүүн зүгт Баффин арал дээр орших нийслэл [[Икалуйт]]ыг (хуучин "Фробишер булан") 1995 оны Нунавутын нийслэлийн талаархи бүх нийтийн санал асуулгаар сонгосон юм. Бусад томоохон суурингуудыг нэрлэвэл [[Рэнкин булан]], [[Кэмбриж булан]]гийн бүсийн төвүүдийг нэрлэж болно. Нунавутын хойд зүгт Эллесмиэр арал байдаг ба баруун зүгт [[Викториа арал|Викториа арлын]] зүүн ба өмнөд хэсгийг хамардаг. Нунавут нь Канадын хамгийн цөөн хүн амтай бөгөөд хамгийн том нутаг дэвсгэртэй засаг захиргааны нэгж юм. Тус нутаг дэвсгэрт дөнгөж 29,474<ref name="stats" /> хүн ам [[Баруун Европ]]ын чинээ нутаг дэвсгэрт тархан суудаг. Хэрэв Нунавут бүрэн эрхэт тусгаар улс байсан бол дэлхий дээр хүн амын хамгийн бага нягтшилтай улс байх байсан. Хамгийн ойр очих Гренланд гэхэд л нутаг дэвсгэрээр бараг чацуу мөртлөө хүн ам нь хоёр дахин их билээ.<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gl.html |title=CIA World Factbook |access-date=2008-10-04 |archive-date=2020-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200509035824/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gl.html |url-status=dead }}</ref> ''Нунавут''нь [[Инуйт]]уудын хэл болох Инуктитутаар "манай газар" гэсэн үг юм. Оршин суугчдыг нь ''Nunavummiut'' буюу ганц тоон дээр ''Nunavummiuq'' гэж нэрлэдэг. == Лавлах материал == {{reflist}} == Нэмж унших материал == <div class="references-small"> * Alia, Valerie. ''[https://web.archive.org/web/20071112204703/http://worldcatlibraries.org/wcpa/oclc/69992383?page=frame&url=http%3A%2F%2Fwww.loc.gov%2Fcatdir%2Ftoc%2Fecip0614%2F2006018116.html&title=&linktype=digitalObject&detail= Names and Nunavut Culture and Identity in Arctic Canada]''. New York: Berghahn Books, 2007. ISBN 1-84545-165-1 * Henderson, Ailsa ''Nunavut: Rethinking Political Culture''. Vancouver: University of British Columbia Press, 2007. ISBN 0-7748-1423-3 * Kulchyski, Peter Keith. ''Like the Sound of a Drum: Aboriginal Cultural Politics in Denendeh and Nunavut''. Winnipeg: University of Manitoba Press, 2005. ISBN 0-88755-178-5 * Sanna, Ellyn, and William Hunter. ''Canada's Modern-Day Aboriginal Peoples Nunavut & Evolving Relationships''. Markham, Ont: Scholastic Canada, 2008. ISBN 978-0-7791-7322-8 </div> == Цахим холбоос == {{Wiktionary}} {{Commonscat|Nunavut}} * [https://web.archive.org/web/20051014061258/http://www.gov.nu.ca/education/eng/images/Nunavutmap.gif Map showing regions of Nunavut] (from Nunavut Government website) * [https://web.archive.org/web/20120119013558/http://assembly.nu.ca/ Legislative Assembly of Nunavut] * [http://www.gov.nu.ca/ Nunavut Kavamat / Government of Nunavut]: Official site * [http://npc.nunavut.ca/ Nunavut Planning Commission] * [http://www.tunngavik.com/ Nunavut Tunngavik Inc.]: Nunavut Land Claims website * [http://www.canlii.org/ca/sta/n-28.6/whole.html The Nunavut Act of 1993 at Canadian Legal Information Institute] * [https://web.archive.org/web/20040727123842/http://www.gov.nu.ca/education/eng/pubdoc/ENG%20LOI%20Report.pdf Nunavut K-12 bilingual language instruction plan]: Martin, Ian. ''Aajiiqatigiingniq Language of Instruction Research Paper''. Nunavut: Dept. of Education, 2000. '''Tourism''' * [https://web.archive.org/web/20120301042305/http://www.explorenunavut.com/ Explore Nunavut: Travel information and community guides] * [http://www.nunavutparks.com/ Nunavut Parks] * [https://web.archive.org/web/20120126022716/http://www.nunavuttourism.com/ Nunavut Tourism] '''Journalism''' * [http://www.cbc.ca/north/ CBC North Radio]: hear Inuktitut and English radio from Nunavut * [http://www.nunatsiaq.com Territorial newspaper reporting in Inuktitut and English] {{Канадын мужууд ба нутаг дэвсгэрүүд}} [[Ангилал:Нунавут| ]] [[Ангилал:Канадын муж]] [[Ангилал:Инүитчүүд]] 9lpwzwxc0ekztrc8yyi4h5n8q4zi4vo 0 10267 856112 849242 2026-05-12T05:03:47Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856112 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд Европ дахь улс}} {{About|эх газрын Данийн|бүрэн эрхт улсыг|Данийн хаант улс|хэрэглээг}} <!-- Please DO NOT put information about the Faroe Islands and Greenland in the article, this article is about "metropolitan Denmark" which excludes the Faroe Islands and Greenland. --> {{Инфобокс улс төрийн хуваалт | name = Дани<!--Do not change to Kingdom of Denmark; it has its own article.--> | native_name = {{native name|da|Danmark}}<!--Do not change to Kingdom of Denmark; it has its own article.--> | settlement_type = [[Данийн хаант улс#Хүн ам болон нутаг дэвсгэр|Бүрэлдэхүүн улс]] | image_flag = Flag of Denmark.svg | flag_size = 120 | flag_type = Төрийн далбаа | flag_link = Данийн төрийн далбаа | image_seal = National coat of arms of Denmark.svg | seal_size = 65 | seal_type = Сүлд | seal_link = Данийн төрийн сүлд | motto = {{native name|da|Guds hjælp, folkets kærlighed, Danmarks styrke}}<ref group="N">"Guds hjælp, folkets kærlighed, Danmarks styrke" хэлийг Хатан хаан II Маргрете өөрийн сонголтын хэл (valgsprog) болгон баталсан.</ref><br />({{Lang-mn|"Данийн хүч чадал нь бурхны тусламж, ард түмний хайранд байдаг"}}<ref>{{cite web |title = Royal House |url = https://www.kongehuset.dk/en/the-royal-house/regentparret/hm-the-queen |publisher = [[Royal House of Denmark]] |website = www.kongehuset.dk|access-date = 7 October 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20151223021154/http://www.kungahuset.se/royalcourt/monarchytheroyalcourt/themonarchyinsweden/mottoesofthemonarchs.4.396160511584257f2180004713.html |archive-date = 23 December 2015 |url-status=live |df = dmy-all }}</ref>) | anthem = {{native name|da|[[Данийн төрийн дуулал|Der er et yndigt land]]|link=on}}<br />({{lang-mn|"Тэнд гайхамшигтай улс орон бий"}})<div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:United States Navy Band - Der er et yndigt land.ogg]]}}</div> | song = {{native name|da|[[Kong Christian stod ved højen mast]]|link=on}}{{refn|''Kong Christian'' нь [[төрийн дуулал]]тай ижил статустай боловч ерөнхийдөө зөвхөн [[хүндэтгэлийн дуу|хааны]] болон цэргийн ёслолд ашиглагддаг.<ref>{{cite web|title=Not one but two national anthems|url=http://denmark.dk/en/quick-facts/national-anthems/|publisher=[[Ministry of Foreign Affairs (Denmark)|Ministry of Foreign Affairs of Denmark]]|access-date=18 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140515093426/http://denmark.dk/en/quick-facts/national-anthems|archive-date=15 May 2014|url-status=live}}</ref>|group="N"}}<br />({{lang-mn|"Кристиан хаан өндөр шонгийн дэргэд зогсоно"}})<br/><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:United States Navy Band - Kong Kristian stod ved højen mast.ogg]]}}</div> | song_type = '''Үндэсний ба хааны дуулал''' | image_map = {{Switcher|[[File:Denmark (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:EU-Denmark.svg|upright=1.15|frameless]]|Европын газрын зураг|default=1}} | map_caption = Эх газрын '''Данийн''' байршил (хар ногоон) | subdivision_type = [[Бүрэн эрхт улс]] | subdivision_name = [[Данийн хаант улс]] | established_title = [[Данийн түүх#Дундад зуун|Нэгдэв]] | established_date = 8-р зуун{{sfnp|Stone|Bain|Booth|Parnell|2008|p=31}} | established_title2 = Христийн шашинг авав | established_date2 = 965<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/denmark/ |title=Denmark |date=29 April 2010 |work=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] |access-date=11 May 2010 |archive-date=5 Долдугаар сар 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210705032013/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/denmark/ |url-status=dead }}</ref> | established_title3 = {{nowrap|[[Данийн үндсэн хууль|Үндсэн хууль]]}} | established_date3 = 6 сарын 5, 1849 | established_title4 = Фарерын өөртөө засах засаглал | established_date4 = 3 сарын 24, 1948 | established_title5 = [[Европын Эдийн Засгийн Нийгэмлэг|ЕЭЗН-д]] [[1973 оны Европын Нийгэмлэгүүдийн өргөтгөл|элсэв]] | established_date5 = 1 сарын 1, 1973 | established_title6 = Гренландын өөртөө засах засаглал | established_date6 = 5 сарын 1, 1979 | official_languages = [[Дани хэл]] | languages_type = [[Бүс нутгийн хэл]] | languages_sub = yes | languages = [[Герман хэл]]<ref group="N">Герман хэлийг Дани улсын Өмнөд Ютланд мужид хамгаалагдсан цөөнхийн хэл гэж хүлээн зөвшөөрдөг.</ref> | demonym = {{hlist|[[Даничууд‎]]}} | capital = [[Капенхаген]] | largest_city = capital | coordinates = {{Coord|55|43|N|12|34|E|type:city}} | ethnic_groups = {{ublist |item_style=white-space; |86.11% [[Даничууд‎]]{{refn|group="N"|[[Фарерчууд]], [[уугуул иргэд]] [[Гренландын инуит|Инуит]], болон [[үндэстний цөөнх|цөөнх]] [[Хойд Шлезвигийн германчууд|Германчуудыг]] багтаасан}} |13.89% [[Дани руу чиглэсэн цагаачлал|бусад]]<ref>{{cite web|url=https://www.retsinformation.dk/eli/ltc/1997/97|title=Bekendtgørelse af ILO-konvention nr. 169 af 28. juni 1989 vedrørende oprindelige folk og stammefolk i selvstændige stater|date=9 October 1997|website=Retsinformation.dk}}</ref><ref>{{cite web|url=https://um.dk/da/udenrigspolitik/lande-og-regioner/den-dansk-tyske-mindretalsordning/|title=Den dansk-tyske mindretalsordning|website=UM.dk|access-date=2023-08-08|archive-date=2020-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20200929171028/https://um.dk/da/udenrigspolitik/lande-og-regioner/den-dansk-tyske-mindretalsordning/|url-status=dead}}</ref>}} | ethnic_groups_year = 2020 | religion = {{ublist |item_style=white-space; |{{Tree list}} *75.8% [[Дани дахь христийн шашин|Христ]] **74.3% [[Данийн сүм]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]]) **1.5% бусад [[Христийн урсгалын жагсаалт|урсгал]] {{Tree list/end}} |19.1% [[шашин шүтэхгүй байдал|шашингүй]] |4.4% [[Дани дахь ислам|Ислам]] |0.7% [[Дани дахь шашин шүтлэг|бусад]]<ref name=":1">{{cite web |url=http://www.km.dk/folkekirken/kirkestatistik/folkekirkens-medlemstal/ |title=Folkekirkens medlemstal|language=da |publisher=Kirkeministeriet|access-date=6 January 2021|url-status=dead |archive-date=10 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200410190520/https://www.km.dk/folkekirken/kirkestatistik/folkekirkens-medlemstal/}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.religion.dk/religionsanalysen/hvor-mange-indvandrer-lever-i-danmark |title=Hvor mange muslimer bor der i Danmark?|publisher=Religion.dk|date=8 February 2018 |last=Arly Jacobsen |first=Brian|language=da|access-date=6 January 2021}}</ref>}} | religion_year = 2020 | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Парламентын засаглалын систем|парламентын]] [[үндсэн хуульт хаант засаг]] | leader_title1 = [[Данийн хаант засаг|Хаан]] | leader_name1 = [[X Фредерик]] | leader_title2 = [[Данийн Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Метте Фредериксен]] | leader_title3 = [[Фолькетингийн даргын жагсаалт|Фолькетингийн дарга]] | leader_name3 = [[Сёрен Гаде]] | legislature = [[Фолькетинг]] | area_km2 = 42,943<ref name=area /> | area_rank = 130 | area_sq_mi = 16,580<!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | percent_water = 1.74<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=11 October 2020|publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development]] (OECD)|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}</ref> | elevation_max_m = 170.86 | elevation_max_ft = | elevation_max_point = [[Мёллехой]] | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 5,935,619<ref>{{cite web|title=Population and population projections|url=https://www.dst.dk/en/Statistik/emner/befolkning-og-valg/befolkning-og-befolkningsfremskrivning|publisher=Statistics Denmark|access-date=11 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20181030090527/https://www.dst.dk/en/Statistik/emner/befolkning-og-valg/befolkning-og-befolkningsfremskrivning|archive-date=30 October 2018|url-status=dead}}</ref><ref group="N">Хаант улс нийт 5,958,380 хүн амтай.</ref> ([[Улс орнуудын хүн амын тоо|114]]) | population_estimate_year = 2023 | population_density_km2 = 138.22 | GDP_PPP = {{increase}} $416.568 тэрбум <ref name="imf2">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=128,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2023&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=World Economic Outlook Database, April 2023|date=April 2023|website=IMF.org|publisher=[[International Monetary Fund]]|access-date=15 April 2023}}</ref> <ref group="N" name="denonly group=N" /> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 53 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $70,924<ref name=imf2 /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 11 | GDP_nominal = {{increase}} $390.677 тэрбум<ref name=imf2 /><ref group="N" name="denonly group=N" /> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 41 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $66,516 <ref name=imf2 /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 10 | Gini = 27.0 <!--number only--> | Gini_year = 2021 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey |publisher=[[Eurostat]] |website=ec.europa.eu |access-date=21 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320064533/https://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&init=1&language=en&pcode=tessi190&plugin=1 |archive-date=20 March 2019 |url-status=live }}</ref> | HDI = 0.948 | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 6 | currency = [[Дани крон]] (kr.) ([[ISO 4217|DKK]])<ref group="N">Фарерын арлуудад мөнгөний нэгж нь тусдаа дизайнтай ба [[Фарер крон]] нэртэй боловч тусдаа мөнгөний нэгж биш юм.</ref>{{citation needed|date=January 2023}} | timezone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +01:00 | timezone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +02:00 | date_format = {{abbr|өө|өдөр}}/{{abbr|сс|сар}}/{{abbr|жжжж|жил}} | electricity = 230 В–50 Гц | drives_on = баруун | calling_code = [[Дани дахь утасны дугаар|+45]] | iso_code = [[ISO 3166-2:DK|DK]] | cctld = [[.dk]]<ref group="N">[[Европын Холбоо]]ны бусад гишүүн орнуудтай хамт [[.eu]] домэйныг мөн ашигладаг.</ref> |website={{URL|https://denmark.dk/}}}} '''Данийн Хант Улс''' буюу '''Дани''' ([[Дани хэл]]: ''Danmark'') нь [[Балтын тэнгис]], [[Хойд тэнгис]]ийн хооронд байрлах [[Ютландын хог|Ютландын хойг]] ба ойр орчмын арлууд дээр орших [[Хойд Европ]]ын улс юм. Нийслэл нь [[Зеланд арал]] дээр орших [[Копенхаген]] хот. Хойд талаараа тэнгисээр [[Скандинав|Скандинавын орнууд]], өмнө талаараа хуурай газраар [[Герман]] улстай хиллэдэг. [[Гренланд]], [[Фарерын арлууд]] нь тус орны харьяанд өөртөө засан тохинох эрхтэй. == Цахим холбоос == {{Wiktionary}} {{Commonscat|Denmark|Дани Улс}} * [https://web.archive.org/web/20120529165625/http://denmark.dk/de denmark.dk] * [http://www.kongehuset.dk/ kongehuset.dk: Данийн Ханы Ордон] == Тэмдэглэл == {{reflist|group="N"|30em}} == Эшлэл == {{reflist|2}} {{Европ}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Европын холбооны улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага}} [[Ангилал:Дани| ]] [[Ангилал:Европын орон]] [[Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн]] [[Ангилал:Европын Холбооны гишүүн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Хаант Улс]] [[Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон]] 82z7k2e2l5ff4ebo2xxo32mvp6eyh5y 0 10283 856088 834460 2026-05-11T18:14:19Z Enkhsaihan2005 64429 856088 wikitext text/x-wiki {{short description|Болгарын нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Инфобокс суурин | name = Софи | native_name = {{Nobold|София}} | native_name_lang = | settlement_type = [[Нийслэл]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/2/2 | total_width = 250 | caption_align = center | image1 = Russian church (37591925970).jpg | caption1 = Хотын панорама зураг | image2 = Cathedral Saint Alexander Nevsky (23997180108).jpg | caption2 = [[Гэгээн Александр Невскийн сүм, Софи|Гэгээн Александр Невскийн сүм]] | image3 = Ivan Vazov National Theatre, Sofia.JPG | caption3 = [[Иван Вазовын үндэсний театр]] | image4 = Independence square, Sofia (2).jpg | caption4 = [[Ларго, Софи|Ларго]] | image5 = Royal Palace Sofia.jpg | caption5 = Хуучин [[Хааны ордон (Софи)|Хааны ордон]] | image6 = Museum of Foreign Artists - panoramio.jpg | caption6 = [[Гадаадын урлагийн үндэсний галерей|Гадаадын урлагийн галерей]] }} | image_caption = | image_flag = BG Sofia flag.svg | image_shield = BG_Sofia_coa.svg | motto = "Расте, но не старее"<ref>{{cite web|url=http://www.sofia.bg/en/display.asp?ime=sofia|title=Sofia through centuries|publisher=Софи хотын захиргаа|access-date=2026-05-08|url-status = dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090819151030/https://www.sofia.bg/en/display.asp?ime=sofia|archive-date=2009-08-19}}</ref><br />"Raste, no ne staree"<br />("Өснө, гэхдээ хөгшрөхгүй") | mapframe = yes | mapframe-shape = yes | pushpin_map = Болгар#Европ | pushpin_map_caption = Софийн байршил | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|42.70|23.33|type:city|display=it|format=dms}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = Болгар | subdivision_type1 = [[Болгарын мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Софи хот муж|Софи хот]] | subdivision_type2 = [[Болгарын хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | subdivision_name2 = [[Столична хотын захиргаа|Нийслэл]] | established_title = Үрг. суурьшсан | established_date = МЭӨ 7000 оноос<ref name="ghodsee">{{cite book|url=https://archive.org/details/redrivieragender0000ghod|url-access=registration|title=The Red Riviera: Gender, Tourism, and Postsocialism on the Black Sea|last1=Годси|first1=Кристен|date=2005|publisher=[[Дюкийн их сургууль|Дюкийн их сургуулийн]] хэвлэл|isbn=0822387174|page=[https://archive.org/details/redrivieragender0000ghod/page/21 21]}}</ref> | established_title2 = Неолитын суурьшил | established_date2 = МЭӨ 5500–6000<ref>{{cite web|url=http://archaeologyinbulgaria.com/2015/12/07/archaeologist-discovers-8000-year-old-nephrite-frog-like-swastika-in-slatina-neolithic-settlement-in-bulgarias-capital-sofia/|title=Archaeologist Discovers 8,000-Year-Old Nephrite 'Frog-like' Swastika in Slatina Neolithic Settlement in Bulgaria's Capital Sofia – Archaeology in Bulgaria|first=Ivan Dikov · in|last=Prehistory|date=2015-12-07|work=archaeologyinbulgaria.com|access-date=2026-05-10|archive-date=2015-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222083234/http://archaeologyinbulgaria.com/2015/12/07/archaeologist-discovers-8000-year-old-nephrite-frog-like-swastika-in-slatina-neolithic-settlement-in-bulgarias-capital-sofia/|url-status=live}}</ref> | established_title3 = [[Серди]]йн суурин | established_date3 = ойр. МЭӨ 390 | established_title4 = Ромын захиргаа | established_date4 = МЭ 46 (''[[Сердика]]''){{Sfn|Sofia|2016|page=13}} | established_title5 = [[Крум]] байлдан дагуулсан | established_date5 = МЭ 809 (''Средец''){{Sfn|Sofia|2016|page=13}} | leader_party = [[PP-DB]]-[[Спаси София]] | leader_title = [[София хотын даргын жагсаалт|Хотын дарга]] | leader_name = [[Васил Терзиев]] | unit_pref = Metric | area_urban_footnotes = <ref name="URBANISED AREAS"/> | area_metro_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_d3area&lang=en |title=Archived copy |access-date=2026-05-10 |archive-date=2020-11-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124181322/https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_d3area&lang=en |url-status=live }}</ref> | area_total_km2 = 500 | area_urban_km2 = 5723 | area_metro_km2 = 11,738 | elevation_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://www.nsi.bg/nrnm/show2.php?sid=57422&ezik=en&e=128142&e=9787 |title=Nsi • National Register of Populated Places • |access-date=2026-05-10 |archive-date=2020-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200711041145/https://www.nsi.bg/nrnm/show2.php?sid=57422&ezik=en&e=128142&e=9787 | url-status = live }}</ref> | elevation_m = 500–699 | elevation_ft = 1640–2293 | population_as_of = 2025 | population_total = 1,295,591 | population_footnotes = <ref name="population">{{cite web|title=Население по градове и пол {{!}} Национален статистически институт|url=http://www.nsi.bg/bg/content/2981/население-по-градове-и-пол|website=www.nsi.bg|language=bg|access-date=2026-05-10|archive-date=2021-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412205552/https://www.nsi.bg/bg/content/2981/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB|url-status=live}}</ref> | population_urban = 1531867 | population_urban_footnotes = <ref name="Population on 1 January by age groups and sex - functional urban areas">{{cite web|title=Population on 1 January by age groups and sex - functional urban areas |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/urb_lpop1/default/table?lang=en}}</ref> | population_metro = 1619690 | population_metro_footnotes = <ref name="European Metropolitan regions">{{cite web|title=Population on 1 January by age groups and sex - |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_pjangrp3/default/table?lang=en&category=reg_typ.met.met_demo}}</ref> | population_density_metro_km2 = auto | population_density_km2 = auto | population_density_urban_km2 = auto | population_demonym = Софичууд ([[Монгол хэл|mn]]) <br /> Софиянец ([[Болгар хэл|bg]]) | demographics_type2 = ДНБ {{Nobold|(Нэрлэсэн, 2024)}} | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|url=https://www.nsi.bg/en/statistical-data/141/429|title=GDP by Regions|website=MSI.bg}}</ref> | demographics2_title1 = [[Нийслэл]] | demographics2_info1 = €45.732 тэрбум | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = €35,412 | blank1_name_sec1 = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2022) | blank1_info_sec1 = 0.856<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2026-05-10|archive-date=2018-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|url-status=live}}</ref><br />{{color|green|маш өндөр}} | timezone1 = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset1 = +02:00 | timezone1_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +03:00 | postal_code = 1000 | area_code = (+359) 02 | blank3_name = [[Болгарын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Тээврийн хэрэгслийн дугаар]] | blank3_info = C, CA, CB | website = {{URL|sofia.bg}} }} '''Софи''' ({{langx|bg|София}}) нь [[Болгар]]ын [[нийслэл]] хот юм. [[Витоша уул]]ын бэлд орших тус хот нь Болгарын улс төр, эдийн засаг, соёл боловсролын төв нь билээ. [[Европ]]ын эртний хотуудын нэг бөгөөд '''Сердика''' (Serdica), '''Средец''' (Sredets), '''Триадица''' (Triaditsa) хэмээн нэрлэгдэж байсан. Хотын түүх нь 7 мянган жилийн тэртээгээс улбаатай. == Газар зүй == Софи хот нь [[Балканы хойг]]ийн төвд байрладаг нь түүний хөгжил цэцэглэлтэд том хувь нэмэр үзүүлжээ. Болгарын баруун хэсэгт, [[Витоша уул]]ын бэлд, [[Софийн хөндий]]д уулсаар хүрээлэгдэн оршино. Владай, Перлов зэрэг голууд хотын дундуур урсана. === Уур амьсгал === Софи нь [[эх газрын эрс тэс уур амьсгал]]тай бөгөөд температурын зөрүү маш их байдаг. 1936 он хүртэл жилийн дундаж температур цельсийн 10.0 хэм байсан, үүнээс хойш 0.5 хэмээр өсөөд буй<ref>{{Cite web |url=http://www.meteo.bg/docs/CMS_Sof_Hystory_Web.pdf |title=Archive copy |access-date=2007-06-14 |archive-date=2007-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070614073039/http://www.meteo.bg/docs/CMS_Sof_Hystory_Web.pdf |url-status=dead }}</ref>. Жилийн [[хур тунадас]]ны хэмжээ дунджаар 650мм. {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Софи (NIMH−[[Болгарын Шинжлэх Ухааны Академи|BAS]]) 1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1893–одоо | metric first = Y | single line = Y | Jan record high C = 18 | Feb record high C = 22.2 | Mar record high C = 31 | Apr record high C = 30.6 | May record high C = 34.1 | Jun record high C = 37.2 | Jul record high C = 40.2 | Aug record high C = 39 | Sep record high C = 37.1 | Oct record high C = 33.6 | Nov record high C = 25.8 | Dec record high C = 21.3 | year record high C = 40.2 | Jan high C = 3.5 | Feb high C = 6.5 | Mar high C = 11.4 | Apr high C = 16.7 | May high C = 21.4 | Jun high C = 25.2 | Jul high C = 27.8 | Aug high C = 28.3 | Sep high C = 23.3 | Oct high C = 17.6 | Nov high C = 10.7 | Dec high C = 4.6 | year high C = | Jan mean C = −0.5 | Feb mean C = 1.6 | Mar mean C = 5.8 | Apr mean C = 10.9 | May mean C = 15.5 | Jun mean C = 19.4 | Jul mean C = 21.6 | Aug mean C = 21.5 | Sep mean C = 16.8 | Oct mean C = 11.4 | Nov mean C = 5.9 | Dec mean C = 0.8 | year mean C = | Jan low C = -3.9 | Feb low C = -2.4 | Mar low C = 1.1 | Apr low C = 5.3 | May low C = 9.8 | Jun low C = 13.4 | Jul low C = 15.3 | Aug low C = 15 | Sep low C = 10.9 | Oct low C = 6.3 | Nov low C = 1.9 | Dec low C = -2.4 | year low C = | Jan record low C = -31.2 | Feb record low C = -24.1 | Mar record low C = -18 | Apr record low C = -5.9 | May record low C = -2.2 | Jun record low C = 2.5 | Jul record low C = 5.3 | Aug record low C = 3.5 | Sep record low C = -2 | Oct record low C = -5.6 | Nov record low C = -15.3 | Dec record low C = -21.1 | year record low C = -31.2 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 35.9 | Feb precipitation mm = 35.5 | Mar precipitation mm = 45.3 | Apr precipitation mm = 52.3 | May precipitation mm = 73.1 | Jun precipitation mm = 81.6 | Jul precipitation mm = 64.7 | Aug precipitation mm = 53.1 | Sep precipitation mm = 52.3 | Oct precipitation mm = 53.9 | Nov precipitation mm = 38.1 | Dec precipitation mm = 39.9 | year precipitation mm = | Jan snow cm = 24.9 | Feb snow cm = 21 | Mar snow cm = 15.4 | Apr snow cm = 3 | May snow cm = 0 | Jun snow cm = 0 | Jul snow cm = 0 | Aug snow cm = 0 | Sep snow cm = 0 | Oct snow cm = 1.5 | Nov snow cm = 10.7 | Dec snow cm = 21 | year snow cm = | unit precipitation days = 0.1 мм | Jan precipitation days = 10 | Feb precipitation days = 11 | Mar precipitation days = 10 | Apr precipitation days = 12 | May precipitation days = 15 | Jun precipitation days = 13 | Jul precipitation days = 9 | Aug precipitation days = 7 | Sep precipitation days = 8 | Oct precipitation days = 11 | Nov precipitation days = 10 | Dec precipitation days = 10 | year precipitation days = | Jan snow days = 7.5 | Feb snow days = 6.5 | Mar snow days = 5.2 | Apr snow days = 1.3 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0.7 | Nov snow days = 2.7 | Dec snow days = 6.4 | year snow days = | Jan humidity = 77 | Feb humidity = 74 | Mar humidity = 69 | Apr humidity = 63 | May humidity = 67 | Jun humidity = 67 | Jul humidity = 63 | Aug humidity = 62 | Sep humidity = 65 | Oct humidity = 70 | Nov humidity = 77 | Dec humidity = 79 | year humidity = 69.4 | Jan sun = 87.9 | Feb sun = 117.2 | Mar sun = 169 | Apr sun = 195.1 | May sun = 236 | Jun sun = 268.1 | Jul sun = 311.9 | Aug sun = 307.3 | Sep sun = 225.1 | Oct sun = 166.8 | Nov sun = 107.7 | Dec sun = 69.1 | year sun = | Jan uv =1 | Feb uv =2 | Mar uv =4 | Apr uv =5 | May uv =7 | Jun uv =9 | Jul uv =9 | Aug uv =8 | Sep uv =6 | Oct uv =4 | Nov uv =2 | Dec uv =1 | source = [[NOAA]]/[[Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага|WMO]],<ref>{{cite web | url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Bulgaria/CSV/ | title=Index of /Archive/Arc0216/0253808/2.2/Data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Bulgaria/CSV }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/BU/15614.TXT |title=Station Name: Sofia |publisher=АНУ-ын [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |access-date=2026-05-11}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent.php?year=2020&month=12&stat=15614&an_per=no_an&sty=1991&endy=2020&t_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel | title=Век. месечен архив Бг |work=Stringmeteo.com}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent2.php?year=2010&month=12&stat=2064&sty=1991&endy=2010&prm_in=on&ssh_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel | title=Век. месечен архив Бг |work=Stringmeteo.com}}</ref><ref>{{Cite web | title=Archived copy | url=https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Maximum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-url=https://web.archive.org/web/20240331184622/https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Maximum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-date=2024-03-31}}</ref><ref>{{Cite web | title=Archived copy | url=https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Minimum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-url=https://web.archive.org/web/20240331184747/https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Minimum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-date=2024-03-31}}</ref><ref>{{Cite web| title=Статистически годишник ha народната република българия | language=bg | trans-title=Statistical Yearbook of the People's Republic of Bulgaria 1947-1948 | url=https://web.uni-plovdiv.net/vedrin/sg/sg-bg-1947-1948.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20240402212837/https://web.uni-plovdiv.net/vedrin/sg/sg-bg-1947-1948.pdf | archive-date=2024-04-02}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/bg_stday.php?year=2021&month=11&day=05&city=15614&int=1&submit=%CF%CE%CA%C0%C6%C8 | title=Времето София » 05.11.2021 }}</ref> Climate.top<ref>{{cite web | url=https://www.climate.top/bulgaria/sofia/precipitation/ | title=Number of Wet Days }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.climate.top/bulgaria/sofia/humidity/ | title=Relative Humidity }}</ref> and Weather Atlas<ref>{{Cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/bulgaria/sofia-climate |title=Sofia, Bulgaria - Detailed climate information and monthly weather forecast |access-date=2026-05-11 |archive-date=2021-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309081520/https://www.weather-atlas.com/en/bulgaria/sofia-climate |url-status=live }}</ref> }} == Түүх == [[Файл:StGeorgeRotundaSofia.JPG|thumb|200px|[[:en:Church of St George, Sofia|Софи дахь Гэгээн Жоржийн сүм]] нь [[Балканы хойг]]ийн хамгийн эртний [[Христосын шашин|Христосын шашны]] сүм бөгөөд 4-р зуунд баригджээ.]] Эрт цагт [[фрак]]уудын тосгон өдгөөгийн Софи хот оршиж буй газарт байсан бөгөөд '''Сердика''' буюу '''Сардика''' гэж нэрлэгддэг байв. Энэ нь фракуудын нэг овог аймаг болох Сердигээс гаралтай гэж үздэг. МЭӨ 500 оны үед Фракийн өөр нэгэн овог болох Одрысууд өөрсдийн хаант улсыг байгуулан аж төрж байсан гэдэг. МЭӨ 29 онд Сердика нь [[Эртний Ром|Ромд]] эзлэгдсэн аж. Софиг 447 онд [[Хүннү]]чүүд эвдлэн сүйтгэсэн бөгөөд Византийн хаан Юстин сэргээн босгож, Триадица хэмээн нэрийджээ. 809 онд [[Крум]] хааны үед урт удаан дайны эцэст анх удаа Болгарын хаант улсын мэдэлд орсон байна<ref>Theophanes Confessor. Chronographia, p.485</ref>. Тэд хотын нэрийг слав хэлний дуудлагад ойртуулж Средец гэдэг байлаа. 1018 онд нэг хэсэг [[Зүүн Ромын эзэнт улс]]ын мэдэлд очсон боловч удалгүй Болгарчууд хотыг буцаан авчээ. Софиг 1443 онд [[Османы эзэнт гүрэн]] эзэлж, [[Румель]] мужид хамааруулснаас хойш 4 зууны турш тэдний ноёрхол үргэлжилж, [[түрэг]]үүд оршин суух болжээ. [[Орос-Түрэгийн дайн]]ы үеэр Оросууд 1878 оны 1 сарын 4-нд тус хотыг эзэлж, 1879 онд шинээр [[Их Болгарын вант улс]]ыг байгуулахад нийслэл нь болсон байна. Тэр үед хотын хүн ам дөнгөж 11,649 байсан гэдэг<ref>Кираджиев, Светлин (2006). „София. 125 години столица. 1879-2004 година“. ИК „Гутенберг“. ISBN 978-954-617-011-8</ref>. 1376 онд [[Гэгээн Софийн цогчин дугана]] баригдсанаас хойш хотыг иргэд Софи гэж дуудах болсон ч дөнгөж 1878 онд албан ёсны нэр нь болсон аж. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үеэр тус хот [[Софийн бөмбөгдөлт|бөмбөгдөлтөд]] өртөж байв. == Зам тээвэр == [[Файл:Sofia_Metro-Map.png|thumb|300px|Софийн метроны сүлжээний зураг]] [[Софийн метро]] нь 2009 оны байдлаар 1 шугам, 14 өртөөтэй. == Зургийн цомог == <gallery> Image:BAS-sofia-imagesfrombulgaria.JPG|[[Болгарын Шинжлэх Ухааны Академи|Болгарын Шинжлэх Ухааны Академийн]] барилга Image:Battenberg-square-NAG-sofia-alhague.jpg|[[Баттенбургийн талбай]] дахь хуучин хааны ордон. Одоогийн [[Урлагийн галерей (Болгар)|Урлагийн галерей]] |[[Болгарын Үндэсний Соёлын Ордон]] </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Sofia}} * [https://web.archive.org/web/20110222051153/http://www.sofia.bg/ Албан ёсны вэб сайт (Англи, болгар хэлээр)] == Эшлэл == <references /> {{Болгарын нийслэл}} [[Ангилал:Софи| ]] [[Ангилал:Болгарын аймаг]] [[Ангилал:Европын нийслэл]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Софи хот аймгийн суурин]] [[Ангилал:Болгарын их сургуулийн хот]] 42evgxy0fo2targr1mt40yre48ixise 0 10325 856101 851474 2026-05-12T02:17:48Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856101 wikitext text/x-wiki {{Short description|Баруун хойд Европ дахь улс; Их Британийн нэг хэсэг}}{{About|улсын|хэрэглээг}} {{Инфобокс Их Британийн бүрдүүлэгч улс | image_flag = Flag of England.svg | native_name = {{native name|en|England}} | image_map = England in the UK and Europe.svg | flag_type = [[Английн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | flag_alt = Цагаан дэвсгэр дээр босоо улаан загалмай | image_coat = Royal Arms of England.svg | symbol_width = x100px | symbol_type = [[Английн төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = | englishmotto = | national_anthem = [[Английн төрийн дуулал|Янз бүр]]<br />Голдуу "[[Их Британийн төрийн дуулал|God Save the King]]"<br />{{smaller|([[Их Британийн төрийн дуулал]])}} | status = [[Их Британийн харьяат улсууд|Улс]] | capital = [[Лондон]] | religion = {{unbulleted list |item_style=white-space:nowrap; | 46.3% [[Их Британи дахь христийн шашин|Христ]] ([[албан ёсны шашин|албан ёсны]]) | 36.7% [[Их Британи дахь шашингүй хүмүүс|шашингүй]] | 6.7% [[Англи дахь ислам|Ислам]] | 1.8% [[Англи дахь хиндүизм|Хиндүизм]] | 0.9% [[Англи дахь сикхизм|Сикхизм]] | 0.5% [[Англи дахь буддизм|Буддизм]] | 0.5% [[Англи дахь еврейчүүдийн түүх|Иудаизм]] | 0.6% [[Англи дахь шашин шүтлэг|бусад]] | 6.0% тодотгоогүй }} | religion_ref = <ref>{{Cite web |title=Religion, England and Wales - Office for National Statistics |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/culturalidentity/religion/bulletins/religionenglandandwales/census2021 |access-date=2022-11-29 |website=www.ons.gov.uk}}</ref> | religion_year = 2021 | demonym = [[Англичууд]] | coordinates = {{coord|51|30|N|0|7|W|type:city|display=inline}} | largest_city = Лондон | languages_type = Үндэсний хэл | languages = [[Англи дахь англи хэлний аялгууд|Англи хэл]] | languages2_type = Орон нутгийн&nbsp;хэл | languages2 = [[Корн хэл]] | legal_jurisdiction = [[Англи ба Уэльс]] | government_type = [[Үндсэн хуульт хаант засаг|Үндсэн хуульт хаант засгийн]] нэг хэсэг, Их Британийн засгийн газраас хэрэгжүүлдэг шууд засгийн газар | monarch = [[III Чарльз]] | number_of_mps = 533 | ethnic_groups = {{unbulleted list |item_style=white-space:nowrap; | 81.0% [[Их Британи дахь цагаан арьстнууд|Цагаан]] | 9.7% [[Британийн ази хүмүүс|Ази]] | 4.2% [[Хар Британичууд|Хар]] | 2.9% [[Холимог (Их Британийн угсаатны бүлэг)|Холимог]] | 2.2% [[Их Британи дахь угсаатны бүлгүүд|бусад]] }} | ethnic_groups_ref = <ref>{{Cite web |title=Ethnic group - Office for National Statistics |url=https://www.ons.gov.uk/datasets/TS021/editions/2021/versions/1/filter-outputs/d2f0a39a-75b6-4995-b4bd-a5b68ff79027#get-data |access-date=2022-11-29 |website=www.ons.gov.uk}}</ref> | ethnic_groups_year = [[2021 оны Их Британийн хүн амын тооллого|2021]] | established_event1 = [[Этельстан#Англичуудын хаан|Англи, Сакс, Даниуд нэгдэв]] | established_date1 = 7 сарын 12, 927 | established_event2 = [[1707 оны Холбооны актууд|Шотландтай нэгдсэн]] | established_date2 = 5 сарын 1, 1707 | area_rank = | area_sq_mi = 50301 | area_km2 = 130,279 | area_footnote = <ref name="ONS Country Profiles">{{Webarchiv|url=http://www.ons.gov.uk/ons/publications/re-reference-tables.html?edition=tcm%3A77-325257 |wayback=20150924095611 |text=Region and Country Profiles, Key Statistics and Profiles, October 2013 |archiv-bot=2026-05-12 02:17:48 InternetArchiveBot }}, ONS. Retrieved 9 August 2015.</ref> | area_label = Газар | percent_water = | population_estimate = | population_estimate_rank = | population_estimate_year = | population_census = {{increaseNeutral}} 56,489,800<ref>{{cite web |url=https://census.gov.uk/census-2021-results/phase-one-first-results |title=Phase one - Census 2021 first results |website=Census 2021}}</ref> | population_census_year = 2021 | population_density_mi2 = auto | population_density_km2 = 434 | population_density_rank = | pop_den_footnote = | GDP_PPP = | GDP_PPP_rank = | GDP_PPP_year = | GDP_PPP_per_capita = | GDP_PPP_per_capita_rank = | GDP_nominal = | GDP_nominal_rank = | GDP_nominal_year = | GDP_nominal_per_capita = | GVA = £1.76 их наяд<ref>{{cite web|title=Regional gross value added (balanced) per head and income components|url=https://www.ons.gov.uk/economy/grossvalueaddedgva/datasets/nominalregionalgrossvalueaddedbalancedperheadandincomecomponents |last=Fenton|website=www.ons.gov.uk}}</ref> | GVA_rank = | GVA_year = 2021 | GVA_per_capita = £31,138 | Gini_year = | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini = <!--number only--> | Gini_ref = | Gini_rank = | HDI_year = | HDI_change = <!--increase/decrease/steady--> | HDI = <!--number only--> | HDI_ref = | HDI_rank = | patron_saint = [[Saint George]] | cctld = | footnote_a = |currency=[[Фунт стерлинг]]|currency_code=GBP|time_zone=Гринвичийн Дундаж Цаг|utc_offset=+0|time_zone_DST=Британийн Зуны Цаг|utc_offset_DST=+1}} [[Их Британи|Их Британи Умард Ирландын Нэгдсэн Хант Улсыг]] бүрдүүлэгч үндсэн дөрвөн орны нэг нь '''Англи''' ({{lang-en|England}}) юм. Англи орон [[Их Британи (арал)|Их Британи арлын]] өмнө, зүүн, төв бие дээр [[Шотланд]], [[Уэльс]] хоёртой газраар хиллэж, [[Умард тэнгис|Умард]], [[Ирландын тэнгис|Ирланд]], [[Кельтийн тэнгис|Кельтийн]] хэмээх гурван тэнгисээр хүрээлүүлж оршдог. Мөн зүүн урд талаараа [[Ла-Маншийн хоолой]] (англиар ''English Channel'' - Англи суваг)-гоор [[Европ]]ын эх газраас тусгаарлагдан байдаг. Их Британи арлыг тойрсон 100 гаран жижиг арал Англид харьяалагдана. Нийслэл нь-[[Лондон]] хот. 5-р зууны үед умард [[Герман]]аас [[Герман төрлийн хэлнүүд|Герман төрлийн]] хэлтэй хүмүүс Английн зүүн хэсэг рүү олноор нүүн суурьшжээ. Эдгээр хүмүүс нь англи (одоогийн англиас ялгаатай буюу эртний англи), сакс, фриз, ют зэрэг олон овог, аймгийн төлөөлөл байсан хэдий ч түүхэнд [[Англи-Саксон]] (''Anglo-Saxon'') гэж ерөнхийлөн нэрийдэгддэг. Английн нутагт хэд хэдэн жижиг улс, гүн, вант төр зэрэгцэн оршин байсан бөгөөд 927 онд [[Этельстан]] (эртний англиар ''Æþelstan'', ''Æðelstān'' гэж бичигдэнэ) гэгч ван "Англи-Саксоны ван" бус харин "Английн ван" (''rex Anglorum'' - ''King of England'') цол өргөмжлөгдсөнөөр өнөөг хүртэл Англи улс, Англи орон оршин байна гэж үздэг. 1284 онд [[Уэльс]]ийг [[Нормандын бэйст улс|Норманд]]аас авсан [[Английн вант улс]] нь 927-1707 оны хооронд [[бүрэн эрхт улс]] байв. 1707 онд Их Британи арал дээр байсан өөр нэг улс болох [[Шотландын вант улс]]тай нэгдэж [[Их Британийн вант улс]] гэдэг шинэ улс үүсгэснээс хойш Англи нь Их Британи улсын гол, онц том бүрэлдэхүүн хэсэг байсаар байна. Өдгөө Их Британийн нутгийн 53.5% (130.4 мянган км²), хүн амын 84% (53.0 сая) нь Англид ноогддог.<ref name=2011census/><ref name="Population">{{cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/statbase/Product.asp?vlnk=15106 |title=Population estimates for UK, England and Wales, Scotland and Northern Ireland&nbsp;– current datasets |author=[[Office for National Statistics]] |publisher=statistics.gov.uk |accessdate=5 June 2009 |archive-date=27 Наймдугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110827004815/http://www.statistics.gov.uk/statbase/Product.asp?vlnk=15106 |url-status=dead }}</ref> Монголд Англиар Их Британийг төлөөлүүлж ярих нь түгээмэл. ==Засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь== Англи орны нутаг дэвсгэр, хүн ард нь аймаг (''regional''..), хошуу (''county''..), сум дүүрэг (''district''..), баг хорооны (''parish''..) буюу хууль ёсны 4, хошууны (''county'') буюу уг ёсны 1 гэх 5 түвшинд (''level'') хэд хэдэн зүйл болон хуваагдаж харьяалагдана. Урьд өмнө нь байгаагүй томоохон нэгж - [[аймаг]] (''region'') гэх засаг захиргааны зүйлийг 1994 онд үүсгэсэн. Өмнө талаас нэрлэвэл [[Баруун Өмнөд Англи]], [[Зүүн Өмнөд Англи]], [[Их Лондон]], [[Дорнод Англи]], [[Баруун Мидленд]], [[Дорнод Мидленд]], [[Йоркшир ба Хамбер]], [[Баруун Умард Англи]], [[Зүүн Умард Англи]] гэх 9 нэгж байна. Лондоноос бусад найман аймаг дотроо 6 [[хотын хошуу]] (''Metropolitan county''), 27 [[хөдөөний хошуу]] (''Non-metropolitan county''/''Shire county''), 56 [[нэгдмэл нэгж]] (''Unitary authority'') болон хуваагдана. Хотын хошууд дотроо 36 [[хотын дүүрэг]] (''Metropolitan borough''), хөдөөний хошууд дотроо 201 [[сум]] (''Non-metropolitan district'') болж хуваагдана. Харин нэгдмэл нэгж сум дүүргийн түвшинд хуваагдахгүй. Хотын бөөгнөрөл болох Лондон аймаг 33 [[Лондоны дүүргүүд|дүүрэг]]тэй (32 ''London borough'', 1 ''City of London''). Бүхэл Англи засаг захиргааны зорилго, эрх, үүрэггүй ч уг ёсны 48 [[хошуу]]нд (''county'') хуваагдана.<ref name="LA 1997">{{cite web | url=http://www.opsi.gov.uk/acts/acts1997/ukpga_19970023_en_1 | title=Lieutenancies Act 1997 | publisher=Office of Public Sector Information | year=1997 | accessdate=8 August 2010 }}</ref> Дээр үеэс энэ хошуудад хаант төрийн томилсон амбан ноён (''Lord Lieutenant'' - жанжин [[лорд]]) тохоон томилогдсоор ирсэн.<ref name="LA 1997"/> Үүнийг одоо ч ойшоон үздэг бөгөөд засаг захиргааны хошуунаас ялгахын тулд уг ёсны, ёслолын, газарзүйн хошуу (''ceremonial county'' - ёслолын хошуу) зэргээр нэрийддэг. == Мөн үзэх == * [[ Англи-Саксонуудын Британируу хийсэн довтолгоо]] * [[ Англи-Саксоны 7 хаант улс]] * [[ Викингүүдийн дайралтууд ]] ==Эшлэл== <references/> ==Гадаад холбоос== {{Commonscat|England}} {{Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Вант Улсын харъяа улс орон, нутаг дэвсгэр}} [[Ангилал:Англи| ]] [[Ангилал:Нэгдсэн Вант улсын бүрэлдэхүүн]] 0cz3h5j8ukiaeok045qri7anlnhzx06 0 10600 856092 843491 2026-05-11T19:25:52Z Enkhsaihan2005 64429 856092 wikitext text/x-wiki {{Short description|АНУ, Колорадо мужийн нийслэл}} {{Инфобокс суурин | name = Денвер | native_name = Denver | official_name = Денвер хот, хошуу | settlement_type = [[АНУ-ын нийслэлүүдийн жагсаалт|Мужийн нийслэл]] ба [[нэгдмэл хот-тойрог]] | motto = | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | perrow = 1/2/2/2 | caption_align = center | image1 = Denver, Colorado skyline (cropped).jpg | caption1 = Денвер хотын төвийн тэнгэрийн шугам | image2 = 2003-11-30-16th Street Mall Lights.jpg | caption2 = [[16-р Стрит Молл]] ба [[Колорадо мужийн Капитол|Мужийн Капитол]] | image3 = Denver Art Museum 2 (cropped).jpg | caption3 = [[Денверийн урлагийн музей|Урлагийн музей]] | image4 = Denver_union_station.jpg | caption4 = [[Денвер Юнион өртөө]] | image5 = Red Rocks Amphitheatre from top of amphitheatre.jpeg | caption5 = [[Улаан хад амфитеатр]] | image6 = Coors Field.jpg | caption6 = [[Корс Филд]] | image7 = Denver Millenium Bridge from Commons Park West.jpg | caption7 = [[Денверийн мянганы гүүр]] }} | image_flag = Flag of Denver, Colorado.svg | flag_size = 110 | flag_link = Денверийн далбаа | image_seal = Seal of Denver, Colorado.svg | seal_size = 85 | seal_link = Денверийн тамга | image_blank_emblem = <!-- Denver Logo.png --> | blank_emblem_type = Үгийн тэмдэг | blank_emblem_size = 145 | nicknames = The Mile High City<ref name=EpodunkGeography>{{Webarchiv|url=http://www.epodunk.com/slogans/geography.html |wayback=20101224050543 |text=Claims to Fame – Geography |archiv-bot=2024-05-06 09:28:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101224050543/http://www.epodunk.com/slogans/geography.html |date=December 24, 2010 }}, [[Epodunk]], accessed April 16, 2007</ref><br />Queen City of the Plains<ref name=Time1928>[https://web.archive.org/web/20080216221351/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,737166,00.html Queen City], ''[[Time (magazine)|Time]]'', January 30, 1928, accessed April 13, 2007.</ref><br />[[Барууны Уолл Стрит]]<ref>{{cite news| url=http://www.barrypopik.com/index.php/new_york_city/entry/wall_street_of_the_west_17th_street_in_denver | title=The Big Apple: Wall Street of the West (17th Street in Denver) | year=2012}}</ref> | mapframe = yes | mapframe-point = none | pushpin_map = АНУ#Колорадо | pushpin_relief = yes | pushpin_label = Денвер | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = АНУ дахь байршил##Колорадо дахь байршил | coordinates = {{coord|39|44|24|N|104|59|24|W|region:US-CO_type:landmark_source:NGS-KK1709|name=Denver, Colorado|display=it}} | coordinates_footnotes = <ref name=NGS>{{cite ngs|pid=KK1709|name=DENVER STATE CAPITOL DOME|year=2014|access-date=2026-05-11}}</ref> | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{flag|АНУ}} | subdivision_type1 = [[АНУ-ын мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = {{flag|Колорадо}} | subdivision_type2 = [[Колорадогийн тойргийн жагсаалт|Хот ба тойрог]] | subdivision_name2 = Денвер<ref name=COMun/> | established_title = [[Кадастрын зураглал|Зурагдсан]] | established_date = {{start date and age|1858|11|17|mf=y}},<br/>[[Денверийн түүх|Денвер Хот]], [[Канзасын нутаг дэвсгэр]]<ref name=DCTCRecBook>{{cite web|url=http://www.historycolorado.org/sites/default/files/files/Researchers/Mss.01813.pdf|title=Denver City Town Company Record Book, Mss.01813 (accession 99.225), History Colorado.|access-date=March 8, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150318143240/http://www.historycolorado.org/sites/default/files/files/Researchers/Mss.01813.pdf|archive-date=March 18, 2015|url-status=dead}}</ref> | established_title2 = [[Хотын корпораци|Нэгтгэсэн]] | established_date2 = {{start date and age|1861|11|07|mf=y}}, [[Денверийн түүх|Денвер Хот]], [[Колорадогийн нутаг дэвсгэр]]<ref name=MuniIncCO>{{cite web|url=http://www.colorado.gov/dpa/doit/archives/muninc.html|title=Colorado Municipal Incorporations|publisher=[[Colorado|State of Colorado]], Department of Personnel & Administration, Colorado State Archives|date=December 1, 2004|access-date=December 5, 2007|archive-date=Арван хоёрдугаар сар 2, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101202030057/http://www.colorado.gov/dpa/doit/archives/muninc.html|url-status=dead}}</ref> | established_title3 = [[Колорадогийн хотын захиргаадын жагсаалт#Нэгдсэн хот ба тойрог|Нэгтгэсэн]] | established_date3 = {{start date and age|1902|12|01|mf=y}}, Денвер Хот ба Тойрог<ref name="BostonSmelting">"The town of Argo was one of the municipalities which by virtue of the amendment became merged in the city and county of Denver. But it did not become so merged, nor did the terms of its officers terminate, until the 1st day of December, 1902--the day the proclamation was issued." {{cite court | litigants=Boston & Colorado Smelting Co. v. Elder | vol=77 | reporter=P. | opinion=258, 259-60 | date=1904 | url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uc1.b4428747;view=1up;seq=280;size=200 }}</ref><ref name="DenvervAdams" /> | named_for = [[Жеймс У.Денвер]] | seat_type = [[Тойргийн төв|Төв]] | government_footnotes = | government_type = [[Колорадогийн хотын захиргаадын жагсаалт#Нэгдсэн хот ба тойрог|Нэгдсэн хот ба тойрог]]<ref name=COMun/> | governing_body = [[Денвер хотын зөвлөл]] | leader_title = [[Денверийн хотын даргын жагсаалт|Хотын дарга]] | leader_name = [[Майк Жонстон (Колорадогийн улс төрч)|Майк Жонстон]] ([[Ардчилсан Нам (АНУ)|АН]])<ref name=dpost>{{cite news |first=Карли |last=Моор |title=Mike Johnston sworn in as Denver mayor |url=https://kdvr.com/news/local/what-to-know-about-mike-johnstons-mayoral-inauguration-monday/ |work=[[Denver Post]] |date=2023-07-17 |access-date=2024-05-05 |archive-date=2023-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230717180340/https://kdvr.com/news/local/what-to-know-about-mike-johnstons-mayoral-inauguration-monday/ |url-status=dead }}</ref> | leader_title1 = | leader_name1 = <!-- Area ---------------------> | unit_pref = Metric | total_type = Нийт | area_footnotes = <ref name=2020_Census>{{cite web|url=https://www.census.gov/programs-surveys/decennial-census/about/rdo/summary-files.html|title=Decennial Census P.L. 94-171 Redistricting Data|publisher=[[АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо]], [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Худалдааны Яам]]|date=2021-08-12|access-date=2024-05-05}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.usa.com/denver-aurora-co-area.htm|title=Denver, Aurora Metro Area|publisher=usa.com|date=2014|access-date=2024-05-05|archive-date=2023-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20230305171354/http://www.usa.com/denver-aurora-co-area.htm|url-status=dead}}</ref> | area_total_km2 = 400.739 | area_land_km2 = 396.463 | area_water_km2 = 4.276 | area_metro_km2 = 21763.67 | population_as_of = [[2020 оны АНУ-ын хүн амын тооллого|2020]] | population_footnotes = <ref name=2020_Census/> | population_est = 740613 {{gain}} | pop_est_as_of = 2023 | pop_est_footnotes = <ref name="US Census Bureau QuickFacts">{{cite web |url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/denvercountycolorado,denvercitycolorado,US/PST045222|title=US Census Bureau QuickFacts: Denver County, Colorado|website=census.gov|publisher=АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчоо|access-date=2024-05-05}}</ref> | population_total = 715522 | population_rank = Хойд Америкт [[Хойд Америкийн хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|60-т]]<br />АНУ-д [[АНУ-ын хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|19-д]]<br />Колорадод [[Колорадогийн хотын жагсаалт|1-т]] | population_density_sq_mi = 4,674 | population_urban = 2,686,147 (АНУ: [[АНУ-ын хот суурин газрын жагсаалт|18-д]]) | population_density_urban_km2 = 1,609.1 | population_density_urban_sq_mi = 4,167.5 | population_urban_footnotes = <ref name="urban area">{{cite web |url=https://www.census.gov/programs-surveys/geography/guidance/geo-areas/urban-rural.html|title=List of 2020 Census Urban Areas|website=census.gov|publisher=АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчоо|access-date=2024-05-05}}</ref> | population_demonym = Денверчүүд | population_metro = 2,963,821 (АНУ: [[Хотын бөөгнөрлийн статистик бүс нутаг|19-д]]) | population_metro_footnotes = <ref name="metro area">{{cite web|url=https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html|title=2020 Population and Housing State Data|website=census.gov|publisher=АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчоо|access-date=2024-05-05}}</ref> | population_blank1_title = [[Денвер-Аврора хосолсон статистик бүс|ХСБ]] | population_blank1 = 3,623,560 (АНУ: [[Статистик бүс нутаг (АНУ)#Үндсэн статистик бүс нутгийн жагсаалт|17-д]]) | population_blank1_footnotes = <ref name="CSA pop">{{cite web|url=https://www.census.gov/data/tables/time-series/demo/popest/2020s-total-metro-and-micro-statistical-areas.html|title=Metropolitan and Micropolitan Statistical Areas Population Totals and Components of Change: 2020-2021|date=2022-02-24|work=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо|access-date=2024-05-05}}</ref> | population_blank2_title = [[Фронт Рейнж хотын коридор|Фронт Рейнж]] | population_blank2 = 5,055,344 <!-- GDP -----------> | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref name="bea.gov">{{cite web |url = https://www.bea.gov/sites/default/files/2023-12/lagdp1223.pdf |title = Gross Domestic Product by County and Metropolitan Area, 2022|publisher = [[Эдийн засгийн шинжилгээний товчоо]] |website = www.bea.gov}}</ref><ref>{{Cite web|title=Total Gross Domestic Product for Denver-Aurora-Lakewood, CO (MSA)|url=https://fred.stlouisfed.org/series/NGMP19740|website=fred.stlouisfed.org}}</ref> |demographics2_title1 = Денвер (Тойрог) |demographics2_info1 = $96.7 тэрбум (2022) |demographics2_title2 = Денвер |demographics2_info2 = $288.8 тэрбум (2022) <!-- General information ----------------------->| timezone1 = [[Уулын цагийн бүс|УЦБ]] | utc_offset1 = −07:00 | timezone1_DST = [[Уулын цагийн бүс|УЗБ]] | utc_offset1_DST = −06:00 | postal_code_type = [[ЗИП код]]ууд | postal_code = 80012, 80014, 80022, 80033, 80123, 80201–80212, 80214–80239, 80241, 80243–80244, 80246–80252, 80256–80257, 80259-80261, 80263-80266, 80271, 80273–80274, 80279–80281, 80290–80291, 80293–80295, 80299<ref name=ZIPcode>{{cite web |title=Look Up a ZIP Code |url=https://tools.usps.com/go/ZipLookupAction!input.action |date=2016 |publisher=[[АНУ-ын шуудангийн үйлчилгээ]] |access-date=2024-05-05 }}</ref> | area_codes = [[Бүс нутгийн код 303, 720, ба 983|303/720/983]] | blank_name = [[Мэдээлэл Боловсруулах Холбоо Стандарт|МБХС]] код | blank_info = 08-20000 | blank1_name = [[Газар Зүйн Нэрийн Мэдээллийн Систем|ГНМС]] онцлог ID | blank1_info = 201738<ref name=USGS>{{Cite web |title=Geographic Names Information System |url=https://edits.nationalmap.gov/apps/gaz-domestic/public/gaz-record/201738 |access-date=2023-05-08 |publisher=edits.nationalmap.gov}}</ref> | website = {{URL|https://www.denvergov.org/}} | elevation_ft = 5280 | elevation_footnotes = {{efn|name=Mile High}} | elevation_min_m = 5130 | elevation_min_footnotes = <ref>{{cite web|date=April 29, 2005 |url=http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html |title=Elevations and Distances in the United States |publisher=[[АНУ-ын Геологийн судалгаа]] |access-date=2024-05-05 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111015012701/http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html |archive-date=2011-10-15 }}</ref> | elevation_max_ft = 5680 | elevation_max_footnotes = <ref>{{cite web |title=Denver High Point, Colorado |url=http://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=5671 |publisher=Peakbagger.com |access-date=November 29, 2018}}</ref> }} '''Денвер''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Denver'', /ˈdɛnvər/) хот бол [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын [[Колорадо]] муж улсын Нийслэл бөгөөд муж дотроо хамгийн их хүн амтай хот. Денвер нь Өмнөд Платт голын (англи. ''South Platte River'') хөндий болон АНУ-ын төв хэсгийн High Plains орчим болон өмнөд [[Хадат уулс]]тай (англи. ''Rocky Mountains'' буюу ''The Rockies'') хэллэн оршдог. Хотын дундуур Черри Крийк (англи. Cherry Creek) болон Өмнөд Платт гол урсдаг ба хотын төв хэсэг уулаасаа 19 км зайтай оршдог. Хүмүүс Денверийг Mile-High City гэж бас дууддаг. Учир гэвэл хот далайн түвшнээс дээш 5,280 футын өндөрлөгт байдаг учраас. Денверийн цагийн бүс АНУ-ын Уулын бүсэд харьалагдана. АНУ-ын хүн амын судалгаанаас харахад Денвер хот 2020 оны хүн амын тооллогоор 715,522 хүн амтай байгаа ба Улсдаа хүн амын тоогороо 19-рт оржээ. Энэ хотыг [[Канзас|Канзас мужийн]] захирагч Жеймс Уильям Денверийн (James William "Jim" Denver, 1817 –1892) нэрээр нэрлэсэн юм. == Түүх == Денверийн газар нутагт Апачи, Уте, Чейен, Команчи, Арапахо зэрэг хэд хэдэн америкийн уугуул ард түмнүүд амьдардаг байв. Денвер хот анх 1858 оны 11-р сард уул уурхайн хотхон болон байгуулагдсан ба тэр жилийн зун Лоуренс, [[Канзас]]аас уурхайчид ирж Өмнөд Платт голын эрэг дээр Монтана хотыг байгуулжээ. Уг үйл явдал Денвер хотыг байгуулахад асар их нөлөө үзүүлжээ. 1876 оны 8-р сарын 1-нд Колорадогийн газар нутаг АНУ-ын 38 дахь муж улс болж Денвер тус мужийн нийслэл болсон түүхтэй ажээ. == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Денверийн Усны Газар (өндөр 5225 фут), 1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1997–одоо |single line = Y |collapsed = Y |Jan high F = 48.5 |Feb high F = 49.0 |Mar high F = 57.9 |Apr high F = 64.1 |May high F = 73.0 |Jun high F = 85.3 |Jul high F = 91.4 |Aug high F = 89.6 |Sep high F = 81.6 |Oct high F = 67.6 |Nov high F = 55.9 |Dec high F = 47.3 |year high F= |Jan low F = 21.3 |Feb low F = 21.7 |Mar low F = 29.6 |Apr low F = 36.2 |May low F = 45.9 |Jun low F = 55.8 |Jul low F = 61.8 |Aug low F = 60.1 |Sep low F = 50.7 |Oct low F = 37.7 |Nov low F = 27.6 |Dec low F = 20.6 |year low F= |Jan record high F = 77 |Feb record high F = 78 |Mar record high F = 85 |Apr record high F = 91 |May record high F = 99 |Jun record high F = 107 |Jul record high F = 108 |Aug record high F = 104 |Sep record high F = 102 |Oct record high F = 90 |Nov record high F = 84 |Dec record high F = 76 |Jan record low F = -15 |Feb record low F = −14 |Mar record low F = −2 |Apr record low F = 8 |May record low F = 20 |Jun record low F = 36 |Jul record low F = 49 |Aug record low F = 40 |Sep record low F = 22 |Oct record low F = 4 |Nov record low F = -8 |Dec record low F = −13 |precipitation colour = green |Jan precipitation inch = 0.43 |Feb precipitation inch = 0.60 |Mar precipitation inch = 1.13 |Apr precipitation inch = 1.98 |May precipitation inch = 2.65 |Jun precipitation inch = 1.73 |Jul precipitation inch = 1.90 |Aug precipitation inch = 1.81 |Sep precipitation inch = 1.20 |Oct precipitation inch = 1.16 |Nov precipitation inch = 0.78 |Dec precipitation inch = 0.48 |year precipitation inch= |Jan snow inch = 5.5 |Feb snow inch = 8.4 |Mar snow inch = 9.2 |Apr snow inch = 5.0 |May snow inch = 0.9 |Jun snow inch = 0 |Jul snow inch = 0 |Aug snow inch = 0 |Sep snow inch = 0 |Oct snow inch = 2.5 |Nov snow inch = 4.4 |Dec snow inch = 4.8 |year snow inch= |source 1 = [https://xmacis.rcc-acis.org xmACIS2] }} == Тэмдэглэл == {{notelist}} == Эх сурвалж == {{reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Denver, Colorado|Денвер}} * [http://www.denver.org/ Денвер хотын жуулчлалын мэдээлэл бүхий албан ёсны цахим хуудас] [[Ангилал:АНУ-ын муж улсын нийслэл]] [[Ангилал:Денвер| ]] [[Ангилал:Колорадогийн суурин]] [[Ангилал:Хойд Америкийн суурин]] [[Ангилал:Колорадогийн тойрог]] [[Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:1858 онд байгуулагдсан]] 88kwkue3o414ua5u30hd5npgojkm6ie 0 13418 856131 779029 2026-05-12T09:05:00Z BolorBobo 35167 856131 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|1 сарын}} '''Нэгдүгээр сарын 3''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 3 дахь өдөр юм. Мөн он дуустал 362 өдөр ([[өндөр жил]] бол 363 дэх) үлдэж байна. ==Онцлох үйл явдал== *1521 - Ромын пап Х Лео папын захидал явуулж шашны зүтгэлтэн Мартин Лютерийг хөөв. *1749 &ndash; Дани улсад хамгийн удаан хугацаанд нийтлэгдэж байгаа Berlingske сонины анхны дугаар хэвлэгджээ. *1777 &ndash; Принстоны тулалдаанд Америкийн генерал Жорж Вашингтоны арми Британийн Корнуоллсын армийг буулган авав. *1815 &ndash; Австри, Их Британи, Франц батлан хамгаалах холбоог нууцаар байгуулж Орос болон Пруссийн эзэнт гүрний эсрэг ажиллагаа явуулж эхлэв. *1833 - Английн ахмад Жеймс Онслоу "Клио" хөлөг онгоцоор Фолклендийн аралд хүрснээр Британийн бүрэн эрхт байдлыг дахин зарлажээ. *1848 &ndash; Либери улсын анхны ерөнхийлөгч Жосеф Женкинс Робертс тангараг өргөв. *1868 - Япон дахь Мейжигийн сэргэлт: Токүгавагийн эрх ямбыг халж, Сацүма, Чошү нар засгийн эрхийг булаан авав. *1861 - Америкийн иргэний дайн: Делавейр муж АНУ-аас салан тусгаарлахгүй байхаар болов. *1870 &ndash; Алдарт Брүүклин гүүрийн барилгын ажил эхэлжээ. *1885 - Хятад-Францын дайн: Нуй Бопын тулаан эхлэв. *1888 &ndash; Гэрлийн хугарлаар алсын одыг харах боломж бүхий 91 см-ийн урттай телескопыг Ликийн судалгааны төвд зохион бүтээв. Энэ нь дэлхийн түүхэнд хамгийн анхны том хэмжээтэй телескоп байсан юм. *[[1911]] - Оросын Туркестан дахь Алматы хотод 7.7 магнитудын хүчтэй газар хөдлөв. *[[1913]] - Балканы нэгдүгээр дайн: Грек улс Эгийн тэнгисийн зүүнтэй орших Чиос аралд хяналтаа тогтоов. Османы эзэнт гүрний сүүлийн цэргүүд тулаанд бууж өгсөнөө зарлаж гэдрэг буцжээ. *1920 - Мексикийн Пуебла болон Веракруз хотод 6.4 магнитудын хүчтэй газар хөдөлж, 640 магадгүй түүнээс ч их хүний амь насыг авч одов. *1925 &ndash; [[Бенито Муссолини]] өөрийгөө Итали улсын удирдагч хэмээн зарлав. *1933 &ndash; АНУ-ын Умард Дакота мужийн төлөөлөгчдийн танхимын даргаар Минни Д.Крейг томилогдсон нь энэ суудалд суусан анхны эмэгтэй улстөрч байсан юм. *1947 &ndash; АНУ-ын Төлөөлөгчдийн танхимын хуралдааныг анх удаа телевизээр дамжуулав. *1949 &ndash; Филиппин улсын төв банк байгуулагджээ. *1953 - АНУ-ын Конгресст анх удаа ээж, хүү хоёр сонгогдов. Охайо мужийн улстөрч Францес П.Болтон болон түүний хүү Оливер Болтон конгрессийн танхимд сонгогджээ. *1956 &ndash; [[Эйфелийн цамхаг]]-ийн дээд хэсэгт гал гарчээ. *1957 &ndash; Хамилтон цагны үйлдвэр дэлхийд анх удаа электрон цаг зохион бүтээжээ. *1959 &ndash; Аляск муж АНУ-ын 49 дэх муж улс болов. *1961 - Хүйтэн дайн: Эдийн засгийн хэд, хэдэн ориг тавьсны дараа АНУ Куба улстай дипломат харилцаагаа тасалжээ. ** Португалийн харьяанд байсан Ангол улсын Байса де Кассанже хотод фермерүүд эсэргүүцлийн жагсаал зохион байгуулж эцэстээ бослого болон хувирав. Энэ нь Анголын тусгаар тогтнолын дайны эхлэл болжээ. *1962 &ndash; Пап лам XXIII Йоан Кубын удирдагч Фидель Кастротой уулзжээ. *1977 &ndash; Apple компани компьютеруудаа үйлдвэрлэж эхлэв. *1990 - АНУ Панам руу довтлов. Улмаар Панамын дарангуйлагч Мануэль Норьега АНУ-д бууж өгчээ. *1993 &ndash; ОХУ-ын нийслэл Москва хотноо ОХУ-ын ерөнхийлөгч Борис Ельцин, АНУ-ын ерөнхийлөгч Жорж Буш нар START буюу Стратегийн зэвсэглэлийг хорогдуулах хоёр дахь гэрээнд гарын үсэг зурав. *2000 &ndash; Чарли болон Снүүпигийн Пинатс комиксын сүүлийн дугаар хэвлэгджээ. *2002 &ndash; Израйль-Палестинийн сөргөлдөөн: Улаан тэнгист байан Палестинийн "Карине А" хөлгөөс Израйлийн зэвсэгт хүчин 50 тонн зэвсэг илрүүлжээ. *2004 &ndash; Улаан тэнгист Египетийн агаарын тээврийн 604-р нислэг осолдож хөлөгт зорчиж байсан 148 хүн бүгд амиа алдав. *2009 &ndash; Сатоши Накамото гэгч цахим тооцооны Биткойны блокчейн технологийн эхний блокыг боловсруулжээ. *2015 - Боко Харам бүлэглэл Нигерийн зүүн хойд хэсгийн Бага тосгонд довтлон, 2000 гаруй хүнийг хүйс тэмтэрчээ. *2016 &ndash; Саудын Арабид бослого хөдөлгөөн, өлсгөлөн зарласан гэх үндэслэлээр тэмцэгч Нимр аль-Нимрийг цаазаар авав. Үүнээс болж Иран улс Саудын Арабтай дипломат харилцаагаа тасалжээ. *2018 &ndash; Компьютерийн хамгаалалтын "Мелтдаун", "Спектр" микропроцессрийг бүх компьютерүүдэд угсарч дуусгав. *2019 - Хятадын хөөргөсөн "Чанг-э 4" хөлөг анх удаагаа сарны алсад хүрэв. *2020 - Ираны генерал, төрийн зүтгэлтэн Касем Сулеймани Америкуудын хийсэн дронын дайралтад өртөн амь насаа алджээ. *2024 - Иран улсын Керман хотод хэд, хэдэн удаагийн цуврал дэлбэрэлтийн улмаас наад зах нь 91 хүн амь насаа алдав. Тус хотод орших Касем Сулейманигийн бунхны ойролцоо, дурсгалыг нь хүндэтгэж байсан иргэд амь насаа алджээ. *2026 - Венесуэлийн хойд хэсэг, нийслэл Каракас хотод АНУ-ын оролцоотой агаарын дайралт болов. Уг дайралтын үр дүнд Венесуэлийн Ерөнхийлөгч Николас Мадүрог эхнэрийнх нь хамт баривчилсан юм. ==Мэндэлсэн алдартнууд== *МЭӨ 106 &ndash; Эртний Ромын философич, улстөрч Цицерон (МЭӨ 43 онд нас барсан) *1611 - Английн улстөрийн онолч Жеймс Харрингтон (1677 онд нас барсан) *1777 &ndash; Наполеон Бонапартын дүү Элиса Бонапарт (1820 онд нас барсан) *1816 - АНУ-ын улстөрч, бизнесмен Самуэл Померой (1891 онд нас барсан) *1861 - Английн газрын теннисний нэрт тамирчин ах дүү Эрнест, Уиллиам Реншоу (1899, [[1904]] онд нас барсан) *1875 - Грекийн 145 дахь Ерөнхий сайд Александрос Диомидис (1950 онд нас барсан) *1876 &ndash; Зүүн Германы анхны Ерөнхийлөгч Вильгелм Пиек (1960 онд нас барсан) *1877 - Академийн наадмын шагналт жүжигчин Жозефин Халл (1957 онд нас барсан) *1879 &ndash; АНУ-ын 32 дахь тэргүүн хатагтай Грейс Күүлидж (1957 онд нас барсан) *1883 &ndash; Их Британийн цэрэг, хуульч, Их Британийн ерөнхий сайд Клемэнт Аттлий (1967 онд нас барсан) ** Олимпын мөнгөн медальт Канадын зээрэнцэг шидэгч Данкан Гиллис (1963 онд нас барсан) *1892 он — Английн зохиолч, "Бөгжний эзэн", "Хоббит"-ын гурамсан романыг зохиогч [[Ж.Р.Р.Толкин]] (1973 онд нас барсан) *[[1901]] - Вьетнам улсын анхны Ерөнхийлөгч Нго Дин Дьем (1963 онд нас барсан) *[[1905]] - Холливудад алдаршсан анхны Хятад гаралтай жүжигчин Анна Мей Вонг (1961 онд нас барсан) *[[1910]] - Америкийн нэрт кино найруулагч, продюсер Жон Старжес (1992 онд нас барсан) *1927 &ndash; Турк улсын 9 дэх тэргүүн хатагтай Назмие Демирэл (2013 онд нас барсан) *1929 он — Италийн кино найруулагч [[Сержио Леоне]] (1989 онд нас барсан) **"Интел" компанийг хамтран үүсгэн байгуулалцсан Гордон Моор (2023 онд нас барсан) *1932 - Олимпын хүрэл медальт, Европын хошой аварга, Финландын тулгууртай харайгч Ээлес Ландстром (2022 онд нас барсан) *1939 - Америкийн алдарт хоккейч "Алтан Жет" хочит Бобби Халл (2023 онд нас барсан) *1946 &ndash; Алдарт Лед Зеппэлин хамтлагийн басс гитарчин Стивен Стиллс *1950 - Сербийн онгоцны ослоос амьд үлдэн, Гиннесийн дээд амжилтын номд бичигдсэн Весна Вулович (2016 онд нас барсан) *1953 &ndash; Мальдив улсын 5 дахь Ерөнхийлөгч Мохаммед Вахийд Хассан *1956 &ndash; АНУ-ын жүжигчин, найруулагч, кино зохиолч, продьюсер [[Мел Гибсон]] *1962 - АНУ-ын Мэргэжлийн бейсболын лигийн дэлхийн цувралын аварга Даррен Даултон (2017 онд нас барсан) *1969 - Олимпын аварга, тив, дэлхийн хошой аварга, Италийн бобслейч Герда Вайсенштайнер *1971 - Өмнөд Солонгосын жүжигчин И Ил Хва *1974 - Олимпын мөнгөн медальт Канадын хоккейч Тодд Варринер *1976 - Грекийн хөлбөмбөгч Ангелос Басинас *1980 - Олимпын аварга, мөнгөн медальт, дэлхийн аварга, танхимын ДАШТ-ын хошой аварга Америкийн декатлонч Брайан Клей *1982 - Өмнөд Солонгосын дуучин, жүжигчин Пак Жи Ёнг *1983 - Ирландын жүжигчин Кейти Макгарт *1985 - Литвын сагсанбөмбөгч Линас Клейза *1986 - Монтенегрогийн алдарт сагсанбөмбөгч Никола Пекович *1987 - Испанийн хөлбөмбөгч Адриан ** Өмнөд Солонгосын дуучин, жүжигчин Ким Ок Бин *1988 &ndash; Хойд Ирландын хөлбөмбөгч [[Жонни Эванс]] *1989 - Олимпын гурав, дэлхийн 10 удаагийн аварга Японы уран хөдөлгөөнт гимнастикч Үчимүра Кохей *1991 - Өмнөд Солонгосын дуучин, жүжигчин Го Хара (2019 онд нас барсан) *1992 &ndash; АНУ-ын сагсан бөмбөгч Дүг Макдермотт *1995 - Йорданы сагсан бөмбөг Ронде Холлис-Жефферсон ** Өмнөд Солонгосын дуучин, жүжигчин Жисоо ** Өмнөд Солонгосын дуучин, жүжигчин Ким Сёл Хён *1996 - Английн жүжигчин Флоренс Пью *2003 - Шведийн байгаль экологийн төлөө тэмцэгч Грета Тунберг ==Нас барсан алдартнууд== *236 &ndash; Пап Антерус *1322 - Францын хаан V Филип (1292 онд төрсөн) *1701 &ndash; Монакогийн хунтайж I Льюй (1642 онд төрсөн) *[[1903]] - Адольф Гитлерийн эцэг Алойс Гитлер (1837 онд төрсөн ) *1923 он — Чехийн зохиолч, нийтлэлч [[Ярослав Хашек]] *1933 &ndash; Германы канцлер Вильгелм Куно (1876 онд төрсөн) *1945 &ndash; Польшийн аялагч, сэтгүүлч Фердинанд Антон Оссендовскый (1879 онд төрсөн) *1956 &ndash; Германы канцлер Йосеф Вирт (1876 онд төрсөн) *1979 &ndash; Хилтоны сүлжээ рестораныг үндэслэгч [[Конрад Хилтон]] (1887 онд төрсөн) *2002 &ndash; Heineken компанийн эзэн, Голландын бизнесмэн [[Фредди Хайникэн]] (1923 онд төрсөн) ---- {{Commonscat|3 January|1 сарын 3}} [[Ангилал:Өдөр|0103]] [[Ангилал:Нэгдүгээр сарын өдөр|#03]] sxbjznp5a09y0pr53hzqcl4qwlr62hw 0 16014 856132 845198 2026-05-12T09:08:25Z BolorBobo 35167 856132 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|1 сарын}} '''1 сарын 6''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 6 дахь өдөр юм. Мөн он дуустал 359 өдөр ([[өндөр жил]] бол 360 дэх) үлдэж байна. ==Онцлох үйл явдал== *1066 он &ndash; Англо-Саксоны зөвлөлдөх зөвлөл буюу Уитан хуралдаж Английн хаан ширээнд Харолд Годвинсоныг суулгахаар болов. Ингэснээр хаан ширээний нэрээ II Харолд болгожээ. Энэ шийдвэрийг гаргасан өдөр нь Норманы тулаан дэгдэж байжээ. *1322 он- Сербийн хаан ширээнд Степан Урош залрав. Хаан ширээний төлөөх тулаанд тэрбээр эцэг нэгтэй ах Степан Константиныг буулган авсан билээ. *1355 он - Италийн [[Милан]] хотод Бохемийн IV Карлыг залах ёслол болов. *1492 он - Арагонын хаан Фердинанд, хатан Изабелла нар [[Гранада]] хотод нэвтрэв. Ингэснээр Гранадагийн дайн эхэлсэн билээ. *1536 он - Америк тивд Европын анхны сургууль нээгдэв. Мексикт хяналт тогтоосон Испанийн санваартан Хуан де Зумарагга, Ерөнхийлөн захирагч Антонио де Мендозагийн санаачилгаар Санта Крузийн шашны сургуулийг нээжээ. *1641 он - Чилийн Мапуче овгийн индианчуудтай Испанийн засаг захиргаа түр найрамдав. *1661 он - Английн өөрчлөн байгуулалт: Английн Лондон хотыг хяналтдаа авах Тавдугаар монархистуудын оролдлого бүтэлгүй оролдлого эхэлжээ. Хэд хоногийн дараа бослого дарагдаж буруутай этгээдүүдэд хариуцлага оноосон юм. *1721 он - Британийн Өмнөд тэнгисийн хувь нийлүүлсэн пүүс авлигад идэгдэн, мөнгө хүүлж, парламентын зарим нөлөө бүхий гишүүдтэй холоотой болохыг хянан шалгах хорооноос тогтоож, олон хуудас тайлан боловсруулжээ. *1781 он - Шанеллийн арлууд дахь Жерси аралд хяналт тогтоох гэсэн Францын сүүлчийн оролдлогыг Британийн тал амжилттай няцаав. *1838 он &ndash; [[Морз|Морзийн кодыг]] ашиглан Альфред Вайл цахилгаан мэдээг зохион бүтээв. *1839 он - Шуургатай шөнө: Ирландын [[Дублин]] хотод сүүлийн 300 жилд үзэгдээгүй хүчтэй шуурга шуурав. Шуурганы улмаас хотын 20% сүйджээ. *1847 он - Самуэль Кольтын өөрийн бүтээсэн гар бууг АНУ-ын Засгийн газарт худалдах эхний гэрээг амжилттай байгууллаа. *1853 он &ndash; АНУ-ын ерөнхийлөгчөөр сонгогдоод байсан [[Франклин Пийрс]] болон түүний гэр бүлийнхний сууж явсан галт тэрэг [[Массачусеттс|Массачусетс]] мужийн Андоверийн орчимд осолдож, түүний хүү болох 11 настай Бенжамин амиа алдав. *1893 он- АНУ-ын Вашингтон хотын сүмийг Конгресст шилжүүлэх гэрээнд АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Бенжамин Харрисон]] гарын үсэг зуржээ. *1896 он — Ах дүү [[Луи Люмьер|Люмьерын]] «Галт тэрэг ирэв» киноны нээлт болсон. *[[1907]] он &ndash; Италийн нийслэл [[Ром]] хотод ажилчин ангийн хүүхдүүдийг харах, сургах үүрэг бүхий анхны сургуулийг Мариа Монтесорри нээв. *[[1912]] он &ndash; [[Нью-Мексико]] муж АНУ-ын 47 дахь муж улс болов. **1912 он &ndash; Германы геофизикч Альфред Вегенэр тивүүдийн шилжилт, хөдөлгөөний талаарх анхны санааг дэвшүүлэв. *1921 он &ndash; [[Ирак|Иракийн]] арми эмхлэн байгуулагдав. *1929 он &ndash; [[Тереза эх]] Энэтхэгийн [[Калькутта]] хотод ядүү, өвчтэй хүүхдүүдийг энэрэн, асрах үйлсээ эхлүүлжээ. *1930 он &ndash; АНУ-ын [[Нью-Йорк (муж улс)|Нью-Йорк мужийн]] [[Индианаполис]] хотод дизель хөдөлгүүртэй анхны автомашин замын хөдөлгөөнд оролцов. *1941 он &ndash; АНУ-ын ерөнхийлөгч [[Франклин Рузвельт|Франклин Д.Рузвельт]] алдарт "Эрх чөлөөний дөрвөн хэлбэр" илтгэлээ олон нийтэд тавив. *1946 он &ndash; [[Вьетнам]] улсын түүхэн дэх анхны бөгөөд сүүлийн чөлөөт сонгууль болов. *1947 он - Пан Америкийн агаарын тээврийн компани төлбөрт нислэг үйлдэх зөвшөөрөл авсан анхын агаарын тээврийн компани болов. *1950 он &ndash; [[Их Британи]] болон [[Хятад|БНХАУ]]-ын хооронд дипломат харилцаа тогтов. *1951 он - [[Солонгосын дайн]]: Ганвагийн хядлага эхлэв. Хядлагад Өмнөд Солонгост коммунизмыг дэмжигч гэх 200-1300 хүнийг хороожээ. *1953 он &ndash; Азийн Социализмын анхдугаар зөвлөгөөн Бирмийн Рангүүн хотод эхэлжээ. *1960 он - Иракад хэрэгжиж эхэлсэн хууль ёсоор улстөрийн нам хөдөлгөөнийг бүртгэж эхлэв. *1969 он - АНУ-ын [[Пеннсилвани]] мужийн Маккин дүүргийн орон сууцны хороололд Аллегени агаарын тээврийн компанийн 737-р нислэг осолдон 11 хүн амь үрэгджээ. *1974 он - Газрын тосны хямралаас үүдэн АНУ төлөвснөөс дөрвөн сарын өмнө зуны цагийн хуваарьт шилжив. *1978 он &ndash; Унгарын түүхийн алтан өв гэгдэх Гэгээн Стефаны титэм АНУ-аас Унгар улсад ирэв. Дэлхийн хоёрдугаар дайнаас хойш АНУ уг титэмийг хадгалж байжээ. *1989 он &ndash; Энэтхэгийн Ерөнхий сайд [[Индира Ганди|Индира Гандигийн]] амь насанд халдсан Сатвант Сингх, Кехар Сингх нарт цаазын ял оноож, тэр өдөртөө цаазлав. *1992 он &ndash; [[Гүрж|Гүржид]] төрийн эргэлт болсны улмаас Ерөнхийлөгч [[Звиад Гамсахурдиа]] улсаасаа дүрвэжээ. *1993 он &ndash; [[Энэтхэг]] улсын хилийн маргаантай байдаг [[Кашмир]] мужийн Сопоре, Жанмү хотод буудалцаан болж 55 кашмир иргэн амиа алдав. *2000 он - Пиринейн хойгт хамгийн сүүлд бүртгэгдсэн янгир ямаа аянгын улмаас унасан модонд хөнөөгдөн энэ төрөл зүйл Пиринейн хойгт энэ төрөл зүйл устаж үгүй болжээ. *2001 он &ndash; [[АНУ-ын Конгресс]] Ерөнхийлөгчийн сонгуульд Бүгд найрамдах намаас нэр дэвшин ялалт байгуулсан Жорж В.Буш-д батламжийг нь гардуулжээ. *2005 он- Эдгар Рей Киллен гэгчийг 1964 оны Иргэний эрхийн хөдөлгөөний үеэр гурван иргэнийг хороосон хэрэгт буруутай гэж үзжээ. *2012 он &ndash; Сирийн [[Дамаск]] хотын цагдаагийн газарт амиа золиослогч этгээд бөмбөг дэлбэлж 26 хүн амиа алдан, 63 хүн шархдав. *2017 он &ndash; [[АНУ-ын Конгресс]] Ерөнхийлөгчийн сонгуульд [[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|Бүгд найрамдах намаас]] нэр дэвшин ялалт байгуулсан [[Доналд Трамп]]-д батламжийг нь гардуулжээ. *2019 он - [[Малайз|Малайзын]] хаан ширээнээс V Мухаммад өөрийн хүсэлтээр татгалзав. Ингэснээр тус улсын түүхэнд эрх ямбаасаа татгалзсан анхны хаан болон үлджээ. *2021 - АНУ-ын Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн үр дүнг эсэргүүцсэн [[Доналд Трамп|Д.Трампын]] дэмжигчид Капитолын ордон руу халдав. [[АНУ-ын Конгресс|АНУ-ын Конгрессийн]] танхим руу нэвтэрсэн энэ сөргөлдөөний үеэр таван хүн амиа алдсан билээ. *2025 - Канадын Ерөнхий сайд бөгөөд Либерал намын дарга Жастин Трюдо өөрийн хүсэлтээр огцорч буйгаа зарлав. Ингэснээр түүний есөн жилийн засаглал дуусгавар болох нь тодорхой болсон юм. == Энэ өдөр төрсөн == *1367 он &ndash; Английн Хаан II Ричард (1400 онд нас барсан) *1412 он &ndash; Францын түүхэн эмэгтэй [[Жанна д’Арк|Жанна Д'Арк]] (1431 онд нас барсан) *1766 он - Парагвайн анхны дарангуйлагч Хосе Гаспар Родригез (1840 онд нас барсан) *1850 он &ndash; Германы онолч, улстөр судлаач Эдуард Бернштайн (1932 онд нас барсан) *1870 он &ndash; Герман улсын 11 дэх Канцлер Густаф Бауэр (1944 онд нас барсан) *1882 он &ndash; Альбанийн 14 дэх Ерөнхий сайд Фан С.Ноли (1965 онд нас барсан) *1913 он - Америкийн нэрт жүжигчин Лоретта Янг (2000 онд нас барсан) * [[1915 он]] - Унгарын хөнгөн атлетикч [[Чак Иболя]] *1923 он &ndash; [[Шинэ Зеланд|Шинэ Зеландын]] 29 дэх Ерөнхий сайд Норман Кирк (1974 онд нас барсан) ** Зөвлөлтийн гүйгч, цэргийн зүтгэлтэн Владимир Казанцев (2007 онд нас барсан) *1924 - Өмнөд Солонгосын найм дахь Ерөхийлөгч, [[Нобелийн энхтайвны шагнал|Нобелийн энх тайвны шагналт]] [[Ким Дэ-жүн|Ким Дэ Жүн]] (2009 онд нас барсан) *1925 он &ndash; Делориний машиний компанийг үүсгэн байгуулагч, бизнесмэн Жон ДеЛорин (2005 онд нас барсан) *1930 он - "[[Алтан бөмбөрцөг]]", "[[Эмми шагнал|Эмми]]" наадмын шагналт жүжигчин Вик Тэйбек (1990 онд нас барсан) *1931 он - Америкийн нэрт хоккейч Дики Моор (2015 онд нас барсан) *1933 он - Зөвлөлтийн сансрын нисэгч Олег Макаров (2003 онд нас барсан) *1936 он - [[Уругвай|Уругвайн]] 29 дэх Ерөнхийлөгч Хулиа Мариа Сангүйнетти *1938 - Италийн алдарт жүжигчин, дуучин [[Адриано Челентано]] *1939 - Украины нэрт хөлбөмбөгч, дасгалжуулагч [[Валерий Лобановский|Валерий Лобановски]] (2002 онд нас барсан) ** Олимпын дөрвөн алтан медальт Австралийн усанд сэлэгч Марри Рөүз (2012 онд нас барсан) *1943 он &ndash; Английн нэрт хөлбөмбөгч Терри Венаблес (2023 онд нас барсан) *1944 он - Нобелийн шагналт Швейцарын эрдэмтэн Рольф М.Цинкернагел *1946 он &ndash; Алдарт "[[Пинк Флойд]]" хамтлагийн дуучин, гитарчин Сид Барретт (2006 онд нас барсан) *1949 он - Олимпын хүрэл медальт [[Кени|Кенийн]] гүйгч Майк Боит *1950 он - [[АНУ-ын Тагнуулын төв газар|АНУ-ын Тагнуулын төв газрын]] 10 дахь дарга Луйс Фрийх * [[1952 он]] - Японы чөлөөт бөхийн тамирчин [[Датэ Жи-Ичиро]] *1953 он &ndash; Австралийн алдарт AC/DC хамтлагийн дуучин, гитарчин, ая зохиогч Малкольм Янг *1955 он &ndash; "Мистер Бин"-ий адал явдал цувралын жүжигчин, найруулагч [[Роуэн Аткинсон]] *1967 он - Академийн наадмын хоёр, [[Грэммийн шагнал|Греммийн]] наадмын хоёр, [[алтан бөмбөрцөг]] болон бусад шагналт Энэтхэгийн нэрт ая зохиогч А.Р.Рахман *1969 он &ndash; "Амьд Үхдэл" цувралын од, жүжигчин Норман Рийдас *1981 он - Японы жүжигчин Кикүчи Ринко *1982 он &ndash; АНУ-ын сагсанбөмбөгч Гилберт Аренас *1982 он &ndash; [[Оскарын шагнал|Оскарын шагналт]] жүжигчин Эдди Рэдмейн * [[1983 он]] - Өмнөд Солонгосын хип хоп хөгжимчин [[Митра Жин]] *1986 он &ndash; Орос гаралтай АНУ-ын загвар өмсөгч, жүжигчин Ирина Шейк *1986 он &ndash; "Арктик Манкийз" хамтлагийн дуучин, ая зохиогч, гитарчин Алекс Төрнер *1989 он &ndash; Английн хөлбөмбөгч Энди Керрол *1991 он - Америкийн сагсанбөмбөгч Уилл Бартон *1993 он - Америкийн сагсанбөмбөгч Пет Коннаутон *1994 он - Ертөнцийн мисс 2018 тэмцээний ялагч, модель Катриона Грей ==Нас барсан алдартнууд== *1387 он &ndash; Арагоны Хаан IV Петер (1319 онд төрсөн) * [[1481 он]] – [[Алтан Орд|Алтан ордны]] улсын хан [[Ахмeд хан]] *1537 он &ndash; Флоренцын ван Алессандро Де Медичи (1510 онд төрсөн) *1693 он &ndash; Османы Султан [[IV Мехмед]] (1642 онд төрсөн) *1852 он - Харааны бэрхшээлтэй хүний үсгийг зохиосон Луи Брайль (1809 онд төрсөн) *1919 он &ndash; АНУ-ын 26 дахь Ерөнхийлөгч [[Теодор Рузвельт|Теодор Рүзвельт]] (1858 онд төрсөн) *1939 он &ndash; Латвийн 2 дахь Ерөнхийлөгч Густаф Земгалс (1871 онд төрсөн) *1942 он &ndash; Олон улсын Олимпын хорооны 3 дахь Ерөнхийлөгч Хенри де Балей Латур (1876 онд төрсөн) *1945 он - Оросын химич [[Владимир Вернадский]] (1863 онд төрсөн) *1990 он &ndash; [[Нобелийн шагнал|Нобелийн шагналт]] физикч [[Павел Черенков]] (1904 онд төрсөн) *2004 он &ndash; Доминик улсын 5 дахь Ерөнхий сайд Пьеррэ Чарльз (1954 онд төрсөн) *2016 он - Италийн мисс, модель Силвана Пампанини (1925 онд төрсөн) *2017 он &ndash; Венесуэлийн 43 дахь Ерөнхийлөгч Октавио Лепаж (1923 онд төрсөн) *2019 он - Кубын хувьсгалын удирдагч Хосе Рамон Фернандез (1923 онд төрсөн) *2022 он - Америкийн соёл, улстөрийн зүтгэлтэн, найруулагч Сидней Пойтер (1927 онд төрсөн) ==Тэмдэглэлт өдрүүд == * Ирак-Зэвсэгт хүчний өдөр {{Сарууд}} ---- {{Commonscat|6 January|1 сарын 6}} [[Ангилал:Өдөр|0106]] [[Ангилал:Нэгдүгээр сарын өдөр|#06]] qywh4ydnv2wwpmz5z9gx1davrmgfnq6 0 16015 856133 685724 2026-05-12T09:10:37Z BolorBobo 35167 856133 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|1 сарын}} ==Онцлох үйл явдал== *1131 он &ndash; Данийн Харальдшдет хотод Шведийн Хаан I Магнусыг түүний үеэл Канют Лавар хороов. Канют Лавар Дани улсад өрнөсөн иргэний дайны гол толгойлогч байсан юм. *1325 он &ndash; Португаль улсын хаан ширээнд IV Альфонсо залрав. *1566 он &ndash; Католик шашны тэргүүн папаар V Пьус хамба сонгогджээ. *1598 он – Оросын хаан ширээнд Борис Годунов суув. *1610 он &ndash; Аугаа одон оронч Галилио Галилей Бархасбадь гарагын Ганимед, Галлисто, Ио, Европа гэх дөрвөн сарыг илрүүлжээ. Гэвч тэр нээснээсээ хойш 2 хоногийн дараа сүүлийн хоёрыг нь сар гэж үзсэн байна. *1782 он &ndash; Америк тивийн анхны арилжааны банк болох Хойд Америкийн банк нээгдэв. *1785 он &ndash; Францын иргэн Жеан-Пьер Бланшар, АНУ-ын иргэн Жон Жеффрис нар Английн Довер хотоос Францын Калай хот хүртэл агаарын бөмбөлөгөөр аялжээ. *1797 он &ndash; Итали улсын одоогийн төрийн далбааг албан ёсоор баталж, мандуулж эхлэв. *1894 он &ndash; Францын иргэн Уиллиам Кеннеди Диксон хөдөлгөөнт дүрс /одоогийн кино/-ийн албан ёсны патентыг авчээ. *1927 он &ndash; АНУ-ын Нью-Йорк хотоос Их Британийн нийслэл Лондон хот руу дуудлага хийх анхны телефон үйлчилгээ нээгдэв. *1931 он &ndash; Австралийн нисгэгч Гай Мензэс Австралиас Шинэ Зеланд хүртэл 11 цаг 45 минутын турш зогсолтгүй нислэг үйлдсэн анхны хүн болов. *1935 он &ndash; Италийн Бенито Муссолини, Францын гадаад хэргийн сайд Пьер Лавал нар Итали-Францын гэрээнд гарын үсэг зурав. *1945 он &ndash; [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Их Британийн генерал Бернард Монтгомери хэвлэлийн бага хурал зарлаж, Бьелжийн тулаанд ялалт байгуулсанаа мэдэгдэв. *1959 он &ndash; АНУ-ын Засгийн газар Кубын шинэ удирдагч Фидель Кастрог хүлээн зөвшөөрчээ. *1979 он &ndash; Кампож-Вьетнамын дайн: Вьетнамын цэргийн хүч Пном Пень хотод нэвтэрч Кампожийн армийг бүрэн ялав. Ингэснээр Кхмерийн бослогоор гарч ирсэн Пол Потын засаглал нуран унасан юм. *1980 он &ndash; АНУ-ын ерөнхийлөгч Жимми Картер "Крайслер" корпорацид 1,5 тэрбум ам.долларын зээл олгох шийдвэр гаргажээ. *1984 он &ndash; Зүүнөмнөд Азийн үндэстнүүдийн холбоо буюу АСЕАН-ы 6 дахь гишүүнээр Бруней улс элсэв. *1989 он &ndash; Японы эзэн хаан Хирохитог нас барсаны дараа түүний хүү Акихито хаан ширээнд суув. Тэрээр Япон улсын 125 дахь эзэн хаан болсон юм. *1990 он &ndash; Дэлхийн түүхэн дэх хамгийн алдартай ганхмал цамхаг болох Пиза аюулгүй байдлын үүднээс олон нийтээс хаалгаа барьжээ. *1993 он &ndash; Гана улс дөрөв дэх удаагаа үндсэн хуулиа өөрчилж, ерөнхийлөгчөөр Жерри Роулингс сонгогджээ. *1999 он &ndash; АНУ-ын Сенатын танхим Ерөнхийлөгч Билл Клинтоныг огцруулах эсэх асуудлыг хэлэлцэж эхлэв. * 2015 он &ndash; Францын нийслэл Парис хотын зүрхэнд орших Шарли Эбдо сонины редакцид террористууд халдаж, 12 хүн амь эрсдэн, 7 хүн шархаджээ. * 2023 - АНУ-ын Төлөөлөгчдийн танхим даргаа сонгох гэж 1859 оноос хойш урт хугацаанд хуралдсаны эцэст Кевин Маккартиг 55 дахь даргаар сонгосон юм. ==Мэндэлсэн алдартнууд== *1502 он &ndash; XIII Грегори пап ламтан (1585 онд нас барсан) *1718 он &ndash; АНУ-ын алдарт генерал Израел Путнам (1790 онд нас барсан) *1768 он &ndash; Италийн хаан Йосеф Бонапарте (1844 онд нас барсан) *1800 он &ndash; АНУ-ын 13 дахь Ерөнхийлөгч Миллард Филмор (1874 онд нас барсан) *1827 он &ndash; Цагийн нэгдсэн тооллын системийг үндэслэгч Сэндфорд Флеминг (1915 онд нас барсан) *1831 он &ndash; Олон улсын Шууданчдын холбоог үндэслэгч Хайнрих Стефан (1897 онд нас барсан) *1895 он &ndash; Кантас агаарын тээврийн компанийг үүсгэн байгуулагч, бизнесмэн Хадсон Фиш (1974 онд нас барсан) *1926 он &ndash; Өмнөд Солонгосын 11 дэх Ерөнхий сайд Ким-Жон Пил *1934 он &ndash; Кипр улсын 5 дахь Ерөнхийлөгч Тассос Пападопулос (2008 онд нас барсан) *1945 он &ndash; Кени улсын 2 дахь Ерөнхий сайд Райла Одинга *1946 он &ndash; Роллинг Стоне сэтгүүлийг үүсгэн байгуулагч Жанн Веннер * [[1952]] – [[Саммо Хун]], Хонгконгийн жүжигчин *1956 он &ndash; Майами хотын мөрдөх товчоо цувралын од Девид Карусо *1963 - хөгжим судлаач Самбуугийн Энхбулаг мэндэлжээ. *1964 он &ndash; Жүжигчин, кино найруулагч, продьюсер [[Николас Кейж]] *1977 он &ndash; Италийн хөлбөмбөгч Марко Сторари *1978 он &ndash; Антарктид тивд төрсөн анхны хүн Эмилио Пальма * [[1983]] – [[Наталие Гюлбис]], Америкийн гольфчин *1985 он &ndash; Формула 1 уралдааны 3 удаагийн аварга, нисгэгч [[Льюис Хамилтон]] *1985 он &ndash; Английн хөлбөмбөгч Уейн Ратлидж *1989 он &ndash; Аргентин улсын хөлбөмбөгч Эмилиано Инсуа *1991 он &ndash; Бельгийн хөлбөмбөгч Эден Азар ==Нас барсан алдартнууд== *1285 он &ndash; Наплийн I Чарльз хаан (1226 онд төрсөн) *1536 он &ndash; Арагоны гүнж I Катерин (1485 онд төрсөн) *1655 он &ndash; Пап ламтан X Инносент (1574 онд төрсөн) *1919 он &ndash; Сент Льюс дэх Вашингтоны их сургуулийг үндэслэн байгуулагч Хенри Вейр Эллиот (1843 онд төрсөн) *1920 он &ndash; Австралийн анхны Ерөнхий сайд Эдмунд Бартон (1849 онд төрсөн) *1927 он &ndash; Грекийн 99 дэх Ерөнхий сайд Никалос Калогеропулос (1851 онд төрсөн) *1944 он &ndash; АНУ-ын 33 дахь тэргүүн хатагтай Лүй Хенри Хүүвер (1874 онд төрсөн) *1984 он &ndash; Нобелийн шагналт физикч Альфред Кастлер (1902 онд төрсөн) * [[1989 он]] – [[Хирохито]], [[Японы эзэн хаан]] (1901 онд төрсөн) *1996 он &ndash; Унгарын 51 дэх Ерөнхий сайд Кароли Грош (1930 онд төрсөн) *1998 он &ndash; Нобелийн шагналт химич Владимир Прелог (1906 онд төрсөн) *2017 он &ndash; Португалийн 16 дахь Ерөнхийлөгч Мариу Суареш (1924 онд төрсөн) == Тэмдэглэлт баярууд == ---- {{Commonscat|7 January|1 сарын 7}} [[Ангилал:Өдөр|0107]] [[Ангилал:Нэгдүгээр сарын өдөр|#07]] 3mep53sl9f5i1968mgiexlex41msf5f 0 16016 856134 845451 2026-05-12T09:11:53Z BolorBobo 35167 856134 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|1 сарын}} '''1 сарын 8''' нь Григорийн тооллоор жилийн найм дахь өдөр. Энэ өдрөөс хойш он дуусахад 357 хоног үлдэнэ. Хэрвээ өндөр жил таарвал 358 өдөр үлдэнэ. ==Онцлох үйл явдал== * 307 &ndash; Жин гүрний Хаан Жин Хуйси хордож амиа алдсанаар түүний хүү Жин Хуайди хаан ор суув. * 1547 &ndash; [[Литва хэл]]ээрх анхны ном "Катехизмийн энгийн үгс" ном хэвлэгдэв. * 1697 &ndash; Британийн эзэнт гүрэн сүүлийн удаа цовдолж цааз гүйцэтгэв. Байгалийн хуультай тэрсэлж, номлол зөрчсөн гэж үзэн 21 настай Томас Эйкенхэдийг цаазалжээ. * 1790 &ndash; АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Жорж Вашингтон]] анх удаагаа ард түмэндээ хандаж үг хэлжээ. * 1811 &ndash; АНУ-ын [[Луизиана]] мужийн Сейнт Жеймс хотод Чарльз Дэслондесын удирдсан боолуудын бослого амжилтгүй болов. * 1828 - [[Ардчилсан Нам (АНУ)|АНУ-ын Ардчилсан нам]] байгуулагдав. * 1835 &ndash; АНУ-ын түүхэнд эхний бөгөөд эцсийн удаа үндэсний өр тэгийг заажээ. * 1851 - Дэлхий өөрийн тэнхлэгээ тойрон эргэлддэг болохыг Францын физикч Жан Бернар Леон Фуко нотолсон. * 1867 &ndash; [[Вашингтон (муж)|Вашингтон]] муж африк гаралтай америк иргэдийн сонгох, сонгогдох эрхийг хүлээн зөвшөөрчээ. * 1877 - Одоогийн АНУ-ын [[Монтана]] мужийн өмнөд хэсэгт орших Чоно ууланд уугуул америкийн Лакота овгийн "Зэрлэг адуу" тэргүүтэй дайчид АНУ-ын явган цэргийн эсрэг сүүлийн дайралтаа эхлүүлэв. *[[1900]] - АНУ-ын Ерөнхийлөгч Уилльям Маккинли [[Аляска|Аляскад]] цэрэг оруулав. * [[1912]] &ndash; Африкийн үндэсний зөвлөл байгуулагдав. * [[1918]] &ndash; АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Вудро Вилсон]] [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн нэгдүгээр дайны]] дараах нөхцөл байдал, цаашид авах арга хэмжээний талаар "14 асуудал" нэртэй илтгэлээ тавьжээ. * 1926 – Хэяазын хаан ширээнд суусан Абдул-Азиз Ибн Сауд улсын нэрийг [[Саудын Араб]] болгон өөрчлөв. ** Вьетнамын сүүлчийн эзэн хаанаар Нгуен Фук Вен Тух өргөмжлөгдөв. * 1933 - Испанийн [[Барселон]] хотод анархистуудын бослого дэгдэв. * 1936 - Ираны төрийн тэргүүн Реза Шах шашны шинэтгэл хэрэгжүүлж олон нийтийн газар эрэгтэй, эмэгтэй хүмүүс шашны хувцас өмсөхийг хориглов. * 1940 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Их Британид хүнсийг талоноор олгох болов. * 1945 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Филиппиний Холбоотны армийн цэргүүд Умард Лусонд нэвтэрч, Японы эзэн хааны армийн эсрэг давшив. * 1946 - Финландын Дайны хэргийн шүүх Вермахтын генерал Эрих Бушенхагены илтгэлийг авч хэлэлцэв. Уг илтгэлд [[Нацист Герман]]ы дайны үеэр хэрэгжүүлсэн [[Барбаросса ажиллагаа]]ны ерөнхий төлөвлөгөө багтаж байжээ. * 1957 — [[Бобби Фишер]] 14 настайдаа АНУ-ын шатрын аварга болсон. * 1959 - Францын тавдугаар Бүгд найрамдах засгийн тэргүүн, анхны ерөнхийлөгчөөр [[Шарль де Голль|Шарль де Голийг]] зарлав. * 1961 &ndash; Францын бүх нийтийн санал асуулгаар [[Алжир|Алжирын]] тусгаар тогтнохыг дэмжжээ. * 1963 &ndash; АНУ-ын нийслэл [[Вашингтон (хот)|Вашингтон]] хотод [[Леонардо да Винчи|Леонардо да Винчийн]] "[[Мона Лиза]]" зураг анх удаа олны хүртээл болов. * 1964 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Линдон Жонсон|Линдон Б.Жонсон]] "Ядуурлын эсрэг дайн" зарлав. * 1973 &ndash; ЗХУ-ын сансар судлалын Луна-21 ажиллагаа эхэлжээ. ** Уотергейтийн дуулиан: Уотергейт зочид буудлын Ардчилсан намын байрлаж байсан өрөөнд хууль бусаар нэвтэрсэн гэж буруутгагдсан долоон хүнийг шүүх хурал эхэлжээ. * 1975 &ndash; АНУ-ын [[Коннектикут]] мужийн амбан захирагчаар Элла Т.Грассо сонгогдов. АНУ-ын Засаг захиргаа удирдлагын нэгжийн түүхэнд анх удаа нөхрийнхөө дараа захирагчаар сонгогдсон хүн болж түүхэнд үлджээ. * 1994 &ndash; ОХУ-ын сансрын нисэгч Валерий Поляков Союз ТМ-18 хөлгөөр "Мир" сансрын станцтай холбогдов. Тэрээр 437 өдрийг сансарт өнгөрүүлснээр дээд амжилт тогтоосон юм. * 2004 &ndash; Далайн тээврийн хамгийн том хөлөг онгоц гэгдэх Queen Mary 2 хөлөг онгоц бүтээгджээ. * 2010 - [[Африк]] тивийн хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээнд оролцохоор явж байсан Того улсын шигшээ багийн автобус руу зэвсэгт этгээдүүд халдаж, гурван хүний аминд хүрч, есөн хүнийг шархдуулжээ. * 2011 &ndash; [[Аризона]] мужийн Конгрессын танхимын гишүүн Габриел Гиффордсын биед халдав. Золоор тэр амьд гарсан ч холбооны шүүгч Жон Ролл нарын зэрэг зургаан хүн амь насаа алджээ. * 2016 - Дэлхийн хар тамхины зартай дээрэмчин гэгдэх Хоакин Гузман Мексикийн чанга дэглэмтэй хорих ангиас оргоод удалгүй баривчлагдав. * 2020 - Украины агаарын тээврийн 752 дугаар нислэг [[Тегеран]] хотын Имам Хомейнигийн нисэх буудлаас хөөрөөд удалгүй осолдов. Ослын улмаас хөлөгт зорчиж явсан 176 хүн бүгд амь үрэгдсэн бөгөөд хожим нь Ираны зенитийн пуужингаар устган сөнөөгдсөн болохыг тогтоосон юм. * 2021 - Венесуэлийн нийслэл Каракас хотод цагдаа нар энгийн номхон 23 иргэнийг буудан хороов. * 2023 - Бразилын Ерөнхийлөгч асан Жаир Болсонаругийн дэмжигчид тус улсын Конгрессын ордон руу дайрчээ. ==Мэндэлсэн алдартнууд== * 1735 &ndash; [[Жоржтауны их сургууль|Жоржтауны их сургуулийг]] үндэслэгч Жорж Керролл (1815 онд нас барсан) * 1803 &ndash; Говийн Догшин ноён хутагт [[Дулдуйтын Данзанравжаа]] (Нас барсан огноо тодорхойгүй) * 1867 - [[Нобелийн шагнал|Нобелийн шагналт]] Америкийн эдийн засагч Эмили Грин Балч (1961 онд нас барсан) * 1870 &ndash; Испанийн Ерөнхий сайд Мигель Примо де Ривера (1930 онд нас барсан) * 1871 &ndash; Умард Ирландын анхны Ерөнхий сайд Жеймс Крейг (1940 онд нас барсан) * 1873 &ndash; Румын улсын 32 дахь Ерөнхий сайд Лулиу Маниу (1953 онд нас барсан) * 1876 &ndash; Латвийн Ерөнхий сайд, хуульч Артурс Алберингс (1934 онд нас барсан) * 1885 &ndash; Австралийн 14 дэх Ерөнхий сайд, сэтгүүлч Жон Картин (1945 онд нас барсан) * 1891 &ndash; Нобелийн шагналт физикч Вольтер Боет (1957 онд нас барсан) * 1899 &ndash; Шри-Ланкын 4 дэх Ерөнхий сайд, хуульч С.В.Р.Д Бандаранаике (1959 онд нас барсан) * [[1910]] &ndash; 20-р зууны манлай балетчидын нэг, ЗХУ-ын балетчин [[Галина Уланова]] (1998 онд нас барсан) * 1942 &ndash; Английн физикч, зохиолч [[Стивен Хокинг]] * 1942 &ndash; [[Япон|Японы]] 56 дахь Ерөнхий сайд [[Коизүми Жүн-Ичироо|Коизүми Жүничиро]] * 1947 &ndash; Америкийн дуучин, ая зохиогч Девид Бауви (2016 онд нас барсан) * 1967 &ndash; Америкийн дуучин, ая зохиогч Р.Келли * 1979 &ndash; Румын улсын шилдэг хөлбөмбөгч [[Адриан Муту]] * 1979 &ndash; Хорватын хөлбөмбөгч Стипе Плетикоса * 1983 &ndash; Хойд Солонгосын удирдагч [[Ким Жонъынь|Ким Жон Ун]] * 1986 &ndash; Испанийн хөлбөмбөгч [[Давид Сильва]] * 1988 - Испанийн хөлбөмбөгч Адриан Лопез * 1992 &ndash; Испанийн хөлбөмбөгч Коке ==Нас барсан алдартнууд== * 1198 &ndash; Ромын пап [[III Целестин]] (1106 онд төрсөн) * 1324 - Монголын эзэнт гүрнийг дэлхийд таниулсан Венецийн аялагч, худалдаачин [[Марко Поло]] (1254 онд төрсөн) * 1642 &ndash; Италийн физикч, математикч, одон оронч, философич [[Галилео Галилей]] (1564 онд төрсөн) * 1825 &ndash; Торго хийх машиныг зохион бүтээгч Эли Уитни (1765 онд төрсөн) * 1878 &ndash; Оросын зохиолч, яруу найрагч [[Николай Некрасов]] (1821 онд төрсөн) * 1950 &ndash; Чех гаралт Америкийн эдийн засагч Йосеф Шүмпитер (1883 онд төрсөн) * 1976 &ndash; БНХАУ-ын Төрийн зөвлөлийн ерөнхий сайд [[Жоу Эньлай]] (1898 онд төрсөн) * 2002 &ndash; Зөвлөлтийн физикч, [[Нобелийн шагнал|Нобелийн шагналт]] [[Александр Прохоров]] (1916 онд Австралид төрсөн) == Тэмдэглэлт баярууд == *{{BLR}}, {{RUS}} Эмгэдийн өдөр *{{MNP}} Хамтын нөхөрлөлийн өдөр ---- {{Commonscat|8 January|1 сарын 8}} [[Ангилал:Өдөр|0108]] [[Ангилал:Нэгдүгээр сарын өдөр|#08]] fea0uzb9fo52h7yzpshtewuvsrh0ypr 0 16017 856135 845497 2026-05-12T09:14:44Z BolorBobo 35167 856135 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|1 сарын}} '''1 сарын 9''' бол [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллоор]] жилийн ес дэх өдөр. Энэ өдрөөс хойш жил дуусахад 356 өдөр үлдэнэ. Хэрвээ өндөр жил таарвал 357 өдөр үлдэнэ гэсэн үг. == Онцлох үйл явдал == * 1150 &ndash; Ванян Лин тэргүүтэй улс төрийн бүлэглэл Жин гүрний Хаан Шинзоныг хороов. Үүний дараахан Жин гүрний хаан ширээнд Ванян Лин суув. * 1430 &ndash; Францын хаант улсын Рүен хотноо [[Жанна д’Арк|Жанна д'Аркийн]] хэргийг мөрдөн байцаах, шүүн хэлэлцэх ажиллагаа эхлэжээ. * 1768 &ndash; Филип Астлей орчин үеийн циркийн үзүүлбэрийг Лондоны тайзнаа тавьжээ. * 1788 &ndash; [[Коннектикут]] колони АНУ-ын Үндсэн хуулийг соёрхон баталж АНУ-ын 5 дахь муж болов. * 1793 &ndash; Францын иргэн Жеан-Пьер Бланшар АНУ-д агаарын бөмбөлгөөр ниссэн анхны хүн болов. * 1799 — Их Британийн ерөнхий сайд Уильям Питт Шинэ Ертөнцөд анх удаа орлогын албан татвар — фунт болгонд 2 шиллинг тогтоожээ. * 1822 &ndash; Бразилын хаан I Педро, Португалын VI Жуан нар энхийн хэлэлцээгээ эхлүүлсэн. * 1839 &ndash; Францын Шинжлэх ухааны академи Дагуеротайп буюу зураг авах хэрэгслийг үзэж, амьдралд хэрэгтэй нээлт хэмээн хүлээн зөвшөөрөв. * 1858 &ndash; [[Бүгд Найрамдах Техас улс|Бүгд Найрамдах Техас улсын]] (1836-1845 онд оршин тотнож байсан) сүүлийн бөгөөд 4 дэх ерөнхийлөгч [[Энсон Жонс]] ([[Англи хэл|англи]]. ''Anson Jones)'' амиа хорлов. * 1878 &ndash; [[I Умберто]] Италийн хаан ширээнд суусан. * 1894 &ndash; АНУ-ын [[Массачусеттс]] мужийн Лексингтон хотод байрлах Нью Ингланд цахилгаан мэдээ, холбооны газар батарейгаар ажилладаг телефон утсыг үйлчилгээнд нэвтрүүлэв. * [[1909]] &ndash; Эрнест Шеклтоноор удирдуулсан Өмнөд туйлыг судлах Нимродын экспедиц Өмнөд туйлын 180 км газарт Британийн эзэнт гүрний далбааг мандуулснаар тухайн цаг үедээ хамгийн алс хол газар хүрсэн үйл явдал болов. * 1917 &ndash; [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Палестин-Египетийн хилийн шугам дээр хүчтэй тулаан өрнөв. * 1920 &ndash; [[Улаан Арми]] [[Эрхүү]] хотыг эзэлжээ. * 1923 &ndash; Хуан де ла Чьерва автожираар ниссэн анхны хүн болов. * 1951 – [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] төв байр АНУ-ын [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк хотноо]] албан ёсоор нээгдэв. * 1957 &ndash; Египетийн Засгийн газартай [[Суэцийн суваг|Суэцийн сувгийн]] асуудлаас болж, дипломат харилцаагаа сэвтээхэд хүргэсэн Их Британийн ерөнхий сайд Сэр [[Энтони Иден]] албан тушаалаа өөрийн хүсэлтээр өгөв. * 1960 &ndash; Египетийн Ерөнхийлөгч [[Гамаль Абдель Нассер]] [[Нил мөрөн|Нил мөрний]] баруун эрэгт [[Асуаны далан]] барих шийдвэр гаргаж, 12 тонн гранат, 10 тонн динамитаар тэсэлгээ үйлджээ. * 1992 &ndash; Босни Херцеговина дахь серби иргэдийн хурлаар Югославын холбооны улсад өөрийгөө зарласан Спрпскагийн Бүгд найрамдах улсыг байгуулав. * 2005 &ndash; Суданы Ардын чөлөөлөх хөдөлгөөн, Суданы Засгийн газартай энхийн гэрээнд гарын үсэг зурснаар, Суданы хоёр дахь иргэний дайн өндөрлөжээ. * 2007 &ndash; [[Apple]] компанийн гүйцэтгэх захирал [[Стив Жобс]] [[iPhone]] ухаалаг гар утсыг албан ёсоор танилцуулав. * 2015 - Францын нийслэл Парис хотод орших "Шарли Эбдо" сонины байрт зэвсэглэсэн хоёр этгээд халдаж 20 гаруй хүнийг барьцаалж, 12 хүний аминд хүрч, 11 хүнийг шархдуулжээ. Энэ нь тус улсын түүхэнд тохиосон хоёр дахь том барьцаалалт болсон юм. == Мэндэлсэн алдартнууд == * 1554 &ndash; [[XV Григори]] Пап лам (1623 онд нас барсан). * 1801 — [[Юзеф Ковалевски|Осип Ковалевски]] (1878 онд нас барсан) - Польшийн монгол судлаач эрдэмтэн, бурханы шашин судлаач. * 1864 &ndash; Оросын математикч, физикч Владимир Стеклов (1926 онд нас барсан). * 1890 — [[Карел Чапек]] (1938 онд нас барсан) Чехийн зохиолч, орчуулагч, зөгнөлт зохиолч. * [[1908]] &ndash; Феминист үзлийн "загалмайлсан эх" гэгдэх, зохиолч, философич [[Симона де Бовуар]] (1986 онд нас барсан). * [[1913]] &ndash; АНУ-ын 37 дахь Ерөнхийлөгч (1969—1974), хуульч [[Ричард Никсон]] (1994 онд нас барсан). * 1922 &ndash; Энэтхэг гаралтай Америкийн иргэн, Нобелийн шагналт химич Хар Гобинд Хорана (2011 онд нас барсан). * 1942 &ndash; Самсунг группийг үндэслэгч, бизнесмэн И Кун-Хе. * 1945 &ndash; Арменийн анхны Ерөнхийлөгч [[Левон Тер Петросян|Левон Тер-Петросян]] * 1955 &ndash; Оскарын шагналт жүжигчин Ж.К.Симмонс * 1978 &ndash; Италийн хөлбөмбөгч Женнаро Иван Каттусо * 1982 &ndash; Кембрижийн гүнж Катерин буюу Кейт Миддлтон * 1987 &ndash; Бразилын хөлбөмбөгч, Ливерпүүл клубийн од Лукас Лейва * 1987 &ndash; Шотландын дуучин, хөгжмийн зохиолч Паоло Нутини * 1989 &ndash; Милоуки Бакс багийн хүчний довтлогч Майкл Бийзли == Нас барсан алдартнууд == * 1283 &ndash; Хятадын нэрт жанжин Вен Тианшиань (1236 онд төрсөн) * 1324 &ndash; Италийн худалдаачин, аялагч [[Марко Поло]] (1254 онд төрсөн) * 1775 &ndash; Халимагийн хаант улсын сүүлийн хаан [[Убаши]] хунтайж (1744 онд төрсөн) * 1873 &ndash; Францын эзэн хаан (1852—1870), [[III Наполеон]] (1808 онд төрсөн) * 1891 &ndash; "Хөх судар"-ын зохиогч, Монголын их зохиолч [[Ванчинбалын Инжаннаш]] (1837 онд төрсөн) * 1918 &ndash; Параксеноскоп буюу хөдөлгөөнт зургийн төхөөрөмж зохион бүтээгч Чарльз-Эмиль Рейно (1844 онд төрсөн) * 1939 &ndash; Австрийн хийлч, хөгжмийн зохиолч III Иоханн Штраусс (1866 онд төрсөн) * 1998 &ndash; Нобелийн шагналт химич Фүкүи Кэничи (1918 онд төрсөн) * 2013 &ndash; Нобелийн шагналт эдийн засагч Жеймс Бюканан (1919 онд төрсөн) * 2014 &ndash; Нобелийн шагналт эдийн засагч Дейл Мортенсен (1939 онд төрсөн) == Тэмдэглэлт өдрүүд == * {{PAN}} Зовлонг үл тэвчих өдөр * {{SSD}} Энхийн хэлэлцээрийн өдөр ---- {{Commonscat|9 January|1 сарын 9}} [[Ангилал:Өдөр|0109]] [[Ангилал:Нэгдүгээр сарын өдөр|#09]] 8jl7k6zigznz39rzzehy300id1atfir 0 16018 856136 785113 2026-05-12T09:20:59Z BolorBobo 35167 856136 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|1 сарын}} '''1 сарын 10''' бол [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллоор]] жилийн арав дахь өдөр. Энэ өдрөөс хойш жил дуусахад 355 өдөр үлдэнэ. Хэрвээ өндөр жил таарвал 356 өдөр үлдэнэ. == Онцлох үйл явдал == * МЭӨ 49 &ndash; [[Юлий Цезарь]] Рубикон голыг гаталсан нь иргэний дайн эхлэх дохио болов. * 9 &ndash; Хятадын [[Хань улс|Баруун Хань улс]] мөхөж, Шинь улс байгуулагдав. * 236 &ndash; Фабиан пап Ромын шашны тэргүүний суудалд сууж, 12 дахь пап лам болов. * 1475 &ndash; Молдавын III Степаны арми Васлуйн тулаанд Османы эзэнт гүрний армийг ялав. * 1776 &ndash; Америкийн улстөр судлаач, онолч Томас Пэйн "Нийтлэг мэдрэмж" бүтээлээ хэвлүүлэв. * 1861 &ndash; [[Америкийн иргэний дайн]]: Флорида муж Холбооны бүрэлдэхүүнээс гарав. * 1863 &ndash; Дэлхийн хамгийн хөгшин метро гэгдэх Лондон хотын метроны Паддингтон болон Фаррингтоныг холбосон шугам нээгджээ. * 1870 &ndash; Алдарт бизнесмэн Жон Д.Рокэфеллер "Стандарт Ойл" компанийг үүсгэн байгуулжээ. * 1916 &ndash; [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Оросын эзэнт гүрний арми Османы эзэнт гүрний армийг буулган авав. * 1920 &ndash; [[Версалийн гэрээ]] байгуулагдсанаар дэлхийн I дайн дуусав. * 1927 &ndash; Дэлхийн түүхэн дэх хамгийн алдартай зөгнөлт кино гэгдэх "Метрополис" кино Германд нээлтээ хийв. * 1941 – [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: [[Грек]]ийн арми [[Клейзур]]ыг эзлэн авсан. * 1946 &ndash; НҮБ-ын Ерөнхий ассемблейн анхны хуралдаан Лондон хотноо эхлэв. Анхны хуралдаанд 51 улсын төлөөлөгчид оролцжээ. * 1966 &ndash; Ташкентын тунхагаар Энэтхэг-Пакистаны тал энхийн гэрээнд гарын үсэг зурж, Энэтхэг-Пакистаны хооронд жил гаруй үргэлжилсэн дайн өндөрлөжээ. * 1984 &ndash; АНУ, Ватиканы хооронд 117 жил тасраад байсан дипломат харилцаа эргэн сэргэв. 1867 онд АНУ-ын Төлөөлөгчдийн танхим Ватикантай эдийн засаг болон соёлын талаар харилцах бүх харилцаагаа таслах шийдвэр гаргаж байжээ. * 1990 &ndash; Уорнерийн харилцаа холбооны компани, Тайм компаниуд нэгдэж, Тайм Уорнер компани байгуулагдав. * 2007 &ndash; Гвиней улсад бүх нийтийн ажил хаялт зарласны дараа, тухайн үеийн ерөнхийлөгч Лансана Конте үүрэгт ажлаа өөрийн хүсэлтээр өгөв. * 2012 - Пакистаны Жамруд тосгонд бөмбөг дэлбэрч 30 орчим хүн амиа алдан, 78 хүн шархаджээ. * 2013 - Пакистан улсын Куетта орчимд цуврал дэлбэрэлтийн улмаас 100 орчим хүн амиа алдаж, 270 хүн шархаджээ. * 2019 - АНУ-ын Висконсин мужийн Гордон хотод 13 настай Жейми Клоссыг амьдаар нь олов. Эцэг, эхийг нь хороож, өөрийг нь барьцаалснаас хойш 88 хоногийн дараа түүнийг эсэн мэнд олжээ. Энэ хэргийг Жейк Паттерсон гэгч үйлдсэн байна. == Мэндэлсэн алдартнууд == * 1810 &ndash; АНУ-ын 23 дахь төрийн нарийн бичгийн дарга Жеремиа С.Блак (1883 онд нас барсан) * 1864 &ndash; Оросын эзэнт гүрний угсаа залгамжлах хунтайж Пётр Николаевич (1931 онд нас барсан) * 1880 &ndash; Испанийн 7 дахь ерөнхийлөгч Мануэль Азаниа (1940 онд нас барсан) * 1883 – [[Алексей Толстой]], Оросын зохиолч * [[1913]] &ndash; Чехословак улсын 9 дэх ерөнхийлөгч Густаф Хюсак (1991 онд нас барсан) * [[1914]] &ndash; БНХУ буюу Тайванийн 23 дахь дарга Юү Куо-Хуа (2000 онд нас барсан) * 1916 &ndash; Нобелийн шагналт химич Суне Бергстром (2004 онд нас барсан) * 1918 &ndash; Гайана улсын анхны ерөнхийлөгч Артур Чунг (2008 онд нас барсан) * 1919 - [[Тэрүкүни Манзо]], сүмогийн 38 дахь [[ёкозүна]] († [[1977]]) * 1933 &ndash; Украины анхны ерөнхийлөгч Леонид Кравчук * 1936 &ndash; Нобелийн шагналт физикч Роберт Вүүдроу Уилсон * 1939 &ndash; Алтан бөмбөрцөг наадмын шилдэг туслах дүрийн шагналт Саль Минео (1976 онд амиа алдсан) * 1944 &ndash; Алдарт жүжигчин Френк Синатрагийн хүү бага Синатра (2016 онд нас барсан) * 1949 &ndash; Хүнд жингийн дэлхийн 2 удаагийн, 1968 оны Мехикогийн олимпын аварга Жорж Формэн * 1984 &ndash; Марокко улсын хөлбөмбөгч Маруна Шамах *[[1989]] - [[EXID]] хамтлагийн [[Solji]] == Нас барсан алдартнууд == * 1951 &ndash; Нобелийн шагналт зохиолч Синклейр Льюс (1885 онд төрсөн) * 1957 &ndash; Нобелийн шагналт зохиолч, яруу найрагч Габриела Мистрал (1889 онд төрсөн) * [[1968]] – [[Бэсил Сидней]], Английн жүжигчин (* [[1894]]) * 1971 &ndash; Шанель брендийг үндэслэгч, загвар зохион бүтээгч Коко Шанель (1883 онд төрсөн) * 1986 &ndash; Нобелийн шагналт яруу найрагч, сэтгүүлч Ярослав Сайферт (1901 онд төрсөн) * [[1990]] - [[Точинишики Киётака]] сүмогийн 44 дэх [[ёкозүна]] (* [[1925]]) * 2016 &ndash; Английн дуучин, ая зохиогч Девид Бауви (1947 онд төрсөн) == Тэмдэглэлт өдөр == * (Багамын арлууд) Үндсэн хуулийн өдөр * {{BEN}} Фете ду Водуны өдөр ---- {{Commonscat|10 January|1 сарын 10}} [[Ангилал:Өдөр|0110]] [[Ангилал:Нэгдүгээр сарын өдөр|#10]] p79t4c6vxqc51fn0766q6ksu40xiz61 0 16019 856137 803030 2026-05-12T09:23:00Z BolorBobo 35167 856137 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|1 сарын}} '''1 сарын 11''' бол Григорийн он тооллоор жилийн 11 дэх өдөр. Энэ өдрөөс хойш жил дуусахад 354 хоног үлдэнэ. Хэрвээ өндөр жил тохиовол 355 хоног үлдэнэ. == Онцлох үйл явдал == * 1055 &ndash; [[Византын эзэнт гүрэн|Византын эзэнт гүрний]] хаан ширээнд гүнж Теодора суулаа. * 1569 &ndash; Дэлхийн түүхэнд хамгийн анх удаа [[Англи]] улсад лотерей буюу сугалаа болов. * 1571 &ndash; Австрийн язгуур угсааныхан шашин шүтэх эрхийг нээлттэй болгожээ. * 1693 &ndash; [[Сицили]] болон Мальтад хүчтэй газар хөдөлж 60 мянга орчим хүн нас баржээ. * 1759 &ndash; АНУ-ын [[Филадельфи]] болон [[Пеннсилвани]] мужуудад даатгалын компани анх удаа байгуулагджээ. * 1779 &ndash; Манипур буюу одоогийн Энэтхэгийн хант улсын ширээнд Чин Тан Хомба заларчээ. * 1787 &ndash; Одон оронч Уиллиам Хөршиль Тэнгэрийн ван гаригийн дагуул болох Титаниа, Обероныг илрүүлэв. * 1805 &ndash; [[Мичиган]] мужийн газар нутгийг тогтоов. * 1861 &ndash; [[Америкийн иргэний дайн]]: АНУ-ын арми [[Алабама]] мужийг эзлэв. * 1863 &ndash; Америкийн иргэний дайн: Холбооны армийн генерал Жон МакКлернанд, адмирал Девид Портер нар Арганзас голыг эзлэв. * 1879 &ndash; Англи-Зулугийн дайн дэгджээ. * [[1908]] &ndash; [[АНУ-ын Их хавцал|АНУ-ын Их хавцлыг]] үндэсний дархан цаазат газарт бүртгэн, аялал жуулчлалыг хөгжүүлэн, дурсгалын цогцолбор байгуулах шийдвэр гаргав. * [[1912]] &ndash; [[Массачусеттс]] мужийн Лоуренс хотын цагаач ажилчид ажлын долоо хоногийг бууруулах, цалин хөлс нэмэгдүүлэхээр ажил хаялт зарлажээ. * 1927 &ndash; Метро-Голдуин Маер студийн тэргүүн Луй Б.Маер АНУ-ын кино академи байгуулж, [[Лос-Анжелес|Лос Анжелес]] хотноо хүндэтгэлийн ёслол зохион байгуулав. * 1922 &ndash; Дэлхийн эрүүл мэндийн практикт анх удаагаа [[Чихрийн шижин|чихрийн шижнээр]] өвчилсөн хүнд инсулинийг ашиглаж эхлэв. * 1935 &ndash; Амелиа Эрхарт [[Калифорни]] мужаас [[Хавай]] хүртэл нисч хүрсэн анхны хүн болов. * [[1942]] – [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Япончууд [[Куала-Лумпур]]ыг эзлэн авсан. * 1943 &ndash; [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: АНУ болон Их Британийн арми Хятад улсад газар нутгийн эрхийг нь буцаан олгов. ** Бүгд найрамдах Хятад улс Британи болон Америктай шинэ түвшний дипломат харилцаа тогтоох гэрээ байгуулав. * 1946 &ndash; Албанийн Коммунист намын дарга Энвер Хожа өөрийгөө Бүгд найрамдах Албани улсын төрийн тэргүүн гэж зарлажээ. * 1961 &ndash; АНУ-ын [[Нью-Йорк хот|Нью Йорк хотын]] Бронкс болон Күийнс дүүргийг холбосон гүүр ашиглалтад оров. * 1962 &ndash; [[Перу]] улсын Хуаскаран ууланд цасан уруй болж 4000 мянган хүн амиа алджээ. * 1966 - [[Тбилисийн метро]] ашиглалтанд орсон. * 1957 &ndash; [[Сенегал|Сенегалын]] нийслэл Дакар хотноо Африкийн зөвлөл байгуулагдав. * 1972 &ndash; Зүүн Пакистан нэрээ [[Бангладеш]] болгон өөрчилж, тусгаар тогтнолоо зарлав. * 1976 - [[Эквадор]] улсад цэргийн эргэлт болсон. * 1986 &ndash; Австралийн [[Квийнслэнд]] мужид Гейтвэй гүүр ашиглалтад оржээ. * 1994 —ОХУ-ын шинэ парламент болох Холбооны хурал 1993 оны 12-р сарын 12-нд сонгогдож үйл ажиллагаагаа эхлүүлсэн. * 1994 &ndash; Ирландын парламент [[Ирландын бүгд найрамдах арми|Ирландын Бүгд найрамдах арми]] болон удирдагч Синн Фейнийг олон нийтийн мэдээллийн хэрэгслээр гаргахгүй байх 15 жилийн хоригоо албан ёсоор цуцлав. * 1996 &ndash; АНУ-ын Кеннедигийн нэрэмжит сансар судлалын төвөөд Шаттл хөтөлбөрийн STS-72 хөлөг амжилттай хөөрөв. Энэ нь Шаттл хөтөлбөрийн 74 дэх, Эндевор хөлгийн 10 дахь нислэг байсан юм. ** Япон улсын Ерөнхий сайдын суудалд [[Либерал Ардчилсан Нам (Япон)|Либерал ардчилсан намын]] дарга [[Хашимото Рюүтаро]] суув. * 1998 &ndash; [[Алжир]] улсад зэвсэгт халдлагын улмаас 100 гаруй хүн амиа алджээ. * 2003 &ndash; АНУ-ын [[Иллиной]] мужийн захирагч Жорж Райн Жон Бөржийн хэрэгт холбогдуулан 176 хоригдолд цаазын ял оноов. * 2010 &ndash; Сомали улсын Було Марер хотод барьцаалагдсан франц иргэнийг аврах ажиллагааны үеэр францын нэг цэрэг, 17 зэвсэгт тэмцэгч амиа алджээ. * 2020 - "Ковид-19" цар тахал-Анхны үхэл: Уханийн эрүүлийг хамгаалах хорооноос "ковид-19" тахлын улмаас нэг өвчтөн амиа алдсан болохыг мэдээлэв. == Мэндэлсэн алдартнууд == * 347 &ndash; Ромын эзэнт гүрний I Теодосый хаан (395 онд нас барсан) * 1209 &ndash; Монголын их эзэнт гүрний [[Мөнх хаан]] (1259 онд нас барсан) * 1755 &ndash; АНУ-ын Сангийн анхны сайд, [[АНУ-ыг “Үндэслэгч эцгүүд"|АНУ-ыг үндэслэгч эцгүүдийн]] нэг [[Александр Хамильтон]] (1804 онд нас барсан) * 1807 &ndash; "Уестерн Юнион", Корнеллын их сургуулийг үндэслэгч Эзра Корнелл (1874 онд нас барсан) * 1815 &ndash; Канадын анхны Ерөнхий сайд Жон А.Макдоналд (1891 онд нас барсан) * 1858 &ndash; Англи гаралтай Америкийн бизнесмэн, жижиглэн худалдааны магнат [[Харри Гордон Селфриж]] (1947 онд нас барсан) * [[1907]] &ndash; Францын 142 дахь Ерөнхий сайд Пьерре Мендес Франц (1982 онд нас барсан) * [[1911]] &ndash; Японы Ерөнхий сайд Зенко Сүзүки (2004 онд нас барсан) * [[1915]] &ndash; Олимпын мөнгөн медальт Германы жад шидэгч Луйз Кругер (2001 онд нас барсан) * 1978 &ndash; Грекийн ерөнхийлөгч Теодорос Пангалос (1952 онд нас барсан) * 1924 &ndash; Франц гаралтай Америкийн физикч, Нобелийн шагналт Рожер Гулемин * 1928 &ndash; Академийн наадмын шагналт продьюсер Дэвид Л.Уолпер (2010 онд нас барсан) * 1934 &ndash; Канадын Ерөнхий сайд Жеан Шретьен * 1940 &ndash; Эстонийн Ерөнхий сайд Андрес Татанд * 1948 - Сүмо бөхийн 54 дэх ёкозүна Важима Хироши * 1954 &ndash; Энэтхэгийн инженер, хүний эрхийн төлөө тэмцэгч, Нобелийн энхтайвны шагналт Кайлаш Сатярти * 1963 &ndash; Олимпын гурван алт, дэлхийн таван удаагийн аварга Америкийн усанд сэлэгч Трейси Колкинс ** Олимпын аварга, дэлхийн хошой аварга Зүүн Германы усанд сэлэгч Петра Шнайдер * 1971 &ndash; Америкийн дуучин, ая зохиогч Мери Ж.Блайж * 1975 &ndash; Италийн 56 дахь ерөнхий сайд [[Маттео Ренци]] * 1977 &ndash; Олимпын гурван алт, нэг хүрэл, Дэлхийн гурван алт, нэг мөнгө, нэг хүрэл медальт Германы гүйлтийн тэшигч Анни Фрайсингер-Постма * 1978 &ndash; Английн хөлбөмбөгч, шигшээ багийн довтлогч асан Эмил Хэски * 1982 &ndash; Мемфис Гризлис багийн тоглогч, сагсан бөмбөгч Тони Аллен ** Өмнөд Солонгосын жүжигчин Сон Ие Жин * 1984 &ndash; WordPress-ыг үүсгэн байгуулагч, веб хөгжүүлэгч Мэтт Мюлленвэг * 1987 &ndash; Английн хөлбөмбөгч, Лестэр Сити клубын довтлогч Жейми Варди ** Олимпын таван алт, нэг мөнгө, дэлхийн 14, европын 16 удаагийн аварга Унгарын каноер Данута Козак * 1992 &ndash; Испанийн хөлбөмбөгч, Реал Мадрид клубын баруун жигүүрийн хамгаалагч Дани Каравахал * 1993 &ndash; Английн хөлбөмбөгч Уилл Кийн * 1996 &ndash; Германы хөлбөмбөгч Лерой Санэ == Нас барсан алдартнууд == * 705 &ndash; VI Иоан Пап лам (655 онд төрсөн) * 1958 &ndash; Америкийн дуугүй киноны эрин үеийн од Эдна Пурвьенс (1895 онд төрсөн) * 1986 &ndash; Чарли Чаплины хүү, кино зохиолч Сид Чаплин (1916 онд төрсөн) * 1988 &ndash; Нобелийн шагналт химич Изидор Исаак Раби (1898 онд төрсөн) * 1991 &ndash; Нобелийн шагналт физикч Карл Дэвид Андерсон (1905 онд төрсөн) * 2000 &ndash; Гоо сайхны алдарт Клерасил брендийг үндэслэгч Иван Комб ([[1911]] онд төрсөн) * 2008 &ndash; Шинэ Зеландын ууланд авирагч Эдмунд Хиллари (1919 онд төрсөн) ** Америкийн түргэн хоолны "Карлс Жуниор" сүлжээ рестораныг үндэслэгч Карл Каршер (1917 онд төрсөн) 2013 &ndash; Өмнөд Вьетнамын гурав дахь Ерөнхийлөгч Нгуен Хан (1927 онд төрсөн) * 2014 &ndash; Израйлийн 11 дэх ерөнхий сайд [[Ариел Шарон]] (1928 онд төрсөн) ** Бангладешийн Ерөнхий сайд Мухаммад Хабибур Рахман (1928 онд төрсөн) == Тэмдэглэлт өдөр == * {{TUN}} Хүүхдийн эрхийг хамгаалах өдөр * {{ALB}} Тусгаар тогтнолын өдөр * {{USA}} Хүний наймааны эсрэг өдөр * {{JPN}} Кагами Бираки буюу Амжилт ерөөх өдөр ---- {{Commonscat|11 January|1 сарын 11}} [[Ангилал:Өдөр|0111]] [[Ангилал:Нэгдүгээр сарын өдөр|#11]] 1hqtga8d9maciq0em4i3mj0d0a7ulod 0 16021 856138 845762 2026-05-12T09:27:29Z BolorBobo 35167 856138 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|1 сарын}} '''1 сарын 12''' Григорийн тооллоор жилийн 12 дахь өдөр. Энэ өдрөөс хойш жил дуусахад 353 хоног үлдэнэ. Хэрвээ өндөр жил таарвал 354 хоног үлдэнэ. Энэ өдрийг Туркменистан улс Дурсгалыг хүндэтгэх өдөр болгон тэмдэглэдэг бол Энэтхэгчүүд Залуусын өдөр болгон тэмдэглэдэг. Харин Танзани улсад Занзибарын хувьсгалын өдөр тохиодог. ОХУ-д Ерөнхий Прокуроруудын өдөр тохиодог. ==Онцлох үйл явдал== * 1528 &ndash; Шведийн хаан ширээнд I Густаф суув. * 1866 &ndash; Лондон хотод Эзэн хааны аеронавтикийн холбоо байгуулагдав. * 1898 &ndash; Япон улсын ерөнхий сайд Ито Хиробуми гурав дахь удаагаа энэ албыг хашихаар болов. * [[1908]] &ndash; Парисийн Эйфэлийн цамхагаас уртын зайнд радио мэдээлэл хүргэсэн нь дэлхийн анхны тохиолдол болов. * [[1911]] &ndash; Филиппин улсад Хууль зүйн их сургууль байгуулагджээ. * [[1915]] &ndash; АНУ-ын Төлөөлөгчдийн танхим эмэгтэйчүүдийн санал өгөх эрхийг хүлээн зөвшөөрөв. * 1932 &ndash; Эмэгтэйчүүдийн санал өгөх эрхийг хуульчилсанаас 7 жилийн дараа Хетти Карауей АНУ-ын Сенатын танхимд сонгогдсон анхны эмэгтэй болов. * 1942 &ndash; [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: АНУ-ын ерөнхийлөгч Франклин Д.Рүүзвельт дайны үеэрх хөдөлмөрийн албан зөвлөлийг байгуулжээ. * 1962 &ndash; [[Вьетнамын дайн]]: АНУ-ын арми "Чоппер" ажиллагааг эхлүүллээ. Энэ нь тус дайны үеэр АНУ-ын армиас хэрэгжүүлсэн анхны цэргийн ажиллагаа байсан юм. * 1964 &ndash; Занзибарын босогчид тусгаар тогтнолоо баталгаажуулав. * 1991 &ndash; Персийн булангын дайн: [[АНУ-ын Конгресс]] Кувейтээс цэргээ татаж, Ирак руу оруулж, цэргийн ажиллагаа явуулахыг зөвшөөрөв. * 1998 &ndash; [[Европын Холбоо|Европын холбооны]] 19 улс хүнийг эсийн төвшинд клонийн аргаар хувилахыг хүлээн зөвшөөрчээ. * 2010 &ndash; 2000 он гарснаас хойшхи хамгийн хүчтэй газар хөдлөлт Гайти улсын [[Порт-о-Пренс]] хотод болов. Байгалийн гамшгийн улмаас 100 мянган хүн амиа алдсан билээ. * 2012 - Румын улсын нийслэл Бухарест хотод Ерөнхийлөгч Трайан Башескугийн засаглалыг эсэргүүцсэн жагсаал болов. Олныг хамарсан дээрх жагсаал яваандаа Румын улсын бусад хотод тархсан юм. * 2015 - Камерун улсын Колофата хотод цэргийн ажиллагаа явуулж Боко Харам бүлэглэлийн 143 дайчныг устгажээ. * 2016 - Турк улсын Истанбул хотын Султан Ахмедийн сүмд бөмбөг дэлбэрч 10 хүн амиа алдан, 15 хүн шархаджээ. * 2020 - Филиппин улсад Таал галт уул дэлбэрч, 39 хүн амиа алдав. ==Мэндэлсэн алдартнууд== * 1729 &ndash; Ирландын философич, улстөрч Эдмунд Бөрке (1797 онд нас барсан) * 1876 &ndash; "Цагаан соёо" романаараа алдаршсан Америкийн зохиолч [[Жэк Лондон]] (1916 онд нас барсан) * 1892 &ndash; Оросын нисэх онгоцны корпорацийг үүсгэн байгуулагч, инженер Михайль Гуревич (1976 онд нас барсан) * 1893 &ndash; Нацистийн Германы Рейхстагын Ерөнхийлөгч [[Херман Геринг]] (1946 онд нас барсан) * 1899 &ndash; Швейцарийн химич, Нобелийн шагналт Пауль Херман Мюллер (1965 онд нас барсан) * [[1907]] &ndash; Зөвлөлтийн пуужингийн инженер [[Сергей Королёв]] (1966 онд нас барсан) * 1949 &ndash; Германы хөлбөмбөгч, дасгалжуулагч Оттмар Хицфельд * 1949 &ndash; "Норвегийн шугуй" "1Q84" зохиолоор алдаршсан, Японы зохиолч [[Мүраками Харүки|Харуки Мүраками]] * 1958 &ndash; Иран гаралтай Америкийн сэтгүүлч, хөтлөгч Кристиан Аманпур * 1960 &ndash; Америкийн нэрт сагсанбөмбөгч Доминик Уилкинс * 1964 &ndash; Amazon.com-ыг үндэслэгч, бизнесмэн, тэрбумтан [[Жефф Безос]] * 1965 &ndash; Америкийн дуучин, ая зохиогч, продьюсер Роб Зомби * 1985 &ndash; Украины хөлбөмбөгч Артём Милевски * 1991 &ndash; Английн дуучин, ая зохиогч Пикси Лотт * 1993 &ndash; Английн дуучин Заян Малик *[[1993]] - [[Exo]] хамтлагийн [[D.O.]] ==Нас барсан алдартнууд== * 1834 &ndash; Нэгдсэн хаант улсын ерөнхий сайд, улстөрч Гренуиллийн тэргүүн барон Уиллиам Гренуилль (1759 онд төрсөн) * 1916 &ndash; Грекийн 80 дахь Ерөнхий сайд Жиоржиос Теотокис (1844 онд төрсөн) * 1976 &ndash; Английн детектив зохиолч [[Агата Кристи]] (1890 онд төрсөн) * 1997 &ndash; Америкийн физикч, [[Нобелийн шагнал|Нобелийн шагналт]] Чарльз Брентон Хюггинс (1901 онд төрсөн) * 2001 &ndash; Электрон бараа бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг [[Hewlett-Packard]], HP компанийг үндэслэгч Уиллиам Редингтон Хьюлетт (1913 онд төрсөн) * 2003 &ndash; Аргентиний 44 дэх Ерөнхийлөгч Леопольдо Галтьери (1926 онд төрсөн) * 2009 &ndash; Оскарын шагналт Францын найруулагч Клод Берри (1934 онд төрсөн) == Тэмдэглэлт баярууд == ---- {{Commonscat|12 January|1 сарын 12}} [[Ангилал:Өдөр|0112]] [[Ангилал:Нэгдүгээр сарын өдөр|#12]] s5d1245mmu6s7xucu1uxmv82dba7ewj 0 16323 856127 824809 2026-05-12T08:31:25Z Avirmed Batsaikhan 53733 856127 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|5 сарын}} '''5 сарын 11''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 132 дахь ([[өндөр жил]] бол 133 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 233 өдөр үлдэж байна. == Онцлох үйл явдал == * 254 - Ромын пап ламын сэнтийд I Стефан залрав. Тэрээр Католик шашны тэргүүн сэнтий папын суудалд заларсан 23 дахь Пап болсон юм. * 907 - Хожмын Лиан гүрний хаан Жү Венийн цэрэг Тан гүрний хаан Айн цэргийг бут ниргэжээ. Ингэснээр Хятадын нутаг дэвсгэрт 300 гаруй жил оршин тогтносон [[Тан улс|Тан гүрэн]] мөхсөн билээ. * 1191 - Английн хаан [[I Ричард]] Наваррын гүнж Беренгариатай гэрлэв. * 1364 - Европын ууган их сургуулийн нэг болон Польшийн хамгийн том их сургууль болох [[Ягеллоны Их Сургууль|Ягеллоны их сургууль]] [[Краков]] хотод байгуулагджээ. * 1510 - Анхуа аймгийн хунтайж Жү Жифан тэргүүтэй албаны хэд, хэдэн төлөөлөгчдийг цайллага нэрийн дор хоморголон устгав. [[Мин улс|Мин улсын]] их хаан Женгде үүнийг оройлон оролцсон бөгөөд Мин улс улам хүчирхэгжсэн байна. * 1551 - Хойд болон Өмнөд Америк тив дэх хамгийн эртний сургууль болох [[Сан-Маркосын үндэсний их сургууль|Сан Маркосын үндэсний их сургууль]] Перу улсын нийслэл [[Лима]] хотод байгуулагджээ. * 1588 - Францын шашны дайн: Гүйсийн гүн I Анри Парис хотод нэвтэрснээр Францын хаан III Анри эх орноосоо дүрвэв. * 1689 - Уилльям хааны дайн: Английн хаан III Уиллиам Аугусбургийн лигт нэгдэн орсноор Францтай дайн зарлажээ. * 1743 - Австрийн эзэнт гүрний хаан ширээнд Мариа Тереза суужээ. Тэрээр хаан ширээний төлөөх өрсөлдөөнд хүчтэй өрсөлдөгч VII Карлыг ялж хатан хаан болсон юм. * 1778 - Ариун Ромын эзэнт гүрний харьяанд багтах Ройсс-Грайцын вант улсын вангаар тодорсон XI Хайнрих албан ёсны далбаагаар хар, улаан, шар өнгийг сонгов. Ингэснээр орчин цагийн Герман улсын төрийн далбаа анх удаа ашиглагдсан нь энэ болсон билээ. * 1780 - Америкийн хувьсгал: [[Өмнөд Каролина]] мужийн Чарльзтон хотод Эх газрын арми том ялагдал хүлээв. * 1784 - 1783 оны 9-р сарын 3-ны өдөр баталсан Парисын тунхаг албан ёсоор хэрэгжиж эхэлжээ. Ингэснээр Их Британи болон АНУ энхийн гэрээ хүчин төгөлдөр хэрэгжиж эхэлсэн юм. * 1797 - Францын хаан [[Наполеон|I Наполеон]] Венецийг эзлэв. * 1821 - Грекийн тусгаар тогтнолын төлөөх анхны томоохон тулаан Валтеци хотод болжээ. * 1862 - [[Америкийн иргэний дайн]]: АНУ-ын холбооны цэргүүд [[Луизиана]] мужийн Батон Руж хотыг эзлэв. * 1863 - [[Америкийн иргэний дайн]]: АНУ-ын Холбооны армийн генерал Жеймс Б.МакФерсоны удирдсан 17-р морьт хороо Эх газрын армийн генерал Жон Пембертоны хориглолтыг зүүн талаас сэтлэснээр Виксбургийн тулаан эхэлжээ. * 1865 - [[Америкийн иргэний дайн]]: Палмитогийн тулаанд Эх газрын арми томоохон ялалт байгуулав. * 1870 - Их Британийн тал Манитоба мужийг Канадын талд 1870 оны долдугаар сарын 15-ны өдөр албан ёсоор шилжүүлэх гэрээнд гарын үсэг зуржээ. * 1881 - Хойд Африкийн [[Тунис]] улс Францын мэдэлд шилжин оров. * 1885 - Канадын Метис мужид дэгдсэн бослого дөрвөн өдөр үргэлжилсний эцэст намжжээ. * 1888 - Зүүн өмнөд Азид орших Борнео арал дээр Их Британийн мэдлийн компани байгуулагдаж Умард Борнео арлыг захирах болжээ. * 1912 - Богд хаант Монгол Улсын төлөө олон сайд, хан, ван, гүн, лам нар тангараг барилдан, улсын төлөө тэмцэлд буцалт, няцалтгүй хүчин зүтгэхээ илэрхийлжээ. * 1921 - Монгол-Зөвлөлтийн хамтарсан цэрэг цагаантны цэргийн гол хүчийг Хиагт-Тройцкосавскийн дэргэд бут цохив. * 1926 - Италийн зохион бүтээсэн "Норге" нисэх төхөөрөмж Хойд Туйлыг нисэж туулсан анхны нисэх төхөөрөмж болжээ. * 1932 - Америкийн нэрт нисгэгч Чарльз Линдбергийн хүүг хулгайлснаас арван долоо хоногийн дараа Нью-Жерси мужийн Хөүпуилл хотоос цогцсыг нь олов. Цогцос олдсон газар Линдбергийн гэрээс хэдхэн км-ийн зайтай байсан юм. * 1933 - Фермер эрхэлдэг хувь хүмүүс газар ашигласны төлбөр авдаг "Хөдөө аж ахуйн нөхөн төлбөрийн хууль" АНУ-д мөрдөгдөж эхлэв. * 1937 - Их Британи, Умард Ирландын нэгдсэн хаант улсын хаан ширээнд VI Жорж болон хатан Элизабет нар суув. * 1941 - Германы нийслэл [[Берлин]] хотод дэлхийн хамгийн анхны компьютерын программ болох "Z3"-г Конранд Цюс танилцуулжээ. * 1942 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Зөвлөлтийн Улаан армийн маршал [[Семён Тимошенко|Семён Тимошенкогоор]] удирдуулсан цэргийн хүч Украины зүүн хэсэгт голлох довтолгооноо эхлүүлжээ. Хоёр долоо хоногийн дараа Нацистын Германы Өмнөдийн нэгдсэн хүчийг буулган авсан юм. ** [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: АНУ-ын [[Миссисипи мөрөн|Миссисипи мөрөнд]] АНУ-ын "Виржиниа" тээвэрлэгч хөлөг онгоц Германы шумбагч хөлгийн харвасан пуужинд оногдон сүйрчээ. * 1948 - Нидерландын Хатан хаан Вилгельмина эрх ямбаасаа татгалзана гэдгээ албан ёсоор зарлав. * 1949 - [[Хүйтэн дайн]]: ЗХУ Берлиний бүслэлтийг цуцлажээ. ** Хүйтэн дайн: Берлинийг эзэлсэн холбоотон гүрнүүдийн захиргаа Холбооны бүгд найрамдах Герман улсын эх хуулийг боловсруулав. * 1965 - ЗХУ-ын хөөргөсөн "Луна-5" хөлөг саран дээр сүйрэв. * 1968 - [[Вьетнамын дайн]]: [[Умард Вьетнам]] болон [[Вьетконг|Вьетконгийн]] цэргийн хүч Австралийн нэгдсэн хүчний эсрэг дайралт хийв. * 1978 - Заир улсын босогчид Колвеци хотыг эзэв. Нутгийн удирдлагууд АНУ, Франц, Бельги улсаас бослогыг дарах тусламж хүсч байжээ. * 1981 - [[Умард Ирланд|Умард Ирландын]] Мейз шоронд хоригдож байсан Ирландын бүгд найрамдах армийн цэрэг Френцис Хьюс өлсгөлөн зарласныхаа улмаас амиа алдав. * 1993 - [[Эстони]] улсыг [[Европын Зөвлөл|Европын Зөвлөлд]] хүлээн авав. * 1998 - Индонезийн Ерөнхийлөгч Сухарто суудлаасаа буусны дараа тус улсын өнцөг булан бүрд эмх замбараагүй байдал дэгдэж Трисакти их сургуулийн дөрвөн оюутан амиа алджээ. * 2002 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч асан [[Жимми Картер]] Куба улсад тав хоногийн айлчлал хйихээр газардав. Тэрээр [[Куба]] улсад айлчлан [[Фидель Кастро|Фидель Кастротой]] уулзсан АНУ-ын анхны төрийн тэргүүн болсон юм. * 2002 — [[Байконур сансрын нислэгийн төв|Байконур]] [[Байконур сансрын нислэгийн төв|сансрын нислэгийн төвийн]] байрны дээвэр нурж зөвлөлтийн сансрын "Буран" хөлөг онгоц бүрэн устсан. * 2003 - Саудын Арабын Эль-Рияд хотод [[Аль-Каида]] бүлэглэл бөмбөг дэлбэлж 26 хүн амиа алджээ. * 2006 - Бразилын [[Сан-Паулу]] хотын "Нийслэл хотын дээд бүлэглэл" нэртэй дээрмийн бүлэглэл эмх замбараагүй байдал дэгдээсний улмаас 150 хүн амиа алдав. * 2008 - БНХАУ-ын [[Сычуань муж|Сычуань мужид]] 8 магнитудын хүчтэй газар хөдөлж 69 мянган хүн амиа алджээ. * 2010 - Ливийн [[Триполи, Ливи|Триполи]] хотын нисэх буудалд "Африкиа" агаарын тээврийн компанийн 771 дүгээр нислэг осолдож хөлгийн баг, зорчигч 104 хүнээс 103 нь амиа алдав. * 2015 - [[Балба|Балбад]] 7.3 магнитудын хүчтэй газар хөдөлж 218 хүн амиа алдан, 200 гаруй хүн гэмтэж, бэртжээ. * 2017 - Их Британийн Үндэсний эрүүл мэндийн газар болон Телефоника компанийн мэдээлэлд халдах гэсэн хакерын улмаас дэлхий даяар 400 мянган компьютерын мэдээлэл алдагдав. * 2018 - Францын нийслэл [[Парис]] хотын гудамжинд хутгатай халдлага гарч нэг хүн амиа алдан, олон тооны хүн шархдав. Халдлагыг Чеченьд төрсөн 21 настай Хамзат Азимов гэгч үйлджээ. == Мэндэлсэн алдартнууд == * 1401 - Японы эзэн хаан Шоко (1428 онд нас барсан) * 1496 - Шведийн хаан I Густаф (1560 онд нас барсан) * 1670 - Польшийн "Хүчтэй" хэсмээх II Август хаан (1733 онд нас барсан) * 1767 - Испанийн Ерөнхий сайд Мануэль Годой (1851 онд нас барсан) * 1869 - Анхны Олимпын наадамд 4 өөр төрлөөр аваргалсан Германы тамирчин Карл Шухманн (1946 онд нас барсан) * 1872 - Югославын 10 дахь Ерөнхий сайд Антон Корошец (1940 онд нас барсан) * 1895 - Нобелийн шагналт Америкийн химич Уиллиам Жок (1982 онд нас барсан) * [[1907]] - Академийн дөрөв, Венец болон Каннын кино наадмын шагналт, Холливудын 20-р зууны шилдэг жүжигчин Катерин Хепбөрн (2003 онд нас барсан) * [[1910]] - Суринамын анхны Ерөнхийлөгч Йохан Феррьер (2010 онд нас барсан) ** Нобелийн шагналт Америкийн биохимич Дороти Ходжкин (1994 онд нас барсан) * [[1912]] - Олимпын хүрэл, Европын мөнгөн медальт Шведийн гүйгч Хенри Жонссон (2001 онд нас барсан) * 1918 - "Мери Кей Косметикс" компанийг үндэслэгч Мери Кей Эш (2001 онд нас барсан) * 1929 - Намибийн анхны Ерөнхийлөгч Сем Нужома * 1936 - Панамын 32 дахь Ерөнхийлөгч Гуйллермо Эндара (2009 онд нас барсан) * 1944 - Хонконгийг захирсан Британийн сүүлчийн захирагч Крис Паттен * 1958 - Алдарт "Кисс" хамтлагийн бөмбөрчин Эрик Сингер * 1981 - "Алтан бөмбөрцөг", "Эмми" наадмын шагналт жүжигчин Рами Малек * 1983 - Олимпын аварга, Дэлхийн ес, Европын 18 алтан медальт ОХУ-ын гимнастикч Алина Кабаева ** "Петер туулай", "Оддын дайн", "Экс Машина", "Америкад бүтээв" киноны од Ирландын жүжигчин Даунхолл Глийсон * 1988 - Бразилын хөлбөмбөгч Марсело == Нас барсан алдартнууд == * 1003 - Ромын пап II Сильвестер (946 онд төрсөн) * 1012 - Ромын пап IV Серги (970 онд төрсөн) * 1182 - Данийн хаан I Вальдемар (1131 онд төрсөн) * 1798 - [[Жорж Ванкувер]] (1757 онд төрсөн) английн далайн аялагч, судлаач. * 1801 - Балтын орнуудыг хариуцсан Хаант Оросын сайд Николай Репнин (1734 онд төрсөн) * 1935 - Польшийн 15 дахь Ерөнхий сайд [[Юзеф Пилсудски]] (1867 онд төрсөн) * 1993 - Олимпын аварга, дэлхийн хошой аварга Италийн бобслейч Зено Коло (1920 онд төрсөн) * 2006 - Ливийн Ерөнхий сайд Хуссейн Мазик (1918 онд төрсөн) * 2017 - Финландын 9 дэх Ерөнхийлөгч [[Мауно Койвисто]] (1923 онд төрсөн) == Тэмдэглэлт өдөр == * Олон улсын сувилагчдын өдөр * {{FIN}} Эх орны өдөр ---- {{Commonscat|12 May|5 сарын 12}} [[Ангилал:Өдөр|0512]] [[Ангилал:Тавдугаар сарын өдөр|12]] babpjvuv8moo0c0a4dhcr0cdbrh0xlm 0 17616 856116 820077 2026-05-12T05:40:57Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856116 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс жүжигчин | нэр = Даниел Редклифф | зураг = Daniel Radcliffe SDCC 2014.jpg | зурагны хэмжээ = | alt = | тайлбар = | төрсөн нэр = Даниел Жейкоб Редклифф | төрсөн огноо = [[1989]] оны [[7 сарын 23]] | төрсөн газар = [[Нэгдсэн Вант Улс]], [[Лондон]] | мэргэжил = Жүжигчин | идэвхтэй жил = 1999-одоо | эхнэр = | дотнотүнш = | website = }} '''Даниел Жейкоб Редклифф'''<ref name="gofbio">{{cite web|last=|first=|authorlink=|coauthors=|title=Daniel Jacob Radcliffe (actor bio)|publisher=HarryPotter.Warnerbros|date=|url=http://harrypotter.warnerbros.co.uk/gobletoffire/master/index.html|accessdate=5 June 2007}}</ref><ref>[http://www.britannica.com/eb/topic-1378521/Daniel-Radcliffe Daniel Radcliffe, or Daniel Jacob Radcliffe (British actor) - Britannica Online Encyclopedia<!-- Bot generated title -->]</ref> ({{lang-en|Daniel Jacob Radcliffe}}, 1989 оны долоодугаар сарын 23-нд төрсөн)<ref name="danradcliffe.com">{{Cite web |url=http://www.danradcliffe.com/biography.html |title=DanRadcliffe.com: Daniel Radcliffe Biography<!-- Bot generated title --> |access-date=2010-08-06 |archive-date=2010-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100106125038/http://www.danradcliffe.com/biography.html |url-status=dead }}</ref> нь [[Англи]]йн жүжигчин бөгөөд Английн үргэлжилсэн үгийн алдартай зохиолч [[Жоанна Роулинг|Ж.К.Роулингийн]]^{Английн Эзэнт гүрний одонт} зохиолоос сэдэвлэн бүтээсэн уран зөгнөлт, адал явдалт [[Харри Поттэр (цуврал кино)|Харри Поттэр]] цуврал киноны '''Харри Поттер'''-ын дүрээр олны танил болсон билээ. Мөн тэрээр 1999 онд 10 настай байхдаа ББС1-н Давид Коппэрфилд хэмээх телевизийн кинонд амжилттай тоглож гараагаа эхлүүлж байв. 2012 онд тэрээр Харри Поттэр цувралын дараа "Сүүдэрт эмэгтэй" хэмээх аймшгийн кино болон зохиолч Аллен Гинсбэргийн бодит түүхэн амьдралыг харуулсан "Хайртуудыг чинь хөнөөнө" хэмээх кинонд тоглож тэсрэлт хийжээ. ==Бага нас== Редклифф Англи улсын Лондон хотноо Маршиа Грешам болон Алан Редклиффийн ганц хүү болон мэндэлжээ. Түүний ээж еврей гаралтай бөгөөд Өмнөд Африкт төрж Эссэксд өсчээ. Түүний аав ажилчин ангийн гэр бүлд Өмнөд Ирландад төрж өсчээ. Түүний ээжийн талын өвөг дээдэс нь ОХУ болон Польш улсаас гаралтай еврей цагаачид байжээ. Түүний эцэг эх хоёулаа багадаа жүжиглэж байсан. Дэниэл анх 5 насандаа жүжигчин болох хүсэл сонирхлоо олсон бөгөөд 1999 оны 12 сард 10 насандаа Дэвид Копперфилдийн бага насны дүр болон тоглож байжээ. Тэрээр хөвгүүдийн тусгай 2 сургуульд суралцсан боловч эхний Харри Поттерын кино гарсны дараагаар сургуульд явах хэцүү болсон байна. ==Тоглосон кинонууд== {|class="wikitable" style="font-size: 90%;" border="2" cellpadding="4" background: #f9f9f9; |- align="center" ! style="background:#B0C4DE;" | Он ! style="background:#B0C4DE;" | Кино ! style="background:#B0C4DE;" | Дүр ! style="background:#B0C4DE;" | Тэмдэглэл |- |rowspan="2"|2001 |''Панамын оёдолчин'' |''Марк Пендел'' |Туслах дүр |- |<!-- This is the correct international title, please do not change it -->''[[Харри Поттэр ба Гүн ухааны чулуу (кино)|Харри Поттэр ба Гүн ухаантны чулуу]]'' |rowspan="5"|[[Харри Поттэр]] |Гол дүр |- |rowspan="1"|2002 |''[[Харри Поттэр ба нууцын өрөө (кино)|Харри Поттэр ба нууцын өрөө]]'' | |- |rowspan="1"|2004 |''[[Харри Поттэр ба Азкабаны хоригдол (кино)|Харри Поттэр ба Азкабаны хоригдол]]'' | |- |rowspan="1"|2005 |''[[Харри Поттэр ба Галын хундага (кино)|Харри Поттэр ба Галт хундага]]'' | |- |rowspan="2"|2007 |''[[Харри Поттэр ба Фениксийн одон (кино)|Харри Поттэр ба Фениксийн бүлгэм]]'' | |- |''Арванхоёрдугаар сарын хөвгүүд'' |Мэпс |17 настай хүү |- |rowspan="1"|2009 |''[[Харри Поттэр ба Хагас цуст хунтайж (кино)|Харри Поттэр ба Эрлийз хунтайж]]'' |rowspan="3"| Харри Поттэр | |- |rowspan="1"|2010 |''[[Харри Поттэр ба Үхлийн шүтээн 1-р бүлэг]]'' | |- |rowspan="1"|2011 |''[[Харри Поттэр ба Үхлийн шүтээн 2-р бүлэг]]'' | |- |rowspan="1"|2012 |''[[Woman in Black]]'' |Артур Кипс | |- |rowspan="2"|2013 |''[[Kill your darlings]]'' |[[Аллен Гинсбэрг]] | |- |''[[Horn]]'' |Иг Пэрриш | |- |rowspan="2"|2015 |''[[Frankenstein]]'' |Игор | |- |''[[Trainwreck]]'' |Нохой Салхилуулагч |Туслах дүр |- |rowspan="3"|2016 |''[[Swiss Army Man]]'' |Мэнни |Гол дүр |- |''[[Now you see me 2]]'' |Валдер Мабри |Туслах дүр |- |''[[Imperium]]'' |Нейт Фостер |Туслах дүр |- <ref>[http://www.guardian.co.uk/film/2010/jun/23/daniel-radcliffe-western-front-remake|title=Daniel Radcliffe to swap wizarding world for first world war|publisher=''Guardian''|date=23 June 2010|accessdate=24 June 2010]</ref> |} ==Хувийн амьдрал== 2008 онд согтууруулах ундаанд донтож, 2010 онд энэ зуршлаа хаяжээ. Тэрээр өөрийн үндэс угсааны тухайд түүний ээж еврей хүн учир тэр өөрийгөө еврей гэж үздэг ба нэгэн удаа өгсөн ярилцлагадаа "би еврей гэдэгтээ итгэдэг, гэвч үнэндээ би чинь англи хүн шүү дээ" гэжээ. 2012 оны 4 сард "Shalom Life" сэтгүүлийн дэлхийн 50 шилдэг хөгжилтэй, ухаантай, авьяаслаг гайхалтай еврей эрчүүдийн 10-т орсон юм. 2007 онд тэрээр 20 хамгийн залуу саятны 6-д 15 сая долларын ашигтай ажилласнаараа оржээ. Редклифф яруу найрагч, зохиолч бөгөөд хэд хэдэн шүлэг гаргахдаа өөрийн нэрээр биш харин Жэйкоб Грешон гэдэг нэрээр туурвижээ. 2011 онд буяны байгууллагад өргөсөн хандив, оюунлаг үйлсээрээ тэрээр Hero Award хүртэж байв. 2010 оноос 2012 он хүртэл тэрээр Росанна Кокертэй болзож байсан бөгөөд 2012 оны 10 сараас эхлэн "Хайртуудыг чинь хөнөөнө" киноны жүжигчин Эрин Дарктай болзож эхэлсэн бөгөөд хосууд 2014 онд сүй тавьсан хэмээн мэдээлсэн. ==Хамтран тоглогчид== *[[Эмма Уотсон]] *[[Руберт Гринт]] *[[Том Фелтон]] ==Эшлэл== {{reflist}} == Цахим холбоос == *[https://web.archive.org/web/20100611142820/http://www.danradcliffe.co.uk/ DanRadcliffe.co.uk] Албан ёсны бус вэбсайт (Англи) *[https://web.archive.org/web/20100923133933/http://www.danradcliffe.com/ DanRadcliffe.com] Албан ёсны бус вэбсайт (Америк) {{DEFAULTSORT:Редклифф, Дэниэл}} [[Ангилал:Английн кино жүжигчин]] [[Ангилал:Жүжигчин хүүхэд]] [[Ангилал:Театрын жүжигчин]] [[Ангилал:Лондоны уран бүтээлч]] [[Ангилал:Их Британичууд]] [[Ангилал:1989 онд төрсөн]] 2cl92ajv2xmojblgfvzptzr5l6pls7r 0 22326 856111 855909 2026-05-12T04:53:37Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856111 wikitext text/x-wiki [[Файл:Large format camera lens.jpg|thumb|right|Том форматтай камерын линз.]] '''Гэрэл зураг-'''гэрэл зургийн хальс эсвэл электрон зураг-мэдрэгч зэрэг [[цацаргалт]] мэдрэмтгий зүйлс дээрх цацаргалтыг буулгаж авах замаар зураг үүсгэх практик, шинжлэх ухаан бөгөөд урлаг юм. Линз нь ямар нэг обьектоос ялгарах эсвэл тухайн обьект дээр тусаад хугарсан гэрлийн цацрагийн фокусыг тааруулан, камерын дотор байрлах гэрэл мэдрэмтгий гадарга дээр бодит дүрс болгон буулгахад ашиглагддаг. Улмаар электрон дүрс мэдрэгч нь дүрсийг пикселийн (нягтрал) нарийвчлалаар буулган, боловсруулж дижитал файл хэлбэрээр хадгалдаг. Зураг, видео хэлбэрээр хадгалагдсан дижитал файлыг зургийн аппаратнаас шууд үзэх, компьютер лүү хуулах, дэлгэцээр харуулах буюу студид угааж, принтерээр хэвлэн ашиглаж болдог. Гэрэл зургийг шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэл, бизнест өргөнөөр ашиглахын зэрэгцээ урлаг, уран бүтээл, харилцаа холбооны зорилгоор түгээмэл ашигладаг. Гэрэл зургийн ач холбогдол бол түүхэн баримт болдог гол онцлогтой юм. == Үгийн гарал зүй == Фотограф гэдэг үг нь Грекийн φωτός (''phōtos'') буюу гэрэл<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dfa%2Fos φάος], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> болон γραφή (''graphé'') буюу зураг<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dgrafh%2F γραφή], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> гэсэн хоёр үгний нийлбэр юм.<ref>Harper, Douglas. [http://www.etymonline.com/index.php?term=photograph "photograph"]. ''[[Online Etymology Dictionary]]''.</ref> == Түүх == === Анхны технологи === [[File:Camera obscura box.jpg|thumb|Зураг зурахад ашиглагддаг хайрцган аппарат]] Гэрэл зураг нь хэд хэдэн технологийн нийлбэр юм. Анхны гэрэл зураг гарахаас өмнө Хятадын философич Мо Ди болон Грекийн математикч [[Аристотель]], [[Евклид]] нар МЭӨ 4, 5-р зуунд хайрганы нүхээр гэрэл тусган зураг зурах камерны талаар дүрсэлсэн байдаг.<ref>Campbell, Jan (2005) ''[http://books.google.com/books?id=lOEqvkmSxhsC&pg=PA114 Film and cinema spectatorship: melodrama and mimesis]''. Polity. p. 114. [[:en:Special:BookSources/074562930X|ISBN 0-7456-2930-X]]</ref><ref>http://books.google.com/?id=MTXdplfiz-cC&pg=PA20</ref> Хүн төрөлхтний хөгжил дэвшлийн гайхамшгийн нэг болох гэрэл зургийн түүх эртний Арабын физикч, математикч, эмч, филисофич [[Ибн-Аль-Хайсам|Ибн-Аль-Хайсамын]] нэртэй салшгүй холбоотой. Дундад зууны Европт Альхазен хэмээн алдаршсан тэрээр 965 онд төрж 1039 онд өөд болсон ба тухайн үеийнхээ хамгийн өндөр боловсролыг эзэмшиж, гэрэл, гэрлийн туяаны тухай тодорхой бүх л мэдэгдэхүүнийг тусгасан оптикийн тухай шинжлэх ухааны өгүүллээ бичжээ. Тэр үед гэрэл зургийн талаар ямар ч ойлголт байхгүй байсан боловч чухам энэ эрдэмтэн гэрэл зургийн аппарат маягийн зүйл хийсэн нь өнөөгийн бидний сонирхлыг ихэд татдаг. Үүний тулд тэрээр жирийн 1 хайрцаг авч 1 талд нь цоолж нүх гаргаад түүнийхээ өмнө хэд хэдэн лаа асаажээ. Нүхний эсрэг талд цулгай дэлгэц буюу самбар байрлуулахад уг дэлгэц буюу самбар дээр лаануудын доош харсан дүрс гардаг болохыг нээжээ. Ийнхүү Ибн-Аль-Хайсам 200 жилийн дараа харанхуй каамер хэмээх нэр хүртсэн зүйлийг нээсэн хийгээд энэ нь түүний хийдэг ердийн туршилтуудын 1 байсан тул өөрийн нээлтэндээ төдийлөн ач холбогдол өгөлгүй орхисон бөгөөд Европ тив үүнийг 200 жилийн дараа олж мэджээ. === Дундад зуун<ref name=":0">http://jagaa.blogmn.net/21813/gerel-zurgiin-tuuhees.html</ref> === 1519 онд алдарт [[Леонардо да Винчи]] харанхуй камерийг шинжлэх ухааны ажиглалт хийхэд чухал төхөөрөмж гэж нэрлэсэн тэмдэглэл бичжээ. 1544 онд [[Нидерланд|Нидерландын]] математикч Хээма Фрийзиус түүний тусламжтайгаар нарны хиртэлтэнд анх ажиглалт хийж байсан түүхтэй. 16-р зууны дунд үед Италийн иргэн Жамбаттиссаделла Поорте харанхуй камерийн нүхэнд линз суулгах санаа төрсөн бөгөөд ингэснээр дүрсний чанарыг эрс сайжруулж, улам боловсронгуй болсон тул тэр дорхноо л аялагчид, зураачдын байнгын дагуул болжээ. Цаасан дээр гарсан оптик дүрсийг тэд үзэг харандаагаар дагуулан тодруулдаг байв. Шинжлэх ухааны лабораторит энэ нь өнөөдрийн гэрэл зургийн аппарат буюу туршлагыг бүртгэгч дуран байлаа. Астрономич Иохами Кээплэр суурин дээрээ эргэж, тал бүр тийш харах боломжтой, салхин тээрэмний хэмжээтэй харанхуй камерийг зохион бүтээв. Оросын эрдэмтэн [[Михаил Васильевич Ломоносов|Михаил Ломоносов]] лаборантууддаа, машинуудыг зурахад харанхуй камерийг байнга ашиглах шаардлага тавьдаг байв. Германы эрдэмтэн, физикч Крийстоф Шлайнэр харанхуй камерыг нар руу чиглүүлэв. Түүний дуран Кээплэрийн зөвлөснөөр 2 хэсэг цуглуулагч линзээс бүрдэж байснаараа [[Галилео Галилей|Галилео Галилейн]] дурангаас ялгарч байсан бөгөөд алсад буй зүйлүүдийн бодит дүрсийг дамжуулах боломжийг хангасан байна. Эрдэмтэд энэ камерийн тусламжтайгаар Галилейн нээсэн толбоноос гадна, гадаргуу дээр гарсан хаягдлууд тод ажиглагдаж буйг тогтоожээ. Үүнээс дахин 2 зууны дараа Францын одон орон судлаач, физикч [[Доминик Франсуа Жан Араго]] тэднийг дахин нээж “протуберац” ([[Герман хэл|герман]]. ''Protuberanzen'', лат. ''protubero'') хэмээн нэрлэжээ. Энэ үед эрдэмтэд бийр хэрэглэлгүй, зөвхөн гэрлээр зурах боломжийг шургуу судалж байлаа. Өөрөөр хэлбэл, дурангийн цуглуулж өгсөн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох хэрэгтэй байв. Харанхуй камерийг гэрэл зургийн аппарат болгон хувиргах шаардлагатай байлаа. === 19-р зуун<ref name=":0" /> === 19-р зууны хамгийн гайхамшигтай бөгөөд ач холбогдолтой нээлтүүдийн нэг болох гэрэл зургийг Нийсэфор Ньепс (1765-1833) анхны харанхуй камерийг хийсэн. Тэр гэрлийн тусламжтайгаар сийлбэр хэвлэх хэв хийхийг мөрөөдөж, чулуун бараар хэвлэх аргатай нилээд нарийн танилцаж өөрийнхээ хийж буй зүйлээ гелиографи гэж нэрлэжээ. Мөн 1822 онд Парисын Маре гудамжинд Луи Жак Дагэр ([[Франц хэл|франц]]. ''Louis Jacques Mandé Daguerre'', 1787 —1851) “Диорама” хэмээх үзвэрийн газраа нээжээ. Тэрээр зургууд нь солигддог үзмэр хийсэн байна. Нимгэн, хагас тунгалаг даавуун дээр зурсан зургуудыг бүгдийг нь зэрэгцүүлэн сараалжуудаас зүүж байрлуулаад араас нь ээлжлэн гэрэлтүүлдэг байжээ. Үзэгчид гэгээн цагаан өдөр гэнэт шөнө болж хөгжмийн аялгуунд гоёмсог зураг харж байгаагаа гайхаж, шагшран магтаж байхад Дагэрт гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох санаа эргэлдсээр байв. Тэрээр тухайн үеийн бусад зураачдын адил харанхуй камер ашиглан зурдаг байсан бөгөөд оптикийг ч муугүй мэддэг байв. Ж.Дагэр францын зохион бүтээгч [[Жозеф Ньепс|Жозеф Нийсэфор Ньепс]] ([[Франц хэл|франц]]. ''Joseph Nicéphore Niépce''; 1765 —1833) тухай сонсоод түүнд захидал бичиж 1827 онд танилцаад 1829 онд хамтран ажиллаж, шинэчлэл хийхээр “Ноён Ньепсийн нээж ноён Дагэрийн боловсронгуй болгосон гелиографи” гэдэг нэртэй гэрээ байгуулжээ. Дагэр Ньепсийн олж харж чадаагүй хэв-барнаас хуулбарлах, байгаа байдлаар нь зураг авах 2-ын ялгааг ойлгож хөрөг зураг нь өнгөнүүдийн хувьд зөв, тод дамжуулахыг хамгаас илүү шаарддаг учир зураг авах хугацаа 5 хоромоос хэтрэх ёсгүй хэмээн үзэж йодоор боловсруулсан мөнгөөр бүрхсэн ялтас ашиглахыг санал болгожээ. Йодот мөнгө ашигласнаар орчин үеийн гэрэл зургийн аргад тун дөхөж ирсэн хэдий ч бүр 1818 онд Английн астрономч Жон Хээршэл йодот мөнгөний харлах процессыг тиосульфит зогсоодог болохыг нээснийг тэд мэдэж чадаагүй юм. Ньепсийг нас барсны дараа Даагэр йодот мөнгөөр богино хугацаанд позитив дүрс гаргаж бэхжүүлэх аргыг олж даагэреотип хэмээн нэрлэжээ. Энэ арга нь Ньепсийнхээс огт өөр арга байсан ч хамтын ажиллагааны гэрээ хүчин төгөлдөр хэвээр байсан тул дундынх болжээ. Даагэрийн нээсэн энэ арга маш энгийн бөгөөд түгээмэл байсан тул тэр дороо л нийтэд хүртээл болсон байна. Өөрийн дүрс-Даагэреотипийг харахыг хүсэгчид маш олон байсан ба тэдний хэрэгцээний хирээр харанхуй каамер, химийн бодисууд, дуран, мөнгөжүүлсэн ялтсуудыг үйлдвэрлэж эхлэв.Мөнгөн усны уураар дүрс тодруулах болон тиосульфитаар бэхжүүлэх аргыг ч Даагэр /Жооно Хээршэлийн нээснийг мэдэлгүйгээр/ нээжээ. Гэвч энэ бүгдийг Даагэр өөрөө санаачилсангүй, зөвхөн Ньепсийн санааг үргэлжлүүлж байж олж нээжээ. Гелиограф анх гарснаас хойш 13 жилийн дараа буюу 1839 оны 1-р сард Парисын ШУА-ийн хурал дээр нэрт эрдэмтэн, улс төрийн зүтгэлтэн Доминик-Франсуа Араго анх Луи Дагэр, Нийсэфор Ньепс нар хавтгай метал гадаргуу дээр объектуудын гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэн авах боломжийг нээснийг илтгэжээ. Энэ үед Английн эрдэмтэн [[Уильям Тальбот|Уильям Фокс Тальбот]] ([[Англи хэл|англи]]. ''William Henry Fox Talbot''; 1800 —1877) харанхуй камер ашиглан дүрс буулгах процессыг сонирхож 1835 онд буюу ажиллаж эхэлснээсээ хойш 2 жилийн дараа, өөрийн байшин болон Лакокийн сүмийн зургийг авч чаджээ. Эдгээр зургийг 2 цагийн хугацаатай барил өгч авсан хэдий ч анхны, жинхэнэ гэрэл зургийн негативууд /энэ нэрийг Таальбот өгчээ/ байжээ. Гэвч Тальбот туршилтаа төдхөн орхисон байна. 1839 оны 1-р сарын сүүлчээр Уильям Тальбот Лондоны Эзэн хааны нийгэмлэгийн хурал дээр өөрийн нээсэн калотайпийн аргын тухай илтгэл тавьж гэрэл зургийг боловсронгуй болгох талаар ажиллаж эхэлсэн байна. Ингээд хэдхэн сарын дараа азот хүчлийн мөнгө бүхий хальсан дээр авдаг болсноор дүрсийг ердөө л 3 хоромд буулгах боломжтой болжээ. Таальбот өөрийн аргаа шууд гаргаж тавьсан бол дагэреотипийг гаргалгүйгээр мөхөөж чадах байсан ба нэгэнт их хүч хөрөнгө зарж бүтээсэн Даагэротипийг 10 жилийн дараа калотайп шахан гаргажээ. Хожим нь энэ арга эхлээд хуурай, дараа нь нойтон желатин ялтсуудад шахагдан өөрчлөгдсөн билээ. Ийнхүү хүн төрөлхтний олон чухал нээлтийн нэг болох гэрэл зураг урлагийн болон аж үйлдвэрийн шинэ салбар болон үүсэж хөгсөн байна. Хожим бромт мөнгө, хлорт мөнгө, йодот мөнгө зэрэг бодисуудаар гэрэл мэдрүүлэн, метол, эсвэл гидрохиноноор тодруулаад тиосульфат натригаар зогсоож төрөл бүрийн гадаргууд буулгадаг болсныг өнөөгийн бид хэрэглэж байна. Шинжлэх ухаан техникийн дэвшлийн эрин - өнөө үед тоон програмт зураг үүсэн хөгжиж байгаа нь зарим талаараа гэрэл зургийн ач холбогдлыг бууруулсан нь гэмт хэрэгтэн этгээдүүдийн бүртгэлээр ХIХ зууны сүүл үед баруун Европыг дагуулан шуугиулж байсан Бертильонаж буюу антропометрийн хэмжил зүйн арга ХХ зууны эхэнд дактилоскопихэмээх гарын мөрний ухаанд зайгаа тавин өгсөнтэй төстэй ч бодит байдлыг дүрслэх чадал, засвар хийх, хуурамчаар үйлдсэнийг тогтоох боломж өндрөөрөө урлаг, криминалистик зэрэг салбарт үнэлж баршгүй хэвээрээ байна. === Хар цагаан зураг === Бүх гэрэл зураг эхэндээ зөвхөн хар, цагаан өнгөтэй. Хар, цагаан зураг нь саарал болон цэнхэр, бор шаргал туяатай гардаг байсан. Одоо хэр нь камераар хар, цагаан зураг дарж болохоос гадна зөвхөн хар, цагаан зураг дардаг камер ч байдаг. Мөн зураг засварлах програмуудад хар, цагаан болгох үйлдлүүд байдаг. === Өнгөт зураг === 1903 онд авсан өнгөт зураг байдаг. Тухайн үед тусгай төхөөрөмж ашиглан, маш удаан хугацааны туршид зургийг бүтээж, хэвлэдэг байсан. Өнгөтөөр зураг авах боломжийг 1840 оны үеэс судалж эхэлсэн. Эхэн үед өнгөт зураг гэрэлд цохигдох, их хугацаа шаардах гэх мэт сул талтай байсан. 1855 онд физикч [[Жеймс Клерк Максвелл]] ([[Англи хэл|англи]]. ''James Clerk Maxwell''; 1831—1879) гурван үндсэн өнгийг тусгаарлах зарчмын талаар судалгаа гаргасан бөгөөд '''''1861''''' онд энэ зарчмын дагуу анхны өнгөт зургийг авсан. Максвелл улаан, ногоон, цэнхэр шүүлтүүр ашиглан 3 ширхэг хар, цагаан зураг авч, дараа нь нийлүүлэх замаар өнгөт зураг гаргаж авах санаа гаргажээ. 1860-аад оны сүүлээр Луйс Дукос ду Хаурон өнгөт зураг хэвлэх аргийг нээсэн. Улмаар хальс хийж зураг дарах камер бүтээгдэх болж 1935 он гэхэд Кодак өнгөт хальсыг нэвтрүүлсэн. Үүнтэй төстэй "''Agfacolor Neu"'' хальсыг Agfa компани 1936 онд бүтээжээ. 1963 онд Поларойд компани зураг дарсны дараа 1-2 минутын дотор хэвлэн гаргах камер гаргасан байна. 1995-2005 оны хооронд дижитал камер хэрэглээнд хүчтэй нэвтрэх болсон. === Дижитал гэрэл зураг === 1981 онд Японы [[Sony|"Sony"]] компани энгийн хүмүүс ашиглаж болох анхны хагас дижитал камерыг худалдаанд гаргасан. Мавика хэмээх энэхүү камер нь дүрсийг дискэнд хадгалдаг байсан бөгөөд дискэн дээр хадгалагдсан дүрсийг дэлгэцээр харах боломжтой байсан. 1991 онд Кодак анхны дижитал камер болох DCS 100-г гаргасан. Энэ камер өндөр үнэтэй байсан хэдий ч сэтгүүлч, мэргэжлийн гэрэл зурагчид өргөнөөр ашиглаж эхэлсэн байна. Дижитал камер нь электрон дүрс мэдрэгч ашиглан дүрсийг электрон дата болгон хадгалдаг бөгөөд өмнөх үеийн камеруудаас ялгаатай нь зураг угаах гэх мэт химийн процесс ашигладаггүй юм. Дижитал зургийг төрөл бүрийн янзалж, өөрчлөх боломжтой. Өнөөдөр дэлхий даяар дижитал камер болон ухаалаг гар утас ашиглан зураг авах болсон билээ. === Нийлэг гэрэл зураг === Нийлэг гэрэл зураг нь компьютер орчинд авах зураг бөгөөд зураг авалт нь бодитоор зураг авч байгаа мэт загварчлагдсан байдаг. Дижитал ертөнцөд дижитал зураг авалт хийх нь бодит ертөнцөд зураг авах хэмжээ, хязгаарыг давах боломжийг бий болгосон.<ref>{{cite conference|url = http://www.zhongart.com/marcol/premier/photoA_files/synthesis%20photography%20and%20architecture.html|title = Synthesis photography and architecture|last1 = Paux|first1 = Marc-Olivier|date = 1 February 2011|conference = [[Imagina]]|location = Monaco}} {{Webarchiv|url=http://www.zhongart.com/marcol/premier/photoA_files/synthesis%20photography%20and%20architecture.html |wayback=20150402092825 |text=Synthesis photography and architecture |archiv-bot=2026-05-12 04:53:37 InternetArchiveBot }}</ref> == Камерны түүхэн хөгжил == <!-- Images showing cameras typical for their time or cameras that were first of their kind (other suggestions for criterias?)--> <gallery widths="220" heights="180" perrow="5"> File:Studijskifotoaparat.JPG|19-р зууны 3 хөлтэй, студийн камер File:Box Camera.jpg|Чиглүүлээд зураг дарах [[хайрцган камер]], кино зураг авалтад ашиглагддаг анхны камер, c. 1910 File:No1-A Autographic Kodak Jr.jpg|Kodak-ийн хураадаг камер 1922 File:Leica-II-Camera-1932 cropped.jpg|[[Leica Camera|Leica-II]], [[135 мм]] кино зураг авалтын анхны камеруудын нэг, 1932 File:Contax-s.jpg|[[Contax]] S 1949&nbsp;– анхны [[олон талт призмт камер]] [[Single-lens reflex camera|SLR]] File:Polaroid Colorpack 80.jpg|Polaroid Colorpack 80 зураг хэвлэдэг камер, c 1975 File:Photography using Canon Digital IXUS 850 IS.jpg|[[Дижитал камер]], [[Canon Ixus]] загвар, c. 2000. File:Capas-d1.jpg|Nikon D1, анхны [[digital single-lens reflex camera|digital SLR]] сурвалжлага, спортын зураг авалтад ашиглагддаг, c. 2000 File:Phone photography.jpg|[[Ухаалаг утас]], c. 2010 </gallery> == Техникийн шинж чанар == Камер бол зураг авах хэрэгсэл бөгөөд дуу бичлэг хураах төхөөрөмж суулгаснаар видео бичлэг хийх буюу кино зураг авалт хийх боломжтой болсон. Дижитал сорон болон электрон соронзон бүхий санах ойтой.<ref>http://www.dpreview.com/learn/?/glossary/</ref> == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Гэрэл зураг| ]] [[Ангилал:Дүрслэх урлагийн төрөл]] [[Ангилал:Уран сайхны арга техник]] [[Ангилал:Хуулбарлах техник]] 8dqylelr38dn9afdp4o4vx8jk67bs05 0 23588 856096 640810 2026-05-12T00:37:19Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856096 wikitext text/x-wiki '''PEST-анализ''' (товчилсон нь: '''P'''-Politic, '''E'''-Economy, '''S'''-Social, '''T'''-Technology) гэдэг нь аливаа бизнесийн байгууллагын үйл ажиллагаанд нөлөөлөх улс төр, эдийн засаг, нийгэм болон шинжлэх ухаан технологийн гадаад орчны шалтгаануудыг тодорхойлон гаргахад чиглэгдэнэ. :Улс төр гэдэгт дараах зүйлсийг жишээ болгон авч болно: Ерөнхийлөгчийн сонгууль, эрхэлж буй салбарын хуулийн өөрчлөлт гэх мэт :Эдийн засгийн нөлөө гэдэгт: эдийн засгийн хямрал, ажилгүйдлийн байдал, мөнгөний валютын өөрчлөлт гэх мэт :Нийгмийн нөлөө гэдэгт: нийгмийн чиг хандлагын өөрчлөлт, нийгмийн амьдралын түвшний өөрчлөлт гэх мэт :Шинжлэх ухаан технологийн гэдэгт: шинэ патент, шинэ бүтээгдэхүүн, техник технологийн ололт зэрэг багтана. == Үнэд нөлөөлөх хүчин зүйлүүд == Хөдөлгөөний гол хүчин зүйл бол засгийн газрын тогтвортой байдал юм. Өнгөрсөн сард болсон Ерөнхийлөгчийн сонгууль ба парламент дахь өөрчлөлт нь хэдхэн сарын дараа тогтвортой байдалдаа буцаж ирсэн yo-yoing индексийн үнэ өсч, буурсан байгааг харуулж байна.<ref>[https://www.avatrade.mn/cfd-trading/indices/nifty-50 Nifty 50 хэрхэн ажилладаг.]{{Dead link|date=Тавдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Тэмдэглэл == <references /> [[Ангилал:Стратегийн удирдлагын менежмент]] [[Ангилал:Менежмент]] k4w1e36ovicvd346m404of0pxbm49gg 0 24173 856103 855899 2026-05-12T02:45:31Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856103 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ephesians 2,12 - Greek atheos.jpg|thumb|right|250px| ''atheoi'' буюу αθεοι гэсэн "бурхангүй хүмүүс" хэмээх Грек үг]] '''Атеизм''' буюу '''Шашингүйн үзэл''' гэж бурхан орших явдалд итгэхгүй байх үзэл.<ref name=Nielsen-EB/> Илүү давчуу байдлаар тайлбарлавал атеизм гэдэг нь [[бурхан]] тэнгэр байхгүй хэмээх үзэл юм.<ref name=RoweRoutledge/><ref name=oxdicphil/> Өргөнөөр тайлбарлавал атеизм бол ямар нэгэн бурхан тэнгэр байдаг эсэхэд үл итгэх явдал билээ.<ref name=oxdicphil/><ref name=religioustolerance/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://oxforddictionaries.com/definition/atheism |encyclopedia=Oxford Dictionaries |title=atheism |publisher=Oxford University Press |accessdate=2012-04-09 }} {{Webarchiv|url=http://oxforddictionaries.com/definition/atheism |wayback=20190121124816 |text=atheism |archiv-bot=2026-05-12 02:45:31 InternetArchiveBot }}</ref> Атеизмийн эсрэг<ref name=reldef/><ref name=OED-theism /> болох [[Тейзм]] гэдэг нь ядаж нэг бурхан оршдогт итгэх явдал.<ref name=OED-theism>{{cite book |title=Oxford English Dictionary |edition=2nd |year=1989 |quote=Belief in a deity, or deities, as opposed to atheism}} </ref><ref> {{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/theism |title=Merriam-Webster Online Dictionary |quote=belief in the existence of a god or gods | accessdate=2011-04-09}}</ref> Атеизмийн үзэлтэй хүнийг Атеист гэнэ. Атеизм хэмээх үг нь Грек хэлний ἄθεος (''atheos'') буюу "бурхангүй" хэмээх үгнээс гаралтай бөгөөд үүнийг бүхэл нийгмээрээ бурхан тэнгэрт тахин шүтэх үзлийг эсэргүүцдэг хүмүүсийг тодорхойлдог, доош нь хийсэн утгатай үг байжээ. Чөлөөт үзэл баримтлал, эргэлзээт лавлагаа дэлгэрч, шашны шүүмжлэл ихэссэнээр тус үгийг хэрэглэх тохиолдол багасаж эхэлжээ. <ref name=KArmstrong>{{cite book |last=Armstrong |first=Karen |authorlink=Karen Armstrong |title=A History of God |year=1999 |publisher=London: Vintage |isbn=0-09-927367-5}} </ref> Атеистууд нь ер бусын зүйлтэй холбоотойгоор тайлбарладаг зүйлд эргэлзээтэй ханддаг бөгөөд баттай бодит үзэл баримтлалыг энэ тэргүүнд тавьдаг хүмүүс байдаг. Атеизм нь олонход ямар нэгэн бурхан тэнгэрт итгэхгүй байхыг зөвлөдөг. Атеизмийг дэмжигч маргаанууд нь гүн ухаан, нийгэм, түүх зэрэг олон олон шинжлэх ухаанаас гаралтай. Зарим атеистууд нь төрийг шашнаас тусгаарлах үзэлтэй<ref name=honderich/><ref> Fales, Evan. "Naturalism and Physicalism", in {{harvnb|Martin|2007|pp=122–131}}. </ref> байдаг ч хүмүүсийн дунд баримталдаг үзэл, философиуд нь ялгарах жишээтэй. Атеизм нь шашинг бодвол дэлхий ертөнцийг илүү хялбараар тайлбарладаг хэмээн олонх атеистууд хэлдэг бөгөөд ийм учраас атеизм нь бурхан байхгүйг батлах бус, эсрэгээр нь шашин нь бурхан байгаа гэдгийг тайлбарлах үүрэгтэй хэмээн үздэг.<ref>{{harvnb|Stenger|2007|pp=17–18}}, citing {{cite book|last=Parsons|first=Keith M.|title=God and the Burden of Proof: Plantinga, Swinburne, and the Analytical Defense of Theism|year=1989|location=Amherst, New York|publisher=Prometheus Books|isbn=978-0879755515}}</ref> Зарим шашин шүтлэгт атеизмийн дүр төрхүүд илэрдэг. Үүнд, [[Жайнизм]], [[Буддизм]], [[Хиндүизм]], [[Паган]] хөдөлгөөнүүд<ref name="Neopaganism">{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=RfGhUW8RdUIC&pg=PA194&dq=neopaganism+atheism#v=onepage&q&f=false|title=A New Vision A New Heart A Renewed Call - Volume Two|publisher=William Carey Library|quote=Although Neo-Pagans share common commitments to nature and spirit there is a diversity of beliefs and practices. Some are atheists, others are polytheists (several gods exists), some are pantheists (all is God) and others are panentheists (all is in God).|date=19 October 2009|isbn=9780878083640}} </ref> (Викка гэх мэт<ref name="Wicca">{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=stQQJlV9FT8C&pg=PA115&dq=neopaganism+atheism#v=onepage&q&f=false|title=New Religions|publisher=Chelsea House Publishers|quote=There is no universal worldview that all Neo-Pagans/Wiccans hold. One online information source indicates that depending on how the term ''God'' is defined, Neo-Pagans might be classified as monotheists, duotheists (two gods), polytheists, pantheists, or atheists.|date=19 October 2009|isbn=9780791080962}} </ref>), бурхангүй шашнууд хамаарагдана. Жайнизм болоод Буддизмийн зарим хэлбэрүүд нь бурханд итгэхийг санал болгодоггүй<ref>{{cite book |url=http://books.google.com.vc/books?id=Jb0rCQD9NcoC&printsec=frontcover#v=onepage&q=atheism&f=false |last=Kedar |first=Nath Tiwari |year=1997 |title=Comparative Religion |publisher=[[Motilal Banarsidass]] |isbn=81-208-0293-4 |page=50}} </ref> байхад Хиндүизм нь атеизмийг хүчинтэйд тооцдог ч дагаж мөрдөхөд хэцүү гэдэг.<ref>{{Cite book | last = Chakravarti| first = Sitansu| title = Hinduism, a way of life| publisher = Motilal Banarsidass Publ.| year = 1991| page = 71| url = http://books.google.com/?id=J_-rASTgw8wC&pg=PA71| isbn = 978-81-208-0899-7|quote = According to Hinduism, the path of the atheist is very difficult to follow in matters of spirituality, though it is a valid one. |accessdate=2011-04-09}} </ref> Атейзмийг тодорхойлогч шалгуурууд нь хоорондоо зөрчилддөг тул өнөө үед дэлхий дээрх Атейстуудын тоог тогтоох нь тийм ч амар биш юм.<ref name="Martin2007">{{cite book|last=Zuckerman|first=Phil|editor=Martin, Michael T|title=The Cambridge companion to atheism|year=2007|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, England|isbn=0-521-84270-0|page=56|url=http://books.google.com/books?id=tAeFipOVx4MC&pg=PA56|accessdate=2011-04-09}} </ref> Нэгэн тооцоогоор дэлхийн хүн амын 2.3% нь атеистууд, 11.9% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.<ref name="Britannica demographics">{{cite web |url=http://search.eb.com/eb/article-9432620 |title=Worldwide Adherents of All Religions by Six Continental Areas, Mid-2005 |publisher=Encyclopædia Britannica |year=2005 |accessdate=2007-04-15}} * 2.3% Atheists: Persons professing atheism, skepticism, disbelief, or irreligion, including the militantly antireligious (opposed to all religion). * 11.9% Nonreligious: Persons professing no religion, nonbelievers, agnostics, freethinkers, uninterested, or dereligionized secularists indifferent to all religion but not militantly so. </ref> Өөр нэг судалгаанаас харахад өөрсдийгөө атейст хэмээн тодорхойлсон хүмүүс нь барууныхны дунд хамгийн өндөр хувийг эзэлдэг, тухайлбал: [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-4 %, [[Итали]]-7%, [[Испани]]-11%, [[Их Британи]]-17%, [[Герман]]-20%, [[Франц]]-32% байдаг байна.<ref name="Harris">{{cite web |url=http://www.harrisinteractive.com/news/allnewsbydate.asp?NewsID=1131 |title=Religious Views and Beliefs Vary Greatly by Country, According to the Latest Financial Times/Harris Poll |publisher=Financial Times/Harris Interactive |date=2006-12-20 | accessdate=2011-04-09}} </ref> Харин [[Монгол улс]]ад 2010 онд хийсэн хүн амын тооллогоор нийт хүн амын 38.6% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.<ref>[http://toollogo2010.mn/doc/Statistic_undsen_ur_dun.pdf 2010 оны Хүн амын тооллого, Үндсэн дүн]</ref> == Үгний гарал болоод хэрэглээ == Эртний Грек хэлэнд ''atheos'' (ἄθεος) нь "бурхангүй" хэмээх утгатай тэмдэг нэр байв. Энэ үгийг анх бурханы эсрэг, сүсэггүй хэмээх шүүмжлэлийн байдлаар хэрэглэж байжээ. МЭӨ 5-р зуунд энэ үг нь илүү утга төгөлдөршиж бурхантай харилцаа холбоог тасалсан, бурхныг үгүйсгэсэн хэмээх утгатай болов. ἀσεβής (''asebēs'') хэмээх үгийг өөрийн бурхныг үл шүтэж эсэргүүцдэг ч бусад бурхныг шүтдэг хүмүүст оноох болов. Сонгодог бичвэрүүдийн орчин үеийн хөрвүүлгээр ''atheos''-ийг "atheistic" буюу "атеист тал руугаа" гэж орчуулах нь бий. [[Цицеро]] нь тус үгийг латин хэлнээ ''atheos'' гэж хөрвүүлжээ. Анхны [[Христийн шашин]]тнууд, [[Эртний Грекийн шашин]]д итгэгчид нар тус үгийг нөгөөдөө оноож доромжилдог байжээ. Атеист (atheist) хэмээх үг нь англи хэлнээ Атеизм хэмээх үгнээс өмнө гарч ирсэн бөгөөд анх 1566, 1571 онд хэрэглэгдэж байв. Бурхан шашин үл шүтэх хэмээх утгаар Атеист хэмээх нэршлийг хамгийн эртний үедээ 1577 оны үед хэрэглэж байжээ. Түүнтэй холбоотой үгс, нэршлүүд нь хожим бий болжээ: деист - 1621 онд, теист - 1662 онд, [[деизм]] - 1675 онд, [[теизм]] - 1678 онд. Тухайн үедээ деизм, деист хэмээх үгс нь одоогийнхоо тодорхойлолтоор явж байсан бол теизм хэмээх үг нь сүүлдээ деизмээс ялгарах болжээ. Карен Армстронг бичихдээ 16 болон 17-р зууны үед атеист хэмээх үг нь зөвхөн доромжлол байдлаар хэрэглэгддэг байсан - хэн ч өөрийгөө атеист хэмээхгүй байх байсан гэжээ. 17-р зууны дунд үед бурханд итгэхгүй байх нь боломжгүй зүйл хэмээн үздэг байв. 18-р зууны сүүл үед Европт ''Атеизм''-г анх өөртөө олгогч үзэл хэмээн үзэх болов - үүнд, монотеист Авраамийн бурханд (Христ, Лал, Жүдизмийн бурхан) итгэхгүй байх явдлыг. 20-р зуунд даяаршил бий болсноор тус үгийг бүхий л бурханд итгэхгүй байх явдалд хэрэглэх болсон. Зарим Атеистууд "Атеизм" хэмээх үг нь хэрэгцээгүй хэмээн тайлбарладаг. Сэм Харис ''Letter to a Christian Nation'' номондоо: <blockquote>''Атеизм'' хэмээх үг нь угтаа оршин тогтнох ёсгүй. Атеизм нь ердөө л ямар нэг учир шалтгаангүй шашны үзлийн эсрэг гаргадаг ухаалаг хүмүүсийн дуу авиа юм.</blockquote> === Эерэг, сөрөг гэх === Философчид тухайлахад Антони Флю болон Майкл Мартин нар эерэг Атеизм-ийг сөрөг Атеизм-тай (сул дорой зөөлөн) анх эерэгцүүлэн гаргаж иржээ. Эерэг Атеизм гэдэг бол бурхан гэж байдаггүй гэх үзлийг хүлээн зөвшөөрсөн үзэл баримтлал юм. Сөрөг Атеизм нь non-theism-ийн бүхий л хэлбэрүүдийг өөртөө багтаадаг. Энэ ангиллийн дагуу хэн ч эерэг ба сөрөг Атеист биш юм. Сул дорой ба хүчтэй Атеизм нь харьцангуй сүүлийн үеийнх ба эерэг ба сөрөг Атеизм нь өмнө нь үүссэн ба тэдгээрийг философи, уран зохиол болон католик өршөөлд хэрэглэгдэж байв. Энэхүү нэршлийн доор ихэнх үл мэдэгчдийг сөрөг Атейзмууд хэмээн нэрлэж байлаа. Мартины үед тухайлахад үл мэдэгчид нь сөрөг Атеизмыг баталдаг ихэнх үл мэдэгчид нь Атеизмын талаас үзэл бодлоо илэрхийлдэг ба энэ нь theism(физм)-ээс илүү харьцуулж үздэг байна. Бурхан байхгүй хэмээх үзэл нь заримдаа итгэл үнэмшилээ хаяхад хүргэдэг. === Практик атейзм === Практик буюу прагматик атеизмд бас анатизм ч гэж нэрлэгддэг хувь үзэл санаатнууд /хүмүүс/ нь хэрвээ бурхан гэж байгаагүй бол мөн байгалийн хуулийг ангилахгүйгээр тайлбарлах байсан гэдэг. Бурхан байгаа эсэх нь тодорхойгүй гэвч шаардлаггүй болон огт хэрэгцээгүй мэтээр төсөөлөгддөг гэвч бурхад хүний амьдралын зорилгыг тодорхойлохгүй бидэнд өдөр тутмын амьдралд нөлөөлөхгүй юм. Практик атеизмын хэлбэр нь шинжлэх ухааны харилцаа хамааралтай далд хамааралтай, энэхүү шинжлэх ухааны утга хамаарал нь байгалын ухаан юм. Натурал философийн шинжлэх ухааны аргад үндэслэн батлах /нотлох/ эсвэл шууд хүлээн зөвшөөрч түүнд бүрэн итгэж үнэмших явдал байлаа. Практик атеизм нь дараах хэлбэртэй байна. *Шашны оновчгүй байдал – бурханд итгэх нь хүний зан, ёс суртахуун, шашны зан үйл болон бусад ямар нэгэн үйл явдалд нөлөөлөхгүй. *Бурхан шашны аливаа зан үйлүүд нь оюун ухааны бөгөөд практик үйл хэргүүдээс ангид байх. *Ялгаагүй байх- бурхан шашны асуудлуудын сонирхолд нөлөөлөхгүй байх. *Бурхан шашин үл шүтэх үзэл санаанаас ангид байх. === Онолын атеизм === Онолын атейзм нь бурхан байдаг гэх үзэлтэй зарчмын хувьд гарч ирсэн Үүнд:Паскалийн Вагерийн маргааны хариулт нь байдаг. Үнэндээ Онолын атеизм бол үндсэндээ онтологик болон физик онотологик юм. == Ишлэл == {{Reflist|3 |refs= <ref name=Nielsen-EB> *{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=Instead of saying that an atheist is someone who believes that it is false or probably false that there is a God, a more adequate characterization of atheism consists in the more complex claim that to be an atheist is to be someone who rejects belief in God for the following reasons...: for an anthropomorphic God, the atheist rejects belief in God because it is false or probably false that there is a God; for a nonanthropomorphic God... because the concept of such a God is either meaningless, unintelligible, contradictory, incomprehensible, or incoherent; for the God portrayed by some modern or contemporary theologians or philosophers... because the concept of God in question is such that it merely masks an atheistic substance—e.g., "God" is just another name for love, or ... a symbolic term for moral ideals. |accessdate=2011-12-06 |ref=harv}} *{{Cite encyclopedia |title=Atheism |first=Paul |last=Edwards |authorlink=Paul Edwards (philosopher) |publisher=MacMillan Reference USA (Gale)|editor=Donald M. Borchert |origyear=1967 |year=2005 |edition=2nd |encyclopedia=[[Encyclopedia of Philosophy|The Encyclopedia of Philosophy]] |volume=Vol. 1 |page=359 |isbn=9780028657806 |quote=On our definition, an 'atheist' is a person who rejects belief in God, regardless of whether or not his reason for the rejection is the claim that 'God exists' expresses a false proposition. People frequently adopt an attitude of rejection toward a position for reasons other than that it is a false proposition. It is common among contemporary philosophers, and indeed it was not uncommon in earlier centuries, to reject positions on the ground that they are meaningless. Sometimes, too, a theory is rejected on such grounds as that it is sterile or redundant or capricious, and there are many other considerations which in certain contexts are generally agreed to constitute good grounds for rejecting an assertion. |ref=harv}}(page 175 in 1967 edition) </ref><ref name=RoweRoutledge> {{cite encyclopedia |url=http://books.google.com/?id=lnuwFH_M5o0C&pg=PA530&lpg=PA530&dq=atheism+routledge#v=onepage&q=atheism%20routledge&f=false |first=William L. |last=Rowe |authorlink=William L. Rowe |encyclopedia=[[Routledge Encyclopedia of Philosophy]] |title=Atheism |year=1998 |editor=Edward Craig |isbn=9780415073103 |publisher=Taylor & Francis |quote=As commonly understood, atheism is the position that affirms the nonexistence of God. So an atheist is someone who disbelieves in God, whereas a theist is someone who believes in God. Another meaning of "atheism" is simply nonbelief in the existence of God, rather than positive belief in the nonexistence of God. ...an atheist, in the broader sense of the term, is someone who disbelieves in every form of deity, not just the God of traditional Western theology. |accessdate=2011-04-09 |ref=harv}} </ref> <!-- ТҮР ЗУУР ТАВЬСАН!!!!!! <ref name=agnosticism-contrast> *{{cite web|title = Atheism | url=http://www.merriam-webster.com/concise/atheism?show=0&t=1323944845|work=Encyclopædia Britannica Concise|publisher=Merriam Webster|accessdate=2011-12-15 | quote = Critique and denial of metaphysical beliefs in God or divine beings. Unlike agnosticism, which leaves open the question of whether there is a God, atheism is a positive denial. It is rooted in an array of philosophical systems.}} *{{cite book|last=Zuckerman|first=edited by Phil|title=Atheism and secularity|year=2010|publisher=Praeger|location=Santa Barbara, Calif. [u.a.]|isbn=9780313351839 | quote = A major source of these biases is the lack of clear definitions. Atheism and secularity are defined in opposition to religion, with atheism (the rejection of theism) often perceived as an extreme form of secularism (the decline of religious influence over society). But atheism is a narrow term referring to a specific belief (that there is no god), whereas secularism has various meanings, including a range of attitudes (such as religious indifference, doubt, agnosticism, and atheism) as as behaviors (such as lack of regular church attendance or disregard for traditional religious morality). }} *{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=atheism, in general, the critique and denial of metaphysical beliefs in God or spiritual beings. As such, it is usually distinguished from theism, which affirms the reality of the divine and often seeks to demonstrate its existence. Atheism is also distinguished from agnosticism, which leaves open the question whether there is a god or not, professing to find the questions unanswered or unanswerable. |accessdate=2011-12-06 |ref=harv}} *{{cite web |year=1911 |url=http://www.1911encyclopedia.org/Atheism |title=Atheism |work=Encyclopædia Britannica | accessdate=2011-04-09 | quote = But dogmatic atheism is rare compared with the sceptical type, which is identical with agnosticism in so far as it denies the capacity of the mind of man to form any conception of God, but is different from it in so far as the agnostic merely holds his judgment in suspense, though, in practice, agnosticism is apt to result in an attitude towards religion which is hardly distinguishable from a passive and unaggressive atheism.}} </ref> --> <ref name=honderich> Honderich, Ted (Ed.) (1995). "Humanism". ''The Oxford Companion to Philosophy''. Oxford University Press. p 376. ISBN 0-19-866132-0. </ref><ref name=religioustolerance> [[Religioustolerance.org]]'s short article on [http://www.religioustolerance.org/atheist4.htm Definitions of the term "Atheism"] suggests that there is no consensus on the definition of the term. Most dictionaries (see the OneLook query for [http://www.onelook.com/?w=atheism&ls=a "atheism"]) first list one of the more narrow definitions. * {{Cite book |url=http://www.ditext.com/runes/a.html |title=Dictionary of Philosophy |first=Dagobert D.(editor) |last=Runes |authorlink=Dagobert D. Runes |year=1942 edition |publisher=Littlefield, Adams & Co. Philosophical Library |location=New Jersey |isbn=0-06-463461-2 |quote=(a) the belief that there is no God; (b) Some philosophers have been called "atheistic" because they have not held to a belief in a personal God. Atheism in this sense means "not theistic". The former meaning of the term is a literal rendering. The latter meaning is a less rigorous use of the term though widely current in the history of thought |accessdate=2011-04-09}} – entry by [[Vergilius Ferm]] </ref><ref name=oxdicphil> {{cite encyclopedia |editor=Simon Blackburn |encyclopedia=The Oxford Dictionary of Philosophy |title=atheism |url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&entry=t98.e278 |accessdate=2011-12-05 |edition=2008 |year=2008 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |quote= Either the lack of belief that there exists a god, or the belief that there exists none. Sometimes thought itself to be more dogmatic than mere agnosticism, although atheists retort that everyone is an atheist about most gods, so they merely advance one step further.}}<!--Same in 2005 edition: http://books.google.com/books?id=WHILCw0hDA4C&pg=PA27&dq=%22atheism%22#v=onepage&q=%22atheism%22&f=false --> </ref><ref name=reldef>{{cite web |url=http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |title=Definitions: Atheism |publisher=Department of Religious Studies, University of Alabama |accessdate=2011-04-09 |archive-date=2011-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607093325/http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |url-status=dead }}</ref> }} [[Ангилал:Атеизм| ]] 73tyjfk41xe685hrmzx66vdsavqcbnw 0 26147 856123 856064 2026-05-12T07:32:40Z Zorigt 49 [[Special:Contributions/~2026-28304-86|~2026-28304-86]] ([[User talk:~2026-28304-86|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Zorigt|Zorigt]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 726984 wikitext text/x-wiki {{Хянах}} Энэтхэг нь 6000 гаруй жилийн өвөрмөц түүх соёл иргэншил бүхий орон билээ. Энэтхэг соёл иргэншил МЭӨ XV зууны үеэс үүсэлтэй. Үүний нэг тод жишээ бол “Вед” судрууд юм. Ведүүд анх МЭӨ XV-XIV зуунд аман хэлбэрээр зохиогдсон түүхтэй. Тэр үед Энэтхэг Индү мөрний соёл иргэншилтэй байв. Энэтхэгийн уугуул иргэд болох дравидууд энэхүү соёл иргэншлийг анх бүтээсэн гэдэг. МЭӨ X-VII зууны үед умар зүгийн нүүдэлчин овог-Арийчууд Энэтхэгт довтолж, улмаар суурьшин амьдрах болжээ. Тэр үеэс Энэтхэгт нийгмийн ялгарал хүчтэй болж, ангит нийгэм үүсч, анхны төр улс – Магадха улс МТӨ VI зуунаас улам хүчирхэгжив. Эртний Энэтхэгийн философийг судлах эх сурвалжууд: Ведүүд (ригвед, самовед, яджурвед, атхарвавед); Рамаяна, Махабхарата, Упанишад, Бхагавадгита, Веданта-сутра, Миманса-сутра, Санкхья-карика, Йога-сутра, Ньяя-сутра, Вайшешика-сутра гэх мэт олон буй. Эртний Энэтхэгийн философийн онцлог: гэнэн реализм, натурализм, политеизм гэх мэт болно. '''Эртний Энэтхэгийн философийн хөгжлийн үе шат''' Эртний Энэтхэгийн философи нь хөгжлийн гурван үе шатыг дамжин хөгжиж иржээ. Нэгдүгээрт. ''Ведийн үе'' Энэ бол Энэтхэгт хүй нэгдлийн байгуулал задарч, боолын нийгэм үүссэн үеийн философи юм. Өөрөөр хэлбэл, (МЭӨ 1500-600) угтал философи бий болсон үе болно. Хоёрдугаарт. ''Туульсын үе'' Энэ эпический үе бол Энэтхэгт кастын системт нийгэм бэхэжсэн үе (МЭӨ 600-2000) бөгөөд энэ үед философийн мэдлэг агуулгын хувьд гүнзгийрсэн бөгөөд философийн системүүдийн үүсч эхэлсэн үе юм. Гуравдугаарт. ''Сутрын үе буюу сонгодог хөгжлийн үе'' Энэ үе нь (МЭӨ I- МЭ X зуун) Энэтхэгт философийн бие даасан системүүд олноор хөгжиж, философийн үндсэн үзэл баримтлалууд системтэй боловсрогдсон үе мөн. '''''Ведийн үеийн философи''''' Вед (эрдэм мэдлэг, мэдэх гэсэн утгатай санскрит үг) нь анх барагцаалбал МЭӨ XV-VII зууны үед зохиогджээ. Вед нь эхлээд ам дамжин боловсрогдож, шашны агуулга багатай, ардын аман зохиолын шинжтэй байсан бөгөөд хожим нь шашны болон философийн агуулгатай болж, нилээд системчлэгдэн бичигдсэн олон үеийн сэтгэгчдийн бүтээл туурвилын эмхэтгэл болсон судрууд юм. Вед бол Энэтхэгчүүдийн оюуны үнэт өв, тэдний сэтгэлгээний чухал хөшөө дурсгалын нэг мөн. Эртний Энэтхэгт самовед (samaveda) – бурхдыг магтсан дууллууд, яджурвед (yajur - veda) – дом шившлэгийн зүйлсийг агуулдаг, атхарвавед (atharva - veda) – домгийн эмхэтгэл, ригвед (rig - veda) – ертөнц, хүний үүсэл, амьдралын утга учир зэргийн тухай бярманы шашны үзэл, мөн философийн ойлголтууд анх тодорхойлогдсон хэмээх дөрвөн үндсэн вед байдаг. Түүнчлэн вед бүр нь яваандаа самхита (samhita – санскрит хэлний цуглуулга, эмхэтгэл гэсэн утгатай үг бөгөөд магтаал, дууллын цуглуулга юм) – яруу найраг, дуулал, “брахман” (brahmana) – бичиглэл, тайлбар, мөн “араньяк” (aranyaka – брахманыг цаашид хөгжүүлж, тайлбарлахаас эргэцүүлэн бодох, бясалгахад шилжиж, домог, шашны үзлээс философи сэтгэлгээ рүү шилжихэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн чөлөөт сэтгэлгээний илрэл болсон бүтээл мөн) – даяанч нарын “Хөвчийн ном” (ойн судрууд), эцэс сүүлдээ “упанишад” (Upanishad – багшийн ойролцоо сууж юм мэдэж авах гэсэн утгатай үг. Бас харанхуй мунхагийг арилгах хэмээх утга ч буй) - үлгэр домгийн сэтгэлгээнээс философи ялгаран гарсан үзэл санаанууд тусгагдсан бүтээлүүдээр нэмэгдсэн болой. Вед нь бүхэлдээ “шрути” буюу “ариун ном” хэмээн нэрлэгдэж ирсэн түүхтэй. Ведүүд яг хэдий үед хэрхэн хэн зохиосон нь тийм ч тодорхой бус, энэ талаар судлаачид янз бүрээр тайлбарладаг. Вед нь МЭӨ XV зууны үеэс Энэтхэгийн уугуул иргэд – дравидууд болон хожим Европоос нүүдэллэж ирсэн арийчуудын аль алины нь бүтээл мөн. Ведүүд олон зууны турш эртнээс эдүгээ хүртэл Энэтхэгчүүдийн амьдрал, үйл ажиллагаанд чухал байр суурийг эзэлдэг байна. Вед нь аливаа мэдлэгийн эх булаг хэмээн үздэг. Вед нь үе үеийн эрдэмтэн мэргэдийн оюун ухааны охь дээж, цуглуулга тул амьдралын үнэн сургаал ажээ. Ведийн гол зорилго нь хүмүүст амьдралын үнэнийг ухааруулах явдал мөн. Ведийг эх хүнтэй зүйрлэн өгүүлсэн буй. Харин ариун сэтгэлт ээжээсээ олон зүйлийг мэдэж авдагтай адил ведийн мэдлэг цэвэр ариун учраас хүмүүс түүнийг бишрэн хүндэтгэж дагаж мөрдөж иржээ. Вед нь өөрийн агуулгаараа домог, шашин, гүн ухааны үзлийн үүднээс ертөнц, хүний үүсэл, амьдралын тухай (Makookie), ёс суртахууны тухай голлон өгүүлдэг. Самхитаг хүн бага балчир насандаа уншиж, дараа нь арай том болсон хойноо Брахманыг судалж, улмаар ахимаг насандаа араньякийг судалж, ойд бясалгал үйлдэж, энэ бүхний эцэст Упанишадыг судлах боломжтой болдог ажээ. Эдгээрээс үндсэн гол хэсэг нь Самхита бөгөөд брахман нь агуулгын хувьд ойролцоо. Харин Араньяк болон Упанишадад гүн ухааны агуулга илүү боловсорсон юм. Aranyaka нь бясалгал хийж, оюунаа дасгалжуулах, төгөлдөржүүлэхэд зориулсан нууц байдалд үйлддэг зан үйлийн эмхэтгэл юм. Ведэд ертөнцийн үүслийн тухай олон домог байдаг. Тийм нэг домогт өгүүлснээр: “Энэ хорвоод эхлээд юу ч байсангүй. Нар, сар, од ч байсангүй. Ертөнц зөвхөн гүн нойронд ямар ч хөдөлгөөнгүй түнэр харанхуй хоосон (хаос) байдалтай байв. Түүнээс хамгийн түрүүнд ус бий болов. Ус нь галыг бүтээж, их халуун болсноос алтан өндөг төрөв. Тэр үед он жил байсангүй. Тэгээд ч цаг хугацааг хэмжих хэн ч байсангүй. Гэвч өчнөөн төчнөөн он жилээр хязгааргүй үргэлжилсэн гүн далайд алтан өндөг хөвсөөр, эцэст нь алтан өндөгнөөс бүхний өвөг эцэг болсон Брахман гарав. Тэрээр өндгийг хагалж, хоёр хэсэг хуваасны дээд хэсэг нь тэнгэр, доод хэсэг нь газар шороо, тэдгээрийн хоорондох орон зайд агаар мандлыг тус тус үүсгэв. Усан дунд газар бий болж, гэрлийн оронг бүтээж, цаг хугацааны эхлэлийг тавьжээ. Ийнхүү орчлон ертөнц бүтэв” хэмээн өгүүлжээ. Энд ертөнцийн үүслийн тухай гэнэн натуралист үзлийн агуулга харагдаж байна. Упанишадад өгүүлснээр тэр үед Энэтхэгчүүд олон бурхныг шүтдэг байжээ. Эрт үеийн хүмүүс байгалиас их хараат, түүний эрхшээлд байсантай холбоотойгоор байгалийг шүтэх үзэл их байсны зэрэгцээ аливаа юмс үзэгдлийн цаана ямар нэгэн хүч, эзэн байдаг хэмээн төсөөлж, маш олон бурхныг шүтэн биширч байв. Тухайлбал: Brahma бол бурхан тэнгэр, бүхнийг бүтээгч хүн төрөлхтний эцэг, Indra – Индра – агаарын хаан, Varuna – Варуна – Тэнгэрийн бурхан, Vishnu – Вишну – брахманы бүтээсэн бүхнийг хамгаалагч, Shiva – Шива бол ертөнц нэгэнт бүтээгдсэн тул бас устгагдах ёстой хэмээх шаардлагаар оршин байдаг шүтээн юм, Agni – Агни – Галын бурхан гэх мэт. Эдгээр бурхад нь байгалийн янз бүрийн хүчнүүдийг хариуцдаг, эсвэл тус бүрдээ янз бүрийн хүчнүүдийн мөн чанарыг бий болгодог мэтээр дүрслэгддэг. Яваандаа эдгээр бурхадыг хүнчилж, хэн нэгэн хүн шиг өөрсдийн намтар, түүх, баяр баясгалан, уйтгар гуниг зовлонтой мэтээр үзэх болжээ. Тэрхүү олон бурхад нь харилцан их холбоотой байдаг. Энэ бүхнээс үзэхэд эртний Энэтхэгчүүд политейст шүтлэгтэй байжээ. Энэ талаар Ригведэд тодорхой өгүүлсэн буй. Байгалийн юмс үзэгдлийг олон бурхадтай адилтган үздэг. Байгальд боломж буй бүх өөрчлөлт хувиралт нь цаанаа ер бусын ид шидтэй хүчинд захирагддаг. Тэр бол эзэн юм. Олон бурхад байгалийн тодорхой тодорхой хэсгийг удирдан зохицуулж байдаг гэж үздэг. Тэрхүү олон бурхадын дотроос хамгийн гол бурхадын нэг бол Варуна. Тэр бол тэнгэрийн бурхан. Түүний зарлигаар тэнгэр газар хоёр салж тус тусдаа орших болжээ. Өөр нэг гол бурхан бол Агни – галын бурхан. Бурхадын тогтоосон хууль, зарлигийг “Рита” (юмсын зүй тогтол гэсэн утгатай санскрит үг) хэмээн нэрлэдэг. Улмаар Энэтхэгийн нийгэм – түүхийн хөгжлийн явцад монотейст үзэл бүрэлдэн бий болсон юм. Түүний нэг тод илрэл нь Брахманизм мөн. Брахман хэмээх үгийн утга олон янзаар тайлбарлагддаг. Үүнд: • Бүхнийг бүтээгч дээд бурхан, дээд ахуй • Ид шидийн хүч • Тахилд өргөсөн зүйлс, хоол хүнс • Хуваргын аман уншлага • ёслол хүндэтгэл гэх мэт. Ведүүд дотроос Ригведэд философийн асуудлууд гэнэн реализмын хэлбэрээр илүү боловсорсон байдаг. Ригвед нь шүлэг, яруу найраг, магтаал, дуулал, үргэлжилсэн үгийн зохиолын хэлбэрээр бичигдсэн зохиол юм. Ригведэд “амьдралын мөн чанар нь амьсгалахуй юм” гээд, жинхэнэ үнэн ахуйг, үзэгдэлт ертөнцөөс ялган тайлбарлахдаа: “Жинхэнэ үнэн ахуй” буюу “Сат (sat)” нь хууль жам ёсонд захирагдсан, ертөнцийн эмх цэгцгүй байдлыг зохицуулж, түүнээ замбараатай хорвоо ертөнц болгон хувиргагч байдаг. Харин “ахуй бус” буюу “Асат” (asat) бол сансрыг хутган үймүүлэгч эсрэг хүчний илрэл мөн. Жинхэнэ үнэн ахуй бол брахман юм гэх зэргээр бичжээ. Ийнхүү Ригведэд ахуй, ахуй бусын тухай ойлголт анх тодорхойлогдсон байна. Иймэрхүү үзэл баримтлалууд нь нууц бодит үнэний тухай сургаал болох Упанишадад (Upanishads – ведийн үргэлжлэл, нэмэлт зохиол юм. Нийтдээ 108 упанишад байдаг боловч филосфийн ном зохиолд Кена, Чхандагья гэх мэт 10 упанишадын агуулгаар л голчлон судалсан байдаг.) гүнзгийрэн философийн үзэл баритлал болж боловсрогдсон байдаг. Упанишад нь Энэтхэгийн философийн түүхэнд гүнзгий ул мөрөө үлдээсэн юм. Упанишадын дотроос дараах 10 упанишадад гүн ухааны асуудал илүү тусгагджээ. Үүнд: 1. Айтерея – Aitareya Upanishad 2. Кена – Kena Upanishad 3. Чхандагья – Chandogya Upanishad 4. Мундака – Mundaka Upanishad 5. Каушитика – Kaushitika Upanishad 6. Тайтирия – Taittiriya Upanishad 7. Брихадараньяка – Brihadaranyaka Upanishad 8. Шветасватара – Svetasvatara Upanishad 9. Прашна – Prasna Upanishad 10. Иша – Isa Upanishad эдгээр болно. Эдгээр упанишадад ертөнцийн үүсэл, оршихуйн үндсийн талаар бичихдээ: “Ертөнц нь гал, ус, агаар, акаша (эфир), газар хэмээх таван махбодиос үүссэн. Анх акаша үүсч, түүнээс агаар, агаараас ус, уснаас газар, газраас ургамал, үр тариа, үр тарианаас хүн үүссэн” гэжээ. Хожим энэ нь амьгүй зүйлээс амьд байгаль үүсч, улмаар хүн үүссэн гэсэн натур философийн үндэслэл мөн. Мөн түүнчлэн Упанишадад “Брахман” бол жинхэнэ ахуй (бодит зүйл) юм. Брахманыг тодорхойлогч гурван зүйл бий. Үүнд: • “Сат” (оршихуй) нь Брахман бодитойгоор оршин байдгийг илэрхийлдэг. • “Чит” (туйлын ухамсар) нь Брахманыг үнэний шинжтэй болгож өгдөг зүйл юм. • “Ананда” (аз жаргал, баясал цэнгэл) нь Брахманыг танин мэдсэн хүн дээд зэргийн аз жаргалтай болдгийг илэрхийлнэ. Брахман бүх юмны анхдагч эхлэл болдог, ертөнцийн оюун санаа байдаг бол, харин атман нь бүх үйлдлийг авч явагч, хувийн ухамсар бөгөөд танин мэдэхүйд субъектийн үүрэг гүйцэтгэдэг. Брахман болон атман нь хоорондоо салшгүй холбоотой. Тэдгээрийн харилцан холбоонд брахман нь анхдагч тодорхойлогч үүрэгтэй хэмээн Упанишадад тайлбарладаг. Энэ талаар, ертөнц брахманаас үүсэлтэй хэмээх үзэлд эргэлзсэн, энэ үзлийн эсрэг баримтлал ч Упанишадад цөөнүй байдаг. Тухайлбал, Чхандогья – Упанишадад : “Үгүй, эхлээд … эд (бүхэн) гагц жинхэнэ юмс байсан, өөр ангид юм байгаагүй”. Тэгээд түүний язгуур үндэс нь идэш хоолонд бус болвоос өөр юунд байх буй? … хэрэв хоол хүнс нь соёо болвоос, үндсийг нь халуун дор хай. Халуун нь соёо болвоос, уг язгуурыг жинхэнэ юманд хайгтун. Энэ бүх бүтээлүүд болвоос язгуур нь жинхэнэд буюу, хоргодох газар жинхэнэд буюу, өмөг түшиг нь бас жинхэнэ бус уу?” хэмээн өгүүлсэн нь тэр үеийн сэтгэгчид ертөнц, хүний үүсэл гарлыг тайлбарлах домгийн тайлбарлалаас татгалзаж, ертөнцийн үүслийн учир шалтгааныг олон талаас олон янзаар илүү гүнзгий тайлбарлаж байсныг гэрчилнэ. Упанишадын нэг гол зорилго нь хүний оюун санаа чөлөөтэй сэтгэх, танин мэдэхүйн утга учрыг тайлбарлах явдал юм. Өөрөөр хэлбэл, хүн аливаа алдаа төөрөгдлөөс ангижрах, үнэнд дөхөж очих арга замыг тайлбарласан буй. Хүний амьдралын гол зорилго нь брахманы оршихуйг танин мэдэх явдал бөгөөд “Үнэхээр оршигч ахуй болсон Брахман нь бидний мэдрэхүйд өгөгддөггүй учраас хүмүүс зөвхөн дотоод бясалгал, зөн билгийн хүчээр ухамсар сэтгэхүйгээ гадаад ертөнцөөс бүрэн тусгаарлаж, салж хөндийрсөн тэр цагт Брахманыг танин мэдэх бололцоотой” ажээ. Энд хүний ухаан бодол, сэтгэхүйн хүч аугаа их болохыг онцлон өгүүлжээ. Түүнчлэн хүний сэрэл хүртэхүй тийм ч төгс төгөлдөр бус болохыг тайлбарлахдаа: “Бид өдөр бүр нарыг хардаг бөгөөд жижигхэн цар шиг санагддаг боловч үнэн хэрэгтээ нар бол асар том зүйл билээ. Тэгвэл бидний ажиглалт юухан байх вэ?” хэмээн өгүүлсэн байдаг. Харин хүний оюун ухаан, сэтгэхүйн бүтээл болсон вед нь ариун номыг танин мэдэхүйн чухал эх сурвалж хэмээн Упанишадад өндрөөр үнэлсэн буй. Энэ нь танин мэдэхүйн арга хэрэгслийн талаар тодорхой хэмжээнд авч үзсэний илрэл мөн. Цаашилбал, Упанишадад Кармын хуулийн агуулгын талаар бас өгүүлсэн байдаг бөгөөд туульсын үед улам гүнзгийрэн хөгжсөн түүхтэй. Дээр өгүүлсэн зүйлсээс үзэхэд ведийн үед Энэтхэгийн философийн уламжлалт үндсэн ойлголтууд болох брахман, атман, сат, асат, чит, ананда зэрэг олон ойлголтууд шашны бус, философийн агуулгатай болох эхлэл тавигдсан байна. '''''Туульсын үеийн философи''''' Эртний Энэтхэгийн философийн хөгжлийн хоёр дахь үе болох туульсын (эпический) үед философи нь мэдлэгийн бие даасан салбар болон хөгжсөн үе болой. Өөрөөр хэлбэл, философийн мэдлэг, шашны үзлээс нэлээд ялгарч хөгжсөн үе юм гэж судлаачид үздэг. Энэ үеийг судлах гол эх сурвалжууд нь Махабхарата, Рамаяна, Бхагавадгита зэрэг туульсын зохиолууд юм. Эдгээр зохиолууд нь үнэхээр гайхамшигтэй бөгөөд шашин, ёс зүйн олон асуудлыг боловсруулсан Энэтхэгийн философийн түүхэнд томоохон байр суурь эзэлдэг юм. Өмнө өгүүлсэн Вед болон Упанишад дахь философийн үзэл индуист баримтлалууд энэхүү зохиолуудад цаашдын хөгжлийг олсон байдаг. Тухайлбал: Эртний Энэтхэгийн шашин, гүн ухааны томоохон бүтээл болох “Бхагавадгита” зохиолд: Хоорондоо дайсагнагч хоёр омог дайн тулаан хийхийн өмнөхөн, түгшүүртэй бэрх үед баатруудын өмнө үхэх сэхэх, амьдралын утга учир, мөн чанарын асуудал хурцаар тавигдаж буй үед Кришна Аржунад жинхэнэ ахуй ба хорвоо дэлхийн хоорондох зааг ялгааг тайлбарлаж өгдөг. Тэнд өгүүлснээр: “Жинхэнэ ахуй хэмээгч бол Дээд Брахман буюу мөнхийн, эс төрсөн хийгээд үл өмхрөх, хорвоо ертөнцөд нэвт шингэсэн бөгөөд хэмжээ хязгаараас хальсан ахуй болно” хэмээн бичжээ. Энэ нь Брахман бол мөнхийн, хязгааргүй зүйл, газар сайгүй байдаг түгээмэл зүйл гэсэн үг юм. Харин энэ хорвоогийн юмс үзэгдэл нь хувирамтгай, мөнх бус ахуйд хууртагдаж, хорогдож болохгүй гэх зэргээр амьдралын утга учир, мөн чанарыг тайлбарлах явцдаа ёс суртахууны хуулиудыг боловсруулсан байна. Энэ үед Энэтхэгийн философид жинхэнэ ахуйг Брахман болон Атман хэмээн нэрийдэх хоёр ёсон буй болж, “Брахман” нь эзэн, ер нь юм бүхэнд түгээмэл байдаг объектив оюуны санааны мөн чанарыг тэмдэглэж, “Атман” нь хувийн ухамсар, сүнс зэрэг субъектив оюун санааны зүйлийг илэрхийлэх болжээ. Брахман нь бүхний эх үндэс болдог, харин атман бол бүхий л амьд зүйлийн хаан юм. Гэвч Брахманд атманыг багтааж ойлгож болохгүй. Эдгээр үндэслэл нь объектив болон субъектив зүйлсийг ялган үзэхийн хамт бас нэгдмэл шинжтэйг тодорхойлсон хэрэг мөн. Мөн түүнчлэн энэ үеийн философид амьдралын үнэнийг олж илрүүлэх, хүний амьдрал дахь муу муухай зүйлийн үндэс, учир шалтгааныг Кармын хуулиар тайлбарладаг. “Карма” хэмээх санскрит үг нь үйлдэл, үйл хөдлөл гэсэн утгатай. Кармын хууль нь шалтгаант холбооны тухай хууль юм. Энэ хуулиар хүн хэдий чинээ сайн үйл, буян үйлдэнэ төдий чинээ амьдрал нь өөдрөг сайн сайхан байх бөгөөд харин муу үйл нь муу муухайгийн үндэс шалтгаан болдог хэмээн шалтгаан, үр дагаврын холбоог тайлбарладаг. “Бхагавадгита”-д карма, акарма, викарма хэмээх ойлголтуудын талаар тодорхойлохдоо: 1. Бурханы сургаал номын айлтгал лүндэнтэй (амьдрал) таарсан хүний үйл ажиллагааг карма хэмээн нэрлэдэг байна. 2. Төрөх ба үхэхийн эргүүлээс ангижрах үйлийг акарма гэдэг. 3. Хувийн эрх чөлөө юугаа урвуугаар ашиглан хүмүүний үйлдсэн болоод түүнийг амьдралын доод хэлбэр тийш залсан нүгэлт үйлийг викарма гэдэг байна. Ийнхүү Кармын хууль бол энэ ертөнцийг захирч байдаг түгээмэл хууль юм. Хэн ч Кармын хуулийг өөрчилж чадахгүй. Тийм болохоор хүн даяан бясалгал хийх замаар өөрөө хатуужиж, тэр хэрээр муу үйлийг тэвчиж, сайн үйлийг бүтээж чадна хэмээн үздэг. Энэ талаар “Бхагавадгита” зохиолд тэмдэглэхдээ: “Санаа бодлоо юунд ч уялгүй, өөрийгөө эзэмдэх хүсэлгүй болоод энэ ертөнцийн амьдралаас ангижирч үйлсийг умартснаар хүмүүн бээр төгөлдөр болъюу”, “ Оршин ахуйн урсгалыг гатлахдаа, өнгөрснийгөө огоор, ирээдүйгээ огоор, түүний завсрын этгээдийг басхүү огоортун. Ухаан санаа чөлөөтэй, болвоос юу ч тохиолдсон үхэл рүү эргэж орохгүй болмуй… Тэр төгөлдөр болой, тэр аюумшиггүй болой, тэр хүсэлгүй болой, өө сэвгүй болсон тэрбээр амьд ахуйн бэрхийг арилгав, түүний энэ бие эцсийнх нь бөлгөө” хэмээжээ. Энэхүү үзэл баримтлал нь аливаа хүн орчлонгийн хэргээс хөндийрснөөр, өөрийн бүхий л бие, сэтгэлийн хүчийг бясалгалын замаар төвлөрүүлэн, өөрийн дотоод ертөнцийг ухаарах замаар дээд үнэн болох брахмантай нэгдэх нь чухал юм гэдгийг тайлбарласан хэрэг юм. Чухам үүнд л хүний амьдралын зорилго, утга учир, мөн чанар оршино хэмээн үздэг байна. Цааш нь, “Бхагавадгита”-гийн арван дөрөвдүгээр бүлэгт бичсэнээр хүний ёс суртахууны хувьд эрхэмлэх зүйлс олон буй. Үүнд: • Өө сэвгүй хүмүүн болох нь чухал ба бусдад хүндэтгэл илэрхийлж сурах, • Зөвхөн нэр болоод алдрын тулд бишрэлтэн мэт өөрийгөө харуулах хэрэггүй, • Өөрийн үйлээрээ ч, санаа бодлоороо ч, үгээрээ ч, бусдыг зовоох үйлийг тарихгүй байх, • Туйлын тэсвэр тэвчээртэй байхад суралцан хэний ч өдөөн хатгалгад үл автах, • Бусадтай харьцахдаа хоёр нүүр гаргахаас зайлсхийхэд суралцах нь чухал, • Түүнийг сүнсний өөрийн ухамсарт хүргэх чинхүү номын багшаа хүмүүн олох ёстой бөгөөд тийм номын багш танаа захирагдан, түүнд зүтгэн мөн зохистой асуулт тавьж байваас зохимой, • Өөрийн ухамсрын зиндаанд хүрэхийн тулд бурханы учрыг тайлбарласан ном судруудын айлдсанаар зохицуулагч зарчмуудыг хэлбэрэлтгүй гүйцэтгэвээс зохимой, • Бурханы учрыг тайлбарласан ном шастирын тогтсон заалтыг ягштал баримталбал зохино, • Өөрийн ухамсрын үйл явцад саад болох бүхнээс бүрнээ татгалзах нь чухал, • Бие цогцосыг тэжээхэд зориулснаас илүү юу ч зооглох хэрэггүй, • Өөрийгөө ертөнцтэй адилтгах ба түүнтэй хамааралтай бүхнийг өөрийн өмч мэтээр тооцох хэрэггүй, • Бидэнд материаллаг бие цогцос байгаа цагт ямагт давтагдах төрөлт, хөгшрөлт, өвчин болоод үхлийн гай зовлонгоос бид зайлахгүйгээр зовох болно гэдгийг ямагт санавал зохино. Материаллаг биеийн энэхүү гай зовлонгоос бүрмөсөн салах гэж чармайх нь талаар бүлгээ. Хамгийн дээр нь гэвээс – шинээр өөрийн сүнсний “БИ” хэмээгчийг олж авах аргыг хайх нь мөн буюу, • Сүнсний дэвшилд зайлшгүй хэрэгтэйгээс бусад юунд ч оосорлогдох хэрэггүй… тэргүүтэй 18 зүйлийг тодорхойлсон байдаг. Энэ бүхэн нь туульсын үед Энэтхэгийн философи агуулгын хувьд тодорхой хэмжээгээр гүнзгийрч хөгжсөн бөгөөд ялангуяа ёс суртахууны философийн асуудал голлож байсан үе болохыг харуулж байгаа юм. '''''Веданта''''' (ведийн төгсгөл хэмээх утгатай санскрит үг) Веданта (vedanta) бол ведийн үзэл санааг хамгийн тууштай уламжлан хөгжүүлсэн шашны философийн чиглэл мөн. Веданта философийг үндэслэгч нь Бадараяна (Badarayana) болно. Энэхүү философийн үндсэн ойлголт нь “Брахман” (Brahman – энэ үг нь олон утгатай хэрэглэгддэг. Үүнд: бүхнийг бүтээгч дээд бурхан, дээд ахуй, эсвэл ид шидийн хүч, тахилд өргөсөн зүйлс, хуваргын аман уншлага, ёслол хүндэтгэл гэх мэт. Монгол хэлнээ бярман хэмээн хөрвүүлсэн буй) юм. Брахман нь ертөнцийн бүх юмсын анхдагч эхлэл бөгөөд оюун санааны нэгдмэл мөн чанарыг илэрхийлсэн ойлголт юм. Брахманаас бүх юм үүсч, эргээд бүх юмс түүнд буцаж ордог. Брахман нь цорын ганц бодит байдал мөн. Түүнээс ангид юу ч байхгүй. Веданта философид брахман нь шүтлэг бишрэлийн объект бус, харин хийсвэр сэтгэхүйн объект болдог. Брахман нь туйлын шинжтэй. Тэрээр агуу зүйл. Орчлон ертөнцөд брахман өөрийн хууль журмыг тогтоож өгдөг. Үнэн бөгөөд үл өөрчлөгдөн орших зүйл нь брахман мөн. Брахман бол бүх юмс мөн. Бүх юмс бол Брахман мөн. Харин энэ ертөнцийн юмс үзэгдэл нь харьцангуй шинжтэй. Түр зуурын зүйлс, хуурмаг шинжтэй байдаг. Энэ нь “Майя” (Maya) хэмээх ухамсар, оюун санааны бүтээлч хүчтэй холбоотой. Энэ бол брахман болон ертөнц хоёрын харилцан холбоог илэрхийлэгч бөгөөд бидэнд хэзээ ч баригдахгүй зүйл мөн. Брахман нь хэдийгээр ертөнцийн анхдагч шалтгаан боловч гагцхүү майя-гийн тусламжтайгаар л юмс үзэгдлийг бүтээдэг. Веданта философийн өөр нэг ойлголт нь “атаман” (atman) ертөнцийн би юм. “Атман” бол цэвэр ухамсар, брахманы субъектив илрэл мөн. Брахман болон атман нь гэрэл, сүүдэр мэт эсрэг зүйлс, гэвч харилцан нягт холбоотой. Атман нь брахманы нэг адил түгээмэл шинжтэй хаа сайгүй байдаг. Атманы гол мөн чанар нь нар мэт өөрөө гэрэлтэх явдал юм. Хүний оюун ухаан нь цэвэр “БИ”-г хүлээн авах чадвартай боловч, түүний жинхэнэ мөн чанарыг таньж мэдэхэд учир дутагдалтай хэмээн веданта философид үздэг. Ийнхүү веданта даршанад ертөнц, түүний оршихуйн үндсийг брахман, атаман, майя хэмээх ойлголтуудын харилцан холбоогоор тайлбарласан юм. Эндээс үзвэл веданта нь онтологийн үзлийн хувьд шашны философи болох нь тодорхой байна. Веданта даршанад танин мэдэхүйн эх сурваж, арга зам, үнэний тухай асуудлыг өвөрмөц байдлаар авч үзсэн. Энэхүү философийн үзлээр вед бол мөнхийн үнэн, тиймээс ведийг судлах нь танин мэдэхүйн нэг үндсэн эх сурвалж болдог. Энэ нь мэдлэгийн уламжлагдах шинжийг чухалчлан үзэж байсны илрэл мөн. Танин мэдэхүйн хоёр үндсэн арга замын тухай ведантистууд голлон ярьдаг. Үүнд: Нэгд, “Смирити” буюу оюун дүгнэлт, логик гаргалгааны замаар танин мэдэхүйн үр дүн нь пара буюу дээд мэдлэгт бүтээдэг ажээ. Эндээс үзвэл веданта философид мэдрэхүйн болон рациональ танин мэдэхүйн аль алиныг авч үзэж байв. Улмаар мэдрэхүйн мэдлэг нь ямагт дутуу, бүрэн бус мэдлэг байсан бөгөөд мэдрэхүйгээр танин мэдэх нь өөрийгөө хуурч байгаа хэрэг. Брахманыг гагцхүү оюун дүгнэлтийн, хийсвэр сэтгэхүйн тусламжтайгаар танин мэднэ. Үүний тулд оюун дүгнэлт лавтай нотолгоо, адилтгал, болзсон таамаглал, үл ойлгогдох объектын тухай дүр зэрэг үндсэн хэрэгслүүдэд тулгуурлах ёстой хэмээн танин мэдэхүйн олон аргуудын ач холбогдлыг өндрөөр үнэлжээ. Веданта даршаны өөр нэг асуудал нь үнэний тухай асуудал юм. Ведантагийн үзлээр, танин мэдэхүйн зорилго нь үнэнд хүрэх явдал боловч олон тохиолдолд ийм байж чаддаггүй. Ялангуяа хийсвэр сэтгэлгээ дутуугаас болж төөрөгдөлд орох нь их байдаг. Ер нь мэдлэггүйгээ, мунхаг харанхуйгаас болж зовлонд унана. Өргөн мэдлэг нь хүнийг чөлөөтэй болгодог. Вед бол дээд үнэнд хүргэнэ гэх зэргээр тайлбарладаг. Энэ бол ведантистууд танин мэдэхүйн үзлийн хувьд плюралист байсан хэмээн үзэж болно. Ведантад ёс суртахууны асуудал нэлээд их яригддаг. Хүн бол ёс суртахуунт амьтан. Нийгмийн каст болгонд, хүн бүхэнд тогтоосон ёс суртахууны хууль байдаг. Тэр хуулийг дагах нь ёс суртахууны үүргээ биелүүлж байна гэсэн үг. Тухайлбал: Бярманы ёс суртахуун нь шударга ёсыг баримтлах, ведийг мэдэх, хэрсүү ухаалаг байх, энэрэнгүй байх, хүсэл сэтгэлээ барих, хулгай үл хийх, эс завхайрах зэрэг олон ёс зарчим, хуулиудыг өөртөө агуулж байдаг. Ёс суртахууны эдгээр зарчмуудыг өөртөө төлөвшүүлж, дагаж мөрдсөнөөр брахманд хүрч очдог. Улмаар хүн эрх чөлөөнд (мокшад) хүрнэ хэмээн үздэг. Энэ бол хүний амьдрал, оршихуйн нэг чухал хүчин зүйл нь ёс суртахуун мөн гэсэн үзэл баримтлал юм. Мокшад хүрэхийн тулд сэтгэл ариун байж, буянт үйл үйлдэх ёстой. Энд буянт үйлийн тухай ойлголт ач холбогдол өгч байв. “Буянт үйлээс хуруу төдий хазайх нь зайлшгүй муу үрийг дагуулдаг. Хэрэв муу үр нь тухайн хүнд өөрт нь тусахгүй бол түүний үр хүүхдүүдэд эс бөгөөс ач гуч нарт нь тусдаг байна”. Аливаа хүн бурханд үнэнч, бүх сэтгэл зүрхээрээ ойр байх нь хүнийг аз жаргалд хүргэх, зовлонгоос аврах зам мөр юм. Бурханыг өөрийн эцэг эх мэт хүндэтгэн үзэх нь буянт үйл мөн. Цааш нь, хүн өөрийгөө боловсруулах, төгс хүн болох асуудлыг авч үзсэн юм. Хүн өөрийгөө мэдэрч, ухаарснаар өөрийгөө алдаа дутагдлаас ангижруулж чадвал эрх чөлөөг олж авч чадна. Энэ бүхэнд хүний амьдралын утга учир орших ажээ. '''''Миманса''''' Миманса (mimansa – шинжлэх гэсэн утгатай санскрит үг) бол ведийг шүтэн бишрэгч даршана бөгөөд “вед нь үеэс үед уламжлагдсан ташааралгүй үнэн мөнхийн судрууд” хэмээн үзэж байв. Миманса философийг үндэслэгч нь Жаймини (Jaimini) (МЭӨ VI зуун) юм. Миманса философид ахуй, танин мэдэхүйн асуудлуудыг голчлон судалжээ. Миманса нь ертөнцийн үүслийн талаар өвөрмөц атомлаг үзлийг дэвшүүлсэн юм. Тухайлбал, энэ материаллаг ертөнцөөс дээгүүр орших бие даасан ямар нэгэн оюун санааны эхлэл байх бололцоогүй. Энэ ертөнц бол мэдрэгдэгч нэгж юмс үзэгдэл, үйл явц юм. Тэрхүү нэгж юмс үзэгдэл нь атомаас бүрэлддэг. Атом бол ертөнцийн дээд шалтгаан мөн. Атом нь мөнх. Харин юмс үзэгдэл нь мөнх бус шинжтэй. Нэгж юмс нь атомын түр зуурын барилдлага юм. Атомоос юмс үзэгдлийг үүсгэдэг нэгтгэгч оюун санааны хүч байдаг. Тэр нь “шакти” буюу “чадавхи” юм. Ертөнцийн аливаа юмс үзэгдэл илрэн гарахаасаа өмнө дотооддоо өөрийн шалтгааныг агуулж байдаг. Ертөнцөд ямарч зүйл оргүй хоосноос гарч ирдэггүй. Жишээ нь: ургамал ургахад үр байх ёстой. Цаашилбал, Мимансад танин мэдэхүйн асуудал багагүй боловсруулагдсан байна. Энэ талаар Прабхакара (Praphakara) болон Кумарила (Kumarila) нарын үзлээр төлөөлүүлэн авч үзье. Прабхакара танин мэдэгч (субъект), танигдаж мэдэгдэгч (объект) хоёрын харилцан холбоог авч үзээд, эдгээр нь тус тусдаа илэрхий тодорхой байж чадахгүй. Харин энэ хоёрын нэгдэл нь танин мэдэхүй юм. Жишээ нь: “Би үүнийг мэддэг” хэмээх өгүүлбэрээс гурван төсөөлөл гарч ирнэ. Үүнд: Нэгдүгээрт, “Би”-ийн тухай буюу танин мэдэгч субъектын тухай төсөөлөл, Хоёрдугаарт, “үүнийг” буюу танигдан мэдэгдэгч объектын тухай төсөөлөл, Гуравдугаарт, “мэдлэг” буюу танин мэдэх үйл ажиллагааны тухай төсөөлөл гарч ирнэ гэжээ. Энэ бол танин мэдэхүй нь объект, субъектын аль нэг байхгүйгээр боломжгүй гэсэн үзэл баримтлал мөн. Мөн энэ асуудлыг Кумарила цааш гүнзгийрүүлэн судалж, танин мэдэхүйн үйл явц нь танин мэдэгч, танигдан мэдэгдэгч, танин мэдэхүйн хэрэгсэл, үр дүн хэмээх дөрвөн элементийг агуулдаг. Мэдлэг бол танигдан мэдэгдэгч болон танин мэдэгч хоёрын харилцааны үр дүн юм. Эндээс ухамсарт “би” болон “би бусын” тухай ойлголт бий болдог. “Би” болон “би бусын” хоорондын харилцаа нь мэдлэг оршин тогтнож буйн баталгаа, үндэс болдог байна. Танин мэдэхүйн объект нь субъектээс үл хамааран оршдог учир түүний тухай мэдлэг нь илэрхий тодорхой байдаггүй. Иймээс танин мэдэгч үнэн зөв мэдлэгт хүрэхийн тулд хүртэхүй, адилтгал, дүгнэлт, нотолгоо зэрэг олон аргуудыг ашиглах ёстой. Тухайлбал, хүртэхүйн мэдлэг нь шууд мэдлэг бөгөөд тодорхойгүй дутуу мэдлэг юм. Тиймээс оюун дүгнэлт зайлшгүй чухал. Оюун дүгнэлт нь юмс үзэгдлийн хоорондын зайлшгүй түгээмэл холбооны тухай мэдлэг дээр үндэслэн, өөр шинэ мэдлэгт хүрэх арга юм. Мимансад юмс үзэгдлийг танин мэдэх, таньж мэдсэн зүйлийнхээ үнэн зөвийг олоход танин мэдэхүйн субъектын үүргийг өндрөөр үнэлсэн байдаг. Мөн түүнчлэн танин мэдэхүй нь бага мэдлэгээс их мэдлэгт, өнгөц буруу мэдлэгээс үнэн зөв мэдлэгт шилждэг үйл явц болохыг тодорхойлж, “Ихэнхи тохиолдолд хоёр дахь танин мэдэхүйг, гурав дахиар засаж болох ба дөрөвдэхээр сайжруулах замаар үнэн мэдлэг бий болдог” гэжээ. Цааш нь “Бидний мэдлэгийн үнэнийг туршин шалгаж болно. Гэвч энэ бол зөвхөн гадаад шалгуур юм. Туршлага нь хүний дотоод ертөнцийг нээж чадахгүй. Тиймээс бас тухайн шинэ мэдлэг нь өөр мэдлэгтэй тохирч байна уу? Зөрчилтэй байна уу? гэдгийг тодруулж шалгахад дотоод шалгуур хэрэгтэй” гэсэн нь үнэний логик шалгуурын тухай ярьсан хэрэг юм. '''''Санкхъя''''' Санкхъя (Sankhya – тоо, дахин тоолох, тооцоо хийх судлал, зөв мэдлэг, зөв тоо, бодрол гэсэн утгатай үг) – тоотны үзэл бол МЭӨ VI зууны үед үүссэн Ведийг уламжлагч даршана юм. Санкхъя нь Ведийн гол ойлголтуудыг нарийн задлан шинжилж судлах юм бол аяндаа түүнд итгэн хүндэтгэхэд хүрнэ гэж үздэг үзэл юм. Нөгөө талаас, Санкхъяд аливаа сургаалыг үг дуугүй дагахаасаа өмнө утга учрыг нь нягтлан тооцож үзэхийг чухалчилж байжээ. Эл сургаалыг үндэслэгч нь Капила (МЭӨ 600 он) юм. Санкхъя нь зөв мэдлэгийн онол юм. Энэхүү даршаны үзлээр ертөнцөд пракрити (байгаль, матери) буюу материаллаг эхлэл, пуруша буюу оюун санааны эхлэл хоёр зэрэгцэн оршдог, өөрөөр хэлбэл ахуйн тухай сургаал нь дуалист шинжтэй гэж үзэж болно. Пуруша (оюун санаа, би). Пуруша гэж юу вэ? Пуруша бол эхлэлгүй, нарийн, хаа сайгүй байдаг, ухамсарладаг, шинж тэмдэггүй, мөнхийн, үзэгдэн харагддаг, туршигдан хүртэгддэг, үйлчилдэггүй, мэдэгч, ариун, үүсгэгч бус объектууд юм. Санкхъяийн философид олон тооны пуруша эх байдлаар байдаг. Яагаад пуруша эхлэлгүй байдаг юм бэ? Учир нь түүнд эхлэл, дунд хэсэг, төгсгөл гэж үгүй. Энэ нь бид түүний эхлэлийг ч, үргэлжлэлийг ч, төгсгөлийг ч үл ажигладаг болох тэрхүү зүйлийг л тэмдэглэсэн бололтой. Яагаад нарийн байдаг юм бэ? Учир нь тэрээр хэсэг салбаргүй бөгөөд үл мэдрэгдэх. Яагаад тэр хаа сайгүй байдаг юм бэ? Учир нь тэр тэнгэрийн адилаар бүхнийг хамран байдаг, түүний орон зай хязгааргүй. Яагаад тэр ухамсарладаг юм бэ? Учир нь тэрээр баяр хөөр, айдас хүйдэс, хайр халамжийг ухамсарладаг. Яагаад тэр шинж тэмдэггүй юм бэ? Учир нь түүнд сайн сайхан шинж байдаггүй. Ялгаа болоод хорон санаа байдаггүй. Яагаад тэр мөнх байдаг юм бэ? Учир нь тэр бүтээгдэн бий болоогүй, бүтээх ч боломжгүй юм. Яагаад тэр хардаг юм бэ? Учир нь тэрээр пракритигийн өөрчлөлтийг ажиглаж мэддэг. Яагаад тэр ашиглагддаг юм бэ? Учир нь тэр ухамсарладаг, тиймээс тэр айдас, баяр хөөрийг ухамсарладаг. Яагаад тэр үйлдэгч бус юм бэ? Учир нь тэрээр хайхрамжгүй бөгөөд шинж тэмдэггүй. Яагаад тэр танин мэдэгч бие, объект юм бэ? Ямар ч сайн болоод муу үйл хэрэг пурушад үл хамаардаг. Яагаад тэр үл бүтээгч юм бэ? Учир нь тэр үр хөрөнгөгүй, өөрөөр хэлбэл юуг ч бүтээж чадахгүй. Ингэж санкхъячууд пурушаг тодорхойлж байв. Пуруша идэвхтэй хөдөлдөг үү? Цаашид илүү гүнзгий хэлэлцэхийг шаардах хэд хэдэн тусгай асуудлууд гарч ирдэг. Эдгээрийн эхнийх нь Пуруша үйлдэлтэй эсэх, идэвхтэй эсэх? Хэрвээ тэрээр үйлдэгч, хөдөлгөөнтэй байсан бол тэрээр зөвхөн сайн үйл хийхээс бус, гурван төрлийн үйлийг мөн хийх байсан. Харин энэхүү гурван төрлийн үйлдэл нь: 1. Сайн санаа удирдлага болоод тэдгээрийн дэмжлэг, үзэн ядалтаас чөлөөтэй, хүний хүчнээс ангид хүчийг бэлтгэх, хэрэгжүүлэх зэргээс бүрддэг сайн үйл буяны зан үйл. 2. Айдас, уур хилэн, харамч хахир бодол, муу сэтгэл, хүчирхийлэл, сэтгэл ханамжгүй байдал бүдүүлэг зан зэргийг ялгаагүй зан үйл гэдэг. 3. Солиорол, архидан согтуурах, ажилгүй байдал, үгүйсгэх үзэл, эмсийг гэх хайр, архидалт, үзэн ядалт, бохир заваан байдлыг муу зан үйл гэдэг. Энд эдгээрийг цэвэр ёс суртахууны шинж чанар гэж хүлээн зөвшөөрч байгаа “БИ”, урьд өмнө эдгээрийг илүү өргөнөөр сансар огторгуйн хүч мэтээр ойлгох ёстой ажээ. Эдгээр нь ерөөс шинж чанар, гол шинж биш, харин эсрэгээр эдгээр пракрити, түүний дотоод дахь сайн, үл ялгарал ба муу санаа, гэрэл сүүдэр, харанхуй, хөнгөн, хөдөлгөөнтэй холбоотой юм. Санкхъяд шалтгаалцлын тухай онол чухал байр суурь эзэлдэг. Энэхүү сургаалд “Үр дагавар, шалтгаан дотор байдаг. Хэрэв үр дагавар өөрийнхөө шалтгаанд оршдоггүй бол тэр нь бодит мөн чанар оршихуй байж үл чадна. Үр дагавар нь шалтгааныхаа хөгжлийн нэг хэлбэр юм. Ийм дагавар нь шалтгаан дотор бололцооны хэлбэрээр оршдог зүйл. Аливаа тодорхой шалтгаанаас зөвхөн түүнд тохирох үр дагавар гарна. Ертөнцийн юмс үзэгдэл нь зөвхөн шалтгаан, үрийн шүтэн барилдлага юм. Ийм үр дагаврыг мэдсэнээр уг шалтгааныг ч мэдэх бололцоотой. Үүний тулд бүх юмс үзэгдэлд байдаг нийтлэг шинжийг танин мэдэх нь чухалл. Энэхүү нийтлэг шинж нь юмс үзэгдлүүд нэг эх сурвалж, шалтгаантайг гэрчилнэ. Тийм нэг анхдагч шалтгаан нь пракрити юм” гэх зэргээр шалтгаант холбоог тайлбарлажээ. Ийнхүү шалтгаант холбооны тухай үзэл нь ертөнцийн анхдагч шалтгааны тухай асуудал руу аваачдаг. Пракрита нь ертөнцийн хамгийн анхдагч зарчим, бүх зүйл үүсэн хөгжих бололцоог өөртөө агуулдаг. Тэр нь маш нарийн, үл хүртэгдэх зүйл учир түүнийг зөвхөн үр дагавруудаас нь үндэслэн шууд бусаар танин мэддэг. Пракрита нь маш идэвхтэй, хязгааргүй эхлэл шалтгаан юм. Ертөнцийн юмс үзэгдэл нь өөр өөрийн шалтгаантай, олон төрлийн байдаг. Мөн түүнээс гадна тэдгээр нь үүсэл, мөхөлтэй байдаг. Харин пракрита нь өөр юунаас ч шалтгаалахгүй бүрэн биеэ даасан туйлын анхдагч эхлэл, бүтээгдэшгүй, устгагдашгүй зүйл. Пракрита нь хөдөлгөөнтэй салшгүй холбоотой. Пракрита нь ухамсарт бус зүйл. Пракрита ертөнцийн бүх юмсыг өөртөө бололцооны хэлбэрээр агуулдаг. Пракритагийн оршихуйн талаар дараах үндэслэгээ боловсруулсан байдаг. Үүнд: • Ертөнцийн юмс үзэгдэл нь хязгаарлагдмал шинжтэй бөгөөд ямар нэг нөхцөлт байдлаас хараат байдаг. Тэгэхээр хязгаарлагдмал зүйл юмс үзэгдлийн түгээмэл шалтгаан болж үл чадна. Иймд хүн хязгаарлагдмал зүйлээс хязгааргүй рүү, түр зуурын зүйлээс мөнхийн тогтвортой зүйл рүү, олноос нэг рүү сэтгэж түүнт нэвтрэх ёстой. Иймд тэрхүү хязгааргүй, мөнхийн тогтвортой, бодит оршихуй нь пракрита мөн. • Юмс үзэгдэл нь өөр өөрийн өвөрмөц шинжтэй бөгөөд тэдгээр нь хүмүүст янз бүрийн таашаал, шаналал, зовиур зэрэг мэдрэмжийг төрүүлдэг. Гэвч нөгөө талд тэдгээрт бас нийтлэг ерөнхий шинжүүд байдаг. Тиймээс бүх юмст ерөнхий нэг үндэс шалтгаан байх ёстой. Тийм ерөнхий нэг шалтгаан нь пракрита юм. • Хувьсал нь чухамдаа далд нууцлаг байсан зүйл илэрхий болон гарч ирэх үйл явц байдаг. Хувьсал өөрчлөлтийн тийм далд шалтгаан нь пракрита мөн. • Аливаа үр дагавар нь шалтгаанаа илэрхийлэн зааж байдаг. Шалтгаан ба үр дагавар нь нэгэн үйл явцын ил ба далд үе шатууд юм…эдгээр болно. Пракрита нь (Prakriti) мөнх, материаллаг ертөнцийн анхдагч шалтгаан юм. Пракрити нь үргэлжийн өөрчлөлт, хөдөлгөөнд оршдог. Пракритагаас үүссэн ертөнц нь өөртөө олон янзын үзэгдэл, үйл явцыг багтаадаг. Ертөнцийн олон янз байдал нь пракритид байгаа, түүний бүрдүүлэгч хүч буюу “Гуна” (Guna – утас, оосор, хүч чадал, чанар гэсэн утгатай үг) – тай холбоотой. Пракритиг бүрдүүлэгч гурван “гуна” (хүч) байдаг. Үүнд: 1. Саттва (sattva) хөнгөн бөгөөд хурц тод гэрэлтүүлэгч аз жаргал, буянт үйлийг бүтээгч цэвэр мөн чанар юм. 2. Раджас (rajas) нь хөдөлгөөн идэвхтэй, хөдөлгөгч хүч болдог. 3. Тамас (tamas) нь харанхуй хүнд бөгөөд идэвхгүй, тогтонги тал хэсэг юм. Энэхүү гурван “Гуна” юм бүхэнд хосолж, аль нэг нь илүү давамгайлж байгалийн олон янз байдлыг бий болгодог ажээ. Энд саттва, тамас хоёр бол эерэг ахуй болон сөрөг ахуй бусыг илэрхийлнэ. Эдгээр гурван “Гуна” бол пракритиг бүрдүүлэгч элементүүд юм. “Пуруша” (Purusa) нь дээд тэнгэр буюу бүтээгч бус, ертөнцийн санаа ч бус. Энэ бол бодьгал чанарын мөнх, хувиршгүй зарчим, дотор нь өөрөө оршин буй амьд биеийн амьдралын явцыг болон бүхэл хорвоогийн хувьсал өөрчлөлтийг бясалгагч ухамсар юм. Пуруша нь өөрчлөгдөшгүй, үйл ажиллагаагүй. Тэрээр зөвхөн мэдэрдэг, танин мэддэг. Тийм учраас бусад нөлөөнд ордоггүй. Пуруша нь цэвэр би, сүнс, субъект юм. Энэ бол биет зүйл биш. Пуруша нь оюун санааны субстанци, чинагуух ухамсар болой. Тэрээр үл өөрчлөгдөх, хөдөлгөөнгүй, мөнхийн амар амгалан мөн. Пуруша нь пракритагийн нэг адил юунаас ч үл хамаарах мөнхийн зүйл ажээ. Пурушагийн оршихуйн баталгааг дараах байдлаар тайлбарладаг. Бүх юмс үзэгдэл нь пурушагийн тусын тулд оршдог. Тухайлбал, бие, сэрэл, мэдрэхүй, сэтгэл, оюун ухаан нь пурушаг ухаарах хэрэгслүүд юм. Мөн бүх мэдлэг “Би”-гийн оршихуйг шаарддаг. Тэгэхээр нь пуруша нь бүх мэдлэгийн эх үндэс мөн. Түүнгүйгээр юу ч орших боломжгүй. Ухамсарт бус пракрита нь өөрийн үр бүтээл болсон юмс үзэгдлийг танин мэдэж үл чадна. Иймд ертөнцийг танин мэдэх субъект зайлшгүй байх ёстой. Тэр нь пуруша юм. Хүмүүс энэ ертөнцөд мунхаг харанхуйн хүлээсэнд оршдог бөгөөд үргэлжийн зовлон бэрхшээлтэй тулгардаг. Хүмүүсийг амьдралын зовлон бэрхшээлээс ангижрах, чөлөөт байдлыг зааж өгдөг оюун санаалаг хүч байх шаардлагатай. Тэр нь пуруша юм. Пуруша хөдөлгөөнтэй байхын тулд түүнд пракрити хэрэгтэй. Пракрити нь пурушагийн тусламжтайгаар ертөнцийг бүтээсэн. [[Ангилал:Энэтхэгийн гүн ухаан| ]] [[Ангилал:Энэтхэгийн соёл]] [[Ангилал:Энэтхэгийн түүх]] [[Ангилал:Энэтхэгийн утга зохиол]] dhpd7e596reo0lzcz3xpmurvdp4yh3q 0 26715 856098 841963 2026-05-12T00:48:28Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856098 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хувь хүн | нэр = Stromae | зураг = Stromae 2011 cropped.jpg | зурагны_дэвсгэр_тайлбар = | тайлбар = Поль Ван Авер | төрсөн_огноо = {{bda|1985|3|12}} | төрсөн_газар = [[Файл:Flag of Belgium.svg|22px]] [[Бельги]], [[Брюссель]] | нас_барсан_огноо = | нас_барсан_газар = | үндэстэн = [[Файл:Flag of Rwanda.svg|22px]] [[Руанда|Руанд]]<ref>[http://iplayer.fm/q/StromAe/ StromAe]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | бусад_нэр = | юугаараа_алдаршсан = | ажил_мэргэжил = дуучин, дуу зохиогч юм | вэбсайт = '''http://www.stromae.net''' }} '''Stromae''' [stromaj]<ref>[http://kiwi.kz/watch/y3loy7kcp8a2/ Stromae - Alors on danse]</ref> гэх нэрээр дэлхийд танигдсан '''Поль Ван Авер'''<ref>[http://youix.com/artists/pol-van-aver/ Поль Ван Авер (Paul Van Haver)]</ref> ({{lang-fr|Paul Van Haver}}, 1985 оны 3 сарын 12-нд [[Брюссель]]д төрсөн) нь [[Бельги]]йн дуучин, дуу зохиогч юм<ref>{{Cite web |url=http://www.stromae.org/ |title=Stromae |access-date=2012-07-10 |archive-date=2011-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110203134141/http://www.stromae.org/ |url-status=dead }}</ref>. Stromae 2011 онд Бельгийн мисс асан Татиана Силватай үерхэх болсноо зарлажээ. Stromae нь Руанд үндэстэн. INRACI ({{lang-fr|Institut national de radioélectricité et cinématographie}})-д суралцаж байв. «Award NRJ - 2010» тэмцээний ялагч тэрээр «Hip-hop Family - 2006», «Juste Debout Benelux - 2007» тэмцээнд оролцож байв. == Уран бүтээл == {{гол|Stromae бүтээлүүд}} Түүний анхны дуу нь «Faut que t’arrête le Rap» бөгөөд «''[[Alors on dance]]''» дуугаараа нэрд гарчээ<ref>{{cite web |url=http://chartsurfer.de/dauerbrenner/single/de/2/index.html |title=Dauerbrenner Top 100 Auswertung (ab Monat 06/1959) |publisher=Chartsurfer.de |date= |accessdate=2012-06-07 |archive-date=2010-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101213160756/http://www.chartsurfer.de/dauerbrenner/single/de/2/index.html |url-status=dead }}</ref> юм. Анхны цомог нь «Juste un cerveau, un flow, un fond et un mic…» нэртэй. === Бүтэн цомог (Студийн цомог, ''Studio album'') === {| class="wikitable sortable" border=1 cellpadding=3 style=border-collapse:collapse |- !rowspan=2|Он !rowspan=2|Цомгийн нэр !align="center" colspan="8"|Шилдэг дууны жагсаалт (''Чарт'') |- !width="40"|<small>[[Ultratop 40|BEL<br />(Wa)]]<br /><ref>[http://www.ultratop.be/fr/search.asp?lang=fr&cat=a&artist=Stromae&artist_search=starts&title=&title_search=starts Ultratop (Wa)]</ref></small> !width="40"|<small>[[Ultratop 50|BEL<br />(Vl)]]<br /><ref>[http://www.ultratop.be/nl/search.asp?lang=nl&cat=a&artist=Stromae&artist_search=starts&title=&title_search=starts Ultratop (Vl)]</ref></small> !width="40"|<small>[[Австри|AUT]]<br /><ref>[http://www.austriancharts.at/search.asp?search=Stromae&cat=a Austrian Charts]</ref></small> !width="40"|<small>[[Нидерланд|NL]]<br /><ref>[http://www.dutchcharts.nl/search.asp?search=Stromae&cat=a Dutch Charts]</ref></small> !width="40"|<small>[[Франц|FRA]]<br /><ref>[http://lescharts.com/search.asp?search=stromae&cat=a Les Charts francais]</ref></small> !width="40"|<small>[[Грек|GRE]]<br /><ref>{{Cite web |url=http://greekcharts.com/search.asp?search=stromae&cat=a |title=Greek Charts |access-date=2012-06-16 |archive-date=2011-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724040620/http://greekcharts.com/search.asp?search=stromae&cat=a |url-status=dead }}</ref></small> !width="40"|<small>[[Швейцар|SWI]]<br /><ref>[http://hitparade.ch/search.asp?search=stromae&cat=a Swiss Charts]</ref></small> !width="40"|<small>[[Герман|GER]]<br /><ref>{{Cite web |url=http://www.mtv.de/charts/album50 |title=MTV Album Top 50 |access-date=2012-06-16 |archive-date=2011-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110902022417/http://www.mtv.de/charts/album50 |url-status=dead }}</ref></small> |- |align="center"|2010 |align="left"|'''''[[Cheese (цомог)|Cheese]]''''' * Релиз: 14.06.2010 * Лейбл: Vertigo, Mosaert, Universal France |align="center"|1 |align="center"|7 |align="center"|33 |align="center"|75 |align="center"|6 |align="center"|4 |align="center"|18 |align="center"|29 |- |align="center"|2013 |align="left"|'''''[[Racine carrée]]''''' * Релиз: 16.08.2013 * Лейбл: Universal Music Group, B1 Recordings, Mosaert |align="center"|1 |align="center"|1 |align="center"|— |align="center"|1 |align="center"|1 |align="center"|— |align="center"|1 |align="center"|21 |- |2022 |'''''[[Multitude]]''''' * Релиз: 04.03.2022 | | | | | | | | |} === Тал цомог (''Extended play'', ''EP'') === [[File:Stromae.jpg|right|150px|Stromae: [[Alors on danse]]]] {| class="wikitable sortable" border=1 cellpadding=3 style=border-collapse:collapse |- ! width="20"|Он ! width="250"|Нэр, тайлбар |- |2007 |'''''Juste un cerveau, un flow, un fond et un mic…''''' * Лейбл: Institut National de Radioélectricité et Cinématographie |} === ''Mixtapes'' === {| class="wikitable sortable" border=1 cellpadding=3 style=border-collapse:collapse |- ! width="20"|Он ! width="250"|Нэр, тайлбар |- |2006 | '''''Freestyle Finest''''' * Gandhi, K-Deeja |- |2009 | '''''Mixture Elecstro''''' * Лейбл: Because Music, Kilomaitre * DJ Psar |} === Video цомгууд === {| class="wikitable sortable" border=1 cellpadding=3 style=border-collapse:collapse |- ! width="20"|Он ! width="250"|Нэр, тайлбар |- |align="center"|2015 | '''''[[Racine carrée Live]]''''' * Релиз: 11.12.2015 * Лейбл: [[Sony Music]] |} === Салгуу цомог (Ганц/дан дууны цомог, Сингл, ''Single'') === {| class="wikitable sortable" border=1 cellpadding=3 style=border-collapse:collapse |- !align="center" rowspan="2"|Он !align="center" rowspan="2" width="200"|Нэр !align="center" colspan="11"|Шилдэг дууны жагсаалт (''Чарт'') ! rowspan="2"| Байдал !align="centre" rowspan="2"|Цомог |- !width="40"|<small>[[Ultratop 40|BEL<br />(Wa)]]<br /><ref>[http://www.ultratop.be/fr/search.asp?lang=fr&cat=s&artist=Stromae&artist_search=starts&title=&title_search=starts Ultratop 40]</ref></small> !width="40"|<small>[[Ultratop 50|BEL<br />(Vl)]]<br /><ref>[http://www.ultratop.be/nl/search.asp?search=Stromae&cat=s Ultratop 50]</ref></small> !width="40"|<small>[[Austrian Singles Chart|AUT]]<br /><ref>[http://austriancharts.at/search.asp?search=stromae&cat=s Austrian Singles Chart]</ref></small> !width="40"|<small>[[International Federation of the Phonographic Industry|CZ]]<br /><ref>[http://www.ifpicr.cz/hitparada/index.php?hitp=R Hitparáda — RADIO TOP 100 Oficiální]</ref></small> !width="40"|<small>[[Single Top 100|NL]]<br /><ref>[http://www.dutchcharts.nl/search.asp?search=Stromae&cat=s Single Top 100]</ref></small> !width="40"|<small>[[Syndicat National de l'Édition Phonographique|FRA]]<br /><ref>[http://lescharts.com/search.asp?search=Stromae&cat=s Syndicat National de l'Édition Phonographique]</ref></small> !width="40"|<small>[[German Singles Chart|GER]]<br /><ref>{{Cite web |url=http://germancharts.com/search.asp?search=stromae&cat=s |title=German Singles Chart |access-date=2012-06-16 |archive-date=2011-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110711091709/http://germancharts.com/search.asp?search=stromae&cat=s |url-status=dead }}</ref></small> !width="40"|<small>[[Federation of the Italian Music Industry|ITA]]<br /><ref>[http://www.italiancharts.com/search.asp?search=Stromae&cat=s Federation of the Italian Music Industry]</ref></small> !width="40"|<small>[[Swiss Music Charts|SWI]]<br /><ref>[http://hitparade.ch/search.asp?search=stromae&cat=s Swiss Music Charts]</ref></small> !width="40"|<small>[[Russian Airplay Chart|RUS]]</small><br /><ref>{{Cite web |url=http://www.tophit.ru/cgi-bin/trackinfo.cgi?id=24155 |title=Russian Airplay Chart |access-date=2012-06-16 |archive-date=2012-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120412024912/http://www.tophit.ru/cgi-bin/trackinfo.cgi?id=24155 |url-status=dead }}</ref> !width="40"|<small>[[European Hot 100 Singles|EU]]</small><br /><ref>[http://www.billboard.com/#/artist/stromae/chart-history/1357186 European Hot 100]</ref> |- |align="center" rowspan="2"|2009 |«[[Up Saw Liz]]» |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— | align="left"| |align="center"|''Mixture Elecstro'' |- |align="left"|«[[Alors on danse]]» |align="center"|1 |align="center"|1 |align="center"|1 |align="center"|1 |align="center"|1 |align="center"|1 |align="center"|1 |align="center"|1 |align="center"|1 |align="center"|2 |align="center"|1 | align="left"| * [[International Federation of the Phonographic Industry|BEL]]: 3 Платин<ref>{{cite web|url=http://www.ultratop.be/nl/certifications.asp?year=2012|title=28 мая 2010|date=15 июня 2010|language=Dutch|publisher=Ultratop|accessdate=20 июня 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150622131323/http://www.ultratop.be/nl/certifications.asp?year=2012|archivedate=2015-06-22|url-status=dead}}</ref> * [[International Federation of the Phonographic Industry|DEN]]: Платин<ref>[http://www.hitlisterne.dk/default.asp?list=t40 Hitlisten.NU<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> * [[International Federation of the Phonographic Industry|GER]]: Платин<ref>{{cite web|title=German certifications, database|url=http://www.musikindustrie.de/gold_platin_datenbank_beta|deadlink=404}}</ref> * [[International Federation of the Phonographic Industry|SWI]]: 2 Платин<ref name="Switzerland">{{cite web|url=http://hitparade.ch/search_certifications.asp?search=Stromae|title=EDELMETALL|language=German|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150925091122/http://www.hitparade.ch/search_certifications.asp?search=stromae|archivedate=2015-09-25|access-date=2015-05-12|url-status=dead}}</ref> |align="center" rowspan="8"|''[[Cheese (цомог)|Cheese]]'' |- |align="center" rowspan="7"|2010 |align="left"|«Bienvenue chez moi» |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— | align="left"| |- |align="left"|«[[Te Quiero]]» |align="center"|4 |align="center"|17 |align="center"|— |align="center"|90 |align="center"|— |align="center"|153 |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|62 |align="center"|— |align="center"|— | align="left"| * BEL: Алтан<ref>{{cite web|url=http://www.ultratop.be/nl/certifications.asp?year=2011|title=28 мая 2015|date=15 июня 2015|language=Dutch|publisher=Ultratop|accessdate=20 июня 2015}}</ref> |- |align="left"|«[[House'llelujah]]» |align="center"|22 |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— | align="left"| |- |align="left"|«Rail de musique» |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— | align="left"| |- |align="left"|«[[Peace or Violence]]» |align="center"|12 |align="center"|— |align="center"|74 |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— | align="left"| |- |align="left"|«[[Silence]]» |align="center"|26 |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— | align="left"| |- |align="left"|«[[Je cours]]» |align="center"|16 |align="center"|15 |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— | align="left"| |- |align="center" rowspan="3"|2003 |«[[Papaoutai]]» |align="center"|1 |align="center"|3 |align="center"|3 |align="center"|— |align="center"|2 |align="center"|1 |align="center"|6 |align="center"|10 |align="center"|4 |align="center"|— |align="center"|— | align="left"| * BEL: 2 Платин<ref>{{cite web|url=http://www.ultratop.be/nl/certifications.asp?year=2013|title=28 мая 2013|date=15 июня 2013|language=Dutch|publisher=Ultratop|accessdate=20 июня 2013}}</ref> * SWI: 2 Платин<ref name="Switzerland" /> |align="center" rowspan="5"|''[[Racine carrée]]'' |- |«[[Formidable]]» |align="center"|1 |align="center"|1 |align="center"|36 |align="center"|— |align="center"|2 |align="center"|1 |align="center"|39 |align="center"|16 |align="center"|13 |align="center"|— |align="center"|— | align="left"| * BEL: 3 Платин<ref>{{cite web|url=http://www.ultratop.be/nl/certifications.asp?year=2015|title=28 мая 2015|date=15 июня 2015|language=Dutch|publisher=Ultratop|accessdate=20 июня 2015}}</ref> * SWI: Платин<ref name="Switzerland" /> |- |«[[Tous les mêmes]]» |align="center"|1 |align="center"|4 |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|29 |align="center"|1 |align="center"|— |align="center"|5 |align="center"|27 |align="center"|— |align="center"|— | align="left"| * BEL: Платин<ref name="Belgium 2014">{{cite web|url=http://www.ultratop.be/nl/certifications.asp?year=2014|title=28 мая 2014|date=15 июня 2014|language=Dutch|publisher=Ultratop|accessdate=20 июня 2014}}</ref> |- |align="center" rowspan="3"|2014 |align="left"|«[[Ta fête]]» |align="center"|2 |align="center"|6 |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|45 |align="center"|30 |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— | align="left"| * BEL: Платин<ref name="Belgium 2014" /> |- |align="left"|«[[Ave Cesaria]]» |align="center"|45 |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|97 |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— | align="left"| |- |align="left"|«[[Meltdown]]» <small>(feat. [[Lorde]], [[Pusha T]], [[Q-Tip]] & [[Haim]])</small> |align="center"|5 |align="center"|7 |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|107 |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— | align="left"| | align="left"| |- |align="center" rowspan="2"|2015 |align="left"|«[[Carmen]]» |align="center"|46 |align="center"|31 |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|67 |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— | align="left"| |align="center" rowspan="2"| ''Racine carrée'' |- |align="left"|«Quand c'est?» |align="center"|— |align="center"|39 |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|142 |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |- |align="center"|2017 |align="left"|«Repetto X Mosaert» |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— | align="left"| |align="center"| |- |} ===Видео клип=== {| class="wikitable sortable" border=1 cellpadding=3 style=border-collapse:collapse |- !Он !Дуу |- |2003 |"Faut qu’t’arrêtes le rap..." (feat. J.E.D.I.) |- |2009 |"[[Up Saw Liz]]" |- |2009 |"[[Alors on danse]]" |- |rowspan="2"|2010 |"[[Te Quiero]]" |- |"[[House'llelujah]]" |- |rowspan="2"|2011 |"[[Je Cours]]" |- |"[[Peace or Violence]]" |- |rowspan="3"|2013 |"[[Formidable]]" |- |"[[Papaoutai]]" |- |"[[Tous les mêmes]]" |- |2014 |"[[Ta fête]]" |- |rowspan="2"|2015 |"[[Carmen]]" |- |"Quand c'est?" |- |} === Бусад цомог === {| class="wikitable sortable" border=1 cellpadding=3 style=border-collapse:collapse |- !Он !Дуу |- |2003 |''«Faut qu’t’arrêtes le rap...»'' (feat. J.E.D.I.) |- |2009 |''«C’est Stromae»'' |- |2009 |''«Promoson»'' |} == Эх сурвалж == {{reflist|2}} == Гадны холбоосууд == * {{Fr}} {{Official website|http://www.stromae.net/}} * {{Allmusic|class=artist|id=p2114059|label=Stromae}} * {{IMDb name|3877675}} {{Stromae}} [[Ангилал:1985 онд төрсөн]] [[Ангилал:Stromae| ]] [[Ангилал:Рэп дуучин]] [[Ангилал:Бельгийн хүн]] 0y4rdkaw0xnz2ah9vmljgcmc4wky3o3 0 26902 856099 841962 2026-05-12T00:48:31Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856099 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} {{Инфобокс уран бүтээлчийн дискографи | Artist = [[Stromae]] | Image = Stromae @ BSF 2011 (6071475990) (cropped).jpg | Caption = Stromae Брюсселийн зуны наадамд 2011 онд | Alt = | Studio = 3 | Compilation = 2 | EP = 1 | Video = 1 | Singles = 24 | Music videos = 24 }} '''Stromae бүтээлүүд''' ({{lang-en|Stromae discography}}) - нь бүтээлүүд [[Stromae|Поль Ван Авер]]. Түүний анхны дуу нь «Faut que t’arrête le Rap» бөгөөд «''[[Alors on dance]]''» дуугаараа нэрд гарчээ<ref>{{cite web |url=http://chartsurfer.de/dauerbrenner/single/de/2/index.html |title=Dauerbrenner Top 100 Auswertung (ab Monat 06/1959) |publisher=Chartsurfer.de |date= |accessdate=2012-06-07 |archive-date=2010-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101213160756/http://www.chartsurfer.de/dauerbrenner/single/de/2/index.html |url-status=dead }}</ref> юм. Анхны цомог нь «Juste un cerveau, un flow, un fond et un mic…» нэртэй. ==Цомог== {| class="wikitable sortable" cellpadding=3 style=border-collapse:collapse |- !rowspan=2|Жил !rowspan=2|Цомог !align="center" colspan="8"|Чарт |- !width="40"|<small>[[Ultratop 40|BEL<br />(Wa)]]<br /><ref>[http://www.ultratop.be/fr/search.asp?lang=fr&cat=a&artist=Stromae&artist_search=starts&title=&title_search=starts Ultratop (Wa)]</ref></small> !width="40"|<small>[[Ultratop 50|BEL<br />(Vl)]]<br /><ref>[http://www.ultratop.be/nl/search.asp?lang=nl&cat=a&artist=Stromae&artist_search=starts&title=&title_search=starts Ultratop (Vl)]</ref></small> !width="40"|<small>[[Австри|AUT]]<br /><ref>[http://www.austriancharts.at/search.asp?search=Stromae&cat=a Austrian Charts]</ref></small> !width="40"|<small>[[Нидерланд|NL]]<br /><ref>[http://www.dutchcharts.nl/search.asp?search=Stromae&cat=a Dutch Charts]</ref></small> !width="40"|<small>[[Франц|FRA]]<br /><ref>[http://lescharts.com/search.asp?search=stromae&cat=a Les Charts francais]</ref></small> !width="40"|<small>[[Грек|GRE]]<br /><ref>{{Cite web |url=http://greekcharts.com/search.asp?search=stromae&cat=a |title=Greek Charts |access-date=2012-07-10 |archive-date=2011-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724040620/http://greekcharts.com/search.asp?search=stromae&cat=a |url-status=dead }}</ref></small> !width="40"|<small>[[Швейцар|SWI]]<br /><ref>[http://hitparade.ch/search.asp?search=stromae&cat=a Swiss Charts]</ref></small> !width="40"|<small>[[Герман|GER]]<br /><ref>{{Cite web |url=http://www.mtv.de/charts/album50 |title=MTV Album Top 50 |access-date=2012-07-10 |archive-date=2011-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110902022417/http://www.mtv.de/charts/album50 |url-status=dead }}</ref></small> |- |align="center"|2010 |align="left"|'''''[[Cheese (цомог)|Cheese]]''''' * Релиз: 14.06.2010 * Лейбл: Vertigo, Mosaert, Universal France |align="center"|1 |align="center"|7 |align="center"|33 |align="center"|69 |align="center"|6 |align="center"|4 |align="center"|18 |align="center"|29 |- |align="center"|2013 |align="left"|'''''[[Racine carrée]]''''' * Релиз: 16.08.2013 * Лейбл: Universal Music Group, B1 Recordings, Mosaert |align="center"|1 |align="center"|1 |align="center"|— |align="center"|1 |align="center"|1 |align="center"|— |align="center"|1 |align="center"|21 |} === EP-цомог === {| class="wikitable sortable" border=1 cellpadding=3 style=border-collapse:collapse |- ! width="20"|Он ! width="250"|Нэр, тайлбар |- |align="center"|2007 |'''''Juste un cerveau, un flow, un fond et un mic…''''' * Лейбл: Institut National de Radioélectricité et Cinématographie |} === ''Mixtapes'' === {| class="wikitable sortable" border=1 cellpadding=3 style=border-collapse:collapse |- ! width="20"|Он ! width="250"|Нэр, тайлбар |- |align="center"|2006 | '''''Freestyle Finest''''' * Gandhi, K-Deeja |- |align="center"|2009 | '''''Mixture Elecstro''''' * Релиз: 31.10.2009 * Лейбл: Because Music, Kilomaitre * DJ Psar |} === Video цомгууд === {| class="wikitable sortable" border=1 cellpadding=3 style=border-collapse:collapse |- ! width="20"|Он ! width="250"|Нэр, тайлбар |- |align="center"|2015 | '''''[[Racine carrée Live]]''''' * Релиз: 11.12.2015 * Лейбл: [[Sony Music]] |} === Сингл === {| class="wikitable sortable" border=1 cellpadding=3 style=border-collapse:collapse |- !align="center" rowspan="2"|Жил !align="center" rowspan="2" width="200"|Нэр !align="center" colspan="11"|Чарт ! rowspan="2"| Байдал !align="centre" rowspan="2"|Цомог |- !width="40"|<small>[[Ultratop 40|BEL<br />(Wa)]]<br /><ref>[http://www.ultratop.be/fr/search.asp?lang=fr&cat=s&artist=Stromae&artist_search=starts&title=&title_search=starts Ultratop 40]</ref></small> !width="40"|<small>[[Ultratop 50|BEL<br />(Vl)]]<br /><ref>[http://www.ultratop.be/nl/search.asp?search=Stromae&cat=s Ultratop 50]</ref></small> !width="40"|<small>[[Austrian Singles Chart|AUT]]<br /><ref>[http://austriancharts.at/search.asp?search=stromae&cat=s Austrian Singles Chart]</ref></small> !width="40"|<small>[[International Federation of the Phonographic Industry|CZ]]<br /><ref>[http://www.ifpicr.cz/hitparada/index.php?hitp=R Hitparáda — RADIO TOP 100 Oficiální]</ref></small> !width="40"|<small>[[Single Top 100|NL]]<br /><ref>[http://www.dutchcharts.nl/search.asp?search=Stromae&cat=s Single Top 100]</ref></small> !width="40"|<small>[[Syndicat National de l'Édition Phonographique|FRA]]<br /><ref>[http://lescharts.com/search.asp?search=Stromae&cat=s Syndicat National de l'Édition Phonographique]</ref></small> !width="40"|<small>[[German Singles Chart|GER]]<br /><ref>{{Cite web |url=http://germancharts.com/search.asp?search=stromae&cat=s |title=German Singles Chart |access-date=2012-07-10 |archive-date=2011-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110711091709/http://germancharts.com/search.asp?search=stromae&cat=s |url-status=dead }}</ref></small> !width="40"|<small>[[Federation of the Italian Music Industry|ITA]]<br /><ref>[http://www.italiancharts.com/search.asp?search=Stromae&cat=s Federation of the Italian Music Industry]</ref></small> !width="40"|<small>[[Swiss Music Charts|SWI]]<br /><ref>[http://hitparade.ch/search.asp?search=stromae&cat=s Swiss Music Charts]</ref></small> !width="40"|<small>[[Russian Airplay Chart|RUS]]</small><br /><ref>{{Cite web |url=http://www.tophit.ru/cgi-bin/trackinfo.cgi?id=24155 |title=Russian Airplay Chart |access-date=2012-07-10 |archive-date=2012-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120412024912/http://www.tophit.ru/cgi-bin/trackinfo.cgi?id=24155 |url-status=dead }}</ref> !width="40"|<small>[[European Hot 100 Singles|EU]]</small><br /><ref>[http://www.billboard.com/#/artist/stromae/chart-history/1357186 European Hot 100]</ref> |- |align="center" rowspan="2"|2009 |«[[Up Saw Liz]]» |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— | align="left"| |align="center"| ''Mixture Elecstro'' |- |align="left"|«[[Alors on danse]]» |align="center"|1 |align="center"|1 |align="center"|1 |align="center"|1 |align="center"|1 |align="center"|1 |align="center"|1 |align="center"|1 |align="center"|1 |align="center"|2 |align="center"|1 | align="left"| * [[International Federation of the Phonographic Industry|BEL]]: 3 Платин<ref>{{cite web|url=http://www.ultratop.be/nl/certifications.asp?year=2012|title=28 мая 2010|date=15 июня 2010|language=Dutch|publisher=Ultratop|accessdate=20 июня 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150622131323/http://www.ultratop.be/nl/certifications.asp?year=2012|archivedate=2015-06-22|url-status=dead}}</ref> * [[International Federation of the Phonographic Industry|DEN]]: Платин<ref>[http://www.hitlisterne.dk/default.asp?list=t40 Hitlisten.NU<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> * [[International Federation of the Phonographic Industry|GER]]: Платин<ref>{{cite web|title=German certifications, database|url=http://www.musikindustrie.de/gold_platin_datenbank_beta|deadlink=404}}</ref> * [[International Federation of the Phonographic Industry|SWI]]: 2 Платин<ref name="SWI Certyfications">{{cite web|url=http://swisscharts.com/search_certifications.asp?search=Stromae|title=Stromae|language=German|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141219204837/http://www.swisscharts.com/search_certifications.asp?search=Stromae|archivedate=2014-12-19|access-date=2014-12-19|url-status=dead}}</ref> |align="center" rowspan="8"|''[[Cheese (цомог)|Cheese]]'' |- |align="center" rowspan="7"|2010 |align="left"|«Bienvenue chez moi» |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— | align="left"| |- |align="left"|«[[Te Quiero]]» |align="center"|4 |align="center"|17 |align="center"|— |align="center"|90 |align="center"|— |align="center"|153 |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|62 |align="center"|— |align="center"|— | align="left"| |- |align="left"|«[[House'llelujah]]» |align="center"|22 |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— | align="left"| |- |align="left"|«Rail de musique» |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— | align="left"| |- |align="left"|«[[Peace or Violence]]» |align="center"|12 |align="center"|— |align="center"|74 |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— | align="left"| |- |align="left"|«[[Silence]]» |align="center"|26 |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— | align="left"| |- |align="left"|«[[Je cours]]» |align="center"|16 |align="center"|15 |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— | align="left"| |- |align="center" rowspan="3"|2013 |«[[Papaoutai]]» |align="center"|1 |align="center"|3 |align="center"|3 |align="center"|— |align="center"|2 |align="center"|1 |align="center"|6 |align="center"|10 |align="center"|4 |align="center"|— |align="center"|— | align="left"| * [[International Federation of the Phonographic Industry|BEL]]: 2 Платин<ref name="BEL Certyfications 2013">{{cite web|url=http://www.ultratop.be/nl/certifications.asp?year=2013|title=GOUD EN PLATINA – SINGLES – 2013|language=Dutch|publisher=Ultratop|accessdate=20 июня 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150828215136/http://www.ultratop.be/nl/certifications.asp?year=2013|archivedate=2015-08-28|url-status=dead}}</ref> * [[International Federation of the Phonographic Industry|SWI]]: 2 Платин<ref name="SWI Certyfications" /> |align="center" rowspan="5"|''[[Racine carrée]]'' |- |«[[Formidable]]» |align="center"|1 |align="center"|1 |align="center"|36 |align="center"|— |align="center"|2 |align="center"|1 |align="center"|39 |align="center"|16 |align="center"|13 |align="center"|— |align="center"|— | align="left"| * [[International Federation of the Phonographic Industry|BEL]]: 3 Платин<ref name="BEL Certyfications 2015">{{cite web|url=http://www.ultratop.be/nl/certifications.asp?year=2015|title=GOUD EN PLATINA – SINGLES – 2015|language=Dutch|publisher=Ultratop|accessdate=20 июня 2015}}</ref> * [[International Federation of the Phonographic Industry|SWI]]: Платин<ref name="SWI Certyfications" /> |- |«[[Tous les mêmes]]» |align="center"|1 |align="center"|4 |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|29 |align="center"|1 |align="center"|— |align="center"|5 |align="center"|27 |align="center"|— |align="center"|— | align="left"| * [[International Federation of the Phonographic Industry|BEL]]: Платин<ref name="BEL Certyfications 2014">{{cite web|url=http://www.ultratop.be/nl/certifications.asp?year=2014|title=GOUD EN PLATINA – SINGLES – 2014|language=Dutch|publisher=Ultratop|accessdate=20 июня 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150828215141/http://www.ultratop.be/nl/certifications.asp?year=2014|archivedate=2015-08-28|url-status=dead}}</ref> |- |align="center" rowspan="3"|2014 |«[[Ta fête]]» |align="center"|2 |align="center"|6 |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|45 |align="center"|30 |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— | align="left"| * [[International Federation of the Phonographic Industry|BEL]]: Платин<ref name="BEL Certyfications 2014" /> |- |«[[Ave Cesaria]]» |align="center"|45 |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|97 |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— | align="left"| |- |«[[Meltdown]]» <small>(feat. [[Lorde]], [[Pusha T]], [[Q-Tip]] & [[Haim]])</small> |align="center"|5 |align="center"|7 |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|107 |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— | align="left"| |- |align="center" rowspan="2"|2015 |«[[Carmen]]» |align="center"|46 |align="center"|31 |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|67 |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— | align="left"| |align="center" rowspan="2"|''Racine carrée'' |- |«Quand c'est?» |align="center"|— |align="center"|39 |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|142 |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |- |align="center"|2017 |«Repetto X Mosaert» |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— |align="center"|— | align="left"| |align="center"|— |- |} ===Видео клип=== {| class="wikitable sortable" border=1 cellpadding=3 style=border-collapse:collapse |- !Он !Дуу |- |align="center"|2003 |"Faut qu’t’arrêtes le rap..." (feat. J.E.D.I.) |- |align="center" rowspan="2"|2009 |"[[Up Saw Liz]]" |- |"[[Alors on danse]]" |- |align="center" rowspan="2"|2010 |"[[Te Quiero]]" |- |"[[House'llelujah]]" |- |align="center" rowspan="2"|2011 |"[[Je Cours]]" |- |"[[Peace or violence]]" |- |align="center" rowspan="3"|2013 |"[[Formidable]]" |- |"[[Papaoutai]]" |- |"[[Tous les mêmes]]" |- |align="center"|2014 |"[[Ta fête]]" |- |align="center" rowspan="2"|2015 |"[[Carmen]]" |- |"Quand c'est?" |- |} === Бусад цомог === {| class="wikitable sortable" border=1 cellpadding=3 style=border-collapse:collapse |- !Он !Дуу |- |align="center"|2003 |''«Faut qu’t’arrêtes le rap...»'' (feat. J.E.D.I.) |- |align="center" rowspan="2"|2009 |''«C’est Stromae»'' |- |''«Promoson»'' |} == Иш үндэс == {{reflist}} {{Stromae}} [[Ангилал:Stromae]] bcr8016wo4a4264vq9ymwvyko969tr9 0 26998 856157 782728 2026-05-12T11:55:50Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856157 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хувь хүн | нэр = Розалиа Ломбардо | зураг = Palermo Rosalia Lombardo.jpg | alt = | тайлбар = Розалиа Ломбардогийн занданшуулсан шарил. [[1995]] он. | birth_name = | төрсөн_огноо = {{birth date |1918|12|13}} | төрсөн_газар = [[Итали]], [[Сицили]], [[Палермо]] | нас_барсан_газар = {{Death date and age|1920|12|06|1918|12|13}} | death_place = | nationality = | бусад_нэр = | юугаараа_алдаршсан = Капуцин агуй дахь хадгалагдсан цогцос <br>/<small>Капуцин агуйн Нойрсож буй гоо үзэсгэлэн</small>/ | occupation = }} '''Розалиа Ломбардо''' ({{lang-it|Rosalia Lombardo}}) нь [[1918]] онд [[Палермо]]д төрсөн [[Итали]] охин байв. Эцэг нь охиныгоо [[1920]] оны [[12 сарын 6|арванхоёрдугаар сарын 6-нд]] [[уушигны хатгаа]]гаар нас барахад туйлын их гашуудаж улмаар [[Занданшуулах|занданшуулсан]] байдаг байна.<ref>National Geographic magazine, Feb 2009, p.124</ref> Эцгийн хүсэлтээр занданшуулагдсан охины цогцсыг хожмоо [[Палермогийн Капуцин агуй]]д хүлээлгэн өгсөн гэдэг. == Эшлэл == Dario Piombino-Mascali, 2009. Il Maestro del Sonno Eterno. Presentazione di Arthur C. Aufderheide. Prefazione di Albert R. Zink. Edizioni La Zisa, Palermo. {{reflist}} == Цахим холбоос == * [http://motomom.tripod.com/child.jpg Эх зураг]{{Dead link|date=Тавдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{DEFAULTSORT:Ломбардо, Розалиа}} [[Ангилал:Мумий]] [[Ангилал:Хүүхэд]] [[Ангилал:Палермогийн хүн]] [[Ангилал:Италичууд]] [[Ангилал:1918 онд төрсөн]] [[Ангилал:1920 онд өнгөрсөн]] 0w95gfjjw0vjkpmmohk08qahoieauzz 0 27464 856073 770100 2026-05-11T14:15:43Z Tschin As 71910 856073 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Тамирчин |нэр =Мэгдийн Хойлогдорж |бүтэн нэр =Мэгдийн Хойлогдорж |зураг = |хэмжээ = |зургийн тайлбар = |спорт =Эрэгтэйчүүдийн [[чөлөөт бөх]] |улс ={{MGL}} |төрсөн огноо ={{bda|1948|5|7}} |төрсөн газар =[[Монгол улс]], [[Өвөрхангай]], [[Богд сум (Өвөрхангай)|Богд]] |нас барсан огноо = |нас барсан газар = |медалиудыг үзүүлэх =тийм |медалийн загварууд = {{МедальТэмцээн|[[Бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн АШТ]]}} {{МедальХүрэл| [[1971 оны бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Софи 1971]] | 57 кг}} {{МедальМөнгө| [[1973 оны бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Тегерен 1973]] | 57 кг}} {{МедальТэмцээн|[[Бөхийн төрлүүдийн азийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Азийн АШТ]]}} {{МедальАлт | 1973 Улаанбаатар | 57 кг}} }} '''Мэгдийн Хойлогдорж''' нь [[Өвөрхангай]]д төрсөн, Монгол улсын гавьяат тамирчин цолтой бөх юм. '''Мэгдийн Хойлогдорж''' '''[[Монреалийн олимп]]'''од ороод, ЗХУ-ын олимпын аварга ба дэлхийн аварга Владимир Юмин, Унгарын олимпын хүрэл медальт Ласло Клинга, Кубын панамерикын наадмын аварга Хорхе Рамос нарыг нуруун дээр унагаагаад цэвэр ялж, БНАГУ-ын Ханс-Дитер Брюхертыг болон Япон Масао Араийг дийлэлгүй 6-р байр эзэлсэн. {{DEFAULTSORT:Хойлогдорж, Мэгдийн}} [[Ангилал:Монголын бөх]] [[Ангилал:Монголын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:1972 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1976 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Монгол улсын гавьяат тамирчин]] [[Ангилал:Богдын (Өвөрхангай) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1948 онд төрсөн]] ddawcsosq8m9s355hc01gejjgcsggnl 0 27670 856094 848537 2026-05-12T00:13:28Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856094 wikitext text/x-wiki {{Хамтлаг25 | name = 소녀시대 / Сунё Шидэ<br>Girls' Generation | зураг = 220805 소녀시대 (SNSD).jpg | хэмжээ = 280px | alt = | тайлбар = | landscape = | үндсэн_нэр = [[солонгос хэл|солонгосоор]] 소녀시대 → Сунё Шидэ<br> | бусад_нэр = [[англи]] [[латин үсэг|латинаар]] Girls' Generation <br> [[японоор]] 少女時代→ [шоожо жидая] | маягтай_бичих = SNSD, GG, 소시 (SoShi) | бүрдсэн_газар = {{KOR}} | дуулдаг_хэл = [[солонгос хэл|солонгос]], [[япон хэл|япон]], [[англи хэл|англи]] | зах_зээл = [[Өмнөд Солонгос]], [[Япон]], [[Тайвань]],<br>[[Зүүн Өмнөд Ази]] төдийгүй<br>[[Франц]] г.м дэлхийн олон орон | урсгал = поп, солонгос поп, бүжигт поп,<br>өсвөрийн поп, цахилгаан поп | танил_үе = 2007 он — одоо | хөтөч = {{flag icon|Өмнөд Солонгос}} [[SM Entertainment]] <br />{{flag icon|Япон}} Nayutawave <br />{{flag icon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} Interscope <br />{{flag icon|Франц}} Polydor | цахим_хаяг = [http://girlsgeneration.smtown.com/ girlsgeneration.smtown.com] | гишүүн_тоо = (9) | гишүүн = [[Taeyeon]] <br /> [[Jessica]]<br /> [[Sunny]] <br /> [[Tiffany]] <br /> [[Hyoyeon]] <br /> [[Yuri]] <br /> [[Sooyoung]] <br /> [[Yoona]] <br /> [[Seohyun]] }} Дуу хөгжмийн авьяас чадварыг хөгжүүлэх, дуу хураах [[Өмнөд Солонгос]]ын "[[S.M. Entertainment]]" компани есөн гишүүнт охидын '''Сунё Шидэ''' (Сунёшидэ; Сонё Шидэ; Сонёшидэ; {{lang-ko|'''소녀시대'''}} ''Sonyeo Shidae'', ''Sonyŏ Shidae''; {{lang-ru|сонё сидэ}}) хамтлагийг 2007 онд гарган ирсэн. Энэ хамтлаг [[Солонгос]]оос гадна олон оронд сайнаар танигдаж чаджээ. Хамтлагийн [[Англи хэл|англи]] нэр нь '''Girls Generation''' (''Гёрльс Женэрэйшн''). Аль нь ч монголоор «Охидын цаг/үе/эрин» гэсэн утгатай. Дээрх хоёр нэрний хэрэглээ тэнцүү жин дардаг. Шүтэн бишрэгчид нь солонгос нэрийг үеэр хурааж '''''SNSD''''', 소시 (''SoShi'') гэж бичиж дассан бол компанийн зүгээс англи нэрийг хурааж ''GG'' гэж товчлох нь бий. Хамтлагийн хувьд хамгийн том зах зээл нь 2010 оноос нэвтэрсэн [[Япон]]. Солонгос, япон хоёрын ханзаар адилхан 少女時代 гэж бичдэг. Харин [[япон хэл|японоор]] '''''Шоожо Жидай''''' (''Shoujo Jidai'') гэж дуудна. Хамтлагийн есөн гишүүнийг насны эрэмбээр нэрлэвэл 1989 онд төрсөн [[Ким Тэ-ён|Tэён]], [[Жессика Жон|Жессика]], Санни, Тиффани, Хюён, 1990 оны Юри, Сүён, [[Им Юна|Юна]], "магнэ" (отгон) буюу 1991 оны [[Сохён|Сохён]] нар болно. == Түүх == === Бэлтгэл === Олон (11) гишүүнт хөвүүдийн Super Junior хамтлаг нь амжилт олсноор S.M. Entertainment яг ийм эмэгтэй хувилбар гаргахаар шийдсэн гэдэг. Олон дадлагажигчаасаа шигшсээр эхлээд 12, дараа нь 11, эцэстээ 9 охиноор хамтлаг бүрдүүлжээ.<ref name="sonyuhshidaenews.blogspot.com">[http://sonyuhshidaenews.blogspot.com/p/snsds-history.html The Power Of 9: SNSD’s History]</ref> Сүён 2002 онд Японд хэдэн дуу дуулсан гэх мэтээр хамтлагт орохоор шалгарсан охид өмнө нь телевизийн нэвтрүүлэг, зар сурталчилгаа, сэтгүүлийн хуудаснаа ганц нэг харагдаад амжсан байдаг.<ref>{{cite web|title=Soshified Time Machine|url=http://www.soshified.com/timeline/|publisher=Soshified}}</ref> Жессика 2000 онд бямба гарагийн шалгаруултаар S.M. Entertainment-д сурагчаар элссэн нь хамтлагийнхнаас анхных нь байв. Мөн онд Сүён Хюёнь хоёр, дараа жил нь Юри, 2002 онд Юна, 2003 онд хамгийн отгон Сохёнь гээд зарим нь дуулалт, зарим нь бүжгээр шалгуулж компанид элсчээ.<ref>{{cite web|url=http://www.allkpop.com/2010/08/seohyun-sulli-krystal-and-taemins-audition-clips-revealed|title=Seohyun, Sulli, Krystal and Taemin’s audition clips revealed|publisher=allkpop.com}}</ref> Хожмын ахлагч Тэёнь 2004 оны SM-ийн 8-р жилийн шалгаруулалтанд дуу дуулж тэргүүн байр эзлэсэн байдаг.<ref name="The Musical report">{{ko icon}} {{Webarchiv|url=http://www.themusical.co.kr/magazine/magzine_sub_090526.aspx?part=12&num=16918 |wayback=20130202092740 |text=소녀, 자유를 꿈꾸다, <태양의 노래>의 김태연 (No.80) |archiv-bot=2023-09-26 04:46:06 InternetArchiveBot }}, ''The Musical''. May 11, 2010</ref> Тэр жил Лос-Анжелест очсон шалгаруултанд Тиффани түрүүлж SM-тэй холбогджээ.<ref>{{ko icon}} Newsen.com: [http://www.newsen.com/news_view.php?uid=200708011017271002 소녀시대 티파니 "LA 축제서 캐스팅"], August 1, 2007</ref> Хамгийн сүүлд Санни 2007 онд өөр компаниас шилжиж ирсэн.<ref name="Sugar">{{ko icon}} {{Webarchiv|url=http://www.asiae.co.kr/news/view.htm?idxno=2007113015350222567&nvr= |wayback=20110904123255 |text=소녀시대 써니 SM 이수만 친조카 ‘슈가 후속 그룹 멤버 될 뻔’ |archiv-bot=2026-02-21 23:20:44 InternetArchiveBot }}. asiae.co.kr. November 30, 2007.</ref> Энэ есийг нэг хамтлаг болгоод эхэндээ «Super Girls» (Сүрхий охид) гэж нэрийдхээр ярьж байгаад сүүлдээ "Охид ялан дийлэх цаг ирлээ" гэсэн санаагаар «소녀시대» (Сунёшидэ, Охидын эрин) гэсэн солонгос нэр өгчээ.<ref>{{cite news|title=(Korean) 걸그룹 이름 뜻, 숨겨진 의미에 ‘그렇구나’|url=http://news.nate.com/view/20120415n00436?mid=e0101|newspaper=Nate|access-date=2013-07-18|archive-date=2016-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20160113022330/http://news.nate.com/view/20120415n00436?mid=e0101|url-status=dead}}</ref> Солонгосын дуу хөгжмийн урлагийн заншлаар нэр англиар «Girls' Generation» хэмээн орчуулагдаж олон улсад түгсэн. === 2007-2008 он === [[File:Girls Generation in BKK.jpg|thumb|left|2008 оны 2-р сард [[Бангкок]]ын тайзнаа]] 2007 оны 7 сард телевизийн «Girls Go To School» баримтат дэлгэцээр үзэгчидтэй дотносож байв. 8 сарын 5-нд анхны дуу, анхны дан дууны цомог (сингл) «다시 만난 세계» (Таши маньнань сэге, Into the New World)-оо сонсогчдод хүргэж, телевизийн хөгжмийн тоглолтуудад оролцож үзсэн. Оны төгсгөлд хамтлагтайгаа адил «Сунё шидэ» (Girls' Generation) нэрт бүтэн (студын) цомог гараас гаргаж, нэг бумаас илүү хувийг борлуулжээ.<ref>{{cite news|title=^ (Korean)'걸 댄스그룹', SES 이후 6년만에 '10만장 시대'|url=http://star.mt.co.kr/view/stview.php?no=2008041516250673400&type=1|newspaper=StarNews}}</ref> 2008 оны хавар «Kissing You» (Киссин Ю) дуу нь амжилттай байж Music Bank хөгжмийн шалгаруултанд долоон хоногийн тэргүүн дуугаар шалгарсан нь хамтлагийн хувьд анхных байжээ.<ref>{{ko icon}} [http://bbs1tv.media.daum.net/gaia/do/talk/photophoto/read?bbsId=A000004&articleId=312951 소녀시대, '대성통곡'은 통사고 때문? (Girls' Generation in a Car Accident Before Music Bank)]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Сарын дараа өргөтгөсөн «Baby Baby» (Бээеби бээеби) дуугаар нэрлэсэн цомог гарч, телевизийн тайзнаа олон удаа тоглогджээ. === 2009-2010 он === [[Зураг:LG전자 모바일 월드컵 - 소녀시대 축하공연.jpg|thumb|''Хүслээ хэлээч'' (2009) дууны үзэгдэл]] 2009 оноос хойш Өмнөд Солонгосын дуу хөгжмийн ертөнцийн оргил нь Сунё Шидэ болжээ. Тодруулбал, 2009 оны 1 сард нийтэд хүргэсэн «Gee» (Жий) хэмээх дуутай анхны тал (мини) цомог нь Music Bank хөгжмийн хөтөлбөрийн дээд амжилтыг эвдэж, 9 долоо хоног тэргүүн байр эзэлсэн зэргээр шилдэг дууны бүх жагсаалтыг их удаан эзэгнэжээ.<ref>Lee Soo-oon. [http://www.etnews.co.kr/news/detail.html?id=200902240086&mc=m_002_00002 (뮤직클럽)카라, 단숨에 2위 소녀시대 'Gee' 누를까 (''(Music Club) Kara, Second in Moments; Can They Overcome Girls' Generation's "Gee"'')]. ''ETNews''. February 25, 2009. Retrieved February 24, 2009.</ref> Хаана хаанаа хэсэг амьсгаа авсны дараа зун нь «소원을 말해봐» (Суүоньхэл малхэбуа, Хүслээ хэлээч, Tell Me Your Wish, Genie) дуугаараа далайчны хувцсаар дэгжрэн дуулсан.<ref name=cnb>{{ko icon}} {{Webarchiv|url=http://www.cnbnews.com/category/read_org.html?bcode=82226 |wayback=20131104181542 |text=소녀시대, 25일 두 번째 싱글 '소원을 말해봐' 공개 (''Girls' Generation'', Second mini-album ''Tell Me Your Wish (Genie)'' Released on 22nd'') |archiv-bot=2026-05-12 00:13:28 InternetArchiveBot }}. ''Korea Precious News.com''.</ref> 10-р сард LG CYON гар утасны сурталчилгаа «Chocolate Love» дууг [[f(x) (хамтлаг)|f(x)]] хамтлагтай хоёр янзаар дуулсан нь бас онцлог уран бүтээл болж байв. [[Зураг:Girls' Generation 2012.jpg|thumb|left|SM-ийнхан [[Сингапур]]т (2012)]] 2010 оны эхэнд «Oh!», залгуулаад «Run Devil Run» дуу, клип, үзүүлбэр цуваржээ. 8-р сард Сунё Шидэ хамтлаг Universal Music компанийн тусламжтайгаар Японы зах зээлд нэвтэрч өмнөх жилийн «Genie», «Gee» дуунуудаа япон хэлээр дуулжээ. Оны төгсгөлд «Hoot» (Хүүт) дуугаараа Өмнөд Солонгостоо цөм авсан. === 2011-2014 он === Алдар нэр мандаж, шүтэн бишрэгчдийн хүрээ маш өргөн болсон 2011 оноос эхлээд шинэ бүтээлийн эрч буурсан. Гэхдээ тэдний орлого нь геометр прогрессоор өссөөр байгаа. 2011 онд Японд «Mr. Taxi»-г шинээр, «Run Devil Run»-г орчуулж дуулж, 7-р сард Японы олон хотуудаар аялан тоглолт хийжээ. «Hoot»-ийн япон хувилбар, анхны бүтэн япон цомог «Girls' Generation» гарав. 7-р сарын 8-ны өдөр болоход Японд хагас сая тоогоор цомгоо гүйлгэсэн анхны уран бүтээлч болсон байв. == Бүрэлдэхүүн == === Есөн гишүүн === Зарим гишүүний нэрэнд орсон хэлний үзүүрийн «н» (n)-ийг хэлний угийн «н» (ng)-ээс ялгаж зөөлний тэмдэгтэй бичив. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- style="color:#fcf;"| ! colspan="2" style="text-align:center;"| Тайзны нэр ! colspan="2" style="text-align:center;"| Төрсөн нэр ! rowspan="2" style="text-align:center;"| Төрсөн өдөр,<ref>{{cite web|title=STARHOME > Profile|url=http://girlsgeneration.smtown.com/profile|publisher=S.M.Entertainment Co., Ltd|access-date=2012-12-14|archive-date=2019-10-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20191017215955/http://girlsgeneration.smtown.com/Profile|url-status=dead}}</ref> газар |- ! монгол ! анхдагч ! монгол ! анхдагч |- | '''Тэёнь''' <!-- Нэрийг битгий өөрчилөөрэй --> || 태연 || Ким Тэ-ёнь || 김태연 || {{bda|1989|3|9}}, {{дарцаг|Өмнөд Солонгос}} [[Чоньжү]] |- | '''[[Жессика Чон|Жессика]]''' || Jessica || Жессика Чон || Jessica Jung || {{bda|1989|4|18}}, {{дарцаг|Америк}} [[Сан-Франциско]] |- | '''Санни''' || Sunny || И Сүнь-гё || 이순규 || {{bda|1989|5|15}}, {{дарцаг|Америк}} [[Лос-Анжелес]] |- | '''Тиффани''' || Tiffany || Стефания Хуан || Stephanie Hwang || {{bda|1989|8|1}}, {{дарцаг|Америк}} [[Сан-Франциско]] |- | '''Хюёнь''' <!-- Нэрийг битгий өөрчилөөрэй --> || 효연 || Ким Хю-ёнь || 김효연 || {{bda|1989|9|22}}, {{дарцаг|Өмнөд Солонгос}} [[Инчон]] |- | '''Юри''' || 유리 || Күонь Ю-ри || 권유리 || {{bda|1989|12|5}}, {{дарцаг|Өмнөд Солонгос}} [[Куян]] |- | '''Сүён''' || 수영 || Чуй Сү-ён || 최수영 || {{bda|1990|2|10}}, {{дарцаг|Өмнөд Солонгос}} Куанжү |- | '''[[Юна]]''' || 윤아 || Им Юнь-а || 임윤아 || {{bda|1990|5|30}}, {{дарцаг|Өмнөд Солонгос}} [[Сөүл]] |- | '''[[Сохёнь]]''' <!-- Нэрийг битгий өөрчилөөрэй --> || 서현 || Со Жү-хёнь || 서주현 || {{bda|1991|6|28}}, {{дарцаг|Өмнөд Солонгос}} [[Сөүл]] |} <gallery widths="80px" heights="140px"> Зураг:Kim Tae-yeon LG 3D TV, Jan 2012.jpg|''Taeyeon'' Зураг:Jessica Jung, snsd, LG 3D.jpg|''Jessica'' Зураг:Sunny LG 3D TV, Jan 2012.jpg|''Sunny'' Зураг:Tiffany LG 3D TV, Jan 2012.jpg|''Tiffany'' Зураг:Kim Hyoyeon, LG 3D TV, Jan 2012.jpg|''Hyoyeon'' Зураг:Kwon yuri, lg 3D tv, snsd.jpg|''Yuri'' Зураг:Sooyoung 2012x.jpg|''Sooyoung'' Зураг:Yoona,LG 3D, snsd.jpg| ''Yoona'' Зураг:Seohyun at 2014 Style Icon Awards 01.jpg| ''Seohyun'' </gallery> === Салаа === 2012 онд хамтлагийн гишүүдээс ТэТиСо буюу Тэёнь, Тиффани, Сохёнь гурвыг нийлүүлжээ. ТэТиСо бүлгийн ганц бүтээл «Ирмэлт» цомог 4 сарын 29-нд гарсан. ==Урлаг== === Хэв маяг === {{Listen | filename = Gee-SNSD.ogg | title = <nowiki>«Жий»</nowiki> | description = Дурсан дуулсан 2009 оны «Жий» дуу өсвөр үеийнхэнд зориулсан бүжигт дуу байв.<ref name="interview1" /> | format = [[Ogg]] }} Сунёшидэ хамтлаг улсынхаа бусад хамтлагууд шиг бүжиглэж дуулдаг. Түрүү үеийн «Жий», «Өү!» дуундаа Сунёшидэ [[өсвөр үеийнхний дуу|өсвөр насныхны]] цоглог, гэгээн дүрийг [[бүжигт дуу|бүжигтэй]] хослуулж байлаа.<ref name="interview1">Kim, Hyeon-woo and Jee, Hyeong-joon. [http://news.joins.com/article/3446478.html?ctg=15 소녀시대가 돌아왔다! “9개월만에 컴백, 몸 근질근질했다”(인터뷰①) (''Girls' Generation Has Returned! "Comeback After 9 Months, We're Excited" (Interview Part 1)'')]. ''Joins.com/Newsen''. January 6, 2009. Retrieved January 5, 2009.</ref><ref name="KenizeOh">{{ko icon}} Yang Ji-won. [http://news.joins.com/article/931/3984931.html?ctg=15 소녀시대, 스키니진→마린룩 이어 이번엔 ‘스포티’ (''Girls' Generation, from Skinny Jeans to Marine Look, Now "Sporty"'')]. ''JoongAng Ilbo''. January 26, 2010. Retrieved January 26, 2010.</ref> 2009 оны «Хүслээ хэлээч» дуунаас [[цахилгаан дуу|цахилгаан]] шинж рүү орсон.<ref name=sportsseoul>[http://www.sportsseoul.com/news2/entertain/hotentertain/2009/0714/20090714101040100000000_7209885622.html 연예 – 기사내용 – "지금이 소녀시대일까?…아직, 우리시대는 멀었다" (인터뷰)]. Sportsseoul.com (June 13, 2010). Retrieved on October 30, 2011.</ref> Цахилгаан урсгалаар 2011 онд «Гёрльс женэрэйшн» цомог гаргасан.<ref name=CrazyLondon>{{cite web|title=London is going K-Pop crazy|url=http://www.musicasia.net/london-is-going-k-pop-crazy/|publisher=MusicAsia|access-date=2014-03-30|archive-date=2011-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20111120221916/http://www.musicasia.net/london-is-going-k-pop-crazy/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://seoulbeats.com/2012/06/side-b-shoujo-jidai-brings-эthe-fans-out/|title=Side B: Shoujo Jidai Brings the Fans Out|date=June 16, 2012|publisher=seoulbeats.com|author=Subi}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Түүний дараах «Зурагчин», «Хүчит цэцэг» зэрэг япон дуу мөн ийм төрлийнх байв. Хамтлагийн ихэнх солонгос дууг [[Ю Ён-жинь]], [[Кэнзи]] нар зохиосон. «Хүүт», «Хөвүүд» дууны үг нь эмэгтэй хүний ихэмсэг занг илэрхийлсэн үгтэй. Хамтлагийнхнаас анх дууны үг бичсэн нь Юри («Миний буруу байжээ»). Тэр жишгээр Тиффани Сүён хоёр «Хөвүүд» дууны үг зохиоход оролцов. Хамтлагийн «Би найз залуутай» цомогт наяаад оны давалгаа, цахилгаан хөгжим, орчин цагийн [[нугалбар сунжруу]] хөгийг хольсон. Харин гол дуу нь үндсэн урсгал, гэдрэг дурсамж, хотын хэмнэлийг тусгажээ. === Дүр төрх === Сунёшидэгийн харагдах хэлбэр амжилтын үндэс байв. Анхны жилүүдэд нүүрээ будахгүй, охин шиг байсан. «Үнсье» дуунд модтой чихэр бариад бүжиж байв. 2009 оны «Жий»-д ханжаар, жинс, даавуун өмд өмссөн бол 2010 оны «Өү!» дуунд хөгжөөн дэмжигч охид шиг хувцаслажээ. Хамтлагийнхан 2009 оны богино банзал бүхий усан цэргийн хослолоор гоёсон «Хүслээ хэлээч» дуунаас эхлээд илүү хүүхэн төрх илтгэх болов. 2010 оны «Хүүт»-ийн гол онцлог нь [[Жэймс Бонд]]ын найз хүүхэн байлаа. Тэр жилийн «Зайл, чөтгөр зайл» дууны «Хар СуШи» гэгдсэн хар өнгө, галбирлаг төрх цочмог юм. 2011 оны «Хөвгүүд» дуунд зоримог, баатар мэт байв. 2013 оны «Би хайрт залуутай»-д уламжлалт өндөр өсгийтөөс татгалзжээ. Гадаадын үзэгчдэд тэднийг галбир, тодорхой онцлог, их нэр алдар нь таниулдаг бол Өмнөд Солонгостоо зүс царай, зан араншин, яриа хөөрөө, шүтэн бишрэгчидтэй харьцаж байгаа байдал илүү чухал байдаг. Есөн гишүүнтэй байх нь бүжгийн сүр нэмэх, хүмүүсийн анхаарлыг татах олон зүйлийн давуу талтай. Гишүүд ч юм юмандаа өөлөлтгүй сайн. == Үр ашиг == [[File:SNSDfans.jpg|thumb|left|Сунёшидэ хамтлаг энэ хэдэн жил маш олон шүтэн бишрэгчтэй болсон]] 2007 онд байгуулагдсан Сунёшидэ хамтлаг 2009 оноос Өмнөд Солонгосын дуу хөгжмийн талбарын гол төлөөлөгч болсон. Харин 2012 онд үглээ дууч [[PSY|Сай]] тэднээс илүүтэйгээр дэлхий дахинд танигдаж чадсан. Сунёшидэгийн [[Солонгос соёлын давалгаа]]нд оруулсан хувь нэмэр их болсон бөгөөд дуучин [[Со Тэжи]]тэй зэрэгцүүлэн үзэхээр болжээ. 2002 онд [[С.Э.С.]], [[Фин.К.Л]] хамтлагууд тарснаар хөвгүүдийн хамтлагуудад байр суурь алдаад байсныг эргүүлж «Үндэсний хамтлаг» (국민가수), «Үндэсний охидын хамтлаг» гэж өргөмжлөгдөн хүндлэгдээд байна. Бүх насныхны хамгийн дуртай хамтлаг, дуучин гэдэг нь санал асуулгаар тодорсоноос баталгаажжээ. Ази даяар хувцас загварын баримжаа олгодог болсон. Тэдний 2009 оны «Жий» дуу [[КБС]] телевизийн «Хөгжмийн банк» хөтөлбөрт 9 долоо хоног дараалан түрүүлж, арван жилийн шилдэг дуугаар нэрлэгджээ. Америкийн [[Харвардын их сургууль]] хүртэл солонгос соёлын судалгаанд энэ дууг тавьж, бүжгийг нь давтдаг байна. Энэ их алдар нэр мөнгөн ашиг авчирдаг. 2011 оноор жишээлбэл Японы зах зээлээс 57 сая $, Солонгосоосоо 88 сая $ олжээ. Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд хамтлагийг олон улсад амжилттай байгааг нь алдарт [[Самсон]]той зүйрлэж, Өмнөд Солонгосын үнэт эрдэнэ гэж тодорхойлжээ. Хамтлаг таван жилийн хугацаанд Өмнөд Солонгосын дуу хөгжмийн урлагийн оны гол шагналуудаас 5 тэсан (их шан, тэргүүн хүн) авчээ. 2009 онд «Жий», 2010 онд «Өү!», 2011 онд «Хөвгүүд» дуу тодорсон. 2011 оны «Хөвгүүд» цомог шилдэг дууны цахим эрэмбэ [[Каунь]] жагсаалтын түүхэн дэх хамгийн гүйлгээтэй цомог болсон бол мөн тэр жил Японд худалдаалсан «Гёрльс Женэрэйшн» цомог саяаас олон хувь борлогджээ. ==Лавлах бичиг== {{лавлах холбоос|2}} {{commonscat}} [[Ангилал:Girls’ Generation| ]] [[Ангилал:Охидын хамтлаг]] [[Ангилал:Өмнөд Солонгосын хамтлаг]] 7k9tz31luhvyuus8mruzy91d7u0dzj9 0 28125 856087 855313 2026-05-11T17:04:16Z Egzs 88168 856087 wikitext text/x-wiki {{Multiple image |total_width=300 |image1=Yagaan noyon.jpg |perrow=2 |image2=Yumjaagiin-tsedenbal.jpg |image3=Luvsannamsrain Oyun-Erdene, Prime Minister of Mongolia at The Pentagon, USA on August 3, 2023 (cropped).jpg |image4=Nyam-Osoryn Uchral in October 2025.png |caption1=Монгол Улсын анхны ерөнхий сайд [[Төгс-Очирын Намнансүрэн]] |caption2=Монголын түүхэн дэх хамгийн удаан хугацаанд ерөнхий сайдаар ажилласан [[Юмжаагийн Цэдэнбал]] |caption3=Орчин үеийн Монголын хамгийн удаан хугацаанд ерөнхий сайдаар ажилласан [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |caption4=Одоогийн Монгол Улсын Ерөнхий сайд [[Ням-Осорын Учрал]] }} {{Монгол улсын улс төр}} '''[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]]''' нь [[Монгол|Монгол улсын]] засгийн газрын тэргүүн юм.<ref>[https://legalinfo.mn/mn/detail/367 Монгол Улсын Үндсэн Хууль]</ref> Тус албан тушаалыг [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Монголын хувьсгалын]] үеэр [[Чин улс]]аас тусгаар тогтнолоо зарласны дараахан буюу 1912 онд байгуулагдсан.{{efn|[[Ар Монгол]] нь 1946 оны 1 сарын 5 хүртэл (1945 оны 10 сарын 20-нд болсон [[1945 оны Монголын тусгаар тогтнолын бүх нийтийн санал асуулга|бүх нийтийн санал асуулгын]] дараа) БНХУ ''де-факто'' тусгаар тогтнолыг нь албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөх хүртэл ''де-юре'' [[Бүгд Найрамдах Хятад Улс (1912–1949)|Бүгд Найрамдах Хятад Улс]]ын бүрэлдэхүүнд байсан.}} 1924-1992 онд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын үед засгийн газрын тэргүүний албан ёсны нэршил нь '''Ардын Комиссаруудын Зөвлөлийн дарга''', '''Сайд нарын Зөвлөлийн дарга''', эцэст нь '''Ерөнхий Сайд''' зэрэг хэд хэдэн өөрчлөлтөд орсон. ==Монгол Улсын Ерөнхий сайд нар== === [[Богд хааны Засгийн газар|Халхын хүрээний газрын бүгд хэргийг түр ерөнхийлөн захиран шийтгэх газар]] (1911) === {| class="wikitable" style="text-align:center" ! rowspan=2 colspan=2| {{abbr|Ду.|Дугаар}} ! rowspan=2| Хөрөг зураг ! rowspan=2| Нэр<br>{{small|(Төрсөн–Нас барсан)}} ! colspan=3| Бүрэн эрхийн хугацаа ! rowspan=2| Нам ! rowspan="2" |[[Жавзандамба хутагт|Шашны тэргүүн]]<br>{{small|(Хаанчлал)}} |- ! Эхэлсэн ! Дууссан ! Хашсан хугацаа |- ! colspan="8"| Халхын Хүрээний газрын бүгд хэргийг түр ерөнхийлөн захиран шийтгэх газрын дарга ! rowspan="2 "style="font-weight:normal" |'''[[Богд хаан|VIII Жавзандамба хутагт]]'''<br>[[File:Bogd Khan.jpg|123x123px|alt=VIII Жавзандамба хутагт]]<br>{{small|(1870–1924)}} |- style="background:#E3E9B0;" | | – ! style="background:{{party color|Бие даагч}};" | | [[Файл:Gadinbalyn Tserendorj.jpg|140x140px]] | {{small|[[Чин ван]]}}<br>'''[[Гадинбалын Чагдаржав]]'''<br>{{small|(1869–1915)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}} | 1911 оны 11 сарын 28 | 1911 оны 12 сарын 29 | {{Age in years and months|1911|11|28|1911|12|29}} | [[Бие даагч|Нам бус]] |} ===[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] (1911–1919, 1921–1924) and [[Ардын түр засгийн газар]] (1921)=== {| class="wikitable" style="text-align:center" ! rowspan=2 colspan=2| {{abbr|Ду.|Дугаар}} ! rowspan=2| Хөрөг зураг ! rowspan=2| Нэр<br>{{small|(Төрсөн–Нас барсан)}} ! colspan=3| Бүрэн эрхийн хугацаа ! rowspan=2| Нам ! rowspan="2" |[[Монгол хаад|Хаан]]<br>{{small|(Хаанчлал)}} |- ! Эхэлсэн ! Дууссан ! Хашсан хугацаа |- ! colspan="8"| Ерөнхий сайд ! rowspan="13 "style="font-weight:normal" | '''[[Богд хаан]]'''<br>[[File:Bogd Khan.jpg|123x123px|alt=Bogd Khan]]<br>{{small|(1911–1924)}} |- style="background:#E3E9B0;" | | – ! style="background:{{party color|Бие даагч}};" | | [[File:Tserenchimed.jpg|100px|alt=Da Lama Gombyn Tserenchimed]] | {{small|[[Да лам]]}}<br>[[Да лам Цэрэнчимэд|'''Гомбын Цэрэнчимэд''']]<br>{{small|(1872–1914)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}} | 1911 оны 12 сарын 29{{efn|Жулианы хуанлийн дагуу 1911 оны 12 сарын 16.}} | 1912 оны 7 сар | {{Age in years and months|1911|12|29|1912|7|1}} | [[Бие даагч|Нам бус]] |- | colspan="8"| Сул орон зай (1912 оны 7 сар – 1912 оны 11 сар) |- | 1 ! style="background:{{party color|Бие даагч}};" | | [[File:Yagaan noyon.jpg|100px|alt=Sain Noyon Khan Tögs-Ochiryn Namnansüren]] | {{small|[[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён хан]]}}<br>'''[[Төгс-Очирын Намнансүрэн]]'''<br>{{small|(1878–1919)}} | 1912 оны 11 сар | 1919 оны 4 сар † | {{Age in years and months|1912|11|1|1919|4|1}} | [[Бие даагч|Нам бус]] |- | 2 ! style="background:{{party color|Бие даагч}};" | | [[File:PrimeMinisterBadamdorj.jpg|123x123px|alt=Da Lama Gonchigjalzangiin Badamdorj]] | {{small|[[Да лам]]}}<br>'''[[Гончигжалцангийн Бадамдорж]]'''<br>{{small|(1850–1920)}} | 1919 оны 4 сарын 9 | 1920 оны 1 сарын 2{{Efn|[[Сю Шүжан]] Ар Монголын автономит эрхийг цуцалав}} | {{Age in years and months|1919|4|9|1920|1|2}} | [[Бие даагч|Нам бус]] |- | colspan="8"| Сул орон зай (1920 оны 1 сарын 2 – 1921 оны 2 сарын 22) |- | 3 ! style="background:{{party color|Бие даагч}};" | | [[File:JalkhanzKhutagt2.jpg|100px|alt=Jalkhanz Khutagt Sodnomyn Damdinbazar]] | [[Содномын Дамдинбазар|{{small|Жалханз хутагт}}<br>'''Содномын Дамдинбазар''']]<br>{{small|(1874–1923)}}<br>{{efn|Гамингаас чөлөөлөгдсөн Монголын анхны Ерөнхий сайд. Жалханз хутагт Дамдинбазар нь Богд хааныг хаан ширээнд нь ахин залсан өдөр албан тушаалаа авсан.}} | 1921 оны 2 сарын 22 | 1921 оны 5 сар | {{Age in years and months|1921|2|22|1921|5|1}} | [[Бие даагч|Нам бус]] |- style="background:#E3E9B0;" | | – ! style="background:{{party color|Бие даагч}};" | | [[File:Sambadondogiin Tserendorj.jpg|100px|alt=Manzushir Khutagt Sambadondogiin Tserendorj]] | [[Манзушир хутагт Цэрэндорж|{{small|Манзушир хутагт}}<br>'''Самбадондогийн Цэрэндорж''']]<br>{{small|(1872–1937)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}} | 1921 оны 5 сар | 1921 оны 7 сарын 10 | {{Age in years and months|1921|5|1|1921|7|10}} | [[Бие даагч|Нам бус]] |- style="background:#E3E9B0;" | | – ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Acting Prime Minister Dambyn Chagdarjav.jpg|100px|alt=Dambyn Chagdarjav]] | '''[[Дамбын Чагдаржав]]'''<br>{{small|(1880–1922)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}}<br>{{efn|1921 оны 3 сарын 12-нд [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|Зөвлөлт Оросын]] [[Хиагт]] хотод байгуулагдсан МАН-ын [[Ардын түр засгийн газар|Ардын түр засгийн газрын]] Ерөнхий сайд}} | 1921 оны 3 сарын 13 | 1921 оны 4 сарын 16 | {{Age in years and days|1921|3|12|1921|4|16}} | [[Монгол Ардын Нам]] |- | 4 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Dogsomyn Bodoo.jpg|100px|alt=Dogsomyn Bodoo]] | '''[[Догсомын Бодоо]]'''<br>{{small|(1885–1922)}}<br>{{efn|1921 оны 7 сарын 11-н хүртэл АТЗГ-ын Ерөнхий сайд байсан. Ардын эрхт хэмжээт цаазат Монгол улс ба Ардын хувьсгалын ялалтыг уг өдөр МАН зарлан тунхагласан.}} | 1921 оны 4 сарын 16 | 1922 оны 1 сарын 7 | {{Age in years and days|1921|4|16|1922|1|7}} | [[Монгол Ардын Нам]] |- | colspan="8"| Сул орон зай (1922 оны 1 сарын 7 – 3 сарын 3) |- | 5 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:JalkhanzKhutagt2.jpg|100px|alt=Jalkhanz Khutagt Sodnomyn Damdinbazar]] | [[Содномын Дамдинбазар|{{small|Жалханз хутагт}}<br>'''Содномын Дамдинбазар''']]<br><small>(1874–1923)</small> | 1922 оны 3 сарын 3 | 1923 оны 3 сарын 23 † | {{Age in years and days|1922|3|3|1923|6|23}} | [[Монгол Ардын Нам]] |- | 6 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Balingiin Tserendorj.jpg|100px|alt=Balingiin Tserendorj]] | '''[[Балингийн Цэрэндорж]]'''<br>{{small|(1868–1928)}} | 1923 оны 6 сарын 23 | ''1924 оны 11 сарын 28'' | {{Age in years and days|1923|6|23|1924|11|26}} | [[Монгол Ардын Нам|МАН]]→[[Монгол Ардын Нам|МАХН]] |}{{#tag:timeline| ImageSize = width:1100 height:auto barincrement:16 PlotArea = top:10 bottom:80 right:170 left:20 AlignBars = late Define $today = {{#time:d/m/Y}} Colors = id:independent value:gray(0.8) legend:Нам_бус id:mprp value:rgb(0.84,0.08,0.22) legend: Монгол_Ардын_Нам id:gray1 value:gray(0.85) id:gray2 value:gray(0.95) DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:28/11/1911 till:01/01/1925 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = gridcolor:gray1 unit:year increment:5 start:1915 ScaleMinor = gridcolor:gray2 unit:year increment:1 start:1912 Legend = columns:1 left:150 top:35 columnwidth:170 TextData = pos:(20,38) textcolor:black fontsize:M text:"Улс төрийн нам:" BarData = bar:GChagdarjav bar:Tserenchimed bar:Namnansüren bar:Badamdorj bar:Damdinbazar bar:SambadondogiinTserendorj bar:Chagdarjav bar:Bodoo bar:BalingiinTserendorj PlotData = width:5 align:left fontsize:9 shift:(5,-4) anchor:till bar:GChagdarjav from: 28/11/1911 till: 29/12/1911 color:independent text:"[[Гадинбалын Чагдаржав|Чин ван Чагдаржав]]" bar:Tserenchimed from: 29/12/1911 till: 01/07/1912 color:independent text:"[[Да лам Цэрэнчимэд]]" bar:Namnansüren from: 01/11/1912 till: 09/04/1919 color:independent text:"[[Төгс-Очирын Намнансүрэн|Сайн ноён хан Намнансүрэн]]" bar:Badamdorj from: 09/04/1919 till: 02/01/1920 color:independent text:"[[Гончигжалцангийн Бадамдорж|Да Лам Бадамдорж]]" bar:Damdinbazar from: 22/02/1921 till: 01/05/1921 color:independent from: 03/03/1922 till: 23/06/1923 color:mprp text:"[[Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт Дамдинбазар]]" bar:SambadondogiinTserendorj from: 01/05/1921 till: 10/07/1921 color:independent text:"[[Манзушир хутагт Цэрэндорж]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Chagdarjav from: 13/03/1921 till: 16/04/1921 color:mprp text:"[[Дамбын Чагдаржав|Д.Чагдаржав]](үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Bodoo from: 16/04/1921 till: 07/01/1922 color:mprp text:"[[Догсомын Бодоо|Д.Бодоо]]" bar:BalingiinTserendorj from: 23/06/1923 till: 26/11/1924 color:mprp text:"[[Балингийн Цэрэндорж|Б.Цэрэндорж]]" |}} ===[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (1924–1992)=== '''Түлхүүр''':<br>{{legend2|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|[[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (МАХН) (11)|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" rowspan="2" | {{abbr|Ду.|Дугаар}} ! rowspan="2" | Хөрөг зураг ! rowspan="2" | Нэр<br>{{small|(Төрсөн–Нас барсан)}} ! colspan="3" | Бүрэн эрхийн хугацаа ! rowspan="2" | Нам |- ! Эхэлсэн ! Дууссан ! Хашсан хугацаа |- ! colspan="8" | '''Ардын Комиссаруудын Зөвлөлийн дарга''' |- | (6) ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Balingiin Tserendorj.jpg|100px|alt=Balingiin Tserendorj]] | '''[[Балингийн Цэрэндорж]]'''<br>{{small|(1868–1928)}} | ''1924 оны 11 сарын 28'' | 1928 оны 2 сарын 13 † | {{Age in years and days|1924|11|26|1928|2|13}} | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | colspan="8" | Сул орон зай (1928 оны 2 сарын 13 – 21) |- | 7 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Anandyn Amar.png|100px|alt=Anandyn Amar]] | '''[[Анандын Амар]]'''<br>{{small|(1886–1941)}} | 1928 оны 2 сарын 21 | 1930 оны 4 сарын 27 | {{Age in years and days|1928|2|21|1930|4|27}} | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | 8 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Tsengeltiin Jigjidjav.png|100px|alt=Tsengeltiin Jigjidjav]] | '''[[Цэнгэлтийн Жигжиджав]]'''<br>{{small|(1894–1933)}} | 1930 оны 4 сарын 27 | 1932 оны 7 сарын 2 | {{Age in years and days|1930|4|27|1932|7|2}} | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | 9 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Genden.jpg|100px|alt=Peljidiin Genden]] | '''[[Пэлжидийн Гэндэн]]'''<br>{{small|(1892–1937)}} | 1932 оны 7 сарын 2 | 1936 оны 3 сарын 2 | {{Age in years and days|1932|7|2|1936|3|2}} | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | colspan="8" | Сул орон зай (1936 оны 3 сарын 2 – 22) |- | 10 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Anandyn Amar.png|100px|alt=Anandyn Amar]] | '''[[Анандын Амар]]'''<br>{{small|(1886–1941)}} | 1936 оны 3 сарын 22 | 1939 оны 3 сарын 7 | {{Age in years and days|1936|3|22|1939|3|7}} | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | colspan="8" | Сул орон зай (1939 оны 3 сарын 7 – 24) |- ! colspan="8" | '''Сайд нарын Зөвлөлийн дарга''' |- | 11 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Horloogiyn Choybalsan.jpg|100px|alt=Khorloogiin Choibalsan]] | {{small|[[БНМАУ-ын маршал|Маршал]]}}<br>'''[[Хорлоогийн Чойбалсан]]'''<br>{{small|(1895–1952)}} | 1939 оны 3 сарын 24 | 1952 оны 1 сарын 26 † | {{Age in years and days|1939|3|24|1952|1|26}} | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | 12 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Yumjaagiin-tsedenbal.jpg|100px|alt=Yumjaagiin Tsedenbal]] | {{small|[[БНМАУ-ын маршал|Маршал]]}}<br>'''[[Юмжаагийн Цэдэнбал]]'''<br>{{small|(1916–1991)}} | 1952 оны 1 сарын 26 | 1974 оны 6 сарын 11 | {{Age in years and days|1952|1|26|1974|6|11}} | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | 13 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:J Batmonkh.jpg|100px|alt=Jambyn Batmönkh]] | '''[[Жамбын Батмөнх]]'''<br>{{small|(1926–1997)}} | 1974 оны 6 сарын 11 | 1984 оны 12 сарын 12 | {{Age in years and days|1974|6|11|1984|12|12}} | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | 14 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Sodnom.jpg|100px|alt=Dumaagiin Sodnom]] | '''[[Думаагийн Содном]]'''<br>{{small|(1933 онд төрсөн)}} | 1984 оны 12 сарын 12 | 1990 оны 3 сарын 21 | {{Age in years and days|1984|12|12|1990|3|21}} | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | 15 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Gungadorj.jpg|100px|alt=Sharavyn Gungaadorj]] | '''[[Шаравын Гунгаадорж]]'''<br>{{small|(1935 онд төрсөн)}} | 1990 оны 3 сарын 21 | 1990 оны 9 сарын 11 | {{Age in years and days|1990|3|21|1990|9|11}} | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- ! colspan="8" | '''Ерөнхий''' '''сайд''' |- | 16 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Dashiin Byambasüren.png|100px|alt=Dashiin Byambasüren]] | '''[[Дашийн Бямбасүрэн]]'''<br>{{small|(1942 онд төрсөн)}} | 1990 оны 9 сарын 11 | ''1992 оны 2 сарын 12'' | {{Age in years and days|1990|9|11|1992|2|12}} | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |}{{#tag:timeline| ImageSize = width:1100 height:auto barincrement:16 PlotArea = top:10 bottom:80 right:170 left:20 AlignBars = late Define $today = {{#time:d/m/Y}} Colors = id:mprp value:rgb(0.84,0.08,0.22) legend: Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам id:gray1 value:gray(0.85) id:gray2 value:gray(0.95) DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:26/11/1924 till:12/02/1992 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = gridcolor:gray1 unit:year increment:5 start:1925 ScaleMinor = gridcolor:gray2 unit:year increment:1 start:1926 Legend = columns:1 left:150 top:35 columnwidth:170 TextData = pos:(20,38) textcolor:black fontsize:M text:"Улс төрийн нам:" BarData = bar:BalingiinTserendorj bar:Amar bar:Jigjidjav bar:Genden bar:Choibalsan bar:Tsedenbal bar:Batmönkh bar:Sodnom bar:Gungaadorj bar:Byambasüren PlotData = width:5 align:left fontsize:9 shift:(5,-4) anchor:till bar:BalingiinTserendorj from: 26/11/1924 till: 13/02/1928 color:mprp text:"[[Балингийн Цэрэндорж|Б.Цэрэндорж]]" bar:Amar from: 21/02/1928 till: 27/04/1930 color:mprp from: 22/03/1936 till: 07/03/1939 color:mprp text:"[[Анандын Амар|А.Амар]]" bar:Jigjidjav from: 27/04/1930 till: 02/07/1932 color:mprp text:"[[Цэнгэлтийн Жигжиджав|Ц.Жигжиджав]]" bar:Genden from: 02/07/1932 till: 02/03/1936 color:mprp text:"[[Пэлжидийн Гэндэн|П.Гэндэн]]" bar:Choibalsan from: 24/03/1939 till: 26/01/1952 color:mprp text:"[[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсан]]" bar:Tsedenbal from: 26/01/1952 till: 11/06/1974 color:mprp text:"[[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбал]]" bar:Batmönkh from: 11/06/1974 till: 12/12/1984 color:mprp text:"[[Жамбын Батмөнх|Ж.Батмөнх]]" bar:Sodnom from: 12/12/1984 till: 21/03/1990 color:mprp text:"[[Думаагийн Содном|Д.Содном]]" bar:Gungaadorj from: 21/03/1990 till: 11/09/1990 color:mprp text:"[[Шаравын Гунгаадорж|Ш.Гунгаадорж]]" bar:Byambasüren from: 11/09/1990 till: 12/02/1992 color:mprp text:"[[Дашийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]]" |}} ===[[Монгол|Монгол Улс]] (1992–одоо үе)=== '''Түлхүүр''':<br>{{legend2|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|[[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (МАХН) / [[Монгол Ардын Нам]] (МАН) (10)|border=1px solid #AAAAAA}}<br>{{legend2|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}|[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]] / [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] (АН) (7)|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" rowspan="2" | {{abbr|Ду.|Дугаар}} ! rowspan="2" | Хөрөг зураг ! rowspan="2" | Нэр<br>{{small|(Төрсөн–Нас барсан)}} ! colspan="3" | Бүрэн эрхийн хугацаа ! rowspan="2" | Нам ! rowspan="2" | Засгийн газар ! rowspan="2" | Сонгууль ! colspan="2" rowspan="2" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br />{{small|(Бүрэн эрх)}} |- ! Эхэлсэн ! Дууссан ! Хашсан хугацаа |- | (16) ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Dashiin Byambasüren.png|100px|alt=Dashiin Byambasüren]] | '''[[Дашийн Бямбасүрэн]]'''<br>{{small|(1942 онд төрсөн)}} | ''1992 оны 2 сарын 12'' | 1992 оны 7 сарын 21 | {{Age in years and days|1992|2|12|1992|7|21}} | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Дашийн Бямбасүрэнгийн Засгийн газар|Бямбасүрэн]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]]–[[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]]–[[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам|МҮДН]])}} | {{small|[[1990 оны Ардын Их Хурлын сонгууль|(1990)]]}} ! rowspan="3" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | ! rowspan="3" style="font-weight:normal" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br>'''[[Пунсалмаагийн Очирбат]]'''<br>[[File:Punsalmaagiin Ochirbat 1990.png|90px|alt=1st President Punsalmaagiin Ochirbat]]<br>{{small|(1990–1997)}} |- | 17 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Пунцагийн Жасрай.jpg|100px|alt=Puntsagiin Jasrai]] | '''[[Пунцагийн Жасрай]]'''<br>{{small|(1933–2007)}} | 1992 оны 7 сарын 21 | 1996 оны 7 сарын 19 | {{Age in years and days|1992|7|21|1996|7|19}} | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | style="background:#F4C6C9;" | [[Пунцагийн Жасрайн Засгийн газар|Жасрай]] | [[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|I<br>{{small|(1992)}}]] |- | rowspan="2" | 18 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | rowspan="2" | [[File:Mendsaikhany Enkhsaikhan-1.jpg|100px|alt=Mendsaikhany Enkhsaikhan]] | rowspan="2" | '''[[Мэндсайханы Энхсайхан]]'''<br>{{small|(1955 онд төрсөн)}} | rowspan="2" | 1996 оны 7 сарын 19 | rowspan="2" | 1998 оны 4 сарын 23 | rowspan="2" | {{Age in years and days|1996|7|19|1998|4|23}} | rowspan="2" style="background:#bbcafa;" | [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]] | rowspan="2" style="background:#bbcafa;" | [[Мэндсайханы Энхсайханы Засгийн газар|Энхсайхан]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]])}} | rowspan="6" | [[1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|II<br>{{small|(1996)}}]] |- ! rowspan="7" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | ! rowspan="7" style="font-weight:normal" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br>'''[[Нацагийн Багабанди]]'''<br>[[File:President Natsagiin Bagabandi.jpg|90px|alt=2nd President Natsagiin Bagabandi]]<br>{{small|(1997–2005)}} |- | 19 ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | [[File:Prime Minister of Mongolia Tsakhiagiin Elbegdorj 1998 (cropped).png|100px|alt=Tsakhiagiin Elbegdorj]] | '''[[Цахиагийн Элбэгдорж]]'''<br>{{small|(1963 онд төрсөн)}} | 1998 оны 4 сарын 23 | 1998 оны 12 сарын 9 | {{Age in years and days|1998|4|23|1998|12|9}} | style="background:#bbcafa;" | [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]] | style="background:#bbcafa;" | [[Цахиагийн Элбэгдоржийн Засгийн газар#1998 оны Засгийн газар|Элбэгдорж I]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]])}} |- | 20 ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | [[File:Janlavyn Narantsatsralt.jpg|100px|alt=Janlavyn Narantsatsralt]] | '''[[Жанлавын Наранцацралт]]'''<br>{{small|(1957–2007)}} | 1998 оны 12 сарын 9 | 1999 оны 7 сарын 22 | {{Age in years and days|1998|12|9|1999|7|22}} | style="background:#bbcafa;" | [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]] | rowspan="2" style="background:#bbcafa;" | [[Жанлавын Наранцацралтын Засгийн газар|Наранцацралт]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]])}} |- style="background:#E3E9B0;" | | – ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | [[File:Nyam-Osoryn Tuyaa.png|100px|alt=Nyam-Osoryn Tuyaa]] | '''[[Ням-Осорын Туяа]]'''<br>{{small|(1958 онд төрсөн)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}} | 1999 оны 7 сарын 22 | 1999 оны 7 сарын 30 | {{Age in years and days|1999|7|22|1999|7|30}} | style="background:#bbcafa;" | [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]] |- | 21 ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | [[File:Монгол улсын 21 дэх ерөнхий сайд, Бэлтгэл ахмад Р.Амаржаргал.jpg|100px|alt=Rinchinnyamyn Amarjargal]] | '''[[Ринчиннямын Амаржаргал]]'''<br>{{small|(1961 онд төрсөн)}} | 1999 оны 7 сарын 30 | 2000 оны 7 сарын 26 | {{Age in years and days|1999|7|30|2000|7|26}} | style="background:#bbcafa;" | [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]] | style="background:#bbcafa;" | [[Ринчиннямын Амаржаргалын Засгийн газар|Амаржаргал]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]])}} |- | 22 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Nambar Enkhbayar 2001.png|100px|alt=Nambaryn Enkhbayar]] | '''[[Намбарын Энхбаяр]]'''<br>{{small|(1958 онд төрсөн)}} | 2000 оны 7 сарын 26 | 2004 оны 8 сарын 20 | {{Age in years and days|2000|7|26|2004|8|20}} | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | style="background:#F4C6C9;" | [[Намбарын Энхбаярын Засгийн газар|Энхбаяр]] | [[2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|III<br>{{small|(2000)}}]] |- | rowspan="2" | 23 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | rowspan="2" | [[File:Prime Minister of Mongolia Tsakhiagiin Elbegdorj 2004 (cropped).png|100px|alt=Tsakhiagiin Elbegdorj]] | rowspan="2" | '''[[Цахиагийн Элбэгдорж]]'''<br>{{small|(1963 онд төрсөн)}} | rowspan="2" | 2004 оны 8 сарын 20 | rowspan="2" | 2006 оны 1 сарын 13 | rowspan="2" | {{Age in years and days|2004|8|20|2006|1|13}} | rowspan="2" style="background:#bbcafa;" | [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] | rowspan="2" style="background:#DDDDDD;" | [[Цахиагийн Элбэгдоржийн Засгийн газар#2004-2006 оны Засгийн газар|Элбэгдорж II]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[Монгол Ардын Нам|МАХН]])}} | rowspan="5" | [[2004 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|IV<br>{{small|(2004)}}]] |- ! rowspan="5" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | ! rowspan="5" style="font-weight:normal" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br>'''[[Намбарын Энхбаяр]]'''<br>[[File:Nambaryn Enkhbayar-1.jpg|90px|alt=3rd President Nambaryn Enkhbayar]]<br>{{small|(2005–2009)}} |- | colspan="9" | Сул орон зай (2006 оны 1 сарын 13 – 25) |- | 24 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Miyeegombyn Enkhbold.jpg|100px|alt=Miyeegombyn Enkhbold]] | '''[[Миеэгомбын Энхболд]]'''<br>{{small|(1964 онд төрсөн)}} | 2006 оны 1 сарын 25 | 2007 оны 11 сарын 22 | {{Age in years and days|2006|1|25|2007|11|22}} | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Миеэгомбын Энхболдын Засгийн газар|Энхболд]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]]–[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|ҮШН]]–[[Эх Орон Нам (Монгол)|Эх орон-МАШСН]]–[[Бүгд Найрамдах Нам (Монгол)|БНН]])}} |- | rowspan="3" | 25 ! rowspan="3" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="3" | [[File:Sangiyin Bayar.jpg|100px|alt=Sanjiin Bayar]] | rowspan="3" | '''[[Санжаагийн Баяр|Санжийн Баяр]]'''<br>{{small|(1956 онд төрсөн)}} | rowspan="3" | 2007 оны 11 сарын 22 | rowspan="3" | 2009 оны 10 сарын 29 | rowspan="3" | {{Age in years and days|2007|11|22|2009|10|29}} | rowspan="3" style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Санжаагийн Баярын Засгийн газар#Эхний засгийн газрын бүтэц (2007 оны 11 сар - 2008 оны 8 сар)|Баяр I]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]]–[[Иргэний Зориг Нам|ИЗН]])}} |- | rowspan="2" style="background:#DDDDDD;" | [[Санжаагийн Баярын Засгийн газар#Хоёр дахь засгийн газрын бүтэц (2008 оны 9 сар - 2009 оны 10 сарын 28)|Баяр II]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]]–[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]])}} | rowspan="3" | [[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар сонгогдсон гишүүдийн жагсаалт|V]]<br>{{small|([[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2008]])}} |- ! rowspan="7" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | ! rowspan="7" style="font-weight:normal" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br>'''[[Цахиагийн Элбэгдорж]]'''<br>[[File:Tsakhiagiin Elbegdorj (3x4 cropped).jpg|90px|alt=4th President Tsakhiagiin Elbegdorj]]<br>{{small|(2009–2017)}} |- | 26 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Sükhbaataryn Batbold (cropped).jpg|100px|alt=Sükhbaataryn Batbold]] | '''[[Сүхбаатарын Батболд]]'''<br>{{small|(1963 онд төрсөн)}} | 2009 оны 10 сарын 29 | 2012 оны 8 сарын 10 | {{Age in years and days|2009|10|29|2012|8|10}} | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]→[[Монгол Ардын Нам]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Сүхбаатарын Батболдын Засгийн газар|Батболд]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]])}} |- | 27 ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | [[File:Norovyn Altankhuyag (cropped).png|100px|alt=Norovyn Altankhuyag]] | '''[[Норовын Алтанхуяг]]'''<br>{{small|(1958 онд төрсөн)}} | 2012 оны 8 сарын 10 | 2014 оны 11 сарын 5 | {{Age in years and days|2012|8|10|2014|11|5}} | style="background:#bbcafa;" | [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] | rowspan="2" style="background:#DDDDDD;" | [[Норовын Алтанхуягийн Засгийн газар|Алтанхуяг]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]]–[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]])}} | rowspan="4" | [[2012 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|VI<br>{{small|(2012)}}]] |- style="background:#E3E9B0;" | | – ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}};" | | [[File:Dendeviin Terbishdagva (cropped).jpg|100px|alt=Dendeviin Terbishdagva]] | '''[[Дэндэвийн Тэрбишдагва]]'''<br>{{small|(1955 онд төрсөн)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}} | 2014 оны 11 сарын 5 | 2014 оны 11 сарын 21 | {{Age in years and days|2014|11|5|2014|11|21}} | style="background:#EFA7AB;" | [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]{{efn|2010 онд МАН-аас салсан [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (2010–2021).}} |- | rowspan="2" | 28 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | rowspan="2" | [[File:Chimediin Saikhanbileg 2015.jpg|100px|alt=Chimediin Saikhanbileg]] | rowspan="2" | '''[[Чимэдийн Сайханбилэг]]'''<br>{{small|(1969 онд төрсөн)}} | rowspan="2" | 2014 оны 11 сарын 21 | rowspan="2" | 2016 оны 7 сарын 7 | rowspan="2" | {{Age in years and days|2014|11|21|2016|7|7}} | rowspan="2" style="background:#bbcafa;" | [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Чимэдийн Сайханбилэгийн Засгийн газар|Сайханбилэг I]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]]–[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]])}} |- | style="background:#DDDDDD;" | {{nowrap|[[Чимэдийн Сайханбилэгийн Засгийн газар|Сайханбилэг II]]}}<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]]–[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]])}} |- | rowspan="2" | 29 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="2" | [[File:Mongolia PM Jargatulgyn Erdenebat 2017 (cropped).png|100px|alt=Jargaltulgyn Erdenebat]] | rowspan="2" | '''[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]]'''<br>{{small|(1973 онд төрсөн)}} | rowspan="2" | 2016 оны 7 сарын 7 | rowspan="2" | 2017 оны 10 сарын 4 | rowspan="2" | {{Age in years and days|2016|7|7|2017|10|4}} | rowspan="2" style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам]] | rowspan="2" style="background:#F4C6C9;" | [[Жаргалтулгын Эрдэнэбатын Засгийн газар|Эрдэнэбат]] | rowspan="3" | [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2016–2020|VII]]<br>{{small|([[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016]])}} |- ! rowspan="4" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | ! rowspan="4" style="font-weight:normal" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br>'''[[Халтмаагийн Баттулга]]'''<br>[[File:Khaltmaagiin Battulga - 2019 (48425595252) (cropped).jpg|90px|alt=5th President Khaltmaagiin Battulga]]<br>{{small|(2017–2021)}} |- | rowspan="2" | 30 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="2" | [[File:Mongolian Prime Minister Khurelsukh Ukhnaa in 2018.jpg|100px|alt=Ukhnaagiin Khürelsükh]] | rowspan="2" | '''[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]'''<br>{{small|(1968 онд төрсөн)}} | rowspan="2" | 2017 оны 10 сарын 4 | rowspan="2" | 2021 оны 1 сарын 27 | rowspan="2" | {{Age in years and days|2017|10|4|2021|1|27}} | rowspan="2" style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам]] | style="background:#F4C6C9;" | [[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар#У.Хүрэлсүхийн нэг дэх Засгийн газар (2017-2020)|Хүрэлсүх I]] |- | style="background:#F4C6C9;" | [[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар#У.Хүрэлсүхийн хоёр дахь Засгийн газар|Хүрэлсүх II]] | rowspan="3" | [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2020–2024|VIII]]<br>{{small|([[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020]])}} |- | rowspan="3" | 31 ! rowspan="3" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="3" | [[File:Luvsannamsrain Oyun-Erdene, Prime Minister of Mongolia at The Pentagon, USA on August 3, 2023 (cropped).jpg|100px|alt=Luvsannamsrain Oyun-Erdene]] | rowspan="3" | '''[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]'''<br>{{small|(1980 онд төрсөн)}} | rowspan="3" | 2021 оны 1 сарын 27 | rowspan="3" | 2025 оны 6 сарын 3 | rowspan="3" | {{Age in years and days|2021|1|27|2025|6|13}} | rowspan="3" style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам]] | rowspan="2" style="background:#F4C6C9;" | [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар#2021-2024 оны Засгийн газрын сайд нар|Оюун-Эрдэнэ I]] |- ! rowspan="4" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | ! rowspan="4" style="font-weight:normal" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br>'''[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]'''<br>[[File:Ukhnaagiin Khürelsükh (2024) (cropped).jpg|90px|alt=6th President Ukhnaagiin Khürelsükh]]<br>{{small|(2021 оноос хойш)}} |- | style="background:#DDDDDD;" | {{nowrap|[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар#2024-2025 оны Засгийн газрын сайд нар|Оюун-Эрдэнэ II]]}}<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[ХҮН нам|ХҮН]])}} | rowspan="3" | [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028|IX]]<br>{{small|([[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024]])}} |- | 32 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Gombojavyn Zandanshatar (2025) (cropped).png|100px|alt=Gombojavyn Zandanshatar]] | '''[[Гомбожавын Занданшатар]]'''<br>{{small|(1970 онд төрсөн)}} | 2025 оны 6 сарын 13 | 2026 оны 3 сарын 30 | {{Age in years and days|2025|6|13|2026|3|30}} | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар|Занданшатар]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[ХҮН нам|ХҮН]]–[[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]])}} |- |33 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |[[Файл:Nyam-Osoryn Uchral in October 2025.png|134x134px]] |'''[[Ням-Осорын Учрал]]'''<br>{{small|(1987 онд төрсөн)}} |2026 оны 3 сарын 30 |''Алба хашиж байгаа'' |{{Age in years and days|2026|3|30}} | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Ням-Осорын Учралын Засгийн газар|Учрал]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[ХҮН нам|ХҮН]]–[[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|ҮЭ]])}} |}{{#tag:timeline| ImageSize = width:1100 height:auto barincrement:16 PlotArea = top:10 bottom:80 right:170 left:20 AlignBars = late Define $today = {{#time:d/m/Y}} Colors = id:mprp value:rgb(0.84,0.08,0.22) legend: Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам id:mpp value:rgb(0.93,0.11,0.15) legend:Монгол_Ардын_Нам id:dp value:rgb(0.08,0.27,0.62) legend:Ардчилсан_Нам id:mprp2012 value:rgb(1,0,0.1) legend:Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам_(2012) id:gray1 value:gray(0.85) id:gray2 value:gray(0.95) DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:12/02/1992 till:$today TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = gridcolor:gray1 unit:year increment:5 start:1995 ScaleMinor = gridcolor:gray2 unit:year increment:1 start:1994 Legend = columns:1 left:150 top:35 columnwidth:170 TextData = pos:(20,38) textcolor:black fontsize:M text:"Улс төрийн нам:" BarData = bar:Byambasüren bar:Jasrai bar:Enkhsaikhan bar:Elbegdorj bar:Narantsatsralt bar:Tuyaa bar:Amarjargal bar:Enkhbayar bar:Enkhbold bar:Bayar bar:Batbold bar:Altankhuyag bar:Terbishdagva bar:Saikhanbileg bar:Erdenebat bar:Khürelsükh bar:Oyun-Erdene bar:Zandanshatar bar:Uchral PlotData = width:5 align:left fontsize:9 shift:(5,-4) anchor:till bar:Byambasüren from: 12/02/1992 till: 21/07/1992 color:mprp text:"[[Дашийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]]" bar:Jasrai from: 21/07/1992 till: 19/07/1996 color:mprp text:"[[Пунцагийн Жасрай|П.Жасрай]]" bar:Enkhsaikhan from: 19/07/1996 till: 23/04/1998 color:dp text:"[[Мэндсайханы Энхсайхан|М.Энхсайхан]]" bar:Elbegdorj from: 23/04/1998 till: 09/12/1998 color:dp from: 20/08/2004 till: 13/01/2006 color:dp text:"[[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]]" bar:Narantsatsralt from: 09/12/1998 till: 22/07/1999 color:dp text:"[[Жанлавын Наранцацралт|Ж.Наранцацралт]]" bar:Tuyaa from: 22/07/1999 till: 30/07/1999 color:dp text:"[[Ням-Осорын Туяа|Н.Туяа]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Amarjargal from: 30/07/1999 till: 26/07/2000 color:dp text:"[[Ринчиннямын Амаржаргал|Р.Амаржаргал]]" bar:Enkhbayar from: 26/07/2000 till: 20/08/2004 color:mprp text:"[[Намбарын Энхбаяр|Н.Энхбаяр]]" bar:Enkhbold from: 25/01/2006 till: 22/11/2007 color:mprp text:"[[Миеэгомбын Энхболд|М.Энхболд]]" bar:Bayar from: 22/11/2007 till: 29/10/2009 color:mprp text:"[[Санжаагийн Баяр|С.Баяр]]" bar:Batbold from: 29/10/2009 till: 24/06/2011 color:mprp from: 24/06/2011 till: 10/08/2012 color:mpp text:"[[Сүхбаатарын Батболд|Сү.Батболд]]" bar:Altankhuyag from: 10/08/2012 till: 05/11/2014 color:dp text:"[[Норовын Алтанхуяг|Н.Алтанхуяг]]" bar:Terbishdagva from: 05/11/2014 till: 21/11/2014 color:mprp2012 text:"[[Дэндэвийн Тэрбишдагва|Д.Тэрбишдагва]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Saikhanbileg from: 21/11/2014 till: 07/07/2016 color:dp text:"[[Чимэдийн Сайханбилэг|Ч.Сайханбилэг]]" bar:Erdenebat from: 07/07/2016 till: 04/10/2017 color:mpp text:"[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат|Ж.Эрдэнэбат]]" bar:Khürelsükh from: 04/10/2017 till: 27/01/2021 color:mpp text:"[[Ухнаагийн Хүрэлсүх|У.Хүрэлсүх]]" bar:Oyun-Erdene from: 27/01/2021 till: 03/06/2025 color:mpp text:"[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ|Л.Оюун-Эрдэнэ]]" bar:Zandanshatar from: 13/06/2025 till: 30/03/2026 color:mpp text:"[[Гомбожавын Занданшатар|Г.Занданшатар]]" bar:Uchral from: 30/03/2026 till: $today color:mpp text:"[[Ням-Осорын Учрал|Н.Учрал]]" |}} ==Цаг хугацааны график== {{#tag:timeline| ImageSize = width:1100 height:auto barincrement:16 PlotArea = top:10 bottom:80 right:170 left:20 AlignBars = late Define $today = {{#time:d/m/Y}} Colors = id:independent value:gray(0.8) legend:Нам_бус_(Бие_даагч) id:mprp value:rgb(0.84,0.08,0.22) legend: Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам id:dp value:rgb(0.08,0.27,0.62) legend:Ардчилсан_Нам id:mpp value:rgb(0.93,0.11,0.15) legend:Монгол_Ардын_Нам id:mprp2012 value:rgb(1,0,0.1) legend:Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам_(2012) id:gray1 value:gray(0.85) id:gray2 value:gray(0.95) DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:28/11/1911 till:$today TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = gridcolor:gray1 unit:year increment:5 start:1915 ScaleMinor = gridcolor:gray2 unit:year increment:1 start:1912 Legend = columns:1 left:150 top:35 columnwidth:170 TextData = pos:(20,38) textcolor:black fontsize:M text:"Улс төрийн нам:" BarData = bar:GChagdarjav bar:Tserenchimed bar:Namnansüren bar:Badamdorj bar:Damdinbazar bar:SambadondogiinTserendorj bar:Chagdarjav bar:Bodoo bar:BalingiinTserendorj bar:Amar bar:Jigjidjav bar:Genden bar:Choibalsan bar:Tsedenbal bar:Batmönkh bar:Sodnom bar:Gungaadorj bar:Byambasüren bar:Jasrai bar:Enkhsaikhan bar:Elbegdorj bar:Narantsatsralt bar:Tuyaa bar:Amarjargal bar:Enkhbayar bar:Enkhbold bar:Bayar bar:Batbold bar:Altankhuyag bar:Terbishdagva bar:Saikhanbileg bar:Erdenebat bar:Khürelsükh bar:Oyun-Erdene bar:Zandanshatar bar:Uchral PlotData = width:5 align:left fontsize:9 shift:(5,-4) anchor:till bar:GChagdarjav from: 28/11/1911 till: 29/12/1911 color:independent text:"[[Гадинбалын Чагдаржав|Г.Чагдаржав]]" bar:Tserenchimed from: 29/12/1911 till: 01/07/1912 color:independent text:"[[Г.Цэрэнчимэд]]" bar:Namnansüren from: 01/11/1912 till: 09/04/1919 color:independent text:"[[Төгс-Очирын Намнансүрэн|Т.Намнансүрэн]]" bar:Badamdorj from: 09/04/1919 till: 02/01/1920 color:independent text:"[[Гончигжалцангийн Бадамдорж|Г.Бадамдорж]]" bar:Damdinbazar from: 22/02/1921 till: 01/05/1921 color:independent from: 03/03/1922 till: 23/06/1923 color:mprp text:"[[Содномын Дамдинбазар|С.Дамдинбазар]]" bar:SambadondogiinTserendorj from: 01/05/1921 till: 10/07/1921 color:independent text:"[[Манзушир хутагт Цэрэндорж|С.Цэрэндорж]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Chagdarjav from: 13/03/1921 till: 16/04/1921 color:mprp text:"[[Дамбын Чагдаржав|Д.Чагдаржав]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Bodoo from: 16/04/1921 till: 07/01/1922 color:mprp text:"[[Догсомын Бодоо|Д.Бодоо]]" bar:BalingiinTserendorj from: 23/06/1923 till: 13/02/1928 color:mprp text:"[[Балингийн Цэрэндорж|Б.Цэрэндорж]]" bar:Amar from: 21/02/1928 till: 27/04/1930 color:mprp from: 22/03/1936 till: 07/03/1939 color:mprp text:"[[Анандын Амар|А.Амар]]" bar:Jigjidjav from: 27/04/1930 till: 02/07/1932 color:mprp text:"[[Цэнгэлтийн Жигжиджав|Ц.Жигжиджав]]" bar:Genden from: 02/07/1932 till: 02/03/1936 color:mprp text:"[[Пэлжидийн Гэндэн|П.Гэндэн]]" bar:Choibalsan from: 24/03/1939 till: 26/01/1952 color:mprp text:"[[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсан]]" bar:Tsedenbal from: 26/01/1952 till: 11/06/1974 color:mprp text:"[[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбал]]" bar:Batmönkh from: 11/06/1974 till: 12/12/1984 color:mprp text:"[[Жамбын Батмөнх|Ж.Батмөнх]]" bar:Sodnom from: 12/12/1984 till: 21/03/1990 color:mprp text:"[[Думаагийн Содном|Д.Содном]]" bar:Gungaadorj from: 21/03/1990 till: 11/09/1990 color:mprp text:"[[Шаравын Гунгаадорж|Ш.Гунгаадорж]]" bar:Byambasüren from: 11/09/1990 till: 21/07/1992 color:mprp text:"[[Дашийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]]" bar:Jasrai from: 21/07/1992 till: 19/07/1996 color:mprp text:"[[Пунцагийн Жасрай|П.Жасрай]]" bar:Enkhsaikhan from: 19/07/1996 till: 23/04/1998 color:dp text:"[[Мэндсайханы Энхсайхан|М.Энхсайхан]]" bar:Elbegdorj from: 23/04/1998 till: 09/12/1998 color:dp from: 20/08/2004 till: 13/01/2006 color:dp text:"[[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]]" bar:Narantsatsralt from: 09/12/1998 till: 22/07/1999 color:dp text:"[[Жанлавын Наранцацралт|Ж.Наранцацралт]]" bar:Tuyaa from: 22/07/1999 till: 30/07/1999 color:dp text:"[[Ням-Осорын Туяа|Н.Туяа]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Amarjargal from: 30/07/1999 till: 26/07/2000 color:dp text:"[[Ринчиннямын Амаржаргал|Р.Амаржаргал]]" bar:Enkhbayar from: 26/07/2000 till: 20/08/2004 color:mprp text:"[[Намбарын Энхбаяр|Н.Энхбаяр]]" bar:Enkhbold from: 25/01/2006 till: 22/11/2007 color:mprp text:"[[Миеэгомбын Энхболд|М.Энхболд]]" bar:Bayar from: 22/11/2007 till: 29/10/2009 color:mprp text:"[[Санжаагийн Баяр|С.Баяр]]" bar:Batbold from: 29/10/2009 till: 24/06/2011 color:mprp from: 24/06/2011 till: 10/08/2012 color:mpp text:"[[Сүхбаатарын Батболд|Сү.Батболд]]" bar:Altankhuyag from: 10/08/2012 till: 05/11/2014 color:dp text:"[[Норовын Алтанхуяг|Н.Алтанхуяг]]" bar:Terbishdagva from: 05/11/2014 till: 21/11/2014 color:mprp2012 text:"[[Дэндэвийн Тэрбишдагва|Д.Тэрбишдагва]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Saikhanbileg from: 21/11/2014 till: 07/07/2016 color:dp text:"[[Чимэдийн Сайханбилэг|Ч.Сайханбилэг]]" bar:Erdenebat from: 07/07/2016 till: 04/10/2017 color:mpp text:"[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат|Ж.Эрдэнэбат]]" bar:Khürelsükh from: 04/10/2017 till: 27/01/2021 color:mpp text:"[[Ухнаагийн Хүрэлсүх|У.Хүрэлсүх]]" bar:Oyun-Erdene from: 27/01/2021 till: 03/06/2025 color:mpp text:"[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ|Л.Оюун-Эрдэнэ]]" bar:Zandanshatar from: 13/06/2025 till: 30/03/2026 color:mpp text:"[[Гомбожавын Занданшатар|Г.Занданшатар]]" bar:Uchral from: 30/03/2026 till: $today color:mpp text:"[[Ням-Осорын Учрал|Н.Учрал]]" |}} ==Мөн үзэх== * [[Монгол хаад]] * [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] ** [[Монгол улсын төрийн тэргүүн]] * [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] ==Тэмдэглэл== {{notelist}} ==Эх сурвалж== {{reflist}} == Гадаад холбоос == * [http://www.open-government.mn/index.php?option=com_content&task=view&id=33&Itemid=76 Монгол Улсын Ерөнхий сайдын тухай] {{Монгол Улсын Ерөнхий Сайд}} [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд| ]] [[Ангилал:Засгийн газрын тэргүүний жагсаалт]] iqkidh87bystkuzkivdx4mmsqhgyn0e 0 34774 856108 855905 2026-05-12T03:56:05Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856108 wikitext text/x-wiki {{Short description|1918-1933 онуудад Герман улс}} {{Инфобокс улс | native_name = {{lang|de|Deutsches Reich}}<!-- Do not replace with Weimar Republic as this parameter is for the OFFICIAL name. --> | conventional_long_name = Германы Эзэнт Гүрэн<!-- Do not replace with Weimar Republic as that is the COMMON NAME whereas this parameter is for the official name. --> | common_name = Ваймарын Бүгд Найрамдах | p1 = Германы эзэнт гүрэн | flag_p1 = Flag of Germany (1867–1918).svg | s1 = Нацист Герман | flag_s1 = Flag of Germany (1933–1935).svg | image_flag = Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg | flag_type = [[Германы далбаа#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1918–1933)|Далбаа]]<br>(1919–1933) | image_coat = Wappen Deutsches Reich (Weimarer Republik).svg | coa_size = 80 | symbol_type = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын сүлд|Сүлд]]<br>(1919–1928) | national_anthem = {{lang|de|[[Das Lied der Deutschen]]}}<br />"Германчуудын дуу"<br /> (1922 оноос)<ref name="faz-20120904">{{cite news |access-date=2022-08-04 |first=Винфрид |last=Клайн |date=2012-09-14 |publisher=Frankfurter Allgemeine Zeitung |title=Wer sind wir, und was wollen wir dazu singen? |url=https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/geisteswissenschaften/vom-deutschlandlied-zur-nationalhymne-wer-sind-wir-und-was-wollen-wir-dazu-singen-11878854.html |website=FAZ.NET}}<!-- auto-translated from German by Module:CS1 translator --></ref><br> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:Deutschlandlied (old recording).oga]]}}</div> | image_map = Weimar Republic 1930.svg | map_width = 250px | image_map_caption = Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс 1930 онд | image_map2 = Karte des Deutschen Reiches, Weimarer Republik-Drittes Reich 1919–1937.svg | image_map2_caption = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын засаг захиргааны хуваарь|Герман улсууд]] 1925 онд | population_density_km2 = 133.129 | capital = [[Берлин]] | coordinates = {{Coord|52|31|N|13|23|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт Герман хэл|Герман]] | common_languages = {{hidden|'''Албан бус:'''|[[Доод Герман хэл|Доод Герман]], [[Польш хэл|Польш]], [[Лимбург хэл|Лимбург]], [[Фриз хэлнүүд|Фриз]], [[Идиш хэл|Идиш]], [[Дани хэл|Дани]], [[Сорб хэл|Сорб]], [[Синти Цыган хэл|Синти]], [[Литва хэл]]|style=font-size:100%;padding:0.25em 0 0; |headerstyle=text-align:left;font-weight:normal;}} | religion = 1925 оны тоолого:<ref>[http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf Volume 6. Weimar Germany, 1918/19–1933 Population by Religious Denomination (1910–1939)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809154418/http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |date=9 August 2016 }} Sozialgeschichtliches Arbeitsbuch, Volume III, Materialien zur Statistik des Deutschen Reiches 1914–1945, edited by Dietmar Petzina, Werner Abelshauser and Anselm Faust. Munich: Verlag C. H. Beck, 1978, p. 31. Translation: Fred Reuss.</ref>{{plainlist| * 64.1% [[Протестант]] ([[Лютеран]], [[Кальвинизм]], [[Нэгдсэн сүм|Нэгдсэн]]) * 32.4% [[Ромын Католик]] * 0.9% [[Герман дахь еврейчүүдийн түүх|Еврей]] * 2.6% Бусад}} | demonym = Германчууд | government_type = Холбооны [[Холимог засаглалын систем|хагас-ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]] * [[Ардын Төлөөлөгчдийн зөвлөл|түр засгийн газар]] {{small|(1918 оны 11 сарын 10-наас 1919 оны 2 сарын 13 хүртэл)}} * ерөнхийлөгчийн [[зарлигаар засаглал]] {{small|(1930–1933)}} | title_leader = [[Германы ерөнхийлөгч (1919–1945)|Ерөнхийлөгч]] | year_leader1 = 1919–1925 | leader1 = [[Фридрих Эберт]] | year_leader2 = 1925–1933 | leader2 = [[Паул фон Хинденбург]] | title_deputy = [[Германы канцлер#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1919–1933)|Канцлер]] | year_deputy1 = 1918 (анхны) | deputy1 = [[Friedrich Ebert]] | year_deputy2 = 1933 (сүүлийн) | deputy2 = [[Адольф Хитлер]] | era = [[Дайны хоорондын үе]] | event_start = [[Германд бүгд найрамдах улсын тунхаглал|Тунхаглав]] | date_start = 11 сарын 9, | year_start = 1918 | event1 = [[Ваймарын Үндсэн хууль|Үндсэн хууль]] | date_event1 = 8 сарын 11, 1919 | event2 = [[Үндэстнүүдийн Лиг]]т элссэн | date_event2 = 9 сарын 8, 1926 | event3 = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын Ерөнхийлөгчийн засгийн газрууд|Зарлигаар засаглаж]] эхлэв | date_event3 = 3 сарын 29, 1930<ref name="Adam-2005"/> | event4 = [[Адольф Хитлер|Хитлер]] [[Адольф Хитлерийн эрх мэдэлд хүрэлт#Хяналтыг булаан авсан (1931–1933)|тангараг өргөв]] | date_event4 = 1 сарын 30, 1933 | event5 = [[Рейхстагийн галын зарлиг]] | date_event5 = 2 сарын 28, 1933 | event_end = [[1933 оны Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль|Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль]] | date_end = 3 сарын 23, | year_end = 1933<ref>{{cite encyclopedia |url=http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |title=The Reichstag Fire and the Enabling Act of March 23, 1933 |first=Уильям Л. |last=Хош |date=2007-03-23 |encyclopedia=[[Britannica.com|Britannica]] Blog |language=en-US |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190311083054/http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |title=The law that 'enabled' Hitler's dictatorship |date=2013-03-23 |website=[[DW.com]] |language=en |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907195649/https://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=Republic to Reich: A History of Germany 1918–1945 |last=Мэйсон |first=К. Ж. |publisher=McGraw-Hill}}</ref> | legislature = [[Хоёр танхимт]] | house1 = [[Рейхсрат (Герман)|Рейхсрат]] ''(де-факто)'' | type_house1 = [[Дээд танхим]] | house2 = [[Рейхстаг (Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс)|Рейхстаг]] | type_house2 = [[Доод танхим]] | stat_year1 = 1925 | stat_area1 = 468787 | ref_area1 = <ref name="Wahlen in der Weimarer Republik">{{cite web |url=http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |title=Das Deutsche Reich im Überblick |work=Wahlen in der Weimarer Republik |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121115812/http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |url-status=live }}</ref> | stat_pop1 = 62,411,000 | ref_pop1 = <ref name="Wahlen in der Weimarer Republik" /> | currency = {{Unbulleted list|1919–23 [[Цаасан марк|"Цаасан марк" (ℳ)]] |1923–24 [[Рентенмарк]] (RM) |1924–33 [[Райхсмарк|Райхсмарк (ℛℳ)]]}} | today = {{plainlist| * [[Герман]] * [[Польш]] * [[Орос]]{{efn|[[Калининград муж]]}} * [[Литва]]{{efn|[[Клайпеда хошуу|Клайпеда]] ба [[Таураге хошуу]]ны хэсэг}} *[[Нидерланд]]{{efn|[[Дуйвелсберг]]}}}} }} '''Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс''' ({{lang-de|Weimarer Republik}}) бол 1919 онд [[Германы Хаант Улс]]ын дараа байгуулагдсан [[парламентын ардчилсан]] засаглалтай [[холбооны бүгд найрамдах]] улс юм. Энэ улс 1933 онд [[Адольф Хитлер]] засгийн эрхэнд гарч Райхсканцлер болсоноор дуусгавар болсон байна. [[Ваймар]] нь энэхүү бүгд найрамдах улсыг байгуулах Үндсэн хуулийн чуулган болсон хотын нэр юм. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Weimar Republic|Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс}} * {{DNB-Portal|4065109-5|TEXT=Ном зүй:}} * Arnulf Scriba: [http://www.dhm.de/lemo/html/weimar/ Die Weimarer Republik] == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{reflist}} [[Ангилал:Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс| ]] [[Ангилал:20-р зууны Германы түүx]] [[Ангилал:1919 онд байгуулагдсан]] a6kursltsfkdbm1i6vsqw45u2gjuycd 0 36037 856114 801501 2026-05-12T05:12:37Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856114 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хувь хүн | нэр = Дензел Вашингтон | зураг = Denzel Washington 2018.jpg | тайлбар = | төрсөн_огноо = {{Birth date and age|mf=yes|1954|12|28}} | төрсөн_газар = [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Калифорни]], [[Маунт-Вернон]] | жинхэнэ_нэр = Дензел Хэйс Вашингтон, бага | ажил_мэргэжил = [[Жүжигчин]] }} '''Дензел Хэйс Вашингтон, бага''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Denzel Hayes Washington, Jr'', ''[[1954]] оны [[12 сарын 28|арванхоёрдугаар сарын 28-нд]] төрсөн'') нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америк]]ийн [[жүжигчин]], [[кино]] найруулагч болон [[продюсер]] юм. Вашингтон нь [[Алтан бөмбөрцөг]] болон [[Тони шагнал|Тониг]] хоёр удаа,<ref>{{cite web |url=http://newsfeed.time.com/2010/06/14/denzel-washington-moves-one-step-closer-to-an-egot |title=Five Ways Denzel Can Achieve His EGOT Dream |publisher=Newsfeed.time.com |date=June 14, 2010 |accessdate=2011-08-14 |archive-date=2019-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191027155504/http://newsfeed.time.com/2010/06/14/denzel-washington-moves-one-step-closer-to-an-egot/ |url-status=dead }}</ref> [[Оскарын шагнал|Оскарыг]] хоёр удаа ([[Оскарын шагнал|Шилдэг эрэгтэй туслах дүрийн]] төрөлд ''[[Ялалт (1989 оны кино)|Ялалт]]'' (1989) киногоор, ''[[Бэлтгэлийн өдөр]]'' (2001) киногоор [[Оскарын шагнал|Шилдэг эрэгтэй гол дүрийн]] төрөлд)<ref>(April 4, 2002). "[http://www.encyclopedia.com/doc/1G1-84971321.html Halle Berry, Denzel Washington get historic wins at Oscars]. ''[[Jet magazine|Jet]]''. Digital version retrieved March 17, 2008.</ref> тус тус хүртжээ. 2020 онд "The ​​New York Times" сонин Дензел Вашингтоныг 21-р зууны хамгийн агуу жүжигчин хэмээн зарласан. 2022 онд АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Жо Байден]] өөрийн биеэр Д.Вашингтонд "Ерөнхийлөгчийн эрх чөлөөний одон" гардуулсан байна. ==Намтар== Бага Дензел Хейс Вашингтон 1954 оны 12-р сарын 28-нд АНУ-ын Нью-Йорк мужийн Маунт Вернон хотод төржээ. Хүүг лам эцгийнх нь нэрээр нэрлэжээ. Дензел нь гэр бүлийн гурван хүүхдийн дундах хүүхэд байсан бөгөөд түүний эх Леннис "Линн" ( Лоу, 1924 онд төрсөн) [[Жоржиа]] мужаас гаралтай байжээ. Сургуулийн дараа тэрээр Нью-Йоркийн Фордхамын их сургуульд орж, анх анагаах ухаан, дараа нь биологийн чиглэлээр суралцаж байгаад сэтгүүл зүйг сонирхож, эцэст нь театрт сонирхолтой болжээ. 1977 онд сэтгүүлч мэргэжлээр бакалаврын зэрэгтэй төгссөн. Дараа нь Д.Вашингтон [[Сан-Франциско]] хот дахь Америкийн Консерваторид элсэн орсон. Жилийн дараа тэрээр Нью-Йорк руу нүүж, телевизийн кинонд тоглож, Консерваторийг орхисон байна. ==Бүтээлүүд== ==Эшлэл== {{Reflist|30em}} ==Холбоос== {{Commonscat|Denzel Washington|Дензел Вашингтон}} * {{IMDb name|243}} * {{tcmdb name|202364}} * {{IBDB name|64166}} * {{iobdb|Denzel|Washington}} * [http://www.moviefone.com/celebrity/denzel-washington/1025024/main Дензел Вашингтон] [[Moviefone]] {{DEFAULTSORT:Вашингтон, Дензел}} [[Ангилал:АНУ-ын кино жүжигчин]] [[Ангилал:Театрын жүжигчин]] [[Ангилал:АНУ-ын кино найруулагч]] [[Ангилал:Оскарын шагналтан]] [[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]] [[Ангилал:SАG-Award шагналтан]] [[Ангилал:Тони шагналтан]] [[Ангилал:АНУ-ын Урлаг ба Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Афроамерикийн соёлын хүн]] [[Ангилал:Бронксын хүн]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1954 онд төрсөн]] b9xazlmwdktvopfmrye3pawza9qw2t9 0 38026 856115 855911 2026-05-12T05:17:29Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856115 wikitext text/x-wiki [[Файл:Dijkstra Animation.gif|thumb|right]] '''Дижикстрагийн алгоритм''', Dijkstra –ийн алгоритмыг 1956 онд Нидерландын компьютерын эрдэмтэн судлаач Edsger Dijkstra үүсгэн томъёолсон ба 1959 онд нийтлүүлсэн. Графийн хайлтийн алгоритм бөгөөд нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдвэрлэдэг. Графийн ирмэгүүд нь сөрөг биш утгатай нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдсэн бөгөөд хамгийн богино замын модыг гаргаж өгдөг. Энэ алгоритм нь хамгийн бага замыг олохдоо эхний цэгээс графын зангилаа бүрээр дайрдаг. Алгоритм нь нэг зангилаанаас өөр нэг зангилаа очих хамгийн богино замыг олохоор ажиллах ба хамгийн дөт замыг олмогц програм зогсоно. Жишээлбэл: Дижикстрагийн алгоритм нь нэг хотоос өөр нэг хотруу холбосон эхлэлийн цэг болон төгсгөлийн цэгийн хоорондох зай хамгийн богино байхаар тооцон олдог. Улмаар , хамгийн эхний богино зам бол сүлжээний шугамын протоколуудад өргөн ашигладаг, тухайлбал IS-IS ба OSPF(нээлттэй хамгийн эхний богино зам) юм. Дижикстрагийн анхны алгоритмийн бага эрэмбийг олох дараалалд O(|V2|) –ийг хэрэглэдэггүй. V нь координатын босоо тэнхлэг дэх тоо. Энэ алгоритмын санааг Leyzorek бас дэвшүүлж байсан. Бага эрэмбэтэй дараалал дээр суурилсан Fibonacci-ийн овоолго байдлаар O(|E|+|V|log|V|) томёонд хэрэгжүүлсэн. E- эрмэгийн тоо Энэ нь шинж тэмдэггүй ,сөрөг биш утгагай, нэг эхтэй ,богино замаа хамгийн хурдан мэдэх алгоритм юм. == 1.Алгоритм == [[Image:Dijkstras progress animation.gif|thumb|Illustration of Dijkstra's algorithm search for finding path from a start node (lower left, red) to a goal node (upper right, green) in a [[robotics|robot]] [[motion planning]] problem. Open nodes represent the "tentative" set. Filled nodes are visited ones, with color representing the distance: the greener, the farther. Nodes in all the different directions are explored uniformly, appearing as a more-or-less circular [[wavefront]] as Dijkstra's algorithm uses a [[consistent heuristic|heuristic]] identically equal to 0.]] Бид одоо анхны гэж нэрлэгдсэн зангилаанаас эхэлнэ. Заннгилааны зайг Y үсгээр тэмдэглэнэ. Анхны зангилаанаас Y хүртэлхийг зай гэдэг. Дижикстрагийн алгоритмаар зарим анхдагч зайн утгуудыг оноож өгдөг, алхам алхмаар сайжруулдаг. 1. Эхлээд бүх зангилаандаа анхны утгыг олгоно: Тэр нь манай анхны зангилаанаас бусад зангилаанд тодорхойгүй буюу тэг гэдэг утга өгнө. 2. Анхдагч зангилааг тухайн зангилаа болгож авна. Бүх зангилааг агуулсан зочлоогүй зангилаануудын олонлогыг үүсгэнэ. 3. Тухайн зангилааны хувьд хөрш зангилаануудад анхааран тэдрээрийг урьдчилан бодож тооцоолно. Одоогийн а зангилаа 6-ийн урттай гэж тэмдэглэгдсэн, түүний b хөрш зангилаатай холбогдсон ирмэгийн урт нь 2 бол b хүртэлх урт нь (6+2=8) болно. Хэрэв энэ зай нь өмнө b хүртэлх урьдчилсан зайнаас бага бол түүнийг дарж бичнэ. Шалгаж үзсэн ч гэсэн (зочилсон ) гэж тэмдэглээгүй бол тэр зангилаа зочлоогүй олонлогт байсаар байна. 4. Тухайн зангилааны бүх хөршүүдийг авч үзсэний дараа тухайн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглээд зочлоогүй олонлогоос хасна. Зочилсон зангилааг дахин хэзээ ч шалгахгүй. 5. Хэрвээ очих ёстой эцсийн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглэсэн бол (2 зангилааны хоорондох зам) тодорхойлогдсон, хэрэв зочлоогүй олонлог дахь зангилаануудын урьдчилсан хамгийн бага зай нь тодорхойгүй бол (төлөвлөгдсөн нэвтрэлт дууссан эсвэл анхны зангилаа болон үндсэн зочлоогүй зангилааны хооронд холбоо байхгүй байна). Тэгээд алгоритм дуусна. 6. Хамгийн бага урьдчилсан зайтай зочлоогүй зангилааг шинэ тухайн зангилаа болгоод 3-р алхам руу буцаана. == Тайлбар/description/ == :Та хотын газрын зургаас нэг газарт хүрэх хамгийн богино замыг олохын тулд анх эхлэх газар болон явах замаа тодорхойлох хэрэгтэй. Явах замаа тодорхойлохдоо: эхлэх цэгээс очих газар хүртлээ шулуунаар холбоно. Үүнийг хязгааргүй орон зайд ашиглах боломжгүй гэхдээ очоогүй газруудаа хаяглалгүй үлдээдэг.... == Ажиллах, гүйцэтгэх хугацаа == Дижикстрагын алгоритмын дээд хугацааг тооцоолохдоо төгсгөлийн тоо/E/ ба оройн тоо/V/ дүрсэлж болох ба функцээр илэрхийлэхэд |E|, |V| гэж тэмдэглэдэг. Ямарч oройн Q олонлогийн явах хугацаа О(|E|*dkq + |V|*emq) dkq ба emq нь хамгийн цөөн үйлдэл ба бага хугацаа зарах үйлдлүүд юм. Хамгиин хялбар Дижикстрагын алгоритмын хэрэглээ бол Q-г жирийн хэлхээтэй жагсаалт эсвэл цуваанд хадгалж, хамгийн бага хугацааг гаргах бол Q дэх оройнуудаас шугаман хайлт хийх юм. Энэ тохиолдолд явах хугацаа О(|E|+|V|^2)=O(|V|^2). Сийрэг граф-д Дижисктрагын алгоритмыг холбоост листэнд хийж хоёртын модны хайлт, хоёртын овоолго эсвэл фибонакын овоолгын анхдагч дарааллаар ашиглаж хамгийн бага хугацаа олохыг хурдан болгож алгоритмаа үр дүнтэйгээр шийдвэрлэсэн. Хоёртын модны хайлт эсвэл , хоёртын овоолго хэрэглэж хугацааг О((|E|+|V|)log|V|) олно. Энэ нь O(|E|log|V|)-ээр граф холбоостой үед дийлэгддэг. Энгийн хоёртын овоолго дээр О(|V|)хугацааг хэмнэхийн тулд oрой болгоны заагчийг овоолгын заагчтай хамт санах хэрэгтэй (бас анхны дараалал Q өөрчлөгдөхөд хугацаа хоцрогдолгүй байх ). Тэгэхлээр зөвхөн O(lov|V|)цаг авна. Фибонакын овоолго үүнийг O(|E|+|V|log|V|) болгож сайжруулна. Чиглэл нь тодорхой бус график зурган дээр хамгийн богино замыг шугаман хугацаанд олох боломжтой, оройнуудыг хамгийн богино хугацаанд бага зам туулхаар тооцоолон бодохдоо математикийн дүрмийн боловсруулалтыг ашигладаг. ==Тэмдэглэл== {{reflist}} == Эшлэл == * {{cite journal | authorlink = Edsger W. Dijkstra | first1 = E. W. | last1 = Dijkstra | url = http://www-m3.ma.tum.de/twiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | title = A note on two problems in connexion with graphs | journal = Numerische Mathematik | volume = 1 | year = 1959 | pages = 269–271 | ref = harv | doi = 10.1007/BF01386390 | access-date = 2013-12-06 | archive-date = 2020-01-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200123110037/http://www-m3.ma.tum.de/foswiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | url-status = dead }} * {{cite book | author1-link = Thomas H. Cormen | first1 = Thomas H. | last1 = Cormen | author2-link = Charles E. Leiserson | first2 = Charles E. | last2 = Leiserson | author3-link = Ronald L. Rivest | first3 = Ronald L. | last3 = Rivest | author4-link = Clifford Stein | first4 = Clifford | last4 = Stein | title = [[Introduction to Algorithms]] | edition = Second | publisher = [[MIT Press]] and [[McGraw–Hill]] | year = 2001 | isbn = 0-262-03293-7 | chapter = Section 24.3: Dijkstra's algorithm | pages = 595–601}} * {{cite conference|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|conference=25th Annual Symposium on Foundations of Computer Science|year=1984|publisher=[[IEEE]]|pages=338&ndash;346|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934|ref=harv|doi=10.1109/SFCS.1984.715934}} {{Webarchiv|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934 |wayback=20121011090757 |text=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms |archiv-bot=2026-05-12 05:17:28 InternetArchiveBot }} * {{cite journal|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|journal=Journal of the Association for Computing Machinery|volume=34|year=1987|pages=596&ndash;615|url=http://portal.acm.org/citation.cfm?id=28874|ref=harv|doi=10.1145/28869.28874|issue=3}} * {{cite journal | first1 = F. Benjamin | last1 = Zhan | first2 = Charles E. | last2 = Noon | month =February | year = 1998 | title = Shortest Path Algorithms: An Evaluation Using Real Road Networks | journal = [[Transportation Science]] | volume = 32 | issue = 1 | pages = 65–73 | doi = 10.1287/trsc.32.1.65}} * {{cite book|first1=M.|last1=Leyzorek|first2=R. S.|last2=Gray|first3=A. A.|last3=Johnson|first4=W. C.|last4=Ladew|first5=S. R.|last5=Meaker, Jr.|first6=R. M.|last6=Petry|first7=R. N.|last7=Seitz|title=Investigation of Model Techniques &mdash; First Annual Report &mdash; 6 June 1956 &mdash; 1 July 1957 &mdash; A Study of Model Techniques for Communication Systems|publisher=Case Institute of Technology|location=Cleveland, Ohio|year=1957|ref=harv}} * {{cite journal|first1=D.E.|last1=[[Donald_Knuth|Knuth]]|title=A Generalization of Dijkstra's Algorithm|journal=[[Information Processing Letters]]|volume=6|number=1|pages=1–5|year=1977}} == Холбоос == {{linkfarm|date=September 2012}} {{Commons category|Dijkstra's algorithm}} * C/C++ ** [https://github.com/xtaci/algorithms/blob/master/include/dijkstra.h Dijkstra's Algorithm in C++] ** [http://www.boost.org/doc/libs/1_43_0/libs/graph/doc/dijkstra_shortest_paths.html Implementation in Boost C++ library] ** [https://web.archive.org/web/20141231054104/http://www.rawbytes.com/dijkstras-algorithm-in-c/ Dijkstra's Algorithm in C Programming Language] * Java ** [http://www.dgp.toronto.edu/people/JamesStewart/270/9798s/Laffra/DijkstraApplet.html Applet by Carla Laffra of Pace University] ** [https://web.archive.org/web/20200217212029/http://students.ceid.upatras.gr/~papagel/english/java_docs/minDijk.htm Visualization of Dijkstra's Algorithm] ** [https://web.archive.org/web/20070927234553/http://www-b2.is.tokushima-u.ac.jp/~ikeda/suuri/dijkstra/Dijkstra.shtml Shortest Path Problem: Dijkstra's Algorithm] ** [http://www.unf.edu/~wkloster/foundations/DijkstraApplet/DijkstraApplet.htm Dijkstra's Algorithm Applet] ** [http://code.google.com/p/annas/ Open Source Java Graph package with implementation of Dijkstra's Algorithm] ** [https://web.archive.org/web/20150307205448/http://www.stackframe.com/software/PathFinder A Java library for path finding with Dijkstra's Algorithm and example Applet] ** [https://github.com/graphhopper/graphhopper/tree/90879ad05c4dfedf0390d44525065f727b043357/core/src/main/java/com/graphhopper/routing Dijkstra's algorithm as bidirectional version in Java] * C#/.Net ** [https://web.archive.org/web/20081202152613/http://www.codeproject.com/KB/recipes/ShortestPathCalculation.aspx Dijkstra's Algorithm in C#] ** [https://web.archive.org/web/20111229201146/http://www.codeproject.com/KB/recipes/FastHeapDijkstra.aspx Fast Priority Queue Implementation of Dijkstra's Algorithm in C#] ** [https://web.archive.org/web/20180121140629/http://quickgraph.codeplex.com/ QuickGraph, Graph Data Structures and Algorithms for .NET] * [https://web.archive.org/web/20141220002741/http://optlab-server.sce.carleton.ca/POAnimations2007/DijkstrasAlgo.html Dijkstra's Algorithm Simulation] * [http://purl.umn.edu/107247 Oral history interview with Edsger W. Dijkstra], [[Charles Babbage Institute]] University of Minnesota, Minneapolis. * [http://www.cs.sunysb.edu/~skiena/combinatorica/animations/dijkstra.html Animation of Dijkstra's algorithm] * [http://bonsaicode.wordpress.com/2011/01/04/programming-praxis-dijkstra’s-algorithm/ Haskell implementation of Dijkstra's Algorithm] on Bonsai code * [http://hansolav.net/sql/graphs.html Implementation in T-SQL] * [https://web.archive.org/web/20121218050306/http://www.mathworks.com/matlabcentral/fileexchange/20025-advanced-dijkstras-minimum-path-algorithm A MATLAB program for Dijkstra's algorithm] * [https://web.archive.org/web/20140116200833/http://www.turb0js.com/a/Dijkstra%27s_Algorithm Step through Dijkstra's Algorithm in an online JavaScript Debugger] [[Ангилал:Оновчлолын алгоритм]] [[Ангилал:Граф хайлтын алгоритм]] [[Ангилал:Routing]] [[Ангилал:Аялал ба маршрутын төлөвлөлт]] hlvq90wsq40h50r1bswh4e6c9d6grki 0 43445 856125 824718 2026-05-12T07:49:05Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856125 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2 | name = Кристиан Сапата | fullname = Кристиан Эдуардо Сапата Валенсиа | image = [[File:Cristián Zapata AC Milan 2013.jpg|210px]] | image_size = 200 | caption = Сапата [[Милан (хөлбөмбөгийн баг)|Миланд]] ([[2013]]) | birth_date = {{Birth date and age|1986|9|30|df=y}} | birth_place = [[Колумб]], [[Падилья]] | height = 1.87 [[Метр|м]] | currentclub = [[Милан (хөлбөмбөгийн баг)|Милан]] | clubnumber = 17 | position = [[Хамгаалагч (хөлбөмбөг)|төвийн хамгаалагч]] | youthyears1 = | youthclubs1 = [[Депортиво Кали]] | years1 = 2004–2005 | clubs1 = [[Депортиво Кали]] | caps1 = 25 | goals1 = 0 | years2 = 2005–2011 | clubs2 = [[Удинезе]] | caps2 = 168 | goals2 = 5 | years3 = 2011–2013 | clubs3 = [[Вильярреал]] | caps3 = 28 | goals3 = 0 | years4 = 2012–2013 | clubs4 = → [[Милан (хөлбөмбөгийн баг)|Милан]]<br>(зээл) | caps4 = 23 | goals4 = 0 | years5 = 2013– | clubs5 = [[Милан (хөлбөмбөгийн баг)|Милан]] | caps5 = 21 | goals5 = 1 | nationalyears1 = 2007– | nationalteam1 = [[Колумбын хөлбөмбөгийн шигшээ|Колумб]] | nationalcaps1 = 27 | nationalgoals1 = 0 | club-update = 2014 оны 3 сарын 11 | nationalteam-update = 2014 оны 6 сарын 10 }} '''Кристиан Эдуардо Сапата Валенсиа''' ({{lang-es|Cristián Eduardo Zapata Valencia}}, ''[[1986]] оны [[9 сарын 30|есдүгээр сарын 30-нд]] [[Падилья]] хотод төрсөн'') — [[Колумб]]ын [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[Милан (хөлбөмбөгийн баг)|Милан]] болон [[Колумбын хөлбөмбөгийн шигшээ|Колумбын шигшээн]] [[Хамгаалагч (хөлбөмбөг)|төвийн хамгаалагч]] юм. ==Замнал== [[2012]] оны наймдугаар сард [[Милан (хөлбөмбөгийн баг)|Миланд]] зээлэгдсэн Сапата удалгүй [[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барселонатай]] тулсан ('''2''':0) [[УЕФА Аваргуудын лиг|Аваргуудын лигт]] [[Кевин-Принс Боатенг|Боатенгид]] гоолын дамжуулалт гараараа өгсөн байдаг.<ref>[http://www.goal.com/en-india/news/221/champions-league/2013/02/21/3767938/how-milan-humbled-the-might-of-barcelona?ICID=HP_TS_8 Milan humbled Barcelona]. ''[[Goal.com]]''. 21 February 2013. Retrieved 21 February 2013.</ref> [[2013]] оны [[5 сарын 23|тавдугаар сарын 23-нд]] Милантай [[2016]] оны зун хүртэл гэрээлсэн.<ref>{{Cite web |url=http://www.calciomercato.com/english-news/ac-milan-zapata-on-permanent-deal-juventus-real-wants-pirtlo-674671 |title=Archive copy |access-date=2014-06-20 |archive-date=2013-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130923055052/http://www.calciomercato.com/english-news/ac-milan-zapata-on-permanent-deal-juventus-real-wants-pirtlo-674671 |url-status=dead }}</ref><ref>http://www.goal.com/en/news/10/italy/2013/05/23/3999312/breaking-news-ac-milan-sign-zapata-on-a-permanent-basis?source=breakingnews&ICID=HP_BN_3</ref> ==Шигшээ== Кристиан Сапата [[Колумбын хөлбөмбөгийн шигшээ|Колумбын шигшээд]] [[2007]] онд дуудагджээ. 2014 оны ДАШТ-ий сонгонд Өмнөд Америкийн шилдэг Аргентинтай Колумб тулахад [[Гонсало Игуаин]]тай хамт улаан хуудсаар талбайгаас хөөгдөж байв.<ref>http://www.fifa.com/worldcup/preliminaries/news/newsid=2104443/index.html?intcmp=fifacom_hp_module_news</ref> ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Холбоос== * [http://www.eurosport.ru/football/person_prs75615.shtml Профайл - Eurosport.ru] * [https://web.archive.org/web/20110914062903/http://www.villarrealcf.es/principal_n.php?nombreModulo=fichaEmpleado2&idmenu=91&idsubmenu=116&idempleado=11123&idtemporada=8&idplantilla=1 Профайл - Вильярреал] * [http://www.transfermarkt.co.uk/en/cristian-zapata/leistungsdaten/spieler_34344.html Профайл - Transfermarkt] * [http://int.soccerway.com/players/cristian-valencia-zapata-valencia/4102/ Профиайл - soccerway] {{Милан багийн бүрэлдэхүүн}} {{2011 оны Америкийн цомд Колумбын хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2014 оны ДАШТ-д Колумбын хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{DEFAULTSORT:Сапата, Кристиан}} [[Ангилал:1986 онд төрсөн]] [[Ангилал:Колумбийн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хамгаалагч]] [[Ангилал:Милан багийн тоглогч]] [[Ангилал:Вильярреал багийн тоглогч]] [[Ангилал:Удинезе багийн тоглогч]] [[Ангилал:Депортиво Кали багийн тоглогч]] [[Ангилал:2011 оны Америкийн цомд оролцогч]] [[Ангилал:2014 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:Колумбичууд]] fyl5jabpx2zi0561b1w4a2ir16wlnzk 0 55110 856109 828491 2026-05-12T04:02:37Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856109 wikitext text/x-wiki Википедиа байгуулагдсан цагаасаа хойш олон талын шүүмжлэлд өртсөөр байна. <ref>{{Cite web |url=http://biznetwork.mn/topic/show/42391 |title=Biznetwork.mn Википедиа |access-date=2015-12-08 |archive-date=2015-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150926233101/http://biznetwork.mn/topic/show/42391 |url-status=dead }}</ref> <blockquote>Википедиагийн админууд нэрээ нууцалж ямар ч хариуцлага хүлээлгүй хуурамч мэдээлэл оруулж байна. Тэд жинхэнэ нэрээ нууцлан бусдыг элдвээр гүтгэдэг. Яагаад хүмүүс нэрээ нууцалсан админуудад итгэх ёстой юм бэ? Нэрээ нууцалсан нь тэднийг хулчгар, хуурамч амьтад болохыг илчилж байна. Бид тэднийг нэрээ ил болгохыг шаардаж байна. <ref>{{Cite web |url=http://wikipediocracy.com/2013/09/02/on-the-moral-bankruptcy-of-wikipedias-anonymous-administration/ |title=On the moral bankruptcy of Wikipedia’s anonymous administration |access-date=2015-12-14 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304065502/http://wikipediocracy.com/2013/09/02/on-the-moral-bankruptcy-of-wikipedias-anonymous-administration/ |url-status=dead }}</ref></blockquote> <blockquote> Wikipedia-гийн нэг хөрөнгө оруулагч Ворд Каннигхэм ([[:en:Ward Cunningham|Ward Cunningham]]) : Та бүхэн одоо Википедиа-г зөвхөн уншигчид биш бас түүнийг хамтран бүтээгчид нь юм... Интернэтийн дурын хэрэглэгч Wikipedia.com-д дурын мэдээлэл оруулж бас тэнд байгаа бусад хүмүүсийн оруулсан нийтлэлүүдэд дурын засвар өөрчлөлтүүд оруулж чадна гэдэг. Ингэж зарладаг, тунхагладаг бас ийм гэж батлах гэж оролддог. (Гэвч... тэнд барууны суртал ухуулгад үл нийцэх, түүнийг эсэргүүцсэн аливаа үнэн засвар өөрчлөлт оруулбал тун удалгүй үл мэдэгдэх бүрэн эрхт редакторууд нь өөрсдийнхөөрөө “зөв” болгон засч орхидог. Хэрэв хэрэглэгч ийм оролдлогыг дахин дахин хийвэл засч өөрчлөх - edit эрхийг нь хаачихдаг... Энэ юу гэсэн үг болохыг ойлгож байна уу?) Тус сайтан дээр та бүхэн өөрийн нэр усаар эсвэл бүүр нэрээ нууцалж байгаад дурын мэдээлэл оруулж бас байгаа мэдээллийг засч өөрчилж болдог гэдэг. Тэгээд хамгийн гол нь тэрхүү мэдээллийнхээ ишлэл, лавлах эх үүсвэрүүдийг зааж өгөх, мөн шинжлэх ухаанд үндэслэсэн байх ёстой гэдэг. (Гэвч... тэнд тавьсан мэдээллүүд нь зөвхөн нэг талыг барьсан, тэдэнд “хэрэгтэй” ишлэлүүд л байдаг! ). Wikipedia аль нэг талын байр суурийг барихгүйгээр мэдээлэл тавихыг эрмэлздэг гэж тунхагладаг билээ. (Гэвч... хэрэв сайн анзаарч үнэхээр чухал, өнөөгийн ардчилсан либерал суртал ухуулагчдын гуйвуулаад байгаа, зарчмын чухал ач холбогдолтой түүхэн мэдээллүүдийн хувьд анзаарч ажиглавал хэтэрхий нэг талыг /хэний талыг барьсан гэдгийг ойлгож байна уу/ барьсан нь илт байдаг. Харин тэр түүхийн талаар тархи угаалгасан, өөр юу ч мэдэхгүй хүнд бол бүх зүйл үнэмшилтэй мэт санагддаг... ) [[:en:John Seygenthaler|John Seygenthaler]], сэтгүүлч, зохиолч, улстөрийн зүтгэлтэн: Тийм ээ, энэ их сонирхолтой сайт. Тэнд Википедиа-д маш их мэдээлэл байдаг. Гэхдээ тэнд итгэж үнэмшихэд хэцүү мэдээлэл бас их байдаг. Та хэзээ энэ сайт уруу хандаж орж ирж байгаа цаг мөчөөс чинь мөн чухам ямар мэдээлэл тэндээс хайж байгаагаас чинь шалтгаалж тэнд байгаа, байсан мэдээллүүд нь шал өөр өөр утга агуулгатай болсныг анзаарч болно... Тэнд миний хуудсан дээр [[:en:Wikipedia Seigenthaler biography incident|худал зүйл их бичсэн]] байсан учир би өөрөө засч өөрчилсөн юм. Гэтэл над уруу редакторууд нь дайрч эхэлсэн. Намайг одоо бүр Джон Кеннедиг алсан хүн гэж хүртэл тэнд бичсэн байгаа. Одоо надад тэр худал мэдээллийг засч залруулах боломж байхгүй, миний эрхийг хаасан байгаа... ....Түүхийг Википедиад шал өөр болгож бичсэн /энэ нь хэнд ашигтай гэдгийг бас таагаарай/ өчнөөн олон бодит фактууд байдаг. Үүнд, англи-америкийн [[:en:European colonization of the Americas|колоничлолын түүх]], боолчлол хүний наймааны түүх, арьсны өнгөөр ялгаварлан гадуурхаж [[:en:Native American civil rights|100 орчим сая]] индианчуудыг [[:en:Category:Native American genocide|хядсан]] геноцидын түүх, өөр арьстан үндэстнүүдийг бөөнөөр нь хорьж тарчлааж мөн саяхныг хүртэл хар арьстнуудыг бөөнөөрөө гадуурхан зодож алж байсан ([[:en:Lynching|lynching]], the Lynch law) бас амьдаар нь шатааж алж байсан (жишээ нь, 1920 онд Миннесотта муж улсад афроамерикчуудыг зодож дараа нь дүүжлэн хороож байсан, 1937 онд [[:en:Georgia (U.S. state)|Джорджи]] муж улсад бөөн цагаан арьстнууд задгай гал дээр өөр хүмүүсийг олон цагийн турш шатааж алж байсан хэргүүд) олон түүхүүдийг өөрчилж гуйвуулж бичсэн, Дэлхийн I ба II дайны түүхийг бүрэн гуйвуулсан, социализмын жинхэнэ түүхийг гүтгэн гүжирдсэн, долларын ноёрхлын түүх мөн түүний эздийн адал балмад үйл ажиллагаанууд, орчин үеийн неоколоничлол боолчлолын түүх гэх мэт өчнөөн зүйлийг зориудаар гуйвуулан бичсэн байдаг. Мөн тэнд байгаа нэг мэдээлэл нь өөр өөр хэл дээр шал өөр агуулга, хандлагатай байх нь элбэг! <ref>[http://www.bolor.info/documentary-films/40-discovery/396-wikipedialiesafalse Википедиа-гийн хоёр нүүрт хулхи мөн чанар]</ref> </blockquote> <blockquote>Интернэт орчны мэдээлэл бүр үнэн зөв байдаггүйг анхаарах хэрэгтэй болдог. Тухайлбал Википедиагийн нийт өгүүллийн 60% нь ямар нэгэн алдаатай байдаг тухай судалгаа бий. Алдаануудыг ангилж үзвэл түүхэн мэдээлэл 68.5%, огноо 37.7%, компанийн удирдлагын тухай мэдээлэл 37.4%, санхүүгийн мэдээлэл 28.8%, үг, үсгийн алдаа 21.2%, бусад төрлийн алдаанууд 35.2 хувийг тус тус эзэлдэг байна. Энэ нь мэдээллийн хамгийн том онлайн сан хэр найдваргүй болохыг харуулж байгаа хэрэг юм. Өнөөдөр сая сая хүн гэрийн даалгавараас эхлүүлээд бизнес илтгэл хийхдээ Википедиагаас цуглуулсан баримт, материалуудыг ашигладаг. Гэвч тэдгээр мэдээллүүд олон нийтийн дэмжлэгээр бүрддэг учир хүний санамсаргүй алдаанаас гадна зориудаар бэлтгэсэн хуурамч мэдээллүүд ч орох тохиолдол бас гардаг байна. Харин сайтын удирдлагууд мэдээллийг засварлах талаархи санал, гомдлуудад хариулт өгөхөд хэт хойрго ханддаг нь алдааны хэмжээнд нөлөөлж байна гэж үзжээ. Тухайлбал Википедиа аливаа санал, гомдолд 2 - 5 хоногийн дотор хариу өгөхийг хичээдэг гэдэг ч бодит байдалд хэдэн долоо хоногийн хугацаа зарцуулдаг байна. Америкийн Индианаполис муж улсын иргэн, 30 настай Justin Knapp 2005 оноос хойш өдөрт дунджаар 385 мэдээлэл бэлтгэж оруулсан байна. Тэрээр өөрийн мэргэжлийн дагуу улс төр болон гүн ухааны тухай өгүүллүүдийг голчлон бэлтгэдэг бол түүний 1 сая дахь өгүүлэл Википедиаг үндэслэгч Jimmy Wales-ын тухай байжээ. Харин түүний араас 800 мянган өгүүлэл оруулсан Их Британийн иргэн Neil Edwards нэхэж явна. Википедиад мэдээлэл оруулах эрх хэний ч өмнө нээлттэй боловч одоогийн байдлаар албан ёсны бүртгэл бүхий 90 мянган бүлэг сайн дураар ажиллаж байгаа аж. Гэвч интернэт орчинд танин мэдэхүйн өгүүлэл бэлтгэх ажил нөр их хүч хөдөлмөр шаарддаг. Их бага ч бай хамаагүй 385 нэгж өгүүлэл бэлтгэхийн тулд амралтгүйгээр, өдөр бүр тасралтгүй 10 цаг ажилласан гэж тооцвол 1 өгүүлэлд дунджаар 1 минут 35 секундын хугацаа зарцуулна гэсэн тооцоо гарч байна. Википедиагийн дундаж мэдээлэл ямархуу хэмжээтэй байдгийг бид мэдэх учир ийм их хэмжээний мэдээллийг ганц хүн copy/paste-аас бусад хэлбэрээр бэлтгэх боломжтой эсэхийг төсөөлөх ч бэрх юм.<ref>{{Cite web |url=http://mongolcom.mn/read/26309 |title=Википедиа мэдээлэл ташаа байх нь бий |access-date=2015-12-08 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304220851/http://mongolcom.mn/read/26309 |url-status=dead }}</ref></blockquote> Оросын ЗГ-н харъяа [[:en:Roskomnadzor|Хэвлэл мэдээллэлд хяналт тавих алба]] Википедиаг Орост бүрмөсөн блоклох хэрэгтэй гэж [[:ru:Википедия:Что делать, если Википедия заблокирована|үзэж байна]].<ref>[http://www.kharkovforum.com/showthread.php?t=4421005]</ref> Википедиагийн [[:en:Server (computing)|сервер]] нь АНУ-н [[Флорида]] мужид байрладаг.<ref>{{Cite web |url=http://geektimes.ru/post/260750/ |title=Archive copy |access-date=2015-12-11 |archive-date=2015-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208035357/http://geektimes.ru/post/260750/ |url-status=dead }}</ref></blockquote> Англи википедиагаас гадна орос википедиа ч оросуудын дунд шүүмжлэлд өртөж байна.<ref>wikireality.ru/wiki/%D0%94%D0%B5%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B8</ref> <blockquote>Хятад улс википедиагийн эсрэг [[:en:Hudong|Hudong]] (Baike.com) цахим толийг 2005 онд хятад хэлээр нээсэн ба одоо хүртэл википедиагийн зарим хуудсыг Хятадад блоклосон хэвээр байна. Мөн 2019 оны 4-р сарын эхээр Хятад улсын ЗГ бүх хэлээр нь хаажээ Дэлхийн 3-р дайн онлайн хэлбэрээр википедиад өрнөж байна.</blockquote><ref>[http://psyfactor.org/lib/garifullin11.htm]</ref> ==Ишлэл== {{Reflist}} ==Холбоос== *[http://boycott-wikipedia.blogspot.com/ boycott-wikipedia.blogspot.com] *[https://web.archive.org/web/20150904033125/http://wikipediocracy.com/2015/08/16/a-compendium-of-wikipedia-criticism/ A Compendium of Wikipedia Criticism – Wikipediocracy] *[https://web.archive.org/web/20140505112239/http://geography.oii.ox.ac.uk/2014/02/the-geographically-uneven-coverage-of-wikipedia/ The Geographically Uneven Coverage of Wikipedia – Oxford Internet Institute – University of Oxford] [[Ангилал:Цахим хуудас]] 17f0a54fce2qf1zb6ge7cstqwyjykdb 0 58451 856095 629394 2026-05-12T00:22:34Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856095 wikitext text/x-wiki {{Цэвэрлэгээ}} == '''Интернэт протокол хувилбар-6''' == === '''Түүх''' === Интернэт протокол гэдэг нь дэлхий дээрх интернэтийн сүлжээгээр [[компьютер]]ыг өөр хооронд нь холбох, харилцан ажиллахад шаардлагатай стандарт, дүрмийн нэгдэл юм. Интернэтийн сүлжээний өгөгдөл дамжуулалт ба алдаа хяналтыг хангах зарчмуудыг програм хангамжийн гүйцэтгэлээр хэрэгжүүлэх дүрмүүдийн нэгтгэлийг протокол гэж үзэж болно. Интернэтийн протокол-IP нь зөөврийн удирдлагын протокол-TCP (Transmission Control Protocol) сүлжээний түвшний протокол буюу интернэт протокол (IP)-оор интернэтээр өгөгдлийг багцлан дамжуулахад хамтдаа ашиглагддаг. IP нь гурван чухал ойлголтыг багтаадаг ба нэгдүгээрт:IP нь IP/IPИнтернэтэд хэрэглэгддэг өгөгдөл дамжуулалтын үндсэн нэгжийг тодорхойлно. Иймд энэ нь IP/IPИнтернэтээр дамжих бүх өгөгдлийн форматыг нарийн заана. Хоёрдугаарт:IP -ын програм хангамж нь өгөгдлийг яг ямар замаар дамжуулах замчлах үүргийг гүйцэтгэнэ. Гуравдугаарт: Өмнөх 2 үйл ажиллагаанаас гадна өгөгдлийн форматын болон замчлалын өвөрмөц онцлогийн нарийн тодорхойлолтыг хийнэ. IPv6 нь сүүлийн үеийн интернэт протокол юм. IPv6 нь интернэтийн хөгжлийн хурдны хөшүүрэг ба хөдөлгөөнт, төгсгөлөөс төгсгөл хамгаалал бүхий үйлчилгээний хүсэлт шаардлагуудыг хангахуйц протокол юм. . IPv6 -г үндэслэгчид түүнийг одоогоос 17 жилийн өмнөөс олж мэдсэн ба хаягийн зай нь 32 битээс 128 бит болж өргөтгөгдсөн.Интернэтийн протоколын IPv6-г анх 1994 оны 7 дугаар сард интернэтийн инженерын группынхэн RFC-1752 баримт бичгийн хүрээнд 1998 оны 8 дугаар сард анхны стандартыг гаргасан байна. === '''Онол:''' === Энэ хувилбарын үндсэн зорилго болох хаягийг нэмэгдүүлэхээс гадна мэдээллийн сүлжээний замчлалыг хурдан болгох, мэдээлэл холбооны шинэ үйлчилгээ хэрэглээг нэвтрүүлэхэд техникийн дэвшил гаргах зорилготой юм. Интернэтийн протоколын IPv6-ын хаягууд нь 128-бит (16 байт) бөгөөд сүлжээ болгон өөр өөрийн хаягийг хэрэглэсэн ч ойрын ирээдүйн 30 жилд хангалттай хүрэлцэхүйц гэж мэргэжилтнүүд үзэж байна. Энэхүү шинэ хаяглалт нь 2-тын 128 зэрэгт буюу 3.403 * 1038 онцгой хаяг байх боломжтой юм. Мөн энэ хаягийн дизайн нь сүлжээнүүдийн хооронд нэгдсэн зам үүсгэхэд хялбар байхаар бүтээгдсэн болно. 2004 онд нэгэн нийтлэлд дурдсанаар, дэлхийн бөмбөрцгийн хавтгай дөрвөлжин миллиметр тус бүрт ойролцоогоор 5000 ширхэг IPv6 ноогдож байна гэж тооцоолсон. IPv6-ын ерөнхий ажиллах зарчим нь өмнөх IPv4-тэй төстэй бөгөөд хэрэглэгчийн интерфэйсын /MAC/ хаягийн тусламжтайгаар боловсруулалтыг хийдэг. IPv6-г толгой мэдээлэл илүү их зурвасыг ашигладаг ба хаягыг тогтооход хүндрэлтэй боловч домэйн нэрийн /Домэйн Name Service/ тусламжтайгаар уг асуудлыг шийдэх боломжтой болно. ДНС /ДНС/ нь IPv6 дээр бүрэн ажиллах боломжтой бөгөөд DHCP сервертэй холбогдон ажиллах бүрэн бололцоотой. IPv6-ын хаягийн бүтэц, дизайн нь сүлжээнүүдийн хооронд нэгдсэн зам үүсгэхэд хялбар байхаар бүтээгдсэн болно. IPv6 хаяг нь 2001:0db8:85a3:08d3:1319:8a2e:0370:7334 байдлаар бичигддэг. IPv6 хаягийн нөөц нь ирэх 30-40 гаруй жилдээ хангалттай гэж мэргэжилтнүүд үзсэн байна. IPv6 багцын толгойн урт тогтмол 40 байт байдаг. Харин IPv4 хамгийн бага толгойн урт 20 байт боловч options нэмэгдвэл 4-60 байт хүртэл өргөтгөх боломжтой. Харин IPv6 толгойн өргөтгөлд сонголтыг дамжуулдаг. Эдгээрийг хэрэг болох тохиолдолд л оруулдаг учир багцын дамжуулалтыг хурдасгадаг. IPv4 замчлагч багцыг жижиг хэсгүүдэд хуваан олон багц хэлбэрээр цааш дамжуулна. Хүлээн авах хост багцыг цуглуулж дахин угсарна. Хэрэв ганц л багц хаягдвал алдаа заах ба дамжуулалтыг дахин хийх учир үр дүн муутай. IPv6-д хост дамжууллын хамгийн урт замын (MTU) хэмжээг олж мэдээд дамжууллын хамгийн урт замыг илрүүлэх процедурыг дууддаг. Илгээгч IPv6 хост багцыг хэсэгчлэхдээ толгойн өргөтгөлийг ашигладаг. Толгойн шалгалт талбарыг процессын хурдыг нэмэгдүүлэх үүднээс өөрчилсөн. Хэрэв замчлал шалгагдахгүй, сайжруулалт хийгдэхгүй бол процесс маш хурдан болно. Зураг 1.1 Ipv4 болон Ipv6-ийн багцын формат * Version (Хувилбар): Энэ 4 битийн талбар нь протоколын хувилбарыг заана. IPv6-н хувьд дугаар нь 6 байна. * Traffic Class (Ачааллын бүлэг): IPv4-д байдаг үйлчилгээний төрлийн талбар шиг юм. Энэ нь өөр өөр төрлийн ангилалын хоорондох хамгийн сүүлийн өгөгдөл болон бусад өгөгдлийг дамжуулах, түүнийг хүлээн авах үйл ажиллагааг удирдана. * Flow Label (Урсгалын хаяг): Энэ нь сүүлийн ачааллын адил үүрэг гүйцэтгэх ба гол ялгаа нь зөв хуваарилалтын замыг зааж өгнө. * Payload Length (Ачааны урт): Энэ талбар нь интернэт протоколын толгойн дараа зөөгдөх өгөгдлийн урт юм. IPv4-н нэгийн тооллоос IPv6-н тоолол өөр байдаг. Мөн IPv6 толгойг дагаж буй өгөгдлийн урт нь ачааны уртад агуулагддаг. Толгойн өргөтгөл нь ачааны нэг хэсэгт багтдаг учир тоололд ордог. Ачааны урт 2 байт боловч хэрэглээнд 64 КВ байдаг. *Next Header (Дараагийн толгой): Энэ нь IPv4 протоколын төрлийн талбар гэдэг бол IPv6-д интернэт протоколын багцын шинэ зохион байгуулалт гэж нэрлэдэг. Хэрэв дараагийн толгой UDP, TCP бол IPv4-тай адил протоколын дугаар агуулдаг. Жишээ нь: UDP-н хувьд 17, TCP-н хувьд 6 гэх мэт. * Hop Limit (Алхамын хязгаар) : Энэ нь IPv4-н TTL талбартай төстэй. TTL талбар нь сүлжээнд мэдээлэл устахаас өмнө хэдий хэр удаан байх хугацааг (сек)-р заана. IPv4-т ихэнх рутер алхам бүрээ нэгээр хасдаг. Энэ хугацааг IPv6-д секундээр биш алхмаар тооцдог. * Source address (Эх үүсвэр талын хаяг) : Энэ талбар нь илгээгч талын интернэт протоколын хаягийг заана. * Destination address (Хүлээн авах талын хаяг) : Энэ талбар нь багцыг хүлээн авах талын интернэт протоколын хаягийг агуулна. '''IPv6''' нь хост болон замчлалын хувьд протоколын бүтэц, техникийн нөхцөл, үзүүлэлтийг тодорхойлсон Интернэтийн инженерын группынхэн (IETF: Internet Engineering Task Force) IETF RFC-2460, RFC-4443, RFC-5095, RFC-2711, RFC-4884 зэрэг стандартыг тус тус хангасан байна.  Түүнчлэн IETF RFC-1981, RFC-4861, RFC-4294, RFC-4862, RFC-4868, RFC-3315, RFC-4941, RFC3736, RFC-4361, RFC-3633 протокол стандартыг мөрддөг. '''Толгойн өргөтгөл:''' Толгойн өргөтгөлийг шаардлагатай үед суулгах ба суулгасан тохиолдолд үйлдлийг илүү хурдан дамжуулна. Одоогоор IPv6-д дараах өргөтгөл ашиглагдаж байна. IPv6 багцад толгойн өргөтгөлийг хэрэглэсэн ч болно, хэрэглэхгүй байсан болно. * '''Алхам алхмаар сонголтын толгой -'''Энэ толгой нь багцын дамжих зам дахь зангилаа бүрээр шалгагддаг боломжит мэдээллийг агуулдаг. IPv6 толгойн дараа шууд шалгагдах ба дараагийн толгой тэгээр танигдана. * '''Замчлалын толгой -'''Энэ толгой нь багцын очих хаягт хүрэх зам дахь нэг болон түүнээс их завсрын зангилаануудын жагсаалтыг гаргахад ашиглагддаг. Үүнийг IPv4-т замчлалыг тэмдэглэж эхлэлийг сул орхих сонголт гэдэг. Замчлалын толгой нь өмнөх толгойдоо дараагийн толгойн 43 гэсэн утгаар танигдана. * '''Хэсэгчилсэн толгой''' -IPv6 хост багц илгээхдээ багцын максимум хэмжээг тодорхойлох MTU-г ашигладаг. Хэрэв багц хэт урт байвал эхлэлийн хост хэсэгчлэл хийдэг. Хэсэгчлэл эхлэл хост дээр л хийгддэг бөгөөд хүлээж авах тал хэсэгчилсэн багцыг буцаан угсардаг. Хэсэгчилсэн толгойг өмнөх толгой нь дараагийн толгойн 44 утгаар танина. * '''Очих байршлын сонголтын толгой'''-Энэ толгой нь очих хаягийн зангилаагаар шалгагдах мэдээллийг агуулдаг. Толгойн энэ төрлийг дараагийн толгой 60 гэсэн утгаар танина. IPv6 багцад энэ толгой 2 удаа гарч ирнэ.  Замчлалын толгойг оруулахаас өмнө рутеруудаар боловсруулагдах мэдээллийг агуулах үед, мөн дээд түвшний протокол толгойг оруулахаас өмнө багцын төгсгөлийн цэгийн мэдээллийг агуулах үед тус тус гарч ирнэ. === ''' IPv4 ба IPv6 интернэт протоколын харьцуулалт ''' === {| class="wikitable" |- ! Интернэт протокол хувилбар !!IPv4 !! IPv6 |- | Хэрэглээнд нэвтрүүлж эхэлсэн он || 1981 || 1999 |- | Хаягийн хэмжээ || 32 bit ||128 bit |- | Хаягийн формат || 192.0.2.76 ||2001:ODB8:0234:AB00:0123:1567:8901:ABCD |- | Префиксын тэмдэглэгээний тоо|| 232=4,294,967,296 || 2128=340,282,366,920,938,463,463,374,607,431,768,211,456 |- | Префикс тэмдэглэгээний жишээ || 192.0.2.0/24 10/8 || 2001:0DB8:0234::/48 2600:0000::/12 |} Хүснэгт 1.2 Интернэтийн протоколын хувилбарын үндсэн үзүүлэлтийн харьцуулалт === '''IPv6-ын дотоод хаяг''': === IPv4-тэйадил дотоод сүлжээнд зориулсан хаягууд байгаа бөгөөд эдгээрийг unique local addresses (ULA) буюу онцгой дотоод хаягууд гэдэг. RFC 4193 стандартын дагуу fc00::/7 угтвартай хаягуудыг нөөцөлсөн байна. Үүний дээрээс 40 бит-ийн дурын тоо үүсгэгч оруулсан учраас сүлжээний хаяг давхардах (IP address collision) эрсдлийг бууруулж байгаа юм. fec0:: болон fe80: угтваруудыг мөн тодорхой сүлжээний боломжид зориулан нөөцөлсөн бөгөөд дээрх 3 хэсэг нь интернэтээр цацагддаггүй болно. === '''IPv6 хаягуудын төрлүүд''': === IPv6-д 3 төрлийн хаяг байдаг. Үүнд: * Юникаст Зөвхөн IPv6 –н мэдээлэл дамжуулах дохионы интерфейсээр танигддаг юникаст хаяг руу багц дамжуулахад интерфейс нь тухайн хаягаар танина. * Мультикаст - энэ нь IPv6 интерфейсийн группээр танигдана. Мультикаст хаяг руу багц дамжуулахад мультикаст группын бүх гишүүдээр дамжигдана. * Эникаст - Олон тооны интерфейсүүдэд зориулагдсан багц эникаст хаяг руу дамжуулагдахад багц хамгийн ойр интерфейс дээр очно. === '''IPv6-ын хаягийн бичлэг''': === IPv6-ын хаягийн бичлэгийн форматыг RFC 1886 баримт бичигт заасан ба хаяг нь АААА бичлэгийн хэвийг А эх бичлэгтэй адилаар тодорхойлдог. IPv6 хаяг 128 бит буюу 16 байт хэмжээтэй бөгөөд давхар цэгээр тусгаарлагдсан найман 16-тын тооллын блок хэлбэртэй бичигдэнэ. Жишээ нь: 2001:DB8:0000:0000:0202:B3FF:FE1E:8329. Үүнийг илүү хялбараар бичих боломжтой. Ингэхийн тулд тухайн хаягийн тэгийн оронд тодорхойлох цэгийг бичиж өгнө. Дан тэгээс тогтсон бит-ийг хаяж болно. Жишээ нь: 2001:DB8:0:0:202:B3FF:FE1E:8329 Мөн дараалсан тэгүүдийг 2 тодорхойлох цэгээр орлуулж болно. 2001:DB8::202:B3FF:FE1E:8329 Хаяг 2 тодорхойлох цэг ганц л байх хэрэгтэй. Учир нь компьютер тодорхойлох цэгийг олон тэгүүдэд задлан 128 бит болгон ашигладаг. Хэрэв хаяг хоёроос их тодорхойлох цэгтэй бол компьютер түүнийг хэрхэн задлахаа мэдэхгүй байж болох талтай.IPv4 болон IPv6 зангилаанууд холилдсон орчинд IPv6 хаягийн тохиромжтой хэлбэрийн бичлэгээр хаягийн бага байтын хэсэгт IPv4 хаягийн утгыг тавина. Жишээ нь: 192.168.0.2 хаягийг х:х:х:х:х:х:192.168.0.2 гэж бичих бөгөөд 0:0:0:0:0:0:192.168.0.2 болно. Мөн ::C0A8:2 гэж бичсэн ч болно. '''Префиксийн тэмдэглэл:''' Энэ тэмдэглэл нь RFC4291-ээр тодорхойлогддог. Глобал замчлалын префикс нь интернэт протоколын хаягийн ахлах битүүд бөгөөд сабнэт болон тусгай хаягийг танихад ашиглагдана.  Префикс нь доорх байдлаар бичигддэг. '''IPv6 префиксийн урт:''' Глобал замчлалын префикс - дараах хүснэгтэд одоо дамжуулагдаж байгаа нөөцлөгдсөн префикс болон тусгай хаягуудын байршуулалтыг үзүүлэв. Хаягийн зайн ихэнх хэсэг байршуулалтыг үзүүлэв. Хаягийн зайн ихэнх хэсэг байршуулагдаагүй. Юникаст хаягууд префиксээрээ мультикаст хаягаас ялгардаг. Харин глобал цор ганц юникаст хаягууд 001 ахлах байтаар эхэлдэг.  1111 1111 ахлах байтын IPv6 хаягууд үргэлж мультикаст хаяг байдаг.  Эникаст хаяг нь юникаст хаягийн зайнаас авдаг. Тиймээс префиксээрээ танигдах аргагүй болно. Глобал юникаст хаягууд нь хоёртын 001-ээр танигддаг. Түүний формат нь RFC4291-ээр тодорхойлогдоно. Глобал юникаст хаягийн префикс нь хуудасны байрлалын хаягийн хэмжээг тодорхойлогддог. '''Тусгай хаягууд:''' Энэ нь тусгай хаягийн дугаар юм. 00000000 префикстэй IPv6 хаягийн талбарын эхний хэсгийг нөөцөлсөн байдаг. Тусгай хаягууд нь доорх хаягуудаар тодорхойлогддог . Үүнд: '''Тодорхойгүй хаяг:''' 0:0:0:0:0:0:0:0 байдаг учир бүгд “0” хаяг ч гэдэг. '''Буцаж давтах хаяг (loopback):''' Loopback буюу буцаж давтах хаяг нь өөрийнлокал компьютерүүдийг алсын компьютертэй ижил зарчмаар хаяглахыг хэлнэ.Энэ нь IPv4-т 127.0.0.1 гэж харагдах ба PC гэнэт унтрах үед ашиглагдана. IPv6-д харагдах байдал 0:0:0:0:0:0:0:1 (0::1) байна. IPv6 –ийн нөөц хаягуудыг хүснэгтээр нэгтгэн үзүүлэв. '''Линк болон сайт локал хаяг:''' IPv6 нь хоёр салангид хаяг болох Link болон Site Local хаягийг байрлуулдаг ба хоёулаа өөрсдийн префиксээрээ танигддаг. '''Линк локал хаяг :''' Линк локал хаяг нь зөвхөн нэг чиглэлд л ашиглагддаг ба автомат тохиргоо ашигладаг. Хэрэв таны ашиглаж байгаа компьютер утасгүй сүлжээгээр холбогдож эсвэл Ethernet интерфейс нь кросс кабелиар холбогдсон бол тусгай тохиргоо хийлгүйгээр үүнийг ашиглаж болно '''Сайт локал хаяг:''' Үүнийг цор ганц IPv6 юникаст хаяг гэх ба товчоор локал IPv6 хаяг гэдэг. RFC4193-ээр тодорхойлогдоно. Энэ хаягууд нь цор ганц байх ба Интернэтэд замчлагдахгүй бөгөөд сүлжээг хязгаарлах болон сайтуудыг нэгтгэхэд ашиглагдана. '''Эникаст хаяг:''' Энэ хаяг нь олон тооны хост эсвэл ижил үйлчилгээгээр хангаж байгаа рутерын илүүдэл болон тэнцвэрт байдлыг хангах зориулалттай хаяг юм. IPv6-г судлаачид эхэн үедээ эникаст хаягийн сүлжээний түвшинд RFC1516-ийн дагуу хамтран ашиглаж байсан. Энэ хаяг нь тодорхой префикс байхгүй. IPv6-ийн эникаст хаяг нь глобал юникаст хаягтай ижил дугаарлагддаг. '''Мультикаст хаяг:''' Энэ хаяг нь ахлах FF байтын мөн хоёртын тооллын 11111111 зангилааны группыг танигч юм. Нэг зангилаа нь нэг болон түүнээс их мультикаст хаягт хамаарч болно. Хэрэв багцыг мультикаст хаяг руу илгээвэл түүний бүх гишүүд багцыг боловсруулдаг. '''Глобал юникаст хаяг:''' Глобал юникаст хаягууд нь хоёртын тооллын плефикс 001-ээр танигддаг. Түүний формат нь RFC4291-ээр тодорхойлогдоно. Глобал юникаст хаягийн префикс нь хуудасны байрлалын хаягийн хэмжээг тодорхойлогддог. Энэ хаягийн хэсэг нь ISP болон IRS(олон улсын бүртгэлийн үйлчилгээ)-с өгөгддөг. = Гадаад холбоосууд = * [https://technet.microsoft.com/en-us/network/bb530961.aspx TCP/IP v4 and v6 - TechNet - Microsoft] * [http://www.internetsociety.org/what-we-do/internet-technology-matters/ipv6 IPv6 | Internet Society] * [http://www.webopedia.com/DidYouKnow/Internet/ipv6_ipv4_difference.html What is The Difference Between IPv6 and IPv4? - Webopedia]{{Dead link|date=Тавдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.ipv6forum.com/ IPv6 Forum :: Driving IPv6 Deploymen] * [http://www.worldipv6launch.org/ World IPv6 Launc] * [https://www.ietf.org/rfc/rfc2460.txt (IPv6) Specification (RFC 2460) - IETF] * [https://support.apple.com/en-us/HT202236 What is IPv6? - Apple Support] = Ашигласан материал = * [[:en:IPv6|https://en.wikipedia.org/wiki/IPv6]] * [http://www.worldipv6launch.org/ World IPv6 Launch] [[Ангилал:Интернэт протокол]] [[Ангилал:IP хаяглалт]] eqsn49f63nhtcw8ie7yuky74co7sluc 0 65353 856110 830887 2026-05-12T04:39:10Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856110 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс аж ахуйн нэгж | Name = Говь ХК | Logo = GOBI Wordmark& amp;Symbol 1500.png | Unternehmensform = [[Хувьцаат компани]] | Gründungsdatum = 1981 оны 9 сарын 5 | Sitz = [[Улаанбаатар]], {{MNG}} | Leitung = Б.Амарсайхан <small>(гүйцэтгэх захирал)</small><br>Ц.Баатарсайхан <small>(ТУЗ-ийн дарга)</small> | Mitarbeiterzahl = {{increase}} 1,300 (2025 он) | Branche = Ноос, [[ноолуур]]ан бүтээгдэхүүн | Produkte = GOBI <br /> GOBI Organic <br /> GOBI Kids <br /> Goyo <br /> YAMA | Homepage = [http://www.gobi.mn/ www.gobi.mn] }} [[Файл:Headquarter of the Gobi Corporation.jpg|300x300px|thumb|right|Говь ХК-ийн төв байр]] “'''ГОВЬ'''” ХК нь 1981 онд [[Япон]] улсын хөрөнгө оруулалттайгаар байгуулагдсан үндэсний ууган үйлдвэрлэгч юм. “ГОВЬ” ХК-ийн төрийн мэдлийн [[Хувьцаа|хувьцааг]] 2007 оны 7 сард “Эф Си Ай” ХХК олон улсын нээлттэй дуудлага худалдаагаар худалдан авснаар “ГОВЬ” ХК хувийн хэвшлийн бүтэц зохион байгуулалт, менежменттэйгээр үйл ажиллагаагаа явуулж эхэлсэн.<ref name=":2">{{Cite web |title=2024 оны жилийн тайлан ГОВЬ ХК |url=https://info.gobicashmere.at/uploads/Gobi_Annual_Report_2024_WEB_e0b5026523.pdf?updated_at=2025-03-31T01:28:23.305Z |access-date=2025-09-15 |website=info.gobi.mn}}</ref>  [[Монгол]] ямааны 100% [[Ноолуур|ноолуурыг]] ашиглан дэлхийн зэрэглэлд нийцсэн хамгийн сүүлийн үеийн техник, технологиор үйлдвэрлэл явуулдаг дэлхийд цөөнд тооцогддог ноолуурын цогц үйлдвэр юм. Компанийн нэр нь Монголын түүхий ноолуурын дийлэнх хэсгийг нийлүүлдэг, ховор амьтан ургамлын өлгий болсон байгалийн өвөрмөц тогтоцтой [[Говь|Говь цөлийг]] бэлгэддэг. “ГОВЬ” ХК нь Улаанбаатар хотод гурван салбар, Дархан хотод нэг салбар дэлгүүртэй. Мөн [[Герман]] улсын [https://www.google.com/maps/place/GOBI+Cashmere+-+Berlin/@52.5036544,13.3218197,17z/data=!3m2!4b1!5s0x47a850fca9d68d1b:0x22eac2c62d5aac84!4m6!3m5!1s0x47a850fcc9bbe4c1:0xacc22b80672c7644!8m2!3d52.5036544!4d13.3218197!16s%2Fg%2F11c2p0ns2n?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI1MDkxMC4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D Берлин], [https://www.google.com/maps/place/GOBI+Cashmere+-+Berlin/@52.5036544,13.3218197,17z/data=!3m2!4b1!5s0x47a850fca9d68d1b:0x22eac2c62d5aac84!4m6!3m5!1s0x47a850fcc9bbe4c1:0xacc22b80672c7644!8m2!3d52.5036544!4d13.3218197!16s%2Fg%2F11c2p0ns2n?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI1MDkxMC4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D Дюссельдорф] хотуудад салбар дэлгүүрүүдтэйгээс гадна олон улсад найман франчайз дэлгүүр ажиллуулж байна.<ref name=":2" /> Түүнчлэн Герман, АНУ, Их Британи, Франц болон Польш улсад зориулсан албан ёсны онлайн дэлгүүрүүдээр үйл ажиллагаагаа өргөжүүлжээ. Тус компани нь түүхий эдийг зуучлагчгүйгээр малчдаас шууд худалдан авч, дэвшилтэт технологиор боловсруулан өндөр чанарын ноолууран бүтээгдэхүүнийг хэрэглэгчдэд хүргэдэг. == Түүх == Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Аж Үйлдвэрийн Хөгжлийн Байгууллагын ([https://www.facebook.com/unidomongolia/ ЮНИДО]) төслийг хэрэгжүүлэх хүрээнд ноолуур болон тэмээний ноос боловсруулах туршилтын үйлдвэр байгуулагдсан. Тус төслийн хүрээнд 78 инженер Япон улсад гурван сарын сургалтад хамрагдан ноолуур, тэмээний ноос боловсруулах аргачлал болон үйлдвэрийн тоног төхөөрөмжийг ажиллуулах чиглэлээр бэлтгэгджээ.<ref>{{Cite web |title=UNIDO Publications in 1978 |url=https://open.unido.org/assets/data/publications/1978.html |access-date=2023-11-16 |website=open.unido.org |archive-date=2023-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231113065304/https://open.unido.org/assets/data/publications/1978.html |url-status=dead }}</ref> Ноолуур нь Монголын нүүдэлчин малчдын хувьд олон зуун жилийн туршид амин чухал баялаг байсаар ирсэн. Улсын гол экспортын бүтээгдэхүүний нэг болох ноолуур нь говь, тал, уул, ой зэрэг олон төрлийн бүс нутагт тархан амьдардаг ямааны хялгасан үснээс боловсруулан гаргадаг. Монголын бусад гол экспортын бүтээгдэхүүнд нүүрс, зэс, алт зэрэг ашигт малтмал багтдаг.<ref>{{Cite web |date=2023-08-31 |title=How One Mongolian Sweater Company Is Making Cashmere More Eco-Friendly |url=https://www.afar.com/magazine/gobi-cashmere-merges-tradition-with-eco-friendly-practices |access-date=2023-11-16 |website=AFAR Media |language=en}}</ref> 2012 онд ашигт малтмалын салбарын огцом өсөлтөөс үүдэн инфляц нэмэгдэж, тухайн жил 12%-т хүрэв. Үүний улмаас бизнес эрхлэгчдэд хүндрэл учирсны дунд “ГОВЬ” ХК-ийн үйлдвэрлэлийн өртөг өсөж, ялангуяа түүхий эдийн үнэ нэмэгдсэн. COVID-19 цар тахлын үед дэлхийн ноолуурын эрэлт буурч, түүхий эдийн үнэ унахад хүргэсэн. Үнийн бууралтаас үл хамааран олон улсад ноолуурын эрэлт буурснаар Монголын хүн амын 1/4-ийг эзлэх нүүдэлчин амьдралтай малчдын өрхийн орлогын гуравны нэгийг хангадаг<ref name=":2" /> ноолуурын үйлдвэрлэл мөн адил буурсан. Энэ уналт нь малчдын амьжиргаа, нүүдэлчин өв соёл, тогтвортой байдалд сөрөг нөлөө учруулсан. == Түүхэн товчоон == * 1976 он - [https://www.unido.org/ ЮНИДО]-ийн төслийн хүрээнд ямааны ноолуур, тэмээний ноос боловсруулах туршилтын үйлдвэр ашиглалтад оров. * 1977 он - Япон улсын Засгийн газраас [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын Засгийн газарт 5.0 тэрбум иенийн буцалтгүй тусламж олгож, Улаанбаатар хотноо ноос ноолуур боловсруулах үйлдвэр байгуулах тухай Монгол-Японы Засгийн газрын хэлэлцээр байгуулав.<ref name=":1">{{Cite web |title=Exploring the Wonders of GOBI Cashmere: A Behind-the-Scenes |url=https://www.gobicashmere.com/us/blogs/culture/exploring-the-wonders-of-gobi-cashmere-a-behind-the-scenes/ |access-date=2023-11-16 |website=www.gobicashmere.com |language=en-US }}{{Dead link|date=Тавдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * 1981 он - Ямааны ноолуур, тэмээний ноос боловсруулах үйлдвэрийн машин тоног төхөөрөмжийн угсралт, тохируулгын ажлыг гүйцэтгэн, технологийн шугамыг ашиглалтад хүлээн авч, Монгол-Японы хамтын ажиллагааны хүрээн дэх анхны байгууламж “ГОВЬ” үйлдвэр үүд хаалгаа нээлээ.<ref name=":1" /> * 1987 он - Компьютерын автомат удирдлага бүхий Япон улсын SET-092 сүлжих машиныг үйлдвэрт суурилуулав. * 1991 он - Олон улсын ISO-9000 стандартыг үе шаттайгаар нэвтрүүлж<ref name=":1" />, үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүний 98% экспортлон Олон улсын чанарын цом, гэрчилгээг авсан Монгол улсын анхны үйлдвэр боллоо.<ref>{{Cite web |last=Mongolia |first=Escape To |title=From Goat to Coat: What to Know and Where to Buy the Best Mongolian Cashmere |url=https://www.escapetomongolia.com/blog/from-goat-to-coat-what-to-know-and-where-to-buy-the-best-mongolian-cashmere |access-date=2023-11-16 |website=www.escapetomongolia.com}}</ref> * 1993 он - Монгол Улсын Засгийн газрын Өмч Хувьчлалын Комиссын тогтоолоор “ГОВЬ” УҮГ-ыг “ГОВЬ” ХК болгон зохион байгуулж, МХБ-д бүртгүүлэн, нийт дүрмийн сангийн 25.1% буюу 1,919,061 ширхэг хувьцаа нь хөрөнгийн биржээр арилжаалагдсан. * 1997 он - Монголд анх удаа ноос ноолууран хөнжил, ноолууран давуу, драп, нарийн номерын ээрмэл утас үйлдвэрлэх “Говь-2″ үйлдвэрийг ашиглалтад оруулав. * 1998 он - Гадаад зах зээлээ өргөжүүлэн Япон улсад “Алтай”, Бельги улсад “Gobi Europe”, АНУ-д “Gobi- USA” зэрэг охин компаниуд байгуулж, дэлхийн 30 гаруй оронтой түншийн харилцаагаа өргөжүүлэн тогтоов. * 2000 он - Утас будах технологи нэвтрүүлэв. Орчин үеийн компьютерын системд холбогдсон STOLL-330 сүлжих машиныг суурилуулав. * 2007 он - "ГОВЬ” компанийн төрийн өмчлөлд байсан 73.45%-н хувьцааг “ЭФ СИ АЙ” ХХК Олон улсын нээлттэй дуудлага худалдаагаар худалдан авснаар “ГОВЬ” ХК хувийн эзэмшилд бүрэн шилжлээ. * 2008 он - Үйлдвэрийн дэргэдэх Төв дэлгүүрийн барилгын дизайныг Японы алдарт архитектор Сайко Кейчиро хийж гүйцэтгэн, шинэ дэлгүүр тухайн оны 6 сард нээлтээ хийлээ. <ref>{{Cite web |date=2023-08-31 |title=How One Mongolian Sweater Company Is Making Cashmere More Eco-Friendly |url=https://www.afar.com/magazine/gobi-cashmere-merges-tradition-with-eco-friendly-practices |access-date=2023-11-16 |website=AFAR Media |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |title= |work=Gobi Cashmere Introduction |url=https://ambasadamongolii.pl/wp-content/uploads/2022/11/Gobi-Profile-ENG.pdf |access-date=2023-11-16 |archive-date=2023-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604211115/http://ambasadamongolii.pl/wp-content/uploads/2022/11/Gobi-Profile-ENG.pdf |url-status=dead }}</ref> * 2009 он - Японы Токио хотод салбар дэлгүүрээ нээлээ. Италийн “VVA Consulting Company”-тай хамтран ажиллах гэрээг байгууллаа. “ГОВЬ” Үйлдвэрт техник, технологийн шинэчлэлтүүдийг үе шаттайгаар хийсэн. * 2010 он - Монголын ноолуурын салбарт анх удаагаа Принт технологийг нэвтрүүлэв. * 2011 он - Үйлдвэрлэлийн хүчин чадлаа 2 дахин нэмэгдүүлэв. Италийн алдарт хувцас загвар зохион бүтээгч Саверио Палателлатай хамтарсан анхны коллекц болох “Gobi by [https://www.saveriopalatella.it/ Saverio Palatella]” худалдаанд гарлаа. “ГОВЬ” ХК-ийн 30 жилийн тэмдэглэлт ой энэ онд тохиов. * 2013 он - Үйлдвэрийн хүчин чадлыг нэмэгдүүлж “Whole Garment” буюу оёдолгүй сүлжмэл бүтээгдэхүүний шинэ технологийг нэвтрүүлэв. * 2014 он - Монгол ямааны ноолуурын үндсэн 4 өнгө болох цагаан, цайвар шаргал, бор, хөх саарал өнгийн ноолуурыг цайруулж будахгүйгээр байгалийн өнгөөр нь бэлэн бүтээгдэхүүн болгон гаргасан "GOBI Organic" брэндийг худалдаанд гаргалаа. * 2015 он - Японы алдарт бизнесмен [[:en:Kazuo_Inamori|Казүо Инамори]]-гоос үндэслэсэн [[:en:Amoeba_Management|АМЁБ]] менежментийг бие даан нэвтрүүлж эхэллээ. * 2016 он - ХБНГУ улсад албан ёсны нэрийн дэлгүүрээ нээлээ. * 2017 он - Оёдлын шинэ үйлдвэр ашиглалтад оруулсан ба цахим худалдааны хуудас ашиглалтад орсон [https://www.gobicashmere.com www.gobicashmere.com]. * 2019 он - “ГОВЬ” ХК нь “[https://mcs.mn/en/ Эм Си Эс]”-ээс Гоёо Кашмерыг бүрэн худалдаж авсан<ref name=":0">{{Cite journal |title=Annual report GOBI 2021 |url=https://www.mse.mn/issuers/activityreport/354_20220613145454report.pdf |journal=}}</ref>. Монголын [https://www.mongolchamber.mn/?locale=en Худалдаа Аж Үйлдвэрийн Танхим]аас зохион байгуулсан Эдийн засгийн шилдэг 100 аж ахуйн нэгжийн 19-р байранд шалгарсан. * 2021 он - [[:en:WPP_plc|WPP]] Группын нэг хэсэг болох “[[:en:Ogilvy_(agency)|Ogilvy]]” агентлагтай маркетингийн зөвлөгөө өгөх чиглэлээр хамтран ажиллахаар болсон. * 2022 он - Технологийн илүүдэл түүхий эдийг ашиглан байгаль орчинд ээлтэй “Cashmere Reborn” цуглуулгаа гаргасан. * 2023 он - Италийн алдарт дизайнер [https://www.giorgiospina.com/?lang=en Giorgio Spina] "ГОВЬ" ХК-ийн ерөнхий дизайнераар сонгогджээ.<ref>{{Cite web |title=Giorgio Spina |url=https://www.jargaldefacto.com/article/giorgio-spina |access-date=2023-11-16 |website=Jargal Defacto |archive-date=2023-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231031151838/https://www.jargaldefacto.com/article/giorgio-spina |url-status=dead }}</ref> Олон улсын [[:en:Oeko-Tex|OEKO-TEX]] болон [https://sustainablefibre.org/ Sustainable Fiber Alliance]-ын сертификатуудыг амжилттай авч жил бүр хүчинтэй хугацааг шинэчлэж байна. * 2024 - Үйлдвэрлэлийн удирдлагын систем (MES) болон [[:en:SAP_S/4HANA|SAP S/4 HANA]] ERP зэрэг шинэчлэлтүүдийг хэрэгжүүлэв. Мөн брэндийн цогц шинэчлэл хийж, шинэ лого, бэлгэ тэмдэг болон брэндийн өнгийг танилцуулснаар олон улсын хэмжээнд танигдах байдал болон брэндийн байр сууриа бэхжүүлэхийг зорив.<ref name=":2" /> == Үйл ажиллагааны товчоон == "ГОВЬ" ХК нь “Дэлхийн хамгийн том ноолуурын дэлгүүр”-ийг эзэмшдэг бөгөөд Улаанбаатар хотын [[Төрийн ордон|Төрийн орд]]<nowiki/>ны хажууд байрлах [https://galleriaub.mn/ Galleria Ulaanbaatar Mall]-д 2,500 м² (27,000 ft²) талбай бүхий дэлгүүртэй. Салбар дэлгүүрүүдийн интерьер дизайн нь Монголын өв уламжлалаас сэдэвлэсэн бөгөөд байгаль, газар нутгийн онцлогийг тусгасан байдаг. Тус компани анхан шат, ээрэх, нэхэх, сүлжих болон оёх гэсэн 5 үйлдвэртэй. Эдгээрээс анхан шатны үйлдвэр нь жилд ойролцоогоор 1,200 тонн түүхий ноолуур боловсруулах хүчин чадалтай. Боловсруулсан түүхий эдээс жил бүр ойролцоогоор 1,300 тонн ноолууран утас үйлдвэрлэгдэж, түүнээс 1.7 сая ширхэг сүлжмэл бүтээгдэхүүн, 650,000 ширхэг нэхмэл бүтээгдэхүүн, 160,000 ширхэг оёмол бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх боломжтой.<ref name=":2" /> Дэлхийн түүхий ноолуурын 40 хувийг Монгол Улс дангаараа нийлүүлдэг бол үлдсэн хэсгийг БНХАУ, Иран болон Афганистан улсууд нийлүүлдэг. 2008 онд Ц.Баатарсайхан компанийн гүйцэтгэх захирлаар томилогдож, улсын өмчит үйлдвэрийг Монголын хамгийн том ноолууран бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгч болгон өөрчлөхөд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Түүнийг Монгол Улсын Засгийн газраас улсын эдийн засагт оруулж буй хичээл зүтгэл, нөр их хөдөлмөрийг нь үнэлэн [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар|Хөдөлмөрийн Баатар]] цолоор шагнажээ.<ref name=":0" /> 2024 оны 3-р сард түүнийг Б. Амарсайхан залгамжилж, компанийн гүйцэтгэх захирлаар ажиллаж эхэлсэн. "ГОВЬ" ХК нь олон улсын нэр хүндтэй загвар зохион бүтээгчидтэй хамтран ажиллаж ирсэн бөгөөд тэдгээрийн дунд Martin Parker, [https://josephabboud.com/ Joseph Abboud], [https://www.tadashishoji.com/ Tadashi Shoji], [https://www.narcisorodriguez.com/ Narciso Rodriguez], [[:en:Donna_Karan|Donna Karan]] болон [https://www.giorgiospina.com/?lang=en Giorgio Spina] багтдаг. Эдгээр хамтын ажиллагааны үр дүнд Монгол ноолуурыг олон улсын тавцанд сурталчилсан коллекциудыг танилцуулсаар байна. == Брэндийн шинэчлэлт == 2024 онд “ГОВЬ” ХК олон улсын зах зээл дээрх байр сууриа бэхжүүлэх, брэндийн танигдалтыг нэмэгдүүлэх зорилгоор цогц брэндийн шинэчлэл хийсэн. Энэ хүрээнд компанийн үндсэн үнэ цэнэ болох ямаа, малчид, ажилтнууд болон хэрэглэгчдийн нэгдлийг илэрхийлсэн шинэ лого, бэлгэ тэмдэг нэвтрүүлсэн.<ref name=":2" /> Түүнчлэн брэндийг илтгэх өнгөнүүдийг шинэчлэн, ноолуурын байгалийн өнгөнөөс сэдэвлэн цагаан, цайвар шаргал, зөвхөн Монголд байдаг дулаан саарал, гүн бор өнгийг сонгосон. Үүнээс гадна хавар, зун, намар, өвлийг бэлгэдсэн улирлын бэлгэ тэмдгийг танилцуулснаар ноолуурын зөвхөн хүйтэн улирлын хэрэглээ бус жилийн аль ч улиралд өмсөх боломжтой тансаг хэрэглээг илэрхийлжээ. Шинэчлэлийн хүрээнд “Truly Mongolian.” гэх концепцыг нэвтрүүлсэн бөгөөд энэ нь түүхий ноолуурыг бэлтгэхээс эхлээд эцсийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх хүртэлх бүх л үйл явц Монгол улсад явагддаг болохыг тодотгов. Энэхүү концепц нь олон зууны уламжлал, ур чадварыг тусган харуулж, бүрэн утгаараа Монгол брэнд гэдгийг илтгэсэн. Мөн 100% Монгол ноолуураар халуун дулаан мэдрэмж, тансаг байдал, баяр баяслыг түгээхийн зэрэгцээ нүүдэлчдийн ахуй амьдрал, байгаль орчинд эерэг хувь нэмэр оруулах эрхэм зорилготойгоор үйл ажиллагаагаа үргэлжлүүлж байна. == Охин компани == "ГОВЬ” ХК нь нийтдээ 7 охин компанитай бөгөөд тэдгээр нь [https://www.northdata.de/Gobi+Cashmere+Europe+GmbH,+Berlin/Amtsgericht+Cottbus+HRB+12839 ГОВЬ Кашмер Европ] (''Gobi Cashmere Europe GmbH''), [https://opencorporates.com/companies/us_ca/4306075 ГОВЬ Монгол Кашмер АНУ] (''Gobi Mongolian Cashmere USA Corp''), ГОВЬ Кашмер (Өвөр Монгол) ХХК (''Gobi Cashmere (Inner Mongolia) Ltd.''), [https://find-and-update.company-information.service.gov.uk/company/13970601 Говь Кашмер НВУ ХХК] (''Gobi Cashmere UK Ltd''.), [https://www.bloombergtv.mn/news/gpy8 Говь Кашмер Казахстан] (''Gobi Cashmere Kazakhstan LLP''), Говь Австрали (''Gobi Australia'') болон Говь Кашмер Солонгос ХХК (Gobi Cashmere Korea Ltd). Эдгээр охин компаниуд нь өөрсдийн бүс нутагт ГОВЬ брэндийн ноолууран бүтээгдэхүүний борлуулалт, маркетингийн үйл ажиллагааг хариуцахын зэрэгцээ, дэлхий даяарх хэрэглэгчдэд бүтээгдэхүүнээ хүргэх зорилгоор ложистикийн үйл ажиллагаа явуулдаг. == Дэлгэрэнгүй сурвалж == {{commonscat}} [[Ангилал:Монголын аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:1981 онд байгуулагдсан]] 768m2xihquf2xxg8m5rto50wdoyze1a 0 66085 856097 855893 2026-05-12T00:42:30Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856097 wikitext text/x-wiki {{Infobox programming language | name = R хэл | logo = [[File:R logo.svg|200px|Лого]] | released = {{Start date and age|1993|08}}<ref name="Interface98">{{cite techreport |url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Interface98.pdf |title=R : Past and Future History |first=Ross |last=Ihaka |institution=Statistics Department, The University of Auckland, Auckland, New Zealand |conference=Interface '98 |year=1998}}</ref> | designer = [[wikisource:en:Ross Ihaka|Ross Ihaka]] and [[wikisource:en:Robert Gentleman (statistician)|Robert Gentleman]] | developer = R Core Team<ref>{{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ |at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}}</ref> | typing = [[wikisource:en:dynamic typing|Dynamic]] | implementations = | dialects = | influenced = | license = [[GNU GPL#Version 2|GNU GPL v2]]<ref>{{cite web |url=https://www.r-project.org/COPYING |title=R license |publisher=r-project |access-date=6 June 2016}}</ref> | website = [https://www.r-project.org/ www.r-project.org] | wikibooks = | paradigms = [[Multi-paradigm programming language|Multi-paradigm]]: [[Array programming|Array]], [[Object-oriented programming|object-oriented]], [[Imperative programming|imperative]], [[Functional programming|functional]], [[Procedural programming|procedural]], [[Reflective programming|reflective]] | latest_release_version = 3.4.0 (You Stupid Darkness)<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-devel/NEWS.html|title=R News|website=CRAN|access-date=22 April 2017}}</ref> | latest_release_date = {{Start date and age|2017|04|21}} | latest_test_version = | latest_test_date = | influenced_by = | file_ext = .r, .R, .RData, .rds, .rda }} R нь статистик тооцоолол, график дүрслэлд зоиулагдсан нээлттэй эх бүхий [[программчлалын хэл]] болон програм хангамж бөгөөд Статистик Тооцооллын R Сан дээр түшиглэдэг.{{refn| R language and environment * {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ| at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}} R Foundation * {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-the-R-Foundation_003f |title=R FAQ |at=2.13 What is the R Foundation? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}} The R Core Team [https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Citing-R asks authors who use R in their data analysis] to cite the software using: * R Core Team (2016). R: A language and environment for statistical computing. R Foundation for Statistical Computing, Vienna, Austria. URL http://www.R-project.org/. }} R хэлийг статистикчид, [[Data mining|өгөгдлийн уурхайчид]] статистикийн програм хангамж{{refn| widely used * {{cite journal | author1 = Fox, John | author2 = Andersen, Robert | lastauthoramp = yes | title = Using the R Statistical Computing Environment to Teach Social Statistics Courses | publisher = Department of Sociology, McMaster University | date = January 2005 | url = http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | format = PDF | accessdate = 2006-08-03 | archive-date = 2016-06-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160611085820/http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | url-status = dead }} * {{cite news | url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html |title=Data Analysts Captivated by R's Power | date=2009-01-06 | accessdate=2009-04-28|last=Vance| first=Ashlee |work=[[New York Times]]| quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}} }} зохиох, мэдээлэлд дүн шинжилгээ хийх<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html|title=Data Analysts Captivated by R's Power|date=2009-01-06|accessdate=2009-04-28|last=Vance|first=Ashlee|work=[[New York Times]]|quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}}</ref> зэрэгт өргөн хэрэглэхийн зэрэгцээ сүүлийн жилүүдэд түүний хэрэглээ бусад чиглэлд ч хурдацтай өсөн нэмэгдэж байна.{{refn| R's popularity * David Smith (2012); [http://java.sys-con.com/node/2288420 ''R Tops Data Mining Software Poll''], Java Developers Journal, May 31, 2012. * Karl Rexer, Heather Allen, & Paul Gearan (2011); [http://www.rexeranalytics.com/Data-Miner-Survey-Results-2011.html ''2011 Data Miner Survey Summary''], presented at Predictive Analytics World, Oct. 2011. * {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}} * {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi = 10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}} }} R бол GNU програм хангамж юм.{{refn| GNU project * {{cite web | url=http://directory.fsf.org/project/gnur/ | publisher=Free Software Foundation (FSF) Free Software Directory|title=GNU R |date=19 July 2010|accessdate=13 November 2012}} * {{cite web | author=R Project|date=n.d.|url=https://www.r-project.org/about.html | title=What is R? | accessdate=2009-04-28}} }} R програмын эх код [[Си хэл|C]], [[Фортран|Fortran]], R хэл дээр бичигдсэн.<ref>{{cite web|author="Wrathematics"|url=http://librestats.com/2011/08/27/how-much-of-r-is-written-in-r/|title=How Much of R Is Written in R|date=27 August 2011|accessdate=2011-12-01|publisher=librestats}}</ref> R програмыг [[GNU General Public License|GNU GPL Олон Нийтийн Лиценз]]-ээр голлох [[Үйлдлийн систем|үйлдлийн системүүд]] дээр үнэ төлбөргүй ашиглах боломжтой. Мөн R нь командын мөрнөөс ажилладаг тул зориулалтын [[Хэрэглэгчийн график интерфейс|график интерфейс]] бүхий програмаар дамжуулан ашиглах нь зүйтэй.<ref name="R_gui">{{cite web|title=7 of the Best Free Graphical User Interfaces for R|url=http://www.linuxlinks.com/article/20110306113701179/GUIsforR.html|website=linuxlinks.com|accessdate=9 February 2016}}</ref> == Түүх == R нь John Chambers гэдэг хүний Bell Labs-д ажиллаж байх үедээ зохиосон [[wikisource:en:S (programming language)|програмчлалын S хэл]] дээр тулгуурласан. Эдгээрийн хооронд хэдэн чухал ялгаа байдаг ч S хэлээр бичигдсэн кодын ихэнх нь R дээр шууд ажилладаг.<ref>{{cite web|url=https://www.r-project.org/about.html|title=R: What is R?|website=R-Project|accessdate=7 February 2016}}</ref> R програмыг Росс Ihaka , Роберт Gentleman<ref>{{cite web|url=http://myprofile.cos.com/rgentleman|title=Individual Expertise profile of Robert Gentleman|last=Gentleman|first=Robert|date=9 December 2006|accessdate=2009-07-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723215206/http://myprofile.cos.com/rgentleman|archivedate=23 July 2011}}</ref> нар Шинэ Зеландын Веллингтон Их Сургууль-д байх үедээ зохиосон бөгөөд одоогоор ''R Development Core Team'' хөгжүүлж байна. S хэлний зохиогч Chambers уг багийн нэг гишүүн юм. R гэх нэр нь түүнийг анхлан зохиогчдын нэр болон гол суурь нь болсон S хэлний нэртэй холбоотой.<ref>{{cite book|url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Why-is-R-named-R_003f|title=The R FAQ: Why is R named R?|isbn=3-900051-08-9|author=Kurt Hornik|accessdate=2008-01-29}}</ref> Төсөл 1992 онд санаачлагдсан бол анхны хувилбар нь 1995 онд гарсан. Харин тогтвортой beta хувилбар нь 2000 онд гарсан.<ref>{{Cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/html/interface98-paper/paper_2.html|title=R : Past and Future History -- A Free Software Project|website=cran.r-project.org|access-date=2016-05-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://blog.revolutionanalytics.com/2016/03/16-years-of-r-history.html|title=Over 16 years of R Project history|website=Revolutions|access-date=2016-05-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Massey.pdf|title=The R Project: A Brief History and Thoughts About the Future|last=Ihaka|first=Ross|date=|website=stat.auckland.ac.nz|publisher=|access-date=}}</ref> == R програм Монгол улсад == R програмыг хэрэглэх, R хэлийг судлах явдал [[Монгол улс]]ад улам бүр дэлгэрч буй бөгөөд үүнийг гэрчлэх мэдээ материал<ref>{{Cite web|url=http://news.num.edu.mn/?p=38344|title=Судалгаанд статистикийн аргыг хэрэглэх нь сэдэвт сургалт амжилттай болж өндөрлөлөө|website=news.num.edu.mn|access-date=2016-11-29}}</ref>, нийгмийн сүлжээний бүлгэмүүд<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/groups/238749916309897/|title=Монголын R хэрэглэгчдийн групп|website=facebook.com|access-date=2017-05-19}}</ref> цөөнгүй байна. Зарим их, дээд сургууль сургалтын хөтөлбөртөө R програмыг нэвтрүүлснээс тухайлан [[Монгол Улсын Их Сургууль]] дээр хэрэгжиж буй Статистик хөтөлбөрийг дурдаж болно.{{citation needed|date=May 2017}} Монгол хэл дээрх ном, сурах бичиг, гарын авлагын хувьд [https://web.archive.org/web/20171129163653/http://galaa.mn/ Г.Махгал], Ш.Мөнгөнсүх нар бичиж Б.Магсаржав хянан тохиолдуулсан [https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html Статистик програмчлалын R хэл] сурах бичиг хэвлэгдэн гарчээ.<ref>{{Cite web|url=http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|title=МУИС Пресс хэвлэлийн газар|website=mongolbooks.com|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20170519163835/http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://magadlal.mn/books/id-2.html|title=www.magadlal.mn|website=magadlal.mn|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html|url-status=dead}}</ref> == Статистикийн зүгээс онцлох зүйлс == R, түүний сангууд олон янзын статистик болон график хэрэгсэл агуулдаг. Тухайлбал шугаман болон шугаман бус загвар, статистик шинжүүрүүд, хугацаан цувааны шинжилгээ, бүлэглэх, ангилах болон бусад олон шинжилгээ дурдаж болно. Мөн R програмын нэмэлт багцууд олон янзын функц болон бусад зүйлс агуулдаг. R хэлний стандарт функцүүдийн олонх нь R хэл дээрээ бичигдсэн бөгөөд нэмэлтээр [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээрх код оруулан ажиллуулж болдог. Өндөр мэдлэг чадвартай хэрэглэгчид C, C++,<ref>{{cite journal|url=http://www.jstatsoft.org/v40/i08|title=Rcpp: Seamless R and C++ Integration|first1=Dirk|last1=Eddelbuettel|first2=Romain|last2=Francois|journal=[[Journal of Statistical Software]]|volume=40|issue=8|year=2011|doi=10.18637/jss.v040.i08}}</ref> [[Java]],<ref>{{cite web|title=Calling R from Java|first=Duncan|last=Temple Lang|url=http://www.nuiton.org/attachments/168/RFromJava.pdf|date=6 November 2010|accessdate=18 September 2013|publisher=Nuiton}}</ref> [[.NET Фрэймворк|.NET]]{{refn| .NET Framework * {{cite web |title=Making GUIs using C# and R with the help of R.NET |url = http://psychwire.wordpress.com/2011/06/19/making-guis-using-c-and-r-with-the-help-of-r-net/}} * {{cite web |title=R.NET homepage |url=http://rdotnet.codeplex.com/ |access-date=2017-05-18 |archive-date=2015-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151013020201/http://rdotnet.codeplex.com/ |url-status=dead }} * {{cite conference |url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |title=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |last1=Haynold |first1=Oliver M. |date=April 2011 |conference=R/Finance 2011 |conference-url=http://www.rinfinance.com/RinFinance2011/agenda/ |publisher= |book-title= |pages= |location=Chicago, IL, USA |id= }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-12 00:42:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-09 00:06:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-06 00:39:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-02 23:33:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-30 00:54:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-26 23:38:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-24 00:34:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-23 18:36:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-20 20:14:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-04 03:21:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-31 23:46:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-29 01:12:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 23:40:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 15:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-20 22:50:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-17 23:46:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-14 22:54:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-11 23:57:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-08 23:22:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-05 23:40:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-02 22:48:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-27 23:49:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-24 22:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-21 23:32:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-18 23:02:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-15 23:30:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-12 22:45:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-09 23:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-06 23:31:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-03 22:53:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-31 23:53:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-28 22:54:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-25 23:32:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-22 23:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-19 23:35:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-16 22:55:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 23:22:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 03:16:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-10 04:04:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-05 22:44:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-02 21:42:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-31 00:40:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-27 22:10:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-24 22:29:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-21 21:38:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-18 22:42:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-15 21:36:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-12 22:21:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 22:02:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 03:45:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-05 21:09:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-02 19:51:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-25 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-21 23:47:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-15 18:28:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-12 17:33:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-09 18:20:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-06 17:56:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-03 18:15:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-31 17:30:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-28 18:41:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-25 18:26:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-22 19:11:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 17:21:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 11:24:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 02:49:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-14 21:41:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 20:40:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 14:14:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 07:33:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-07 22:30:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-04 21:50:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-01 21:57:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-28 22:26:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-25 21:31:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-22 22:20:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-19 21:38:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-17 02:50:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-13 22:36:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-10 22:11:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-07 23:03:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 22:07:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 15:38:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-01 16:55:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-29 15:32:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 16:17:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 05:15:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-23 08:15:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-20 00:58:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-16 23:37:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-14 01:18:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-10 23:56:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-08 00:11:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-05 00:39:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-01 23:58:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-30 00:38:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 23:52:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 09:26:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-23 08:56:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-20 08:08:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-17 09:00:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-13 02:17:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 12:20:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 07:54:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 03:51:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-11 22:54:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-09 17:17:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 22:40:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 15:10:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 05:45:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 21:39:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 08:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-23 17:13:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 20:09:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 00:21:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-19 00:48:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-17 00:06:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 12:49:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 04:39:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 09:35:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 00:55:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-12 01:56:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-09 01:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-06 02:10:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-04 21:26:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-29 00:04:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-26 00:51:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-23 00:06:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-20 02:24:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-17 00:55:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-14 00:10:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-11 00:45:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-08 00:19:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-05 00:52:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-01 23:56:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-29 01:00:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-26 00:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-23 00:44:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 23:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 21:44:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 19:51:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 17:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 16:01:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 14:02:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 12:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 10:14:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 08:24:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 06:31:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 04:38:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 02:34:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-17 22:09:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-07 21:38:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-04 20:50:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-01 22:11:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-29 20:49:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-26 21:49:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-23 21:06:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-20 21:41:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-17 20:54:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-14 21:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-11 20:48:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-08 21:41:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 20:55:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 14:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 07:26:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 01:27:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-01 22:19:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-26 23:16:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-23 22:32:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-20 22:59:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-17 22:13:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-14 23:11:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-11 22:21:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-08 22:50:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-05 22:25:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-02 23:03:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-30 22:09:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-29 19:19:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-24 22:21:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 22:54:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 17:03:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-18 17:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 17:33:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 11:02:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-11 21:07:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-08 21:55:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-05 21:02:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-02 21:53:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-30 21:14:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-27 21:46:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-24 20:59:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-21 22:01:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-18 21:06:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-15 21:41:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-12 21:15:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-09 22:36:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-06 21:06:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-03 21:52:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-30 20:59:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-27 21:53:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-24 21:25:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 21:36:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 15:16:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-18 15:56:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-15 15:31:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-12 16:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-09 17:02:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-06 18:17:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-20 23:39:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-18 22:35:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-08 00:12:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-05 00:41:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-01 23:54:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-29 01:10:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-26 00:54:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-23 00:42:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-20 00:16:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-17 00:39:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-13 23:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-11 01:00:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-07 23:55:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-05 00:50:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-02 00:13:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-30 00:43:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-27 00:02:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-24 00:51:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-20 23:52:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-18 00:48:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 23:48:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 19:34:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 14:52:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 12:21:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 09:07:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-10 16:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-07 15:01:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-04 16:35:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-31 09:33:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-28 12:22:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-25 09:51:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-22 09:58:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-17 13:54:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-14 14:33:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-11 13:16:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-08 15:15:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-05 13:29:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-02 14:31:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-29 14:02:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-26 13:52:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-24 18:03:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-20 11:07:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-17 11:47:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-14 11:19:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-11 11:45:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-08 10:54:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-05 11:53:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-02 10:48:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-30 11:46:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-27 11:12:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-24 11:42:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-21 11:41:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-18 12:34:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-15 11:55:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-12 10:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-09 11:53:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-08 10:54:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-07 08:13:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-06 00:38:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-04 23:27:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-02 01:42:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-29 00:14:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-26 01:43:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-23 00:59:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-20 00:07:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-17 00:48:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-14 00:20:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-11 00:57:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-07 20:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-04 18:23:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-01 20:05:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-29 19:22:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-27 03:09:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 17:56:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 05:41:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-22 02:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-21 08:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 14:08:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 01:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-19 12:23:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-18 12:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-17 20:04:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-14 21:51:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-11 21:02:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-08 21:37:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-05 20:47:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-02 21:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-28 21:02:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-25 21:36:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-22 21:10:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-19 21:40:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-16 21:01:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-13 21:44:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-10 20:53:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-07 21:24:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-04 20:40:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-01 21:47:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 19:37:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 03:10:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-28 03:40:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-27 08:11:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-26 15:41:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-25 23:48:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 23:22:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 03:04:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-23 10:42:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-22 16:16:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-21 15:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 20:27:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 05:13:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-19 13:05:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-18 13:06:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 16:34:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 00:43:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-16 09:14:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-13 01:25:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-10 07:39:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-07 00:41:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-04 00:02:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-01 00:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-28 23:55:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-26 00:48:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-22 23:59:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-20 00:42:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-16 23:59:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-14 00:46:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-10 23:47:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-08 01:13:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-05 00:45:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-01 23:52:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-29 01:02:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-25 23:51:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-23 00:47:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-20 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-17 00:36:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-13 23:55:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-11 00:55:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-07 23:50:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-05 19:50:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-02 00:06:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-30 01:23:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-26 23:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-24 01:20:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-20 23:50:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-18 00:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-15 00:08:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-12 00:39:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-08 23:53:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-06 01:17:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-02 23:50:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-30 01:05:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 23:46:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 05:10:10 InternetArchiveBot }} }} болон [[Python]] зэрэг хэл дээр R хэлний объект уруу шууд хандаж ажиллах код бичдэг.<ref name="SASvsR">{{cite web|url=https://intellipaat.com/blog/choosing-between-sas-r-and-python-for-big-data-solution/|title=Choosing between SAS, R and Python for Big Data Solution - Intellipaat Blog|first=|last=Intellipaat|work=intellipaat.com|accessdate=2 December 2016}}</ref> Статистик тооцооллын бусад хэлнүүдээс ялгарах гол давуу тал бол R хэлний [[Объект хандалтат програмчлал|объект-хандалтат]] чанар бөгөөд энэ нь S хэлнээс түүнд дамжсэн билээ. R хэлний бас нэг онцлог lexical scoping зарчмыг хэрэгжүүлсэн явдал юм.<ref>{{cite journal|last=Jackman|first=Simon|title=R For the Political Methodologist|journal=The Political Methodologist|volume=11|issue=1|pages=20–22|date=Spring 2003|publisher=Political Methodology Section, [[American Political Science Association]]|url=http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|format=PDF|accessdate=2006-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060721143309/http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|archivedate=2006-07-21}}</ref> Түүний өөр нэг давуу тал бол математикийн тэмдэгт агуулсан, хэвлэлийн шаардлагад нийцэх график диаграм байгуулдаг явдал юм. Мөн нэмэлт багцуудын тусламжтай динамик болон интерактив график диаграм ч байгуулах боломжтой.<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|title=CRAN Task View: Graphic Displays & Dynamic Graphics & Graphic Devices & Visualization|publisher=The Comprehensive R Archive Network|accessdate=2011-08-01|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926233106/https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|url-status=dead}}</ref> R програм өөрийн баримт бичиг боловсруулалтын [[LaTeX]] төст Rd гэх форматтай.<ref name="R_Rd">{{cite web|title=Rd format|url=http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|website=hep.by|accessdate=9 February 2016|archive-date=13 Есдүгээр сар 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180913185536/http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|url-status=dead}}</ref> == Програмчлалын зүгээс онцлох зүйлс == R нь шууд хөрвүүлэгдэн ажилладаг хэл бөгөөд хэрэглэгчид түүнийг командын мөрний хөрвүүлэгчээр дамжуулж ашигладаг. Хэрэв хэрэглэгч R хэлний командын мөрөнд <code>2+2</code> гэж бичээд enter дарвал компьютер доор үзүүлсэн шиг 4 гэсэн хариу өгнө:<source lang="rout"> > 2+2 [1] 4 </source>R програм энэ тооцоог тус бүр нэг элементтэй хоёр векторын нийлбэр гэж ойлгох тул үр дүн нь нэг элементтэй вектор байна. <code>[1]</code> угтвар векторын эхний элемент хэвлэгдсэнийг илтгэнэ (энэ нь тооцооны үр дүн олон мөр дамнан хэвлэгдэх үед илүү ашиг тустай байдаг). APL , MATLAB зэрэгтэй адил R хэл матриц дээрх арифметик үйлдлүүдийг дэмждэг. R-ын [[Өгөгдлийн бүтэц|өгөгдлийн бүтцэд]] вектор, матриц, массив, датафрейм (өгөгдлийн сангийн хүснэгттэй төстэй), лист зэрэг багтдаг.<ref>{{cite book|last=Dalgaard|first=Peter|title=Introductory Statistics with R|year=2002|publisher=Springer-Verlag|location=New York, Berlin, Heidelberg|isbn=0387954759|pages=10–18, 34}}</ref> Эдгээр объектуудаас гадна регрессийн загвар, хугацаан цуваа болон гео-орон зайн координат зэрэг өөр бусад төрлийн объектууд байдаг. Мөн хэрэглэгч өөрөө шинээр объектын класс тодорхойлж ашиглах боломжтой. Скаляр төрлийн өгөгдлийн хувьд энэ нь бие даасан өгөгдлийн бүтэц болдоггүй.<ref>{{cite journal|last=Ihaka|first=Ross|last2=Gentlman|first2=Robert|date=Sep 1996|title=R: A Language for Data Analysis and Graphics|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/R-paper.pdf|journal=Journal of Computational and Graphical Statistics|publisher=American Statistical Association|volume=5|issue=3|pages=299–314|doi=10.2307/1390807|accessdate=2014-05-12}}</ref> Үүний оронд скаляр утгыг нэг урттай вектор гэж үздэг.<ref>{{Cite web|url=http://adv-r.had.co.nz/Data-structures.html|title=Data structures · Advanced R.|website=adv-r.had.co.nz|access-date=2016-09-26}}</ref> R нь зарим функцийн хувьд функц бүхий [[процедур хандалтат програмчлал]] болон ерөнхий функц бүхий [[объект хандалтат програмчлал]]<nowiki/>ын аль алийг дэмждэг. Ерөнхий функц нь түүний аргументаар дамжин ирсэн объектын классаас хамааран ажилладаг. Өөрөөр хэлбэл ерөнхий функц объектын классыг ялгаад улмаар харгалзах функц уруу замчилж өгдөг. Жишээлбэл <code>print</code> нэртэй ерөнхий функц ашиглан бараг бүх төрлийн объектын утгыг хэвлэх тушаалыг  <code>print(objectname)</code>  хэлбэрээр өгч болдог.<ref name="help_print">{{cite web|last1=R Core Team|title=Print Values|url=https://stat.ethz.ch/R-manual/R-devel/library/base/html/print.html|website=R Documentation|publisher=R Foundation for Statistical Computing|accessdate=30 May 2016}}</ref> == Багц == R програмын боломж бололцоог хэрэглэгчдийн үүсгэсэн ''багц'' нэмж суулгах замаар жишээлбэл мэргэжлийн статистикийн арга техник, график төхөөрөмж (тухайлбал ggplot2 багц, зохиогч нь Hadley Wickham), импорт/экспортын боломжууд, тайлан гаргах хэрэгсэл (knitr, Sweave) гэх мэтээр өргөтгөх боломжтой. Тэдгээр багцууд голдуу R заримдаа [[Java]], [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээр бичигдсэн байдаг.{{citation needed|date=January 2016}} R програмын суулгацад агуулагдах үндсэн багцуудаас гадна Comprehensive R Archive Network (CRAN),<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/|title=The Comprehensive R Archive Network|publisher=}}</ref> Bioconductor, Omegahat,<ref>{{cite web|url=http://www.omegahat.net/|title=Omegahat.net|publisher=Omegahat.net|date=|accessdate=2016-09-09}}</ref> GitHub болон бусад агуулахуудад (2017 оны 4 сарын байдлаар) 10500 нэмэлт багц байна.{{refn| packages available from repositories * {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}} * {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi = 10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}} * {{Cite web|url = http://www.rdocumentation.org/|title = <nowiki>Search all R packages and function manuals | Rdocumentation</nowiki>|date = 2014-06-16|accessdate = 2014-06-16|website = Rdocumentation|publisher = }} }} == Гол үе шатууд == R програмын өөрчлөлтийн түүхчилсэн жагсаалт CRAN дээр хадгалагдаж байдаг.<ref name="RNews">Changes in versions 3.0.0 onward: </ref> Тэдгээрээс заримыг онцлон дор жагсаав. {| class="wikitable" |- ! Release ! Date ! Description |- ! 0.16 | |This is the last [[Alpha test|alpha]] version developed primarily by Ihaka and Gentleman. Much of the basic functionality from the "White Book" (see [[S (programming language)#History|S history]]) was implemented. The mailing lists commenced on April 1, 1997. |- ! 0.49 | style="white-space:nowrap;"|1997-04-23 | This is the oldest [[Source code|source]] release which is currently available on CRAN.<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/src/base/R-0/|title=Index of /src/base/R-0|publisher=}}</ref> CRAN is started on this date, with 3 mirrors that initially hosted 12 packages.<ref>{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/1997/000001.html|title=ANNOUNCE: CRAN|publisher=}}</ref> Alpha versions of R for Microsoft Windows and the [[classic Mac OS]] are made available shortly after this version.{{citation needed|reason=the CRAN announcement does not specifically mention Windows or Mac OS|date=October 2015}} |- ! 0.60 | 1997-12-05 | R becomes an official part of the [[GNU Project]]. The code is hosted and maintained on [[Concurrent Versions System|CVS]]. |- ! 0.65.1 | style="white-space:nowrap;"|1999-10-07 | First versions of update.packages and install.packages functions for downloading and installing packages from CRAN.<ref>https://cran.r-project.org/src/base/NEWS.0</ref> |- ! 1.0 | 2000-02-29 | Considered by its developers stable enough for production use.<ref>{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/2000/000127.html|title=R-1.0.0 is released|author=Peter Dalgaard|accessdate=2009-06-06}}</ref> |- ! 1.4 | 2001-12-19 | S4 methods are introduced and the first version for [[macOS|Mac OS X]] is made available soon after. |- ! 2.0 | 2004-10-04 | Introduced [[lazy loading]], which enables fast loading of data with minimal expense of system memory. |- ! 2.1 | 2005-04-18 | Support for [[UTF-8]] encoding, and the beginnings of [[internationalization and localization]] for different languages. |- ! 2.11 | 2010-04-22 | Support for Windows 64 bit systems. |- ! 2.13 | 2011-04-14 | Adding a new compiler function that allows speeding up functions by converting them to byte-code. |- ! 2.14 | 2011-10-31 | Added mandatory namespaces for packages. Added a new parallel package. |- ! 2.15 | 2012-03-30 | New load balancing functions. Improved serialization speed for long vectors. |- ! 3.0 | 2013-04-03 | Support for numeric index values 2³¹ and larger on 64 bit systems. |} == Интерфейсүүд == Хамгийн өргөн хэрэглэгддэг R хэлний график интерфэйс бүхий хөгжүүлэлтийн цогц орчин бол RStudio юм. Үүнтэй ижил төстэй интерфэйс гэвэл R Tools for Visual Studio програмыг нэрлэж болно. R хэлэнд зориулагдсан интерфейст мөн Crackle GUI, R Commander, RKWard багтана. Өргөн хэрэглэгддэг зарим редактор R хэлийг дэмждэг. Тухайлбал Eclipse,<ref>{{cite web|url=http://www.walware.de/goto/statet|title=StatET for R|author=Unknown|access-date=2017-05-18|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926134541/http://www.walware.de/goto/statet|url-status=dead}}</ref> Emacs, Кейт,<ref>{{cite web|url=http://kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|title=Syntax Highlighting|publisher=Kate Development Team|accessdate=2008-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080707062903/http://www.kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|archivedate=2008-07-07|url-status=dead}}</ref> LyX.<ref>{{cite web|url=http://wiki.lyx.org/LyX/LyxWithRThroughSweave|title=LyX with R through Sweave|author=Paul E. Johnson and Gregor Gorjanc|accessdate=2017-04-04}}</ref> Notepad++,<ref>{{cite web|url=http://sourceforge.net/projects/npptor/|title=NppToR: R in Notepad++|publisher=sourceforge.net|accessdate=2013-09-18|date=8 May 2013}}</ref> WinEdt,<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/packages/RWinEdt/index.html|title=RWinEdt: R Interface to 'WinEdt'|author=Uwe Ligges|accessdate=2017-04-04}}</ref> Tinn-Р.<ref>{{cite web|url=http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|title=Tinn-R|accessdate=2017-04-04|archive-date=2015-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20150713103753/http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|url-status=dead}}</ref> R хэлийг [[Python]],<ref>{{cite web|url=http://rpy.sourceforge.net|title=A simple and efficient access to R from Python|accessdate=18 September 2013|date=21 October 2012|first=Laurent|last=Gautier}}</ref> Perl,<ref>{{cite web|url=https://metacpan.org/module/Statistics::R|title=Statistics::R - Perl interface with the R statistical program - metacpan.org|author=Florent Angly|publisher=}}</ref> Ruby,<ref>{{cite web|url=https://github.com/alexgutteridge/rsruby|title=GitHub - alexgutteridge/rsruby: Ruby - R bridge.|author=alexgutteridge|work=GitHub}}</ref> F#<ref>{{cite web|url=http://bluemountaincapital.github.io/FSharpRProvider/|title=F# R Type Provider|author=BlueMountain Capital|publisher=}}</ref> , Julia<ref>{{cite web|url=https://github.com/JuliaInterop/RCall.jl}}</ref> зэрэг хэд хэдэн скрипт хэлнээс хандаж ашиглах боломжтой байдаг. == useR! хурал == R хэрэглэгчдийн албан ёсны жил тутмын цугларалт бол  "[https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html useR!]" юм.<ref name="user">"useR!"</ref> Үүний анхны арга хэмжээ [https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/ useR! 2004] 2004 оны тав дугаар сард Австри улсын [[Вена]] хотноо зохион байгуулагдсан.<ref>{{cite web|url=http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|title=useR! 2004 - The R User Conference|accessdate=2013-09-18|date=27 May 2004|archive-date=2013-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|url-status=dead}}</ref> Уг арга хэмжээ 2005 онд өнжсөнөөс хойш жил бүр Европ болон Хойд Америкт ээлжлэн зохион байгуулагдаж байна.<ref>{{cite web|url=https://www.r-project.org/conferences.html|title=R-related Conferences|author=R Project|date=9 August 2013|accessdate=2013-09-18|archive-date=2015-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html|url-status=dead}}</ref> Дараагийн хурлуудыг дор жагсаав: * [https://www.r-project.org/conferences/useR-2006/ useR! 2006, Vienna, Austria] * [https://web.archive.org/web/20161031082351/http://user2007.org/ useR! 2007, Ames, Iowa, USA] * [https://web.archive.org/web/20170603005926/http://www.statistik.uni-dortmund.de/useR-2008/ useR! 2008, Dortmund, Germany] * [https://web.archive.org/web/20161206224014/http://math.agrocampus-ouest.fr/infoglueDeliverLive/evenements/useR2009 useR! 2009, Rennes, France] * [https://www.r-project.org/conferences/useR-2010/ useR! 2010, Gaithersburg, Maryland, USA] * [https://web.archive.org/web/20170421113054/http://web.warwick.ac.uk/statsdept/useR-2011/ useR! 2011, Coventry, United Kingdom] * [https://web.archive.org/web/20161103201807/http://biostat.mc.vanderbilt.edu/wiki/Main/UseR-2012 useR! 2012, Nashville, Tennessee, USA] * [https://web.archive.org/web/20161103062642/http://www.edii.uclm.es/~useR-2013// useR! 2013, Albacete, Spain] * [https://web.archive.org/web/20190107054408/http://user2014.stat.ucla.edu/ useR! 2014, Los Angeles, California, USA] * [http://user2015.math.aau.dk// useR! 2015, Aalborg, Denmark] *[https://user2016.r-project.org// useR! 2016, Stanford, California, USA] * [http://user2017.brussels/ useR! 2017, Brussels, Belgium] *[https://user2018.r-project.org/ useR! 2018, Brisbane, Australia] *[https://web.archive.org/web/20191202142748/http://www.user2019.fr/ useR! 2019, Toulouse, France] *[https://user2020.r-project.org/ useR! 2020, St. Louis, Missouri, USA] == R сэтгүүл == ''R сэтгүүл'' нь R төслийн нээлттэй хандалттай, хөндлөнгийн хяналттай сэтгүүл юм. Энд R програмын хэрэглээ болон хөгжүүлэлт тухайлбал R хэлний багц, програмчлалын зөвлөмж, мэдээ зэрэг зүйлс хэвлэгддэг. == SAS, SPSS болон Stata програмуудтай харьцуулахад == R програмыг SAS, SPSS, Stata зэрэг өргөн тархсан статистикийн програмуудтай нарийвчлан харьцуулах нь зүйтэй.<ref>{{cite web|url=http://www.burns-stat.com/pages/Tutor/R_relative_statpack.pdf|title= Comparison of R to SAS, Stata and SPSS|first=Patrick|last=Burns|date=27 February 2007|accessdate=2013-09-18}}</ref> R нь статистикийн програмуудын харьцуулалт дээр статистикийн шилдэг програмуудтай хамт тэргүүн эгнээнд жагсдаг. ''New York Times'' сонины 2009 оны 1 дүгээр сарын дугаарт өгөгдөл шинжээчдийн дунд R програм хүлээн зөвшөөрөгдөхийн зэрэгцээ SAS зэрэг арилжааны чанартай статистикийн програмын зах зээлд болзошгүй аюул учруулж буй талаар нийтлэл хэвлэгдсэн байдаг.{{refn | R as competition for commercial statistical packages * {{cite news| url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=Data Analysts Are Mesmerized by the Power of Program R: [Business/Financial Desk] | date=2009-01-07}} * {{cite news| url=http://bits.blogs.nytimes.com/2009/01/08/r-you-ready-for-r/ | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=R You Ready for R? | date=2009-01-08}} }} == Жишээ == === Бичигдэх хэлбэр === Дараах жишээнд уг [[Синтакс|хэлний бичигдэх хэлбэр]] болон командын мөрнөөс ажиллах байдлыг харууллаа.{{citation needed|date=January 2016}} R хэлэнд утга оноох оператор болох = тэмдэгтийн оронд <- хоёр тэмдэгтээс тогтох сумыг өргөн хэрэглэдэг.<ref>{{cite web|author=R Development Core Team|title=Assignments with the = Operator|url=https://developer.r-project.org/equalAssign.html|accessdate=14 June 2012}}</ref><source lang="rout"> > x <- c(1,2,3,4,5,6) # Create ordered collection (vector) > y <- x^2 # Square the elements of x > print(y) # print (vector) y [1] 1 4 9 16 25 36 > mean(y) # Calculate average (arithmetic mean) of (vector) y; result is scalar [1] 15.16667 > var(y) # Calculate sample variance [1] 178.9667 > lm_1 <- lm(y ~ x) # Fit a linear regression model "y = f(x)" or "y = B0 + (B1 * x)" # store the results as lm_1 > print(lm_1) # Print the model from the (linear model object) lm_1 Call: lm(formula = y ~ x) Coefficients: (Intercept) x -9.333 7.000 > summary(lm_1) # Compute and print statistics for the fit # of the (linear model object) lm_1 Call: lm(formula = y ~ x) Residuals: 1 2 3 4 5 6 3.3333 -0.6667 -2.6667 -2.6667 -0.6667 3.3333 Coefficients: Estimate Std. Error t value Pr(>|t|) (Intercept) -9.3333 2.8441 -3.282 0.030453 * x 7.0000 0.7303 9.585 0.000662 *** --- Signif. codes: 0 ‘***’ 0.001 ‘**’ 0.01 ‘*’ 0.05 ‘.’ 0.1 ‘ ’ 1 Residual standard error: 3.055 on 4 degrees of freedom Multiple R-squared: 0.9583, Adjusted R-squared: 0.9478 F-statistic: 91.88 on 1 and 4 DF, p-value: 0.000662 > par(mfrow=c(2, 2)) # Request 2x2 plot layout > plot(lm_1) # Diagnostic plot of regression model </source>[[Файл:Plots_from_lm_example.svg]] === Функцийн бүтэц === Хэрэглэгчийн функц зохиоход хялбар байдал нь R хэлний нэг давуу тал юм. Функцийн бие доторх объект функцийн дотоод хувьсагч болохын зэрэгцээ функцийн буцаах утга өгөгдлийн аль ч төрөл хэлбэрт байж болдог.<ref>{{cite web|url=http://www.statmethods.net/management/userfunctions.html|title=Quick-R: User-Defined Functions|first=Robert|last=Kabacoff|year=2012|accessdate=2013-10-28|website=statmethods.net}}</ref> Функцийн бүтцийг харуулсан жишээг дор өгөв:<source lang="r"> functionname <- function(arg1, arg2, ... ){ # функцийн нэр болон аргументуудыг зарлаж байна statements # тушаалууд return(object) # object объектыг функцийн утга болгон буцааж байна } sumofsquares <- function(x){ # хэрэглэгчийн үүсгэсэн функц return(sum(x^2)) # x векторын элементүүдийн квадратуудын нийлбэрийг буцааж байна } </source><source lang="rout"> > sumofsquares(1:3) [1] 14 </source> === Mandelbrot олонлог === R хэл дээрх дараах богинохон код ''c'' комплекс тогтмолын янз бүрийн утганд харгалзах ''z'' = ''z''² + ''c'' тэгшитгэлийн эхний 20 итерацаар Mandelbrot олонлогийг дүрслэн үзүүлнэ. Мөн энэ жишээ дараах зүйлсийг харуулна: * энд caTools багцын хэрэглээ * [[комплекс тоо]]<nowiki/>н дээрх үйлдэл * тоон элементүүдээс тогтох олон хэмжээст массивын хэрэглээ (<code>C</code>, <code>Z</code> , <code>X</code>).<source lang="r"> install.packages("caTools") # багц суулгах тушаал library(caTools) # write.gif функц ашиглахаар харгалзах багцыг дуудаж байна jet.colors <- colorRampPalette(c("#00007F", "blue", "#007FFF", "cyan", "#7FFF7F", "yellow", "#FF7F00", "red", "#7F0000")) dx <- 400 # урт dy <- 400 # өргөн C <- complex( real=rep(seq(-2.2, 1.0, length.out=dx), each=dy ), imag=rep(seq(-1.2, 1.2, length.out=dy), dx ) ) C <- matrix(C,dy,dx) # комплекс тоонуудыг матриц хэлбэрт шилжүүлэх Z <- 0 # Z хувьсагчид 0 утга оноох X <- array(0, c(dy,dx,20)) # гаралтанд ашиглах 3 хэмжээст массивыг үүсгэж байна for (k in 1:20) { # 20 итерац бүхий давталт Z <- Z^2+C # итерац X[,,k] <- exp(-abs(Z)) # үр дүнг хадгалах } write.gif(X, "Mandelbrot.gif", col=jet.colors, delay=900) </source>[[Файл:Mandelbrot_Creation_Animation.gif|400x400px]] == Санал болгох бусад мэдээлэл == * [[wikisource:en:Comparison of numerical analysis software|Comparison of numerical analysis software]] * [[wikisource:en:Comparison of statistical packages|Comparison of statistical packages]] * [[wikisource:en:List of numerical analysis software|List of numerical analysis software]] * [[wikisource:en:List of statistical packages|List of statistical packages]] * [[wikisource:en:Programming with Big Data in R|Programming with Big Data in R]] (pbdR)<ref>{{cite web|author=Ostrouchov, G., Chen, W.-C., Schmidt, D., Patel, P.|title=Programming with Big Data in R|year=2012|url=http://r-pbd.org/}}</ref> * [[wikisource:en:Rmetrics|Rmetrics]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|GNU R|R}} * [https://www.r-project.org/ R төслийн албан ёсны веб сайт] * [https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-release/R-intro.html An Introduction to R] * [https://www.r-project.org/doc/bib/R-books.html R books], has extensive list (with brief comments) of R-related books * [http://www.r-bloggers.com/ R-bloggers], a daily news site about R, with 10,000+ articles, tutorials and case-studies, contributed by over 450 R bloggers. * [https://web.archive.org/web/20121206104812/http://rgm3.lab.nig.ac.jp/RGM/ The R Graphical Manual], a collection of R graphics from all R packages, and an index to all functions in all R packages * [http://rseek.org R seek], a custom frontend to Google search engine, to assist in finding results related to the R language * [https://web.archive.org/web/20061004131509/http://addictedtor.free.fr/graphiques/index.php R Graph Gallery] == Ашигласан материал == {{Reflist|3}} [[Ангилал:Статистикийн программчлалын хэл]] [[Ангилал:Чөлөөт статистикийн программ хангамж]] [[Ангилал:Чөлөөт тоон программ хангамж]] [[Ангилал:GNU багц]] e45f5yj54vvtdfjzotwf7ooli7bv9hk 0 81164 856083 560806 2026-05-11T16:00:33Z ~2026-28486-93 104498 856083 wikitext text/x-wiki '''Батжаргалын Золбаяр (1986-2007)''' нь [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]] аймгийн [[Сант сум (Сэлэнгэ)|Сант]] сумын харьяат, [[үндэсний бөх]]<nowiki/>ийн аймгийн арслан цолтой бөх. == Амжилт == ==== Улсын наадмын дэвжээнд ==== {| class="wikitable" !Он !Давсан !Унасан |- !2006 |2 |Гурвын даваанд аймгийн арслан Ч.Баянмөнхөд өвдөг шороодсон. |- !2007 |2 |Гурвын даваанд аймгийн арслан Н.Ганбаатарт өвдөг шороодсон. |} ==== Аймгийн наадмын дэвжээнд ==== {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2006 |Сэлэнгэ аймгийн наадамд сумын заан Б.Дэлгэрсайханаар долоо даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. !128 |} {{DEFAULTSORT:Золбаяр, Батжаргалын}} [[Ангилал:Аймгийн арслан]] 69ksu0ztr8xm257ndhczm9nwkojzfua 0 112639 856074 856056 2026-05-11T14:27:03Z ~2026-28501-69 104496 /* */ 856074 wikitext text/x-wiki '''Шагдарсүрэнгийн Гүрбазар''' нь (1955 он - 2026 оны 5-р сарын 11, Дорноговь аймгийн Иххэт суманд төрсөн) Төрийн шагналт, Монгол Улсын Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн зохиолч, сэтгүүлч хүн юм. Монгол Улсын Төрийн шагналт, Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн, Нэрт зохиолч, сэтгүүлч Шагдарсүрэнгийн Гүрбазар 5 дугаар сарын 11-ний өдөр хүнд өвчний улмаас таалал төгсч, Монголын соёл урлагийн салбарт нөхөж баршгүй хүнд гарз тохиолоо. Тэрбээр Монголын орчин үеийн утга зохиол, дууны урлаг, телевизийн сэтгүүл зүйд тод мөрөө үлдээсэн аугаа уран бүтээлч байсан юм. Ш.Гүрбазар нь 1955 онд Дорноговь аймгийн Иххэт, Алтанширээ сумдын зааг “Өнгөт Ногоон Толгой ” хэмээх газар мэндэлжээ. Их, дээд сургуульд сэтгүүл зүй, утга зохиолын чиглэлээр суралцаж, хөдөлмөрийн гараагаа хэвлэл мэдээллийн байгууллагаас эхлүүлсэн байна. Ш.Гүрбазар ахын яруу найраг, нийтлэл, бүтээлүүд нь ижий аав, хайр сэтгэл, монгол ахуй, хүний мөн чанар, амьдралын үнэ цэнэ, монгол хүний сэтгэлгээ, эх оронч үзлийг түгээн дэлгэрүүлсэн үнэт өв болон үлдэж байгаа бөгөөд өнөөдөр ч монгол түмний сэтгэлд эгшиглэсээр байна. Түүний уран бүтээл, соёл урлаг болон сэтгүүл зүйн салбарт оруулсан хувь нэмрийг төрөөс өндрөөр үнэлж, Монгол Улсын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, Монгол Улсын Төрийн соёрхолт цолоор шагнажээ. Тэрээр монголын соёл, урлаг, утга зохиолын салбарт эх орон, тусгаар тогтнол, их түүх, зан заншил, өв соёл, хүн түүхийн сэдэвт олон зуун бүтээл туурьвиж, түмэн олныхоо оюуны санд өргөсөн эрхэм хүмүүн билээ. Олон сайхан дуу зохиож түмэн олондоо хүргэсэн урлагийн гавьяат зүтгэлтэн билээ. == Намтар == Ш.Гүрбазар нь [[1955 он|1955]] онд [[Дорноговь аймаг|Дорноговь]] аймгийн [[Иххэт сум|Иххэт]] суманд төрсөн, одоогийн [[Алтанширээ сум|Алтанширээ]] сумын ойролцоо хэсэгт төржээ. Түүний аав нь [[Иххэт сум|Иххэт]] суманд төрсөн бол ээж нь [[Алтанширээ сум|Алтанширээ]] сумын уугуул хүн юм. Ш.Гүрбазар бага залуу насаа Алтанширээ суманд өнгөрүүлсэн нь олон бүтээл туурвилаас нь харагддаг. [[1977 он|1977]] онд [[Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль|Улсын Багшийн Их Сургуулийг]] төгссөн. [[1970 он|1970]] оноос зохиол бүтээлээ туурвиж эхэлжээ. 2016 онд Их зохиолч [[Дашдоржийн Нацагдорж]]<nowiki/>ийн 110 жилийн ойд зориулан амьдрал уран бүтээлээс сэдэвлэн 2004 онд бичсэн эмгэнэлт жүжгийн зохиолыг нь СТА Ч.Түвшин найруулж "Жаргаагүй нар" жүжгийг тайзнаа тавьсан юм. == Зохиол бүтээлүүд == [[1973]] онд "Дугуй хээтэй наадам" [[1978 он|1978]] онд "Цэргийн ар гэр" жүжиг [[1993 он|1993]] онд "Сэрүүн зүүд" "Шөнийн сүүдэр" жүжгийн зохиолоороо "Монголын зохиолчдын эвлэлийн шагнал" хүртжээ. [[2004 он|2004]] онд "Жаргаагүй нар" эмгэнэлт жүжгийн зохиолоороо "Алтан өд" шагнал хүртсэн юм. 1983 онд "Хүний хань" жүжиг 1986 онд "Итгэл" теле жүжиг 1988 онд "Сэрүүн зүүд" жүжиг 1989 он "Элдэв зураг" жүжиг "Хаврын сүүл сар" 1989 он "Зургийн багш буюу нарны шувуу" жүжиг 1989 он "Надаар тоглосон хайр" жүжиг "Жаргах гэж дурладдаггүй" жүжиг "Чамайгаа алдмааргүй байна" жүжиг 2005 он === Ном === "Дугуй хээтэй наадам" 1973 он "Домгийн өглөө" 2002 он == Гавьяа шагнал == *[[1993 он|1993]] онд [[Монголын зохиолчдын эвлэл|МЗЭ]]-ийн шагнал *[[2004 он|2004]] онд "Алтан өд" шагнал *[[2005 он|2005]] онд [[Урлагийн Гавьяат Зүтгэлтэн|МУСГЗ]] цол *2013 онд “Д.Намдагийн нэрэмжит шагнал” *2022 онд Монгол Улсын Төрийн шагнал == Гадаад холбоос == [https://gogo.mn/r/195695 ФОТО: 110 жил "Жаргаагүй нар" тайзнаа мандлаа] {{DEFAULTSORT:Гүрбазар, Шагдарсүрэнгийн}} [[Ангилал:Иххэтийн хүн]] [[Ангилал:Монголын зохиолч]] [[Ангилал:Монголын яруу найрагч]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1955 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монгол улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан]] 7a9xjpuxmtva6ohqkvqt1jpw4wp4j90 0 132256 856150 840692 2026-05-12T11:09:12Z Bayasaa 620 856150 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ulziisaikhan Luvsandorj.jpg|thumb|Лувсандоржийн ӨЛЗИЙСАЙХАН]] '''Лувсандоржийн Өлзийсайхан''' (1976 онд төрсөн) — [[Монгол Улс|Монгол]] Улсын Их Хурлын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, хуульч, эрдэмтэн, дэд профессор, хууль зүйн ухааны доктор (Ph.D), [[Монгол Улсын Гавьяат хуульч]]. 2023 оны 11 дүгээр сарын 16-наас 2025 оны 11 дүгээр сарын 28-ныг хүртэл [[Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц]]-ийн гишүүнээр ажиллаж байгаад 2025 оны 11 дүгээр сарын 28-д УИХ-ын ЕНБД-аар хоёр дах удаагаа томилогдсон.<ref name="gogo2023">{{cite web|url=https://gogo.mn/r/8wo9g|title=ФОТО: Үндсэн хуулийн цэцийн шинэ гишүүд|publisher=GoGo.mn|author=Г.Тэгшсүрэн|date=2023-11-16|access-date=2026-05-11}}</ref> Үүнээс өмнө 2019–2023 онд [[Монгол Улсын Их Хурал|УИХ]]-ын Тамгын газрын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байсан туршлагатай төрийн түшээ юм. Үндсэн хуулийн эрх зүй, парламент судлал, шүүх эрх мэдлийн чиглэлээр нэг сэдэвт 10 гаруй бүтээл, 20 гаруй эрдэм шинжилгээний өгүүлэл нийтлүүлсэн. Тэрбээр [[МУИС]]-ийн Хууль зүйн сургуульд 19 жил багшилж, эрх зүйн судалгаа, эрдэм шинжилгээний чиглэлээр 25 гаруй жилийн туршлагатай.<ref name="gogo2025">{{cite web|url=https://gogo.mn/r/8ljvlg|title=Үндсэн хуулийн цэцийн гишүүн Л.Өлзийсайханыг үүрэгт ажлаас нь чөлөөллөө|publisher=GoGo.mn|author=Б.Нямдарь|date=2025-11-28|access-date=2026-05-11}}</ref> == Намтар == Лувсандоржийн Өлзийсайхан нь 1976 онд төрсөн. [[Улаанбаатар]] хотын Ерөнхий боловсролын 50 дугаар дунд сургуулийг 1993 онд төгссөн. == Боловсрол == * '''1993''' — Нийслэлийн 50 дугаар дунд сургууль * '''1998''' — [[Монгол Улсын Их Сургууль]] (МУИС), Хууль зүйн сургууль, хууль зүйн бакалавр * '''1999''' — Монгол Улсын Их Сургууль, Хууль зүйн сургууль, хууль зүйн магистр * Хууль зүйн ухааны доктор (Ph.D) * Дэд профессор цолтой Тэрбээр Үндсэн хуулийн эрх зүй, шүүх эрх мэдэл, хууль тогтоох үйл ажиллагааны практик судалгааны чиглэлээр [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улс|Герман]], [[Япон]], [[Франц]], [[Бүгд Найрамдах Солонгос Улс|Солонгос]], [[Швейцарь|Швейцарын Холбооны Улс]]-д мэргэжил дээшлүүлсэн.<ref name="gogo2023"/> == Ажлын туршлага == === Эрдэм шинжилгээний ажил === * '''1998–2002''' — [[Улсын Багшийн Их Сургууль]] (УБИС), багш * '''2002–2016''' — МУИС-ийн Хууль зүйн сургууль, багш, ахлах багш === Төрийн алба === * '''2007–2012''' — [[Монгол Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] Тамгын газар, зөвлөх, Экспертийн хэсэг хариуцсан ахлах зөвлөх * '''2012–2013''' — Улсын Их Хурлын даргын Хууль зүйн бодлогын зөвлөх * '''2013–2015''' — [[Шүүхийн Ерөнхий зөвлөл]], Шүүхийн хүний нөөцийн газрын дарга * '''2015–2017''' — Нийслэл дэх Захиргааны хэргийн анхан шатны шүүх, шүүгч * '''2017–2018''' — УИХ-ын Тамгын газар, Төрийн байгуулалтын байнгын хорооны ажлын албаны ахлах зөвлөх * '''2018–2019''' — [[Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар]], Стратегийн удирдлага зохицуулалтын газрын дарга * '''2019–2019''' — УИХ-ын даргын ахлах зөвлөх бөгөөд ажлын албаны дарга * '''2019–2023''' — Монгол Улсын Их Хурлын Тамгын газрын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга * '''2023–2025''' === Үндсэн хуулийн цэцэд === Лувсандоржийн Өлзийсайхан нь [[Монгол Улсын Их Хурал]]ын санал болгосноор УИХ-ын 2023 оны 11 дүгээр сарын 16-ны өдрийн 96 дугаар тогтоолоор [[Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц]]-ийн гишүүнээр томилогдсон.<ref name="gogo2023"/> Тэрбээр 2025 оны 11 дүгээр сарын 28-ны өдөр УИХ-ын чуулганаар гишүүдийн 64.2 хувийн саналаар үүрэгт ажлаас нь чөлөөлөгдсөн.<ref name="gogo2025"/> == Шинжлэх ухааны үйл ажиллагаа == Л.Өлзийсайхан нь МУИС болон УБИС-д нийтдээ 19 жил багшилж, 1998 оноос эрдэм шинжилгээ, судалгааны чиглэлээр тасралтгүй 25 гаруй жил ажилласан Үндсэн хууль судлаач юм. Үндсэн хуулийн эрх зүй, эрх зүйн онол, парламент судлал зэрэг чиглэлээр дотоодын болон гадаадын эрдэм шинжилгээний бүтээл туурвисан. '''Гол судалгааны чиглэлүүд:''' * Үндсэн хуулийн эрх зүй * Парламент судлал (Парламентаризм) * Эрх зүйн онол * Шүүх эрх мэдэл, шүүхийн засаглал * Хууль тогтоох үйл ажиллагааны онол, практик '''Бүтээлийн тоо:''' * Нэг сэдэвт бүтээл, ном, гарын авлага — 10 гаруй * Эрдэм шинжилгээний өгүүлэл, илтгэл, судалгааны ажил — 20 гаруй Тэрбээр 2019, 2023 онд Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтийн төслийг боловсруулах эхний шатнаас хэлэлцэн батлах хүртэлх бүхий л үе шатанд УИХ-ын гишүүдийг мэдээлэл, судалгаагаар хангах ажлыг гардан зохион байгуулсан.<ref name="gogo2023"/> == Цол, шагнал == * [[Монгол Улсын Гавьяат хуульч]] * Хууль зүйн ухааны доктор (Ph.D) * Дэд профессор == Эх сурвалж == {{reflist}} == Гадаад холбоосууд == * [https://constitutionalcourt.mn/ Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэцийн албан ёсны цахим хуудас] * [https://parliament.mn/ Монгол Улсын Их Хурлын албан ёсны цахим хуудас] [[Ангилал:Монголын Үндсэн Хуулийн Цэцийн гишүүн]] [[Ангилал:Монгол хуульч]] [[Ангилал:Монгол эрдэмтэн]] [[Ангилал:МУИС-ийн багш]] [[Ангилал:Монгол Улсын Гавьяат хуульч]] [[Ангилал:1976 онд төрсөн]] [[Ангилал:Амьд хүмүүс]] {{DEFAULTSORT:Olziisaikhan, Luvsandorjiin}} [[Category:1976 births]] [[Category:Living people]] [[Category:Mongolian jurists]] [[Category:Mongolian legal scholars]] [[Category:Members of the Constitutional Court of Mongolia]] [[Category:Academic staff of the National University of Mongolia]] [[Category:Honored Lawyers of Mongolia]] 8st47bblfhm5r5dus8k2e8yl4g0zgqw 0 133771 856084 855761 2026-05-11T16:01:14Z CommonsDelinker 211 [[File:Public_Seal_of_Niue.svg]]-г [[File:Public_Seal_of_Niue_(1974–2021).svg]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: File:Public_Seal_of_Niue.svg merged with File:Public Seal of Niue (1974–2021).svg 856084 wikitext text/x-wiki {{short description|Өмнөд Номхон далайн арлын улс}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Ниуэ | common_name = Ниуэ | native_name = {{native name|niu|Niuē}} | image_flag = Flag of Niue.svg | flag_type = [[Ниуэгийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_symbol = Public Seal of Niue (1974–2021).svg | symbol_type = [[Ниуэгийн төрийн сүлд|Сүлд]] | motto = Atua, Niue Tukulagi | national_anthem = {{lang|niu|[[Ниуэгийн төрийн дуулал|Ko e Iki he Lagi]]|italic=yes}}{{nbsp|2}}([[Ниуэ хэл|Ниуэ]])<br/>''Тэнгэр дэх Эзэн''<br />{{lower|0.2em| [[File:Ko e Iki he Lagi - Anthem of Niue (Instrumental).ogg]]<ref>{{cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=EdMZRM45SDI |title=The National Anthem of Niue 'Ki Niue Nei' |author=TheCoconetTV |website=YouTube |access-date=24 August 2023}}</ref> }} | image_map = Niue on the globe (Polynesia centered).svg | image_map2 = LocationNiue.png | map_caption2 = [[Номхон далай]]н баруун хэсэгт орших Ниуэгийн байршил | capital = [[Алофи]] | coordinates = {{Coord|19|03|14|S|169|55|12|W|type:city_region:NU}} | largest_settlement = capital | largest_settlement_type = largest village | official_languages = {{unbulleted list |[[Англи хэл]] | [[Ниуэ хэл]]}} | ethnic_groups = {{unbulleted list |66.5% Ниуэчүүд |13.4% Холимог |20.1% Бусад}} | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |96.4% Христ |3.3% [[Шашин шүтэхгүй байдал|Шашингүй]] |0.3% Бусад<ref>{{Cite web|url=http://www.globalreligiousfutures.org/countries/niue#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2010|title=Religions in Niue &#124; PEW-GRF|website=www.globalreligiousfutures.org|access-date=2 August 2020|archive-date=14 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211214090307/http://www.globalreligiousfutures.org/countries/niue#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2010|url-status=dead}}</ref>}} | englishmotto = (Бурхан минь, мөнхийн Ниуэ) | religion_year = | demonym = Ниуэчүүд | government_type = Нэгдмэл [[нам бус ардчилал|нам бус]] парламентын [[үндсэн хуульт хаант засаг]] | leader_title1 = [[Шинэ Зеландын хаант засаг|Хаант засаг]] | leader_name1 = [[III Чарльз]] | leader_title2 = [[Шинэ Зеландын амбан захирагч|Хааны төлөөлөгч]]{{efn| Шинэ Зеландын хааныг Ниуэтэй холбоотой Шинэ Зеландын амбан захирагч төлөөлдөг.<ref>{{cite web |title=Niue National Strategic Plan 2016–2026 |url=http://www.gov.nu/wb/media/NNSP%202016-2026/Ko%20e%20Tohi%20Fakatokatoka%20Gahua%20ha%20Niue%202016%20-%202026.pdf |publisher=Government of Niue |pages=35 |date=2016 |access-date=2024-03-02 |archive-date=2023-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230708162818/http://www.gov.nu/wb/media/NNSP%202016-2026/Ko%20e%20Tohi%20Fakatokatoka%20Gahua%20ha%20Niue%202016%20-%202026.pdf |url-status=dead }}</ref>}} | leader_name2 = Хатагтай [[Синди Киро]] | leader_title3 = [[Ниуэгийн ерөнхий сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name3 = [[Далтон Тагелаги]] | leader_title4 = | leader_name4 = | legislature = [[Ниуэгийн Парламент]] | sovereignty_type = Шинэ Зеландын [[холбоотой улс]] | established_event1 = Шинэ Зеландтай [[Ниуэгийн Үндсэн хуулийн тухай хууль|чөлөөт холбоотой өөрөө удирдах засгийн газар]] | established_date1 = 10 сарын 19, 1974 | established_event2 = НҮБ-аас гадаад харилцаанд тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрсөн<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/Depts/Cartographic/map/profile/world00.pdf |publisher=UN |title=The World today }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://legal.un.org/repertory/art102/english/rep_supp8_vol6-art102_e_advance.pdf |title=Repertory of Practice – Organs Supplement |publisher=UN |page=10 |issue=8 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019223055/http://legal.un.org/repertory/art102/english/rep_supp8_vol6-art102_e_advance.pdf |archive-date=19 October 2013 }}</ref> | established_date2 = 1994 | area_km2 = 261.46<ref name="Archived copy">{{cite web |url=http://www.geohive.com/cntry/niue.aspx |title=Niue |publisher=GeoHive |access-date=5 October 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131006175931/http://www.geohive.com/cntry/niue.aspx |archive-date=6 October 2013 }}</ref> | area_rank = | area_sq_mi = | percent_water = бага | population_estimate = {{UN_Population|Niue}}{{UN_Population|ref}} | population_census = 1,681<ref>{{cite web|url=https://niue.prism.spc.int/download/35/census/1460/2019-niue-pophh-census-2-0.pdf|title=Niue Household and Population Census 2022|publisher=Niue Statistics Office|website=niue.prism.spc.int|access-date=5 May 2020|archive-date=23 Тавдугаар сар 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200523170557/https://niue.prism.spc.int/download/35/census/1460/2019-niue-pophh-census-2-0.pdf|url-status=dead}}</ref> | population_estimate_year = {{UN_Population|Year}} | population_estimate_rank = эрэмбэлээгүй | population_census_year = 2022 | population_density_km2 = {{#invoke:Math|divide|1620|241.46|precision=2}} | population_density_sq_mi = <!-- automatically calculated --> | population_density_rank = эрэмбэлээгүй | GDP_PPP = $10.0&nbsp;сая<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html|title=The World Factbook – Central Intelligence Agency|website=cia.gov|access-date=8 September 2017|archive-date=4 June 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604195034/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html|url-status=dead}}</ref> | GDP_PPP_year = 2003 | GDP_PPP_rank = 228 | GDP_PPP_per_capita = $5,800<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html|title=The World Factbook – Central Intelligence Agency|website=cia.gov|access-date=8 September 2017|archive-date=24 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130424075526/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html|url-status=dead}}</ref> | GDP_PPP_per_capita_rank = 164 | GDP_nominal = {{increase}} $38,000,000<ref>{{cite web|url=https://niue.prism.spc.int/category/economic/|title=Niue National Accounts estimates|publisher=Niue Statistics Office|website=niue.prism.spc.int|access-date=5 May 2020|archive-date=14 Арван хоёрдугаар сар 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211214090307/https://niue.prism.spc.int/category/economic/|url-status=dead}}</ref> | GDP_nominal_year = 2021 | Gini = <!--number only--> | Gini_year = | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = | Gini_rank = | HDI = <!--number only--> | HDI_year = | HDI_change = <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = | HDI_rank = | currency = Шинэ Зеланд доллар{{Ref label|a|a}} | currency_code = NZD | time_zone = | utc_offset = −11 | utc_offset_DST = | time_zone_DST = | drives_on = зүүн | calling_code = [[+683]] | cctld = [[.nu]] | footnote_a = {{Note|a}} Шинэ Зеланд доллартай [[Тогтмол ханшийн систем|тэнцүүлсэн]] [[Ниуэ доллар]] албан ёсны хууль ёсны төлбөрийн хэрэгсэл боловч ихэвчлэн [[зоос цуглуулах|цуглуулгын зоос]] гаргахад ашиглагддаг бөгөөд [[Гүйлгээний бус хууль ёсны төлбөрийн хэрэгсэл|өргөн гүйлгээнд байдаггүй]]. }} '''Ниуэ''' ({{lang-niu|Niuē}}) нь Шинэ Зеландтай [[холбоотой улс|чөлөөт холбоотой]] өөрийгөө захирдаг [[арлын улс]] юм. [[Номхон далай]]н өмнөд хэсэгт байрладаг [[Полинези]]йн нэг хэсэг бөгөөд голчлон [[Полинезчууд]] амьдардаг. == Тэмдэглэл == {{notelist}} == Эх сурвалж == {{Reflist|30em}} {{Номхон Далайн Арлын Форум (НДАФ)}} {{Хөтлөгч мөр Австрали ба далайн орнууд}} [[Ангилал:Ниуэ| ]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Австрали ба Далайн орон]] [[Ангилал:Хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй улс]] 6ferdb7xwrlmirhrzvz6scpgley999l 0 133999 856071 848615 2026-05-11T13:18:28Z ~2026-28411-18 104493 856071 wikitext text/x-wiki '''«Уран хас»''' нь Монголын хөгжмийн зохиолч, удирдаач, хийлч '''[[Жамъянгийн Чулуун|Жамъянгийн Чулууны]]''' 1973 онд туурвисан 2 бүлэг, 3 (зарим тавилтаар 5) үзэгдэлт үндэсний сонгодог [[балет]] юм. Анх 1973 оны 12 дугаар сарын 30-нд [[Улсын дуурь бүжгийн эрдмийн театр]]<nowiki/>ын (УДБЭТ) тайзнаа тоглогдсон бөгөөд Монголын сонгодог бүжгэн жүжгийн сор бүтээлүүдийн нэгт тооцогддог. Балетын хөгжмийг Ж.Чулуун зохиож, анхны тавилтыг Хөдөлмөрийн баатар, Ардын жүжигчин '''Б.Жамъяндагва''' дэглэн, удирдаачаар Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн '''Ч.Жамсранжав''', зураачаар Ардын зураач '''[[Чойжилжавын Гунгаасүх|Ч.Гунгаасүх]] (Гунгаажав)''', цомнолыг академич '''[[Базарын Ширэндэв|Б.Ширэндэв]]''' бичсэн. == [[Түүхийн төгсгөл ба сүүлчийн хүн|Түүх]] == «Уран хас» балет нь анх 1973 онд тайзнаа тавигдсанаас хойш 50 гаруй жилийн турш УДБЭТ-ын урын санд тасралтгүй тоглогдож буй үндэсний сонгодог бүтээл юм. Бүтээлийг бодит амьдралаас сэдэвлэсэн гэж үздэг. [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]] аймгийн [[Жаргалант сум (Хөвсгөл)|Жаргалант]] сумын иргэн Н.Гэлэнхүү хадан цохионоос үсэрч амьд үлдсэн тухай яриа нь зохиомжийн үндсэн санаанд нөлөөлсөн гэж дурдагддаг. 2008 онд балетыг шинэчилж зарим хэсгийг хассан тавилтаар тоглосон бол 2013 онд 40 жилийн ойн хүрээнд анхны бүтцээр нь сэргээн тавьсан. 2020-аад онд балетын нот, партитурыг дижитал хэлбэрт бүрэн шилжүүлсэн. 2025 онд «Уран хас» балет пянз (vinyl) хэлбэрээр хэвлэгдсэн. == Зохиомж == Балетын үйл явдал Хангайн бүс нутагт өрнөнө. Гол дүр Хас нь уран гартан залуу бөгөөд шувуу мэт нисэх мөрөөдөлтэй. Тэрээр далавч урлан хадан хясаанаас үсэрч амьд үлдэнэ. Хасын авьяасыг сонссон ноён түүнийг хүрээнд авчирч, ур чадварыг нь ашиглахыг оролддог. Хас мухар сүсэг, эрх мэдлийн эсрэг уран бүтээлээрээ тэмцэн, нутагтаа буцаж ирж “Эрдэнийн цаг” хэмээх 12 жилийн амьтдыг дүрсэлсэн бүтээлээ олонд толилуулна. Балетын төгсгөлд 12 жилийн багт наадам бүжиглэн эв нэгдэл, энх тайвныг бэлгэдэн өндөрлөдөг. == Дүрүүд == * Хас * Хандармаа * Ханд (Хасын эх) * Хошуу ноён / Цорж лам (зарим тавилтад) * Тарган банди * Лүд * Арван хоёр жилийн амьтад Анхны гол дүрүүдэд Д.Батхүрэл, Ю.Цэрмаа, Э.Оюунбат, Ю.Оюун, Н.Эрдэнэцэцэг нар тоглож байжээ. == Хөгжим == «Уран хас» нь үндэсний аялгуу, симфони найруулгын арга барилыг хослуулсан бүтээл юм. Найрал хөгжим, дүрийн сэдэвчилсэн хөгжмийн хэллэг, ардын өнгө аяс бүхий аялгуугаар онцлог. Балетын вальс хэсэг нь Монголд шинэ жилийн баярын үеэр түгээмэл эгшиглэдэг хөгжмийн бүтээл болсон. 1974 онд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын Соёлын яамны шагнал хүртсэн. Ж.Чулууны “Ардын хоёр дууны найруулга” зэрэг бүтээлүүдийг [[ЮНЕСКО]] хөгжмийн үнэт бүтээлд бүртгэж байсан нь түүний хөгжмийн ур чадварыг олон улсад үнэлснийг илтгэнэ. == Дижитал хадгалалт == Балетын 40 жилийн ойгоор «Уран хас» бүжгэн жүжгийн нот, клавир, партитурыг бүрэн дижитал хэлбэрт шилжүүлсэн. Энэхүү ажлыг үндэсний компаниудын дэмжлэгтэйгээр хэрэгжүүлсэн бөгөөд сонгодог бүтээлийг урт хугацаанд хадгалах нөхцөлийг бүрдүүлсэн гэж үздэг. == Ач холбогдол == «Уран хас» нь Монголын үндэсний сонгодог балетын хөгжилд чухал байр суурь эзэлдэг. Үндэсний домог, ардын сэтгэлгээ, орчин үеийн симфони хэлбэрийг хослуулсан бүтээл гэж судлаачид үнэлдэг. Балет нь хүүхэд, залуучуудад сонгодог урлагийг таниулах, үндэсний өв соёлыг түгээн дэлгэрүүлэхэд нөлөө үзүүлсэн гэж үздэг. [[Ангилал:Бүжгэн жүжиг]] [[Ангилал:1973 оны бүтээл]] 29p5yxw1l0v2seo2dm5hdf8dy3ax0d3 856122 856071 2026-05-12T07:32:18Z Zorigt 49 [[Special:Contributions/~2026-28411-18|~2026-28411-18]] ([[User talk:~2026-28411-18|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Batkhishign55|Batkhishign55]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 848615 wikitext text/x-wiki '''«Уран хас»''' нь Монголын хөгжмийн зохиолч, удирдаач, хийлч '''[[Жамъянгийн Чулуун|Жамъянгийн Чулууны]]''' 1973 онд туурвисан 2 бүлэг, 3 (зарим тавилтаар 5) үзэгдэлт үндэсний сонгодог [[балет]] юм. Анх 1973 оны 12 дугаар сарын 30-нд [[Улсын дуурь бүжгийн эрдмийн театр]]<nowiki/>ын (УДБЭТ) тайзнаа тоглогдсон бөгөөд Монголын сонгодог бүжгэн жүжгийн сор бүтээлүүдийн нэгт тооцогддог. Балетын хөгжмийг Ж.Чулуун зохиож, анхны тавилтыг Хөдөлмөрийн баатар, Ардын жүжигчин '''Б.Жамъяндагва''' дэглэн, удирдаачаар Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн '''Ч.Жамсранжав''', зураачаар Ардын зураач '''[[Чойжилжавын Гунгаасүх|Ч.Гунгаасүх]] (Гунгаажав)''', цомнолыг академич '''[[Базарын Ширэндэв|Б.Ширэндэв]]''' бичсэн. == Түүх == «Уран хас» балет нь анх 1973 онд тайзнаа тавигдсанаас хойш 50 гаруй жилийн турш УДБЭТ-ын урын санд тасралтгүй тоглогдож буй үндэсний сонгодог бүтээл юм. Бүтээлийг бодит амьдралаас сэдэвлэсэн гэж үздэг. [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]] аймгийн [[Жаргалант сум (Хөвсгөл)|Жаргалант]] сумын иргэн Н.Гэлэнхүү хадан цохионоос үсэрч амьд үлдсэн тухай яриа нь зохиомжийн үндсэн санаанд нөлөөлсөн гэж дурдагддаг. 2008 онд балетыг шинэчилж зарим хэсгийг хассан тавилтаар тоглосон бол 2013 онд 40 жилийн ойн хүрээнд анхны бүтцээр нь сэргээн тавьсан. 2020-аад онд балетын нот, партитурыг дижитал хэлбэрт бүрэн шилжүүлсэн. 2025 онд «Уран хас» балет пянз (vinyl) хэлбэрээр хэвлэгдсэн. == Зохиомж == Балетын үйл явдал Хангайн бүс нутагт өрнөнө. Гол дүр Хас нь уран гартан залуу бөгөөд шувуу мэт нисэх мөрөөдөлтэй. Тэрээр далавч урлан хадан хясаанаас үсэрч амьд үлдэнэ. Хасын авьяасыг сонссон ноён түүнийг хүрээнд авчирч, ур чадварыг нь ашиглахыг оролддог. Хас мухар сүсэг, эрх мэдлийн эсрэг уран бүтээлээрээ тэмцэн, нутагтаа буцаж ирж “Эрдэнийн цаг” хэмээх 12 жилийн амьтдыг дүрсэлсэн бүтээлээ олонд толилуулна. Балетын төгсгөлд 12 жилийн багт наадам бүжиглэн эв нэгдэл, энх тайвныг бэлгэдэн өндөрлөдөг. == Дүрүүд == * Хас * Хандармаа * Ханд (Хасын эх) * Хошуу ноён / Цорж лам (зарим тавилтад) * Тарган банди * Лүд * Арван хоёр жилийн амьтад Анхны гол дүрүүдэд Д.Батхүрэл, Ю.Цэрмаа, Э.Оюунбат, Ю.Оюун, Н.Эрдэнэцэцэг нар тоглож байжээ. == Хөгжим == «Уран хас» нь үндэсний аялгуу, симфони найруулгын арга барилыг хослуулсан бүтээл юм. Найрал хөгжим, дүрийн сэдэвчилсэн хөгжмийн хэллэг, ардын өнгө аяс бүхий аялгуугаар онцлог. Балетын вальс хэсэг нь Монголд шинэ жилийн баярын үеэр түгээмэл эгшиглэдэг хөгжмийн бүтээл болсон. 1974 онд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын Соёлын яамны шагнал хүртсэн. Ж.Чулууны “Ардын хоёр дууны найруулга” зэрэг бүтээлүүдийг [[ЮНЕСКО]] хөгжмийн үнэт бүтээлд бүртгэж байсан нь түүний хөгжмийн ур чадварыг олон улсад үнэлснийг илтгэнэ. == Дижитал хадгалалт == Балетын 40 жилийн ойгоор «Уран хас» бүжгэн жүжгийн нот, клавир, партитурыг бүрэн дижитал хэлбэрт шилжүүлсэн. Энэхүү ажлыг үндэсний компаниудын дэмжлэгтэйгээр хэрэгжүүлсэн бөгөөд сонгодог бүтээлийг урт хугацаанд хадгалах нөхцөлийг бүрдүүлсэн гэж үздэг. == Ач холбогдол == «Уран хас» нь Монголын үндэсний сонгодог балетын хөгжилд чухал байр суурь эзэлдэг. Үндэсний домог, ардын сэтгэлгээ, орчин үеийн симфони хэлбэрийг хослуулсан бүтээл гэж судлаачид үнэлдэг. Балет нь хүүхэд, залуучуудад сонгодог урлагийг таниулах, үндэсний өв соёлыг түгээн дэлгэрүүлэхэд нөлөө үзүүлсэн гэж үздэг. [[Ангилал:Бүжгэн жүжиг]] [[Ангилал:1973 оны бүтээл]] 8gpr1vgbm456gpncydojka7d9us9y0c 0 134650 856113 852053 2026-05-12T05:10:30Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856113 wikitext text/x-wiki {{Засгийн газар|cabinet_name=Д.Бямбасүрэнгийн Засгийн газар|jurisdiction=Монгол|flag=Flag of Mongolia (1992–2011).svg|cabinet_number=1|date_formed=1990 оны 9 сарын 11|incumbent=1990 оны 9 сарын 11 - 1992 оны 7 сарын 21|president=[[Пунсалмаагийн Очирбат]]|prime_minister=[[Дашийн Бямбасүрэн]]|total_number=16|predecessor=[[Шаравын Гунгаадорж|Ш.Гунгаадоржийн Засгийн газар]]|legislature_term=12 дахь [[Ардын Их Хурал]]<br>1 дэх [[Улсын Бага Хурал]]|election=[[1990 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1990 оны сонгууль]]|political_parties={{Unbulleted list | {{Color box|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|border=darkgray}} [[Монгол Ардын Нам|МАХН]] | {{Color box|#144a9e|border=darkgray}} МҮДН{{efn|Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам}} | {{Color box|#025aaa|border=darkgray}} МоАН{{efn|Монголын Ардчилсан Нам}} }}|opposition_party={{Unbulleted list | {{Color box|#025ab4|border=darkgray}} [[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]] }}|legislature_status=Эвслийн засгийн газар|deputy_government_head=[[Чойжилсүрэнгийн Пүрэвдорж]]<br>[[Дамбийн Дорлигжав]]|image=|date_dissolved=1992 оны 7 сарын 21|successor=[[Пунцагийн Жасрайн Засгийн газар|П.Жасрайн Засгийн газар]]|first_minister_title=Тэргүүн шадар<br>сайд|first_minister=[[Даваадоржийн Ганболд]]|members_number=11}}1990 оны 9 сарын 11-нд [[Дашийн Бямбасүрэн|Дашийн Бямбасүрэнийг]] [[БНМАУ]]-ын [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайдаар]] томилж, 11 яам, 14 сайдтай засгийн газрыг байгуулсан. [[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1992 оны Улсын Их Хурлын сонгуульд]] [[МАХН]] ялалт байгуулж, [[Пунцагийн Жасрайн Засгийн газар|Пунцагийн Жасрай тэргүүтэй засгийн газарт]] үүргээ шилжүүлсэн. == Засгийн газар == {| class="wikitable" |+Яамдын сайд нар<ref>{{Cite web |url=https://eagle.mn/r/53202 |access-date=2024-05-17 |website=eagle.mn}}</ref><ref>{{Cite web |title=Монгол Улсын Сангийн яам |url=https://mof.gov.mn/static/ministers |access-date=2024-05-17 |website=Монгол Улсын Сангийн яам |language=mn |archive-date=2021-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210305172322/https://mof.gov.mn/static/ministers |url-status=dead }}</ref> !Албан тушаал !Сайдын нэр !Ажилласан хугацаа ! colspan="2" |Нам, эвсэл |- |[[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]] |[[Дашийн Бямбасүрэн]] |1990 оны 9 сарын 11 - 1992 оны 7 сарын 21 | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}"| |[[МАХН]] |- |Тэргүүн шадар сайд |[[Даваадоржийн Ганболд]] | rowspan="15" |1990 оны 9 сар - 1992 оны 7 сар | bgcolor="#144a9e"| |МҮДН |- |Шадар сайд |[[Чойжилсүрэнгийн Пүрэвдорж]] | bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}"| |[[МАХН]] |- |Шадар сайд |[[Дамбийн Дорлигжав]] | bgcolor="#025aaa"| |МоАН |- |[[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга]] |[[Дэмчигжавын Моломжамц]] | rowspan="12" bgcolor="{{party color|Монгол Ардын Нам}}"| | rowspan="12" |[[МАХН]] |- |Байгаль орчны хяналтын улсын хорооны дарга |[[Замбын Батжаргал]] |- |[[Боловсролын яам (Монгол)|Боловсролын сайд]] |[[Норовын Уртнасан]] |- |[[Батлан хамгаалах яам (Монгол)|Батлан хамгаалахын сайд]] |[[Шагалын Жадамбаа]] |- |[[Гадаад харилцааны яам (Монгол)|Гадаад харилцааны сайд]] |[[Цэрэнпилийн Гомбосүрэн]] |- |Үндэсний хөгжлийн сайд |[[Жамъянгийн Батсуурь]] |- |[[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн сайд]] |[[Аюурзанын Базархүү]] |- |Хөдөө аж ахуйн сайд |[[Данзангийн Раднаарагчаа]] |- |Хөдөлмөрийн сайд |[[Цэрэндашийн Цолмон]] |- |Худалдаа, үйлдвэрийн сайд |[[Сэд-Очирын Баярбаатар]] |- |Хууль зүйн сайд |[[Жүгнээгийн Амарсанаа]] |- |Эрүүлийг хамгаалах, нийгмийн хангамжийн сайд |[[Пагважавын Нямдаваа]] |} == Мөн үзэх == * [[Монгол Улсын Засгийн Газар]] == Тэмдэглэл == {{Notelist}} == Эшлэл == [[Ангилал:1990 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1992 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:Монголын засгийн газар]] 40mva29ermp4zpqwu0ht62vll42k2u3 0 136985 856102 817880 2026-05-12T02:31:07Z Avirmed Batsaikhan 53733 856102 wikitext text/x-wiki '''Даваагийн Дашдовдон''' (1934 онд [[Дорнод аймаг|Дорнод аймгийн]] [[Халхгол сум|Халхгол суманд]] төрсөн-2019 оны 6-р сарын 15-нд нас барсан) БНМАУ-ын Биеийн тамир, спортын улсын хорооны дарга, Монголын Үндэсний Олимпийн хорооны Ерөнхийлөгч байсан. == Намтар == Д.Дашдовдон 1934 онд Цэцэн хан аймгийн Илдэн вангийн хошуу буюу одоогийн Дорнод аймгийн Халх гол суманд төрсөн. Бага насаа сумынхаа бага сургуульд элсэн ороод сүүлд [[Чойбалсан (хот)|Чойбалсан хотын]] 1-р дунд сургуулийг дүүргэж, [[Монгол Улсын Их Сургууль|МУИС]]-ийг Монгол хэл бичиг, уран зохиолын багш мэргэжлээр төгсч, Монголын Оюутны холбооны дэд даргаар томилогдон ажилласан байна. Монголын хувьсгалт залуучуудын эвлэлийн төв хорооны сургууль- оюутан залуучуудын хэлтсийн эрхлэгч, МАХН-ын Төв хорооны нарийн бичгийн дарга Ю.Цэдэнбалын туслах, Монгол Улсаас ЗХУ-ын [[Москва]] хотод суугаа [[Элчин сайдын яам|Элчин сайдын яамны]] дэргэдэх МАХН-ын Хорооны зохион байгуулагч, гадаадад суралцагч оюутан залуучуудын эвлэлийн хорооны дарга, Элчин сайдын яамны II нарийн бичгийн даргаар тус тус ажиллаж байсан. 1982 оноос [[Монголын хувьсгалт залуучуудын эвлэл|Монголын хувьсгал залуучуудын эвлэлийн]] Төв хорооны II нарийн бичгийн даргаар сонгогдон Монголын залуучуудын байгууллагад 20 шахам жил ажилласан МХЗЭ-ийн нэрэмжит шагналтан, Ардын гэгээрлийн тэргүүний ажилтан. Д.Дашдовдон нь 1984-1989 онд БНМАУ-ын Биеийн тамир, спортын улсын хорооны дарга, [[Монголын Үндэсний Олимпын Хороо|Монголын Үндэсний Олимпын хорооны]] Ерөнхийлөгч, 1989 оноос Гадаад харилцааны яамны дэргэдэх Дипломат байгууллагуудын ҮАА-г эрхлэх газрын дарга, 1994 оноос БНМАУ-аас БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ны [[Хөх хот дахь Монголын Ерөнхий консулын газар|Хөх хотод суугаа Ерөнхий консулын]] үүрэгт ажлыг тус тус хашиж байсан билээ. ngmxzwreoglwsvw710ayic5uf3w2els 0 143146 856093 834586 2026-05-12T00:09:57Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856093 wikitext text/x-wiki '''dNovo Group''' (брэндээр ''dNovo'') нь Канадын Торонто хотод төвтэй SEO болон дижитал маркетингийн бутик агентлаг бөгөөд хууль зүйн фирм, эмнэлгийн мэргэжилтнүүд болон бусад мэргэжлийн үйлчилгээ үзүүлэх бизнес эрхлэгчдэд зориулсан маркетингийн үйлчилгээг Канад, АНУ-ын зах зээлд үзүүлдэг.<ref>{{Cite web |title=Measuring the advantages and obligations of artificial intelligence |url=https://www.canadianlawyermag.com/resources/legal-technology/measuring-the-advantages-and-obligations-of-artificial-intelligence/355251 |access-date=2025-10-24 |website=www.canadianlawyermag.com |language=en}}</ref> == Түүх == dNovo Group-ыг 2011 онд Шамил Шамилов үндэслэн Торонто хотод байгуулсан бөгөөд Шамилов өнөөг хүртэл компанийн удирдагч, гол стратегичийн үүрэг гүйцэтгэдэг.<ref>{{Cite web |date=2024-03-13 |title=dNOVO - Digital Marketing & SEO Agency |url=https://digitalmainstreet.ca/vendor/dnovo-group-lawyer-marketing-seo/ |access-date=2025-10-24 |website=Digital Main Street |language=en-US}}</ref> 2010-аад оноос 2020-аад оны эхэн үе хүртэл компани нь хууль, эмнэлэг зэрэг үйлчилгээний салбаруудад төвлөрч, вэб хөгжүүлэлт, хайлтын маркетинг болон төлбөрт зар сурталчилгаанд (PPC) чиглэсэн дотоодын чадварыг бүрдүүлсэн.<ref>{{Cite web |title=Business Partner Details |url=https://www.tloma.com/business-partners/business-partner-directory/details/dnovo---lawyer-marketing-seo |access-date=2025-10-24 |website=www.tloma.com}}</ref> 2025 оны аравдугаар сарын байдлаар dNovo нь Канад болон АНУ даяар Торонто (толгой оффис), Этобикоке, Ванкувер, Калгари, Нью-Йорк, Чикаго болон Майами дахь оффисуудаар үйл ажиллагаа явуулж, AI-д суурилсан хайлтын оновчлол болон нэгтгэсэн лид генераци үйлчилгээний чиглэлээр өөрсдийгөө тавьсан байна.<ref>{{Cite web |last=Name |last2=Overbee |first2=John |date=2025-08-10 |title=SEO for Lawyers Expands to Miami with Ethical SEO for Attorneys |url=https://www.webpronews.com/seo-for-lawyers-expands-to-miami-with-ethical-seo-for-attorneys/ |access-date=2025-10-24 |website=WebProNews |language=en }}{{Dead link|date=Тавдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-11-15 |title=Five tips on finding a good lawyer in Toronto - Streets Of Toronto |url=https://streetsoftoronto.com/s/5-tips-on-finding-a-good-lawyer-in-toronto/ |access-date=2025-10-24 |language=en-US}}</ref> == Ашигласан эх сурвалж == <references /> == Гадна холбоос == * [https://dnovogroup.com/ dNovo Group — албан ёсны сайт] [[Category:Companies established in 2011]] [[Category:Marketing companies]] [[Category:Companies based in Toronto]] [[Category:Digital marketing]] b4s62sgj4i93dlryw6acbpfw2oqko3e 0 145358 856077 849773 2026-05-11T15:07:52Z ~2026-28489-26 104497 856077 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Урлагийнхан|Name=Цэдэндамбын Бат-Эрдэнэ|төрсөн=1960|төрсөн газар=, Баянхонгор аймаг|харьяалал=Монгол үндэстэн|мэргэжил=Холбооны инженер|зураг=Unbat.jpg}} '''Цэдэндамбын Бат-Эрдэнэ''' 1960 оны 4-р сарын 13-нд [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] аймгийн [[Галуут сум|Галуут]] суманд төрсөн. Монгол Улсын Гавьяат холбоочин, Монгол Улсын Зөвлөх инженер. ЖемНэт ХХК-ний ерөнхий захирал. ==ТӨГССӨН СУРГУУЛЬ== * 1967-1974 он Баянхонгор аймгийн 10-н жилийн сургууль * 1975 он Улаанбаатар хотын 27-р сургууль * 1979 он Улаанбаатар Төмөр Замын Техникум * 1982-1988 он ЗХУ-ын Ленинград хотноо Төмөр Замын Инженерийн Дээд Сургуулийг Холбоо автоматикийн инженер * 1999 он Монгол Улсын Удирдлагын хөгжлийн академи * 2000 он ОХУ-ын Санкт-Петербургийн Зам харилцааны их сургуульд мэргэжил дээшлүүлэх сургалт * 2004 он Япон улсад мэргэжил дээшлүүлэх сургалт * 2006 он БНХАУ-д мэргэжил дээшлүүлэх сургалт ==НАМТАР== Цэдэндамба овогтой Бат-Эрдэнэ нь нэг эгч 7 дүүтэй өнөр айлын хүүхэд. Аав Цэдэндамба нь 1922 онд Баянхонгор аймгийн Богд сумын нутагт төрсөн бөгөөд ажилсаг, шаргуу, үнэнч шударга хүн байсан. Харин ээж Бямба овогтой Хоролгарав нь 1933 онд Баянхонгор аймгийн Галуут сумын нутагт малчин ард ''Дэлдэн'' хэмээх Бямбын ууган охин болон мэндэлжээ. Бага наснаас аав, ээжийнхээ ажилд туслан өсч бойжсон бөгөөд улмаар малчин болж тухайн үедээ малд нүдтэй ажилсаг байдлаараа шалгаран ОХУ- ын сэтгүүлд дүү ''Андууз'' хэмээх Содномрэнцэнгийн хамт мал хэрхэн малладаг талаараа өгсөн зурагтай ярилцлага нь одоо ч хадгалагдаж байдаг юм. Мал маллаж байх үедээ Дондог овогтой Цэдэндамбатай танилцан гэр бүл болж 9 хүүхэд төрүүлэн энх тунх өсгөн хүмүүжүүлсэн бөгөөд Баянхонгор аймгийн Нийтийн үйлчилгээний газар, Номгон зочид буудал зэрэг газар ажиллаж байгаад 1974 онд Улаанбаатар хотод шилжин ирж суурьшсан. Бат-Эрдэнэ нь Баянхонгор аймгийн Эрдэнэцогт сумын харьяат эмээ ээж Цэвэлмаа дээрээ өссөн. Хүүхэд байхдаа их хөдөлгөөнтэй, цовоо сэргэлэн, онц сайн сурлагатай хичээнгүй сурагч байжээ. Түүнд том болоод бусдадаа дэмтэй явах, хөдөлмөрч байх, шударга шулуухан зан чанарыг зааж сурган, хүмүүжүүлсэн хүн нь хайртай эмээ нь. Тиймдээ ч энэ чанараа гээлгүй өдийг хүртэл хөдөлмөрлөн зүтгэж яваа нэгэн. Цэдэндамбын Бат-Эрдэнэ цаг ямагт суралцсаар мэдээлэл холбооны салбарыг мэргэжлийн өндөр түвшинд хүргэх ажлыг шат дараалалтай хийж Холыг ойртуулан хоёрыг учруулж, завгүй амьдралын дунд цаг хэмнэсэн интернэтийг нэвтрүүлсэн Монголын үндэсний мэдээлэл холбоо сүлжээний Анхны компани “ЖемНэт”-ийн Интернетийг бүх нийтийн хүртээл болгосон багийн удирдагч. Тэрээр 40 гаруй жил Монгол Улсын холбооны салбарт ажиллаж байна. Ц.Бат-Эрдэний мэдээлэл холбооны салбарт оруулсан үнэтэй хувь нэмрийг төр засгаас үнэлэн 2012 онд Монгол Улсын Гавьяат Холбоочин цолоор шагнажээ. Мөн бага залуугаасаа гэрэл зурагт дурлаж одоог хүртэл хүсэл сонирхлоороо зураг авч сошил орчинд нийтлэх дуртай гэрэл зурагчин билээ. [[Файл:Unbat2.jpg|thumb|300x300px|Ц.Бат-Эрдэнэ 2012 онд Монгол Улсын Гавьяат цол хүртэж буй.]] ==АЖЛЫН ЗАМНАЛ== Ц.Бат-Эрдэнэ нь хөдөлмөрийн гараагаа: 1979 оноос УБТЗ-ын ХНН-ын Айраг өртөөнд Автоматикийн монтёроор ажиллаж эхэлсэн ба Замын-Үүд, Улаан-Уул холбоонд ахлах механик, инженер зэрэг ажлыг хийж байсан. 1990-1994 онд Дохиолол холбооны 3-р ангид Ерөнхий Инженер 1994-2000 онд Дохиолол холбооны албаны харьяа Дохиолол холбооны Лабораторийн дарга, ахлах инженер 2002 оны 3-р сараас УБТЗ ХНН-ийн Удирдах газарт Дохиолол холбоо, мэдээлэл, эрчим хүчний албанд холбоо хариуцсан ахлах инженер, 2003 оны 4– р сараас 2009 оны 08-р сарын 22 хүртэл Дохиолол холбоо, мэдээлэл эрчим хүчний албаны ерөнхий инженерээр ажиллаж байсан. 2009 оны 08-р сарын 22 ноос одоог хүртэл Жемнэт ХХК-ийн Гүйцэтгэх захирлаар ажиллаж байна. Дунд нь 2015-2016 онд УБТЗ-ын Ерөнхий инженерээр ажилласан. Тэр цагаас өнөөг хүртэл тасралтгүй 40 гаруй жил энэ салбартаа зүтгэсээр байна. Түүний эхнээс нь удирдсан ЖемНэт компани асар хурдацтай хөгжиж буй. Цахим сүлжээний салбарт Монгол улс харьцангуй хожуу орсон ч дэлхий дахинтай энэ тэнцүү хөгжих үүд хаалгыг 2009 онд нээж одоог хүртэл ЖемНэт ХХК-д ажилласаар. Тус салбарт анхлан хөл тавихад тийм амар байгаагүй ч ажил мэргэжилдээ дуртай, гадаад болон дотоодоо мэргэжил эзэмшсэн 50 гаруй инженер техникийн ажилтныг нэгтгэн зангидажаж чадсан нь дэлхийн мэдээлэл холбооны шилдэг компаниудтай хамтран ажиллаж цар хүрээгээ өдрөөс өдөрт тэлсээр байна. ==ГАВЬЯА, ШАГНАЛ== * Хүндэт төмөр замчин * Харилцааны холбооны тэргүүний ажилтан * Монгол Улсын Зөвлөх инженер * Монгол Улсын Гавьяат Холбоочин ==ГЭРЭЛ ЗУРАГЧИН== [[Файл:Unbat7.jpg|thumb|500x400px| Гэрэл зурагчин Ц.Бат-Эрдэнэ ба түүний авсан зургууд.]]Цэцэг, шувуу, байгалийн сайхныг ихэвчлэн дурандаа буулгаж, авсан зургаа цахим орчинд нийтлэн, бусдад эерэг хандлага түгээдэг гавьяат холбоочин Ц.Бат-Эрдэнэ бага залуугаасаа зураг авах дуртай ч ажлын шаардлагаас болж хэсэг хөндийрсөн. Харин одоо амьдралынхаа нэг хэсгийг гэрэл зурагт зориулж явна. Түүний хувьд “Зураг авах мөчид тухайн зүйл яаж ч өөрчлөгдөж болно. Тэр агшинд хурдан тохируулж чадах дадал суух хэрэгтэй. Гахцхүү зурагчин хүний хамгийн гол зүйл бол момент алдахгүй байх” гэж тэрээр боддог. ==ДУРСАМЖ== Монгол улсад 2001 онд багаараа анх удаа шилэн кабелийн сүлжээгээр их багтаамжийн өндөр хурдны интернэтийг оруулж ирэх ажлыг санаачлан хийж, Монгол Улсаа хямд үнэтэй интернэтээр хангах, бүх нийтийн хүртээл болгох ажлыг удирдан бодит ажил болгосон нь Монгол Улсын Зөвлөх Инженер Цэдэндамын Бат-Эрдэнэ гавьяатын хувьд дурсамжтай бөгөөд Энэ Цагийн Монголчууд дэлхий нийттэй хөл нийлэн алхах түүхэн үйл явдал юм. [[Файл:Unbat12.jpg|thumb|400x500px| Төмөр замчдын наадмын баярын өдөр Ц.Бат-эрдэнэ хамт олонтойгоо.]] ==ЖЕМНЭТ ХХК-ИЙН ҮНДЭСЛЭГЧ== Монгол Улсын Зөвлөх инженер Ц.Бат-Эрдэнэ “ЖемНэт” компанийг 2009 байгуулах болсон шатгаан нь тэр үед Монгол орныг төмөр зам, Невтийн хоолой тойрсон. Мэдээллийн сүлжээг Монголд дамжуулая гэсэн бодлогоор агентлаг засгийн газраас тавигдаж байсан. Энэ үед шилэн кабельтай ганцхан газар нь Улаанбаатар Төмөр Зам. /УБТЗ/ Үндсэн зорилго нь тээврийн үйлчилгээ явуулах учраас мэдээлэл технологийн салбарыг төдийлөн сайн ойлгохгүй мөн хөгжлийг дагаж санхүүжүүлэх боломж бага байв. УБТЗ, анхны шилэн кабелийг оруулж ирж тухайн үеийн багтаамжийг нэмж үнийг бууруулсан. Үүний хажуугаар Мобиком, Скайнэт, ЖемНэт гээд хувийн компаниуд өөрсдийн кабелийг ч татсан. Ингээд хойд урд хөршийг холбосон хэд хэдэн шилэн кабельтай болсон түүхтэй. “ЖемНэт” ХХК нь 2008 оны 8-р сард Олон улсын болон Орон нутгийн мэдээлэл, холбооны сүлжээний чиглэлээр ажиллах зорилготойгоор байгуулагдсан, МОНГОЛЫН ҮНДЭСНИЙ МЭДЭЭЛЭЛ ХОЛБООНЫ СҮЛЖЭЭНИЙ АНХНЫ ХУВИЙН КОМПАНИ юм. Монгол улсын урд хилээс хойд хил хүртэл төмөр зам дагуу байрласан 1199 км урттай DWDM сүлжээний SNCP болон (1+1) оптик шугамын автомат хамгаалалттай шилэн кабелийн сүлжээнүүдтэй ба түүнд суурилсан 400Gb, 8Tb багтаамжтай DWDM төхөөрөмжүүд болон SDH 2.5Гб, OTN 10Г багтаамжтай төхөөрөмжүүд бүхий олон улсын мэдээлэл холбооны стандартыг хангасан 99.9% найдвартай ажиллагаатай дамжуулах сүлжээтэй. Дэлхийн нэр хүнд бүхий БНХАУ-ын ЧайнаТелеком, ЧайнаЮником, ЧайнаМобайл оператор компаниуд болон ОХУ-ын Транстелеком, Ростелеком, Мегафон оператор компаниудтай холбогдож Ази, Европ, Америк тивүүдийн үндсэн порт эзэмшигч Upstream компаниудаас чиглэл болон портын хувьд бүрэн хамгаалалттай гадаад интернэтийг хүлээн авч Монгол Улсын гадаад интернэтийн зах зээлийн 85 орчим хувийг хамгаалалттай гадаад интернэтээр хангаж байна. Мөн хэрэглэгч байгууллагууддаа газарзүйн таатай орчныг бүрдүүлэх зорилгоор өөр өөр байршил бүхий POP1 & POP2 сүлжээний удирлагын төвүүдийг 24/7 цагийн хяналттай ажиллуулж буй.[[Файл:Unbat6.jpg|thumb|500x400px |Жемнэт ХХК-ны хамт олны төлөөлөл.]] Тус компанид ажилдаа дуртай, гадаад болон дотоодоо мэргэжил эзэмшсэн 50 гаруй инженер техникийн ажилчид Монголын ард түмэндээ Дэлхийн оюуны их сангаас мэдээлэл авах, хэрэглэх өргөн боломжийг олгохоор Гадаад интернэтийг чанартай, найдвартай, хямд үнээр хүргэхийг зорин ажиллаж байна. qc83mccmpbg35pdk0spmp8nneac45t1 856078 856077 2026-05-11T15:36:07Z ~2026-28489-26 104497 856078 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Урлагийнхан|Name=Цэдэндамбын Бат-Эрдэнэ|төрсөн=1960|төрсөн газар=, Баянхонгор аймаг|харьяалал=Монгол үндэстэн|мэргэжил=Холбооны инженер|зураг=Unbat.jpg}} '''Цэдэндамбын Бат-Эрдэнэ''' 1960 оны 4-р сарын 13-нд [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] аймгийн [[Галуут сум|Галуут]] суманд төрсөн. Монгол Улсын Гавьяат холбоочин, Монгол Улсын Зөвлөх инженер. ЖемНэт ХХК-ний ерөнхий захирал. ==ТӨГССӨН СУРГУУЛЬ== * 1967-1974 он Баянхонгор аймгийн 10-н жилийн сургууль * 1975 он Улаанбаатар хотын 27-р сургууль * 1979 он Улаанбаатар Төмөр Замын Техникум * 1982-1988 он ЗХУ-ын Ленинград хотноо Төмөр Замын Инженерийн Дээд Сургуулийг Холбоо автоматикийн инженер * 1999 он Монгол Улсын Удирдлагын хөгжлийн академи * 2000 он ОХУ-ын Санкт-Петербургийн Зам харилцааны их сургуульд мэргэжил дээшлүүлэх сургалт * 2004 он Япон улсад мэргэжил дээшлүүлэх сургалт * 2006 он БНХАУ-д мэргэжил дээшлүүлэх сургалт ==НАМТАР== Цэдэндамба овогтой Бат-Эрдэнэ нь нэг эгч 7 дүүтэй өнөр айлын хүүхэд. Аав Цэдэндамба нь 1922 онд Баянхонгор аймгийн Богд сумын нутагт төрсөн бөгөөд ажилсаг, шаргуу, үнэнч шударга хүн байсан. Харин ээж Бямба овогтой Хоролгарав нь 1933 онд Баянхонгор аймгийн Галуут сумын нутагт малчин ард ''Дэлдэн'' хэмээх Бямбын ууган охин болон мэндэлжээ. Бага наснаас аав, ээжийнхээ ажилд туслан өсч бойжсон бөгөөд улмаар малчин болж тухайн үедээ малд нүдтэй ажилсаг байдлаараа шалгаран ОХУ- ын сэтгүүлд дүү ''Андууз'' хэмээх Содномрэнцэнгийн хамт мал хэрхэн малладаг талаараа өгсөн зурагтай ярилцлага нь одоо ч хадгалагдаж байдаг юм. Мал маллаж байх үедээ Дондог овогтой Цэдэндамбатай танилцан гэр бүл болж 9 хүүхэд төрүүлэн энх тунх өсгөн хүмүүжүүлсэн бөгөөд Баянхонгор аймгийн Нийтийн үйлчилгээний газар, Номгон зочид буудал зэрэг газар ажиллаж байгаад 1974 онд Улаанбаатар хотод шилжин ирж суурьшсан. Бат-Эрдэнэ нь Баянхонгор аймгийн Эрдэнэцогт сумын харьяат эмээ ээж Цэвэлмаа дээрээ өссөн. Хүүхэд байхдаа их хөдөлгөөнтэй, цовоо сэргэлэн, онц сайн сурлагатай хичээнгүй сурагч байжээ. Түүнд том болоод бусдадаа дэмтэй явах, хөдөлмөрч байх, шударга шулуухан зан чанарыг зааж сурган, хүмүүжүүлсэн хүн нь хайртай эмээ нь. Тиймдээ ч энэ чанараа гээлгүй өдийг хүртэл хөдөлмөрлөн зүтгэж яваа нэгэн. Цэдэндамбын Бат-Эрдэнэ цаг ямагт суралцсаар мэдээлэл холбооны салбарыг мэргэжлийн өндөр түвшинд хүргэх ажлыг шат дараалалтай хийж Холыг ойртуулан хоёрыг учруулж, завгүй амьдралын дунд цаг хэмнэсэн интернэтийг нэвтрүүлсэн Монголын үндэсний мэдээлэл холбоо сүлжээний Анхны компани “ЖемНэт”-ийн Интернетийг бүх нийтийн хүртээл болгосон багийн удирдагч. Тэрээр 40 гаруй жил Монгол Улсын холбооны салбарт ажиллаж байна. Ц.Бат-Эрдэний мэдээлэл холбооны салбарт оруулсан үнэтэй хувь нэмрийг төр засгаас үнэлэн 2012 онд Монгол Улсын Гавьяат Холбоочин цолоор шагнажээ. Мөн бага залуугаасаа гэрэл зурагт дурлаж одоог хүртэл хүсэл сонирхлоороо зураг авч сошил орчинд нийтлэх дуртай гэрэл зурагчин билээ. [[Файл:Unbat2.jpg|thumb|300x300px|Ц.Бат-Эрдэнэ 2012 онд Монгол Улсын Гавьяат цол хүртэж буй.]] ==АЖЛЫН ЗАМНАЛ== Ц.Бат-Эрдэнэ нь хөдөлмөрийн гараагаа: 1979 оноос УБТЗ-ын ХНН-ын Айраг өртөөнд Автоматикийн монтёроор ажиллаж эхэлсэн ба Замын-Үүд, Улаан-Уул холбоонд ахлах механик, инженер зэрэг ажлыг хийж байсан. 1990-1994 онд Дохиолол холбооны 3-р ангид Ерөнхий Инженер 1994-2000 онд Дохиолол холбооны албаны харьяа Дохиолол холбооны Лабораторийн дарга, ахлах инженер 2002 оны 3-р сараас УБТЗ ХНН-ийн Удирдах газарт Дохиолол холбоо, мэдээлэл, эрчим хүчний албанд холбоо хариуцсан ахлах инженер, 2003 оны 4– р сараас 2009 оны 08-р сарын 22 хүртэл Дохиолол холбоо, мэдээлэл эрчим хүчний албаны ерөнхий инженерээр ажиллаж байсан. 2009 оны 08-р сарын 22 ноос одоог хүртэл Жемнэт ХХК-ийн Гүйцэтгэх захирлаар ажиллаж байна. Дунд нь 2015-2016 онд УБТЗ-ын Ерөнхий инженерээр ажилласан. Тэр цагаас өнөөг хүртэл тасралтгүй 40 гаруй жил энэ салбартаа зүтгэсээр байна. Түүний эхнээс нь удирдсан ЖемНэт компани асар хурдацтай хөгжиж буй. Цахим сүлжээний салбарт Монгол улс харьцангуй хожуу орсон ч дэлхий дахинтай энэ тэнцүү хөгжих үүд хаалгыг 2009 онд нээж одоог хүртэл ЖемНэт ХХК-д ажилласаар. Тус салбарт анхлан хөл тавихад тийм амар байгаагүй ч ажил мэргэжилдээ дуртай, гадаад болон дотоодоо мэргэжил эзэмшсэн 50 гаруй инженер техникийн ажилтныг нэгтгэн зангидажаж чадсан нь дэлхийн мэдээлэл холбооны шилдэг компаниудтай хамтран ажиллаж цар хүрээгээ өдрөөс өдөрт тэлсээр байна. ==ГАВЬЯА, ШАГНАЛ== * Хүндэт төмөр замчин * Харилцааны холбооны тэргүүний ажилтан * Монгол Улсын Зөвлөх инженер * Монгол Улсын Гавьяат Холбоочин ==ГЭРЭЛ ЗУРАГЧИН== [[Файл:Unbat7.jpg|thumb|500x400px| Гэрэл зурагчин Ц.Бат-Эрдэнэ ба түүний авсан зургууд.]]Цэцэг, шувуу, байгалийн сайхныг ихэвчлэн дурандаа буулгаж, авсан зургаа цахим орчинд нийтлэн, бусдад эерэг хандлага түгээдэг гавьяат холбоочин Ц.Бат-Эрдэнэ бага залуугаасаа зураг авах дуртай ч ажлын шаардлагаас болж хэсэг хөндийрсөн. Харин одоо амьдралынхаа нэг хэсгийг гэрэл зурагт зориулж явна. Түүний хувьд “Зураг авах мөчид тухайн зүйл яаж ч өөрчлөгдөж болно. Тэр агшинд хурдан тохируулж чадах дадал суух хэрэгтэй. Гахцхүү зурагчин хүний хамгийн гол зүйл бол момент алдахгүй байх” гэж тэрээр боддог. ==ДУРСАМЖ== Монгол улсад 2001 онд багаараа анх удаа шилэн кабелийн сүлжээгээр их багтаамжийн өндөр хурдны интернэтийг оруулж ирэх ажлыг санаачлан хийж, Монгол Улсаа хямд үнэтэй интернэтээр хангах, бүх нийтийн хүртээл болгох ажлыг удирдан бодит ажил болгосон нь Монгол Улсын Зөвлөх Инженер Цэдэндамын Бат-Эрдэнэ гавьяатын хувьд дурсамжтай бөгөөд Энэ Цагийн Монголчууд дэлхий нийттэй хөл нийлэн алхах түүхэн үйл явдал юм. [[Файл:Unbat12.jpg|thumb|400x500px| Төмөр замчдын наадмын баярын өдөр Ц.Бат-эрдэнэ хамт олонтойгоо.]] == Интернетийг бүх нийтийн == == хүртээл болгосон багийн == == удирдагч == Монгол Улсын Зөвлөх инженер Ц.Бат-Эрдэнэ “ЖемНэт” компанийг 2009 байгуулах болсон шатгаан нь тэр үед Монгол орныг төмөр зам, Невтийн хоолой тойрсон. Мэдээллийн сүлжээг Монголд дамжуулая гэсэн бодлогоор агентлаг засгийн газраас тавигдаж байсан. Энэ үед шилэн кабельтай ганцхан газар нь Улаанбаатар Төмөр Зам. /УБТЗ/ Үндсэн зорилго нь тээврийн үйлчилгээ явуулах учраас мэдээлэл технологийн салбарыг төдийлөн сайн ойлгохгүй мөн хөгжлийг дагаж санхүүжүүлэх боломж бага байв. УБТЗ, анхны шилэн кабелийг оруулж ирж тухайн үеийн багтаамжийг нэмж үнийг бууруулсан. Үүний хажуугаар Мобиком, Скайнэт, ЖемНэт гээд хувийн компаниуд өөрсдийн кабелийг ч татсан. Ингээд хойд урд хөршийг холбосон хэд хэдэн шилэн кабельтай болсон түүхтэй. “ЖемНэт” ХХК нь 2008 оны 8-р сард Олон улсын болон Орон нутгийн мэдээлэл, холбооны сүлжээний чиглэлээр ажиллах зорилготойгоор байгуулагдсан, МОНГОЛЫН ҮНДЭСНИЙ МЭДЭЭЛЭЛ ХОЛБООНЫ СҮЛЖЭЭНИЙ АНХНЫ ХУВИЙН КОМПАНИ юм. Монгол улсын урд хилээс хойд хил хүртэл төмөр зам дагуу байрласан 1199 км урттай DWDM сүлжээний SNCP болон (1+1) оптик шугамын автомат хамгаалалттай шилэн кабелийн сүлжээнүүдтэй ба түүнд суурилсан 400Gb, 8Tb багтаамжтай DWDM төхөөрөмжүүд болон SDH 2.5Гб, OTN 10Г багтаамжтай төхөөрөмжүүд бүхий олон улсын мэдээлэл холбооны стандартыг хангасан 99.9% найдвартай ажиллагаатай дамжуулах сүлжээтэй. Дэлхийн нэр хүнд бүхий БНХАУ-ын ЧайнаТелеком, ЧайнаЮником, ЧайнаМобайл оператор компаниуд болон ОХУ-ын Транстелеком, Ростелеком, Мегафон оператор компаниудтай холбогдож Ази, Европ, Америк тивүүдийн үндсэн порт эзэмшигч Upstream компаниудаас чиглэл болон портын хувьд бүрэн хамгаалалттай гадаад интернэтийг хүлээн авч Монгол Улсын гадаад интернэтийн зах зээлийн 85 орчим хувийг хамгаалалттай гадаад интернэтээр хангаж байна. Мөн хэрэглэгч байгууллагууддаа газарзүйн таатай орчныг бүрдүүлэх зорилгоор өөр өөр байршил бүхий POP1 & POP2 сүлжээний удирлагын төвүүдийг 24/7 цагийн хяналттай ажиллуулж буй.[[Файл:Unbat6.jpg|thumb|500x400px |Жемнэт ХХК-ны хамт олны төлөөлөл.]] Тус компанид ажилдаа дуртай, гадаад болон дотоодоо мэргэжил эзэмшсэн 50 гаруй инженер техникийн ажилчид Монголын ард түмэндээ Дэлхийн оюуны их сангаас мэдээлэл авах, хэрэглэх өргөн боломжийг олгохоор Гадаад интернэтийг чанартай, найдвартай, хямд үнээр хүргэхийг зорин ажиллаж байна. swuoz7eb0syxtkpn2fx15zwh24k6lqt 856079 856078 2026-05-11T15:36:48Z ~2026-28489-26 104497 856079 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Урлагийнхан|Name=Цэдэндамбын Бат-Эрдэнэ|төрсөн=1960|төрсөн газар=, Баянхонгор аймаг|харьяалал=Монгол үндэстэн|мэргэжил=Холбооны инженер|зураг=Unbat.jpg}} '''Цэдэндамбын Бат-Эрдэнэ''' 1960 оны 4-р сарын 13-нд [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] аймгийн [[Галуут сум|Галуут]] суманд төрсөн. Монгол Улсын Гавьяат холбоочин, Монгол Улсын Зөвлөх инженер. ЖемНэт ХХК-ний ерөнхий захирал. ==ТӨГССӨН СУРГУУЛЬ== * 1967-1974 он Баянхонгор аймгийн 10-н жилийн сургууль * 1975 он Улаанбаатар хотын 27-р сургууль * 1979 он Улаанбаатар Төмөр Замын Техникум * 1982-1988 он ЗХУ-ын Ленинград хотноо Төмөр Замын Инженерийн Дээд Сургуулийг Холбоо автоматикийн инженер * 1999 он Монгол Улсын Удирдлагын хөгжлийн академи * 2000 он ОХУ-ын Санкт-Петербургийн Зам харилцааны их сургуульд мэргэжил дээшлүүлэх сургалт * 2004 он Япон улсад мэргэжил дээшлүүлэх сургалт * 2006 он БНХАУ-д мэргэжил дээшлүүлэх сургалт ==НАМТАР== Цэдэндамба овогтой Бат-Эрдэнэ нь нэг эгч 7 дүүтэй өнөр айлын хүүхэд. Аав Цэдэндамба нь 1922 онд Баянхонгор аймгийн Богд сумын нутагт төрсөн бөгөөд ажилсаг, шаргуу, үнэнч шударга хүн байсан. Харин ээж Бямба овогтой Хоролгарав нь 1933 онд Баянхонгор аймгийн Галуут сумын нутагт малчин ард ''Дэлдэн'' хэмээх Бямбын ууган охин болон мэндэлжээ. Бага наснаас аав, ээжийнхээ ажилд туслан өсч бойжсон бөгөөд улмаар малчин болж тухайн үедээ малд нүдтэй ажилсаг байдлаараа шалгаран ОХУ- ын сэтгүүлд дүү ''Андууз'' хэмээх Содномрэнцэнгийн хамт мал хэрхэн малладаг талаараа өгсөн зурагтай ярилцлага нь одоо ч хадгалагдаж байдаг юм. Мал маллаж байх үедээ Дондог овогтой Цэдэндамбатай танилцан гэр бүл болж 9 хүүхэд төрүүлэн энх тунх өсгөн хүмүүжүүлсэн бөгөөд Баянхонгор аймгийн Нийтийн үйлчилгээний газар, Номгон зочид буудал зэрэг газар ажиллаж байгаад 1974 онд Улаанбаатар хотод шилжин ирж суурьшсан. Бат-Эрдэнэ нь Баянхонгор аймгийн Эрдэнэцогт сумын харьяат эмээ ээж Цэвэлмаа дээрээ өссөн. Хүүхэд байхдаа их хөдөлгөөнтэй, цовоо сэргэлэн, онц сайн сурлагатай хичээнгүй сурагч байжээ. Түүнд том болоод бусдадаа дэмтэй явах, хөдөлмөрч байх, шударга шулуухан зан чанарыг зааж сурган, хүмүүжүүлсэн хүн нь хайртай эмээ нь. Тиймдээ ч энэ чанараа гээлгүй өдийг хүртэл хөдөлмөрлөн зүтгэж яваа нэгэн. Цэдэндамбын Бат-Эрдэнэ цаг ямагт суралцсаар мэдээлэл холбооны салбарыг мэргэжлийн өндөр түвшинд хүргэх ажлыг шат дараалалтай хийж Холыг ойртуулан хоёрыг учруулж, завгүй амьдралын дунд цаг хэмнэсэн интернэтийг нэвтрүүлсэн Монголын үндэсний мэдээлэл холбоо сүлжээний Анхны компани “ЖемНэт”-ийн Интернетийг бүх нийтийн хүртээл болгосон багийн удирдагч. Тэрээр 40 гаруй жил Монгол Улсын холбооны салбарт ажиллаж байна. Ц.Бат-Эрдэний мэдээлэл холбооны салбарт оруулсан үнэтэй хувь нэмрийг төр засгаас үнэлэн 2012 онд Монгол Улсын Гавьяат Холбоочин цолоор шагнажээ. Мөн бага залуугаасаа гэрэл зурагт дурлаж одоог хүртэл хүсэл сонирхлоороо зураг авч сошил орчинд нийтлэх дуртай гэрэл зурагчин билээ. [[Файл:Unbat2.jpg|thumb|300x300px|Ц.Бат-Эрдэнэ 2012 онд Монгол Улсын Гавьяат цол хүртэж буй.]] ==АЖЛЫН ЗАМНАЛ== Ц.Бат-Эрдэнэ нь хөдөлмөрийн гараагаа: 1979 оноос УБТЗ-ын ХНН-ын Айраг өртөөнд Автоматикийн монтёроор ажиллаж эхэлсэн ба Замын-Үүд, Улаан-Уул холбоонд ахлах механик, инженер зэрэг ажлыг хийж байсан. 1990-1994 онд Дохиолол холбооны 3-р ангид Ерөнхий Инженер 1994-2000 онд Дохиолол холбооны албаны харьяа Дохиолол холбооны Лабораторийн дарга, ахлах инженер 2002 оны 3-р сараас УБТЗ ХНН-ийн Удирдах газарт Дохиолол холбоо, мэдээлэл, эрчим хүчний албанд холбоо хариуцсан ахлах инженер, 2003 оны 4– р сараас 2009 оны 08-р сарын 22 хүртэл Дохиолол холбоо, мэдээлэл эрчим хүчний албаны ерөнхий инженерээр ажиллаж байсан. 2009 оны 08-р сарын 22 ноос одоог хүртэл Жемнэт ХХК-ийн Гүйцэтгэх захирлаар ажиллаж байна. Дунд нь 2015-2016 онд УБТЗ-ын Ерөнхий инженерээр ажилласан. Тэр цагаас өнөөг хүртэл тасралтгүй 40 гаруй жил энэ салбартаа зүтгэсээр байна. Түүний эхнээс нь удирдсан ЖемНэт компани асар хурдацтай хөгжиж буй. Цахим сүлжээний салбарт Монгол улс харьцангуй хожуу орсон ч дэлхий дахинтай энэ тэнцүү хөгжих үүд хаалгыг 2009 онд нээж одоог хүртэл ЖемНэт ХХК-д ажилласаар. Тус салбарт анхлан хөл тавихад тийм амар байгаагүй ч ажил мэргэжилдээ дуртай, гадаад болон дотоодоо мэргэжил эзэмшсэн 50 гаруй инженер техникийн ажилтныг нэгтгэн зангидажаж чадсан нь дэлхийн мэдээлэл холбооны шилдэг компаниудтай хамтран ажиллаж цар хүрээгээ өдрөөс өдөрт тэлсээр байна. ==ГАВЬЯА, ШАГНАЛ== * Хүндэт төмөр замчин * Харилцааны холбооны тэргүүний ажилтан * Монгол Улсын Зөвлөх инженер * Монгол Улсын Гавьяат Холбоочин ==ГЭРЭЛ ЗУРАГЧИН== [[Файл:Unbat7.jpg|thumb|500x400px| Гэрэл зурагчин Ц.Бат-Эрдэнэ ба түүний авсан зургууд.]]Цэцэг, шувуу, байгалийн сайхныг ихэвчлэн дурандаа буулгаж, авсан зургаа цахим орчинд нийтлэн, бусдад эерэг хандлага түгээдэг гавьяат холбоочин Ц.Бат-Эрдэнэ бага залуугаасаа зураг авах дуртай ч ажлын шаардлагаас болж хэсэг хөндийрсөн. Харин одоо амьдралынхаа нэг хэсгийг гэрэл зурагт зориулж явна. Түүний хувьд “Зураг авах мөчид тухайн зүйл яаж ч өөрчлөгдөж болно. Тэр агшинд хурдан тохируулж чадах дадал суух хэрэгтэй. Гахцхүү зурагчин хүний хамгийн гол зүйл бол момент алдахгүй байх” гэж тэрээр боддог. ==ДУРСАМЖ== Монгол улсад 2001 онд багаараа анх удаа шилэн кабелийн сүлжээгээр их багтаамжийн өндөр хурдны интернэтийг оруулж ирэх ажлыг санаачлан хийж, Монгол Улсаа хямд үнэтэй интернэтээр хангах, бүх нийтийн хүртээл болгох ажлыг удирдан бодит ажил болгосон нь Монгол Улсын Зөвлөх Инженер Цэдэндамын Бат-Эрдэнэ гавьяатын хувьд дурсамжтай бөгөөд Энэ Цагийн Монголчууд дэлхий нийттэй хөл нийлэн алхах түүхэн үйл явдал юм. [[Файл:Unbat12.jpg|thumb|400x500px| Төмөр замчдын наадмын баярын өдөр Ц.Бат-эрдэнэ хамт олонтойгоо.]] == хүртээл болгосон багийн == == удирдагч == Монгол Улсын Зөвлөх инженер Ц.Бат-Эрдэнэ “ЖемНэт” компанийг 2009 байгуулах болсон шатгаан нь тэр үед Монгол орныг төмөр зам, Невтийн хоолой тойрсон. Мэдээллийн сүлжээг Монголд дамжуулая гэсэн бодлогоор агентлаг засгийн газраас тавигдаж байсан. Энэ үед шилэн кабельтай ганцхан газар нь Улаанбаатар Төмөр Зам. /УБТЗ/ Үндсэн зорилго нь тээврийн үйлчилгээ явуулах учраас мэдээлэл технологийн салбарыг төдийлөн сайн ойлгохгүй мөн хөгжлийг дагаж санхүүжүүлэх боломж бага байв. УБТЗ, анхны шилэн кабелийг оруулж ирж тухайн үеийн багтаамжийг нэмж үнийг бууруулсан. Үүний хажуугаар Мобиком, Скайнэт, ЖемНэт гээд хувийн компаниуд өөрсдийн кабелийг ч татсан. Ингээд хойд урд хөршийг холбосон хэд хэдэн шилэн кабельтай болсон түүхтэй. “ЖемНэт” ХХК нь 2008 оны 8-р сард Олон улсын болон Орон нутгийн мэдээлэл, холбооны сүлжээний чиглэлээр ажиллах зорилготойгоор байгуулагдсан, МОНГОЛЫН ҮНДЭСНИЙ МЭДЭЭЛЭЛ ХОЛБООНЫ СҮЛЖЭЭНИЙ АНХНЫ ХУВИЙН КОМПАНИ юм. Монгол улсын урд хилээс хойд хил хүртэл төмөр зам дагуу байрласан 1199 км урттай DWDM сүлжээний SNCP болон (1+1) оптик шугамын автомат хамгаалалттай шилэн кабелийн сүлжээнүүдтэй ба түүнд суурилсан 400Gb, 8Tb багтаамжтай DWDM төхөөрөмжүүд болон SDH 2.5Гб, OTN 10Г багтаамжтай төхөөрөмжүүд бүхий олон улсын мэдээлэл холбооны стандартыг хангасан 99.9% найдвартай ажиллагаатай дамжуулах сүлжээтэй. Дэлхийн нэр хүнд бүхий БНХАУ-ын ЧайнаТелеком, ЧайнаЮником, ЧайнаМобайл оператор компаниуд болон ОХУ-ын Транстелеком, Ростелеком, Мегафон оператор компаниудтай холбогдож Ази, Европ, Америк тивүүдийн үндсэн порт эзэмшигч Upstream компаниудаас чиглэл болон портын хувьд бүрэн хамгаалалттай гадаад интернэтийг хүлээн авч Монгол Улсын гадаад интернэтийн зах зээлийн 85 орчим хувийг хамгаалалттай гадаад интернэтээр хангаж байна. Мөн хэрэглэгч байгууллагууддаа газарзүйн таатай орчныг бүрдүүлэх зорилгоор өөр өөр байршил бүхий POP1 & POP2 сүлжээний удирлагын төвүүдийг 24/7 цагийн хяналттай ажиллуулж буй.[[Файл:Unbat6.jpg|thumb|500x400px |Жемнэт ХХК-ны хамт олны төлөөлөл.]] Тус компанид ажилдаа дуртай, гадаад болон дотоодоо мэргэжил эзэмшсэн 50 гаруй инженер техникийн ажилчид Монголын ард түмэндээ Дэлхийн оюуны их сангаас мэдээлэл авах, хэрэглэх өргөн боломжийг олгохоор Гадаад интернэтийг чанартай, найдвартай, хямд үнээр хүргэхийг зорин ажиллаж байна. 458tbk76dfroui3mjdb2yul1oonoo2d 856080 856079 2026-05-11T15:36:59Z ~2026-28489-26 104497 856080 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Урлагийнхан|Name=Цэдэндамбын Бат-Эрдэнэ|төрсөн=1960|төрсөн газар=, Баянхонгор аймаг|харьяалал=Монгол үндэстэн|мэргэжил=Холбооны инженер|зураг=Unbat.jpg}} '''Цэдэндамбын Бат-Эрдэнэ''' 1960 оны 4-р сарын 13-нд [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] аймгийн [[Галуут сум|Галуут]] суманд төрсөн. Монгол Улсын Гавьяат холбоочин, Монгол Улсын Зөвлөх инженер. ЖемНэт ХХК-ний ерөнхий захирал. ==ТӨГССӨН СУРГУУЛЬ== * 1967-1974 он Баянхонгор аймгийн 10-н жилийн сургууль * 1975 он Улаанбаатар хотын 27-р сургууль * 1979 он Улаанбаатар Төмөр Замын Техникум * 1982-1988 он ЗХУ-ын Ленинград хотноо Төмөр Замын Инженерийн Дээд Сургуулийг Холбоо автоматикийн инженер * 1999 он Монгол Улсын Удирдлагын хөгжлийн академи * 2000 он ОХУ-ын Санкт-Петербургийн Зам харилцааны их сургуульд мэргэжил дээшлүүлэх сургалт * 2004 он Япон улсад мэргэжил дээшлүүлэх сургалт * 2006 он БНХАУ-д мэргэжил дээшлүүлэх сургалт ==НАМТАР== Цэдэндамба овогтой Бат-Эрдэнэ нь нэг эгч 7 дүүтэй өнөр айлын хүүхэд. Аав Цэдэндамба нь 1922 онд Баянхонгор аймгийн Богд сумын нутагт төрсөн бөгөөд ажилсаг, шаргуу, үнэнч шударга хүн байсан. Харин ээж Бямба овогтой Хоролгарав нь 1933 онд Баянхонгор аймгийн Галуут сумын нутагт малчин ард ''Дэлдэн'' хэмээх Бямбын ууган охин болон мэндэлжээ. Бага наснаас аав, ээжийнхээ ажилд туслан өсч бойжсон бөгөөд улмаар малчин болж тухайн үедээ малд нүдтэй ажилсаг байдлаараа шалгаран ОХУ- ын сэтгүүлд дүү ''Андууз'' хэмээх Содномрэнцэнгийн хамт мал хэрхэн малладаг талаараа өгсөн зурагтай ярилцлага нь одоо ч хадгалагдаж байдаг юм. Мал маллаж байх үедээ Дондог овогтой Цэдэндамбатай танилцан гэр бүл болж 9 хүүхэд төрүүлэн энх тунх өсгөн хүмүүжүүлсэн бөгөөд Баянхонгор аймгийн Нийтийн үйлчилгээний газар, Номгон зочид буудал зэрэг газар ажиллаж байгаад 1974 онд Улаанбаатар хотод шилжин ирж суурьшсан. Бат-Эрдэнэ нь Баянхонгор аймгийн Эрдэнэцогт сумын харьяат эмээ ээж Цэвэлмаа дээрээ өссөн. Хүүхэд байхдаа их хөдөлгөөнтэй, цовоо сэргэлэн, онц сайн сурлагатай хичээнгүй сурагч байжээ. Түүнд том болоод бусдадаа дэмтэй явах, хөдөлмөрч байх, шударга шулуухан зан чанарыг зааж сурган, хүмүүжүүлсэн хүн нь хайртай эмээ нь. Тиймдээ ч энэ чанараа гээлгүй өдийг хүртэл хөдөлмөрлөн зүтгэж яваа нэгэн. Цэдэндамбын Бат-Эрдэнэ цаг ямагт суралцсаар мэдээлэл холбооны салбарыг мэргэжлийн өндөр түвшинд хүргэх ажлыг шат дараалалтай хийж Холыг ойртуулан хоёрыг учруулж, завгүй амьдралын дунд цаг хэмнэсэн интернэтийг нэвтрүүлсэн Монголын үндэсний мэдээлэл холбоо сүлжээний Анхны компани “ЖемНэт”-ийн Интернетийг бүх нийтийн хүртээл болгосон багийн удирдагч. Тэрээр 40 гаруй жил Монгол Улсын холбооны салбарт ажиллаж байна. Ц.Бат-Эрдэний мэдээлэл холбооны салбарт оруулсан үнэтэй хувь нэмрийг төр засгаас үнэлэн 2012 онд Монгол Улсын Гавьяат Холбоочин цолоор шагнажээ. Мөн бага залуугаасаа гэрэл зурагт дурлаж одоог хүртэл хүсэл сонирхлоороо зураг авч сошил орчинд нийтлэх дуртай гэрэл зурагчин билээ. [[Файл:Unbat2.jpg|thumb|300x300px|Ц.Бат-Эрдэнэ 2012 онд Монгол Улсын Гавьяат цол хүртэж буй.]] ==АЖЛЫН ЗАМНАЛ== Ц.Бат-Эрдэнэ нь хөдөлмөрийн гараагаа: 1979 оноос УБТЗ-ын ХНН-ын Айраг өртөөнд Автоматикийн монтёроор ажиллаж эхэлсэн ба Замын-Үүд, Улаан-Уул холбоонд ахлах механик, инженер зэрэг ажлыг хийж байсан. 1990-1994 онд Дохиолол холбооны 3-р ангид Ерөнхий Инженер 1994-2000 онд Дохиолол холбооны албаны харьяа Дохиолол холбооны Лабораторийн дарга, ахлах инженер 2002 оны 3-р сараас УБТЗ ХНН-ийн Удирдах газарт Дохиолол холбоо, мэдээлэл, эрчим хүчний албанд холбоо хариуцсан ахлах инженер, 2003 оны 4– р сараас 2009 оны 08-р сарын 22 хүртэл Дохиолол холбоо, мэдээлэл эрчим хүчний албаны ерөнхий инженерээр ажиллаж байсан. 2009 оны 08-р сарын 22 ноос одоог хүртэл Жемнэт ХХК-ийн Гүйцэтгэх захирлаар ажиллаж байна. Дунд нь 2015-2016 онд УБТЗ-ын Ерөнхий инженерээр ажилласан. Тэр цагаас өнөөг хүртэл тасралтгүй 40 гаруй жил энэ салбартаа зүтгэсээр байна. Түүний эхнээс нь удирдсан ЖемНэт компани асар хурдацтай хөгжиж буй. Цахим сүлжээний салбарт Монгол улс харьцангуй хожуу орсон ч дэлхий дахинтай энэ тэнцүү хөгжих үүд хаалгыг 2009 онд нээж одоог хүртэл ЖемНэт ХХК-д ажилласаар. Тус салбарт анхлан хөл тавихад тийм амар байгаагүй ч ажил мэргэжилдээ дуртай, гадаад болон дотоодоо мэргэжил эзэмшсэн 50 гаруй инженер техникийн ажилтныг нэгтгэн зангидажаж чадсан нь дэлхийн мэдээлэл холбооны шилдэг компаниудтай хамтран ажиллаж цар хүрээгээ өдрөөс өдөрт тэлсээр байна. ==ГАВЬЯА, ШАГНАЛ== * Хүндэт төмөр замчин * Харилцааны холбооны тэргүүний ажилтан * Монгол Улсын Зөвлөх инженер * Монгол Улсын Гавьяат Холбоочин ==ГЭРЭЛ ЗУРАГЧИН== [[Файл:Unbat7.jpg|thumb|500x400px| Гэрэл зурагчин Ц.Бат-Эрдэнэ ба түүний авсан зургууд.]]Цэцэг, шувуу, байгалийн сайхныг ихэвчлэн дурандаа буулгаж, авсан зургаа цахим орчинд нийтлэн, бусдад эерэг хандлага түгээдэг гавьяат холбоочин Ц.Бат-Эрдэнэ бага залуугаасаа зураг авах дуртай ч ажлын шаардлагаас болж хэсэг хөндийрсөн. Харин одоо амьдралынхаа нэг хэсгийг гэрэл зурагт зориулж явна. Түүний хувьд “Зураг авах мөчид тухайн зүйл яаж ч өөрчлөгдөж болно. Тэр агшинд хурдан тохируулж чадах дадал суух хэрэгтэй. Гахцхүү зурагчин хүний хамгийн гол зүйл бол момент алдахгүй байх” гэж тэрээр боддог. ==ДУРСАМЖ== Монгол улсад 2001 онд багаараа анх удаа шилэн кабелийн сүлжээгээр их багтаамжийн өндөр хурдны интернэтийг оруулж ирэх ажлыг санаачлан хийж, Монгол Улсаа хямд үнэтэй интернэтээр хангах, бүх нийтийн хүртээл болгох ажлыг удирдан бодит ажил болгосон нь Монгол Улсын Зөвлөх Инженер Цэдэндамын Бат-Эрдэнэ гавьяатын хувьд дурсамжтай бөгөөд Энэ Цагийн Монголчууд дэлхий нийттэй хөл нийлэн алхах түүхэн үйл явдал юм. [[Файл:Unbat12.jpg|thumb|400x500px| Төмөр замчдын наадмын баярын өдөр Ц.Бат-эрдэнэ хамт олонтойгоо.]] == удирдагч == Монгол Улсын Зөвлөх инженер Ц.Бат-Эрдэнэ “ЖемНэт” компанийг 2009 байгуулах болсон шатгаан нь тэр үед Монгол орныг төмөр зам, Невтийн хоолой тойрсон. Мэдээллийн сүлжээг Монголд дамжуулая гэсэн бодлогоор агентлаг засгийн газраас тавигдаж байсан. Энэ үед шилэн кабельтай ганцхан газар нь Улаанбаатар Төмөр Зам. /УБТЗ/ Үндсэн зорилго нь тээврийн үйлчилгээ явуулах учраас мэдээлэл технологийн салбарыг төдийлөн сайн ойлгохгүй мөн хөгжлийг дагаж санхүүжүүлэх боломж бага байв. УБТЗ, анхны шилэн кабелийг оруулж ирж тухайн үеийн багтаамжийг нэмж үнийг бууруулсан. Үүний хажуугаар Мобиком, Скайнэт, ЖемНэт гээд хувийн компаниуд өөрсдийн кабелийг ч татсан. Ингээд хойд урд хөршийг холбосон хэд хэдэн шилэн кабельтай болсон түүхтэй. “ЖемНэт” ХХК нь 2008 оны 8-р сард Олон улсын болон Орон нутгийн мэдээлэл, холбооны сүлжээний чиглэлээр ажиллах зорилготойгоор байгуулагдсан, МОНГОЛЫН ҮНДЭСНИЙ МЭДЭЭЛЭЛ ХОЛБООНЫ СҮЛЖЭЭНИЙ АНХНЫ ХУВИЙН КОМПАНИ юм. Монгол улсын урд хилээс хойд хил хүртэл төмөр зам дагуу байрласан 1199 км урттай DWDM сүлжээний SNCP болон (1+1) оптик шугамын автомат хамгаалалттай шилэн кабелийн сүлжээнүүдтэй ба түүнд суурилсан 400Gb, 8Tb багтаамжтай DWDM төхөөрөмжүүд болон SDH 2.5Гб, OTN 10Г багтаамжтай төхөөрөмжүүд бүхий олон улсын мэдээлэл холбооны стандартыг хангасан 99.9% найдвартай ажиллагаатай дамжуулах сүлжээтэй. Дэлхийн нэр хүнд бүхий БНХАУ-ын ЧайнаТелеком, ЧайнаЮником, ЧайнаМобайл оператор компаниуд болон ОХУ-ын Транстелеком, Ростелеком, Мегафон оператор компаниудтай холбогдож Ази, Европ, Америк тивүүдийн үндсэн порт эзэмшигч Upstream компаниудаас чиглэл болон портын хувьд бүрэн хамгаалалттай гадаад интернэтийг хүлээн авч Монгол Улсын гадаад интернэтийн зах зээлийн 85 орчим хувийг хамгаалалттай гадаад интернэтээр хангаж байна. Мөн хэрэглэгч байгууллагууддаа газарзүйн таатай орчныг бүрдүүлэх зорилгоор өөр өөр байршил бүхий POP1 & POP2 сүлжээний удирлагын төвүүдийг 24/7 цагийн хяналттай ажиллуулж буй.[[Файл:Unbat6.jpg|thumb|500x400px |Жемнэт ХХК-ны хамт олны төлөөлөл.]] Тус компанид ажилдаа дуртай, гадаад болон дотоодоо мэргэжил эзэмшсэн 50 гаруй инженер техникийн ажилчид Монголын ард түмэндээ Дэлхийн оюуны их сангаас мэдээлэл авах, хэрэглэх өргөн боломжийг олгохоор Гадаад интернэтийг чанартай, найдвартай, хямд үнээр хүргэхийг зорин ажиллаж байна. lfpb6a7ilo8ua61gyiwus8nzjofukp6 856081 856080 2026-05-11T15:37:24Z ~2026-28489-26 104497 856081 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Урлагийнхан|Name=Цэдэндамбын Бат-Эрдэнэ|төрсөн=1960|төрсөн газар=, Баянхонгор аймаг|харьяалал=Монгол үндэстэн|мэргэжил=Холбооны инженер|зураг=Unbat.jpg}} '''Цэдэндамбын Бат-Эрдэнэ''' 1960 оны 4-р сарын 13-нд [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] аймгийн [[Галуут сум|Галуут]] суманд төрсөн. Монгол Улсын Гавьяат холбоочин, Монгол Улсын Зөвлөх инженер. ЖемНэт ХХК-ний ерөнхий захирал. ==ТӨГССӨН СУРГУУЛЬ== * 1967-1974 он Баянхонгор аймгийн 10-н жилийн сургууль * 1975 он Улаанбаатар хотын 27-р сургууль * 1979 он Улаанбаатар Төмөр Замын Техникум * 1982-1988 он ЗХУ-ын Ленинград хотноо Төмөр Замын Инженерийн Дээд Сургуулийг Холбоо автоматикийн инженер * 1999 он Монгол Улсын Удирдлагын хөгжлийн академи * 2000 он ОХУ-ын Санкт-Петербургийн Зам харилцааны их сургуульд мэргэжил дээшлүүлэх сургалт * 2004 он Япон улсад мэргэжил дээшлүүлэх сургалт * 2006 он БНХАУ-д мэргэжил дээшлүүлэх сургалт ==НАМТАР== Цэдэндамба овогтой Бат-Эрдэнэ нь нэг эгч 7 дүүтэй өнөр айлын хүүхэд. Аав Цэдэндамба нь 1922 онд Баянхонгор аймгийн Богд сумын нутагт төрсөн бөгөөд ажилсаг, шаргуу, үнэнч шударга хүн байсан. Харин ээж Бямба овогтой Хоролгарав нь 1933 онд Баянхонгор аймгийн Галуут сумын нутагт малчин ард ''Дэлдэн'' хэмээх Бямбын ууган охин болон мэндэлжээ. Бага наснаас аав, ээжийнхээ ажилд туслан өсч бойжсон бөгөөд улмаар малчин болж тухайн үедээ малд нүдтэй ажилсаг байдлаараа шалгаран ОХУ- ын сэтгүүлд дүү ''Андууз'' хэмээх Содномрэнцэнгийн хамт мал хэрхэн малладаг талаараа өгсөн зурагтай ярилцлага нь одоо ч хадгалагдаж байдаг юм. Мал маллаж байх үедээ Дондог овогтой Цэдэндамбатай танилцан гэр бүл болж 9 хүүхэд төрүүлэн энх тунх өсгөн хүмүүжүүлсэн бөгөөд Баянхонгор аймгийн Нийтийн үйлчилгээний газар, Номгон зочид буудал зэрэг газар ажиллаж байгаад 1974 онд Улаанбаатар хотод шилжин ирж суурьшсан. Бат-Эрдэнэ нь Баянхонгор аймгийн Эрдэнэцогт сумын харьяат эмээ ээж Цэвэлмаа дээрээ өссөн. Хүүхэд байхдаа их хөдөлгөөнтэй, цовоо сэргэлэн, онц сайн сурлагатай хичээнгүй сурагч байжээ. Түүнд том болоод бусдадаа дэмтэй явах, хөдөлмөрч байх, шударга шулуухан зан чанарыг зааж сурган, хүмүүжүүлсэн хүн нь хайртай эмээ нь. Тиймдээ ч энэ чанараа гээлгүй өдийг хүртэл хөдөлмөрлөн зүтгэж яваа нэгэн. Цэдэндамбын Бат-Эрдэнэ цаг ямагт суралцсаар мэдээлэл холбооны салбарыг мэргэжлийн өндөр түвшинд хүргэх ажлыг шат дараалалтай хийж Холыг ойртуулан хоёрыг учруулж, завгүй амьдралын дунд цаг хэмнэсэн интернэтийг нэвтрүүлсэн Монголын үндэсний мэдээлэл холбоо сүлжээний Анхны компани “ЖемНэт”-ийн Интернетийг бүх нийтийн хүртээл болгосон багийн удирдагч. Тэрээр 40 гаруй жил Монгол Улсын холбооны салбарт ажиллаж байна. Ц.Бат-Эрдэний мэдээлэл холбооны салбарт оруулсан үнэтэй хувь нэмрийг төр засгаас үнэлэн 2012 онд Монгол Улсын Гавьяат Холбоочин цолоор шагнажээ. Мөн бага залуугаасаа гэрэл зурагт дурлаж одоог хүртэл хүсэл сонирхлоороо зураг авч сошил орчинд нийтлэх дуртай гэрэл зурагчин билээ. [[Файл:Unbat2.jpg|thumb|300x300px|Ц.Бат-Эрдэнэ 2012 онд Монгол Улсын Гавьяат цол хүртэж буй.]] ==АЖЛЫН ЗАМНАЛ== Ц.Бат-Эрдэнэ нь хөдөлмөрийн гараагаа: 1979 оноос УБТЗ-ын ХНН-ын Айраг өртөөнд Автоматикийн монтёроор ажиллаж эхэлсэн ба Замын-Үүд, Улаан-Уул холбоонд ахлах механик, инженер зэрэг ажлыг хийж байсан. 1990-1994 онд Дохиолол холбооны 3-р ангид Ерөнхий Инженер 1994-2000 онд Дохиолол холбооны албаны харьяа Дохиолол холбооны Лабораторийн дарга, ахлах инженер 2002 оны 3-р сараас УБТЗ ХНН-ийн Удирдах газарт Дохиолол холбоо, мэдээлэл, эрчим хүчний албанд холбоо хариуцсан ахлах инженер, 2003 оны 4– р сараас 2009 оны 08-р сарын 22 хүртэл Дохиолол холбоо, мэдээлэл эрчим хүчний албаны ерөнхий инженерээр ажиллаж байсан. 2009 оны 08-р сарын 22 ноос одоог хүртэл Жемнэт ХХК-ийн Гүйцэтгэх захирлаар ажиллаж байна. Дунд нь 2015-2016 онд УБТЗ-ын Ерөнхий инженерээр ажилласан. Тэр цагаас өнөөг хүртэл тасралтгүй 40 гаруй жил энэ салбартаа зүтгэсээр байна. Түүний эхнээс нь удирдсан ЖемНэт компани асар хурдацтай хөгжиж буй. Цахим сүлжээний салбарт Монгол улс харьцангуй хожуу орсон ч дэлхий дахинтай энэ тэнцүү хөгжих үүд хаалгыг 2009 онд нээж одоог хүртэл ЖемНэт ХХК-д ажилласаар. Тус салбарт анхлан хөл тавихад тийм амар байгаагүй ч ажил мэргэжилдээ дуртай, гадаад болон дотоодоо мэргэжил эзэмшсэн 50 гаруй инженер техникийн ажилтныг нэгтгэн зангидажаж чадсан нь дэлхийн мэдээлэл холбооны шилдэг компаниудтай хамтран ажиллаж цар хүрээгээ өдрөөс өдөрт тэлсээр байна. ==ГАВЬЯА, ШАГНАЛ== * Хүндэт төмөр замчин * Харилцааны холбооны тэргүүний ажилтан * Монгол Улсын Зөвлөх инженер * Монгол Улсын Гавьяат Холбоочин ==ГЭРЭЛ ЗУРАГЧИН== [[Файл:Unbat7.jpg|thumb|500x400px| Гэрэл зурагчин Ц.Бат-Эрдэнэ ба түүний авсан зургууд.]]Цэцэг, шувуу, байгалийн сайхныг ихэвчлэн дурандаа буулгаж, авсан зургаа цахим орчинд нийтлэн, бусдад эерэг хандлага түгээдэг гавьяат холбоочин Ц.Бат-Эрдэнэ бага залуугаасаа зураг авах дуртай ч ажлын шаардлагаас болж хэсэг хөндийрсөн. Харин одоо амьдралынхаа нэг хэсгийг гэрэл зурагт зориулж явна. Түүний хувьд “Зураг авах мөчид тухайн зүйл яаж ч өөрчлөгдөж болно. Тэр агшинд хурдан тохируулж чадах дадал суух хэрэгтэй. Гахцхүү зурагчин хүний хамгийн гол зүйл бол момент алдахгүй байх” гэж тэрээр боддог. ==ДУРСАМЖ== Монгол улсад 2001 онд багаараа анх удаа шилэн кабелийн сүлжээгээр их багтаамжийн өндөр хурдны интернэтийг оруулж ирэх ажлыг санаачлан хийж, Монгол Улсаа хямд үнэтэй интернэтээр хангах, бүх нийтийн хүртээл болгох ажлыг удирдан бодит ажил болгосон нь Монгол Улсын Зөвлөх Инженер Цэдэндамын Бат-Эрдэнэ гавьяатын хувьд дурсамжтай бөгөөд Энэ Цагийн Монголчууд дэлхий нийттэй хөл нийлэн алхах түүхэн үйл явдал юм. [[Файл:Unbat12.jpg|thumb|400x500px| Төмөр замчдын наадмын баярын өдөр Ц.Бат-эрдэнэ хамт олонтойгоо.]] == "Интернетийг бүх нийтийнхүртээл болгосон багийнудирдагч" == Монгол Улсын Зөвлөх инженер Ц.Бат-Эрдэнэ “ЖемНэт” компанийг 2009 байгуулах болсон шатгаан нь тэр үед Монгол орныг төмөр зам, Невтийн хоолой тойрсон. Мэдээллийн сүлжээг Монголд дамжуулая гэсэн бодлогоор агентлаг засгийн газраас тавигдаж байсан. Энэ үед шилэн кабельтай ганцхан газар нь Улаанбаатар Төмөр Зам. /УБТЗ/ Үндсэн зорилго нь тээврийн үйлчилгээ явуулах учраас мэдээлэл технологийн салбарыг төдийлөн сайн ойлгохгүй мөн хөгжлийг дагаж санхүүжүүлэх боломж бага байв. УБТЗ, анхны шилэн кабелийг оруулж ирж тухайн үеийн багтаамжийг нэмж үнийг бууруулсан. Үүний хажуугаар Мобиком, Скайнэт, ЖемНэт гээд хувийн компаниуд өөрсдийн кабелийг ч татсан. Ингээд хойд урд хөршийг холбосон хэд хэдэн шилэн кабельтай болсон түүхтэй. “ЖемНэт” ХХК нь 2008 оны 8-р сард Олон улсын болон Орон нутгийн мэдээлэл, холбооны сүлжээний чиглэлээр ажиллах зорилготойгоор байгуулагдсан, МОНГОЛЫН ҮНДЭСНИЙ МЭДЭЭЛЭЛ ХОЛБООНЫ СҮЛЖЭЭНИЙ АНХНЫ ХУВИЙН КОМПАНИ юм. Монгол улсын урд хилээс хойд хил хүртэл төмөр зам дагуу байрласан 1199 км урттай DWDM сүлжээний SNCP болон (1+1) оптик шугамын автомат хамгаалалттай шилэн кабелийн сүлжээнүүдтэй ба түүнд суурилсан 400Gb, 8Tb багтаамжтай DWDM төхөөрөмжүүд болон SDH 2.5Гб, OTN 10Г багтаамжтай төхөөрөмжүүд бүхий олон улсын мэдээлэл холбооны стандартыг хангасан 99.9% найдвартай ажиллагаатай дамжуулах сүлжээтэй. Дэлхийн нэр хүнд бүхий БНХАУ-ын ЧайнаТелеком, ЧайнаЮником, ЧайнаМобайл оператор компаниуд болон ОХУ-ын Транстелеком, Ростелеком, Мегафон оператор компаниудтай холбогдож Ази, Европ, Америк тивүүдийн үндсэн порт эзэмшигч Upstream компаниудаас чиглэл болон портын хувьд бүрэн хамгаалалттай гадаад интернэтийг хүлээн авч Монгол Улсын гадаад интернэтийн зах зээлийн 85 орчим хувийг хамгаалалттай гадаад интернэтээр хангаж байна. Мөн хэрэглэгч байгууллагууддаа газарзүйн таатай орчныг бүрдүүлэх зорилгоор өөр өөр байршил бүхий POP1 & POP2 сүлжээний удирлагын төвүүдийг 24/7 цагийн хяналттай ажиллуулж буй.[[Файл:Unbat6.jpg|thumb|500x400px |Жемнэт ХХК-ны хамт олны төлөөлөл.]] Тус компанид ажилдаа дуртай, гадаад болон дотоодоо мэргэжил эзэмшсэн 50 гаруй инженер техникийн ажилчид Монголын ард түмэндээ Дэлхийн оюуны их сангаас мэдээлэл авах, хэрэглэх өргөн боломжийг олгохоор Гадаад интернэтийг чанартай, найдвартай, хямд үнээр хүргэхийг зорин ажиллаж байна. rt9r0itl75trfiblu6tn2m2ysj8yy4f 856082 856081 2026-05-11T15:37:52Z ~2026-28489-26 104497 856082 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Урлагийнхан|Name=Цэдэндамбын Бат-Эрдэнэ|төрсөн=1960|төрсөн газар=, Баянхонгор аймаг|харьяалал=Монгол үндэстэн|мэргэжил=Холбооны инженер|зураг=Unbat.jpg}} '''Цэдэндамбын Бат-Эрдэнэ''' 1960 оны 4-р сарын 13-нд [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] аймгийн [[Галуут сум|Галуут]] суманд төрсөн. Монгол Улсын Гавьяат холбоочин, Монгол Улсын Зөвлөх инженер. ЖемНэт ХХК-ний ерөнхий захирал. ==ТӨГССӨН СУРГУУЛЬ== * 1967-1974 он Баянхонгор аймгийн 10-н жилийн сургууль * 1975 он Улаанбаатар хотын 27-р сургууль * 1979 он Улаанбаатар Төмөр Замын Техникум * 1982-1988 он ЗХУ-ын Ленинград хотноо Төмөр Замын Инженерийн Дээд Сургуулийг Холбоо автоматикийн инженер * 1999 он Монгол Улсын Удирдлагын хөгжлийн академи * 2000 он ОХУ-ын Санкт-Петербургийн Зам харилцааны их сургуульд мэргэжил дээшлүүлэх сургалт * 2004 он Япон улсад мэргэжил дээшлүүлэх сургалт * 2006 он БНХАУ-д мэргэжил дээшлүүлэх сургалт ==НАМТАР== Цэдэндамба овогтой Бат-Эрдэнэ нь нэг эгч 7 дүүтэй өнөр айлын хүүхэд. Аав Цэдэндамба нь 1922 онд Баянхонгор аймгийн Богд сумын нутагт төрсөн бөгөөд ажилсаг, шаргуу, үнэнч шударга хүн байсан. Харин ээж Бямба овогтой Хоролгарав нь 1933 онд Баянхонгор аймгийн Галуут сумын нутагт малчин ард ''Дэлдэн'' хэмээх Бямбын ууган охин болон мэндэлжээ. Бага наснаас аав, ээжийнхээ ажилд туслан өсч бойжсон бөгөөд улмаар малчин болж тухайн үедээ малд нүдтэй ажилсаг байдлаараа шалгаран ОХУ- ын сэтгүүлд дүү ''Андууз'' хэмээх Содномрэнцэнгийн хамт мал хэрхэн малладаг талаараа өгсөн зурагтай ярилцлага нь одоо ч хадгалагдаж байдаг юм. Мал маллаж байх үедээ Дондог овогтой Цэдэндамбатай танилцан гэр бүл болж 9 хүүхэд төрүүлэн энх тунх өсгөн хүмүүжүүлсэн бөгөөд Баянхонгор аймгийн Нийтийн үйлчилгээний газар, Номгон зочид буудал зэрэг газар ажиллаж байгаад 1974 онд Улаанбаатар хотод шилжин ирж суурьшсан. Бат-Эрдэнэ нь Баянхонгор аймгийн Эрдэнэцогт сумын харьяат эмээ ээж Цэвэлмаа дээрээ өссөн. Хүүхэд байхдаа их хөдөлгөөнтэй, цовоо сэргэлэн, онц сайн сурлагатай хичээнгүй сурагч байжээ. Түүнд том болоод бусдадаа дэмтэй явах, хөдөлмөрч байх, шударга шулуухан зан чанарыг зааж сурган, хүмүүжүүлсэн хүн нь хайртай эмээ нь. Тиймдээ ч энэ чанараа гээлгүй өдийг хүртэл хөдөлмөрлөн зүтгэж яваа нэгэн. Цэдэндамбын Бат-Эрдэнэ цаг ямагт суралцсаар мэдээлэл холбооны салбарыг мэргэжлийн өндөр түвшинд хүргэх ажлыг шат дараалалтай хийж Холыг ойртуулан хоёрыг учруулж, завгүй амьдралын дунд цаг хэмнэсэн интернэтийг нэвтрүүлсэн Монголын үндэсний мэдээлэл холбоо сүлжээний Анхны компани “ЖемНэт”-ийн Интернетийг бүх нийтийн хүртээл болгосон багийн удирдагч. Тэрээр 40 гаруй жил Монгол Улсын холбооны салбарт ажиллаж байна. Ц.Бат-Эрдэний мэдээлэл холбооны салбарт оруулсан үнэтэй хувь нэмрийг төр засгаас үнэлэн 2012 онд Монгол Улсын Гавьяат Холбоочин цолоор шагнажээ. Мөн бага залуугаасаа гэрэл зурагт дурлаж одоог хүртэл хүсэл сонирхлоороо зураг авч сошил орчинд нийтлэх дуртай гэрэл зурагчин билээ. [[Файл:Unbat2.jpg|thumb|300x300px|Ц.Бат-Эрдэнэ 2012 онд Монгол Улсын Гавьяат цол хүртэж буй.]] ==АЖЛЫН ЗАМНАЛ== Ц.Бат-Эрдэнэ нь хөдөлмөрийн гараагаа: 1979 оноос УБТЗ-ын ХНН-ын Айраг өртөөнд Автоматикийн монтёроор ажиллаж эхэлсэн ба Замын-Үүд, Улаан-Уул холбоонд ахлах механик, инженер зэрэг ажлыг хийж байсан. 1990-1994 онд Дохиолол холбооны 3-р ангид Ерөнхий Инженер 1994-2000 онд Дохиолол холбооны албаны харьяа Дохиолол холбооны Лабораторийн дарга, ахлах инженер 2002 оны 3-р сараас УБТЗ ХНН-ийн Удирдах газарт Дохиолол холбоо, мэдээлэл, эрчим хүчний албанд холбоо хариуцсан ахлах инженер, 2003 оны 4– р сараас 2009 оны 08-р сарын 22 хүртэл Дохиолол холбоо, мэдээлэл эрчим хүчний албаны ерөнхий инженерээр ажиллаж байсан. 2009 оны 08-р сарын 22 ноос одоог хүртэл Жемнэт ХХК-ийн Гүйцэтгэх захирлаар ажиллаж байна. Дунд нь 2015-2016 онд УБТЗ-ын Ерөнхий инженерээр ажилласан. Тэр цагаас өнөөг хүртэл тасралтгүй 40 гаруй жил энэ салбартаа зүтгэсээр байна. Түүний эхнээс нь удирдсан ЖемНэт компани асар хурдацтай хөгжиж буй. Цахим сүлжээний салбарт Монгол улс харьцангуй хожуу орсон ч дэлхий дахинтай энэ тэнцүү хөгжих үүд хаалгыг 2009 онд нээж одоог хүртэл ЖемНэт ХХК-д ажилласаар. Тус салбарт анхлан хөл тавихад тийм амар байгаагүй ч ажил мэргэжилдээ дуртай, гадаад болон дотоодоо мэргэжил эзэмшсэн 50 гаруй инженер техникийн ажилтныг нэгтгэн зангидажаж чадсан нь дэлхийн мэдээлэл холбооны шилдэг компаниудтай хамтран ажиллаж цар хүрээгээ өдрөөс өдөрт тэлсээр байна. ==ГАВЬЯА, ШАГНАЛ== * Хүндэт төмөр замчин * Харилцааны холбооны тэргүүний ажилтан * Монгол Улсын Зөвлөх инженер * Монгол Улсын Гавьяат Холбоочин ==ГЭРЭЛ ЗУРАГЧИН== [[Файл:Unbat7.jpg|thumb|500x400px| Гэрэл зурагчин Ц.Бат-Эрдэнэ ба түүний авсан зургууд.]]Цэцэг, шувуу, байгалийн сайхныг ихэвчлэн дурандаа буулгаж, авсан зургаа цахим орчинд нийтлэн, бусдад эерэг хандлага түгээдэг гавьяат холбоочин Ц.Бат-Эрдэнэ бага залуугаасаа зураг авах дуртай ч ажлын шаардлагаас болж хэсэг хөндийрсөн. Харин одоо амьдралынхаа нэг хэсгийг гэрэл зурагт зориулж явна. Түүний хувьд “Зураг авах мөчид тухайн зүйл яаж ч өөрчлөгдөж болно. Тэр агшинд хурдан тохируулж чадах дадал суух хэрэгтэй. Гахцхүү зурагчин хүний хамгийн гол зүйл бол момент алдахгүй байх” гэж тэрээр боддог. ==ДУРСАМЖ== Монгол улсад 2001 онд багаараа анх удаа шилэн кабелийн сүлжээгээр их багтаамжийн өндөр хурдны интернэтийг оруулж ирэх ажлыг санаачлан хийж, Монгол Улсаа хямд үнэтэй интернэтээр хангах, бүх нийтийн хүртээл болгох ажлыг удирдан бодит ажил болгосон нь Монгол Улсын Зөвлөх Инженер Цэдэндамын Бат-Эрдэнэ гавьяатын хувьд дурсамжтай бөгөөд Энэ Цагийн Монголчууд дэлхий нийттэй хөл нийлэн алхах түүхэн үйл явдал юм. [[Файл:Unbat12.jpg|thumb|400x500px| Төмөр замчдын наадмын баярын өдөр Ц.Бат-эрдэнэ хамт олонтойгоо.]] == "Интернетийг бүх нийтийн хүртээл болгосон багийн удирдагч" == Монгол Улсын Зөвлөх инженер Ц.Бат-Эрдэнэ “ЖемНэт” компанийг 2009 байгуулах болсон шатгаан нь тэр үед Монгол орныг төмөр зам, Невтийн хоолой тойрсон. Мэдээллийн сүлжээг Монголд дамжуулая гэсэн бодлогоор агентлаг засгийн газраас тавигдаж байсан. Энэ үед шилэн кабельтай ганцхан газар нь Улаанбаатар Төмөр Зам. /УБТЗ/ Үндсэн зорилго нь тээврийн үйлчилгээ явуулах учраас мэдээлэл технологийн салбарыг төдийлөн сайн ойлгохгүй мөн хөгжлийг дагаж санхүүжүүлэх боломж бага байв. УБТЗ, анхны шилэн кабелийг оруулж ирж тухайн үеийн багтаамжийг нэмж үнийг бууруулсан. Үүний хажуугаар Мобиком, Скайнэт, ЖемНэт гээд хувийн компаниуд өөрсдийн кабелийг ч татсан. Ингээд хойд урд хөршийг холбосон хэд хэдэн шилэн кабельтай болсон түүхтэй. “ЖемНэт” ХХК нь 2008 оны 8-р сард Олон улсын болон Орон нутгийн мэдээлэл, холбооны сүлжээний чиглэлээр ажиллах зорилготойгоор байгуулагдсан, МОНГОЛЫН ҮНДЭСНИЙ МЭДЭЭЛЭЛ ХОЛБООНЫ СҮЛЖЭЭНИЙ АНХНЫ ХУВИЙН КОМПАНИ юм. Монгол улсын урд хилээс хойд хил хүртэл төмөр зам дагуу байрласан 1199 км урттай DWDM сүлжээний SNCP болон (1+1) оптик шугамын автомат хамгаалалттай шилэн кабелийн сүлжээнүүдтэй ба түүнд суурилсан 400Gb, 8Tb багтаамжтай DWDM төхөөрөмжүүд болон SDH 2.5Гб, OTN 10Г багтаамжтай төхөөрөмжүүд бүхий олон улсын мэдээлэл холбооны стандартыг хангасан 99.9% найдвартай ажиллагаатай дамжуулах сүлжээтэй. Дэлхийн нэр хүнд бүхий БНХАУ-ын ЧайнаТелеком, ЧайнаЮником, ЧайнаМобайл оператор компаниуд болон ОХУ-ын Транстелеком, Ростелеком, Мегафон оператор компаниудтай холбогдож Ази, Европ, Америк тивүүдийн үндсэн порт эзэмшигч Upstream компаниудаас чиглэл болон портын хувьд бүрэн хамгаалалттай гадаад интернэтийг хүлээн авч Монгол Улсын гадаад интернэтийн зах зээлийн 85 орчим хувийг хамгаалалттай гадаад интернэтээр хангаж байна. Мөн хэрэглэгч байгууллагууддаа газарзүйн таатай орчныг бүрдүүлэх зорилгоор өөр өөр байршил бүхий POP1 & POP2 сүлжээний удирлагын төвүүдийг 24/7 цагийн хяналттай ажиллуулж буй.[[Файл:Unbat6.jpg|thumb|500x400px |Жемнэт ХХК-ны хамт олны төлөөлөл.]] Тус компанид ажилдаа дуртай, гадаад болон дотоодоо мэргэжил эзэмшсэн 50 гаруй инженер техникийн ажилчид Монголын ард түмэндээ Дэлхийн оюуны их сангаас мэдээлэл авах, хэрэглэх өргөн боломжийг олгохоор Гадаад интернэтийг чанартай, найдвартай, хямд үнээр хүргэхийг зорин ажиллаж байна. 2qjfhbebg0ymxrhvb7z25rjbxmb6kzy 856085 856082 2026-05-11T16:05:57Z ~2026-28489-26 104497 856085 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Урлагийнхан|Name=Цэдэндамбын Бат-Эрдэнэ|төрсөн=1960|төрсөн газар=, Баянхонгор аймаг|харьяалал=Монгол үндэстэн|мэргэжил=Холбооны инженер|зураг=Unbat.jpg}} '''Цэдэндамбын Бат-Эрдэнэ''' 1960 оны 4-р сарын 13-нд [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] аймгийн [[Галуут сум|Галуут]] суманд төрсөн. Монгол Улсын Гавьяат холбоочин, Монгол Улсын Зөвлөх инженер. ЖемНэт ХХК-ний ерөнхий захирал. ==ТӨГССӨН СУРГУУЛЬ== * 1967-1974 он Баянхонгор аймгийн 10-н жилийн сургууль * 1975 он Улаанбаатар хотын 27-р сургууль * 1979 он Улаанбаатар Төмөр Замын Техникум * 1982-1988 он ЗХУ-ын Ленинград хотноо Төмөр Замын Инженерийн Дээд Сургуулийг Холбоо автоматикийн инженер * 1999 он Монгол Улсын Удирдлагын хөгжлийн академи * 2000 он ОХУ-ын Санкт-Петербургийн Зам харилцааны их сургуульд мэргэжил дээшлүүлэх сургалт * 2004 он Япон улсад мэргэжил дээшлүүлэх сургалт * 2006 он БНХАУ-д мэргэжил дээшлүүлэх сургалт ==НАМТАР== Цэдэндамба овогтой Бат-Эрдэнэ нь нэг эгч 7 дүүтэй өнөр айлын хүүхэд. Аав Цэдэндамба нь 1922 онд Баянхонгор аймгийн Богд сумын нутагт төрсөн бөгөөд ажилсаг, шаргуу, үнэнч шударга хүн байсан. Харин ээж Бямба овогтой Хоролгарав нь 1933 онд Баянхонгор аймгийн Галуут сумын нутагт малчин ард ''Дэлдэн'' хэмээх Бямбын ууган охин болон мэндэлжээ. Бага наснаас аав, ээжийнхээ ажилд туслан өсч бойжсон бөгөөд улмаар малчин болж тухайн үедээ малд нүдтэй ажилсаг байдлаараа шалгаран ОХУ- ын сэтгүүлд дүү ''Андууз'' хэмээх Содномрэнцэнгийн хамт мал хэрхэн малладаг талаараа өгсөн зурагтай ярилцлага нь одоо ч хадгалагдаж байдаг юм. Мал маллаж байх үедээ Дондог овогтой Цэдэндамбатай танилцан гэр бүл болж 9 хүүхэд төрүүлэн энх тунх өсгөн хүмүүжүүлсэн бөгөөд Баянхонгор аймгийн Нийтийн үйлчилгээний газар, Номгон зочид буудал зэрэг газар ажиллаж байгаад 1974 онд Улаанбаатар хотод шилжин ирж суурьшсан. Бат-Эрдэнэ нь Баянхонгор аймгийн Эрдэнэцогт сумын харьяат эмээ ээж Цэвэлмаа дээрээ өссөн. Хүүхэд байхдаа их хөдөлгөөнтэй, цовоо сэргэлэн, онц сайн сурлагатай хичээнгүй сурагч байжээ. Түүнд том болоод бусдадаа дэмтэй явах, хөдөлмөрч байх, шударга шулуухан зан чанарыг зааж сурган, хүмүүжүүлсэн хүн нь хайртай эмээ нь. Тиймдээ ч энэ чанараа гээлгүй өдийг хүртэл хөдөлмөрлөн зүтгэж яваа нэгэн. Цэдэндамбын Бат-Эрдэнэ цаг ямагт суралцсаар мэдээлэл холбооны салбарыг мэргэжлийн өндөр түвшинд хүргэх ажлыг шат дараалалтай хийж Холыг ойртуулан хоёрыг учруулж, завгүй амьдралын дунд цаг хэмнэсэн интернэтийг нэвтрүүлсэн Монголын үндэсний мэдээлэл холбоо сүлжээний Анхны компани “ЖемНэт”-ийн Интернетийг бүх нийтийн хүртээл болгосон багийн удирдагч. Тэрээр 40 гаруй жил Монгол Улсын холбооны салбарт ажиллаж байна. Ц.Бат-Эрдэний мэдээлэл холбооны салбарт оруулсан үнэтэй хувь нэмрийг төр засгаас үнэлэн 2012 онд Монгол Улсын Гавьяат Холбоочин цолоор шагнажээ. Мөн бага залуугаасаа гэрэл зурагт дурлаж одоог хүртэл хүсэл сонирхлоороо зураг авч сошил орчинд нийтлэх дуртай гэрэл зурагчин билээ. [[Файл:Unbat2.jpg|thumb|300x300px|Ц.Бат-Эрдэнэ 2012 онд Монгол Улсын Гавьяат цол хүртэж буй.]] ==АЖЛЫН ЗАМНАЛ== Ц.Бат-Эрдэнэ нь хөдөлмөрийн гараагаа: 1979 оноос УБТЗ-ын ХНН-ын Айраг өртөөнд Автоматикийн монтёроор ажиллаж эхэлсэн ба Замын-Үүд, Улаан-Уул холбоонд ахлах механик, инженер зэрэг ажлыг хийж байсан. 1990-1994 онд Дохиолол холбооны 3-р ангид Ерөнхий Инженер 1994-2000 онд Дохиолол холбооны албаны харьяа Дохиолол холбооны Лабораторийн дарга, ахлах инженер 2002 оны 3-р сараас УБТЗ ХНН-ийн Удирдах газарт Дохиолол холбоо, мэдээлэл, эрчим хүчний албанд холбоо хариуцсан ахлах инженер, 2003 оны 4– р сараас 2009 оны 08-р сарын 22 хүртэл Дохиолол холбоо, мэдээлэл эрчим хүчний албаны ерөнхий инженерээр ажиллаж байсан. 2009 оны 08-р сарын 22 ноос одоог хүртэл Жемнэт ХХК-ийн Гүйцэтгэх захирлаар ажиллаж байна. Дунд нь 2015-2016 онд УБТЗ-ын Ерөнхий инженерээр ажилласан. Тэр цагаас өнөөг хүртэл тасралтгүй 40 гаруй жил энэ салбартаа зүтгэсээр байна. Түүний эхнээс нь удирдсан ЖемНэт компани асар хурдацтай хөгжиж буй. Цахим сүлжээний салбарт Монгол улс харьцангуй хожуу орсон ч дэлхий дахинтай энэ тэнцүү хөгжих үүд хаалгыг 2009 онд нээж одоог хүртэл ЖемНэт ХХК-д ажилласаар. Тус салбарт анхлан хөл тавихад тийм амар байгаагүй ч ажил мэргэжилдээ дуртай, гадаад болон дотоодоо мэргэжил эзэмшсэн 50 гаруй инженер техникийн ажилтныг нэгтгэн зангидажаж чадсан нь дэлхийн мэдээлэл холбооны шилдэг компаниудтай хамтран ажиллаж цар хүрээгээ өдрөөс өдөрт тэлсээр байна. ==ГАВЬЯА, ШАГНАЛ== * Хүндэт төмөр замчин * Харилцааны холбооны тэргүүний ажилтан * Монгол Улсын Зөвлөх инженер * Монгол Улсын Гавьяат Холбоочин ==ГЭРЭЛ ЗУРАГЧИН== [[Файл:Unbat7.jpg|thumb|500x400px| Гэрэл зурагчин Ц.Бат-Эрдэнэ ба түүний авсан зургууд.]]Цэцэг, шувуу, байгалийн сайхныг ихэвчлэн дурандаа буулгаж, авсан зургаа цахим орчинд нийтлэн, бусдад эерэг хандлага түгээдэг гавьяат холбоочин Ц.Бат-Эрдэнэ бага залуугаасаа зураг авах дуртай ч ажлын шаардлагаас болж хэсэг хөндийрсөн. Харин одоо амьдралынхаа нэг хэсгийг гэрэл зурагт зориулж явна. Түүний хувьд “Зураг авах мөчид тухайн зүйл яаж ч өөрчлөгдөж болно. Тэр агшинд хурдан тохируулж чадах дадал суух хэрэгтэй. Гахцхүү зурагчин хүний хамгийн гол зүйл бол момент алдахгүй байх” гэж тэрээр боддог. ==ДУРСАМЖ== Монгол улсад 2001 онд багаараа анх удаа шилэн кабелийн сүлжээгээр их багтаамжийн өндөр хурдны интернэтийг оруулж ирэх ажлыг санаачлан хийж, Монгол Улсаа хямд үнэтэй интернэтээр хангах, бүх нийтийн хүртээл болгох ажлыг удирдан бодит ажил болгосон нь Монгол Улсын Зөвлөх Инженер Цэдэндамын Бат-Эрдэнэ гавьяатын хувьд дурсамжтай бөгөөд Энэ Цагийн Монголчууд дэлхий нийттэй хөл нийлэн алхах түүхэн үйл явдал юм. [[Файл:Unbat12.jpg|thumb|400x500px| Төмөр замчдын наадмын баярын өдөр Ц.Бат-эрдэнэ хамт олонтойгоо.]] == ИНТЕРНЕТИЙГ БҮХ НИЙТИЙН ХҮРТЭЭЛ БОЛГОСОН БАГЫН УДИРДАГЧ == Монгол Улсын Зөвлөх инженер Ц.Бат-Эрдэнэ “ЖемНэт” компанийг 2009 байгуулах болсон шатгаан нь тэр үед Монгол орныг төмөр зам, Невтийн хоолой тойрсон. Мэдээллийн сүлжээг Монголд дамжуулая гэсэн бодлогоор агентлаг засгийн газраас тавигдаж байсан. Энэ үед шилэн кабельтай ганцхан газар нь Улаанбаатар Төмөр Зам. /УБТЗ/ Үндсэн зорилго нь тээврийн үйлчилгээ явуулах учраас мэдээлэл технологийн салбарыг төдийлөн сайн ойлгохгүй мөн хөгжлийг дагаж санхүүжүүлэх боломж бага байв. УБТЗ, анхны шилэн кабелийг оруулж ирж тухайн үеийн багтаамжийг нэмж үнийг бууруулсан. Үүний хажуугаар Мобиком, Скайнэт, ЖемНэт гээд хувийн компаниуд өөрсдийн кабелийг ч татсан. Ингээд хойд урд хөршийг холбосон хэд хэдэн шилэн кабельтай болсон түүхтэй. “ЖемНэт” ХХК нь 2008 оны 8-р сард Олон улсын болон Орон нутгийн мэдээлэл, холбооны сүлжээний чиглэлээр ажиллах зорилготойгоор байгуулагдсан, МОНГОЛЫН ҮНДЭСНИЙ МЭДЭЭЛЭЛ ХОЛБООНЫ СҮЛЖЭЭНИЙ АНХНЫ ХУВИЙН КОМПАНИ юм. Монгол улсын урд хилээс хойд хил хүртэл төмөр зам дагуу байрласан 1199 км урттай DWDM сүлжээний SNCP болон (1+1) оптик шугамын автомат хамгаалалттай шилэн кабелийн сүлжээнүүдтэй ба түүнд суурилсан 400Gb, 8Tb багтаамжтай DWDM төхөөрөмжүүд болон SDH 2.5Гб, OTN 10Г багтаамжтай төхөөрөмжүүд бүхий олон улсын мэдээлэл холбооны стандартыг хангасан 99.9% найдвартай ажиллагаатай дамжуулах сүлжээтэй. Дэлхийн нэр хүнд бүхий БНХАУ-ын ЧайнаТелеком, ЧайнаЮником, ЧайнаМобайл оператор компаниуд болон ОХУ-ын Транстелеком, Ростелеком, Мегафон оператор компаниудтай холбогдож Ази, Европ, Америк тивүүдийн үндсэн порт эзэмшигч Upstream компаниудаас чиглэл болон портын хувьд бүрэн хамгаалалттай гадаад интернэтийг хүлээн авч Монгол Улсын гадаад интернэтийн зах зээлийн 85 орчим хувийг хамгаалалттай гадаад интернэтээр хангаж байна. Мөн хэрэглэгч байгууллагууддаа газарзүйн таатай орчныг бүрдүүлэх зорилгоор өөр өөр байршил бүхий POP1 & POP2 сүлжээний удирлагын төвүүдийг 24/7 цагийн хяналттай ажиллуулж буй.[[Файл:Unbat6.jpg|thumb|500x400px |Жемнэт ХХК-ны хамт олны төлөөлөл.]] Тус компанид ажилдаа дуртай, гадаад болон дотоодоо мэргэжил эзэмшсэн 50 гаруй инженер техникийн ажилчид Монголын ард түмэндээ Дэлхийн оюуны их сангаас мэдээлэл авах, хэрэглэх өргөн боломжийг олгохоор Гадаад интернэтийг чанартай, найдвартай, хямд үнээр хүргэхийг зорин ажиллаж байна. 5s7gnzwur0xl3x4s9djpapsjle4yaib 856086 856085 2026-05-11T16:09:22Z ~2026-28489-26 104497 856086 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Урлагийнхан|Name=Цэдэндамбын Бат-Эрдэнэ|төрсөн=1960|төрсөн газар=, Баянхонгор аймаг|харьяалал=Монгол үндэстэн|мэргэжил=Холбооны инженер|зураг=Unbat.jpg}} '''Цэдэндамбын Бат-Эрдэнэ''' 1960 оны 4-р сарын 13-нд [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] аймгийн [[Галуут сум|Галуут]] суманд төрсөн. Монгол Улсын Гавьяат холбоочин, Монгол Улсын Зөвлөх инженер. ЖемНэт ХХК-ний ерөнхий захирал. ==ТӨГССӨН СУРГУУЛЬ== * 1967-1974 он Баянхонгор аймгийн 10-н жилийн сургууль * 1975 он Улаанбаатар хотын 27-р сургууль * 1979 он Улаанбаатар Төмөр Замын Техникум * 1982-1988 он ЗХУ-ын Ленинград хотноо Төмөр Замын Инженерийн Дээд Сургуулийг Холбоо автоматикийн инженер * 1999 он Монгол Улсын Удирдлагын хөгжлийн академи * 2000 он ОХУ-ын Санкт-Петербургийн Зам харилцааны их сургуульд мэргэжил дээшлүүлэх сургалт * 2004 он Япон улсад мэргэжил дээшлүүлэх сургалт * 2006 он БНХАУ-д мэргэжил дээшлүүлэх сургалт ==НАМТАР== Цэдэндамба овогтой Бат-Эрдэнэ нь нэг эгч 7 дүүтэй өнөр айлын хүүхэд. Аав Цэдэндамба нь 1922 онд Баянхонгор аймгийн Богд сумын нутагт төрсөн бөгөөд ажилсаг, шаргуу, үнэнч шударга хүн байсан. Харин ээж Бямба овогтой Хоролгарав нь 1933 онд Баянхонгор аймгийн Галуут сумын нутагт малчин ард ''Дэлдэн'' хэмээх Бямбын ууган охин болон мэндэлжээ. Бага наснаас аав, ээжийнхээ ажилд туслан өсч бойжсон бөгөөд улмаар малчин болж тухайн үедээ малд нүдтэй ажилсаг байдлаараа шалгаран ОХУ- ын сэтгүүлд дүү ''Андууз'' хэмээх Содномрэнцэнгийн хамт мал хэрхэн малладаг талаараа өгсөн зурагтай ярилцлага нь одоо ч хадгалагдаж байдаг юм. Мал маллаж байх үедээ Дондог овогтой Цэдэндамбатай танилцан гэр бүл болж 9 хүүхэд төрүүлэн энх тунх өсгөн хүмүүжүүлсэн бөгөөд Баянхонгор аймгийн Нийтийн үйлчилгээний газар, Номгон зочид буудал зэрэг газар ажиллаж байгаад 1974 онд Улаанбаатар хотод шилжин ирж суурьшсан. Бат-Эрдэнэ нь Баянхонгор аймгийн Эрдэнэцогт сумын харьяат эмээ ээж Цэвэлмаа дээрээ өссөн. Хүүхэд байхдаа их хөдөлгөөнтэй, цовоо сэргэлэн, онц сайн сурлагатай хичээнгүй сурагч байжээ. Түүнд том болоод бусдадаа дэмтэй явах, хөдөлмөрч байх, шударга шулуухан зан чанарыг зааж сурган, хүмүүжүүлсэн хүн нь хайртай эмээ нь. Тиймдээ ч энэ чанараа гээлгүй өдийг хүртэл хөдөлмөрлөн зүтгэж яваа нэгэн. Цэдэндамбын Бат-Эрдэнэ цаг ямагт суралцсаар мэдээлэл холбооны салбарыг мэргэжлийн өндөр түвшинд хүргэх ажлыг шат дараалалтай хийж Холыг ойртуулан хоёрыг учруулж, завгүй амьдралын дунд цаг хэмнэсэн интернэтийг нэвтрүүлсэн Монголын үндэсний мэдээлэл холбоо сүлжээний Анхны компани “ЖемНэт”-ийн Интернетийг бүх нийтийн хүртээл болгосон багийн удирдагч. Тэрээр 40 гаруй жил Монгол Улсын холбооны салбарт ажиллаж байна. Ц.Бат-Эрдэний мэдээлэл холбооны салбарт оруулсан үнэтэй хувь нэмрийг төр засгаас үнэлэн 2012 онд Монгол Улсын Гавьяат Холбоочин цолоор шагнажээ. Мөн бага залуугаасаа гэрэл зурагт дурлаж одоог хүртэл хүсэл сонирхлоороо зураг авч сошил орчинд нийтлэх дуртай гэрэл зурагчин билээ. [[Файл:Unbat2.jpg|thumb|300x300px|Ц.Бат-Эрдэнэ 2012 онд Монгол Улсын Гавьяат цол хүртэж буй.]] ==АЖЛЫН ЗАМНАЛ== Ц.Бат-Эрдэнэ нь хөдөлмөрийн гараагаа: 1979 оноос УБТЗ-ын ХНН-ын Айраг өртөөнд Автоматикийн монтёроор ажиллаж эхэлсэн ба Замын-Үүд, Улаан-Уул холбоонд ахлах механик, инженер зэрэг ажлыг хийж байсан. 1990-1994 онд Дохиолол холбооны 3-р ангид Ерөнхий Инженер 1994-2000 онд Дохиолол холбооны албаны харьяа Дохиолол холбооны Лабораторийн дарга, ахлах инженер 2002 оны 3-р сараас УБТЗ ХНН-ийн Удирдах газарт Дохиолол холбоо, мэдээлэл, эрчим хүчний албанд холбоо хариуцсан ахлах инженер, 2003 оны 4– р сараас 2009 оны 08-р сарын 22 хүртэл Дохиолол холбоо, мэдээлэл эрчим хүчний албаны ерөнхий инженерээр ажиллаж байсан. 2009 оны 08-р сарын 22 ноос одоог хүртэл Жемнэт ХХК-ийн Гүйцэтгэх захирлаар ажиллаж байна. Дунд нь 2015-2016 онд УБТЗ-ын Ерөнхий инженерээр ажилласан. Тэр цагаас өнөөг хүртэл тасралтгүй 40 гаруй жил энэ салбартаа зүтгэсээр байна. Түүний эхнээс нь удирдсан ЖемНэт компани асар хурдацтай хөгжиж буй. Цахим сүлжээний салбарт Монгол улс харьцангуй хожуу орсон ч дэлхий дахинтай энэ тэнцүү хөгжих үүд хаалгыг 2009 онд нээж одоог хүртэл ЖемНэт ХХК-д ажилласаар. Тус салбарт анхлан хөл тавихад тийм амар байгаагүй ч ажил мэргэжилдээ дуртай, гадаад болон дотоодоо мэргэжил эзэмшсэн 50 гаруй инженер техникийн ажилтныг нэгтгэн зангидажаж чадсан нь дэлхийн мэдээлэл холбооны шилдэг компаниудтай хамтран ажиллаж цар хүрээгээ өдрөөс өдөрт тэлсээр байна. ==ГАВЬЯА, ШАГНАЛ== * Хүндэт төмөр замчин * Харилцааны холбооны тэргүүний ажилтан * Монгол Улсын Зөвлөх инженер * Монгол Улсын Гавьяат Холбоочин ==ГЭРЭЛ ЗУРАГЧИН== [[Файл:Unbat7.jpg|thumb|500x400px| Гэрэл зурагчин Ц.Бат-Эрдэнэ ба түүний авсан зургууд.]]Цэцэг, шувуу, байгалийн сайхныг ихэвчлэн дурандаа буулгаж, авсан зургаа цахим орчинд нийтлэн, бусдад эерэг хандлага түгээдэг гавьяат холбоочин Ц.Бат-Эрдэнэ бага залуугаасаа зураг авах дуртай ч ажлын шаардлагаас болж хэсэг хөндийрсөн. Харин одоо амьдралынхаа нэг хэсгийг гэрэл зурагт зориулж явна. Түүний хувьд “Зураг авах мөчид тухайн зүйл яаж ч өөрчлөгдөж болно. Тэр агшинд хурдан тохируулж чадах дадал суух хэрэгтэй. Гахцхүү зурагчин хүний хамгийн гол зүйл бол момент алдахгүй байх” гэж тэрээр боддог. ==ДУРСАМЖ== Монгол улсад 2001 онд багаараа анх удаа шилэн кабелийн сүлжээгээр их багтаамжийн өндөр хурдны интернэтийг оруулж ирэх ажлыг санаачлан хийж, Монгол Улсаа хямд үнэтэй интернэтээр хангах, бүх нийтийн хүртээл болгох ажлыг удирдан бодит ажил болгосон нь Монгол Улсын Зөвлөх Инженер Цэдэндамын Бат-Эрдэнэ гавьяатын хувьд дурсамжтай бөгөөд Энэ Цагийн Монголчууд дэлхий нийттэй хөл нийлэн алхах түүхэн үйл явдал юм. [[Файл:Unbat12.jpg|thumb|400x500px| Төмөр замчдын наадмын баярын өдөр Ц.Бат-эрдэнэ хамт олонтойгоо.]] == ИНТЕРНЕТИЙГ БҮХ НИЙТИЙН ХҮРТЭЭЛ БОЛГОСОН БАГИЙН УДИРДАГЧ == Монгол Улсын Зөвлөх инженер Ц.Бат-Эрдэнэ “ЖемНэт” компанийг 2009 байгуулах болсон шатгаан нь тэр үед Монгол орныг төмөр зам, Невтийн хоолой тойрсон. Мэдээллийн сүлжээг Монголд дамжуулая гэсэн бодлогоор агентлаг засгийн газраас тавигдаж байсан. Энэ үед шилэн кабельтай ганцхан газар нь Улаанбаатар Төмөр Зам. /УБТЗ/ Үндсэн зорилго нь тээврийн үйлчилгээ явуулах учраас мэдээлэл технологийн салбарыг төдийлөн сайн ойлгохгүй мөн хөгжлийг дагаж санхүүжүүлэх боломж бага байв. УБТЗ, анхны шилэн кабелийг оруулж ирж тухайн үеийн багтаамжийг нэмж үнийг бууруулсан. Үүний хажуугаар Мобиком, Скайнэт, ЖемНэт гээд хувийн компаниуд өөрсдийн кабелийг ч татсан. Ингээд хойд урд хөршийг холбосон хэд хэдэн шилэн кабельтай болсон түүхтэй. “ЖемНэт” ХХК нь 2008 оны 8-р сард Олон улсын болон Орон нутгийн мэдээлэл, холбооны сүлжээний чиглэлээр ажиллах зорилготойгоор байгуулагдсан, МОНГОЛЫН ҮНДЭСНИЙ МЭДЭЭЛЭЛ ХОЛБООНЫ СҮЛЖЭЭНИЙ АНХНЫ ХУВИЙН КОМПАНИ юм. Монгол улсын урд хилээс хойд хил хүртэл төмөр зам дагуу байрласан 1199 км урттай DWDM сүлжээний SNCP болон (1+1) оптик шугамын автомат хамгаалалттай шилэн кабелийн сүлжээнүүдтэй ба түүнд суурилсан 400Gb, 8Tb багтаамжтай DWDM төхөөрөмжүүд болон SDH 2.5Гб, OTN 10Г багтаамжтай төхөөрөмжүүд бүхий олон улсын мэдээлэл холбооны стандартыг хангасан 99.9% найдвартай ажиллагаатай дамжуулах сүлжээтэй. Дэлхийн нэр хүнд бүхий БНХАУ-ын ЧайнаТелеком, ЧайнаЮником, ЧайнаМобайл оператор компаниуд болон ОХУ-ын Транстелеком, Ростелеком, Мегафон оператор компаниудтай холбогдож Ази, Европ, Америк тивүүдийн үндсэн порт эзэмшигч Upstream компаниудаас чиглэл болон портын хувьд бүрэн хамгаалалттай гадаад интернэтийг хүлээн авч Монгол Улсын гадаад интернэтийн зах зээлийн 85 орчим хувийг хамгаалалттай гадаад интернэтээр хангаж байна. Мөн хэрэглэгч байгууллагууддаа газарзүйн таатай орчныг бүрдүүлэх зорилгоор өөр өөр байршил бүхий POP1 & POP2 сүлжээний удирлагын төвүүдийг 24/7 цагийн хяналттай ажиллуулж буй.[[Файл:Unbat6.jpg|thumb|500x400px |Жемнэт ХХК-ны хамт олны төлөөлөл.]] Тус компанид ажилдаа дуртай, гадаад болон дотоодоо мэргэжил эзэмшсэн 50 гаруй инженер техникийн ажилчид Монголын ард түмэндээ Дэлхийн оюуны их сангаас мэдээлэл авах, хэрэглэх өргөн боломжийг олгохоор Гадаад интернэтийг чанартай, найдвартай, хямд үнээр хүргэхийг зорин ажиллаж байна. j5u2pfg7b4gru28hejjkqylvfltt146 0 146198 856089 855854 2026-05-11T18:54:52Z Anastasiya Volkovaa 104270 /* Эерэг хандлага */ 856089 wikitext text/x-wiki [[Файл:PPT_logo_sign.png|right|thumb|Figure 1. Positive and Transcultural Psychotherapy (ЭСЗ after N. Peseschkian since 1977)]] '''Эерэг сэтгэл засал''' ({{langx|en|Positive Psychotherapy}}) нь 1968 оноос Германд боловсруулагдасан сэтгэл заслын арга юм. Энэ аргыг сэтгэцийн эмч, сэтгэл засалч [[:en:Nossrat Peseschkian|Носсрат Пезешкиан]] бусадтай хамтран боловсруулсан. 1977 оноос энэхүү аргыг Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) хэмээн нэрлэх болсон. ЭСЗ нь хүний мөн чанарын тухай эерэг ойлголтод үндэслэсэн хүмүүнлэг, психодинамик сэтгэл засал мөн. Хүмүүнлэг, системчилсэн, психодинамик, танин мэдэхүйн зан үйлийн сэтгэл заслын элементүүдийг багтаасан цогц арга барил юм. 2026 оны байдлаар 22 гаруй улсад ЭСЗ-ын төв ажиллаж, сургалтууд явагдаж байна. ЭСЗ-ыг эерэг сэтгэл зүйтэй андуурч болохгүй.<ref>''Theo A. Cope (July 2014). [https://www.ijp.org.uk/shop/productlist.php?category=18&secondary=55 "Positive Psychotherapy: 'Let the Truth be Told'"]. International Journal of Psychotherapy. '''18''' (2).''</ref> == Тодорхойлолт == Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) нь 1970-1980-аад оны үед Носсрат Пезешкианы боловсруулсан сэтгэл заслын арга юм<ref>Peseschkian N. Schatten auf der Sonnenuhr: Erziehung, Selbsthilfe, Psychotherapie. Wiesbaden: Verlag Medical Tribune; 1974.</ref><ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapie. Theorie und Praxis einer neuen Methode. Frankfurt: Fischer; 1977.</ref><ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977).</ref>. Анх "Ялгаварлах дүн шинжилгээ" гэж нэрлэж байгаад 1977 онд Пезешкиан бүтээлээ хэвлүүлснээс хойш ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ гэх болсон. Пезешкианы бүтээл 1987 онд англи хэл рүү орчуулагдсан. ЭСЗ дахь "positive" (латинаар positivus) гэсэн нэр томъёо нь хүний амьдралын туршлагын жинхэнэ, бодит, тодорхой талууд гэсэн утгаар хэрэглэгддэг. Эерэг сэтгэл заслын гол зорилго нь өвчтөн болон үйлчлүүлэгчийн чадвар, хүч чадал, нөөц, далд боломжуудыг өөрт нь ухамсарлуулах, хөгжүүлэхэд нь туслах явдал юм. Энэ арга нь сэтгэл заслын янз бүрийн чиглэлийн элементийг нэгтгэдэг. Энд: * хүний мөн чанарт болон сэтгэл заслыг үйлчлүүлэгчтэй хамтран, хоршин хийх явцад хүмүүнлэгээр хандах хандлга, * сэтгэцийн болон психосоматик эмгэгийн талаарх психодинамик ойлголт, * гэр бүл, соёл, ажил төрөл болон орчин, өөртөө туслах дадлага ажлын онцлогийг харгалзаж үздэг системчилсэн хандлага, * сэтгэл заслын бусад чиглэлийн техник аргуудыг нэгтгэсэн, зорилгодоо хүргэхэд чиглэсэн 5 алхамт/үе шатны сэтгэл заслын үйл явц<ref>Henrichs, C., Hum, G. (2020). Positive Psychotherapy and other psychotherapeutic methods. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 401–408), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. ЭСЗ нь дэлхийн 20 гаруй соёлыг ажиглан судалсан судалгаанд тулгуурлан, зөрчилдөөн болон нөөц, боломжид илүүтэй төвлөрдөгөөрөө онцлог<ref>Remmers, A. (2020). Theoretical Foundations and Roots of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 297–308), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. ЭСЗ нь танин мэдэхүйн зан үйлийн заслын гарт арга болон үйл явцад чиглэсэн аналитик сэтгэл засал хоёрын дунд оршдог. ЭСЗ нь оношилгоо, засал, заслын дараа өөртөө туслах болон сургалтандаа хагас бүтэцтэй хандлагыг ашигладаг. == Үүсгэн байгулагчийн тухай == [[file:Nossrat Peseschkian 2010 03 31.jpg|thumb|Figure 2. Dr. Nossrat Peseschkian]] Эерэг сэтгэл заслыг үндэслэгч профессор Носсрат Пезешкиан бол Иран гаралтай Германы сэтгэцийн эмч, мэдрэл судлаач, сэтгэл засалч, психосоматик анагаах ухааны мэргэжилтэн. 1960-аад оны сүүл, 1970-аад оны эхэн үед тэрээр янз бүрийн эх сурвалж, эрдэмтэн, бүтээлүүдийг судлан санаа авчээ. Тухайлбал, * хүмүүнлэгийн сэтгэл зүйг болон түүний дараагийн дэвшлүүдийг бий болгосон тухайн цаг үеийн онцлог, * [https://en.wikipedia.org/wiki/Viktor%20Frankl Виктор Франкл], [https://en.wikipedia.org/wiki/Jacob%20L.%20Moreno Якоб Л.Морено], Хайнрих Менг зэрэг нэр хүндтэй, нөлөө бүхий сэтгэл засалч, сэтгэцийн эмч нартай тогтоосон хувийн харилцаа холбоо, * Бахай шашны хүмүүнлэг, нэгдмэл зарчим, үнэт зүйлс, * Тэр үеийн Германы психоаналистууд болон зан үйлийн сэтгэл зсалч нарын хоорондын зөрчилдөөний сөрөг туршлагаас үүдэн нэгдсэн арга барилыг бий болгох хүсэл, * Соёлын мэдрэмжтэй арга зүйн эрэл хайгуулаас үүдэлтэй 20 гаруй соёлын хүрээнд хийсэн соёлын онцлогийн ажиглалтууд. Носсрат Пезешкианы амьдралын түүх, хувийн шинж чанар нь энэ хандлагыг бий болгоход болон цаашаа хөгжүүлэхэд ихээхэн нөлөөлсөн. Пезешкианы намтрыг бичсэн зохиолч түүнийг "хоёр ертөнцийн хооронд аялагч" гэж тодорхойлсон <ref>7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.</ref> бөгөөд намтарчилсан ном нь “Дорно ба Баруун” гэсэн дэд гарчигтай. Эерэг сэтгэл заслыг хөгжүүлэхэд түлхэц болсон гол зүйл нь 1954 оноос Европт амьдрахдаа төрөл бүрийн соёлын зан үйл, зан заншил, хандлагын ялгааг маш сайн ухаарсан иран хүний туршлага байсан хэмээн Пезешкиан хэлсэн байдаг. Бага насандаа Бахаи шашинтан байсан тэрээр бахайн зан заншил нь лалын, христийн болон иудейн шашинтай багш, хамтран суралцаж байсан оюутнуудын зан заншлаас ялгаатай байгааг ажиглаж, ухамсарлаж эхэлсэн. Энэ туршлага нь түүнийг шашин болон хүмүүсийн хоорондын харилцааны талаар эргэцүүлэн бодоход хүргэж, энэ хандлага нь ертөнцийг үзэх үзэл, гэр бүлийн үзэл баримтлалаас үүдэлтэй гэдэг ойлголт руу хөтөлсөн. Пезешкиан анагаахын мэргэжлээр суралцах хугацаандаа сэтгэц, мэдрэл, сэтгэл заслын янз бүрийн арга хоорондоо сөргөлдөж буйг нотолсон бөгөөд ийнхүү нотолсон нь шашин хоорондын болон хүн хоорондын хэвшмэл, өрөөсгөл ойлголтоос татгалзах ёстойг ойлгуулжээ. Энэ туршлага болон, Баруунд эрэгтэй, эмэгтэй хүмүүсийн тэгш байдал гэх мэт ойлголтыг үргэлж үнэлж баршгүй гэж үздэг байсан нь адил үзэлтэй Пезешкианд тав тухтай байдлыг мэдрэхэд нь тусалсан<ref>7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.</ref>. Эерэг сэтгэл засал нь [https://en.wikipedia.org/wiki/Kurt%20Goldstein Курт Голдштейн], [[Абрахам Маслоу]], [https://en.wikipedia.org/wiki/Carl%20Rogers Карл Рожерс] зэрэг анхдагчдын суурийг нь тавьсан хүмүүнлэг сэтгэл судлал, сэтгэл зүйн эмчилгээнээс үндэстэй. Суралцах хугацаандаа Носсрат Пезешкиан Хайнрих Менг, Виктор Франкл, Жейкоб Леви Морено зэрэг нэрт сэтгэл засалчидтай биечлэн уулзсан нь түүнд гүн гүнзгий сэтгэгдэл үлдээжээ. Гэсэн хэдий ч Пезешкиан Германы сэтгэл заслын нийгэмлэгийн янз бүрийн сургууль, арга барил, хандлагууд хоорондоо зөрчилдөөнтэй, сэтгэл судлаачид болон зан үйлийн эмч нар хамт сууж хооллохоос татгалзахыг нүдээрээ харж байлаа. Нэмж дурдахад, психоанализийн хүчтэй нөлөө, түүний дараагийн хөгжил, тухайлбал, неофрейдийн, психосоматик, төвлөрөлд чиглэсэн эрдэмтэн Балинт-ын хандлага нь Пезешкианы үзэл бодлыг бий болгосон. Эдгээр хуваагдлын хариуд тэрээр өөр өөр арга хоорондын ялгааг арилгах мета онолыг бий болгохоор эрэлхийлж эхлэв. Үүний зэрэгцээ Бахай шашны зарим зарчмыг Носсрат Пезешкиан бүхий л амьдралынхаа туршид сонирхон судалж, түүнээс урам зориг авч байсан. Бахайн шашинд шинжлэх ухаан болон шашны зохицлыг онцгойлон үзэхээс гадна бахайчууд хүнийг "үнэлж баршгүй үнэт чулуугаар баялаг уурхай"<ref>Baha’u’llah. Gleanings from the Writings of Baha’u’llah. Wilmette: US Baha’i Publishing Trust; 1990 (pocket-size edition, pp. 259–260).</ref> гэж үздэг, соёлын олон янз байдлыг хамарсан нийгмийн тухай алсын хараа зэрэг ойлголтыг багтаасан байдаг. Эдгээр зарчим нь түүний бүтээлч байдал, философийн үзэл бодлыг төлөвшүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Эерэг сэтгэл заслын ахиц дэвшил нь удаан хугацааны туршид түүний хөгжилд нөлөөлсөн хэд хэдэн хүчин зүйлтэй холбоотой байж болно. Анагаах ухааны боловсролыг тасралтгүй эзэмшсэнээр олж авсан мэдлэг, сэтгэл зүйн болон психосоматик практикт өвчтөнүүдтэй ажиллах туршлага, өөр өөр соёл, шашин шүтлэг, үнэт зүйлсийн тогтолцооны төлөөлөгчидтэй харилцах, түүнчлэн сэтгэл зүйн эмчилгээний аргуудын олон талт байдал зэрэг хүчин зүйлийг энд дурдаж болно. Хуримтлуулсан туршлагын үр дүнд 1969 онд "Дифференциал анализ"-ийг бий болгож, улмаар шинэчлэн сайжруулж, 1977 онд албан ёсоор ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ гэж боловсрогдсон. Пезешкианы "Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал" (1974), "Утгын эрэл хайгуул" (1983) зэрэг анхны номууд нь эерэг сэтгэл заслын хөгжилд психоанализ болон сэтгэл заслын экзистенциал сургуулиудын нөлөөг тусгасан байдаг<ref>In recent years, some North American authors have published the clinical applications of positive psychology and named it Positive Psychotherapy (Martin E. P. Seligman, Tayyab Rashid, Acacia C. Parks, Positive Psychotherapy. November 2006, American Psychologist, 774–788) [Seligman M, Rashid T, Parks T. Positive psychotherapy. Am Psychol. 2006;61(8):774–88.]</ref>. Цаашилбал, "Гэр бүлийн эерэг засал" (1980) ном нь 1970-аад онд гэр бүлийн системчилсэн засалтай зэрэгцэн хөгжиж байгааг онцолсон. Нийтдээ Пезешкиан энэ хандлагыг тусгасан 29 ном олон тооны нийтлэл бичиж хэвлэсэн нь ЭСЗыг өргөнөөр түгээхэд хувь нэмэр оруулав. == Хөгжил ба түүх == === 1970-1980-аад он === 1970-аад он бол өнөөгийн бидний мэддэг эерэг сэтгэл заслыг хөгжүүлэх, хүлээн зөвшөөрөх чухал үе юм. ЭСЗ-ыг сэтгэл заслын салбарт илүү өргөнөөр хүлээн зөвшөөрсөн нь эргэлтийн цэг байв. Энэ үед ЭСЗ-ын үндсэн зарчмууд үүсч, өвчтөн болон тэдний гэр бүлийнхэнд заслыг хэрэглэж эхэлсэн. Эдгээр зарчмууд Германд болон бусад хэлийн чанд бусад оронд уншсан лекцүүдээрээ танилцуулсан. Энэ чухал үед ЭСЗ-ын үндсэн таван номын дөрөв нь хэвлэгджээ. Тухайлбал, "Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал" (1974 онд "Schatten auf der Sonnenuhr" нэрээр хэвлэгдсэн), "Эерэг сэтгэл засал" (1977 онд герман хэлээр хэвлэгдсэн), "Эерэг сэтгэл заслын дорнын түүхүүд" (1979 онд герман хэл дээр анх хэвлэгдсэн) болон “Гэр бүлийн эерэг сэтгэл засал” ном 1980 онд герман хэл дээр тус тус хэвлэгджээ. Нэмж дурдахад дээд сургуулийн сургалтын төгсөлтийн дараах анхны сургалтын курсууд 1970-аад онд явагдаж эхэлсэн бөгөөд эдгээр курсэд суурилан 1974 онд Висбадены Сэтгэл заслын академи (WIAP) хэмээх сургалтын байгууллага бий болсон. Энэхүү сургалтын байгууллагыг 1979 онд Гэссе хотын Анагаах ухааны танхим сэтгэл заслын чиглэлээр резидентурын сургалт явуулдаг байгуулга гэж хүлээн зөвшөөрсөн. Нэмж дурдахад 1977 онд Германы Эерэг сэтгэл заслын нийгэмлэг (DGPP) байгуулагдсан бөгөөд энэ нь дэлхийн эерэг сэтгэл заслын анхны үндэсний холбоо юм. 1980-аад оны үед ЭСЗ нь тасралтгүй хөгжиж, энэ нь "Утгын эрэл хайгуул" зэрэг ном хэвлэгдэн гарсан. “Утгын эрэл хайгуул” ном 1983 онд герман хэл дээр анх хэвлэгдэж, дараа нь 1985 онд англи хэл рүү орчуулагдсан. Залуу сэтгэл судлаачидтай хамтарсан ажил нь ЭСЗ-ын аргыг цаашид системчлэхэд ихээхэн хувь нэмэр оруулсан. Энэ үед хамаарах нэг чухал үйл явдал бол 1988 онд дуусгаж хамгаалсан Хамид Пезешкианы докторын төсөл диссертаци<ref>Peseschkian H. (1987). Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall – Eine orthopädisch-psychosomatische Untersuchung von 100 Patienten. Medizinische Dissertation. Universität Mainz.</ref> бфйлаа. Энэ нь чухам ЭСЗ-д зориулагдсан анхны шинжлэх ухааны бүтээл байв. Энэхүү диссертаци нь ЭСЗ-ын асуулга, анхны ярилцлагыг бүтэцтэй болгоход чухал алхам болсон. ЭЗСын Анхны ярилцлага гэгч хэрэглүүрд тусгайлан асуулга боловсруулсан бөгөөд энэ нь дараа психодинамикийн судалгаанд хамрагдсан. 1988 онд анхны ярилцлагын асуумжийг WIPPF<ref>Peseschkian N, Deidenbach H. Wiesbadener Inventar zur Positiven Psychotherapie und Familientherapie WIPPF. Berlin: Springer; 1988.</ref>-ын асуулгын хамт бага зэрэг өөрчлөн нийтлэлсэн. Энэ нь хожим боловсруулагдасан хагас бүтэцтэй психодинамик анхны ярилцлагны өмнөх хувилбар байсан бөгөөд психодинамик сэтгэл заслын салбарын анхны жишээнүүдийн нэг байв. 1980-аад онд Носсрат Пезешкиан Ази болон Латин Америкийн хөгжиж буй орнуудаар аялж, ЭСЗ-ын семинар зохион байгуулжээ. Энэ хугацаанд ЭСЗ-ын чухал бүтээлүүдийг англи хэл рүү орчуулсан. Доктор Пезешкиан мөн менежментийн сургалт, коучингад ЭЗС-ыг хэрэглэх арга барилын талаар семинар зохион байгуулж, ЭСЗ-ыг эдгээр чиглэлд ашиглах сонирхлыг төрүүлсэн. === 1990–2010 он === Энэ хугацаанд Пезешкиан [https://www.amazon.com/Positive-Psychosomatics-Nossrat-Peseschkian/dp/1524636614 "Психосоматик ба эерэг сэтгэл засал"] хэмээх эцсийн суурь бүтээлээ 1991 онд (герман хувилбар) хэвлүүлж, дараа нь 2013 онд англи хэл рүү орчуулсан. Энэхүү номдоо сэтгэл зүйн болон бие махбодийн олон эмгэгийг эмчлэх бүтэцтэй психодинамик аргыг танилцуулсан. 1990-ээд оны үед Төв болон Зүүн Европын орнуудад гарсан улс төрийн өөрчлөлт нь 1980-аад онд эхэлсэн ЭСЗ-ын олон улсын тэлэлтийг ихээхэн хурдасгасан юм. ЭСЗ нь Дорнод болон Барууны соёлын хооронд өвөрмөц сэтгэл зүйн байр суурь эзэлдэг эдгээр соёлуудад ихээхэн сонирхол татсан. Зохион байгуулалттай ажлын арга барил, мэдлэгээрээ алдартай Зүүн Европын хамт олон нь ЭСЗ-ын семинаруудыг системчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. 1990 онд ОХУ-ын Казань хотод анхны төв байгуулагдаж, улмаар дэлхий даяар 30 гаруй төв байгуулагдсан. Эерэг сэтгэл заслын үндэсний холбоо Болгарт (1993), Румынд (2004), Орос улсад байгуулагдсан<ref>[https://www.positum.org/ppt-centers/ "PPT centers"]</ref>. 1996 онд ХБНГУ-д Олон улсын эерэг сэтгэл заслын төвийг төрийн бус байгууллагаар бүртгэж, дараа нь Дэлхийн эерэг сэтгэл засал болон соёл хоорондын/соёл дамнасан (Транскультураль) сэтгэл заслын холбоо [https://www.positum.org/ (WAPP)] болон өөрчлөгдсөнөөр ЭСЗ-ыг олон улсын хандлага болгох ажил үргэлжилж ирлээ. Эдгээр үйл явдал нь 1990 онд Вена хотод Европын сэтгэл заслын холбоо [https://www.europsyche.org/ (EAP)] байгуулагдсантай давхцаж, сэтгэл заслын мэргэжлийн болон хууль эрх зүйн стандартыг бий болгосон. Эерэг сэтгэл заслын төлөөлөгчид EAP байгуулагдсан цагаас эхлэн үйл ажиллагаанд нь идэвхтэй оролцож ирсэн. Герман хэлээр ярьдаг орнуудад сэтгэл заслын янз бүрийн аргын үр дүнтэй байдлын талаарх маргааныг 1994 онд хэвлэгдсэн [https://en.wikipedia.org/wiki/Klaus%20Grawe Клаус Гравегийн] бүтээл<ref>Grawe K, Donati R, Bernauer F. Psychotherapie im Wandel: Von der Konfession zur Profession. Göttingen: Hogrefe; 1994.</ref>, түүний мөрөөр сэтгэл заслын тухай хуулиудын талаарх маргааныг дагуулсан. Үүний хариуд Пезешкиан болон түүний хамтрагчид "Эерэг сэтгэл заслын үр дүн"<ref>Tritt, K.; Loew, T. H.; Meyer, M.; Werner, B.; Peseschkian, N. (1999). [https://psycnet.apa.org/record/2000-13704-005 "Positive psychotherapy: Effectiveness of an interdisciplinary approach"]. The European Journal of Psychiatry. 13 (4): 231–242.</ref> хэмээх томоохон судалгааг хийж, тэр нь 1997 онд Ричард Мертен-ий шагнал хүртжээ. Энэхүү судалгаа нь ЭСЗ-ын практик үр дүнтэй байдлын баталгаа болсон бөгөөд сэтгэл заслын нотолгоонд суурилсан практикт анхаарал хандуулж байгаатай нийцэж байв. 1999 онд янз бүрийн улс орны туршлагад үндэслэн ЭСЗ-аар мэргэшил дээшлүүлэх олон улсын сургалтын хөтөлбөр хэвлэгдсэн. 2000 онд ЭСЗ-ын сургагч багш нарын жил бүр явагдах олон улсын сургалтын эхлэл тавигдсан<ref>[https://www.positum.org/conferences/ "Conferences".]</ref>. ЭЗС-ын өргөтгөл нь Германд албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөгдсөн. Висбадены Сэтгэл заслын академи (WIAP)<ref>[https://web.archive.org/web/20211019064622/https:/www.wiap.de/ueber-wiap/geschichte-der-wiap/ "Geschichte der WIAP-Akademie"] [History of the WIAP Academy] (in German). [https://www.wiap.de/ueber-wiap/geschichte-der-wiap/ Archived from the original] on 2021-10-19.</ref> нь психодинамик сэтгэл заслын чиглэлээр сэтгэл судлаачид, түүнчлэн хүүхэд, өсвөр үеийнхний сэтгэл заслын багш, нийгмийн ажилтнуудад зориулсан төгсөлтийн дараах резидентурын сургалт явуулах эрхийг төрийн түвшинд хүлээн зөвшөөрсөн. Германд Сэтгэл засалчдын тухай хууль байдаг<ref>[https://www.bgbl.de/xaver/bgbl/start.xav?start=%2F%2F*%5B%40attr_id%3D%27bgbl198s1311.pdf%27%5D#/switch/tocPane?_ts=1777876624016 "Bundesgesetzblatt BGBL. Online-Archiv 1949 – 2022 | Bundesanzeiger Verlag".]</ref>. Сургалтын хөтөлбөрийг цаашид хөгжүүлэх, ЭСЗ-ын анхан шатны болон ахисан түвшний сургалтыг системчлэхэд 1998 он онцгой чухал он болж, улмаар ЭСЗ-ын нөлөө Германаас хальсан. Хэдэн жилийн турш Зүүн Европт зохион байгуулагдсан үндсэн түвшний семинаруудын үр дүнд шинэ суурь үзэл баримтлал бий болсон. ЭСЗ нь анагаах ухааны агуулгаасаа хальж, сургууль, их сургуулийн боловсрол, менежментийн сургалт, коучинг зэрэг янз бүрийн салбарт хэрэглэгдэх болсон.<ref>Peseschkian H. Die Anwendung der Positiven Psychotherapie im Managementtraining. In: Graf J, (ed). Seminare 2002 – Das Jahrbuch der Management-Weiterbildung (ManagerSeminare). Bonn: Gerhard May Verlags GmbH; 2001.</ref><ref>Remmers A. An integrated model for salutogenesis and prevention in education, organisation, therapy, self-help and family consultation, based on positive family psychotherapy [Realized projects and experiences in Bulgaria 1992–1994]. 1995.</ref>. ЭЗСын анхны Дэлхийн конгресс 1997 онд ОХУ-ын Санкт- Петербург хотноо зохион байгуулагдаж, түүнээс хойш 3-4 жил тутамд зохион байгуулагдаж байжээ. 2005 онд Боливийн Санта Круз хотын UTEPSA их сургуульд ЭСЗ чиглэлээр магистрын зэрэг олгох анхны төгсөлтийн хөтөлбөрийг дүүргэсэн. Олон улсын эерэг соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын академи (IAPP) гэгддэг Проф.Пезешкианы санг 2005 онд Маниже Пезешкиан,Носсрат Пезешкиан хоёр байгуулав. Энэ сан олон улсын санаачлагыг дэмжиж, ЭСЗ-ын Олон улсын архивын үйл ажиллагааг хянадаг. === 2010 оноос хойш === ЭСЗ-ыг үүсгэн байгуулагч Носсрат Пезешкиан 2010 онд таалал төгсч, ЭСЗ нийгэмлэг дараагийн шинэ шатанд оров. Дэлхийн эерэг соёл хоорондын сэтгэл заслын холбоо (WAPP) нь эерэг сэтгэл заслын дэлхийн дээвэр байгууллага болсон. 1996 онд Олон улсын эерэг сэтгэл заслын төв нэртэйгээр байгуулагдсан WAPP нь бие даасан гишүүд, үндэсний холбоод, сургалтын хүрээлэн, төв, үндэсний болон бүс нутгийн түвшний төлөөлөгчийн газруудаас бүрддэг. Үүний гол зорилго нь эерэг сэтгэл заслыг судлах, дадлага хийх, сурталчлах сонирхолтой гишүүд болон хувь хүмүүст дэмжлэг үзүүлэх явдал юм. WAPP нь Германы Висбаден хотод ашгийн бус байгууллагаар бүртгэгдсэн бөгөөд 2024 оны байдлаар дэлхийн 60 улсын 2600 гаруй бие даасан гишүүнтэй<ref>[https://web.archive.org/web/20230718061311/https:/www.positum.org/wapp-members-list/ "WAPP members"]. Archived from the original on 2023-07-18. Retrieved 2023-05-22.</ref>. Эерэг сэтгэл засал бол Европын Сэтгэл заслын холбооны (EAP) албан ёсоор хүлээн зөвшөөрсөн арга барилын нэг юм. Европын Эерэг сэтгэл заслын төвүүдийн холбоо (EFCPP) нь Европ даяарх байгууллага бөгөөд EAP-ийн дэргэдэх IAPP Академиар дамжуулан Европын байгууллага (EWO), Бүх Европын магадлан итгэмжлэлийн байгууллага (EWAO) Европын магадлан итгэмжлэгдсэн сэтгэл заслын сургалтын хүрээлэнгийн (EAPTI) үүрэг гүйцэтгэдэг. Хүсэл эрмэлзэлтэй сэтгэл засалч нар EFCPP-ийн сургалтад хамрагдсанаар эерэг сэтгэл заслын Европын сэтгэл заслын гэрчилгээг (ECP) авах боломжтой<ref>[https://www.positum.org/training-standards/ "Training standards".]</ref>. Эерэг сэтгэл заслын засал нь АНУ-д бүртгэгдсэн худалдааны тэмдэг юм (бүртгэл No6,082,225)<ref>[https://web.archive.org/web/20240331041344/https://tmsearch.uspto.gov/bin/showfield?f=doc&state=4809%3A2znph.2.1 "Trademark Search"]. Archived from the original on 2020-01-17. Retrieved 2023-05-20.</ref>. 2016 онд эерэг сэтгэл заслын засал нь Европын холбоо болон Швейцарь улсад албан ёсоор бүртгэгдсэн. 2025 оны байдлаар Болгар, Гүрж, Герман, Румын, Косово, Украин, Этиоп, Монгол зэрэг улсад ЭСЗ-ын үндэсний холбоод байгуулагдав<ref>Peseschkian, N.; Tritt, K. (1998). "Positive psychotherapy effectiveness study and quality assurance". European Journal of Psychotherapy & Counselling. 1: 93–104. [https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13642539808400508 doi:10.1080/13642539808400508.]</ref>. Цаашилбал, Армян, Австри, Беларусь, Болгар, Хятад, Кипр, Гүрж, Герман, Косово, Латви, Хойд Македон, Польш, Румын, Орос, Турк, Украин, Их Британи, Монгол дахь орон нутгийн болон бүс нутгийн 50 гарүй сургалтын төвүүдээр дамжуулан ЭСЗ идэвхтэй сурталчлагдаж байна. ЭСЗ-ын талаарх семинар, лекцүүд дэлхийн 80 гаруй оронд явагджээ. Болгар, Орос, Украин, Туркийн их дээд сургуулиудын сэтгэл судлал, сэтгэл заслын сургалтын хөтөлбөрт ЭСЗ орсон байгаа. == ОНОЛ == === Үндсэн шинж чанарууд === ЭСЗ-ын үндэс нь шинжлэх ухааны онолд үндэслэсэн бөгөөд үүнийг бусад сэтгэл заслын аргуудаас олж харж болно. Гэсэн хэдий ч Пезешкианы энэхүү арга барил нь психодинамик ба хүмүүнлэг сэтгэл заслын онол, заслын практикийн элементүүдийг нэгтгэсэнээрээ соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын хандлагыг бий болгож чадсан билээ. ЭСЗ нь үйлчлүүлэгчийн хувийн хэрэгцээ, салютогенетик нэгдсэн арга барилыг хэрэгжүүлдэг зарчим, гэр бүлийн засал, өөртөө туслах хэрэгслүүд бүгдийг харгалзан үздэг нэгдмэл арга барилыг ашигладаг<ref>Peseschkian, Hamid (2023). [https://www.mdedge.com/psychiatry/article/260349/depression/positive-psychotherapy-core-principles "Positive psychotherapy: Core principles".] Current Psychiatry. 22. [https://www.mdedge.com/psychiatry/article/260349/depression/positive-psychotherapy-core-principles doi:10.12788/cp.0317.]</ref>. '''ЭСЗ-ын аргын үндсэн шинж чанарууд:''' * Сэтгэл заслын нэгдмэл арга барил * Хүмүүнлэг психодинамик арга барил * Сэтгэл заслын цогц нэгдмэл тогтолцоо * Зөрчилдөөнт төвтэй богино хугацааны арга * Соёлуудын ялгааны мэдрэмжтэй * Түүх, шог яриа, зүйр цэцэн үгийг ашигладаг * Шинэлэг оролцоо болон арга техниктэй * Сэтгэл засал, анагаах ухааны бусад салбар, зөвлөгөө, боловсрол, урьдчилан сэргийлэх, менежмент, сургалтанд ашигладаг. === Үндсэн зарчмууд === Эерэг сэтгэл заслын гурван үндсэн зарчим буюу тулгуур нь<ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)</ref>: * Итгэл найдварын зарчим * Тэнцвэрийн зарчим * Зөвлөгөөний зарчим юм. '''''Итгэл найдварын зарчим нь''''' өвчтөнд түүний эмгэг, зөрчилдөөний цаад утга учир, зорилгыг танин мэдэх, ойлгоход нь туслах зорилготой гэж үздэг. Үүний үр дүнд эмгэгийг эергээр тайлбарлахад, тайлбарыг эергээр боловсруулан ухамсарлахад хүргэдэг. Жишээ нь: * Нойрны хямралыг сэрэмжтэй байх, хязгаарлагдмал нойртой ажиллах чадвар гэж, * Сэтгэлийн хямралыг гүнзгий мэдрэх, зөрчилдөөний хариуд сэтгэл хөдлөлөө илэрхийлж чадах чадвар гэж, * Шизофрени нь хоёр ертөнц, эсвэл уран зөгнөлийн ертөнцөд нэгэн зэрэг оршин тогтнох чадвар гэж үздэг. * Ийм өөдрөг үзлийг баримталснаар зөвхөн өвчтөнд төдийгүй түүний эргэн тойрон дахь хүмүүсийн үзэл бодлыг өөрчлөх боломжтой болно. '''''Тэнцвэртай байх зарчим''''' нь нийгэм, соёлын ялгааг үл харгалзан хүн болгон бэрхшээл/асуудлыг даван туулах түгээмэл механизмд найдлагатай байдаг гэдгийг хүлээн зөвшөөрдөг. Носсрат Пезешкиан эерэг сэтгэл заслын тэнцвэрийн загвартай хослуулан янз бүрийн соёлын зөрчилдөөнийг шийдвэрлэх динамик, орчин үеийн хандлагыг боловсруулсан. Энэхүү загвар нь амьдралын дөрвөн үндсэн хүрээг тодорхойлдог: * Бие мах бодь/Мэдрэмж - психосоматик асуудлууд. * Амжилт/Үйл ажиллага – стресс үүсгэх хүчин зүйлүүд. * Дотны харилцаа холбоо/Ёс зүйн уламжлал - сэтгэлийн хямралыг өдөөгч хүчин зүйлс. * Ирээдүй/Уран зөгнөл/Амьдралын утга учир/Зөн совин - айдас ба фоби. Эдгээр дөрвөн хүрээ нь бүх хүнд нийтлэг байдаг ч тухайн хүн ямар соёлд хамаарч байгаагаас шалтгаалан өөр өөр илэрдэг. Тухайлбал, барууны нийгэмд бие бялдрын сайн сайхан байдал, мэргэжлийн амжилтыг чухалчилдаг бол дорныхон хүмүүс хоорондын харилцаа холбоо, төсөөлөл, ирээдүйн хүсэл тэмүүллийг илүү чухалчилдаг. Холбоо барих, төсөөлөх чадваргүй байх нь янз бүрийн психосоматик өвчин үүсэхэд нөлөөлдөг гэдгийг мэддэг. Үүнийг Ид, Эго, Супер-эго гэсэн Фрейдийн сонгодог загварын бодит ялгаа гэж үзэж болно. '''''Зөвлөгөөний зарчим нь''''' эерэг сэтгэл засалд нягт уялдаатай засал ба өөртөө туслах “таван үе шат” ойлголтыг танилцуулдаг. Эдгээр үе шатанд өвчтөн болон тэдний гэр бүлийнхэн хамтдаа өвчний талаар болон түүнийг шийдвэрлэх хувь хүний шийдлийн талаар мэдээлэл авдаг. Таван үе шат нь дараах байдалтай байна: # '''''Ажиглалт болон зай барих:''''' Энэ үе шат нь сэтгэл засалч сэтгэл хөдлөлийн хувьд тодорхой зай сахихын зэрэгцээ, үйлчлүүлэгч хүсэл, бэрхшээл, асуудлаа мэдэрч, илэрхийлэх явдал юм. # '''''Бүрдүүлэлт/Мэдээлэл цуглуулах цэгцлэх:''''' Өвчтөн сүүлийн 5-10 жилийн хугацаанд тохиолдсон амьдралын чухал үйл явдлуудын талаар эргэцүүлэн бодох үед танин мэдэхүйн чадвараа идэвхжүүлдэг. # '''''Нөхцөл байдлын урамшуулал, дэмжлэг үзүүлэх:''''' Энэ үе шат нь өөртөө туслах, дотоод нөөцийг идэвхжүүлэхэд чиглэдэг. Өвчтөнийг зөрчилдөөнийг шийдвэрлэхэд өмнөх амжилтай туршлагыг ашиглахыг зөвлөж байна. # '''''Үгээр илэрхийлэх үйл явц:''''' Өвчтөний харилцааны чадавх сайжирч, амьдралын дөрвөн хүрээтэй холбоотой шийдэгдээгүй зөрчилдөөн, асуудлуудыг томъёолж, илэрхийлэх боломжийг олгодог. # '''''Зорилгоо тэлэх/өргөжүүлэх:''''' Энэ үе шат нь асуудлыг шийдвэрлэсний дараах ирээдүйн урт хугацааны амьдралын чиг баримжаагаа тодорхойлоход чиглэгддэг. Өвчтөнөөс "Бүх асуудал шийдэгдчихвэл та юу хиймээр байна вэ? Ирэх таван жилийн зорилго чинь юу вэ?" гэх мэт асуулт асууна. Эдгээр таван үе шат нь хүний сайн сайхан байдлын янз бүрийн асуудлыг шийдвэрлэх, хувь хүний өсөлт хөгжил, ирээдүйн хүсэл тэмүүллийг дэмжих тогтолцоог бүрдүүлж, эмчилгээ, өөртөө туслах цогц арга барилыг илэрхийлдэг. === Эерэг сэтгэл засал нь мета онол юм === Анх Пезешкианы хоёр зорилго тавьж ажиллаж байсан: нэгдүгээрт, өвчтөнүүдэд ойлгож, ашиглахад хялбархан аргыг бий болгох, хоёрдугаарт, янз бүрийн сэтгэл заслын сургууль хооронд зуучлагч арга барил болох эерэг сэтгэл заслыг боловсруулах. 1977 онд герман хэлээр, 1987 онд англи хэл дээр хэвлэгдсэн "Эерэг сэтгэл засал" номондоо<ref>Frank JD. Persuasion and healing: a comparative study of psychotherapy. 3rd ed. Baltimore: Hopkins Univ. Press; 1991.</ref> тэрээр энэ сорилтод "Эерэг сэтгэл засал ба бусад сэтгэл засал" (хуудас 365–400) гэсэн нэг бүлгийг зориулсан. Энэ бүлэг “хамгийн хэцүү, хөдөлмөр их шаардсан бүлэг” гэж Пезешкиан хэлсэн байдаг. Тэрээр эерэг сэтгэл заслыг сэтгэл заслын талбарт гарч ирсэн зүгээр нэг өөр арга гэж ойлгож болохгүйг онцлон тэмдэглэсэн байдаг. “Энэ нь тодорхой тохиолдлуудад тохирох арга зүйн хандлагыг сонгох, эдгээр аргыг хооронд нь хосолж хэрэглэх хялбар цогц тогтолцоог бүрдүүлэх арга” хэмээн тэр тодорхойлсон. Нэг ёсондоо эерэг сэтгэл засал нь сэтгэл заслын мета онол юм. Тэрээр сэтгэл заслыг зөвхөн тодорхой шинж тэмдгүүдийг арилгах тогтсон арга гэж бус, харин өөрийн үйл ажиллагаа явуулж буй өргөн хүрээтэй нийгэм, соёл хоорондын болон нийгмийн орчинд үзүүлэх хариу үйлдэл гэж үздэг<ref>Lapworth P, Sills C. Integration in counselling & psychotherapy. Los Angeles: SAGE; 2010.</ref>. Пезешкиан мөн эерэг сэтгэл заслыг хаалттай, онцгой систем гэж үзэх ёсгүй гэж үзсэн; үүний оронд энэ нь сэтгэл заслын олон янзын аргуудыг нэгтгэж ач холбогдолтайгаар ашигладаг. Энэ нь сэтгэлзүйн шинжилгээ, сэтгэлзүйн динамик, зан үйлийн, бүлгийн, гипно эмчилгээ, эм, физик эмчилгээ зэрэг янз бүрийн хандлагыг хамардаг. Эерэг сэтгэл заслыг сэтгэл заслын хэд хэдэн хэмжээсийг хамарсан интеграцийн арга гэж үзэж болно. Швейцарь дахь [https://en.wikipedia.org/wiki/Klaus%20Grawe Клаус Граве] болон түүний хамтран ажиллагсад сэтгэл заслын янз бүрийн аргын үр нөлөөний мета-анализыг хэвлэн нийтэлж, уламжлалт сэтгэл заслын сургуулиас давсан ерөнхий аргыг санал болгохоос өмнө бараг хорин жил өнгөрсөн<ref>Norcross JC, Goldfried MR. Handbook of psychotherapy integration. New York: Oxford University Press; 2003.</ref>. АНУ-д сэтгэцийн эмч [https://en.wikipedia.org/wiki/Jerome%20Frank%20(psychiatrist) Жером Франк] багцтай сэтгэл заслын тогтолцоо/схемыг санал болгосон ч энэ нь маргаантай байсан бөгөөд батлагдаагүй. Үүнээс хойш улам бүр хүлээн зөвшөөрөгдсөн эклектик болон интегратив сэтгэл заслын хөдөлгөөнүүд өргөжиж байгаа ч интеграцийн үндсэн зорилго болох онолын зохицуулалтанд анхаарлаа хандуулах биш, харин өөр өөр сургуулийн арга техникийг ашиглах захын функцэд ихээхэн анхаарал тавьж байна<ref>Maslow AH. Motivation and personality. New York: Harper & Row; 1954.</ref><ref>Nossrat Peseschkian mentions the term ‘positive psychology’ in his book on Positive Psychotherapy in 1987, p. 389, but not going further.</ref>. Заслын үйл явцад эмпати, хүлээлт, соёлын дасан зохицох чадвар, засалчийн хувийн шинж чанар зэрэг хүчин зүйлүүд нь тодорхой арга, хэрэгсэл, техникээс илүү чухал гэдэгтэй санал нэгдэж байна. <ref></ref> === Эерэг хандлага === Эерэг сэтгэл засал нь одоо байгаа эмгэгийг арилгахаас илүүтэй өөртөө туслах боломж, чадвараа дайчлахыг чухалчилдаг. Абрахам Маслоу хувь хүний хөгжлийн боломж, эерэг чадваруудыг чухалчлах үүднээс "эерэг сэтгэл судлал" гэсэн нэр томъёог нэвтрүүлсэн<ref>Jork K, Peseschkian N. Salutogenese und Positive Psychotherapie. Bern, Stuttgart: Hans Huber Verlag; 2003/2006.</ref>. Энэхүү хандлагын дагуу сэтгэл засал нь засалд оролцож байгаа хүмүүсийн чадварт анхаарал хандуулж, хөгжих боломж олгохоос эхэлдэг (Peseschkian N.,<ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)</ref> с.1–7). Шинж тэмдэг, эмгэгийг мөргөлдөөнд үзүүлэх хариу үйлдэл гэж үздэг бөгөөд энэ нь амьдралын жам, баяр баясгалан, боломж, нөөц, хүч чадал, боломжийн салютогенезийг багтаасан хүмүүний бүхэл цул байдлыг хүлээн зөвшөөрдөг тул заслыг "эерэг" гэж нэрлэдэг (Jork K, Peseschkian N.,<ref>In German language, there is a very exact word for worldview, philosophy of life, or image or conception of human beings: Menschenbild. This concept plays a very important role in philosophy, medicine and psychotherapy.</ref> с.;13). Эерэг сэтгэл заслын "эерэг" гэсэн нэр томъёо нь "эерэг шинжлэх ухаан" (Макс Веберын дагуу, 1988) гэсэн ойлголтод суурилдаг бөгөөд энэ нь ажиглагдсан үзэгдлийн талаар дүгнэлт хийхгүй байх гэсэн үг юм. Носсрат Пезешкиан "positum" гэдэг нэр томьёог илүү өргөн утгаар нь ашигладаг бөгөөд энэ нь боломжтой, өгөгдсөн эсвэл бодитой гэсэн утгатай. Өвчинд хандах энэ эерэг хандлага нь өвчнийг ойлгох, эмнэл зүйн эмчилгээ явуулахад өвчнийг сөрөг талаас авч үзэхтэй адил чухал юм. Засал нь одоо байгаа чадавх, боломжуудыг өөртөө туслах зорилгоор дайчлах зорилготой бөгөөд зөвхөн "шинж тэмдгийн уут"-тай харьцахаас илүү хувь хүний хөгжлийн чадавх, чадварт анхаарлаа хандуулдаг. Пезешкиан шинж тэмдгүүд, эмгэгүүд нь зөрчилдөөний хариу үйлдэл гэж үздэг бөгөөд үүнд оролцсон хүмүүсийн бүрэн бүтэн байдал нь өгөгдсөн гэж үздэг тул заслаа "эерэг" гэж нэрлэдэг болсон<ref>Peseschkian H, Peseschkian N. Der Mensch ist seinem Wesen nach gut. Die Notwendigkeit eines positiven Menschenbildes für Priester und Ärzte im Zeitalter multikultureller Gesellschaften. In: Paris W, Ausserer O (eds.). Glaube und Medizin. Meran: Alfred und Söhne; 1993.</ref>. Эерэг сэтгэл заслын суурь үзэл нь хүний төрөлхийн сайн сайхан, чадавхийг онцолсон, эдгээрийг хүний байгалиас өгөгдсөн мөн чанар гэж үздэг хүмүүнлэг үзэлд<ref>Abebe, S. W. (2020). Positive Interpretation as a Tool in Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 417–422), Springer, Cham (Switzerland).</ref> суурилдаг<ref>Peseschkian H. Osnovy pozitivnoj psichoterapii (Basics of positive psychotherapy). Archangelsk: Publications of the Medical School; 1993. (in Russian).</ref>. ЭСЗ-ын дагуу хүмүүс хайрлах, танин мэдэх гэсэн хоёр үндсэн чадавхи/өгөгдөлтэй бөгөөд боловсрол, хувь хүний хөгжлийн замаар энэ чадвар, өвөрмөц онцлогоо хөгжүүлж чаддаг. Энэ нөхцөлд заслыг өвчтөн болон түүний гэр бүлийн цаашдын өсөлт, боловсролыг дэмжих хэрэгсэл гэж үздэг. Эерэг сэтгэл засалд эмгэгийг эерэг талаас нь авч үздэг. Жишээлбэл, сэтгэлийн хямралыг "мөргөлдөөнд гүн гүнзгий сэтгэл хөдлөлөөр хариулах чадвар", ганцаардлаас айх айдсыг "бусад хүмүүстэй хамт байх хүсэл", архидалтыг "бусдаас хүлээж авдаггүй халуун дулаан сэтгэлээр (мөн хайраар) өөрийгөө хангах чадвар", психозыг "хоёр ертөнцөд нэгэн зэрэг амьдрах чадвар", зүрхний эмгэгийг "зүрхний үйл ажиллагааг маш ойр байлгах чадвар" гэж тайлбарладаг.<ref>Peseschkian H, Peseschkian N. Der Mensch ist seinem Wesen nach gut. Die Notwendigkeit eines positiven Menschenbildes für Priester und Ärzte im Zeitalter multikultureller Gesellschaften. In: Paris W, Ausserer O (eds.). Glaube und Medizin. Meran: Alfred und Söhne; 1993.</ref> ЭСЗ-д хамрагдсан эерэг үйл явц нь өвчтөн, түүний гэр бүл, эмч/засалч гээд бүх талын хэтийн төлвийг өөрчлөхөд хүргэдэг<ref>Peseschkian H, Remmers A (2013): Positive Psychotherapie. In der Buchreihe „Wege der Psychotherapie“. Reinhardt Verlag München.</ref>. Зөвхөн шинж тэмдэгт анхаарлаа төвлөрүүлэхийн оронд гол гүнзгий зөрчилдөөнд төвлөрдөг. Нэмж дурдахад энэ арга нь "жинхэнэ өвчтөнийг" олж тодорхойлох боломжийг олгодог<ref>Kirillov, Ivan; Efremova, Polina; Dobiala, Ewa; Pleshakov, Ivan (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/kirrilov-i-efremova-p-dobiala-e-pleshakov-i-the-global-psychotherapist/ "Primary Capacities as a Predictor of Perceived Stress, Anxiety, and Depression in the Pandemic Crisis of Covid-19".] The Global Psychotherapist. 3 (2): 19–29. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/kirrilov-i-efremova-p-dobiala-e-pleshakov-i-the-global-psychotherapist/ doi:10.52982/lkj195].</ref>. Учир нь, ихэвчлэн тусламж хүсч хандсан хүн нь өвчтөн биш, харин түүний нийгмийн орчны хэн нэгэн жинхэнэ өвчтөн байдаг. Өвчин эмгэгийг эерэг талаас нь тайлбарласнаар өвчтөнүүд болон бусад хүмүүс өвчний боломжит үүрэг сэтгэцийн динамик ач холбогдлыг ойлгож, өвчнөө таньж мэддэгийн зэрэгцээ өөрийн чадваруудыг хүлээн зөвшөөрөх боломжийг олдог. == Лавлага == 7o7e8ozd00qys01kwp2cex70n8mw0oy 856090 856089 2026-05-11T18:56:17Z Anastasiya Volkovaa 104270 /* Эерэг хандлага */ 856090 wikitext text/x-wiki [[Файл:PPT_logo_sign.png|right|thumb|Figure 1. Positive and Transcultural Psychotherapy (ЭСЗ after N. Peseschkian since 1977)]] '''Эерэг сэтгэл засал''' ({{langx|en|Positive Psychotherapy}}) нь 1968 оноос Германд боловсруулагдасан сэтгэл заслын арга юм. Энэ аргыг сэтгэцийн эмч, сэтгэл засалч [[:en:Nossrat Peseschkian|Носсрат Пезешкиан]] бусадтай хамтран боловсруулсан. 1977 оноос энэхүү аргыг Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) хэмээн нэрлэх болсон. ЭСЗ нь хүний мөн чанарын тухай эерэг ойлголтод үндэслэсэн хүмүүнлэг, психодинамик сэтгэл засал мөн. Хүмүүнлэг, системчилсэн, психодинамик, танин мэдэхүйн зан үйлийн сэтгэл заслын элементүүдийг багтаасан цогц арга барил юм. 2026 оны байдлаар 22 гаруй улсад ЭСЗ-ын төв ажиллаж, сургалтууд явагдаж байна. ЭСЗ-ыг эерэг сэтгэл зүйтэй андуурч болохгүй.<ref>''Theo A. Cope (July 2014). [https://www.ijp.org.uk/shop/productlist.php?category=18&secondary=55 "Positive Psychotherapy: 'Let the Truth be Told'"]. International Journal of Psychotherapy. '''18''' (2).''</ref> == Тодорхойлолт == Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) нь 1970-1980-аад оны үед Носсрат Пезешкианы боловсруулсан сэтгэл заслын арга юм<ref>Peseschkian N. Schatten auf der Sonnenuhr: Erziehung, Selbsthilfe, Psychotherapie. Wiesbaden: Verlag Medical Tribune; 1974.</ref><ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapie. Theorie und Praxis einer neuen Methode. Frankfurt: Fischer; 1977.</ref><ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977).</ref>. Анх "Ялгаварлах дүн шинжилгээ" гэж нэрлэж байгаад 1977 онд Пезешкиан бүтээлээ хэвлүүлснээс хойш ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ гэх болсон. Пезешкианы бүтээл 1987 онд англи хэл рүү орчуулагдсан. ЭСЗ дахь "positive" (латинаар positivus) гэсэн нэр томъёо нь хүний амьдралын туршлагын жинхэнэ, бодит, тодорхой талууд гэсэн утгаар хэрэглэгддэг. Эерэг сэтгэл заслын гол зорилго нь өвчтөн болон үйлчлүүлэгчийн чадвар, хүч чадал, нөөц, далд боломжуудыг өөрт нь ухамсарлуулах, хөгжүүлэхэд нь туслах явдал юм. Энэ арга нь сэтгэл заслын янз бүрийн чиглэлийн элементийг нэгтгэдэг. Энд: * хүний мөн чанарт болон сэтгэл заслыг үйлчлүүлэгчтэй хамтран, хоршин хийх явцад хүмүүнлэгээр хандах хандлга, * сэтгэцийн болон психосоматик эмгэгийн талаарх психодинамик ойлголт, * гэр бүл, соёл, ажил төрөл болон орчин, өөртөө туслах дадлага ажлын онцлогийг харгалзаж үздэг системчилсэн хандлага, * сэтгэл заслын бусад чиглэлийн техник аргуудыг нэгтгэсэн, зорилгодоо хүргэхэд чиглэсэн 5 алхамт/үе шатны сэтгэл заслын үйл явц<ref>Henrichs, C., Hum, G. (2020). Positive Psychotherapy and other psychotherapeutic methods. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 401–408), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. ЭСЗ нь дэлхийн 20 гаруй соёлыг ажиглан судалсан судалгаанд тулгуурлан, зөрчилдөөн болон нөөц, боломжид илүүтэй төвлөрдөгөөрөө онцлог<ref>Remmers, A. (2020). Theoretical Foundations and Roots of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 297–308), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. ЭСЗ нь танин мэдэхүйн зан үйлийн заслын гарт арга болон үйл явцад чиглэсэн аналитик сэтгэл засал хоёрын дунд оршдог. ЭСЗ нь оношилгоо, засал, заслын дараа өөртөө туслах болон сургалтандаа хагас бүтэцтэй хандлагыг ашигладаг. == Үүсгэн байгулагчийн тухай == [[file:Nossrat Peseschkian 2010 03 31.jpg|thumb|Figure 2. Dr. Nossrat Peseschkian]] Эерэг сэтгэл заслыг үндэслэгч профессор Носсрат Пезешкиан бол Иран гаралтай Германы сэтгэцийн эмч, мэдрэл судлаач, сэтгэл засалч, психосоматик анагаах ухааны мэргэжилтэн. 1960-аад оны сүүл, 1970-аад оны эхэн үед тэрээр янз бүрийн эх сурвалж, эрдэмтэн, бүтээлүүдийг судлан санаа авчээ. Тухайлбал, * хүмүүнлэгийн сэтгэл зүйг болон түүний дараагийн дэвшлүүдийг бий болгосон тухайн цаг үеийн онцлог, * [https://en.wikipedia.org/wiki/Viktor%20Frankl Виктор Франкл], [https://en.wikipedia.org/wiki/Jacob%20L.%20Moreno Якоб Л.Морено], Хайнрих Менг зэрэг нэр хүндтэй, нөлөө бүхий сэтгэл засалч, сэтгэцийн эмч нартай тогтоосон хувийн харилцаа холбоо, * Бахай шашны хүмүүнлэг, нэгдмэл зарчим, үнэт зүйлс, * Тэр үеийн Германы психоаналистууд болон зан үйлийн сэтгэл зсалч нарын хоорондын зөрчилдөөний сөрөг туршлагаас үүдэн нэгдсэн арга барилыг бий болгох хүсэл, * Соёлын мэдрэмжтэй арга зүйн эрэл хайгуулаас үүдэлтэй 20 гаруй соёлын хүрээнд хийсэн соёлын онцлогийн ажиглалтууд. Носсрат Пезешкианы амьдралын түүх, хувийн шинж чанар нь энэ хандлагыг бий болгоход болон цаашаа хөгжүүлэхэд ихээхэн нөлөөлсөн. Пезешкианы намтрыг бичсэн зохиолч түүнийг "хоёр ертөнцийн хооронд аялагч" гэж тодорхойлсон <ref>7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.</ref> бөгөөд намтарчилсан ном нь “Дорно ба Баруун” гэсэн дэд гарчигтай. Эерэг сэтгэл заслыг хөгжүүлэхэд түлхэц болсон гол зүйл нь 1954 оноос Европт амьдрахдаа төрөл бүрийн соёлын зан үйл, зан заншил, хандлагын ялгааг маш сайн ухаарсан иран хүний туршлага байсан хэмээн Пезешкиан хэлсэн байдаг. Бага насандаа Бахаи шашинтан байсан тэрээр бахайн зан заншил нь лалын, христийн болон иудейн шашинтай багш, хамтран суралцаж байсан оюутнуудын зан заншлаас ялгаатай байгааг ажиглаж, ухамсарлаж эхэлсэн. Энэ туршлага нь түүнийг шашин болон хүмүүсийн хоорондын харилцааны талаар эргэцүүлэн бодоход хүргэж, энэ хандлага нь ертөнцийг үзэх үзэл, гэр бүлийн үзэл баримтлалаас үүдэлтэй гэдэг ойлголт руу хөтөлсөн. Пезешкиан анагаахын мэргэжлээр суралцах хугацаандаа сэтгэц, мэдрэл, сэтгэл заслын янз бүрийн арга хоорондоо сөргөлдөж буйг нотолсон бөгөөд ийнхүү нотолсон нь шашин хоорондын болон хүн хоорондын хэвшмэл, өрөөсгөл ойлголтоос татгалзах ёстойг ойлгуулжээ. Энэ туршлага болон, Баруунд эрэгтэй, эмэгтэй хүмүүсийн тэгш байдал гэх мэт ойлголтыг үргэлж үнэлж баршгүй гэж үздэг байсан нь адил үзэлтэй Пезешкианд тав тухтай байдлыг мэдрэхэд нь тусалсан<ref>7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.</ref>. Эерэг сэтгэл засал нь [https://en.wikipedia.org/wiki/Kurt%20Goldstein Курт Голдштейн], [[Абрахам Маслоу]], [https://en.wikipedia.org/wiki/Carl%20Rogers Карл Рожерс] зэрэг анхдагчдын суурийг нь тавьсан хүмүүнлэг сэтгэл судлал, сэтгэл зүйн эмчилгээнээс үндэстэй. Суралцах хугацаандаа Носсрат Пезешкиан Хайнрих Менг, Виктор Франкл, Жейкоб Леви Морено зэрэг нэрт сэтгэл засалчидтай биечлэн уулзсан нь түүнд гүн гүнзгий сэтгэгдэл үлдээжээ. Гэсэн хэдий ч Пезешкиан Германы сэтгэл заслын нийгэмлэгийн янз бүрийн сургууль, арга барил, хандлагууд хоорондоо зөрчилдөөнтэй, сэтгэл судлаачид болон зан үйлийн эмч нар хамт сууж хооллохоос татгалзахыг нүдээрээ харж байлаа. Нэмж дурдахад, психоанализийн хүчтэй нөлөө, түүний дараагийн хөгжил, тухайлбал, неофрейдийн, психосоматик, төвлөрөлд чиглэсэн эрдэмтэн Балинт-ын хандлага нь Пезешкианы үзэл бодлыг бий болгосон. Эдгээр хуваагдлын хариуд тэрээр өөр өөр арга хоорондын ялгааг арилгах мета онолыг бий болгохоор эрэлхийлж эхлэв. Үүний зэрэгцээ Бахай шашны зарим зарчмыг Носсрат Пезешкиан бүхий л амьдралынхаа туршид сонирхон судалж, түүнээс урам зориг авч байсан. Бахайн шашинд шинжлэх ухаан болон шашны зохицлыг онцгойлон үзэхээс гадна бахайчууд хүнийг "үнэлж баршгүй үнэт чулуугаар баялаг уурхай"<ref>Baha’u’llah. Gleanings from the Writings of Baha’u’llah. Wilmette: US Baha’i Publishing Trust; 1990 (pocket-size edition, pp. 259–260).</ref> гэж үздэг, соёлын олон янз байдлыг хамарсан нийгмийн тухай алсын хараа зэрэг ойлголтыг багтаасан байдаг. Эдгээр зарчим нь түүний бүтээлч байдал, философийн үзэл бодлыг төлөвшүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Эерэг сэтгэл заслын ахиц дэвшил нь удаан хугацааны туршид түүний хөгжилд нөлөөлсөн хэд хэдэн хүчин зүйлтэй холбоотой байж болно. Анагаах ухааны боловсролыг тасралтгүй эзэмшсэнээр олж авсан мэдлэг, сэтгэл зүйн болон психосоматик практикт өвчтөнүүдтэй ажиллах туршлага, өөр өөр соёл, шашин шүтлэг, үнэт зүйлсийн тогтолцооны төлөөлөгчидтэй харилцах, түүнчлэн сэтгэл зүйн эмчилгээний аргуудын олон талт байдал зэрэг хүчин зүйлийг энд дурдаж болно. Хуримтлуулсан туршлагын үр дүнд 1969 онд "Дифференциал анализ"-ийг бий болгож, улмаар шинэчлэн сайжруулж, 1977 онд албан ёсоор ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ гэж боловсрогдсон. Пезешкианы "Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал" (1974), "Утгын эрэл хайгуул" (1983) зэрэг анхны номууд нь эерэг сэтгэл заслын хөгжилд психоанализ болон сэтгэл заслын экзистенциал сургуулиудын нөлөөг тусгасан байдаг<ref>In recent years, some North American authors have published the clinical applications of positive psychology and named it Positive Psychotherapy (Martin E. P. Seligman, Tayyab Rashid, Acacia C. Parks, Positive Psychotherapy. November 2006, American Psychologist, 774–788) [Seligman M, Rashid T, Parks T. Positive psychotherapy. Am Psychol. 2006;61(8):774–88.]</ref>. Цаашилбал, "Гэр бүлийн эерэг засал" (1980) ном нь 1970-аад онд гэр бүлийн системчилсэн засалтай зэрэгцэн хөгжиж байгааг онцолсон. Нийтдээ Пезешкиан энэ хандлагыг тусгасан 29 ном олон тооны нийтлэл бичиж хэвлэсэн нь ЭСЗыг өргөнөөр түгээхэд хувь нэмэр оруулав. == Хөгжил ба түүх == === 1970-1980-аад он === 1970-аад он бол өнөөгийн бидний мэддэг эерэг сэтгэл заслыг хөгжүүлэх, хүлээн зөвшөөрөх чухал үе юм. ЭСЗ-ыг сэтгэл заслын салбарт илүү өргөнөөр хүлээн зөвшөөрсөн нь эргэлтийн цэг байв. Энэ үед ЭСЗ-ын үндсэн зарчмууд үүсч, өвчтөн болон тэдний гэр бүлийнхэнд заслыг хэрэглэж эхэлсэн. Эдгээр зарчмууд Германд болон бусад хэлийн чанд бусад оронд уншсан лекцүүдээрээ танилцуулсан. Энэ чухал үед ЭСЗ-ын үндсэн таван номын дөрөв нь хэвлэгджээ. Тухайлбал, "Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал" (1974 онд "Schatten auf der Sonnenuhr" нэрээр хэвлэгдсэн), "Эерэг сэтгэл засал" (1977 онд герман хэлээр хэвлэгдсэн), "Эерэг сэтгэл заслын дорнын түүхүүд" (1979 онд герман хэл дээр анх хэвлэгдсэн) болон “Гэр бүлийн эерэг сэтгэл засал” ном 1980 онд герман хэл дээр тус тус хэвлэгджээ. Нэмж дурдахад дээд сургуулийн сургалтын төгсөлтийн дараах анхны сургалтын курсууд 1970-аад онд явагдаж эхэлсэн бөгөөд эдгээр курсэд суурилан 1974 онд Висбадены Сэтгэл заслын академи (WIAP) хэмээх сургалтын байгууллага бий болсон. Энэхүү сургалтын байгууллагыг 1979 онд Гэссе хотын Анагаах ухааны танхим сэтгэл заслын чиглэлээр резидентурын сургалт явуулдаг байгуулга гэж хүлээн зөвшөөрсөн. Нэмж дурдахад 1977 онд Германы Эерэг сэтгэл заслын нийгэмлэг (DGPP) байгуулагдсан бөгөөд энэ нь дэлхийн эерэг сэтгэл заслын анхны үндэсний холбоо юм. 1980-аад оны үед ЭСЗ нь тасралтгүй хөгжиж, энэ нь "Утгын эрэл хайгуул" зэрэг ном хэвлэгдэн гарсан. “Утгын эрэл хайгуул” ном 1983 онд герман хэл дээр анх хэвлэгдэж, дараа нь 1985 онд англи хэл рүү орчуулагдсан. Залуу сэтгэл судлаачидтай хамтарсан ажил нь ЭСЗ-ын аргыг цаашид системчлэхэд ихээхэн хувь нэмэр оруулсан. Энэ үед хамаарах нэг чухал үйл явдал бол 1988 онд дуусгаж хамгаалсан Хамид Пезешкианы докторын төсөл диссертаци<ref>Peseschkian H. (1987). Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall – Eine orthopädisch-psychosomatische Untersuchung von 100 Patienten. Medizinische Dissertation. Universität Mainz.</ref> бфйлаа. Энэ нь чухам ЭСЗ-д зориулагдсан анхны шинжлэх ухааны бүтээл байв. Энэхүү диссертаци нь ЭСЗ-ын асуулга, анхны ярилцлагыг бүтэцтэй болгоход чухал алхам болсон. ЭЗСын Анхны ярилцлага гэгч хэрэглүүрд тусгайлан асуулга боловсруулсан бөгөөд энэ нь дараа психодинамикийн судалгаанд хамрагдсан. 1988 онд анхны ярилцлагын асуумжийг WIPPF<ref>Peseschkian N, Deidenbach H. Wiesbadener Inventar zur Positiven Psychotherapie und Familientherapie WIPPF. Berlin: Springer; 1988.</ref>-ын асуулгын хамт бага зэрэг өөрчлөн нийтлэлсэн. Энэ нь хожим боловсруулагдасан хагас бүтэцтэй психодинамик анхны ярилцлагны өмнөх хувилбар байсан бөгөөд психодинамик сэтгэл заслын салбарын анхны жишээнүүдийн нэг байв. 1980-аад онд Носсрат Пезешкиан Ази болон Латин Америкийн хөгжиж буй орнуудаар аялж, ЭСЗ-ын семинар зохион байгуулжээ. Энэ хугацаанд ЭСЗ-ын чухал бүтээлүүдийг англи хэл рүү орчуулсан. Доктор Пезешкиан мөн менежментийн сургалт, коучингад ЭЗС-ыг хэрэглэх арга барилын талаар семинар зохион байгуулж, ЭСЗ-ыг эдгээр чиглэлд ашиглах сонирхлыг төрүүлсэн. === 1990–2010 он === Энэ хугацаанд Пезешкиан [https://www.amazon.com/Positive-Psychosomatics-Nossrat-Peseschkian/dp/1524636614 "Психосоматик ба эерэг сэтгэл засал"] хэмээх эцсийн суурь бүтээлээ 1991 онд (герман хувилбар) хэвлүүлж, дараа нь 2013 онд англи хэл рүү орчуулсан. Энэхүү номдоо сэтгэл зүйн болон бие махбодийн олон эмгэгийг эмчлэх бүтэцтэй психодинамик аргыг танилцуулсан. 1990-ээд оны үед Төв болон Зүүн Европын орнуудад гарсан улс төрийн өөрчлөлт нь 1980-аад онд эхэлсэн ЭСЗ-ын олон улсын тэлэлтийг ихээхэн хурдасгасан юм. ЭСЗ нь Дорнод болон Барууны соёлын хооронд өвөрмөц сэтгэл зүйн байр суурь эзэлдэг эдгээр соёлуудад ихээхэн сонирхол татсан. Зохион байгуулалттай ажлын арга барил, мэдлэгээрээ алдартай Зүүн Европын хамт олон нь ЭСЗ-ын семинаруудыг системчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. 1990 онд ОХУ-ын Казань хотод анхны төв байгуулагдаж, улмаар дэлхий даяар 30 гаруй төв байгуулагдсан. Эерэг сэтгэл заслын үндэсний холбоо Болгарт (1993), Румынд (2004), Орос улсад байгуулагдсан<ref>[https://www.positum.org/ppt-centers/ "PPT centers"]</ref>. 1996 онд ХБНГУ-д Олон улсын эерэг сэтгэл заслын төвийг төрийн бус байгууллагаар бүртгэж, дараа нь Дэлхийн эерэг сэтгэл засал болон соёл хоорондын/соёл дамнасан (Транскультураль) сэтгэл заслын холбоо [https://www.positum.org/ (WAPP)] болон өөрчлөгдсөнөөр ЭСЗ-ыг олон улсын хандлага болгох ажил үргэлжилж ирлээ. Эдгээр үйл явдал нь 1990 онд Вена хотод Европын сэтгэл заслын холбоо [https://www.europsyche.org/ (EAP)] байгуулагдсантай давхцаж, сэтгэл заслын мэргэжлийн болон хууль эрх зүйн стандартыг бий болгосон. Эерэг сэтгэл заслын төлөөлөгчид EAP байгуулагдсан цагаас эхлэн үйл ажиллагаанд нь идэвхтэй оролцож ирсэн. Герман хэлээр ярьдаг орнуудад сэтгэл заслын янз бүрийн аргын үр дүнтэй байдлын талаарх маргааныг 1994 онд хэвлэгдсэн [https://en.wikipedia.org/wiki/Klaus%20Grawe Клаус Гравегийн] бүтээл<ref>Grawe K, Donati R, Bernauer F. Psychotherapie im Wandel: Von der Konfession zur Profession. Göttingen: Hogrefe; 1994.</ref>, түүний мөрөөр сэтгэл заслын тухай хуулиудын талаарх маргааныг дагуулсан. Үүний хариуд Пезешкиан болон түүний хамтрагчид "Эерэг сэтгэл заслын үр дүн"<ref>Tritt, K.; Loew, T. H.; Meyer, M.; Werner, B.; Peseschkian, N. (1999). [https://psycnet.apa.org/record/2000-13704-005 "Positive psychotherapy: Effectiveness of an interdisciplinary approach"]. The European Journal of Psychiatry. 13 (4): 231–242.</ref> хэмээх томоохон судалгааг хийж, тэр нь 1997 онд Ричард Мертен-ий шагнал хүртжээ. Энэхүү судалгаа нь ЭСЗ-ын практик үр дүнтэй байдлын баталгаа болсон бөгөөд сэтгэл заслын нотолгоонд суурилсан практикт анхаарал хандуулж байгаатай нийцэж байв. 1999 онд янз бүрийн улс орны туршлагад үндэслэн ЭСЗ-аар мэргэшил дээшлүүлэх олон улсын сургалтын хөтөлбөр хэвлэгдсэн. 2000 онд ЭСЗ-ын сургагч багш нарын жил бүр явагдах олон улсын сургалтын эхлэл тавигдсан<ref>[https://www.positum.org/conferences/ "Conferences".]</ref>. ЭЗС-ын өргөтгөл нь Германд албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөгдсөн. Висбадены Сэтгэл заслын академи (WIAP)<ref>[https://web.archive.org/web/20211019064622/https:/www.wiap.de/ueber-wiap/geschichte-der-wiap/ "Geschichte der WIAP-Akademie"] [History of the WIAP Academy] (in German). [https://www.wiap.de/ueber-wiap/geschichte-der-wiap/ Archived from the original] on 2021-10-19.</ref> нь психодинамик сэтгэл заслын чиглэлээр сэтгэл судлаачид, түүнчлэн хүүхэд, өсвөр үеийнхний сэтгэл заслын багш, нийгмийн ажилтнуудад зориулсан төгсөлтийн дараах резидентурын сургалт явуулах эрхийг төрийн түвшинд хүлээн зөвшөөрсөн. Германд Сэтгэл засалчдын тухай хууль байдаг<ref>[https://www.bgbl.de/xaver/bgbl/start.xav?start=%2F%2F*%5B%40attr_id%3D%27bgbl198s1311.pdf%27%5D#/switch/tocPane?_ts=1777876624016 "Bundesgesetzblatt BGBL. Online-Archiv 1949 – 2022 | Bundesanzeiger Verlag".]</ref>. Сургалтын хөтөлбөрийг цаашид хөгжүүлэх, ЭСЗ-ын анхан шатны болон ахисан түвшний сургалтыг системчлэхэд 1998 он онцгой чухал он болж, улмаар ЭСЗ-ын нөлөө Германаас хальсан. Хэдэн жилийн турш Зүүн Европт зохион байгуулагдсан үндсэн түвшний семинаруудын үр дүнд шинэ суурь үзэл баримтлал бий болсон. ЭСЗ нь анагаах ухааны агуулгаасаа хальж, сургууль, их сургуулийн боловсрол, менежментийн сургалт, коучинг зэрэг янз бүрийн салбарт хэрэглэгдэх болсон.<ref>Peseschkian H. Die Anwendung der Positiven Psychotherapie im Managementtraining. In: Graf J, (ed). Seminare 2002 – Das Jahrbuch der Management-Weiterbildung (ManagerSeminare). Bonn: Gerhard May Verlags GmbH; 2001.</ref><ref>Remmers A. An integrated model for salutogenesis and prevention in education, organisation, therapy, self-help and family consultation, based on positive family psychotherapy [Realized projects and experiences in Bulgaria 1992–1994]. 1995.</ref>. ЭЗСын анхны Дэлхийн конгресс 1997 онд ОХУ-ын Санкт- Петербург хотноо зохион байгуулагдаж, түүнээс хойш 3-4 жил тутамд зохион байгуулагдаж байжээ. 2005 онд Боливийн Санта Круз хотын UTEPSA их сургуульд ЭСЗ чиглэлээр магистрын зэрэг олгох анхны төгсөлтийн хөтөлбөрийг дүүргэсэн. Олон улсын эерэг соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын академи (IAPP) гэгддэг Проф.Пезешкианы санг 2005 онд Маниже Пезешкиан,Носсрат Пезешкиан хоёр байгуулав. Энэ сан олон улсын санаачлагыг дэмжиж, ЭСЗ-ын Олон улсын архивын үйл ажиллагааг хянадаг. === 2010 оноос хойш === ЭСЗ-ыг үүсгэн байгуулагч Носсрат Пезешкиан 2010 онд таалал төгсч, ЭСЗ нийгэмлэг дараагийн шинэ шатанд оров. Дэлхийн эерэг соёл хоорондын сэтгэл заслын холбоо (WAPP) нь эерэг сэтгэл заслын дэлхийн дээвэр байгууллага болсон. 1996 онд Олон улсын эерэг сэтгэл заслын төв нэртэйгээр байгуулагдсан WAPP нь бие даасан гишүүд, үндэсний холбоод, сургалтын хүрээлэн, төв, үндэсний болон бүс нутгийн түвшний төлөөлөгчийн газруудаас бүрддэг. Үүний гол зорилго нь эерэг сэтгэл заслыг судлах, дадлага хийх, сурталчлах сонирхолтой гишүүд болон хувь хүмүүст дэмжлэг үзүүлэх явдал юм. WAPP нь Германы Висбаден хотод ашгийн бус байгууллагаар бүртгэгдсэн бөгөөд 2024 оны байдлаар дэлхийн 60 улсын 2600 гаруй бие даасан гишүүнтэй<ref>[https://web.archive.org/web/20230718061311/https:/www.positum.org/wapp-members-list/ "WAPP members"]. Archived from the original on 2023-07-18. Retrieved 2023-05-22.</ref>. Эерэг сэтгэл засал бол Европын Сэтгэл заслын холбооны (EAP) албан ёсоор хүлээн зөвшөөрсөн арга барилын нэг юм. Европын Эерэг сэтгэл заслын төвүүдийн холбоо (EFCPP) нь Европ даяарх байгууллага бөгөөд EAP-ийн дэргэдэх IAPP Академиар дамжуулан Европын байгууллага (EWO), Бүх Европын магадлан итгэмжлэлийн байгууллага (EWAO) Европын магадлан итгэмжлэгдсэн сэтгэл заслын сургалтын хүрээлэнгийн (EAPTI) үүрэг гүйцэтгэдэг. Хүсэл эрмэлзэлтэй сэтгэл засалч нар EFCPP-ийн сургалтад хамрагдсанаар эерэг сэтгэл заслын Европын сэтгэл заслын гэрчилгээг (ECP) авах боломжтой<ref>[https://www.positum.org/training-standards/ "Training standards".]</ref>. Эерэг сэтгэл заслын засал нь АНУ-д бүртгэгдсэн худалдааны тэмдэг юм (бүртгэл No6,082,225)<ref>[https://web.archive.org/web/20240331041344/https://tmsearch.uspto.gov/bin/showfield?f=doc&state=4809%3A2znph.2.1 "Trademark Search"]. Archived from the original on 2020-01-17. Retrieved 2023-05-20.</ref>. 2016 онд эерэг сэтгэл заслын засал нь Европын холбоо болон Швейцарь улсад албан ёсоор бүртгэгдсэн. 2025 оны байдлаар Болгар, Гүрж, Герман, Румын, Косово, Украин, Этиоп, Монгол зэрэг улсад ЭСЗ-ын үндэсний холбоод байгуулагдав<ref>Peseschkian, N.; Tritt, K. (1998). "Positive psychotherapy effectiveness study and quality assurance". European Journal of Psychotherapy & Counselling. 1: 93–104. [https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13642539808400508 doi:10.1080/13642539808400508.]</ref>. Цаашилбал, Армян, Австри, Беларусь, Болгар, Хятад, Кипр, Гүрж, Герман, Косово, Латви, Хойд Македон, Польш, Румын, Орос, Турк, Украин, Их Британи, Монгол дахь орон нутгийн болон бүс нутгийн 50 гарүй сургалтын төвүүдээр дамжуулан ЭСЗ идэвхтэй сурталчлагдаж байна. ЭСЗ-ын талаарх семинар, лекцүүд дэлхийн 80 гаруй оронд явагджээ. Болгар, Орос, Украин, Туркийн их дээд сургуулиудын сэтгэл судлал, сэтгэл заслын сургалтын хөтөлбөрт ЭСЗ орсон байгаа. == ОНОЛ == === Үндсэн шинж чанарууд === ЭСЗ-ын үндэс нь шинжлэх ухааны онолд үндэслэсэн бөгөөд үүнийг бусад сэтгэл заслын аргуудаас олж харж болно. Гэсэн хэдий ч Пезешкианы энэхүү арга барил нь психодинамик ба хүмүүнлэг сэтгэл заслын онол, заслын практикийн элементүүдийг нэгтгэсэнээрээ соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын хандлагыг бий болгож чадсан билээ. ЭСЗ нь үйлчлүүлэгчийн хувийн хэрэгцээ, салютогенетик нэгдсэн арга барилыг хэрэгжүүлдэг зарчим, гэр бүлийн засал, өөртөө туслах хэрэгслүүд бүгдийг харгалзан үздэг нэгдмэл арга барилыг ашигладаг<ref>Peseschkian, Hamid (2023). [https://www.mdedge.com/psychiatry/article/260349/depression/positive-psychotherapy-core-principles "Positive psychotherapy: Core principles".] Current Psychiatry. 22. [https://www.mdedge.com/psychiatry/article/260349/depression/positive-psychotherapy-core-principles doi:10.12788/cp.0317.]</ref>. '''ЭСЗ-ын аргын үндсэн шинж чанарууд:''' * Сэтгэл заслын нэгдмэл арга барил * Хүмүүнлэг психодинамик арга барил * Сэтгэл заслын цогц нэгдмэл тогтолцоо * Зөрчилдөөнт төвтэй богино хугацааны арга * Соёлуудын ялгааны мэдрэмжтэй * Түүх, шог яриа, зүйр цэцэн үгийг ашигладаг * Шинэлэг оролцоо болон арга техниктэй * Сэтгэл засал, анагаах ухааны бусад салбар, зөвлөгөө, боловсрол, урьдчилан сэргийлэх, менежмент, сургалтанд ашигладаг. === Үндсэн зарчмууд === Эерэг сэтгэл заслын гурван үндсэн зарчим буюу тулгуур нь<ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)</ref>: * Итгэл найдварын зарчим * Тэнцвэрийн зарчим * Зөвлөгөөний зарчим юм. '''''Итгэл найдварын зарчим нь''''' өвчтөнд түүний эмгэг, зөрчилдөөний цаад утга учир, зорилгыг танин мэдэх, ойлгоход нь туслах зорилготой гэж үздэг. Үүний үр дүнд эмгэгийг эергээр тайлбарлахад, тайлбарыг эергээр боловсруулан ухамсарлахад хүргэдэг. Жишээ нь: * Нойрны хямралыг сэрэмжтэй байх, хязгаарлагдмал нойртой ажиллах чадвар гэж, * Сэтгэлийн хямралыг гүнзгий мэдрэх, зөрчилдөөний хариуд сэтгэл хөдлөлөө илэрхийлж чадах чадвар гэж, * Шизофрени нь хоёр ертөнц, эсвэл уран зөгнөлийн ертөнцөд нэгэн зэрэг оршин тогтнох чадвар гэж үздэг. * Ийм өөдрөг үзлийг баримталснаар зөвхөн өвчтөнд төдийгүй түүний эргэн тойрон дахь хүмүүсийн үзэл бодлыг өөрчлөх боломжтой болно. '''''Тэнцвэртай байх зарчим''''' нь нийгэм, соёлын ялгааг үл харгалзан хүн болгон бэрхшээл/асуудлыг даван туулах түгээмэл механизмд найдлагатай байдаг гэдгийг хүлээн зөвшөөрдөг. Носсрат Пезешкиан эерэг сэтгэл заслын тэнцвэрийн загвартай хослуулан янз бүрийн соёлын зөрчилдөөнийг шийдвэрлэх динамик, орчин үеийн хандлагыг боловсруулсан. Энэхүү загвар нь амьдралын дөрвөн үндсэн хүрээг тодорхойлдог: * Бие мах бодь/Мэдрэмж - психосоматик асуудлууд. * Амжилт/Үйл ажиллага – стресс үүсгэх хүчин зүйлүүд. * Дотны харилцаа холбоо/Ёс зүйн уламжлал - сэтгэлийн хямралыг өдөөгч хүчин зүйлс. * Ирээдүй/Уран зөгнөл/Амьдралын утга учир/Зөн совин - айдас ба фоби. Эдгээр дөрвөн хүрээ нь бүх хүнд нийтлэг байдаг ч тухайн хүн ямар соёлд хамаарч байгаагаас шалтгаалан өөр өөр илэрдэг. Тухайлбал, барууны нийгэмд бие бялдрын сайн сайхан байдал, мэргэжлийн амжилтыг чухалчилдаг бол дорныхон хүмүүс хоорондын харилцаа холбоо, төсөөлөл, ирээдүйн хүсэл тэмүүллийг илүү чухалчилдаг. Холбоо барих, төсөөлөх чадваргүй байх нь янз бүрийн психосоматик өвчин үүсэхэд нөлөөлдөг гэдгийг мэддэг. Үүнийг Ид, Эго, Супер-эго гэсэн Фрейдийн сонгодог загварын бодит ялгаа гэж үзэж болно. '''''Зөвлөгөөний зарчим нь''''' эерэг сэтгэл засалд нягт уялдаатай засал ба өөртөө туслах “таван үе шат” ойлголтыг танилцуулдаг. Эдгээр үе шатанд өвчтөн болон тэдний гэр бүлийнхэн хамтдаа өвчний талаар болон түүнийг шийдвэрлэх хувь хүний шийдлийн талаар мэдээлэл авдаг. Таван үе шат нь дараах байдалтай байна: # '''''Ажиглалт болон зай барих:''''' Энэ үе шат нь сэтгэл засалч сэтгэл хөдлөлийн хувьд тодорхой зай сахихын зэрэгцээ, үйлчлүүлэгч хүсэл, бэрхшээл, асуудлаа мэдэрч, илэрхийлэх явдал юм. # '''''Бүрдүүлэлт/Мэдээлэл цуглуулах цэгцлэх:''''' Өвчтөн сүүлийн 5-10 жилийн хугацаанд тохиолдсон амьдралын чухал үйл явдлуудын талаар эргэцүүлэн бодох үед танин мэдэхүйн чадвараа идэвхжүүлдэг. # '''''Нөхцөл байдлын урамшуулал, дэмжлэг үзүүлэх:''''' Энэ үе шат нь өөртөө туслах, дотоод нөөцийг идэвхжүүлэхэд чиглэдэг. Өвчтөнийг зөрчилдөөнийг шийдвэрлэхэд өмнөх амжилтай туршлагыг ашиглахыг зөвлөж байна. # '''''Үгээр илэрхийлэх үйл явц:''''' Өвчтөний харилцааны чадавх сайжирч, амьдралын дөрвөн хүрээтэй холбоотой шийдэгдээгүй зөрчилдөөн, асуудлуудыг томъёолж, илэрхийлэх боломжийг олгодог. # '''''Зорилгоо тэлэх/өргөжүүлэх:''''' Энэ үе шат нь асуудлыг шийдвэрлэсний дараах ирээдүйн урт хугацааны амьдралын чиг баримжаагаа тодорхойлоход чиглэгддэг. Өвчтөнөөс "Бүх асуудал шийдэгдчихвэл та юу хиймээр байна вэ? Ирэх таван жилийн зорилго чинь юу вэ?" гэх мэт асуулт асууна. Эдгээр таван үе шат нь хүний сайн сайхан байдлын янз бүрийн асуудлыг шийдвэрлэх, хувь хүний өсөлт хөгжил, ирээдүйн хүсэл тэмүүллийг дэмжих тогтолцоог бүрдүүлж, эмчилгээ, өөртөө туслах цогц арга барилыг илэрхийлдэг. === Эерэг сэтгэл засал нь мета онол юм === Анх Пезешкианы хоёр зорилго тавьж ажиллаж байсан: нэгдүгээрт, өвчтөнүүдэд ойлгож, ашиглахад хялбархан аргыг бий болгох, хоёрдугаарт, янз бүрийн сэтгэл заслын сургууль хооронд зуучлагч арга барил болох эерэг сэтгэл заслыг боловсруулах. 1977 онд герман хэлээр, 1987 онд англи хэл дээр хэвлэгдсэн "Эерэг сэтгэл засал" номондоо<ref>Frank JD. Persuasion and healing: a comparative study of psychotherapy. 3rd ed. Baltimore: Hopkins Univ. Press; 1991.</ref> тэрээр энэ сорилтод "Эерэг сэтгэл засал ба бусад сэтгэл засал" (хуудас 365–400) гэсэн нэг бүлгийг зориулсан. Энэ бүлэг “хамгийн хэцүү, хөдөлмөр их шаардсан бүлэг” гэж Пезешкиан хэлсэн байдаг. Тэрээр эерэг сэтгэл заслыг сэтгэл заслын талбарт гарч ирсэн зүгээр нэг өөр арга гэж ойлгож болохгүйг онцлон тэмдэглэсэн байдаг. “Энэ нь тодорхой тохиолдлуудад тохирох арга зүйн хандлагыг сонгох, эдгээр аргыг хооронд нь хосолж хэрэглэх хялбар цогц тогтолцоог бүрдүүлэх арга” хэмээн тэр тодорхойлсон. Нэг ёсондоо эерэг сэтгэл засал нь сэтгэл заслын мета онол юм. Тэрээр сэтгэл заслыг зөвхөн тодорхой шинж тэмдгүүдийг арилгах тогтсон арга гэж бус, харин өөрийн үйл ажиллагаа явуулж буй өргөн хүрээтэй нийгэм, соёл хоорондын болон нийгмийн орчинд үзүүлэх хариу үйлдэл гэж үздэг<ref>Lapworth P, Sills C. Integration in counselling & psychotherapy. Los Angeles: SAGE; 2010.</ref>. Пезешкиан мөн эерэг сэтгэл заслыг хаалттай, онцгой систем гэж үзэх ёсгүй гэж үзсэн; үүний оронд энэ нь сэтгэл заслын олон янзын аргуудыг нэгтгэж ач холбогдолтайгаар ашигладаг. Энэ нь сэтгэлзүйн шинжилгээ, сэтгэлзүйн динамик, зан үйлийн, бүлгийн, гипно эмчилгээ, эм, физик эмчилгээ зэрэг янз бүрийн хандлагыг хамардаг. Эерэг сэтгэл заслыг сэтгэл заслын хэд хэдэн хэмжээсийг хамарсан интеграцийн арга гэж үзэж болно. Швейцарь дахь [https://en.wikipedia.org/wiki/Klaus%20Grawe Клаус Граве] болон түүний хамтран ажиллагсад сэтгэл заслын янз бүрийн аргын үр нөлөөний мета-анализыг хэвлэн нийтэлж, уламжлалт сэтгэл заслын сургуулиас давсан ерөнхий аргыг санал болгохоос өмнө бараг хорин жил өнгөрсөн<ref>Norcross JC, Goldfried MR. Handbook of psychotherapy integration. New York: Oxford University Press; 2003.</ref>. АНУ-д сэтгэцийн эмч [https://en.wikipedia.org/wiki/Jerome%20Frank%20(psychiatrist) Жером Франк] багцтай сэтгэл заслын тогтолцоо/схемыг санал болгосон ч энэ нь маргаантай байсан бөгөөд батлагдаагүй. Үүнээс хойш улам бүр хүлээн зөвшөөрөгдсөн эклектик болон интегратив сэтгэл заслын хөдөлгөөнүүд өргөжиж байгаа ч интеграцийн үндсэн зорилго болох онолын зохицуулалтанд анхаарлаа хандуулах биш, харин өөр өөр сургуулийн арга техникийг ашиглах захын функцэд ихээхэн анхаарал тавьж байна<ref>Maslow AH. Motivation and personality. New York: Harper & Row; 1954.</ref><ref>Nossrat Peseschkian mentions the term ‘positive psychology’ in his book on Positive Psychotherapy in 1987, p. 389, but not going further.</ref>. Заслын үйл явцад эмпати, хүлээлт, соёлын дасан зохицох чадвар, засалчийн хувийн шинж чанар зэрэг хүчин зүйлүүд нь тодорхой арга, хэрэгсэл, техникээс илүү чухал гэдэгтэй санал нэгдэж байна. === Эерэг хандлага === Эерэг сэтгэл засал нь одоо байгаа эмгэгийг арилгахаас илүүтэй өөртөө туслах боломж, чадвараа дайчлахыг чухалчилдаг. Абрахам Маслоу хувь хүний хөгжлийн боломж, эерэг чадваруудыг чухалчлах үүднээс "эерэг сэтгэл судлал" гэсэн нэр томъёог нэвтрүүлсэн<ref>Jork K, Peseschkian N. Salutogenese und Positive Psychotherapie. Bern, Stuttgart: Hans Huber Verlag; 2003/2006.</ref>. Энэхүү хандлагын дагуу сэтгэл засал нь засалд оролцож байгаа хүмүүсийн чадварт анхаарал хандуулж, хөгжих боломж олгохоос эхэлдэг (Peseschkian N.,<ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)</ref> с.1–7). Шинж тэмдэг, эмгэгийг мөргөлдөөнд үзүүлэх хариу үйлдэл гэж үздэг бөгөөд энэ нь амьдралын жам, баяр баясгалан, боломж, нөөц, хүч чадал, боломжийн салютогенезийг багтаасан хүмүүний бүхэл цул байдлыг хүлээн зөвшөөрдөг тул заслыг "эерэг" гэж нэрлэдэг (Jork K, Peseschkian N.,<ref>In German language, there is a very exact word for worldview, philosophy of life, or image or conception of human beings: Menschenbild. This concept plays a very important role in philosophy, medicine and psychotherapy.</ref> с.;13). Эерэг сэтгэл заслын "эерэг" гэсэн нэр томъёо нь "эерэг шинжлэх ухаан" (Макс Веберын дагуу, 1988) гэсэн ойлголтод суурилдаг бөгөөд энэ нь ажиглагдсан үзэгдлийн талаар дүгнэлт хийхгүй байх гэсэн үг юм. Носсрат Пезешкиан "positum" гэдэг нэр томьёог илүү өргөн утгаар нь ашигладаг бөгөөд энэ нь боломжтой, өгөгдсөн эсвэл бодитой гэсэн утгатай. Өвчинд хандах энэ эерэг хандлага нь өвчнийг ойлгох, эмнэл зүйн эмчилгээ явуулахад өвчнийг сөрөг талаас авч үзэхтэй адил чухал юм. Засал нь одоо байгаа чадавх, боломжуудыг өөртөө туслах зорилгоор дайчлах зорилготой бөгөөд зөвхөн "шинж тэмдгийн уут"-тай харьцахаас илүү хувь хүний хөгжлийн чадавх, чадварт анхаарлаа хандуулдаг. Пезешкиан шинж тэмдгүүд, эмгэгүүд нь зөрчилдөөний хариу үйлдэл гэж үздэг бөгөөд үүнд оролцсон хүмүүсийн бүрэн бүтэн байдал нь өгөгдсөн гэж үздэг тул заслаа "эерэг" гэж нэрлэдэг болсон<ref>Peseschkian H, Peseschkian N. Der Mensch ist seinem Wesen nach gut. Die Notwendigkeit eines positiven Menschenbildes für Priester und Ärzte im Zeitalter multikultureller Gesellschaften. In: Paris W, Ausserer O (eds.). Glaube und Medizin. Meran: Alfred und Söhne; 1993.</ref>. Эерэг сэтгэл заслын суурь үзэл нь хүний төрөлхийн сайн сайхан, чадавхийг онцолсон, эдгээрийг хүний байгалиас өгөгдсөн мөн чанар гэж үздэг хүмүүнлэг үзэлд<ref>Abebe, S. W. (2020). Positive Interpretation as a Tool in Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 417–422), Springer, Cham (Switzerland).</ref> суурилдаг<ref>Peseschkian H. Osnovy pozitivnoj psichoterapii (Basics of positive psychotherapy). Archangelsk: Publications of the Medical School; 1993. (in Russian).</ref>. ЭСЗ-ын дагуу хүмүүс хайрлах, танин мэдэх гэсэн хоёр үндсэн чадавхи/өгөгдөлтэй бөгөөд боловсрол, хувь хүний хөгжлийн замаар энэ чадвар, өвөрмөц онцлогоо хөгжүүлж чаддаг. Энэ нөхцөлд заслыг өвчтөн болон түүний гэр бүлийн цаашдын өсөлт, боловсролыг дэмжих хэрэгсэл гэж үздэг. Эерэг сэтгэл засалд эмгэгийг эерэг талаас нь авч үздэг. Жишээлбэл, сэтгэлийн хямралыг "мөргөлдөөнд гүн гүнзгий сэтгэл хөдлөлөөр хариулах чадвар", ганцаардлаас айх айдсыг "бусад хүмүүстэй хамт байх хүсэл", архидалтыг "бусдаас хүлээж авдаггүй халуун дулаан сэтгэлээр (мөн хайраар) өөрийгөө хангах чадвар", психозыг "хоёр ертөнцөд нэгэн зэрэг амьдрах чадвар", зүрхний эмгэгийг "зүрхний үйл ажиллагааг маш ойр байлгах чадвар" гэж тайлбарладаг.<ref>Peseschkian H, Peseschkian N. Der Mensch ist seinem Wesen nach gut. Die Notwendigkeit eines positiven Menschenbildes für Priester und Ärzte im Zeitalter multikultureller Gesellschaften. In: Paris W, Ausserer O (eds.). Glaube und Medizin. Meran: Alfred und Söhne; 1993.</ref> ЭСЗ-д хамрагдсан эерэг үйл явц нь өвчтөн, түүний гэр бүл, эмч/засалч гээд бүх талын хэтийн төлвийг өөрчлөхөд хүргэдэг<ref>Peseschkian H, Remmers A (2013): Positive Psychotherapie. In der Buchreihe „Wege der Psychotherapie“. Reinhardt Verlag München.</ref>. Зөвхөн шинж тэмдэгт анхаарлаа төвлөрүүлэхийн оронд гол гүнзгий зөрчилдөөнд төвлөрдөг. Нэмж дурдахад энэ арга нь "жинхэнэ өвчтөнийг" олж тодорхойлох боломжийг олгодог<ref>Kirillov, Ivan; Efremova, Polina; Dobiala, Ewa; Pleshakov, Ivan (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/kirrilov-i-efremova-p-dobiala-e-pleshakov-i-the-global-psychotherapist/ "Primary Capacities as a Predictor of Perceived Stress, Anxiety, and Depression in the Pandemic Crisis of Covid-19".] The Global Psychotherapist. 3 (2): 19–29. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/kirrilov-i-efremova-p-dobiala-e-pleshakov-i-the-global-psychotherapist/ doi:10.52982/lkj195].</ref>. Учир нь, ихэвчлэн тусламж хүсч хандсан хүн нь өвчтөн биш, харин түүний нийгмийн орчны хэн нэгэн жинхэнэ өвчтөн байдаг. Өвчин эмгэгийг эерэг талаас нь тайлбарласнаар өвчтөнүүд болон бусад хүмүүс өвчний боломжит үүрэг сэтгэцийн динамик ач холбогдлыг ойлгож, өвчнөө таньж мэддэгийн зэрэгцээ өөрийн чадваруудыг хүлээн зөвшөөрөх боломжийг олдог. == Лавлага == k5e1famcm7yr1qecfta0cbcd3j9ucqa 856091 856090 2026-05-11T18:59:42Z Anastasiya Volkovaa 104270 /* Эерэг хандлага */ 856091 wikitext text/x-wiki [[Файл:PPT_logo_sign.png|right|thumb|Figure 1. Positive and Transcultural Psychotherapy (ЭСЗ after N. Peseschkian since 1977)]] '''Эерэг сэтгэл засал''' ({{langx|en|Positive Psychotherapy}}) нь 1968 оноос Германд боловсруулагдасан сэтгэл заслын арга юм. Энэ аргыг сэтгэцийн эмч, сэтгэл засалч [[:en:Nossrat Peseschkian|Носсрат Пезешкиан]] бусадтай хамтран боловсруулсан. 1977 оноос энэхүү аргыг Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) хэмээн нэрлэх болсон. ЭСЗ нь хүний мөн чанарын тухай эерэг ойлголтод үндэслэсэн хүмүүнлэг, психодинамик сэтгэл засал мөн. Хүмүүнлэг, системчилсэн, психодинамик, танин мэдэхүйн зан үйлийн сэтгэл заслын элементүүдийг багтаасан цогц арга барил юм. 2026 оны байдлаар 22 гаруй улсад ЭСЗ-ын төв ажиллаж, сургалтууд явагдаж байна. ЭСЗ-ыг эерэг сэтгэл зүйтэй андуурч болохгүй.<ref>''Theo A. Cope (July 2014). [https://www.ijp.org.uk/shop/productlist.php?category=18&secondary=55 "Positive Psychotherapy: 'Let the Truth be Told'"]. International Journal of Psychotherapy. '''18''' (2).''</ref> == Тодорхойлолт == Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) нь 1970-1980-аад оны үед Носсрат Пезешкианы боловсруулсан сэтгэл заслын арга юм<ref>Peseschkian N. Schatten auf der Sonnenuhr: Erziehung, Selbsthilfe, Psychotherapie. Wiesbaden: Verlag Medical Tribune; 1974.</ref><ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapie. Theorie und Praxis einer neuen Methode. Frankfurt: Fischer; 1977.</ref><ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977).</ref>. Анх "Ялгаварлах дүн шинжилгээ" гэж нэрлэж байгаад 1977 онд Пезешкиан бүтээлээ хэвлүүлснээс хойш ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ гэх болсон. Пезешкианы бүтээл 1987 онд англи хэл рүү орчуулагдсан. ЭСЗ дахь "positive" (латинаар positivus) гэсэн нэр томъёо нь хүний амьдралын туршлагын жинхэнэ, бодит, тодорхой талууд гэсэн утгаар хэрэглэгддэг. Эерэг сэтгэл заслын гол зорилго нь өвчтөн болон үйлчлүүлэгчийн чадвар, хүч чадал, нөөц, далд боломжуудыг өөрт нь ухамсарлуулах, хөгжүүлэхэд нь туслах явдал юм. Энэ арга нь сэтгэл заслын янз бүрийн чиглэлийн элементийг нэгтгэдэг. Энд: * хүний мөн чанарт болон сэтгэл заслыг үйлчлүүлэгчтэй хамтран, хоршин хийх явцад хүмүүнлэгээр хандах хандлга, * сэтгэцийн болон психосоматик эмгэгийн талаарх психодинамик ойлголт, * гэр бүл, соёл, ажил төрөл болон орчин, өөртөө туслах дадлага ажлын онцлогийг харгалзаж үздэг системчилсэн хандлага, * сэтгэл заслын бусад чиглэлийн техник аргуудыг нэгтгэсэн, зорилгодоо хүргэхэд чиглэсэн 5 алхамт/үе шатны сэтгэл заслын үйл явц<ref>Henrichs, C., Hum, G. (2020). Positive Psychotherapy and other psychotherapeutic methods. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 401–408), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. ЭСЗ нь дэлхийн 20 гаруй соёлыг ажиглан судалсан судалгаанд тулгуурлан, зөрчилдөөн болон нөөц, боломжид илүүтэй төвлөрдөгөөрөө онцлог<ref>Remmers, A. (2020). Theoretical Foundations and Roots of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 297–308), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. ЭСЗ нь танин мэдэхүйн зан үйлийн заслын гарт арга болон үйл явцад чиглэсэн аналитик сэтгэл засал хоёрын дунд оршдог. ЭСЗ нь оношилгоо, засал, заслын дараа өөртөө туслах болон сургалтандаа хагас бүтэцтэй хандлагыг ашигладаг. == Үүсгэн байгулагчийн тухай == [[file:Nossrat Peseschkian 2010 03 31.jpg|thumb|Figure 2. Dr. Nossrat Peseschkian]] Эерэг сэтгэл заслыг үндэслэгч профессор Носсрат Пезешкиан бол Иран гаралтай Германы сэтгэцийн эмч, мэдрэл судлаач, сэтгэл засалч, психосоматик анагаах ухааны мэргэжилтэн. 1960-аад оны сүүл, 1970-аад оны эхэн үед тэрээр янз бүрийн эх сурвалж, эрдэмтэн, бүтээлүүдийг судлан санаа авчээ. Тухайлбал, * хүмүүнлэгийн сэтгэл зүйг болон түүний дараагийн дэвшлүүдийг бий болгосон тухайн цаг үеийн онцлог, * [https://en.wikipedia.org/wiki/Viktor%20Frankl Виктор Франкл], [https://en.wikipedia.org/wiki/Jacob%20L.%20Moreno Якоб Л.Морено], Хайнрих Менг зэрэг нэр хүндтэй, нөлөө бүхий сэтгэл засалч, сэтгэцийн эмч нартай тогтоосон хувийн харилцаа холбоо, * Бахай шашны хүмүүнлэг, нэгдмэл зарчим, үнэт зүйлс, * Тэр үеийн Германы психоаналистууд болон зан үйлийн сэтгэл зсалч нарын хоорондын зөрчилдөөний сөрөг туршлагаас үүдэн нэгдсэн арга барилыг бий болгох хүсэл, * Соёлын мэдрэмжтэй арга зүйн эрэл хайгуулаас үүдэлтэй 20 гаруй соёлын хүрээнд хийсэн соёлын онцлогийн ажиглалтууд. Носсрат Пезешкианы амьдралын түүх, хувийн шинж чанар нь энэ хандлагыг бий болгоход болон цаашаа хөгжүүлэхэд ихээхэн нөлөөлсөн. Пезешкианы намтрыг бичсэн зохиолч түүнийг "хоёр ертөнцийн хооронд аялагч" гэж тодорхойлсон <ref>7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.</ref> бөгөөд намтарчилсан ном нь “Дорно ба Баруун” гэсэн дэд гарчигтай. Эерэг сэтгэл заслыг хөгжүүлэхэд түлхэц болсон гол зүйл нь 1954 оноос Европт амьдрахдаа төрөл бүрийн соёлын зан үйл, зан заншил, хандлагын ялгааг маш сайн ухаарсан иран хүний туршлага байсан хэмээн Пезешкиан хэлсэн байдаг. Бага насандаа Бахаи шашинтан байсан тэрээр бахайн зан заншил нь лалын, христийн болон иудейн шашинтай багш, хамтран суралцаж байсан оюутнуудын зан заншлаас ялгаатай байгааг ажиглаж, ухамсарлаж эхэлсэн. Энэ туршлага нь түүнийг шашин болон хүмүүсийн хоорондын харилцааны талаар эргэцүүлэн бодоход хүргэж, энэ хандлага нь ертөнцийг үзэх үзэл, гэр бүлийн үзэл баримтлалаас үүдэлтэй гэдэг ойлголт руу хөтөлсөн. Пезешкиан анагаахын мэргэжлээр суралцах хугацаандаа сэтгэц, мэдрэл, сэтгэл заслын янз бүрийн арга хоорондоо сөргөлдөж буйг нотолсон бөгөөд ийнхүү нотолсон нь шашин хоорондын болон хүн хоорондын хэвшмэл, өрөөсгөл ойлголтоос татгалзах ёстойг ойлгуулжээ. Энэ туршлага болон, Баруунд эрэгтэй, эмэгтэй хүмүүсийн тэгш байдал гэх мэт ойлголтыг үргэлж үнэлж баршгүй гэж үздэг байсан нь адил үзэлтэй Пезешкианд тав тухтай байдлыг мэдрэхэд нь тусалсан<ref>7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.</ref>. Эерэг сэтгэл засал нь [https://en.wikipedia.org/wiki/Kurt%20Goldstein Курт Голдштейн], [[Абрахам Маслоу]], [https://en.wikipedia.org/wiki/Carl%20Rogers Карл Рожерс] зэрэг анхдагчдын суурийг нь тавьсан хүмүүнлэг сэтгэл судлал, сэтгэл зүйн эмчилгээнээс үндэстэй. Суралцах хугацаандаа Носсрат Пезешкиан Хайнрих Менг, Виктор Франкл, Жейкоб Леви Морено зэрэг нэрт сэтгэл засалчидтай биечлэн уулзсан нь түүнд гүн гүнзгий сэтгэгдэл үлдээжээ. Гэсэн хэдий ч Пезешкиан Германы сэтгэл заслын нийгэмлэгийн янз бүрийн сургууль, арга барил, хандлагууд хоорондоо зөрчилдөөнтэй, сэтгэл судлаачид болон зан үйлийн эмч нар хамт сууж хооллохоос татгалзахыг нүдээрээ харж байлаа. Нэмж дурдахад, психоанализийн хүчтэй нөлөө, түүний дараагийн хөгжил, тухайлбал, неофрейдийн, психосоматик, төвлөрөлд чиглэсэн эрдэмтэн Балинт-ын хандлага нь Пезешкианы үзэл бодлыг бий болгосон. Эдгээр хуваагдлын хариуд тэрээр өөр өөр арга хоорондын ялгааг арилгах мета онолыг бий болгохоор эрэлхийлж эхлэв. Үүний зэрэгцээ Бахай шашны зарим зарчмыг Носсрат Пезешкиан бүхий л амьдралынхаа туршид сонирхон судалж, түүнээс урам зориг авч байсан. Бахайн шашинд шинжлэх ухаан болон шашны зохицлыг онцгойлон үзэхээс гадна бахайчууд хүнийг "үнэлж баршгүй үнэт чулуугаар баялаг уурхай"<ref>Baha’u’llah. Gleanings from the Writings of Baha’u’llah. Wilmette: US Baha’i Publishing Trust; 1990 (pocket-size edition, pp. 259–260).</ref> гэж үздэг, соёлын олон янз байдлыг хамарсан нийгмийн тухай алсын хараа зэрэг ойлголтыг багтаасан байдаг. Эдгээр зарчим нь түүний бүтээлч байдал, философийн үзэл бодлыг төлөвшүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Эерэг сэтгэл заслын ахиц дэвшил нь удаан хугацааны туршид түүний хөгжилд нөлөөлсөн хэд хэдэн хүчин зүйлтэй холбоотой байж болно. Анагаах ухааны боловсролыг тасралтгүй эзэмшсэнээр олж авсан мэдлэг, сэтгэл зүйн болон психосоматик практикт өвчтөнүүдтэй ажиллах туршлага, өөр өөр соёл, шашин шүтлэг, үнэт зүйлсийн тогтолцооны төлөөлөгчидтэй харилцах, түүнчлэн сэтгэл зүйн эмчилгээний аргуудын олон талт байдал зэрэг хүчин зүйлийг энд дурдаж болно. Хуримтлуулсан туршлагын үр дүнд 1969 онд "Дифференциал анализ"-ийг бий болгож, улмаар шинэчлэн сайжруулж, 1977 онд албан ёсоор ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ гэж боловсрогдсон. Пезешкианы "Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал" (1974), "Утгын эрэл хайгуул" (1983) зэрэг анхны номууд нь эерэг сэтгэл заслын хөгжилд психоанализ болон сэтгэл заслын экзистенциал сургуулиудын нөлөөг тусгасан байдаг<ref>In recent years, some North American authors have published the clinical applications of positive psychology and named it Positive Psychotherapy (Martin E. P. Seligman, Tayyab Rashid, Acacia C. Parks, Positive Psychotherapy. November 2006, American Psychologist, 774–788) [Seligman M, Rashid T, Parks T. Positive psychotherapy. Am Psychol. 2006;61(8):774–88.]</ref>. Цаашилбал, "Гэр бүлийн эерэг засал" (1980) ном нь 1970-аад онд гэр бүлийн системчилсэн засалтай зэрэгцэн хөгжиж байгааг онцолсон. Нийтдээ Пезешкиан энэ хандлагыг тусгасан 29 ном олон тооны нийтлэл бичиж хэвлэсэн нь ЭСЗыг өргөнөөр түгээхэд хувь нэмэр оруулав. == Хөгжил ба түүх == === 1970-1980-аад он === 1970-аад он бол өнөөгийн бидний мэддэг эерэг сэтгэл заслыг хөгжүүлэх, хүлээн зөвшөөрөх чухал үе юм. ЭСЗ-ыг сэтгэл заслын салбарт илүү өргөнөөр хүлээн зөвшөөрсөн нь эргэлтийн цэг байв. Энэ үед ЭСЗ-ын үндсэн зарчмууд үүсч, өвчтөн болон тэдний гэр бүлийнхэнд заслыг хэрэглэж эхэлсэн. Эдгээр зарчмууд Германд болон бусад хэлийн чанд бусад оронд уншсан лекцүүдээрээ танилцуулсан. Энэ чухал үед ЭСЗ-ын үндсэн таван номын дөрөв нь хэвлэгджээ. Тухайлбал, "Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал" (1974 онд "Schatten auf der Sonnenuhr" нэрээр хэвлэгдсэн), "Эерэг сэтгэл засал" (1977 онд герман хэлээр хэвлэгдсэн), "Эерэг сэтгэл заслын дорнын түүхүүд" (1979 онд герман хэл дээр анх хэвлэгдсэн) болон “Гэр бүлийн эерэг сэтгэл засал” ном 1980 онд герман хэл дээр тус тус хэвлэгджээ. Нэмж дурдахад дээд сургуулийн сургалтын төгсөлтийн дараах анхны сургалтын курсууд 1970-аад онд явагдаж эхэлсэн бөгөөд эдгээр курсэд суурилан 1974 онд Висбадены Сэтгэл заслын академи (WIAP) хэмээх сургалтын байгууллага бий болсон. Энэхүү сургалтын байгууллагыг 1979 онд Гэссе хотын Анагаах ухааны танхим сэтгэл заслын чиглэлээр резидентурын сургалт явуулдаг байгуулга гэж хүлээн зөвшөөрсөн. Нэмж дурдахад 1977 онд Германы Эерэг сэтгэл заслын нийгэмлэг (DGPP) байгуулагдсан бөгөөд энэ нь дэлхийн эерэг сэтгэл заслын анхны үндэсний холбоо юм. 1980-аад оны үед ЭСЗ нь тасралтгүй хөгжиж, энэ нь "Утгын эрэл хайгуул" зэрэг ном хэвлэгдэн гарсан. “Утгын эрэл хайгуул” ном 1983 онд герман хэл дээр анх хэвлэгдэж, дараа нь 1985 онд англи хэл рүү орчуулагдсан. Залуу сэтгэл судлаачидтай хамтарсан ажил нь ЭСЗ-ын аргыг цаашид системчлэхэд ихээхэн хувь нэмэр оруулсан. Энэ үед хамаарах нэг чухал үйл явдал бол 1988 онд дуусгаж хамгаалсан Хамид Пезешкианы докторын төсөл диссертаци<ref>Peseschkian H. (1987). Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall – Eine orthopädisch-psychosomatische Untersuchung von 100 Patienten. Medizinische Dissertation. Universität Mainz.</ref> бфйлаа. Энэ нь чухам ЭСЗ-д зориулагдсан анхны шинжлэх ухааны бүтээл байв. Энэхүү диссертаци нь ЭСЗ-ын асуулга, анхны ярилцлагыг бүтэцтэй болгоход чухал алхам болсон. ЭЗСын Анхны ярилцлага гэгч хэрэглүүрд тусгайлан асуулга боловсруулсан бөгөөд энэ нь дараа психодинамикийн судалгаанд хамрагдсан. 1988 онд анхны ярилцлагын асуумжийг WIPPF<ref>Peseschkian N, Deidenbach H. Wiesbadener Inventar zur Positiven Psychotherapie und Familientherapie WIPPF. Berlin: Springer; 1988.</ref>-ын асуулгын хамт бага зэрэг өөрчлөн нийтлэлсэн. Энэ нь хожим боловсруулагдасан хагас бүтэцтэй психодинамик анхны ярилцлагны өмнөх хувилбар байсан бөгөөд психодинамик сэтгэл заслын салбарын анхны жишээнүүдийн нэг байв. 1980-аад онд Носсрат Пезешкиан Ази болон Латин Америкийн хөгжиж буй орнуудаар аялж, ЭСЗ-ын семинар зохион байгуулжээ. Энэ хугацаанд ЭСЗ-ын чухал бүтээлүүдийг англи хэл рүү орчуулсан. Доктор Пезешкиан мөн менежментийн сургалт, коучингад ЭЗС-ыг хэрэглэх арга барилын талаар семинар зохион байгуулж, ЭСЗ-ыг эдгээр чиглэлд ашиглах сонирхлыг төрүүлсэн. === 1990–2010 он === Энэ хугацаанд Пезешкиан [https://www.amazon.com/Positive-Psychosomatics-Nossrat-Peseschkian/dp/1524636614 "Психосоматик ба эерэг сэтгэл засал"] хэмээх эцсийн суурь бүтээлээ 1991 онд (герман хувилбар) хэвлүүлж, дараа нь 2013 онд англи хэл рүү орчуулсан. Энэхүү номдоо сэтгэл зүйн болон бие махбодийн олон эмгэгийг эмчлэх бүтэцтэй психодинамик аргыг танилцуулсан. 1990-ээд оны үед Төв болон Зүүн Европын орнуудад гарсан улс төрийн өөрчлөлт нь 1980-аад онд эхэлсэн ЭСЗ-ын олон улсын тэлэлтийг ихээхэн хурдасгасан юм. ЭСЗ нь Дорнод болон Барууны соёлын хооронд өвөрмөц сэтгэл зүйн байр суурь эзэлдэг эдгээр соёлуудад ихээхэн сонирхол татсан. Зохион байгуулалттай ажлын арга барил, мэдлэгээрээ алдартай Зүүн Европын хамт олон нь ЭСЗ-ын семинаруудыг системчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. 1990 онд ОХУ-ын Казань хотод анхны төв байгуулагдаж, улмаар дэлхий даяар 30 гаруй төв байгуулагдсан. Эерэг сэтгэл заслын үндэсний холбоо Болгарт (1993), Румынд (2004), Орос улсад байгуулагдсан<ref>[https://www.positum.org/ppt-centers/ "PPT centers"]</ref>. 1996 онд ХБНГУ-д Олон улсын эерэг сэтгэл заслын төвийг төрийн бус байгууллагаар бүртгэж, дараа нь Дэлхийн эерэг сэтгэл засал болон соёл хоорондын/соёл дамнасан (Транскультураль) сэтгэл заслын холбоо [https://www.positum.org/ (WAPP)] болон өөрчлөгдсөнөөр ЭСЗ-ыг олон улсын хандлага болгох ажил үргэлжилж ирлээ. Эдгээр үйл явдал нь 1990 онд Вена хотод Европын сэтгэл заслын холбоо [https://www.europsyche.org/ (EAP)] байгуулагдсантай давхцаж, сэтгэл заслын мэргэжлийн болон хууль эрх зүйн стандартыг бий болгосон. Эерэг сэтгэл заслын төлөөлөгчид EAP байгуулагдсан цагаас эхлэн үйл ажиллагаанд нь идэвхтэй оролцож ирсэн. Герман хэлээр ярьдаг орнуудад сэтгэл заслын янз бүрийн аргын үр дүнтэй байдлын талаарх маргааныг 1994 онд хэвлэгдсэн [https://en.wikipedia.org/wiki/Klaus%20Grawe Клаус Гравегийн] бүтээл<ref>Grawe K, Donati R, Bernauer F. Psychotherapie im Wandel: Von der Konfession zur Profession. Göttingen: Hogrefe; 1994.</ref>, түүний мөрөөр сэтгэл заслын тухай хуулиудын талаарх маргааныг дагуулсан. Үүний хариуд Пезешкиан болон түүний хамтрагчид "Эерэг сэтгэл заслын үр дүн"<ref>Tritt, K.; Loew, T. H.; Meyer, M.; Werner, B.; Peseschkian, N. (1999). [https://psycnet.apa.org/record/2000-13704-005 "Positive psychotherapy: Effectiveness of an interdisciplinary approach"]. The European Journal of Psychiatry. 13 (4): 231–242.</ref> хэмээх томоохон судалгааг хийж, тэр нь 1997 онд Ричард Мертен-ий шагнал хүртжээ. Энэхүү судалгаа нь ЭСЗ-ын практик үр дүнтэй байдлын баталгаа болсон бөгөөд сэтгэл заслын нотолгоонд суурилсан практикт анхаарал хандуулж байгаатай нийцэж байв. 1999 онд янз бүрийн улс орны туршлагад үндэслэн ЭСЗ-аар мэргэшил дээшлүүлэх олон улсын сургалтын хөтөлбөр хэвлэгдсэн. 2000 онд ЭСЗ-ын сургагч багш нарын жил бүр явагдах олон улсын сургалтын эхлэл тавигдсан<ref>[https://www.positum.org/conferences/ "Conferences".]</ref>. ЭЗС-ын өргөтгөл нь Германд албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөгдсөн. Висбадены Сэтгэл заслын академи (WIAP)<ref>[https://web.archive.org/web/20211019064622/https:/www.wiap.de/ueber-wiap/geschichte-der-wiap/ "Geschichte der WIAP-Akademie"] [History of the WIAP Academy] (in German). [https://www.wiap.de/ueber-wiap/geschichte-der-wiap/ Archived from the original] on 2021-10-19.</ref> нь психодинамик сэтгэл заслын чиглэлээр сэтгэл судлаачид, түүнчлэн хүүхэд, өсвөр үеийнхний сэтгэл заслын багш, нийгмийн ажилтнуудад зориулсан төгсөлтийн дараах резидентурын сургалт явуулах эрхийг төрийн түвшинд хүлээн зөвшөөрсөн. Германд Сэтгэл засалчдын тухай хууль байдаг<ref>[https://www.bgbl.de/xaver/bgbl/start.xav?start=%2F%2F*%5B%40attr_id%3D%27bgbl198s1311.pdf%27%5D#/switch/tocPane?_ts=1777876624016 "Bundesgesetzblatt BGBL. Online-Archiv 1949 – 2022 | Bundesanzeiger Verlag".]</ref>. Сургалтын хөтөлбөрийг цаашид хөгжүүлэх, ЭСЗ-ын анхан шатны болон ахисан түвшний сургалтыг системчлэхэд 1998 он онцгой чухал он болж, улмаар ЭСЗ-ын нөлөө Германаас хальсан. Хэдэн жилийн турш Зүүн Европт зохион байгуулагдсан үндсэн түвшний семинаруудын үр дүнд шинэ суурь үзэл баримтлал бий болсон. ЭСЗ нь анагаах ухааны агуулгаасаа хальж, сургууль, их сургуулийн боловсрол, менежментийн сургалт, коучинг зэрэг янз бүрийн салбарт хэрэглэгдэх болсон.<ref>Peseschkian H. Die Anwendung der Positiven Psychotherapie im Managementtraining. In: Graf J, (ed). Seminare 2002 – Das Jahrbuch der Management-Weiterbildung (ManagerSeminare). Bonn: Gerhard May Verlags GmbH; 2001.</ref><ref>Remmers A. An integrated model for salutogenesis and prevention in education, organisation, therapy, self-help and family consultation, based on positive family psychotherapy [Realized projects and experiences in Bulgaria 1992–1994]. 1995.</ref>. ЭЗСын анхны Дэлхийн конгресс 1997 онд ОХУ-ын Санкт- Петербург хотноо зохион байгуулагдаж, түүнээс хойш 3-4 жил тутамд зохион байгуулагдаж байжээ. 2005 онд Боливийн Санта Круз хотын UTEPSA их сургуульд ЭСЗ чиглэлээр магистрын зэрэг олгох анхны төгсөлтийн хөтөлбөрийг дүүргэсэн. Олон улсын эерэг соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын академи (IAPP) гэгддэг Проф.Пезешкианы санг 2005 онд Маниже Пезешкиан,Носсрат Пезешкиан хоёр байгуулав. Энэ сан олон улсын санаачлагыг дэмжиж, ЭСЗ-ын Олон улсын архивын үйл ажиллагааг хянадаг. === 2010 оноос хойш === ЭСЗ-ыг үүсгэн байгуулагч Носсрат Пезешкиан 2010 онд таалал төгсч, ЭСЗ нийгэмлэг дараагийн шинэ шатанд оров. Дэлхийн эерэг соёл хоорондын сэтгэл заслын холбоо (WAPP) нь эерэг сэтгэл заслын дэлхийн дээвэр байгууллага болсон. 1996 онд Олон улсын эерэг сэтгэл заслын төв нэртэйгээр байгуулагдсан WAPP нь бие даасан гишүүд, үндэсний холбоод, сургалтын хүрээлэн, төв, үндэсний болон бүс нутгийн түвшний төлөөлөгчийн газруудаас бүрддэг. Үүний гол зорилго нь эерэг сэтгэл заслыг судлах, дадлага хийх, сурталчлах сонирхолтой гишүүд болон хувь хүмүүст дэмжлэг үзүүлэх явдал юм. WAPP нь Германы Висбаден хотод ашгийн бус байгууллагаар бүртгэгдсэн бөгөөд 2024 оны байдлаар дэлхийн 60 улсын 2600 гаруй бие даасан гишүүнтэй<ref>[https://web.archive.org/web/20230718061311/https:/www.positum.org/wapp-members-list/ "WAPP members"]. Archived from the original on 2023-07-18. Retrieved 2023-05-22.</ref>. Эерэг сэтгэл засал бол Европын Сэтгэл заслын холбооны (EAP) албан ёсоор хүлээн зөвшөөрсөн арга барилын нэг юм. Европын Эерэг сэтгэл заслын төвүүдийн холбоо (EFCPP) нь Европ даяарх байгууллага бөгөөд EAP-ийн дэргэдэх IAPP Академиар дамжуулан Европын байгууллага (EWO), Бүх Европын магадлан итгэмжлэлийн байгууллага (EWAO) Европын магадлан итгэмжлэгдсэн сэтгэл заслын сургалтын хүрээлэнгийн (EAPTI) үүрэг гүйцэтгэдэг. Хүсэл эрмэлзэлтэй сэтгэл засалч нар EFCPP-ийн сургалтад хамрагдсанаар эерэг сэтгэл заслын Европын сэтгэл заслын гэрчилгээг (ECP) авах боломжтой<ref>[https://www.positum.org/training-standards/ "Training standards".]</ref>. Эерэг сэтгэл заслын засал нь АНУ-д бүртгэгдсэн худалдааны тэмдэг юм (бүртгэл No6,082,225)<ref>[https://web.archive.org/web/20240331041344/https://tmsearch.uspto.gov/bin/showfield?f=doc&state=4809%3A2znph.2.1 "Trademark Search"]. Archived from the original on 2020-01-17. Retrieved 2023-05-20.</ref>. 2016 онд эерэг сэтгэл заслын засал нь Европын холбоо болон Швейцарь улсад албан ёсоор бүртгэгдсэн. 2025 оны байдлаар Болгар, Гүрж, Герман, Румын, Косово, Украин, Этиоп, Монгол зэрэг улсад ЭСЗ-ын үндэсний холбоод байгуулагдав<ref>Peseschkian, N.; Tritt, K. (1998). "Positive psychotherapy effectiveness study and quality assurance". European Journal of Psychotherapy & Counselling. 1: 93–104. [https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13642539808400508 doi:10.1080/13642539808400508.]</ref>. Цаашилбал, Армян, Австри, Беларусь, Болгар, Хятад, Кипр, Гүрж, Герман, Косово, Латви, Хойд Македон, Польш, Румын, Орос, Турк, Украин, Их Британи, Монгол дахь орон нутгийн болон бүс нутгийн 50 гарүй сургалтын төвүүдээр дамжуулан ЭСЗ идэвхтэй сурталчлагдаж байна. ЭСЗ-ын талаарх семинар, лекцүүд дэлхийн 80 гаруй оронд явагджээ. Болгар, Орос, Украин, Туркийн их дээд сургуулиудын сэтгэл судлал, сэтгэл заслын сургалтын хөтөлбөрт ЭСЗ орсон байгаа. == ОНОЛ == === Үндсэн шинж чанарууд === ЭСЗ-ын үндэс нь шинжлэх ухааны онолд үндэслэсэн бөгөөд үүнийг бусад сэтгэл заслын аргуудаас олж харж болно. Гэсэн хэдий ч Пезешкианы энэхүү арга барил нь психодинамик ба хүмүүнлэг сэтгэл заслын онол, заслын практикийн элементүүдийг нэгтгэсэнээрээ соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын хандлагыг бий болгож чадсан билээ. ЭСЗ нь үйлчлүүлэгчийн хувийн хэрэгцээ, салютогенетик нэгдсэн арга барилыг хэрэгжүүлдэг зарчим, гэр бүлийн засал, өөртөө туслах хэрэгслүүд бүгдийг харгалзан үздэг нэгдмэл арга барилыг ашигладаг<ref>Peseschkian, Hamid (2023). [https://www.mdedge.com/psychiatry/article/260349/depression/positive-psychotherapy-core-principles "Positive psychotherapy: Core principles".] Current Psychiatry. 22. [https://www.mdedge.com/psychiatry/article/260349/depression/positive-psychotherapy-core-principles doi:10.12788/cp.0317.]</ref>. '''ЭСЗ-ын аргын үндсэн шинж чанарууд:''' * Сэтгэл заслын нэгдмэл арга барил * Хүмүүнлэг психодинамик арга барил * Сэтгэл заслын цогц нэгдмэл тогтолцоо * Зөрчилдөөнт төвтэй богино хугацааны арга * Соёлуудын ялгааны мэдрэмжтэй * Түүх, шог яриа, зүйр цэцэн үгийг ашигладаг * Шинэлэг оролцоо болон арга техниктэй * Сэтгэл засал, анагаах ухааны бусад салбар, зөвлөгөө, боловсрол, урьдчилан сэргийлэх, менежмент, сургалтанд ашигладаг. === Үндсэн зарчмууд === Эерэг сэтгэл заслын гурван үндсэн зарчим буюу тулгуур нь<ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)</ref>: * Итгэл найдварын зарчим * Тэнцвэрийн зарчим * Зөвлөгөөний зарчим юм. '''''Итгэл найдварын зарчим нь''''' өвчтөнд түүний эмгэг, зөрчилдөөний цаад утга учир, зорилгыг танин мэдэх, ойлгоход нь туслах зорилготой гэж үздэг. Үүний үр дүнд эмгэгийг эергээр тайлбарлахад, тайлбарыг эергээр боловсруулан ухамсарлахад хүргэдэг. Жишээ нь: * Нойрны хямралыг сэрэмжтэй байх, хязгаарлагдмал нойртой ажиллах чадвар гэж, * Сэтгэлийн хямралыг гүнзгий мэдрэх, зөрчилдөөний хариуд сэтгэл хөдлөлөө илэрхийлж чадах чадвар гэж, * Шизофрени нь хоёр ертөнц, эсвэл уран зөгнөлийн ертөнцөд нэгэн зэрэг оршин тогтнох чадвар гэж үздэг. * Ийм өөдрөг үзлийг баримталснаар зөвхөн өвчтөнд төдийгүй түүний эргэн тойрон дахь хүмүүсийн үзэл бодлыг өөрчлөх боломжтой болно. '''''Тэнцвэртай байх зарчим''''' нь нийгэм, соёлын ялгааг үл харгалзан хүн болгон бэрхшээл/асуудлыг даван туулах түгээмэл механизмд найдлагатай байдаг гэдгийг хүлээн зөвшөөрдөг. Носсрат Пезешкиан эерэг сэтгэл заслын тэнцвэрийн загвартай хослуулан янз бүрийн соёлын зөрчилдөөнийг шийдвэрлэх динамик, орчин үеийн хандлагыг боловсруулсан. Энэхүү загвар нь амьдралын дөрвөн үндсэн хүрээг тодорхойлдог: * Бие мах бодь/Мэдрэмж - психосоматик асуудлууд. * Амжилт/Үйл ажиллага – стресс үүсгэх хүчин зүйлүүд. * Дотны харилцаа холбоо/Ёс зүйн уламжлал - сэтгэлийн хямралыг өдөөгч хүчин зүйлс. * Ирээдүй/Уран зөгнөл/Амьдралын утга учир/Зөн совин - айдас ба фоби. Эдгээр дөрвөн хүрээ нь бүх хүнд нийтлэг байдаг ч тухайн хүн ямар соёлд хамаарч байгаагаас шалтгаалан өөр өөр илэрдэг. Тухайлбал, барууны нийгэмд бие бялдрын сайн сайхан байдал, мэргэжлийн амжилтыг чухалчилдаг бол дорныхон хүмүүс хоорондын харилцаа холбоо, төсөөлөл, ирээдүйн хүсэл тэмүүллийг илүү чухалчилдаг. Холбоо барих, төсөөлөх чадваргүй байх нь янз бүрийн психосоматик өвчин үүсэхэд нөлөөлдөг гэдгийг мэддэг. Үүнийг Ид, Эго, Супер-эго гэсэн Фрейдийн сонгодог загварын бодит ялгаа гэж үзэж болно. '''''Зөвлөгөөний зарчим нь''''' эерэг сэтгэл засалд нягт уялдаатай засал ба өөртөө туслах “таван үе шат” ойлголтыг танилцуулдаг. Эдгээр үе шатанд өвчтөн болон тэдний гэр бүлийнхэн хамтдаа өвчний талаар болон түүнийг шийдвэрлэх хувь хүний шийдлийн талаар мэдээлэл авдаг. Таван үе шат нь дараах байдалтай байна: # '''''Ажиглалт болон зай барих:''''' Энэ үе шат нь сэтгэл засалч сэтгэл хөдлөлийн хувьд тодорхой зай сахихын зэрэгцээ, үйлчлүүлэгч хүсэл, бэрхшээл, асуудлаа мэдэрч, илэрхийлэх явдал юм. # '''''Бүрдүүлэлт/Мэдээлэл цуглуулах цэгцлэх:''''' Өвчтөн сүүлийн 5-10 жилийн хугацаанд тохиолдсон амьдралын чухал үйл явдлуудын талаар эргэцүүлэн бодох үед танин мэдэхүйн чадвараа идэвхжүүлдэг. # '''''Нөхцөл байдлын урамшуулал, дэмжлэг үзүүлэх:''''' Энэ үе шат нь өөртөө туслах, дотоод нөөцийг идэвхжүүлэхэд чиглэдэг. Өвчтөнийг зөрчилдөөнийг шийдвэрлэхэд өмнөх амжилтай туршлагыг ашиглахыг зөвлөж байна. # '''''Үгээр илэрхийлэх үйл явц:''''' Өвчтөний харилцааны чадавх сайжирч, амьдралын дөрвөн хүрээтэй холбоотой шийдэгдээгүй зөрчилдөөн, асуудлуудыг томъёолж, илэрхийлэх боломжийг олгодог. # '''''Зорилгоо тэлэх/өргөжүүлэх:''''' Энэ үе шат нь асуудлыг шийдвэрлэсний дараах ирээдүйн урт хугацааны амьдралын чиг баримжаагаа тодорхойлоход чиглэгддэг. Өвчтөнөөс "Бүх асуудал шийдэгдчихвэл та юу хиймээр байна вэ? Ирэх таван жилийн зорилго чинь юу вэ?" гэх мэт асуулт асууна. Эдгээр таван үе шат нь хүний сайн сайхан байдлын янз бүрийн асуудлыг шийдвэрлэх, хувь хүний өсөлт хөгжил, ирээдүйн хүсэл тэмүүллийг дэмжих тогтолцоог бүрдүүлж, эмчилгээ, өөртөө туслах цогц арга барилыг илэрхийлдэг. === Эерэг сэтгэл засал нь мета онол юм === Анх Пезешкианы хоёр зорилго тавьж ажиллаж байсан: нэгдүгээрт, өвчтөнүүдэд ойлгож, ашиглахад хялбархан аргыг бий болгох, хоёрдугаарт, янз бүрийн сэтгэл заслын сургууль хооронд зуучлагч арга барил болох эерэг сэтгэл заслыг боловсруулах. 1977 онд герман хэлээр, 1987 онд англи хэл дээр хэвлэгдсэн "Эерэг сэтгэл засал" номондоо<ref>Frank JD. Persuasion and healing: a comparative study of psychotherapy. 3rd ed. Baltimore: Hopkins Univ. Press; 1991.</ref> тэрээр энэ сорилтод "Эерэг сэтгэл засал ба бусад сэтгэл засал" (хуудас 365–400) гэсэн нэг бүлгийг зориулсан. Энэ бүлэг “хамгийн хэцүү, хөдөлмөр их шаардсан бүлэг” гэж Пезешкиан хэлсэн байдаг. Тэрээр эерэг сэтгэл заслыг сэтгэл заслын талбарт гарч ирсэн зүгээр нэг өөр арга гэж ойлгож болохгүйг онцлон тэмдэглэсэн байдаг. “Энэ нь тодорхой тохиолдлуудад тохирох арга зүйн хандлагыг сонгох, эдгээр аргыг хооронд нь хосолж хэрэглэх хялбар цогц тогтолцоог бүрдүүлэх арга” хэмээн тэр тодорхойлсон. Нэг ёсондоо эерэг сэтгэл засал нь сэтгэл заслын мета онол юм. Тэрээр сэтгэл заслыг зөвхөн тодорхой шинж тэмдгүүдийг арилгах тогтсон арга гэж бус, харин өөрийн үйл ажиллагаа явуулж буй өргөн хүрээтэй нийгэм, соёл хоорондын болон нийгмийн орчинд үзүүлэх хариу үйлдэл гэж үздэг<ref>Lapworth P, Sills C. Integration in counselling & psychotherapy. Los Angeles: SAGE; 2010.</ref>. Пезешкиан мөн эерэг сэтгэл заслыг хаалттай, онцгой систем гэж үзэх ёсгүй гэж үзсэн; үүний оронд энэ нь сэтгэл заслын олон янзын аргуудыг нэгтгэж ач холбогдолтайгаар ашигладаг. Энэ нь сэтгэлзүйн шинжилгээ, сэтгэлзүйн динамик, зан үйлийн, бүлгийн, гипно эмчилгээ, эм, физик эмчилгээ зэрэг янз бүрийн хандлагыг хамардаг. Эерэг сэтгэл заслыг сэтгэл заслын хэд хэдэн хэмжээсийг хамарсан интеграцийн арга гэж үзэж болно. Швейцарь дахь [https://en.wikipedia.org/wiki/Klaus%20Grawe Клаус Граве] болон түүний хамтран ажиллагсад сэтгэл заслын янз бүрийн аргын үр нөлөөний мета-анализыг хэвлэн нийтэлж, уламжлалт сэтгэл заслын сургуулиас давсан ерөнхий аргыг санал болгохоос өмнө бараг хорин жил өнгөрсөн<ref>Norcross JC, Goldfried MR. Handbook of psychotherapy integration. New York: Oxford University Press; 2003.</ref>. АНУ-д сэтгэцийн эмч [https://en.wikipedia.org/wiki/Jerome%20Frank%20(psychiatrist) Жером Франк] багцтай сэтгэл заслын тогтолцоо/схемыг санал болгосон ч энэ нь маргаантай байсан бөгөөд батлагдаагүй. Үүнээс хойш улам бүр хүлээн зөвшөөрөгдсөн эклектик болон интегратив сэтгэл заслын хөдөлгөөнүүд өргөжиж байгаа ч интеграцийн үндсэн зорилго болох онолын зохицуулалтанд анхаарлаа хандуулах биш, харин өөр өөр сургуулийн арга техникийг ашиглах захын функцэд ихээхэн анхаарал тавьж байна<ref>Maslow AH. Motivation and personality. New York: Harper & Row; 1954.</ref><ref>Nossrat Peseschkian mentions the term ‘positive psychology’ in his book on Positive Psychotherapy in 1987, p. 389, but not going further.</ref>. Заслын үйл явцад эмпати, хүлээлт, соёлын дасан зохицох чадвар, засалчийн хувийн шинж чанар зэрэг хүчин зүйлүүд нь тодорхой арга, хэрэгсэл, техникээс илүү чухал гэдэгтэй санал нэгдэж байна. === Эерэг хандлага === Эерэг сэтгэл засал нь одоо байгаа эмгэгийг арилгахаас илүүтэй өөртөө туслах боломж, чадвараа дайчлахыг чухалчилдаг. [[Абрахам Маслоу]] хувь хүний хөгжлийн боломж, эерэг чадваруудыг чухалчлах үүднээс "эерэг сэтгэл судлал" гэсэн нэр томъёог нэвтрүүлсэн<ref>Jork K, Peseschkian N. Salutogenese und Positive Psychotherapie. Bern, Stuttgart: Hans Huber Verlag; 2003/2006.</ref>. Энэхүү хандлагын дагуу сэтгэл засал нь засалд оролцож байгаа хүмүүсийн чадварт анхаарал хандуулж, хөгжих боломж олгохоос эхэлдэг (Peseschkian N.,<ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)</ref> с.1–7). Шинж тэмдэг, эмгэгийг мөргөлдөөнд үзүүлэх хариу үйлдэл гэж үздэг бөгөөд энэ нь амьдралын жам, баяр баясгалан, боломж, нөөц, хүч чадал, боломжийн салютогенезийг багтаасан хүмүүний бүхэл цул байдлыг хүлээн зөвшөөрдөг тул заслыг "эерэг" гэж нэрлэдэг (Jork K, Peseschkian N.,<ref>In German language, there is a very exact word for worldview, philosophy of life, or image or conception of human beings: Menschenbild. This concept plays a very important role in philosophy, medicine and psychotherapy.</ref> с.;13). Эерэг сэтгэл заслын "эерэг" гэсэн нэр томъёо нь "эерэг шинжлэх ухаан" ([[Макс Вебер|Макс Веберын]] дагуу, 1988) гэсэн ойлголтод суурилдаг бөгөөд энэ нь ажиглагдсан үзэгдлийн талаар дүгнэлт хийхгүй байх гэсэн үг юм. Носсрат Пезешкиан "positum" гэдэг нэр томьёог илүү өргөн утгаар нь ашигладаг бөгөөд энэ нь боломжтой, өгөгдсөн эсвэл бодитой гэсэн утгатай. Өвчинд хандах энэ эерэг хандлага нь өвчнийг ойлгох, эмнэл зүйн эмчилгээ явуулахад өвчнийг сөрөг талаас авч үзэхтэй адил чухал юм. Засал нь одоо байгаа чадавх, боломжуудыг өөртөө туслах зорилгоор дайчлах зорилготой бөгөөд зөвхөн "шинж тэмдгийн уут"-тай харьцахаас илүү хувь хүний хөгжлийн чадавх, чадварт анхаарлаа хандуулдаг. Пезешкиан шинж тэмдгүүд, эмгэгүүд нь зөрчилдөөний хариу үйлдэл гэж үздэг бөгөөд үүнд оролцсон хүмүүсийн бүрэн бүтэн байдал нь өгөгдсөн гэж үздэг тул заслаа "эерэг" гэж нэрлэдэг болсон<ref>Peseschkian H, Peseschkian N. Der Mensch ist seinem Wesen nach gut. Die Notwendigkeit eines positiven Menschenbildes für Priester und Ärzte im Zeitalter multikultureller Gesellschaften. In: Paris W, Ausserer O (eds.). Glaube und Medizin. Meran: Alfred und Söhne; 1993.</ref>. Эерэг сэтгэл заслын суурь үзэл нь хүний төрөлхийн сайн сайхан, чадавхийг онцолсон, эдгээрийг хүний байгалиас өгөгдсөн мөн чанар гэж үздэг хүмүүнлэг үзэлд<ref>Abebe, S. W. (2020). Positive Interpretation as a Tool in Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 417–422), Springer, Cham (Switzerland).</ref> суурилдаг<ref>Peseschkian H. Osnovy pozitivnoj psichoterapii (Basics of positive psychotherapy). Archangelsk: Publications of the Medical School; 1993. (in Russian).</ref>. ЭСЗ-ын дагуу хүмүүс хайрлах, танин мэдэх гэсэн хоёр үндсэн чадавхи/өгөгдөлтэй бөгөөд боловсрол, хувь хүний хөгжлийн замаар энэ чадвар, өвөрмөц онцлогоо хөгжүүлж чаддаг. Энэ нөхцөлд заслыг өвчтөн болон түүний гэр бүлийн цаашдын өсөлт, боловсролыг дэмжих хэрэгсэл гэж үздэг. Эерэг сэтгэл засалд эмгэгийг эерэг талаас нь авч үздэг. Жишээлбэл, сэтгэлийн хямралыг "мөргөлдөөнд гүн гүнзгий сэтгэл хөдлөлөөр хариулах чадвар", ганцаардлаас айх айдсыг "бусад хүмүүстэй хамт байх хүсэл", архидалтыг "бусдаас хүлээж авдаггүй халуун дулаан сэтгэлээр (мөн хайраар) өөрийгөө хангах чадвар", психозыг "хоёр ертөнцөд нэгэн зэрэг амьдрах чадвар", зүрхний эмгэгийг "зүрхний үйл ажиллагааг маш ойр байлгах чадвар" гэж тайлбарладаг.<ref>Peseschkian H, Peseschkian N. Der Mensch ist seinem Wesen nach gut. Die Notwendigkeit eines positiven Menschenbildes für Priester und Ärzte im Zeitalter multikultureller Gesellschaften. In: Paris W, Ausserer O (eds.). Glaube und Medizin. Meran: Alfred und Söhne; 1993.</ref> ЭСЗ-д хамрагдсан эерэг үйл явц нь өвчтөн, түүний гэр бүл, эмч/засалч гээд бүх талын хэтийн төлвийг өөрчлөхөд хүргэдэг<ref>Peseschkian H, Remmers A (2013): Positive Psychotherapie. In der Buchreihe „Wege der Psychotherapie“. Reinhardt Verlag München.</ref>. Зөвхөн шинж тэмдэгт анхаарлаа төвлөрүүлэхийн оронд гол гүнзгий зөрчилдөөнд төвлөрдөг. Нэмж дурдахад энэ арга нь "жинхэнэ өвчтөнийг" олж тодорхойлох боломжийг олгодог<ref>Kirillov, Ivan; Efremova, Polina; Dobiala, Ewa; Pleshakov, Ivan (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/kirrilov-i-efremova-p-dobiala-e-pleshakov-i-the-global-psychotherapist/ "Primary Capacities as a Predictor of Perceived Stress, Anxiety, and Depression in the Pandemic Crisis of Covid-19".] The Global Psychotherapist. 3 (2): 19–29. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/kirrilov-i-efremova-p-dobiala-e-pleshakov-i-the-global-psychotherapist/ doi:10.52982/lkj195].</ref>. Учир нь, ихэвчлэн тусламж хүсч хандсан хүн нь өвчтөн биш, харин түүний нийгмийн орчны хэн нэгэн жинхэнэ өвчтөн байдаг. Өвчин эмгэгийг эерэг талаас нь тайлбарласнаар өвчтөнүүд болон бусад хүмүүс өвчний боломжит үүрэг сэтгэцийн динамик ач холбогдлыг ойлгож, өвчнөө таньж мэддэгийн зэрэгцээ өөрийн чадваруудыг хүлээн зөвшөөрөх боломжийг олдог. == Лавлага == fed308djzkra5bdd3sj6lciiwb0w2im 856120 856091 2026-05-12T07:18:16Z Anastasiya Volkovaa 104270 /* Үндсэн Чадавхи (өгөгдөл) (ҮЧ) болон Бодит чадварууд (БЧ) */ 856120 wikitext text/x-wiki [[Файл:PPT_logo_sign.png|right|thumb|Figure 1. Positive and Transcultural Psychotherapy (ЭСЗ after N. Peseschkian since 1977)]] '''Эерэг сэтгэл засал''' ({{langx|en|Positive Psychotherapy}}) нь 1968 оноос Германд боловсруулагдасан сэтгэл заслын арга юм. Энэ аргыг сэтгэцийн эмч, сэтгэл засалч [[:en:Nossrat Peseschkian|Носсрат Пезешкиан]] бусадтай хамтран боловсруулсан. 1977 оноос энэхүү аргыг Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) хэмээн нэрлэх болсон. ЭСЗ нь хүний мөн чанарын тухай эерэг ойлголтод үндэслэсэн хүмүүнлэг, психодинамик сэтгэл засал мөн. Хүмүүнлэг, системчилсэн, психодинамик, танин мэдэхүйн зан үйлийн сэтгэл заслын элементүүдийг багтаасан цогц арга барил юм. 2026 оны байдлаар 22 гаруй улсад ЭСЗ-ын төв ажиллаж, сургалтууд явагдаж байна. ЭСЗ-ыг эерэг сэтгэл зүйтэй андуурч болохгүй.<ref>''Theo A. Cope (July 2014). [https://www.ijp.org.uk/shop/productlist.php?category=18&secondary=55 "Positive Psychotherapy: 'Let the Truth be Told'"]. International Journal of Psychotherapy. '''18''' (2).''</ref> == Тодорхойлолт == Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) нь 1970-1980-аад оны үед Носсрат Пезешкианы боловсруулсан сэтгэл заслын арга юм<ref>Peseschkian N. Schatten auf der Sonnenuhr: Erziehung, Selbsthilfe, Psychotherapie. Wiesbaden: Verlag Medical Tribune; 1974.</ref><ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapie. Theorie und Praxis einer neuen Methode. Frankfurt: Fischer; 1977.</ref><ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977).</ref>. Анх "Ялгаварлах дүн шинжилгээ" гэж нэрлэж байгаад 1977 онд Пезешкиан бүтээлээ хэвлүүлснээс хойш ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ гэх болсон. Пезешкианы бүтээл 1987 онд англи хэл рүү орчуулагдсан. ЭСЗ дахь "positive" (латинаар positivus) гэсэн нэр томъёо нь хүний амьдралын туршлагын жинхэнэ, бодит, тодорхой талууд гэсэн утгаар хэрэглэгддэг. Эерэг сэтгэл заслын гол зорилго нь өвчтөн болон үйлчлүүлэгчийн чадвар, хүч чадал, нөөц, далд боломжуудыг өөрт нь ухамсарлуулах, хөгжүүлэхэд нь туслах явдал юм. Энэ арга нь сэтгэл заслын янз бүрийн чиглэлийн элементийг нэгтгэдэг. Энд: * хүний мөн чанарт болон сэтгэл заслыг үйлчлүүлэгчтэй хамтран, хоршин хийх явцад хүмүүнлэгээр хандах хандлга, * сэтгэцийн болон психосоматик эмгэгийн талаарх психодинамик ойлголт, * гэр бүл, соёл, ажил төрөл болон орчин, өөртөө туслах дадлага ажлын онцлогийг харгалзаж үздэг системчилсэн хандлага, * сэтгэл заслын бусад чиглэлийн техник аргуудыг нэгтгэсэн, зорилгодоо хүргэхэд чиглэсэн 5 алхамт/үе шатны сэтгэл заслын үйл явц<ref>Henrichs, C., Hum, G. (2020). Positive Psychotherapy and other psychotherapeutic methods. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 401–408), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. ЭСЗ нь дэлхийн 20 гаруй соёлыг ажиглан судалсан судалгаанд тулгуурлан, зөрчилдөөн болон нөөц, боломжид илүүтэй төвлөрдөгөөрөө онцлог<ref>Remmers, A. (2020). Theoretical Foundations and Roots of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 297–308), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. ЭСЗ нь танин мэдэхүйн зан үйлийн заслын гарт арга болон үйл явцад чиглэсэн аналитик сэтгэл засал хоёрын дунд оршдог. ЭСЗ нь оношилгоо, засал, заслын дараа өөртөө туслах болон сургалтандаа хагас бүтэцтэй хандлагыг ашигладаг. == Үүсгэн байгулагчийн тухай == [[file:Nossrat Peseschkian 2010 03 31.jpg|thumb|Figure 2. Dr. Nossrat Peseschkian]] Эерэг сэтгэл заслыг үндэслэгч профессор Носсрат Пезешкиан бол Иран гаралтай Германы сэтгэцийн эмч, мэдрэл судлаач, сэтгэл засалч, психосоматик анагаах ухааны мэргэжилтэн. 1960-аад оны сүүл, 1970-аад оны эхэн үед тэрээр янз бүрийн эх сурвалж, эрдэмтэн, бүтээлүүдийг судлан санаа авчээ. Тухайлбал, * хүмүүнлэгийн сэтгэл зүйг болон түүний дараагийн дэвшлүүдийг бий болгосон тухайн цаг үеийн онцлог, * [https://en.wikipedia.org/wiki/Viktor%20Frankl Виктор Франкл], [https://en.wikipedia.org/wiki/Jacob%20L.%20Moreno Якоб Л.Морено], Хайнрих Менг зэрэг нэр хүндтэй, нөлөө бүхий сэтгэл засалч, сэтгэцийн эмч нартай тогтоосон хувийн харилцаа холбоо, * Бахай шашны хүмүүнлэг, нэгдмэл зарчим, үнэт зүйлс, * Тэр үеийн Германы психоаналистууд болон зан үйлийн сэтгэл зсалч нарын хоорондын зөрчилдөөний сөрөг туршлагаас үүдэн нэгдсэн арга барилыг бий болгох хүсэл, * Соёлын мэдрэмжтэй арга зүйн эрэл хайгуулаас үүдэлтэй 20 гаруй соёлын хүрээнд хийсэн соёлын онцлогийн ажиглалтууд. Носсрат Пезешкианы амьдралын түүх, хувийн шинж чанар нь энэ хандлагыг бий болгоход болон цаашаа хөгжүүлэхэд ихээхэн нөлөөлсөн. Пезешкианы намтрыг бичсэн зохиолч түүнийг "хоёр ертөнцийн хооронд аялагч" гэж тодорхойлсон <ref>7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.</ref> бөгөөд намтарчилсан ном нь “Дорно ба Баруун” гэсэн дэд гарчигтай. Эерэг сэтгэл заслыг хөгжүүлэхэд түлхэц болсон гол зүйл нь 1954 оноос Европт амьдрахдаа төрөл бүрийн соёлын зан үйл, зан заншил, хандлагын ялгааг маш сайн ухаарсан иран хүний туршлага байсан хэмээн Пезешкиан хэлсэн байдаг. Бага насандаа Бахаи шашинтан байсан тэрээр бахайн зан заншил нь лалын, христийн болон иудейн шашинтай багш, хамтран суралцаж байсан оюутнуудын зан заншлаас ялгаатай байгааг ажиглаж, ухамсарлаж эхэлсэн. Энэ туршлага нь түүнийг шашин болон хүмүүсийн хоорондын харилцааны талаар эргэцүүлэн бодоход хүргэж, энэ хандлага нь ертөнцийг үзэх үзэл, гэр бүлийн үзэл баримтлалаас үүдэлтэй гэдэг ойлголт руу хөтөлсөн. Пезешкиан анагаахын мэргэжлээр суралцах хугацаандаа сэтгэц, мэдрэл, сэтгэл заслын янз бүрийн арга хоорондоо сөргөлдөж буйг нотолсон бөгөөд ийнхүү нотолсон нь шашин хоорондын болон хүн хоорондын хэвшмэл, өрөөсгөл ойлголтоос татгалзах ёстойг ойлгуулжээ. Энэ туршлага болон, Баруунд эрэгтэй, эмэгтэй хүмүүсийн тэгш байдал гэх мэт ойлголтыг үргэлж үнэлж баршгүй гэж үздэг байсан нь адил үзэлтэй Пезешкианд тав тухтай байдлыг мэдрэхэд нь тусалсан<ref>7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.</ref>. Эерэг сэтгэл засал нь [https://en.wikipedia.org/wiki/Kurt%20Goldstein Курт Голдштейн], [[Абрахам Маслоу]], [https://en.wikipedia.org/wiki/Carl%20Rogers Карл Рожерс] зэрэг анхдагчдын суурийг нь тавьсан хүмүүнлэг сэтгэл судлал, сэтгэл зүйн эмчилгээнээс үндэстэй. Суралцах хугацаандаа Носсрат Пезешкиан Хайнрих Менг, Виктор Франкл, Жейкоб Леви Морено зэрэг нэрт сэтгэл засалчидтай биечлэн уулзсан нь түүнд гүн гүнзгий сэтгэгдэл үлдээжээ. Гэсэн хэдий ч Пезешкиан Германы сэтгэл заслын нийгэмлэгийн янз бүрийн сургууль, арга барил, хандлагууд хоорондоо зөрчилдөөнтэй, сэтгэл судлаачид болон зан үйлийн эмч нар хамт сууж хооллохоос татгалзахыг нүдээрээ харж байлаа. Нэмж дурдахад, психоанализийн хүчтэй нөлөө, түүний дараагийн хөгжил, тухайлбал, неофрейдийн, психосоматик, төвлөрөлд чиглэсэн эрдэмтэн Балинт-ын хандлага нь Пезешкианы үзэл бодлыг бий болгосон. Эдгээр хуваагдлын хариуд тэрээр өөр өөр арга хоорондын ялгааг арилгах мета онолыг бий болгохоор эрэлхийлж эхлэв. Үүний зэрэгцээ Бахай шашны зарим зарчмыг Носсрат Пезешкиан бүхий л амьдралынхаа туршид сонирхон судалж, түүнээс урам зориг авч байсан. Бахайн шашинд шинжлэх ухаан болон шашны зохицлыг онцгойлон үзэхээс гадна бахайчууд хүнийг "үнэлж баршгүй үнэт чулуугаар баялаг уурхай"<ref>Baha’u’llah. Gleanings from the Writings of Baha’u’llah. Wilmette: US Baha’i Publishing Trust; 1990 (pocket-size edition, pp. 259–260).</ref> гэж үздэг, соёлын олон янз байдлыг хамарсан нийгмийн тухай алсын хараа зэрэг ойлголтыг багтаасан байдаг. Эдгээр зарчим нь түүний бүтээлч байдал, философийн үзэл бодлыг төлөвшүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Эерэг сэтгэл заслын ахиц дэвшил нь удаан хугацааны туршид түүний хөгжилд нөлөөлсөн хэд хэдэн хүчин зүйлтэй холбоотой байж болно. Анагаах ухааны боловсролыг тасралтгүй эзэмшсэнээр олж авсан мэдлэг, сэтгэл зүйн болон психосоматик практикт өвчтөнүүдтэй ажиллах туршлага, өөр өөр соёл, шашин шүтлэг, үнэт зүйлсийн тогтолцооны төлөөлөгчидтэй харилцах, түүнчлэн сэтгэл зүйн эмчилгээний аргуудын олон талт байдал зэрэг хүчин зүйлийг энд дурдаж болно. Хуримтлуулсан туршлагын үр дүнд 1969 онд "Дифференциал анализ"-ийг бий болгож, улмаар шинэчлэн сайжруулж, 1977 онд албан ёсоор ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ гэж боловсрогдсон. Пезешкианы "Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал" (1974), "Утгын эрэл хайгуул" (1983) зэрэг анхны номууд нь эерэг сэтгэл заслын хөгжилд психоанализ болон сэтгэл заслын экзистенциал сургуулиудын нөлөөг тусгасан байдаг<ref>In recent years, some North American authors have published the clinical applications of positive psychology and named it Positive Psychotherapy (Martin E. P. Seligman, Tayyab Rashid, Acacia C. Parks, Positive Psychotherapy. November 2006, American Psychologist, 774–788) [Seligman M, Rashid T, Parks T. Positive psychotherapy. Am Psychol. 2006;61(8):774–88.]</ref>. Цаашилбал, "Гэр бүлийн эерэг засал" (1980) ном нь 1970-аад онд гэр бүлийн системчилсэн засалтай зэрэгцэн хөгжиж байгааг онцолсон. Нийтдээ Пезешкиан энэ хандлагыг тусгасан 29 ном олон тооны нийтлэл бичиж хэвлэсэн нь ЭСЗыг өргөнөөр түгээхэд хувь нэмэр оруулав. == Хөгжил ба түүх == === 1970-1980-аад он === 1970-аад он бол өнөөгийн бидний мэддэг эерэг сэтгэл заслыг хөгжүүлэх, хүлээн зөвшөөрөх чухал үе юм. ЭСЗ-ыг сэтгэл заслын салбарт илүү өргөнөөр хүлээн зөвшөөрсөн нь эргэлтийн цэг байв. Энэ үед ЭСЗ-ын үндсэн зарчмууд үүсч, өвчтөн болон тэдний гэр бүлийнхэнд заслыг хэрэглэж эхэлсэн. Эдгээр зарчмууд Германд болон бусад хэлийн чанд бусад оронд уншсан лекцүүдээрээ танилцуулсан. Энэ чухал үед ЭСЗ-ын үндсэн таван номын дөрөв нь хэвлэгджээ. Тухайлбал, "Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал" (1974 онд "Schatten auf der Sonnenuhr" нэрээр хэвлэгдсэн), "Эерэг сэтгэл засал" (1977 онд герман хэлээр хэвлэгдсэн), "Эерэг сэтгэл заслын дорнын түүхүүд" (1979 онд герман хэл дээр анх хэвлэгдсэн) болон “Гэр бүлийн эерэг сэтгэл засал” ном 1980 онд герман хэл дээр тус тус хэвлэгджээ. Нэмж дурдахад дээд сургуулийн сургалтын төгсөлтийн дараах анхны сургалтын курсууд 1970-аад онд явагдаж эхэлсэн бөгөөд эдгээр курсэд суурилан 1974 онд Висбадены Сэтгэл заслын академи (WIAP) хэмээх сургалтын байгууллага бий болсон. Энэхүү сургалтын байгууллагыг 1979 онд Гэссе хотын Анагаах ухааны танхим сэтгэл заслын чиглэлээр резидентурын сургалт явуулдаг байгуулга гэж хүлээн зөвшөөрсөн. Нэмж дурдахад 1977 онд Германы Эерэг сэтгэл заслын нийгэмлэг (DGPP) байгуулагдсан бөгөөд энэ нь дэлхийн эерэг сэтгэл заслын анхны үндэсний холбоо юм. 1980-аад оны үед ЭСЗ нь тасралтгүй хөгжиж, энэ нь "Утгын эрэл хайгуул" зэрэг ном хэвлэгдэн гарсан. “Утгын эрэл хайгуул” ном 1983 онд герман хэл дээр анх хэвлэгдэж, дараа нь 1985 онд англи хэл рүү орчуулагдсан. Залуу сэтгэл судлаачидтай хамтарсан ажил нь ЭСЗ-ын аргыг цаашид системчлэхэд ихээхэн хувь нэмэр оруулсан. Энэ үед хамаарах нэг чухал үйл явдал бол 1988 онд дуусгаж хамгаалсан Хамид Пезешкианы докторын төсөл диссертаци<ref>Peseschkian H. (1987). Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall – Eine orthopädisch-psychosomatische Untersuchung von 100 Patienten. Medizinische Dissertation. Universität Mainz.</ref> бфйлаа. Энэ нь чухам ЭСЗ-д зориулагдсан анхны шинжлэх ухааны бүтээл байв. Энэхүү диссертаци нь ЭСЗ-ын асуулга, анхны ярилцлагыг бүтэцтэй болгоход чухал алхам болсон. ЭЗСын Анхны ярилцлага гэгч хэрэглүүрд тусгайлан асуулга боловсруулсан бөгөөд энэ нь дараа психодинамикийн судалгаанд хамрагдсан. 1988 онд анхны ярилцлагын асуумжийг WIPPF<ref>Peseschkian N, Deidenbach H. Wiesbadener Inventar zur Positiven Psychotherapie und Familientherapie WIPPF. Berlin: Springer; 1988.</ref>-ын асуулгын хамт бага зэрэг өөрчлөн нийтлэлсэн. Энэ нь хожим боловсруулагдасан хагас бүтэцтэй психодинамик анхны ярилцлагны өмнөх хувилбар байсан бөгөөд психодинамик сэтгэл заслын салбарын анхны жишээнүүдийн нэг байв. 1980-аад онд Носсрат Пезешкиан Ази болон Латин Америкийн хөгжиж буй орнуудаар аялж, ЭСЗ-ын семинар зохион байгуулжээ. Энэ хугацаанд ЭСЗ-ын чухал бүтээлүүдийг англи хэл рүү орчуулсан. Доктор Пезешкиан мөн менежментийн сургалт, коучингад ЭЗС-ыг хэрэглэх арга барилын талаар семинар зохион байгуулж, ЭСЗ-ыг эдгээр чиглэлд ашиглах сонирхлыг төрүүлсэн. === 1990–2010 он === Энэ хугацаанд Пезешкиан [https://www.amazon.com/Positive-Psychosomatics-Nossrat-Peseschkian/dp/1524636614 "Психосоматик ба эерэг сэтгэл засал"] хэмээх эцсийн суурь бүтээлээ 1991 онд (герман хувилбар) хэвлүүлж, дараа нь 2013 онд англи хэл рүү орчуулсан. Энэхүү номдоо сэтгэл зүйн болон бие махбодийн олон эмгэгийг эмчлэх бүтэцтэй психодинамик аргыг танилцуулсан. 1990-ээд оны үед Төв болон Зүүн Европын орнуудад гарсан улс төрийн өөрчлөлт нь 1980-аад онд эхэлсэн ЭСЗ-ын олон улсын тэлэлтийг ихээхэн хурдасгасан юм. ЭСЗ нь Дорнод болон Барууны соёлын хооронд өвөрмөц сэтгэл зүйн байр суурь эзэлдэг эдгээр соёлуудад ихээхэн сонирхол татсан. Зохион байгуулалттай ажлын арга барил, мэдлэгээрээ алдартай Зүүн Европын хамт олон нь ЭСЗ-ын семинаруудыг системчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. 1990 онд ОХУ-ын Казань хотод анхны төв байгуулагдаж, улмаар дэлхий даяар 30 гаруй төв байгуулагдсан. Эерэг сэтгэл заслын үндэсний холбоо Болгарт (1993), Румынд (2004), Орос улсад байгуулагдсан<ref>[https://www.positum.org/ppt-centers/ "PPT centers"]</ref>. 1996 онд ХБНГУ-д Олон улсын эерэг сэтгэл заслын төвийг төрийн бус байгууллагаар бүртгэж, дараа нь Дэлхийн эерэг сэтгэл засал болон соёл хоорондын/соёл дамнасан (Транскультураль) сэтгэл заслын холбоо [https://www.positum.org/ (WAPP)] болон өөрчлөгдсөнөөр ЭСЗ-ыг олон улсын хандлага болгох ажил үргэлжилж ирлээ. Эдгээр үйл явдал нь 1990 онд Вена хотод Европын сэтгэл заслын холбоо [https://www.europsyche.org/ (EAP)] байгуулагдсантай давхцаж, сэтгэл заслын мэргэжлийн болон хууль эрх зүйн стандартыг бий болгосон. Эерэг сэтгэл заслын төлөөлөгчид EAP байгуулагдсан цагаас эхлэн үйл ажиллагаанд нь идэвхтэй оролцож ирсэн. Герман хэлээр ярьдаг орнуудад сэтгэл заслын янз бүрийн аргын үр дүнтэй байдлын талаарх маргааныг 1994 онд хэвлэгдсэн [https://en.wikipedia.org/wiki/Klaus%20Grawe Клаус Гравегийн] бүтээл<ref>Grawe K, Donati R, Bernauer F. Psychotherapie im Wandel: Von der Konfession zur Profession. Göttingen: Hogrefe; 1994.</ref>, түүний мөрөөр сэтгэл заслын тухай хуулиудын талаарх маргааныг дагуулсан. Үүний хариуд Пезешкиан болон түүний хамтрагчид "Эерэг сэтгэл заслын үр дүн"<ref>Tritt, K.; Loew, T. H.; Meyer, M.; Werner, B.; Peseschkian, N. (1999). [https://psycnet.apa.org/record/2000-13704-005 "Positive psychotherapy: Effectiveness of an interdisciplinary approach"]. The European Journal of Psychiatry. 13 (4): 231–242.</ref> хэмээх томоохон судалгааг хийж, тэр нь 1997 онд Ричард Мертен-ий шагнал хүртжээ. Энэхүү судалгаа нь ЭСЗ-ын практик үр дүнтэй байдлын баталгаа болсон бөгөөд сэтгэл заслын нотолгоонд суурилсан практикт анхаарал хандуулж байгаатай нийцэж байв. 1999 онд янз бүрийн улс орны туршлагад үндэслэн ЭСЗ-аар мэргэшил дээшлүүлэх олон улсын сургалтын хөтөлбөр хэвлэгдсэн. 2000 онд ЭСЗ-ын сургагч багш нарын жил бүр явагдах олон улсын сургалтын эхлэл тавигдсан<ref>[https://www.positum.org/conferences/ "Conferences".]</ref>. ЭЗС-ын өргөтгөл нь Германд албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөгдсөн. Висбадены Сэтгэл заслын академи (WIAP)<ref>[https://web.archive.org/web/20211019064622/https:/www.wiap.de/ueber-wiap/geschichte-der-wiap/ "Geschichte der WIAP-Akademie"] [History of the WIAP Academy] (in German). [https://www.wiap.de/ueber-wiap/geschichte-der-wiap/ Archived from the original] on 2021-10-19.</ref> нь психодинамик сэтгэл заслын чиглэлээр сэтгэл судлаачид, түүнчлэн хүүхэд, өсвөр үеийнхний сэтгэл заслын багш, нийгмийн ажилтнуудад зориулсан төгсөлтийн дараах резидентурын сургалт явуулах эрхийг төрийн түвшинд хүлээн зөвшөөрсөн. Германд Сэтгэл засалчдын тухай хууль байдаг<ref>[https://www.bgbl.de/xaver/bgbl/start.xav?start=%2F%2F*%5B%40attr_id%3D%27bgbl198s1311.pdf%27%5D#/switch/tocPane?_ts=1777876624016 "Bundesgesetzblatt BGBL. Online-Archiv 1949 – 2022 | Bundesanzeiger Verlag".]</ref>. Сургалтын хөтөлбөрийг цаашид хөгжүүлэх, ЭСЗ-ын анхан шатны болон ахисан түвшний сургалтыг системчлэхэд 1998 он онцгой чухал он болж, улмаар ЭСЗ-ын нөлөө Германаас хальсан. Хэдэн жилийн турш Зүүн Европт зохион байгуулагдсан үндсэн түвшний семинаруудын үр дүнд шинэ суурь үзэл баримтлал бий болсон. ЭСЗ нь анагаах ухааны агуулгаасаа хальж, сургууль, их сургуулийн боловсрол, менежментийн сургалт, коучинг зэрэг янз бүрийн салбарт хэрэглэгдэх болсон.<ref>Peseschkian H. Die Anwendung der Positiven Psychotherapie im Managementtraining. In: Graf J, (ed). Seminare 2002 – Das Jahrbuch der Management-Weiterbildung (ManagerSeminare). Bonn: Gerhard May Verlags GmbH; 2001.</ref><ref>Remmers A. An integrated model for salutogenesis and prevention in education, organisation, therapy, self-help and family consultation, based on positive family psychotherapy [Realized projects and experiences in Bulgaria 1992–1994]. 1995.</ref>. ЭЗСын анхны Дэлхийн конгресс 1997 онд ОХУ-ын Санкт- Петербург хотноо зохион байгуулагдаж, түүнээс хойш 3-4 жил тутамд зохион байгуулагдаж байжээ. 2005 онд Боливийн Санта Круз хотын UTEPSA их сургуульд ЭСЗ чиглэлээр магистрын зэрэг олгох анхны төгсөлтийн хөтөлбөрийг дүүргэсэн. Олон улсын эерэг соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын академи (IAPP) гэгддэг Проф.Пезешкианы санг 2005 онд Маниже Пезешкиан,Носсрат Пезешкиан хоёр байгуулав. Энэ сан олон улсын санаачлагыг дэмжиж, ЭСЗ-ын Олон улсын архивын үйл ажиллагааг хянадаг. === 2010 оноос хойш === ЭСЗ-ыг үүсгэн байгуулагч Носсрат Пезешкиан 2010 онд таалал төгсч, ЭСЗ нийгэмлэг дараагийн шинэ шатанд оров. Дэлхийн эерэг соёл хоорондын сэтгэл заслын холбоо (WAPP) нь эерэг сэтгэл заслын дэлхийн дээвэр байгууллага болсон. 1996 онд Олон улсын эерэг сэтгэл заслын төв нэртэйгээр байгуулагдсан WAPP нь бие даасан гишүүд, үндэсний холбоод, сургалтын хүрээлэн, төв, үндэсний болон бүс нутгийн түвшний төлөөлөгчийн газруудаас бүрддэг. Үүний гол зорилго нь эерэг сэтгэл заслыг судлах, дадлага хийх, сурталчлах сонирхолтой гишүүд болон хувь хүмүүст дэмжлэг үзүүлэх явдал юм. WAPP нь Германы Висбаден хотод ашгийн бус байгууллагаар бүртгэгдсэн бөгөөд 2024 оны байдлаар дэлхийн 60 улсын 2600 гаруй бие даасан гишүүнтэй<ref>[https://web.archive.org/web/20230718061311/https:/www.positum.org/wapp-members-list/ "WAPP members"]. Archived from the original on 2023-07-18. Retrieved 2023-05-22.</ref>. Эерэг сэтгэл засал бол Европын Сэтгэл заслын холбооны (EAP) албан ёсоор хүлээн зөвшөөрсөн арга барилын нэг юм. Европын Эерэг сэтгэл заслын төвүүдийн холбоо (EFCPP) нь Европ даяарх байгууллага бөгөөд EAP-ийн дэргэдэх IAPP Академиар дамжуулан Европын байгууллага (EWO), Бүх Европын магадлан итгэмжлэлийн байгууллага (EWAO) Европын магадлан итгэмжлэгдсэн сэтгэл заслын сургалтын хүрээлэнгийн (EAPTI) үүрэг гүйцэтгэдэг. Хүсэл эрмэлзэлтэй сэтгэл засалч нар EFCPP-ийн сургалтад хамрагдсанаар эерэг сэтгэл заслын Европын сэтгэл заслын гэрчилгээг (ECP) авах боломжтой<ref>[https://www.positum.org/training-standards/ "Training standards".]</ref>. Эерэг сэтгэл заслын засал нь АНУ-д бүртгэгдсэн худалдааны тэмдэг юм (бүртгэл No6,082,225)<ref>[https://web.archive.org/web/20240331041344/https://tmsearch.uspto.gov/bin/showfield?f=doc&state=4809%3A2znph.2.1 "Trademark Search"]. Archived from the original on 2020-01-17. Retrieved 2023-05-20.</ref>. 2016 онд эерэг сэтгэл заслын засал нь Европын холбоо болон Швейцарь улсад албан ёсоор бүртгэгдсэн. 2025 оны байдлаар Болгар, Гүрж, Герман, Румын, Косово, Украин, Этиоп, Монгол зэрэг улсад ЭСЗ-ын үндэсний холбоод байгуулагдав<ref>Peseschkian, N.; Tritt, K. (1998). "Positive psychotherapy effectiveness study and quality assurance". European Journal of Psychotherapy & Counselling. 1: 93–104. [https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13642539808400508 doi:10.1080/13642539808400508.]</ref>. Цаашилбал, Армян, Австри, Беларусь, Болгар, Хятад, Кипр, Гүрж, Герман, Косово, Латви, Хойд Македон, Польш, Румын, Орос, Турк, Украин, Их Британи, Монгол дахь орон нутгийн болон бүс нутгийн 50 гарүй сургалтын төвүүдээр дамжуулан ЭСЗ идэвхтэй сурталчлагдаж байна. ЭСЗ-ын талаарх семинар, лекцүүд дэлхийн 80 гаруй оронд явагджээ. Болгар, Орос, Украин, Туркийн их дээд сургуулиудын сэтгэл судлал, сэтгэл заслын сургалтын хөтөлбөрт ЭСЗ орсон байгаа. == ОНОЛ == === Үндсэн шинж чанарууд === ЭСЗ-ын үндэс нь шинжлэх ухааны онолд үндэслэсэн бөгөөд үүнийг бусад сэтгэл заслын аргуудаас олж харж болно. Гэсэн хэдий ч Пезешкианы энэхүү арга барил нь психодинамик ба хүмүүнлэг сэтгэл заслын онол, заслын практикийн элементүүдийг нэгтгэсэнээрээ соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын хандлагыг бий болгож чадсан билээ. ЭСЗ нь үйлчлүүлэгчийн хувийн хэрэгцээ, салютогенетик нэгдсэн арга барилыг хэрэгжүүлдэг зарчим, гэр бүлийн засал, өөртөө туслах хэрэгслүүд бүгдийг харгалзан үздэг нэгдмэл арга барилыг ашигладаг<ref>Peseschkian, Hamid (2023). [https://www.mdedge.com/psychiatry/article/260349/depression/positive-psychotherapy-core-principles "Positive psychotherapy: Core principles".] Current Psychiatry. 22. [https://www.mdedge.com/psychiatry/article/260349/depression/positive-psychotherapy-core-principles doi:10.12788/cp.0317.]</ref>. '''ЭСЗ-ын аргын үндсэн шинж чанарууд:''' * Сэтгэл заслын нэгдмэл арга барил * Хүмүүнлэг психодинамик арга барил * Сэтгэл заслын цогц нэгдмэл тогтолцоо * Зөрчилдөөнт төвтэй богино хугацааны арга * Соёлуудын ялгааны мэдрэмжтэй * Түүх, шог яриа, зүйр цэцэн үгийг ашигладаг * Шинэлэг оролцоо болон арга техниктэй * Сэтгэл засал, анагаах ухааны бусад салбар, зөвлөгөө, боловсрол, урьдчилан сэргийлэх, менежмент, сургалтанд ашигладаг. === Үндсэн зарчмууд === Эерэг сэтгэл заслын гурван үндсэн зарчим буюу тулгуур нь<ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)</ref>: * Итгэл найдварын зарчим * Тэнцвэрийн зарчим * Зөвлөгөөний зарчим юм. '''''Итгэл найдварын зарчим нь''''' өвчтөнд түүний эмгэг, зөрчилдөөний цаад утга учир, зорилгыг танин мэдэх, ойлгоход нь туслах зорилготой гэж үздэг. Үүний үр дүнд эмгэгийг эергээр тайлбарлахад, тайлбарыг эергээр боловсруулан ухамсарлахад хүргэдэг. Жишээ нь: * Нойрны хямралыг сэрэмжтэй байх, хязгаарлагдмал нойртой ажиллах чадвар гэж, * Сэтгэлийн хямралыг гүнзгий мэдрэх, зөрчилдөөний хариуд сэтгэл хөдлөлөө илэрхийлж чадах чадвар гэж, * Шизофрени нь хоёр ертөнц, эсвэл уран зөгнөлийн ертөнцөд нэгэн зэрэг оршин тогтнох чадвар гэж үздэг. * Ийм өөдрөг үзлийг баримталснаар зөвхөн өвчтөнд төдийгүй түүний эргэн тойрон дахь хүмүүсийн үзэл бодлыг өөрчлөх боломжтой болно. '''''Тэнцвэртай байх зарчим''''' нь нийгэм, соёлын ялгааг үл харгалзан хүн болгон бэрхшээл/асуудлыг даван туулах түгээмэл механизмд найдлагатай байдаг гэдгийг хүлээн зөвшөөрдөг. Носсрат Пезешкиан эерэг сэтгэл заслын тэнцвэрийн загвартай хослуулан янз бүрийн соёлын зөрчилдөөнийг шийдвэрлэх динамик, орчин үеийн хандлагыг боловсруулсан. Энэхүү загвар нь амьдралын дөрвөн үндсэн хүрээг тодорхойлдог: * Бие мах бодь/Мэдрэмж - психосоматик асуудлууд. * Амжилт/Үйл ажиллага – стресс үүсгэх хүчин зүйлүүд. * Дотны харилцаа холбоо/Ёс зүйн уламжлал - сэтгэлийн хямралыг өдөөгч хүчин зүйлс. * Ирээдүй/Уран зөгнөл/Амьдралын утга учир/Зөн совин - айдас ба фоби. Эдгээр дөрвөн хүрээ нь бүх хүнд нийтлэг байдаг ч тухайн хүн ямар соёлд хамаарч байгаагаас шалтгаалан өөр өөр илэрдэг. Тухайлбал, барууны нийгэмд бие бялдрын сайн сайхан байдал, мэргэжлийн амжилтыг чухалчилдаг бол дорныхон хүмүүс хоорондын харилцаа холбоо, төсөөлөл, ирээдүйн хүсэл тэмүүллийг илүү чухалчилдаг. Холбоо барих, төсөөлөх чадваргүй байх нь янз бүрийн психосоматик өвчин үүсэхэд нөлөөлдөг гэдгийг мэддэг. Үүнийг Ид, Эго, Супер-эго гэсэн Фрейдийн сонгодог загварын бодит ялгаа гэж үзэж болно. '''''Зөвлөгөөний зарчим нь''''' эерэг сэтгэл засалд нягт уялдаатай засал ба өөртөө туслах “таван үе шат” ойлголтыг танилцуулдаг. Эдгээр үе шатанд өвчтөн болон тэдний гэр бүлийнхэн хамтдаа өвчний талаар болон түүнийг шийдвэрлэх хувь хүний шийдлийн талаар мэдээлэл авдаг. Таван үе шат нь дараах байдалтай байна: # '''''Ажиглалт болон зай барих:''''' Энэ үе шат нь сэтгэл засалч сэтгэл хөдлөлийн хувьд тодорхой зай сахихын зэрэгцээ, үйлчлүүлэгч хүсэл, бэрхшээл, асуудлаа мэдэрч, илэрхийлэх явдал юм. # '''''Бүрдүүлэлт/Мэдээлэл цуглуулах цэгцлэх:''''' Өвчтөн сүүлийн 5-10 жилийн хугацаанд тохиолдсон амьдралын чухал үйл явдлуудын талаар эргэцүүлэн бодох үед танин мэдэхүйн чадвараа идэвхжүүлдэг. # '''''Нөхцөл байдлын урамшуулал, дэмжлэг үзүүлэх:''''' Энэ үе шат нь өөртөө туслах, дотоод нөөцийг идэвхжүүлэхэд чиглэдэг. Өвчтөнийг зөрчилдөөнийг шийдвэрлэхэд өмнөх амжилтай туршлагыг ашиглахыг зөвлөж байна. # '''''Үгээр илэрхийлэх үйл явц:''''' Өвчтөний харилцааны чадавх сайжирч, амьдралын дөрвөн хүрээтэй холбоотой шийдэгдээгүй зөрчилдөөн, асуудлуудыг томъёолж, илэрхийлэх боломжийг олгодог. # '''''Зорилгоо тэлэх/өргөжүүлэх:''''' Энэ үе шат нь асуудлыг шийдвэрлэсний дараах ирээдүйн урт хугацааны амьдралын чиг баримжаагаа тодорхойлоход чиглэгддэг. Өвчтөнөөс "Бүх асуудал шийдэгдчихвэл та юу хиймээр байна вэ? Ирэх таван жилийн зорилго чинь юу вэ?" гэх мэт асуулт асууна. Эдгээр таван үе шат нь хүний сайн сайхан байдлын янз бүрийн асуудлыг шийдвэрлэх, хувь хүний өсөлт хөгжил, ирээдүйн хүсэл тэмүүллийг дэмжих тогтолцоог бүрдүүлж, эмчилгээ, өөртөө туслах цогц арга барилыг илэрхийлдэг. === Эерэг сэтгэл засал нь мета онол юм === Анх Пезешкианы хоёр зорилго тавьж ажиллаж байсан: нэгдүгээрт, өвчтөнүүдэд ойлгож, ашиглахад хялбархан аргыг бий болгох, хоёрдугаарт, янз бүрийн сэтгэл заслын сургууль хооронд зуучлагч арга барил болох эерэг сэтгэл заслыг боловсруулах. 1977 онд герман хэлээр, 1987 онд англи хэл дээр хэвлэгдсэн "Эерэг сэтгэл засал" номондоо<ref>Frank JD. Persuasion and healing: a comparative study of psychotherapy. 3rd ed. Baltimore: Hopkins Univ. Press; 1991.</ref> тэрээр энэ сорилтод "Эерэг сэтгэл засал ба бусад сэтгэл засал" (хуудас 365–400) гэсэн нэг бүлгийг зориулсан. Энэ бүлэг “хамгийн хэцүү, хөдөлмөр их шаардсан бүлэг” гэж Пезешкиан хэлсэн байдаг. Тэрээр эерэг сэтгэл заслыг сэтгэл заслын талбарт гарч ирсэн зүгээр нэг өөр арга гэж ойлгож болохгүйг онцлон тэмдэглэсэн байдаг. “Энэ нь тодорхой тохиолдлуудад тохирох арга зүйн хандлагыг сонгох, эдгээр аргыг хооронд нь хосолж хэрэглэх хялбар цогц тогтолцоог бүрдүүлэх арга” хэмээн тэр тодорхойлсон. Нэг ёсондоо эерэг сэтгэл засал нь сэтгэл заслын мета онол юм. Тэрээр сэтгэл заслыг зөвхөн тодорхой шинж тэмдгүүдийг арилгах тогтсон арга гэж бус, харин өөрийн үйл ажиллагаа явуулж буй өргөн хүрээтэй нийгэм, соёл хоорондын болон нийгмийн орчинд үзүүлэх хариу үйлдэл гэж үздэг<ref>Lapworth P, Sills C. Integration in counselling & psychotherapy. Los Angeles: SAGE; 2010.</ref>. Пезешкиан мөн эерэг сэтгэл заслыг хаалттай, онцгой систем гэж үзэх ёсгүй гэж үзсэн; үүний оронд энэ нь сэтгэл заслын олон янзын аргуудыг нэгтгэж ач холбогдолтайгаар ашигладаг. Энэ нь сэтгэлзүйн шинжилгээ, сэтгэлзүйн динамик, зан үйлийн, бүлгийн, гипно эмчилгээ, эм, физик эмчилгээ зэрэг янз бүрийн хандлагыг хамардаг. Эерэг сэтгэл заслыг сэтгэл заслын хэд хэдэн хэмжээсийг хамарсан интеграцийн арга гэж үзэж болно. Швейцарь дахь [https://en.wikipedia.org/wiki/Klaus%20Grawe Клаус Граве] болон түүний хамтран ажиллагсад сэтгэл заслын янз бүрийн аргын үр нөлөөний мета-анализыг хэвлэн нийтэлж, уламжлалт сэтгэл заслын сургуулиас давсан ерөнхий аргыг санал болгохоос өмнө бараг хорин жил өнгөрсөн<ref>Norcross JC, Goldfried MR. Handbook of psychotherapy integration. New York: Oxford University Press; 2003.</ref>. АНУ-д сэтгэцийн эмч [https://en.wikipedia.org/wiki/Jerome%20Frank%20(psychiatrist) Жером Франк] багцтай сэтгэл заслын тогтолцоо/схемыг санал болгосон ч энэ нь маргаантай байсан бөгөөд батлагдаагүй. Үүнээс хойш улам бүр хүлээн зөвшөөрөгдсөн эклектик болон интегратив сэтгэл заслын хөдөлгөөнүүд өргөжиж байгаа ч интеграцийн үндсэн зорилго болох онолын зохицуулалтанд анхаарлаа хандуулах биш, харин өөр өөр сургуулийн арга техникийг ашиглах захын функцэд ихээхэн анхаарал тавьж байна<ref>Maslow AH. Motivation and personality. New York: Harper & Row; 1954.</ref><ref>Nossrat Peseschkian mentions the term ‘positive psychology’ in his book on Positive Psychotherapy in 1987, p. 389, but not going further.</ref>. Заслын үйл явцад эмпати, хүлээлт, соёлын дасан зохицох чадвар, засалчийн хувийн шинж чанар зэрэг хүчин зүйлүүд нь тодорхой арга, хэрэгсэл, техникээс илүү чухал гэдэгтэй санал нэгдэж байна. === Эерэг хандлага === Эерэг сэтгэл засал нь одоо байгаа эмгэгийг арилгахаас илүүтэй өөртөө туслах боломж, чадвараа дайчлахыг чухалчилдаг. [[Абрахам Маслоу]] хувь хүний хөгжлийн боломж, эерэг чадваруудыг чухалчлах үүднээс "эерэг сэтгэл судлал" гэсэн нэр томъёог нэвтрүүлсэн<ref>Jork K, Peseschkian N. Salutogenese und Positive Psychotherapie. Bern, Stuttgart: Hans Huber Verlag; 2003/2006.</ref>. Энэхүү хандлагын дагуу сэтгэл засал нь засалд оролцож байгаа хүмүүсийн чадварт анхаарал хандуулж, хөгжих боломж олгохоос эхэлдэг (Peseschkian N.,<ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)</ref> с.1–7). Шинж тэмдэг, эмгэгийг мөргөлдөөнд үзүүлэх хариу үйлдэл гэж үздэг бөгөөд энэ нь амьдралын жам, баяр баясгалан, боломж, нөөц, хүч чадал, боломжийн салютогенезийг багтаасан хүмүүний бүхэл цул байдлыг хүлээн зөвшөөрдөг тул заслыг "эерэг" гэж нэрлэдэг (Jork K, Peseschkian N.,<ref>In German language, there is a very exact word for worldview, philosophy of life, or image or conception of human beings: Menschenbild. This concept plays a very important role in philosophy, medicine and psychotherapy.</ref> с.;13). Эерэг сэтгэл заслын "эерэг" гэсэн нэр томъёо нь "эерэг шинжлэх ухаан" ([[Макс Вебер|Макс Веберын]] дагуу, 1988) гэсэн ойлголтод суурилдаг бөгөөд энэ нь ажиглагдсан үзэгдлийн талаар дүгнэлт хийхгүй байх гэсэн үг юм. Носсрат Пезешкиан "positum" гэдэг нэр томьёог илүү өргөн утгаар нь ашигладаг бөгөөд энэ нь боломжтой, өгөгдсөн эсвэл бодитой гэсэн утгатай. Өвчинд хандах энэ эерэг хандлага нь өвчнийг ойлгох, эмнэл зүйн эмчилгээ явуулахад өвчнийг сөрөг талаас авч үзэхтэй адил чухал юм. Засал нь одоо байгаа чадавх, боломжуудыг өөртөө туслах зорилгоор дайчлах зорилготой бөгөөд зөвхөн "шинж тэмдгийн уут"-тай харьцахаас илүү хувь хүний хөгжлийн чадавх, чадварт анхаарлаа хандуулдаг. Пезешкиан шинж тэмдгүүд, эмгэгүүд нь зөрчилдөөний хариу үйлдэл гэж үздэг бөгөөд үүнд оролцсон хүмүүсийн бүрэн бүтэн байдал нь өгөгдсөн гэж үздэг тул заслаа "эерэг" гэж нэрлэдэг болсон<ref>Peseschkian H, Peseschkian N. Der Mensch ist seinem Wesen nach gut. Die Notwendigkeit eines positiven Menschenbildes für Priester und Ärzte im Zeitalter multikultureller Gesellschaften. In: Paris W, Ausserer O (eds.). Glaube und Medizin. Meran: Alfred und Söhne; 1993.</ref>. Эерэг сэтгэл заслын суурь үзэл нь хүний төрөлхийн сайн сайхан, чадавхийг онцолсон, эдгээрийг хүний байгалиас өгөгдсөн мөн чанар гэж үздэг хүмүүнлэг үзэлд<ref>Abebe, S. W. (2020). Positive Interpretation as a Tool in Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 417–422), Springer, Cham (Switzerland).</ref> суурилдаг<ref>Peseschkian H. Osnovy pozitivnoj psichoterapii (Basics of positive psychotherapy). Archangelsk: Publications of the Medical School; 1993. (in Russian).</ref>. ЭСЗ-ын дагуу хүмүүс хайрлах, танин мэдэх гэсэн хоёр үндсэн чадавхи/өгөгдөлтэй бөгөөд боловсрол, хувь хүний хөгжлийн замаар энэ чадвар, өвөрмөц онцлогоо хөгжүүлж чаддаг. Энэ нөхцөлд заслыг өвчтөн болон түүний гэр бүлийн цаашдын өсөлт, боловсролыг дэмжих хэрэгсэл гэж үздэг. Эерэг сэтгэл засалд эмгэгийг эерэг талаас нь авч үздэг. Жишээлбэл, сэтгэлийн хямралыг "мөргөлдөөнд гүн гүнзгий сэтгэл хөдлөлөөр хариулах чадвар", ганцаардлаас айх айдсыг "бусад хүмүүстэй хамт байх хүсэл", архидалтыг "бусдаас хүлээж авдаггүй халуун дулаан сэтгэлээр (мөн хайраар) өөрийгөө хангах чадвар", психозыг "хоёр ертөнцөд нэгэн зэрэг амьдрах чадвар", зүрхний эмгэгийг "зүрхний үйл ажиллагааг маш ойр байлгах чадвар" гэж тайлбарладаг.<ref>Peseschkian H, Peseschkian N. Der Mensch ist seinem Wesen nach gut. Die Notwendigkeit eines positiven Menschenbildes für Priester und Ärzte im Zeitalter multikultureller Gesellschaften. In: Paris W, Ausserer O (eds.). Glaube und Medizin. Meran: Alfred und Söhne; 1993.</ref> ЭСЗ-д хамрагдсан эерэг үйл явц нь өвчтөн, түүний гэр бүл, эмч/засалч гээд бүх талын хэтийн төлвийг өөрчлөхөд хүргэдэг<ref>Peseschkian H, Remmers A (2013): Positive Psychotherapie. In der Buchreihe „Wege der Psychotherapie“. Reinhardt Verlag München.</ref>. Зөвхөн шинж тэмдэгт анхаарлаа төвлөрүүлэхийн оронд гол гүнзгий зөрчилдөөнд төвлөрдөг. Нэмж дурдахад энэ арга нь "жинхэнэ өвчтөнийг" олж тодорхойлох боломжийг олгодог<ref>Kirillov, Ivan; Efremova, Polina; Dobiala, Ewa; Pleshakov, Ivan (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/kirrilov-i-efremova-p-dobiala-e-pleshakov-i-the-global-psychotherapist/ "Primary Capacities as a Predictor of Perceived Stress, Anxiety, and Depression in the Pandemic Crisis of Covid-19".] The Global Psychotherapist. 3 (2): 19–29. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/kirrilov-i-efremova-p-dobiala-e-pleshakov-i-the-global-psychotherapist/ doi:10.52982/lkj195].</ref>. Учир нь, ихэвчлэн тусламж хүсч хандсан хүн нь өвчтөн биш, харин түүний нийгмийн орчны хэн нэгэн жинхэнэ өвчтөн байдаг. Өвчин эмгэгийг эерэг талаас нь тайлбарласнаар өвчтөнүүд болон бусад хүмүүс өвчний боломжит үүрэг сэтгэцийн динамик ач холбогдлыг ойлгож, өвчнөө таньж мэддэгийн зэрэгцээ өөрийн чадваруудыг хүлээн зөвшөөрөх боломжийг олдог. === Үндсэн Чадавхи (өгөгдөл) (ҮЧ) болон Бодит чадварууд (БЧ) === Тэдний ард хайр, шударга ёс гэгч ойлголт, эмх цэгц, бүрэн итгэлцэл, тэвчээр гэх мэт үнэт зүйлс буюу эерэг сэтгэл засалд бодит чадвар гэж нэрлэгддэг шинж чанарууд байдаг. Зан төлөв, үнэт зүйл, ариун журам, зөрчилдөөнтэй санаанууд нь соёлын онцлогоор тодорхойлогддог бодит чадваруудын утга агуулгатай холбоотой байдаг. Өдөр тутмын амьдрал дахь зөрчилдөөн, түүнчлэн сэтгэл зүйн эмгэг, өвчинд хүргэж болзошгүй дотоод зөрчил нь хүнд тогтосон үнэт зүйлсийн шүүлттэй холбоотой байдаг. Үүнд '''хайр''' эсвэл '''шударга ёсоч''' гэх мэт ойлголтууд, эсвэл '''эмх цэгцтэй/зохион байгуулалтай байх''' байдал, '''бүрэн итгэх/итгэлцэл, тэвчээр/хатуужил/хүлээллцтэй хандах''' зэрэг үнэт зүйлс багтдаг бөгөөд эдгээр нь эерэг сэтгэл засалд '''Бодит чадварууд (БЧ)''' гэж нэрлэгддэг шинж чанарууд юм. Зан төлөв, үнэт зүйлс, сайн сайхан чанарууд болон зөрчилдөөнд хүргэдэг бодол санаанууд нь Бодит чадваруудын онцгой агуулгатай холбоотой байдаг. Энэ нь хүний тухайн соёлын онцлогоос үүдэлтэй. Хүн бүр амьдралынхаа туршид суралцаж хөгжүүлсэн, хувь хүний туршлагаас үүдэлтэй бөгөөд соёл боловсролоор дамжуулан өвлөн авсан загвар болсон суурь үзлүүдэд өөр өөрийнхөөрөө хариу үйлдэл үзүүлдэг. Жишээ нь, '''цаг баримтлах,''' эсвэл '''бүрэн итгэл/итгэлцэл''' гэгч бодит чадваруудын талаар адил нөхцөл байдалд хоёр хүн өөр өөр ойлголттай байх болно. Зовиур шаналал, тэр ч байтугай бие махбодийн хариу үйлдэлд (өвчин/зовиур) хүргэх зөрчилдөөн нь ихэвчлэн идэвхтэйгээр илэрсэн бодит чадваруудын (тухайлбал, цаг баримтлах, эсвэл итгэлцэл) талаарх ялгаатай ойлголтуудаас үүдэлтэй байдаг. Бодит чадварууд өөр өөрөөр үнэлэгддэг нь соёлын болон гэр бүлийн ялгаатай суурь үзлээс үүдэлтэй. '''Нийгмийн харилцан үйлчлэл, Үйл ажиллага, амжилт, шударга ёсоч байдлыг цаг баримтлах, эсвэл бүрэн итгэх/итгэлцлийн''' ач холбогдлыг харьцуулж үнэлэхэд янз бүрийн хүмүүс өөр өөрөөр үнэлнэ. Энэ нь зөрчилдөөн үүсгэдэг ч, хүмүүст суурь үзлүүдээ солилцох, тэдгээрээсээ суралцах, тэдгээрийг өргөжүүлэхэд хүргэдэг. 1977 онд Носсрат Пезешкиан "Бодит чадвар" гэсэн томъёоллыг нэвтрүүлсэн<ref>Peseschkian, N. (1974): Schatten auf der Sonnenuhr. Wiesbaden: Medical Tribune.</ref>. Пезешкианы томъёолсноор хүнд хоёр '''Үндсэн (өгөгдөл) чадавхи''' байдаг. Нэгд, '''Хайрлах чадавхи:''' сэтгэл хөдлөлийн хэрэгцээгээр илэрхийлэгдэх '''Анхдагч бодит чадварууд;''' хоёрт, '''Танин мэдэх чадавхи:''' Хоёрдогч бодит чадвар болон нийгмийн хэм хэмжээгээр дамжуулан хөгжөдөг чадавхи. Хайрлах чадавхи нь '''Тэвчээр/хатуужил/хүлээлцтэй ханадах, Цаг хугацааны мэдрэмж, Бүрэн итгэл/итгэлцэл''' зэрэг анхдагч бодит чадваруудаар илэрхийлэгддэг бол Танин мэдэх чадавхи нь '''Цаг баримтлах, Цэвэрч нямбай байх, Эмх цэгцтэй/Дэг журамтай/Зохион байгуулалттай''' байх зэрэг хоёрдогч бодит чадваруудаар илэрхийлэгдэнэ. “Бид танин мэдэх чадавхийн тусламжтайгаар туршлагаа бүтэцтэй болгодог. Үүнд суралцах (туршлага хуримтлуулах) болон заах (туршлагаа бусдад дамжуулах) зэрэг чадвар багтана”<ref>Peseschkian H, Remmers A (2013): Positive Psychotherapie. In der Buchreihe „Wege der Psychotherapie“. Reinhardt Verlag München</ref>. == Лавлага == 1r4r67jk9hrk3w1gdxu1cl3hegeawu8 856124 856120 2026-05-12T07:33:43Z Anastasiya Volkovaa 104270 /* Үндсэн Чадавхи (өгөгдөл) (ҮЧ) болон Бодит чадварууд (БЧ) */ 856124 wikitext text/x-wiki [[Файл:PPT_logo_sign.png|right|thumb|Figure 1. Positive and Transcultural Psychotherapy (ЭСЗ after N. Peseschkian since 1977)]] '''Эерэг сэтгэл засал''' ({{langx|en|Positive Psychotherapy}}) нь 1968 оноос Германд боловсруулагдасан сэтгэл заслын арга юм. Энэ аргыг сэтгэцийн эмч, сэтгэл засалч [[:en:Nossrat Peseschkian|Носсрат Пезешкиан]] бусадтай хамтран боловсруулсан. 1977 оноос энэхүү аргыг Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) хэмээн нэрлэх болсон. ЭСЗ нь хүний мөн чанарын тухай эерэг ойлголтод үндэслэсэн хүмүүнлэг, психодинамик сэтгэл засал мөн. Хүмүүнлэг, системчилсэн, психодинамик, танин мэдэхүйн зан үйлийн сэтгэл заслын элементүүдийг багтаасан цогц арга барил юм. 2026 оны байдлаар 22 гаруй улсад ЭСЗ-ын төв ажиллаж, сургалтууд явагдаж байна. ЭСЗ-ыг эерэг сэтгэл зүйтэй андуурч болохгүй.<ref>''Theo A. Cope (July 2014). [https://www.ijp.org.uk/shop/productlist.php?category=18&secondary=55 "Positive Psychotherapy: 'Let the Truth be Told'"]. International Journal of Psychotherapy. '''18''' (2).''</ref> == Тодорхойлолт == Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) нь 1970-1980-аад оны үед Носсрат Пезешкианы боловсруулсан сэтгэл заслын арга юм<ref>Peseschkian N. Schatten auf der Sonnenuhr: Erziehung, Selbsthilfe, Psychotherapie. Wiesbaden: Verlag Medical Tribune; 1974.</ref><ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapie. Theorie und Praxis einer neuen Methode. Frankfurt: Fischer; 1977.</ref><ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977).</ref>. Анх "Ялгаварлах дүн шинжилгээ" гэж нэрлэж байгаад 1977 онд Пезешкиан бүтээлээ хэвлүүлснээс хойш ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ гэх болсон. Пезешкианы бүтээл 1987 онд англи хэл рүү орчуулагдсан. ЭСЗ дахь "positive" (латинаар positivus) гэсэн нэр томъёо нь хүний амьдралын туршлагын жинхэнэ, бодит, тодорхой талууд гэсэн утгаар хэрэглэгддэг. Эерэг сэтгэл заслын гол зорилго нь өвчтөн болон үйлчлүүлэгчийн чадвар, хүч чадал, нөөц, далд боломжуудыг өөрт нь ухамсарлуулах, хөгжүүлэхэд нь туслах явдал юм. Энэ арга нь сэтгэл заслын янз бүрийн чиглэлийн элементийг нэгтгэдэг. Энд: * хүний мөн чанарт болон сэтгэл заслыг үйлчлүүлэгчтэй хамтран, хоршин хийх явцад хүмүүнлэгээр хандах хандлга, * сэтгэцийн болон психосоматик эмгэгийн талаарх психодинамик ойлголт, * гэр бүл, соёл, ажил төрөл болон орчин, өөртөө туслах дадлага ажлын онцлогийг харгалзаж үздэг системчилсэн хандлага, * сэтгэл заслын бусад чиглэлийн техник аргуудыг нэгтгэсэн, зорилгодоо хүргэхэд чиглэсэн 5 алхамт/үе шатны сэтгэл заслын үйл явц<ref>Henrichs, C., Hum, G. (2020). Positive Psychotherapy and other psychotherapeutic methods. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 401–408), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. ЭСЗ нь дэлхийн 20 гаруй соёлыг ажиглан судалсан судалгаанд тулгуурлан, зөрчилдөөн болон нөөц, боломжид илүүтэй төвлөрдөгөөрөө онцлог<ref>Remmers, A. (2020). Theoretical Foundations and Roots of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 297–308), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. ЭСЗ нь танин мэдэхүйн зан үйлийн заслын гарт арга болон үйл явцад чиглэсэн аналитик сэтгэл засал хоёрын дунд оршдог. ЭСЗ нь оношилгоо, засал, заслын дараа өөртөө туслах болон сургалтандаа хагас бүтэцтэй хандлагыг ашигладаг. == Үүсгэн байгулагчийн тухай == [[file:Nossrat Peseschkian 2010 03 31.jpg|thumb|Figure 2. Dr. Nossrat Peseschkian]] Эерэг сэтгэл заслыг үндэслэгч профессор Носсрат Пезешкиан бол Иран гаралтай Германы сэтгэцийн эмч, мэдрэл судлаач, сэтгэл засалч, психосоматик анагаах ухааны мэргэжилтэн. 1960-аад оны сүүл, 1970-аад оны эхэн үед тэрээр янз бүрийн эх сурвалж, эрдэмтэн, бүтээлүүдийг судлан санаа авчээ. Тухайлбал, * хүмүүнлэгийн сэтгэл зүйг болон түүний дараагийн дэвшлүүдийг бий болгосон тухайн цаг үеийн онцлог, * [https://en.wikipedia.org/wiki/Viktor%20Frankl Виктор Франкл], [https://en.wikipedia.org/wiki/Jacob%20L.%20Moreno Якоб Л.Морено], Хайнрих Менг зэрэг нэр хүндтэй, нөлөө бүхий сэтгэл засалч, сэтгэцийн эмч нартай тогтоосон хувийн харилцаа холбоо, * Бахай шашны хүмүүнлэг, нэгдмэл зарчим, үнэт зүйлс, * Тэр үеийн Германы психоаналистууд болон зан үйлийн сэтгэл зсалч нарын хоорондын зөрчилдөөний сөрөг туршлагаас үүдэн нэгдсэн арга барилыг бий болгох хүсэл, * Соёлын мэдрэмжтэй арга зүйн эрэл хайгуулаас үүдэлтэй 20 гаруй соёлын хүрээнд хийсэн соёлын онцлогийн ажиглалтууд. Носсрат Пезешкианы амьдралын түүх, хувийн шинж чанар нь энэ хандлагыг бий болгоход болон цаашаа хөгжүүлэхэд ихээхэн нөлөөлсөн. Пезешкианы намтрыг бичсэн зохиолч түүнийг "хоёр ертөнцийн хооронд аялагч" гэж тодорхойлсон <ref>7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.</ref> бөгөөд намтарчилсан ном нь “Дорно ба Баруун” гэсэн дэд гарчигтай. Эерэг сэтгэл заслыг хөгжүүлэхэд түлхэц болсон гол зүйл нь 1954 оноос Европт амьдрахдаа төрөл бүрийн соёлын зан үйл, зан заншил, хандлагын ялгааг маш сайн ухаарсан иран хүний туршлага байсан хэмээн Пезешкиан хэлсэн байдаг. Бага насандаа Бахаи шашинтан байсан тэрээр бахайн зан заншил нь лалын, христийн болон иудейн шашинтай багш, хамтран суралцаж байсан оюутнуудын зан заншлаас ялгаатай байгааг ажиглаж, ухамсарлаж эхэлсэн. Энэ туршлага нь түүнийг шашин болон хүмүүсийн хоорондын харилцааны талаар эргэцүүлэн бодоход хүргэж, энэ хандлага нь ертөнцийг үзэх үзэл, гэр бүлийн үзэл баримтлалаас үүдэлтэй гэдэг ойлголт руу хөтөлсөн. Пезешкиан анагаахын мэргэжлээр суралцах хугацаандаа сэтгэц, мэдрэл, сэтгэл заслын янз бүрийн арга хоорондоо сөргөлдөж буйг нотолсон бөгөөд ийнхүү нотолсон нь шашин хоорондын болон хүн хоорондын хэвшмэл, өрөөсгөл ойлголтоос татгалзах ёстойг ойлгуулжээ. Энэ туршлага болон, Баруунд эрэгтэй, эмэгтэй хүмүүсийн тэгш байдал гэх мэт ойлголтыг үргэлж үнэлж баршгүй гэж үздэг байсан нь адил үзэлтэй Пезешкианд тав тухтай байдлыг мэдрэхэд нь тусалсан<ref>7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.</ref>. Эерэг сэтгэл засал нь [https://en.wikipedia.org/wiki/Kurt%20Goldstein Курт Голдштейн], [[Абрахам Маслоу]], [https://en.wikipedia.org/wiki/Carl%20Rogers Карл Рожерс] зэрэг анхдагчдын суурийг нь тавьсан хүмүүнлэг сэтгэл судлал, сэтгэл зүйн эмчилгээнээс үндэстэй. Суралцах хугацаандаа Носсрат Пезешкиан Хайнрих Менг, Виктор Франкл, Жейкоб Леви Морено зэрэг нэрт сэтгэл засалчидтай биечлэн уулзсан нь түүнд гүн гүнзгий сэтгэгдэл үлдээжээ. Гэсэн хэдий ч Пезешкиан Германы сэтгэл заслын нийгэмлэгийн янз бүрийн сургууль, арга барил, хандлагууд хоорондоо зөрчилдөөнтэй, сэтгэл судлаачид болон зан үйлийн эмч нар хамт сууж хооллохоос татгалзахыг нүдээрээ харж байлаа. Нэмж дурдахад, психоанализийн хүчтэй нөлөө, түүний дараагийн хөгжил, тухайлбал, неофрейдийн, психосоматик, төвлөрөлд чиглэсэн эрдэмтэн Балинт-ын хандлага нь Пезешкианы үзэл бодлыг бий болгосон. Эдгээр хуваагдлын хариуд тэрээр өөр өөр арга хоорондын ялгааг арилгах мета онолыг бий болгохоор эрэлхийлж эхлэв. Үүний зэрэгцээ Бахай шашны зарим зарчмыг Носсрат Пезешкиан бүхий л амьдралынхаа туршид сонирхон судалж, түүнээс урам зориг авч байсан. Бахайн шашинд шинжлэх ухаан болон шашны зохицлыг онцгойлон үзэхээс гадна бахайчууд хүнийг "үнэлж баршгүй үнэт чулуугаар баялаг уурхай"<ref>Baha’u’llah. Gleanings from the Writings of Baha’u’llah. Wilmette: US Baha’i Publishing Trust; 1990 (pocket-size edition, pp. 259–260).</ref> гэж үздэг, соёлын олон янз байдлыг хамарсан нийгмийн тухай алсын хараа зэрэг ойлголтыг багтаасан байдаг. Эдгээр зарчим нь түүний бүтээлч байдал, философийн үзэл бодлыг төлөвшүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Эерэг сэтгэл заслын ахиц дэвшил нь удаан хугацааны туршид түүний хөгжилд нөлөөлсөн хэд хэдэн хүчин зүйлтэй холбоотой байж болно. Анагаах ухааны боловсролыг тасралтгүй эзэмшсэнээр олж авсан мэдлэг, сэтгэл зүйн болон психосоматик практикт өвчтөнүүдтэй ажиллах туршлага, өөр өөр соёл, шашин шүтлэг, үнэт зүйлсийн тогтолцооны төлөөлөгчидтэй харилцах, түүнчлэн сэтгэл зүйн эмчилгээний аргуудын олон талт байдал зэрэг хүчин зүйлийг энд дурдаж болно. Хуримтлуулсан туршлагын үр дүнд 1969 онд "Дифференциал анализ"-ийг бий болгож, улмаар шинэчлэн сайжруулж, 1977 онд албан ёсоор ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ гэж боловсрогдсон. Пезешкианы "Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал" (1974), "Утгын эрэл хайгуул" (1983) зэрэг анхны номууд нь эерэг сэтгэл заслын хөгжилд психоанализ болон сэтгэл заслын экзистенциал сургуулиудын нөлөөг тусгасан байдаг<ref>In recent years, some North American authors have published the clinical applications of positive psychology and named it Positive Psychotherapy (Martin E. P. Seligman, Tayyab Rashid, Acacia C. Parks, Positive Psychotherapy. November 2006, American Psychologist, 774–788) [Seligman M, Rashid T, Parks T. Positive psychotherapy. Am Psychol. 2006;61(8):774–88.]</ref>. Цаашилбал, "Гэр бүлийн эерэг засал" (1980) ном нь 1970-аад онд гэр бүлийн системчилсэн засалтай зэрэгцэн хөгжиж байгааг онцолсон. Нийтдээ Пезешкиан энэ хандлагыг тусгасан 29 ном олон тооны нийтлэл бичиж хэвлэсэн нь ЭСЗыг өргөнөөр түгээхэд хувь нэмэр оруулав. == Хөгжил ба түүх == === 1970-1980-аад он === 1970-аад он бол өнөөгийн бидний мэддэг эерэг сэтгэл заслыг хөгжүүлэх, хүлээн зөвшөөрөх чухал үе юм. ЭСЗ-ыг сэтгэл заслын салбарт илүү өргөнөөр хүлээн зөвшөөрсөн нь эргэлтийн цэг байв. Энэ үед ЭСЗ-ын үндсэн зарчмууд үүсч, өвчтөн болон тэдний гэр бүлийнхэнд заслыг хэрэглэж эхэлсэн. Эдгээр зарчмууд Германд болон бусад хэлийн чанд бусад оронд уншсан лекцүүдээрээ танилцуулсан. Энэ чухал үед ЭСЗ-ын үндсэн таван номын дөрөв нь хэвлэгджээ. Тухайлбал, "Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал" (1974 онд "Schatten auf der Sonnenuhr" нэрээр хэвлэгдсэн), "Эерэг сэтгэл засал" (1977 онд герман хэлээр хэвлэгдсэн), "Эерэг сэтгэл заслын дорнын түүхүүд" (1979 онд герман хэл дээр анх хэвлэгдсэн) болон “Гэр бүлийн эерэг сэтгэл засал” ном 1980 онд герман хэл дээр тус тус хэвлэгджээ. Нэмж дурдахад дээд сургуулийн сургалтын төгсөлтийн дараах анхны сургалтын курсууд 1970-аад онд явагдаж эхэлсэн бөгөөд эдгээр курсэд суурилан 1974 онд Висбадены Сэтгэл заслын академи (WIAP) хэмээх сургалтын байгууллага бий болсон. Энэхүү сургалтын байгууллагыг 1979 онд Гэссе хотын Анагаах ухааны танхим сэтгэл заслын чиглэлээр резидентурын сургалт явуулдаг байгуулга гэж хүлээн зөвшөөрсөн. Нэмж дурдахад 1977 онд Германы Эерэг сэтгэл заслын нийгэмлэг (DGPP) байгуулагдсан бөгөөд энэ нь дэлхийн эерэг сэтгэл заслын анхны үндэсний холбоо юм. 1980-аад оны үед ЭСЗ нь тасралтгүй хөгжиж, энэ нь "Утгын эрэл хайгуул" зэрэг ном хэвлэгдэн гарсан. “Утгын эрэл хайгуул” ном 1983 онд герман хэл дээр анх хэвлэгдэж, дараа нь 1985 онд англи хэл рүү орчуулагдсан. Залуу сэтгэл судлаачидтай хамтарсан ажил нь ЭСЗ-ын аргыг цаашид системчлэхэд ихээхэн хувь нэмэр оруулсан. Энэ үед хамаарах нэг чухал үйл явдал бол 1988 онд дуусгаж хамгаалсан Хамид Пезешкианы докторын төсөл диссертаци<ref>Peseschkian H. (1987). Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall – Eine orthopädisch-psychosomatische Untersuchung von 100 Patienten. Medizinische Dissertation. Universität Mainz.</ref> бфйлаа. Энэ нь чухам ЭСЗ-д зориулагдсан анхны шинжлэх ухааны бүтээл байв. Энэхүү диссертаци нь ЭСЗ-ын асуулга, анхны ярилцлагыг бүтэцтэй болгоход чухал алхам болсон. ЭЗСын Анхны ярилцлага гэгч хэрэглүүрд тусгайлан асуулга боловсруулсан бөгөөд энэ нь дараа психодинамикийн судалгаанд хамрагдсан. 1988 онд анхны ярилцлагын асуумжийг WIPPF<ref>Peseschkian N, Deidenbach H. Wiesbadener Inventar zur Positiven Psychotherapie und Familientherapie WIPPF. Berlin: Springer; 1988.</ref>-ын асуулгын хамт бага зэрэг өөрчлөн нийтлэлсэн. Энэ нь хожим боловсруулагдасан хагас бүтэцтэй психодинамик анхны ярилцлагны өмнөх хувилбар байсан бөгөөд психодинамик сэтгэл заслын салбарын анхны жишээнүүдийн нэг байв. 1980-аад онд Носсрат Пезешкиан Ази болон Латин Америкийн хөгжиж буй орнуудаар аялж, ЭСЗ-ын семинар зохион байгуулжээ. Энэ хугацаанд ЭСЗ-ын чухал бүтээлүүдийг англи хэл рүү орчуулсан. Доктор Пезешкиан мөн менежментийн сургалт, коучингад ЭЗС-ыг хэрэглэх арга барилын талаар семинар зохион байгуулж, ЭСЗ-ыг эдгээр чиглэлд ашиглах сонирхлыг төрүүлсэн. === 1990–2010 он === Энэ хугацаанд Пезешкиан [https://www.amazon.com/Positive-Psychosomatics-Nossrat-Peseschkian/dp/1524636614 "Психосоматик ба эерэг сэтгэл засал"] хэмээх эцсийн суурь бүтээлээ 1991 онд (герман хувилбар) хэвлүүлж, дараа нь 2013 онд англи хэл рүү орчуулсан. Энэхүү номдоо сэтгэл зүйн болон бие махбодийн олон эмгэгийг эмчлэх бүтэцтэй психодинамик аргыг танилцуулсан. 1990-ээд оны үед Төв болон Зүүн Европын орнуудад гарсан улс төрийн өөрчлөлт нь 1980-аад онд эхэлсэн ЭСЗ-ын олон улсын тэлэлтийг ихээхэн хурдасгасан юм. ЭСЗ нь Дорнод болон Барууны соёлын хооронд өвөрмөц сэтгэл зүйн байр суурь эзэлдэг эдгээр соёлуудад ихээхэн сонирхол татсан. Зохион байгуулалттай ажлын арга барил, мэдлэгээрээ алдартай Зүүн Европын хамт олон нь ЭСЗ-ын семинаруудыг системчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. 1990 онд ОХУ-ын Казань хотод анхны төв байгуулагдаж, улмаар дэлхий даяар 30 гаруй төв байгуулагдсан. Эерэг сэтгэл заслын үндэсний холбоо Болгарт (1993), Румынд (2004), Орос улсад байгуулагдсан<ref>[https://www.positum.org/ppt-centers/ "PPT centers"]</ref>. 1996 онд ХБНГУ-д Олон улсын эерэг сэтгэл заслын төвийг төрийн бус байгууллагаар бүртгэж, дараа нь Дэлхийн эерэг сэтгэл засал болон соёл хоорондын/соёл дамнасан (Транскультураль) сэтгэл заслын холбоо [https://www.positum.org/ (WAPP)] болон өөрчлөгдсөнөөр ЭСЗ-ыг олон улсын хандлага болгох ажил үргэлжилж ирлээ. Эдгээр үйл явдал нь 1990 онд Вена хотод Европын сэтгэл заслын холбоо [https://www.europsyche.org/ (EAP)] байгуулагдсантай давхцаж, сэтгэл заслын мэргэжлийн болон хууль эрх зүйн стандартыг бий болгосон. Эерэг сэтгэл заслын төлөөлөгчид EAP байгуулагдсан цагаас эхлэн үйл ажиллагаанд нь идэвхтэй оролцож ирсэн. Герман хэлээр ярьдаг орнуудад сэтгэл заслын янз бүрийн аргын үр дүнтэй байдлын талаарх маргааныг 1994 онд хэвлэгдсэн [https://en.wikipedia.org/wiki/Klaus%20Grawe Клаус Гравегийн] бүтээл<ref>Grawe K, Donati R, Bernauer F. Psychotherapie im Wandel: Von der Konfession zur Profession. Göttingen: Hogrefe; 1994.</ref>, түүний мөрөөр сэтгэл заслын тухай хуулиудын талаарх маргааныг дагуулсан. Үүний хариуд Пезешкиан болон түүний хамтрагчид "Эерэг сэтгэл заслын үр дүн"<ref>Tritt, K.; Loew, T. H.; Meyer, M.; Werner, B.; Peseschkian, N. (1999). [https://psycnet.apa.org/record/2000-13704-005 "Positive psychotherapy: Effectiveness of an interdisciplinary approach"]. The European Journal of Psychiatry. 13 (4): 231–242.</ref> хэмээх томоохон судалгааг хийж, тэр нь 1997 онд Ричард Мертен-ий шагнал хүртжээ. Энэхүү судалгаа нь ЭСЗ-ын практик үр дүнтэй байдлын баталгаа болсон бөгөөд сэтгэл заслын нотолгоонд суурилсан практикт анхаарал хандуулж байгаатай нийцэж байв. 1999 онд янз бүрийн улс орны туршлагад үндэслэн ЭСЗ-аар мэргэшил дээшлүүлэх олон улсын сургалтын хөтөлбөр хэвлэгдсэн. 2000 онд ЭСЗ-ын сургагч багш нарын жил бүр явагдах олон улсын сургалтын эхлэл тавигдсан<ref>[https://www.positum.org/conferences/ "Conferences".]</ref>. ЭЗС-ын өргөтгөл нь Германд албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөгдсөн. Висбадены Сэтгэл заслын академи (WIAP)<ref>[https://web.archive.org/web/20211019064622/https:/www.wiap.de/ueber-wiap/geschichte-der-wiap/ "Geschichte der WIAP-Akademie"] [History of the WIAP Academy] (in German). [https://www.wiap.de/ueber-wiap/geschichte-der-wiap/ Archived from the original] on 2021-10-19.</ref> нь психодинамик сэтгэл заслын чиглэлээр сэтгэл судлаачид, түүнчлэн хүүхэд, өсвөр үеийнхний сэтгэл заслын багш, нийгмийн ажилтнуудад зориулсан төгсөлтийн дараах резидентурын сургалт явуулах эрхийг төрийн түвшинд хүлээн зөвшөөрсөн. Германд Сэтгэл засалчдын тухай хууль байдаг<ref>[https://www.bgbl.de/xaver/bgbl/start.xav?start=%2F%2F*%5B%40attr_id%3D%27bgbl198s1311.pdf%27%5D#/switch/tocPane?_ts=1777876624016 "Bundesgesetzblatt BGBL. Online-Archiv 1949 – 2022 | Bundesanzeiger Verlag".]</ref>. Сургалтын хөтөлбөрийг цаашид хөгжүүлэх, ЭСЗ-ын анхан шатны болон ахисан түвшний сургалтыг системчлэхэд 1998 он онцгой чухал он болж, улмаар ЭСЗ-ын нөлөө Германаас хальсан. Хэдэн жилийн турш Зүүн Европт зохион байгуулагдсан үндсэн түвшний семинаруудын үр дүнд шинэ суурь үзэл баримтлал бий болсон. ЭСЗ нь анагаах ухааны агуулгаасаа хальж, сургууль, их сургуулийн боловсрол, менежментийн сургалт, коучинг зэрэг янз бүрийн салбарт хэрэглэгдэх болсон.<ref>Peseschkian H. Die Anwendung der Positiven Psychotherapie im Managementtraining. In: Graf J, (ed). Seminare 2002 – Das Jahrbuch der Management-Weiterbildung (ManagerSeminare). Bonn: Gerhard May Verlags GmbH; 2001.</ref><ref>Remmers A. An integrated model for salutogenesis and prevention in education, organisation, therapy, self-help and family consultation, based on positive family psychotherapy [Realized projects and experiences in Bulgaria 1992–1994]. 1995.</ref>. ЭЗСын анхны Дэлхийн конгресс 1997 онд ОХУ-ын Санкт- Петербург хотноо зохион байгуулагдаж, түүнээс хойш 3-4 жил тутамд зохион байгуулагдаж байжээ. 2005 онд Боливийн Санта Круз хотын UTEPSA их сургуульд ЭСЗ чиглэлээр магистрын зэрэг олгох анхны төгсөлтийн хөтөлбөрийг дүүргэсэн. Олон улсын эерэг соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын академи (IAPP) гэгддэг Проф.Пезешкианы санг 2005 онд Маниже Пезешкиан,Носсрат Пезешкиан хоёр байгуулав. Энэ сан олон улсын санаачлагыг дэмжиж, ЭСЗ-ын Олон улсын архивын үйл ажиллагааг хянадаг. === 2010 оноос хойш === ЭСЗ-ыг үүсгэн байгуулагч Носсрат Пезешкиан 2010 онд таалал төгсч, ЭСЗ нийгэмлэг дараагийн шинэ шатанд оров. Дэлхийн эерэг соёл хоорондын сэтгэл заслын холбоо (WAPP) нь эерэг сэтгэл заслын дэлхийн дээвэр байгууллага болсон. 1996 онд Олон улсын эерэг сэтгэл заслын төв нэртэйгээр байгуулагдсан WAPP нь бие даасан гишүүд, үндэсний холбоод, сургалтын хүрээлэн, төв, үндэсний болон бүс нутгийн түвшний төлөөлөгчийн газруудаас бүрддэг. Үүний гол зорилго нь эерэг сэтгэл заслыг судлах, дадлага хийх, сурталчлах сонирхолтой гишүүд болон хувь хүмүүст дэмжлэг үзүүлэх явдал юм. WAPP нь Германы Висбаден хотод ашгийн бус байгууллагаар бүртгэгдсэн бөгөөд 2024 оны байдлаар дэлхийн 60 улсын 2600 гаруй бие даасан гишүүнтэй<ref>[https://web.archive.org/web/20230718061311/https:/www.positum.org/wapp-members-list/ "WAPP members"]. Archived from the original on 2023-07-18. Retrieved 2023-05-22.</ref>. Эерэг сэтгэл засал бол Европын Сэтгэл заслын холбооны (EAP) албан ёсоор хүлээн зөвшөөрсөн арга барилын нэг юм. Европын Эерэг сэтгэл заслын төвүүдийн холбоо (EFCPP) нь Европ даяарх байгууллага бөгөөд EAP-ийн дэргэдэх IAPP Академиар дамжуулан Европын байгууллага (EWO), Бүх Европын магадлан итгэмжлэлийн байгууллага (EWAO) Европын магадлан итгэмжлэгдсэн сэтгэл заслын сургалтын хүрээлэнгийн (EAPTI) үүрэг гүйцэтгэдэг. Хүсэл эрмэлзэлтэй сэтгэл засалч нар EFCPP-ийн сургалтад хамрагдсанаар эерэг сэтгэл заслын Европын сэтгэл заслын гэрчилгээг (ECP) авах боломжтой<ref>[https://www.positum.org/training-standards/ "Training standards".]</ref>. Эерэг сэтгэл заслын засал нь АНУ-д бүртгэгдсэн худалдааны тэмдэг юм (бүртгэл No6,082,225)<ref>[https://web.archive.org/web/20240331041344/https://tmsearch.uspto.gov/bin/showfield?f=doc&state=4809%3A2znph.2.1 "Trademark Search"]. Archived from the original on 2020-01-17. Retrieved 2023-05-20.</ref>. 2016 онд эерэг сэтгэл заслын засал нь Европын холбоо болон Швейцарь улсад албан ёсоор бүртгэгдсэн. 2025 оны байдлаар Болгар, Гүрж, Герман, Румын, Косово, Украин, Этиоп, Монгол зэрэг улсад ЭСЗ-ын үндэсний холбоод байгуулагдав<ref>Peseschkian, N.; Tritt, K. (1998). "Positive psychotherapy effectiveness study and quality assurance". European Journal of Psychotherapy & Counselling. 1: 93–104. [https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13642539808400508 doi:10.1080/13642539808400508.]</ref>. Цаашилбал, Армян, Австри, Беларусь, Болгар, Хятад, Кипр, Гүрж, Герман, Косово, Латви, Хойд Македон, Польш, Румын, Орос, Турк, Украин, Их Британи, Монгол дахь орон нутгийн болон бүс нутгийн 50 гарүй сургалтын төвүүдээр дамжуулан ЭСЗ идэвхтэй сурталчлагдаж байна. ЭСЗ-ын талаарх семинар, лекцүүд дэлхийн 80 гаруй оронд явагджээ. Болгар, Орос, Украин, Туркийн их дээд сургуулиудын сэтгэл судлал, сэтгэл заслын сургалтын хөтөлбөрт ЭСЗ орсон байгаа. == ОНОЛ == === Үндсэн шинж чанарууд === ЭСЗ-ын үндэс нь шинжлэх ухааны онолд үндэслэсэн бөгөөд үүнийг бусад сэтгэл заслын аргуудаас олж харж болно. Гэсэн хэдий ч Пезешкианы энэхүү арга барил нь психодинамик ба хүмүүнлэг сэтгэл заслын онол, заслын практикийн элементүүдийг нэгтгэсэнээрээ соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын хандлагыг бий болгож чадсан билээ. ЭСЗ нь үйлчлүүлэгчийн хувийн хэрэгцээ, салютогенетик нэгдсэн арга барилыг хэрэгжүүлдэг зарчим, гэр бүлийн засал, өөртөө туслах хэрэгслүүд бүгдийг харгалзан үздэг нэгдмэл арга барилыг ашигладаг<ref>Peseschkian, Hamid (2023). [https://www.mdedge.com/psychiatry/article/260349/depression/positive-psychotherapy-core-principles "Positive psychotherapy: Core principles".] Current Psychiatry. 22. [https://www.mdedge.com/psychiatry/article/260349/depression/positive-psychotherapy-core-principles doi:10.12788/cp.0317.]</ref>. '''ЭСЗ-ын аргын үндсэн шинж чанарууд:''' * Сэтгэл заслын нэгдмэл арга барил * Хүмүүнлэг психодинамик арга барил * Сэтгэл заслын цогц нэгдмэл тогтолцоо * Зөрчилдөөнт төвтэй богино хугацааны арга * Соёлуудын ялгааны мэдрэмжтэй * Түүх, шог яриа, зүйр цэцэн үгийг ашигладаг * Шинэлэг оролцоо болон арга техниктэй * Сэтгэл засал, анагаах ухааны бусад салбар, зөвлөгөө, боловсрол, урьдчилан сэргийлэх, менежмент, сургалтанд ашигладаг. === Үндсэн зарчмууд === Эерэг сэтгэл заслын гурван үндсэн зарчим буюу тулгуур нь<ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)</ref>: * Итгэл найдварын зарчим * Тэнцвэрийн зарчим * Зөвлөгөөний зарчим юм. '''''Итгэл найдварын зарчим нь''''' өвчтөнд түүний эмгэг, зөрчилдөөний цаад утга учир, зорилгыг танин мэдэх, ойлгоход нь туслах зорилготой гэж үздэг. Үүний үр дүнд эмгэгийг эергээр тайлбарлахад, тайлбарыг эергээр боловсруулан ухамсарлахад хүргэдэг. Жишээ нь: * Нойрны хямралыг сэрэмжтэй байх, хязгаарлагдмал нойртой ажиллах чадвар гэж, * Сэтгэлийн хямралыг гүнзгий мэдрэх, зөрчилдөөний хариуд сэтгэл хөдлөлөө илэрхийлж чадах чадвар гэж, * Шизофрени нь хоёр ертөнц, эсвэл уран зөгнөлийн ертөнцөд нэгэн зэрэг оршин тогтнох чадвар гэж үздэг. * Ийм өөдрөг үзлийг баримталснаар зөвхөн өвчтөнд төдийгүй түүний эргэн тойрон дахь хүмүүсийн үзэл бодлыг өөрчлөх боломжтой болно. '''''Тэнцвэртай байх зарчим''''' нь нийгэм, соёлын ялгааг үл харгалзан хүн болгон бэрхшээл/асуудлыг даван туулах түгээмэл механизмд найдлагатай байдаг гэдгийг хүлээн зөвшөөрдөг. Носсрат Пезешкиан эерэг сэтгэл заслын тэнцвэрийн загвартай хослуулан янз бүрийн соёлын зөрчилдөөнийг шийдвэрлэх динамик, орчин үеийн хандлагыг боловсруулсан. Энэхүү загвар нь амьдралын дөрвөн үндсэн хүрээг тодорхойлдог: * Бие мах бодь/Мэдрэмж - психосоматик асуудлууд. * Амжилт/Үйл ажиллага – стресс үүсгэх хүчин зүйлүүд. * Дотны харилцаа холбоо/Ёс зүйн уламжлал - сэтгэлийн хямралыг өдөөгч хүчин зүйлс. * Ирээдүй/Уран зөгнөл/Амьдралын утга учир/Зөн совин - айдас ба фоби. Эдгээр дөрвөн хүрээ нь бүх хүнд нийтлэг байдаг ч тухайн хүн ямар соёлд хамаарч байгаагаас шалтгаалан өөр өөр илэрдэг. Тухайлбал, барууны нийгэмд бие бялдрын сайн сайхан байдал, мэргэжлийн амжилтыг чухалчилдаг бол дорныхон хүмүүс хоорондын харилцаа холбоо, төсөөлөл, ирээдүйн хүсэл тэмүүллийг илүү чухалчилдаг. Холбоо барих, төсөөлөх чадваргүй байх нь янз бүрийн психосоматик өвчин үүсэхэд нөлөөлдөг гэдгийг мэддэг. Үүнийг Ид, Эго, Супер-эго гэсэн Фрейдийн сонгодог загварын бодит ялгаа гэж үзэж болно. '''''Зөвлөгөөний зарчим нь''''' эерэг сэтгэл засалд нягт уялдаатай засал ба өөртөө туслах “таван үе шат” ойлголтыг танилцуулдаг. Эдгээр үе шатанд өвчтөн болон тэдний гэр бүлийнхэн хамтдаа өвчний талаар болон түүнийг шийдвэрлэх хувь хүний шийдлийн талаар мэдээлэл авдаг. Таван үе шат нь дараах байдалтай байна: # '''''Ажиглалт болон зай барих:''''' Энэ үе шат нь сэтгэл засалч сэтгэл хөдлөлийн хувьд тодорхой зай сахихын зэрэгцээ, үйлчлүүлэгч хүсэл, бэрхшээл, асуудлаа мэдэрч, илэрхийлэх явдал юм. # '''''Бүрдүүлэлт/Мэдээлэл цуглуулах цэгцлэх:''''' Өвчтөн сүүлийн 5-10 жилийн хугацаанд тохиолдсон амьдралын чухал үйл явдлуудын талаар эргэцүүлэн бодох үед танин мэдэхүйн чадвараа идэвхжүүлдэг. # '''''Нөхцөл байдлын урамшуулал, дэмжлэг үзүүлэх:''''' Энэ үе шат нь өөртөө туслах, дотоод нөөцийг идэвхжүүлэхэд чиглэдэг. Өвчтөнийг зөрчилдөөнийг шийдвэрлэхэд өмнөх амжилтай туршлагыг ашиглахыг зөвлөж байна. # '''''Үгээр илэрхийлэх үйл явц:''''' Өвчтөний харилцааны чадавх сайжирч, амьдралын дөрвөн хүрээтэй холбоотой шийдэгдээгүй зөрчилдөөн, асуудлуудыг томъёолж, илэрхийлэх боломжийг олгодог. # '''''Зорилгоо тэлэх/өргөжүүлэх:''''' Энэ үе шат нь асуудлыг шийдвэрлэсний дараах ирээдүйн урт хугацааны амьдралын чиг баримжаагаа тодорхойлоход чиглэгддэг. Өвчтөнөөс "Бүх асуудал шийдэгдчихвэл та юу хиймээр байна вэ? Ирэх таван жилийн зорилго чинь юу вэ?" гэх мэт асуулт асууна. Эдгээр таван үе шат нь хүний сайн сайхан байдлын янз бүрийн асуудлыг шийдвэрлэх, хувь хүний өсөлт хөгжил, ирээдүйн хүсэл тэмүүллийг дэмжих тогтолцоог бүрдүүлж, эмчилгээ, өөртөө туслах цогц арга барилыг илэрхийлдэг. === Эерэг сэтгэл засал нь мета онол юм === Анх Пезешкианы хоёр зорилго тавьж ажиллаж байсан: нэгдүгээрт, өвчтөнүүдэд ойлгож, ашиглахад хялбархан аргыг бий болгох, хоёрдугаарт, янз бүрийн сэтгэл заслын сургууль хооронд зуучлагч арга барил болох эерэг сэтгэл заслыг боловсруулах. 1977 онд герман хэлээр, 1987 онд англи хэл дээр хэвлэгдсэн "Эерэг сэтгэл засал" номондоо<ref>Frank JD. Persuasion and healing: a comparative study of psychotherapy. 3rd ed. Baltimore: Hopkins Univ. Press; 1991.</ref> тэрээр энэ сорилтод "Эерэг сэтгэл засал ба бусад сэтгэл засал" (хуудас 365–400) гэсэн нэг бүлгийг зориулсан. Энэ бүлэг “хамгийн хэцүү, хөдөлмөр их шаардсан бүлэг” гэж Пезешкиан хэлсэн байдаг. Тэрээр эерэг сэтгэл заслыг сэтгэл заслын талбарт гарч ирсэн зүгээр нэг өөр арга гэж ойлгож болохгүйг онцлон тэмдэглэсэн байдаг. “Энэ нь тодорхой тохиолдлуудад тохирох арга зүйн хандлагыг сонгох, эдгээр аргыг хооронд нь хосолж хэрэглэх хялбар цогц тогтолцоог бүрдүүлэх арга” хэмээн тэр тодорхойлсон. Нэг ёсондоо эерэг сэтгэл засал нь сэтгэл заслын мета онол юм. Тэрээр сэтгэл заслыг зөвхөн тодорхой шинж тэмдгүүдийг арилгах тогтсон арга гэж бус, харин өөрийн үйл ажиллагаа явуулж буй өргөн хүрээтэй нийгэм, соёл хоорондын болон нийгмийн орчинд үзүүлэх хариу үйлдэл гэж үздэг<ref>Lapworth P, Sills C. Integration in counselling & psychotherapy. Los Angeles: SAGE; 2010.</ref>. Пезешкиан мөн эерэг сэтгэл заслыг хаалттай, онцгой систем гэж үзэх ёсгүй гэж үзсэн; үүний оронд энэ нь сэтгэл заслын олон янзын аргуудыг нэгтгэж ач холбогдолтайгаар ашигладаг. Энэ нь сэтгэлзүйн шинжилгээ, сэтгэлзүйн динамик, зан үйлийн, бүлгийн, гипно эмчилгээ, эм, физик эмчилгээ зэрэг янз бүрийн хандлагыг хамардаг. Эерэг сэтгэл заслыг сэтгэл заслын хэд хэдэн хэмжээсийг хамарсан интеграцийн арга гэж үзэж болно. Швейцарь дахь [https://en.wikipedia.org/wiki/Klaus%20Grawe Клаус Граве] болон түүний хамтран ажиллагсад сэтгэл заслын янз бүрийн аргын үр нөлөөний мета-анализыг хэвлэн нийтэлж, уламжлалт сэтгэл заслын сургуулиас давсан ерөнхий аргыг санал болгохоос өмнө бараг хорин жил өнгөрсөн<ref>Norcross JC, Goldfried MR. Handbook of psychotherapy integration. New York: Oxford University Press; 2003.</ref>. АНУ-д сэтгэцийн эмч [https://en.wikipedia.org/wiki/Jerome%20Frank%20(psychiatrist) Жером Франк] багцтай сэтгэл заслын тогтолцоо/схемыг санал болгосон ч энэ нь маргаантай байсан бөгөөд батлагдаагүй. Үүнээс хойш улам бүр хүлээн зөвшөөрөгдсөн эклектик болон интегратив сэтгэл заслын хөдөлгөөнүүд өргөжиж байгаа ч интеграцийн үндсэн зорилго болох онолын зохицуулалтанд анхаарлаа хандуулах биш, харин өөр өөр сургуулийн арга техникийг ашиглах захын функцэд ихээхэн анхаарал тавьж байна<ref>Maslow AH. Motivation and personality. New York: Harper & Row; 1954.</ref><ref>Nossrat Peseschkian mentions the term ‘positive psychology’ in his book on Positive Psychotherapy in 1987, p. 389, but not going further.</ref>. Заслын үйл явцад эмпати, хүлээлт, соёлын дасан зохицох чадвар, засалчийн хувийн шинж чанар зэрэг хүчин зүйлүүд нь тодорхой арга, хэрэгсэл, техникээс илүү чухал гэдэгтэй санал нэгдэж байна. === Эерэг хандлага === Эерэг сэтгэл засал нь одоо байгаа эмгэгийг арилгахаас илүүтэй өөртөө туслах боломж, чадвараа дайчлахыг чухалчилдаг. [[Абрахам Маслоу]] хувь хүний хөгжлийн боломж, эерэг чадваруудыг чухалчлах үүднээс "эерэг сэтгэл судлал" гэсэн нэр томъёог нэвтрүүлсэн<ref>Jork K, Peseschkian N. Salutogenese und Positive Psychotherapie. Bern, Stuttgart: Hans Huber Verlag; 2003/2006.</ref>. Энэхүү хандлагын дагуу сэтгэл засал нь засалд оролцож байгаа хүмүүсийн чадварт анхаарал хандуулж, хөгжих боломж олгохоос эхэлдэг (Peseschkian N.,<ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)</ref> с.1–7). Шинж тэмдэг, эмгэгийг мөргөлдөөнд үзүүлэх хариу үйлдэл гэж үздэг бөгөөд энэ нь амьдралын жам, баяр баясгалан, боломж, нөөц, хүч чадал, боломжийн салютогенезийг багтаасан хүмүүний бүхэл цул байдлыг хүлээн зөвшөөрдөг тул заслыг "эерэг" гэж нэрлэдэг (Jork K, Peseschkian N.,<ref>In German language, there is a very exact word for worldview, philosophy of life, or image or conception of human beings: Menschenbild. This concept plays a very important role in philosophy, medicine and psychotherapy.</ref> с.;13). Эерэг сэтгэл заслын "эерэг" гэсэн нэр томъёо нь "эерэг шинжлэх ухаан" ([[Макс Вебер|Макс Веберын]] дагуу, 1988) гэсэн ойлголтод суурилдаг бөгөөд энэ нь ажиглагдсан үзэгдлийн талаар дүгнэлт хийхгүй байх гэсэн үг юм. Носсрат Пезешкиан "positum" гэдэг нэр томьёог илүү өргөн утгаар нь ашигладаг бөгөөд энэ нь боломжтой, өгөгдсөн эсвэл бодитой гэсэн утгатай. Өвчинд хандах энэ эерэг хандлага нь өвчнийг ойлгох, эмнэл зүйн эмчилгээ явуулахад өвчнийг сөрөг талаас авч үзэхтэй адил чухал юм. Засал нь одоо байгаа чадавх, боломжуудыг өөртөө туслах зорилгоор дайчлах зорилготой бөгөөд зөвхөн "шинж тэмдгийн уут"-тай харьцахаас илүү хувь хүний хөгжлийн чадавх, чадварт анхаарлаа хандуулдаг. Пезешкиан шинж тэмдгүүд, эмгэгүүд нь зөрчилдөөний хариу үйлдэл гэж үздэг бөгөөд үүнд оролцсон хүмүүсийн бүрэн бүтэн байдал нь өгөгдсөн гэж үздэг тул заслаа "эерэг" гэж нэрлэдэг болсон<ref>Peseschkian H, Peseschkian N. Der Mensch ist seinem Wesen nach gut. Die Notwendigkeit eines positiven Menschenbildes für Priester und Ärzte im Zeitalter multikultureller Gesellschaften. In: Paris W, Ausserer O (eds.). Glaube und Medizin. Meran: Alfred und Söhne; 1993.</ref>. Эерэг сэтгэл заслын суурь үзэл нь хүний төрөлхийн сайн сайхан, чадавхийг онцолсон, эдгээрийг хүний байгалиас өгөгдсөн мөн чанар гэж үздэг хүмүүнлэг үзэлд<ref>Abebe, S. W. (2020). Positive Interpretation as a Tool in Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 417–422), Springer, Cham (Switzerland).</ref> суурилдаг<ref>Peseschkian H. Osnovy pozitivnoj psichoterapii (Basics of positive psychotherapy). Archangelsk: Publications of the Medical School; 1993. (in Russian).</ref>. ЭСЗ-ын дагуу хүмүүс хайрлах, танин мэдэх гэсэн хоёр үндсэн чадавхи/өгөгдөлтэй бөгөөд боловсрол, хувь хүний хөгжлийн замаар энэ чадвар, өвөрмөц онцлогоо хөгжүүлж чаддаг. Энэ нөхцөлд заслыг өвчтөн болон түүний гэр бүлийн цаашдын өсөлт, боловсролыг дэмжих хэрэгсэл гэж үздэг. Эерэг сэтгэл засалд эмгэгийг эерэг талаас нь авч үздэг. Жишээлбэл, сэтгэлийн хямралыг "мөргөлдөөнд гүн гүнзгий сэтгэл хөдлөлөөр хариулах чадвар", ганцаардлаас айх айдсыг "бусад хүмүүстэй хамт байх хүсэл", архидалтыг "бусдаас хүлээж авдаггүй халуун дулаан сэтгэлээр (мөн хайраар) өөрийгөө хангах чадвар", психозыг "хоёр ертөнцөд нэгэн зэрэг амьдрах чадвар", зүрхний эмгэгийг "зүрхний үйл ажиллагааг маш ойр байлгах чадвар" гэж тайлбарладаг.<ref>Peseschkian H, Peseschkian N. Der Mensch ist seinem Wesen nach gut. Die Notwendigkeit eines positiven Menschenbildes für Priester und Ärzte im Zeitalter multikultureller Gesellschaften. In: Paris W, Ausserer O (eds.). Glaube und Medizin. Meran: Alfred und Söhne; 1993.</ref> ЭСЗ-д хамрагдсан эерэг үйл явц нь өвчтөн, түүний гэр бүл, эмч/засалч гээд бүх талын хэтийн төлвийг өөрчлөхөд хүргэдэг<ref>Peseschkian H, Remmers A (2013): Positive Psychotherapie. In der Buchreihe „Wege der Psychotherapie“. Reinhardt Verlag München.</ref>. Зөвхөн шинж тэмдэгт анхаарлаа төвлөрүүлэхийн оронд гол гүнзгий зөрчилдөөнд төвлөрдөг. Нэмж дурдахад энэ арга нь "жинхэнэ өвчтөнийг" олж тодорхойлох боломжийг олгодог<ref>Kirillov, Ivan; Efremova, Polina; Dobiala, Ewa; Pleshakov, Ivan (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/kirrilov-i-efremova-p-dobiala-e-pleshakov-i-the-global-psychotherapist/ "Primary Capacities as a Predictor of Perceived Stress, Anxiety, and Depression in the Pandemic Crisis of Covid-19".] The Global Psychotherapist. 3 (2): 19–29. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/kirrilov-i-efremova-p-dobiala-e-pleshakov-i-the-global-psychotherapist/ doi:10.52982/lkj195].</ref>. Учир нь, ихэвчлэн тусламж хүсч хандсан хүн нь өвчтөн биш, харин түүний нийгмийн орчны хэн нэгэн жинхэнэ өвчтөн байдаг. Өвчин эмгэгийг эерэг талаас нь тайлбарласнаар өвчтөнүүд болон бусад хүмүүс өвчний боломжит үүрэг сэтгэцийн динамик ач холбогдлыг ойлгож, өвчнөө таньж мэддэгийн зэрэгцээ өөрийн чадваруудыг хүлээн зөвшөөрөх боломжийг олдог. === Үндсэн Чадавхи (өгөгдөл) (ҮЧ) болон Бодит чадварууд (БЧ) === Тэдний ард хайр, шударга ёс гэгч ойлголт, эмх цэгц, бүрэн итгэлцэл, тэвчээр гэх мэт үнэт зүйлс буюу эерэг сэтгэл засалд бодит чадвар гэж нэрлэгддэг шинж чанарууд байдаг. Зан төлөв, үнэт зүйл, ариун журам, зөрчилдөөнтэй санаанууд нь соёлын онцлогоор тодорхойлогддог бодит чадваруудын утга агуулгатай холбоотой байдаг. Өдөр тутмын амьдрал дахь зөрчилдөөн, түүнчлэн сэтгэл зүйн эмгэг, өвчинд хүргэж болзошгүй дотоод зөрчил нь хүнд тогтосон үнэт зүйлсийн шүүлттэй холбоотой байдаг. Үүнд '''хайр''' эсвэл '''шударга ёсоч''' гэх мэт ойлголтууд, эсвэл '''эмх цэгцтэй/зохион байгуулалтай байх''' байдал, '''бүрэн итгэх/итгэлцэл, тэвчээр/хатуужил/хүлээллцтэй хандах''' зэрэг үнэт зүйлс багтдаг бөгөөд эдгээр нь эерэг сэтгэл засалд '''Бодит чадварууд (БЧ)''' гэж нэрлэгддэг шинж чанарууд юм. Зан төлөв, үнэт зүйлс, сайн сайхан чанарууд болон зөрчилдөөнд хүргэдэг бодол санаанууд нь Бодит чадваруудын онцгой агуулгатай холбоотой байдаг. Энэ нь хүний тухайн соёлын онцлогоос үүдэлтэй. Хүн бүр амьдралынхаа туршид суралцаж хөгжүүлсэн, хувь хүний туршлагаас үүдэлтэй бөгөөд соёл боловсролоор дамжуулан өвлөн авсан загвар болсон суурь үзлүүдэд өөр өөрийнхөөрөө хариу үйлдэл үзүүлдэг. Жишээ нь, '''цаг баримтлах,''' эсвэл '''бүрэн итгэл/итгэлцэл''' гэгч бодит чадваруудын талаар адил нөхцөл байдалд хоёр хүн өөр өөр ойлголттай байх болно. Зовиур шаналал, тэр ч байтугай бие махбодийн хариу үйлдэлд (өвчин/зовиур) хүргэх зөрчилдөөн нь ихэвчлэн идэвхтэйгээр илэрсэн бодит чадваруудын (тухайлбал, цаг баримтлах, эсвэл итгэлцэл) талаарх ялгаатай ойлголтуудаас үүдэлтэй байдаг. Бодит чадварууд өөр өөрөөр үнэлэгддэг нь соёлын болон гэр бүлийн ялгаатай суурь үзлээс үүдэлтэй. '''Нийгмийн харилцан үйлчлэл, Үйл ажиллага, амжилт, шударга ёсоч байдлыг цаг баримтлах, эсвэл бүрэн итгэх/итгэлцлийн''' ач холбогдлыг харьцуулж үнэлэхэд янз бүрийн хүмүүс өөр өөрөөр үнэлнэ. Энэ нь зөрчилдөөн үүсгэдэг ч, хүмүүст суурь үзлүүдээ солилцох, тэдгээрээсээ суралцах, тэдгээрийг өргөжүүлэхэд хүргэдэг. 1977 онд Носсрат Пезешкиан "Бодит чадвар" гэсэн томъёоллыг нэвтрүүлсэн<ref>Peseschkian, N. (1974): Schatten auf der Sonnenuhr. Wiesbaden: Medical Tribune.</ref>. Пезешкианы томъёолсноор хүнд хоёр '''Үндсэн (өгөгдөл) чадавхи''' байдаг. Нэгд, '''Хайрлах чадавхи:''' сэтгэл хөдлөлийн хэрэгцээгээр илэрхийлэгдэх '''Анхдагч бодит чадварууд;''' хоёрт, '''Танин мэдэх чадавхи:''' Хоёрдогч бодит чадвар болон нийгмийн хэм хэмжээгээр дамжуулан хөгжөдөг чадавхи. Хайрлах чадавхи нь '''Тэвчээр/хатуужил/хүлээлцтэй ханадах, Цаг хугацааны мэдрэмж, Бүрэн итгэл/итгэлцэл''' зэрэг анхдагч бодит чадваруудаар илэрхийлэгддэг бол Танин мэдэх чадавхи нь '''Цаг баримтлах, Цэвэрч нямбай байх, Эмх цэгцтэй/Дэг журамтай/Зохион байгуулалттай''' байх зэрэг хоёрдогч бодит чадваруудаар илэрхийлэгдэнэ. “Бид танин мэдэх чадавхийн тусламжтайгаар туршлагаа бүтэцтэй болгодог. Үүнд суралцах (туршлага хуримтлуулах) болон заах (туршлагаа бусдад дамжуулах) зэрэг чадвар багтана”<ref>Peseschkian H, Remmers A (2013): Positive Psychotherapie. In der Buchreihe „Wege der Psychotherapie“. Reinhardt Verlag München</ref>. {| class="wikitable" |+ '''Бодит чадварууд''' |- ! '''Анхдагч бодит чадварууд (хайрлах үндсэн (өгөгдөл) чадавхигаас хөгждөг''' !! '''Хоёрдогч бодит чадварууд (танин мэдэх үндсэн (өгөгдөл) чадавхигаас хөгждөг''' |- | Хайрлах/хайрлагдах ба ойр дотны харилцаа холбоо тоготоох (өгөгдөл) чадавхи (Love and Capacity for Relationships) || Цаг баримтлах чадвар (Punctuality) |- | Төгс төгөлдөр байх/Үлгэр жишээнээс даган дуурайх загвар авах чадвар (Role Model) || Цэвэрч нямбай байх чадвар (Cleanliness) |- | Тэвчээр/Хатуужил/Хүлээцтэй хандах чадвар (Patience) || Эмх цэгцтэй/Дэг журамтай/зохион байгуулалттай байх/хандах чадвар (Orderlinsss/Order) |- | Цаг хугацааны мэдрэмж (Time awareness) || Дуулгавартай/сахилга баттай/нийгмийн хэв журмыг даган мөрдөх чадвар (Obedience) |- | Нийгмийн харилцан үйлчлэл (Contact) || Эелдэг эвтэй байх чадвар (Politness|Courtesy) |- | Бэлгийн харилцааны мэдрэмТаашал авч/өгөх чадвар /өөрийн хүсийн адилтгалтай байх (Sexuality) || Шударга ёсоор хандах/үйлдэх (Justice/Fairness) |- | Итгэл найдвар (Hope) || Үнэнч/Чин баттай байх чадвар (Fidelity|Loyalty) |- | Бүрэн итгэл/Итгэлцэл (Trust) || Шулуун шударга/Цэгц шулуун/Нээлттэй байх чадвар (Honesty/Directness) |- | Өөртөө итгэлтэй байх (Confidence) || Хичээл зүтгэл/Амжилт/Тэмүүлэл/Урам зоригтой байх чадвар (Diligence/Achievment) |- | Итгэл үнэмшил, шашин шүтлэг/ёртөнцийг үзэх үзэл (Belief/Faith/Worldview) || Арвич хямгач/Гамтай хандах чадвар Frugality/Thriftiness) |- | Эргэлзээ (Doubt) || Найдвартай/Хариуцлагатай байх/хандах чадвар (Reliability/Trustworthiness) |- | Тодорхой байдал (Certanity/Assurance) || Нарийн няхуур/Хянамгай байх чадвар (Accuracy/Precision) |- | Эв нэгдэл/нэгдэлцэл/харьялагдлын мэдрэмж (дотоод бүрэн бүтэн байдлын мэдрэмж) (Unity/Oneness) || Ухамсартай /хүн чанарын үүднээс үйлдэх/ хандах чадвар (Counscientiousness) |- | '''''Сэтгэл хөдлөлийн хэрэгцээ ба харилцааны чадвар (загварчлалаар бий болсон)''''' || '''''Нийгмийн хэм хэмжээ, харилцааг бий болгох (хүмүүжил боловсролоор дамжуулан)''''' |} == Лавлага == 11wnie5o7bize5a7lterod6p9axxsuv 0 146344 856076 2026-05-11T14:40:55Z ~2026-28145-49 104469 Ubpost.mn 856076 wikitext text/x-wiki UB POST сонин бол Монголын анхны англи хэлтэй сонин бөгөөд Цаасан хувилбар болон Электрон хувилбараар хэвлэж үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Мөн түүнчлэн энэ сонин бол Монгол Ньюс ХХК-ийн хувийн өмч анхны дугаар нь 1996 оны хаврын сард эхлүүлсэн ба үүсгэн байгуулагч нь Өнөөдөр сонины эрхлэгч агсан Цэрэндоржийн Балдорж юм. англи хэл дээ мэдээгээ гаргахаас гадна төрөл бүрийн үйл явдлын нийтлэлүүдийг англи хэлээр хүлээж авдаг юм. Цахим хувилбарт нь байрладаг мэдээний булангууд Улс төр Нийгэм Эдийн засаг Энтертайнмент Спорт Ярилцлага Гадаад зэрэг англи хэлээр бичиж нийтэлдэг юм. Вебсайт: WWW.UBPOST.MN inukotgyuwff4istzyescx1166lw3j0 0 146345 856105 2026-05-12T02:51:11Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:STS120LaunchHiRes.jpg|thumb]] «'''Спейс шаттл'''» «'''Шаттл'''» ([[Англи хэл|англи.]] ''Space Shuttle'' — «сансрын хөлөг») — америкийн олон удаа ашигладаг сансрын тээврийн хөлөг. Эдгээр Шаттл хөлгүүдийг 1969 оноос 2011 он хүртэл хэрэгжүүлсэн [[NASA|НАСА]]-гийн сансрын Шаттл хөтөлбөр..." 856105 wikitext text/x-wiki [[Файл:STS120LaunchHiRes.jpg|thumb]] «'''Спейс шаттл'''» «'''Шаттл'''» ([[Англи хэл|англи.]] ''Space Shuttle'' — «сансрын хөлөг») — америкийн олон удаа ашигладаг сансрын тээврийн хөлөг. Эдгээр Шаттл хөлгүүдийг 1969 оноос 2011 он хүртэл хэрэгжүүлсэн [[NASA|НАСА]]-гийн сансрын Шаттл хөтөлбөрийн хүрээнд ашиглаж байсан. Сансрын хөлөг хөтөлбөрийг 1971 оноос эхлэн НАСА-гийн даалгавараар "North American Rockwell" (Хойд Америкийн Роквелл) болон холбогдох гэрээт гүйцэтгэгчид боловсруулсан. Хөгжүүлэлтийн ажлыг НАСА, АНУ-ын Агаарын цэргийн хүчинтэй хамтранявуулсан. Системийг бүтээхэд 1960-аад оны Аполло сарны модулиудын хэд хэдэн техникийн шийдлийг ашигласан бөгөөд үүнд хатуу пуужингийн өдөөгчтэй туршилт хийх, тэдгээрийг салгах систем, гадаад савнаас түлш авах зэрэг байсан. Нийт 6 Шаттл хөлөг бүтээгдсэн: нэг туршилтын загвар, 5 нислэгийнх байсан. Челленджер, Колумбиа гэсэн хоёр Шаттл хөлөг осолдсон. Сансрын нислэгийг 1981 оны 4-р сарын 12-ноос 2011 оны 7-р сарын 21 хүртэл гүйцэтгэсэн байна. 2011 онд хөтөлбөр хаагдах хүртэл Шаттл сансрын хөлөг онгоцууд нийт 135 нислэг үйлдсэн бөгөөд үүнд Дискавери - 39, Атлантис - 33, Колумбиа - 28, Эндевор - 25, Челленжер - 10 нислэг хийжээ. njkn25okt8oo75q5dbeb0llo5q95mtf 0 146347 856129 2026-05-12T08:58:38Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Mauno-Koivisto-1967.jpg|thumb|Мауно Койвисто, 1967 он.]] '''Ма́уно Хенрик Койвисто''' ([[Фин хэл|фин.]] ''Mauno Henrik Koivisto''; 1923 оны 11-р сарын 25-нд Финландын [[Турку (хот)|Турку]] хотод төрсөн — 2017 оны 5-р сарын 12-нд [[Хельсинки]] хотод нас барсан) — Финландын төрийн зүтгэлтэн, философ..." 856129 wikitext text/x-wiki [[Файл:Mauno-Koivisto-1967.jpg|thumb|Мауно Койвисто, 1967 он.]] '''Ма́уно Хенрик Койвисто''' ([[Фин хэл|фин.]] ''Mauno Henrik Koivisto''; 1923 оны 11-р сарын 25-нд Финландын [[Турку (хот)|Турку]] хотод төрсөн — 2017 оны 5-р сарын 12-нд [[Хельсинки]] хотод нас барсан) — Финландын төрийн зүтгэлтэн, философийн ухааны доктор (1956 оноос хойш), Финландын 9 дэх Ерөнхийлөгч (1982–1994) байсан. Тэрээр тусгаар тогтносон Финландад төрсөн анхны Ерөнхийлөгч байсан бөгөөд Ерөнхийлөгч болохоосоо өмнө тэрээр Финландын Ерөнхий сайдаар хоёр удаа ажиллаж байжээ. == Намтар == Мауно Койвисто Турку хотод усан онгоцны үйлдвэрийн мужааны хоёр дахь хүү болж 1923 онд төрсөн. Өвлийн дайны үеэр (1939–1940) гал түймэртэй тэмцэх газарт ажиллаж байсан бөгөөд 1941–1944 оны дайны үеэр Лаури Торнигийн удирдлага дор армид ахлагчаар цэргийн алба хааж байжээ. 1945 оноос хойш тэрээр мужаан, усан онгоцны боомтын ажилтан, боомтын захиргаанд бичиг хэргийн ажилтан, улсын сургуульд багш, Турку хотын захиргаанд байцаагчаар ажиллаж байжээ. Тэрээр оройн сургуульд суралцаж, дунд боловсролоо олж аваад 1947 оноос Финландын Социал Демократ Намын гишүүн бболжээ. 1949 онд Туркугийн Их Сургуульд элсэн орж, 1953 онд төгссөн байна. 1956 онд социологийн чиглэлээр докторын зэрэг хамгаалжээ. 1958-1967 онд тэрээр "Хельсинкийн Ажилчдын Хадгаламжийн Банк"-ны удирдах зөвлөлд ажиллаж байсан. 1968-1982 онд тэрээр "Шуудан Банк"-ны гүйцэтгэх захирал, удирдах зөвлөлийн дарга, "Эланто Хоршооллын Холбоо"-ны удирдах зөвлөлийн даргаар ажиллаж байсан. 1966-1967 онд, мөн 1972 онд Финландын Сангийн сайдаар ажилласан. 1968 оны 3-р сарын 3-наас 1970 оны 5-р сарын 14 хүртэл, 1979 оны 5-р сарын 26-наас 1982 оны 1-р сарын 26 хүртэл тэрээр Финландын Ерөнхий сайдаар ажилласан байна. 1982 онд Урхо Кекконен огцорсны дараа тэрээр Финландын Ерөнхийлөгчөөр ажилласан (сонгогчдын коллегийн 301 саналаас 167 санал авсан). Тэрээр энэ албан тушаалыг хашиж байсан анхны Социал Демократ намын гишүүн болсон. Тэрээр 1988 онд дахин улиран сонгогдож байсан. Мауно Койвисто 12 жил эрх барих хугацаандаа улс орноо хямралаас гаргаж чадсан хүн юм. Эхэндээ тэрээр Уорхо Кекконены гадаад бодлогыг баримталж Зөвлөлтийн удирдлагатай нягт харилцаа тогтоох хүсэл эрмэлзэл, мөн Зөвлөлт Холбоот Улсын удирдлагатай аливаа зөрчилдөөнөөс зайлсхийдэг болгоомжтой байсан. 1983 онд тэрээр Финлянд-Зөвлөлтийн Холбооны Нийгэмлэгийн хүндэт дарга болжээ. 1991 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] задран унасны дараа тэрээр гадаад бодлогод эргэлт хийсэн. 1991 оны 9-р сард Финлянд улс ЗХУ-тай байгуулсан Найрамдал, хамтын ажиллагаа, харилцан туслалцах гэрээнээс гарч Финляндыг [[Европын Холбоо|Европын Холбоонд]] элсэхийг дэмжиж байсан. 1994 онд Ерөнхийлөгчийн албан тушаалаа сонгуулиар [[Мартти Ахтисаари|Мартти Ахтисаарид]] өгсөн. Тэрээр 2012 оноос хойш Альцгеймерийн өвчний явц даамжирч байгаатай холбогдуулан олон нийтийн арга хэмжээнд оролцохоо больсон юм. Тэрээр 2017 оны 5-р сарын 12-ны 21:15 цагт [[Хельсинки]] хотын Мейлахти эмнэлэгт нас баржээ. Мауно Койвистогийн оршуулах ажлын хэсгийг Финландын Гадаад хэргийн сайд Тимо Сойни тэргүүлсэн бөгөөд оршуулга нь төрийн хүндэтгэлийн ёслолоор явагдсан юм. Оршуулгын ёслолын Финландын Төрийн Зөвлөлийн хуралдаанаар 5-р сарын 25-ны Пүрэв гарагт гэж тогтоосон. Түүнийг тус улсын бусад хуучин ерөнхийлөгчдийн дэргэд Хиетаниеми оршуулгын газарт оршуулжээ. 0sn5xydppx1v15hvire1tqa11evvm1t 856130 856129 2026-05-12T09:01:18Z Avirmed Batsaikhan 53733 856130 wikitext text/x-wiki [[Файл:Mauno-Koivisto-1967.jpg|thumb|Мауно Койвисто, 1967 он.]] '''Ма́уно Хенрик Койвисто''' ([[Фин хэл|фин.]] ''Mauno Henrik Koivisto''; 1923 оны 11-р сарын 25-нд Финландын [[Турку (хот)|Турку]] хотод төрсөн — 2017 оны 5-р сарын 12-нд [[Хельсинки]] хотод нас барсан) — Финландын төрийн зүтгэлтэн, философийн ухааны доктор (1956 оноос хойш), Финландын 9 дэх Ерөнхийлөгч (1982–1994) байсан. Тэрээр тусгаар тогтносон Финландад төрсөн анхны Ерөнхийлөгч байсан бөгөөд Ерөнхийлөгч болохоосоо өмнө тэрээр Финландын Ерөнхий сайдаар хоёр удаа ажиллаж байжээ. == Намтар == Мауно Койвисто Турку хотод усан онгоцны үйлдвэрийн мужааны хоёр дахь хүү болж 1923 онд төрсөн. Өвлийн дайны үеэр (1939–1940) гал түймэртэй тэмцэх газарт ажиллаж байсан бөгөөд 1941–1944 оны дайны үеэр Лаури Торнигийн удирдлага дор армид ахлагчаар цэргийн алба хааж байжээ. 1945 оноос хойш тэрээр мужаан, усан онгоцны боомтын ажилтан, боомтын захиргаанд бичиг хэргийн ажилтан, улсын сургуульд багш, Турку хотын захиргаанд байцаагчаар ажиллаж байжээ. Тэрээр оройн сургуульд суралцаж, дунд боловсролоо олж аваад 1947 оноос Финландын Социал Демократ Намын гишүүн бболжээ. 1949 онд Туркугийн Их Сургуульд элсэн орж, 1953 онд төгссөн байна. 1956 онд социологийн чиглэлээр докторын зэрэг хамгаалжээ. 1958-1967 онд тэрээр "Хельсинкийн Ажилчдын Хадгаламжийн Банк"-ны удирдах зөвлөлд ажиллаж байсан. 1968-1982 онд тэрээр "Шуудан Банк"-ны гүйцэтгэх захирал, удирдах зөвлөлийн дарга, "Эланто Хоршооллын Холбоо"-ны удирдах зөвлөлийн даргаар ажиллаж байсан. 1966-1967 онд, мөн 1972 онд Финландын Сангийн сайдаар ажилласан. 1968 оны 3-р сарын 3-наас 1970 оны 5-р сарын 14 хүртэл, 1979 оны 5-р сарын 26-наас 1982 оны 1-р сарын 26 хүртэл тэрээр Финландын Ерөнхий сайдаар ажилласан байна. 1982 онд [[Урхо Кекконен]] огцорсны дараа тэрээр Финландын Ерөнхийлөгчөөр ажилласан (сонгогчдын коллегийн 301 саналаас 167 санал авсан). Тэрээр энэ албан тушаалыг хашиж байсан анхны Социал Демократ намын гишүүн болсон. Тэрээр 1988 онд дахин улиран сонгогдож байсан. Мауно Койвисто 12 жил эрх барих хугацаандаа улс орноо хямралаас гаргаж чадсан хүн юм. Эхэндээ тэрээр Уорхо Кекконены гадаад бодлогыг баримталж Зөвлөлтийн удирдлагатай нягт харилцаа тогтоох хүсэл эрмэлзэл, мөн Зөвлөлт Холбоот Улсын удирдлагатай аливаа зөрчилдөөнөөс зайлсхийдэг болгоомжтой байсан. 1983 онд тэрээр Финлянд-Зөвлөлтийн Холбооны Нийгэмлэгийн хүндэт дарга болжээ. 1991 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] задран унасны дараа тэрээр гадаад бодлогод эргэлт хийсэн. 1991 оны 9-р сард Финлянд улс ЗХУ-тай байгуулсан Найрамдал, хамтын ажиллагаа, харилцан туслалцах гэрээнээс гарч Финляндыг [[Европын Холбоо|Европын Холбоонд]] элсэхийг дэмжиж байсан. 1994 онд Ерөнхийлөгчийн албан тушаалаа сонгуулиар [[Мартти Ахтисаари|Мартти Ахтисаарид]] өгсөн. Тэрээр 2012 оноос хойш Альцгеймерийн өвчний явц даамжирч байгаатай холбогдуулан олон нийтийн арга хэмжээнд оролцохоо больсон юм. Тэрээр 2017 оны 5-р сарын 12-ны 21:15 цагт [[Хельсинки]] хотын Мейлахти эмнэлэгт нас баржээ. Мауно Койвистогийн оршуулах ажлын хэсгийг Финландын Гадаад хэргийн сайд Тимо Сойни тэргүүлсэн бөгөөд оршуулга нь төрийн хүндэтгэлийн ёслолоор явагдсан юм. Оршуулгын ёслолын Финландын Төрийн Зөвлөлийн хуралдаанаар 5-р сарын 25-ны Пүрэв гарагт гэж тогтоосон. Түүнийг тус улсын бусад хуучин ерөнхийлөгчдийн дэргэд Хиетаниеми оршуулгын газарт оршуулжээ. 9kds89a6uj3pp7kqkdvdcd8m6fkmizu 0 146348 856139 2026-05-12T09:27:47Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Turku postcard 2013.png|thumb]] '''Ту́рку''' хот ([[Фин хэл|фин.]] ''Turku'' , [[Швед хэл|швед.]] ''Åbo'' ) — [[Финланд|Финландын]] баруун урд үзүүрт орших боомт хот. Варсинайс-Суоми мужийн захиргааны төв юм. Хотын хүн ам (2023 оны эцсийн байдлаар) 201,889 байсан бөгөөд энэ нь Финландын 6..." 856139 wikitext text/x-wiki [[Файл:Turku postcard 2013.png|thumb]] '''Ту́рку''' хот ([[Фин хэл|фин.]] ''Turku'' , [[Швед хэл|швед.]] ''Åbo'' ) — [[Финланд|Финландын]] баруун урд үзүүрт орших боомт хот. Варсинайс-Суоми мужийн захиргааны төв юм. Хотын хүн ам (2023 оны эцсийн байдлаар) 201,889 байсан бөгөөд энэ нь Финландын 6 дахь хамгийн олон хүн амтай хот юм. Турку хот албан ёсны хоёр хэлтэй: [[Фин хэл|Фин]] [[Фин хэл|хэлийг]] хүн амын 87.7% нь үндсэн хэлээр ярьдаг бол [[Швед хэл|Швед хэлийг]] 5.3% нь төрөлх хэлээр нь ярьдаг. Турку хотыг Баруун рүү гарах гарц гэж үздэг бөгөөд Европын E18 хурдны зам нь [[Санкт-Петербург]], [[Стокхольм]] хотуудтай холбодог. Энэ хот нь Аландын арлууд болон Шведэд ачаа тээвэр, зорчигч тээврийн үйлчилгээ үзүүлдэг томоохон боомттой юм. Турку хот нь шинжлэх ухаан, соёлын төв гэдгээрээ алдартай: 13-р зуунаас хойш энд хоёр сургууль үйл ажиллагаагаа явуулж ирсэн бөгөөд 1640 онд анхны их сургууль болох Обогийн Хааны Академи бөгөөд Финландын анхны хэвлэх үйлдвэр энд байгуулагдсан. 1772 онд тус хот Финландын анхны сониныг хэвлүүлж эхэлсэн. 2011 онд Турку хотыг Таллин хотын хамт Европын Соёлын нийслэлээр сонгосон байна. 1918 онд Швед хэл дээрх Åbo Akademi Их Сургууль болон Фин хэлний Турку Их Сургууль дахин шинэчлэгдэн байгуулагдсан. == Засаг захиргаа == Турку хот захиргааны хувьд 9 тойрогт хуваагддаг бөгөөд тойргууд нь цаашаа 134 дүүрэгт хуваагддаг байна. # Төв тойрог # Хирвенсало-Какскерта тойрог # Скансси-Уиттамо тойрог # Итяхарью-Вариссуо тойрог # Коройнен тойрог # Тампереэнтие тойрог # Кунинкойа тойрог # Пансио-Юрккяля тойрог # Маариа-Пааттинен тойрог === Боомт === Турку боомт нь Финландын хамгийн эртний боомт бөгөөд Арабын газарзүйч Аль-Идриси 1154 онд номондоо дурдсан байдаг. Боомт нь хотын төвөөс баруун зүгт [[Балтын тэнгис|Балтын тэнгисийн]] эрэг дээр байрладаг. Жилд 4 сая гаруй тонн ачаа, 4 сая гаруй зорчигч тус боомтоор дамждаг байна. Энэ боомт нь галт тэрэгний гатлага онгоцыг хүлээн авах чадвартай тус улсын цорын ганц боомт юм. '''Турку нисэх онгоцны буудал''' нь хотын төвөөс хойд зүгт 8 км-т байрладаг. Худалдааны төвөөс нисэх онгоцны буудал хүртэл 1-р автобус явдаг. Дотоодын нислэгээс гадна [[Стокхольм]], [[Копенхаген]], [[Рига]], [[Гданьск]] зэрэг хотууд руу нислэг үйлддэг байна. Турку нисэх онгоцны буудал нь ачаа тээврийн хэмжээгээрээ Финляндын хоёр дахь том нисэх онгоцны буудал юм. bnj7j5yu0idh7aki77zy7clzu3f9sz1 856148 856139 2026-05-12T10:54:40Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Турку (хот)]] to [[Турку]] without leaving a redirect 856139 wikitext text/x-wiki [[Файл:Turku postcard 2013.png|thumb]] '''Ту́рку''' хот ([[Фин хэл|фин.]] ''Turku'' , [[Швед хэл|швед.]] ''Åbo'' ) — [[Финланд|Финландын]] баруун урд үзүүрт орших боомт хот. Варсинайс-Суоми мужийн захиргааны төв юм. Хотын хүн ам (2023 оны эцсийн байдлаар) 201,889 байсан бөгөөд энэ нь Финландын 6 дахь хамгийн олон хүн амтай хот юм. Турку хот албан ёсны хоёр хэлтэй: [[Фин хэл|Фин]] [[Фин хэл|хэлийг]] хүн амын 87.7% нь үндсэн хэлээр ярьдаг бол [[Швед хэл|Швед хэлийг]] 5.3% нь төрөлх хэлээр нь ярьдаг. Турку хотыг Баруун рүү гарах гарц гэж үздэг бөгөөд Европын E18 хурдны зам нь [[Санкт-Петербург]], [[Стокхольм]] хотуудтай холбодог. Энэ хот нь Аландын арлууд болон Шведэд ачаа тээвэр, зорчигч тээврийн үйлчилгээ үзүүлдэг томоохон боомттой юм. Турку хот нь шинжлэх ухаан, соёлын төв гэдгээрээ алдартай: 13-р зуунаас хойш энд хоёр сургууль үйл ажиллагаагаа явуулж ирсэн бөгөөд 1640 онд анхны их сургууль болох Обогийн Хааны Академи бөгөөд Финландын анхны хэвлэх үйлдвэр энд байгуулагдсан. 1772 онд тус хот Финландын анхны сониныг хэвлүүлж эхэлсэн. 2011 онд Турку хотыг Таллин хотын хамт Европын Соёлын нийслэлээр сонгосон байна. 1918 онд Швед хэл дээрх Åbo Akademi Их Сургууль болон Фин хэлний Турку Их Сургууль дахин шинэчлэгдэн байгуулагдсан. == Засаг захиргаа == Турку хот захиргааны хувьд 9 тойрогт хуваагддаг бөгөөд тойргууд нь цаашаа 134 дүүрэгт хуваагддаг байна. # Төв тойрог # Хирвенсало-Какскерта тойрог # Скансси-Уиттамо тойрог # Итяхарью-Вариссуо тойрог # Коройнен тойрог # Тампереэнтие тойрог # Кунинкойа тойрог # Пансио-Юрккяля тойрог # Маариа-Пааттинен тойрог === Боомт === Турку боомт нь Финландын хамгийн эртний боомт бөгөөд Арабын газарзүйч Аль-Идриси 1154 онд номондоо дурдсан байдаг. Боомт нь хотын төвөөс баруун зүгт [[Балтын тэнгис|Балтын тэнгисийн]] эрэг дээр байрладаг. Жилд 4 сая гаруй тонн ачаа, 4 сая гаруй зорчигч тус боомтоор дамждаг байна. Энэ боомт нь галт тэрэгний гатлага онгоцыг хүлээн авах чадвартай тус улсын цорын ганц боомт юм. '''Турку нисэх онгоцны буудал''' нь хотын төвөөс хойд зүгт 8 км-т байрладаг. Худалдааны төвөөс нисэх онгоцны буудал хүртэл 1-р автобус явдаг. Дотоодын нислэгээс гадна [[Стокхольм]], [[Копенхаген]], [[Рига]], [[Гданьск]] зэрэг хотууд руу нислэг үйлддэг байна. Турку нисэх онгоцны буудал нь ачаа тээврийн хэмжээгээрээ Финляндын хоёр дахь том нисэх онгоцны буудал юм. bnj7j5yu0idh7aki77zy7clzu3f9sz1 0 146349 856141 2026-05-12T10:03:43Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Urho-Kekkonen-1977-c.jpg|thumb|Урхо Кекконен, 1977 он.]] '''Урхо Калева Кекконен''' ([[Фин хэл|фин]]. ''Urho Kaleva Kekkonen''; 1900 оны 9-р сарын 3-нд Пиэлавеси тосгонд төрсөн — 1986 оны 8-р сарын 31-нд [[Хельсинки]] хотод нас барсан) — Финландын 8 дахь Ерөнхийлөгч, улс төрч юм. 1919 онд У.Кеккон..." 856141 wikitext text/x-wiki [[Файл:Urho-Kekkonen-1977-c.jpg|thumb|Урхо Кекконен, 1977 он.]] '''Урхо Калева Кекконен''' ([[Фин хэл|фин]]. ''Urho Kaleva Kekkonen''; 1900 оны 9-р сарын 3-нд Пиэлавеси тосгонд төрсөн — 1986 оны 8-р сарын 31-нд [[Хельсинки]] хотод нас барсан) — Финландын 8 дахь Ерөнхийлөгч, улс төрч юм. 1919 онд У.Кекконен Кайаани хотын лицейг төгссөн. Тэрээр Кайаани хотод сэтгүүлчээр ажиллаж байсан. 1921 онд [[Хельсинки]] рүү нүүж, [[Хельсинкийн Их сургууль|Хельсинкийн Их Сургуулийн]] Хуулийн факультетэд элсэн ороод 1926 онд төгссөн. 1919 оны зун тэрээр "Кайаани Лехти" сонинд нийтлэл бичиж ажиллаж эхэлсэн. 1933 оноос тэрээр Хөдөө аж ахуйн холбооны намын гишүүн, 1956 он хүртэл удирдагчдын нэг (1965 оноос Төв нам) байв. 1927-1932 онд тэрээр Хөдөөгийн хотуудын захиргааны холбооны хуульч, мөн 1927-1928 онд Их сургуулийн оюутны сонины ерөнхий редактороор ажиллаж байжээ. У.Кекконен 1933 оноос Хөдөө аж ахуйн яаманд ажилласан бөгөөд 1936 онд Хууль зүйн ухааны докторын зэрэг хамгаалсан байна. [[Файл:Kekkonen3.jpg|thumb|382x382px|залуу Урхо Кекконен, 1930-аад он. ]] 1936-1956 онд Аграрийн Холбоо ([[Фин хэл|фин.]] ''Maalaisliitto'')-ноос парламентын гишүүнээр сонгогдсон. 1936-1937 онд тэрээр Хууль зүйн сайдаар ажиллаж байсан; хэт барууны үзэлтэй Эх орончдын Ард түмний хөдөлгөөн (IKL)-ийг хориглохыг оролдсон. 1937-1939 онд тэрээр Дотоод хэргийн сайдаар ажиллаж байсан. 1943-1945 онд тэрээр Сангийн яамны Бүрэн эрхт төлөөлөгчөөр ажиллаж байжээ. 1944-1946 онд тэрээр Хууль зүйн сайдаар ажиллаж байхдаа Финландын дайны гэмт хэрэгтнүүдийн шүүх хурлыг удирдаж байсан юм. 1946-1947 онд тэрээр Парламентын дэд даргаар ажилласан. 1948 оны зун Финландын Социал Демократ нам парламентын сонгуульд олонхийн санал авч, Фагерхолмын удирдсан Социал Демократ Засгийн газрыг байгуулсан. Үүний дараа дараа Урхо Кекконен парламентын даргаар (Эдускунта) сонгогджээ. [[Юхо Паасикиви]] Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсоны дараа 1950 оны 3-р сарын 17-нд У.Кекконеныг Финландын Ерөнхий сайдаар томилсон юм. 1950 оны зун шинэ ерөнхий сайдын хувьд Урхо Кекконен Москвад 5 жилийн худалдааны гэрээнд гарын үсэг зурах боломжтой болсон бөгөөд энэ нь Финландад маш их ашигтай байв. 6-р сарын 9-нд У.Кекконен Москвад ирээд 13-нд түүнийг [[Иосиф Сталин]] хүлээн авч уулзсан бөгөөд тэр орой 5 жилийн худалдааны гэрээнд гарын үсэг зурсан байна. 1956 оноос хойш - Урхо Кекконен Финландын Бүгд Найрамдах Улсын Ерөнхийлөгч (тэрээр Социал Демократ Карл-Август Фагерхолмыг сонгогчдын коллегийн 149-ийн эсрэг 151 санал авсан) болсон. 1962 оны сонгуульд тэрээр сонгогчдын коллегийн 300 саналаас 199-ийг нь авч, 4 улс төрийн намын дэмжлэгийг авч ялсан. 1963 оны 5-р сард тэрээр Хойд Европыг цөмийн зэвсэггүй энх тайвны бүс болгохыг санал болгосон. Мөн 1960-аад онд тэрээр Норвеги улстай хилийн гэрээ байгуулж, [[Европын Аюулгүй Байдал Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|Европын аюулгүй байдал, хамтын ажиллагааны бага хурлыг]] (ЕАБХАБ) бэлтгэх, хуралдуулахыг дэмжиж байв. 1966 оноос хойш Коммунист намын удирдсан Финландын Ардчилсан Холбооны төлөөлөгчид Финландын засгийн газарт орж ажиллаж байсан. 1968 оны сонгуульд тэрээр Сонгогчдын Коллегийн 300 саналаас 201-ийг нь авч, 5 намын дэмжлэгийг авчээ. Түүнийг 6 нам нэр дэвшүүлж, улсын 9 нам дэмжиж, 1978 оны 2-р сарын 15-нд Сонгогчдын Коллегийн 300 саналаас 259-ийг нь авч 4 дэх удаагаа Ерөнхийлөгчөөр сонгогджээ. 1981 оны 10-р сарын 20-нд Урхо Калева Кекконены өвчний улмаас Төрийн зөвлөл Ерөнхий сайд [[Мауно Койвисто|Мауно Койвистог]] 11-р сарын 10 хүртэл түр ерөнхийлөгчийн үүрэг гүйцэтгэгчээр ажиллахыг зөвшөөрсөн. 10-р сарын 27-нд болсон Төрийн зөвлөлийн ээлжит бус хуралдаанаар тэрээр эмч нарын дүгнэлтийг иш татан эрүүл мэндийн байдлаас шалтгаалан ерөнхийлөгчийн албан тушаалд ажиллах боломжгүй болсон тухай захидал ирүүлснийг зарласан. Түүнд Тамминиемид үлдэж эмчлүүлэх зөвшөөрөл олгосон бөгөөд тэрээр нас барах хүртлээ тэндээ эмчилгээ хийлгэсэн юм. Урхо Калева Кекконен 1986 оны 8-р сарын 31-нд нас барсан. == Баримтууд == Ерөнхийлөгч Урхо Кекконены бүрэн эрхийн хугацаа Финландын түүхэн дэх хамгийн урт хугацаа байсан бөгөөд энэ хугацаандаа парламентыг 3 удаа тарааж байсан байна. s31jzxlvorultcqa9q2ha7m35m7bhol 0 146350 856146 2026-05-12T10:40:09Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Финландын Ерөнхийлөгч''' ([[Фин хэл|фин]] ''Suomen tasavallan presidentti)'' 1919 онд байгуулагдсан албан тушаал бөгөөд [[Финланд|Финландын]] төрийн тэргүүн юм. 2024 оны 3-р сарын 1-нээс хойш энэ албан тушаалыг 2024 оны ерөнхийлөгчийн сонгуульд ялсан [[Александер Стубб]] хашиж бай..." 856146 wikitext text/x-wiki '''Финландын Ерөнхийлөгч''' ([[Фин хэл|фин]] ''Suomen tasavallan presidentti)'' 1919 онд байгуулагдсан албан тушаал бөгөөд [[Финланд|Финландын]] төрийн тэргүүн юм. 2024 оны 3-р сарын 1-нээс хойш энэ албан тушаалыг 2024 оны ерөнхийлөгчийн сонгуульд ялсан [[Александер Стубб]] хашиж байна. == Сонгогдох хууль дүрэм == Сонгуулийн хуулийг 2000 оны 3-р сарын 1-нд хүчин төгөлдөр болсон Финландын Үндсэн хуулиар тодорхойлсон байдаг. Бүгд Найрамдах Финланд Улсын Ерөнхийлөгчийг ард түмний шууд санал хураалтаар сонгодог. Ердийн нөхцөлд ерөнхийлөгчийн сонгууль 6 жил тутамд болдог. Хэрэв одоогийн ерөнхийлөгч үүргээ гүйцэтгэж чадахгүй нөхцөл үүссэн бол аль болох хурдан шинэ ерөнхийлөгчийг сонгодог хуультай. Зөвхөн Финландад төрсөн хүн ерөнхийлөгч болж болдог бөгөөд нэг хүн хоёр удаа дараалж ерөнхийлөгчийн албан тушаал хашиж болдог байна. Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшигчийг өмнөх сонгуульд парламентад дор хаяж нэг суудал авсан улс төрийн нам, эсвэл дор хаяж 20,000 сонгогчдын бүлэг нэр дэвшүүлж болно. Хэрэв зөвхөн нэг нэр дэвшигчийг нэр дэвшүүлбэл тухайн нэр дэвшигч санал хураалтгүйгээр ерөнхийлөгч болдог юм. Үгүй бол сонгуулийн жилийн 1-р сарын гурав дахь ням гарагт эхний шатны санал хураалт болно. Хэрэв нэг нэр дэвшигч саналын талаас 50-аас дээш хувийг авбал тухайн нэр дэвшигч ерөнхийлөгч болно. Үгүй бол гурван долоо хоногийн дараа эхний шатанд хамгийн олон санал авсан хоёр нэр дэвшигчийн хооронд хоёр дахь шатны санал хураалт болдог байна. Хоёр дахь шатанд хамгийн олон санал авсан нэр дэвшигч ялдаг юм. Шинэ ерөнхийлөгч сонгуулийн дараах сарын эхний өдөр (2-р сарын 1 эсвэл 3-р сарын 1) албан тушаалдаа орж, 12:00 цагт парламентад ёслолын үг хэлнэ. Үүний дараа (12:20 цагийн орчимд) шинэ ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацаа эхэлж, одоогийн ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацаа дуусгавар болдог юм. == Финландын ерөнхийлөгч нарын жагсаалт == {| class="wikitable" !№ !Гэрэл зураг !Ерөнхийлөгчийн нэр !Бүрэн эрхийн хугацаа !Нийт хугацаа !Нам |- !1 |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Kaarlo_Juho_Ståhlberg.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Kaarlo_Juho_St%C3%A5hlberg.jpg|136x136px]] |Каарло Юхо Стольберг (1865—1952) |1919 — 1925 |2048 хоног |Үндэсний дэвшилтэд нам |- !2 |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Lauri_Kristian_Relander.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lauri_Kristian_Relander.jpg|136x136px]] |Лаури Кристиан Реландер (1883—1942) |2 марта 1925 — 2 марта 1931 |2191 хоног |Тариачдын холбоо |- !3 |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:P._E._Svinhufvud.png|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:P._E._Svinhufvud.png|144x144px]] |Пер Эвинд Свинхувуд (1861—1944) |2 марта 1931 — 1 марта 1937 |2191 хоног |Үндэсний эвсэл |- !4 |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Kyösti_Kallio.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ky%C3%B6sti_Kallio.jpg|138x138px]] |Кюёсти Каллио (1873—1940) |1 марта 1937 — 19 декабря 1940 |1390 хоног |Тариачдын холбоо |- !5 |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Risto_Ryti.png|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Risto_Ryti.png|144x144px]] |Ристо Рюти (1889—1956) |19 декабря 1940 — 1 августа 1944 |1321 хоног |Үндэсний дэвшилтэд нам |- !6 |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Carl_Gustaf_Emil_Mannerheim_1940.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Carl_Gustaf_Emil_Mannerheim_1940.jpg|129x129px]] |Карл Густав Маннерхейм Эмиль (1867—1951) |4 августа 1944 — 4 марта 1946 |578 хоног |Нам бус |- !7 |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Juho_Kusti_Paasikivi.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Juho_Kusti_Paasikivi.jpg|134x134px]] |[[Юхо Паасикиви|Юхо Кусти Паасикиви]] (1870—1956) |11 марта 1946 — 1 марта 1956 |3633 хоног |Үндэний эвсэл |- !8 |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Urho-Kekkonen-1977-c.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Urho-Kekkonen-1977-c.jpg|116x116px]] |[[Урхо Кекконен|Урхо Калева Кекконен]] (1900—1986) |1 марта 1956 — 27 января 1982 |9464 хоног |Финландын төв |- !9 |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Mauno-Koivisto-1967.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Mauno-Koivisto-1967.jpg|137x137px]] |[[Мауно Койвисто|Мауно Хенрик Койвисто]] (1923—2017) |27 января 1982 — 1 марта 1994 |4417 хоног |Социал-демократ нам |- !10 |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Martti_Ahtisaari,_tidigare_president_Finland_och_mottagare_av_Nobels_fredrspris_(2).jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Martti_Ahtisaari,_tidigare_president_Finland_och_mottagare_av_Nobels_fredrspris_(2).jpg|150x150px]] |[[Мартти Ахтисаари]] (1937—2023) |1 марта 1994 — 1 марта 2000 |2192 хоног |Социал-демократ нам |- !11 |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Tarja_Halonen_1c389_8827-2.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Tarja_Halonen_1c389_8827-2.jpg|119x119px]] |Тарья Халонен (1943-) |1 марта 2000 — 1 марта 2012 |4383 хоног |Социал-демократ нам |- !12 |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Sauli_Niinistö_2013-09-10.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sauli_Niinist%C3%B6_2013-09-10.jpg|127x127px]] |Саули Ниинистё (1948- ) |1 марта 2012 — 1 марта 2024 |4383 хоног |Үндэсний эвсэл |- !13 |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Alexander_Stubb_EPP_October_2018_(44474967285)_(cropped).jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Alexander_Stubb_EPP_October_2018_(44474967285)_(cropped).jpg|126x126px]] |[[Александер Стубб]] (1968- ) |1 марта 2024 — {{н. в.}} | |Үндэсний эвсэл |} 7flbyunv7712bg3t68s8xx0hm655nny 856151 856146 2026-05-12T11:12:22Z Avirmed Batsaikhan 53733 856151 wikitext text/x-wiki '''Финландын Ерөнхийлөгч''' ([[Фин хэл|фин]] ''Suomen tasavallan presidentti)'' 1919 онд байгуулагдсан албан тушаал бөгөөд [[Финланд|Финландын]] төрийн тэргүүн юм. 2024 оны 3-р сарын 1-нээс хойш энэ албан тушаалыг 2024 оны ерөнхийлөгчийн сонгуульд ялсан [[Александер Стубб]] хашиж байна. == Сонгогдох хууль дүрэм == Сонгуулийн хуулийг 2000 оны 3-р сарын 1-нд хүчин төгөлдөр болсон Финландын Үндсэн хуулиар тодорхойлсон байдаг. Бүгд Найрамдах Финланд Улсын Ерөнхийлөгчийг ард түмний шууд санал хураалтаар сонгодог. Ердийн нөхцөлд ерөнхийлөгчийн сонгууль 6 жил тутамд болдог. Хэрэв одоогийн ерөнхийлөгч үүргээ гүйцэтгэж чадахгүй нөхцөл үүссэн бол аль болох хурдан шинэ ерөнхийлөгчийг сонгодог хуультай. Зөвхөн Финландад төрсөн хүн ерөнхийлөгч болж болдог бөгөөд нэг хүн хоёр удаа дараалж ерөнхийлөгчийн албан тушаал хашиж болдог байна. Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшигчийг өмнөх сонгуульд парламентад дор хаяж нэг суудал авсан улс төрийн нам, эсвэл дор хаяж 20,000 сонгогчдын бүлэг нэр дэвшүүлж болно. Хэрэв зөвхөн нэг нэр дэвшигчийг нэр дэвшүүлбэл тухайн нэр дэвшигч санал хураалтгүйгээр ерөнхийлөгч болдог юм. Үгүй бол сонгуулийн жилийн 1-р сарын гурав дахь ням гарагт эхний шатны санал хураалт болно. Хэрэв нэг нэр дэвшигч саналын талаас 50-аас дээш хувийг авбал тухайн нэр дэвшигч ерөнхийлөгч болно. Үгүй бол гурван долоо хоногийн дараа эхний шатанд хамгийн олон санал авсан хоёр нэр дэвшигчийн хооронд хоёр дахь шатны санал хураалт болдог байна. Хоёр дахь шатанд хамгийн олон санал авсан нэр дэвшигч ялдаг юм. Шинэ ерөнхийлөгч сонгуулийн дараах сарын эхний өдөр (2-р сарын 1 эсвэл 3-р сарын 1) албан тушаалдаа орж, 12:00 цагт парламентад ёслолын үг хэлнэ. Үүний дараа (12:20 цагийн орчимд) шинэ ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацаа эхэлж, одоогийн ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацаа дуусгавар болдог юм. == Финландын ерөнхийлөгч нарын жагсаалт == {| class="wikitable" !№ !Гэрэл зураг !Ерөнхийлөгчийн нэр !Бүрэн эрхийн хугацаа !Нийт хугацаа !Нам |- !1 |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Kaarlo_Juho_Ståhlberg.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Kaarlo_Juho_St%C3%A5hlberg.jpg|136x136px]] |Каарло Юхо Стольберг (1865—1952) |1919 — 1925 |2048 хоног |Үндэсний дэвшилтэд нам |- !2 |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Lauri_Kristian_Relander.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lauri_Kristian_Relander.jpg|136x136px]] |Лаури Кристиан Реландер (1883—1942) |1925 — 1931 |2191 хоног |Тариачдын холбоо |- !3 |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:P._E._Svinhufvud.png|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:P._E._Svinhufvud.png|144x144px]] |Пер Эвинд Свинхувуд (1861—1944) |1931 — 1937 |2191 хоног |Үндэсний эвсэл |- !4 |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Kyösti_Kallio.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ky%C3%B6sti_Kallio.jpg|138x138px]] |Кюёсти Каллио (1873—1940) |1937 — 1940 |1390 хоног |Тариачдын холбоо |- !5 |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Risto_Ryti.png|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Risto_Ryti.png|144x144px]] |Ристо Рюти (1889—1956) |1940 — 1944 |1321 хоног |Үндэсний дэвшилтэд нам |- !6 |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Carl_Gustaf_Emil_Mannerheim_1940.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Carl_Gustaf_Emil_Mannerheim_1940.jpg|129x129px]] |Карл Густав Маннерхейм Эмиль (1867—1951) |1944 — 1946 |578 хоног |Нам бус |- !7 |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Juho_Kusti_Paasikivi.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Juho_Kusti_Paasikivi.jpg|134x134px]] |[[Юхо Паасикиви|Юхо Кусти Паасикиви]] (1870—1956) |1946 — 1956 |3633 хоног |Үндэний эвсэл |- !8 |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Urho-Kekkonen-1977-c.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Urho-Kekkonen-1977-c.jpg|116x116px]] |[[Урхо Кекконен|Урхо Калева Кекконен]] (1900—1986) |1956 — 1982 |9464 хоног |Финландын төв |- !9 |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Mauno-Koivisto-1967.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Mauno-Koivisto-1967.jpg|137x137px]] |[[Мауно Койвисто|Мауно Хенрик Койвисто]] (1923—2017) |1982 — 1994 |4417 хоног |Социал-демократ нам |- !10 |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Martti_Ahtisaari,_tidigare_president_Finland_och_mottagare_av_Nobels_fredrspris_(2).jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Martti_Ahtisaari,_tidigare_president_Finland_och_mottagare_av_Nobels_fredrspris_(2).jpg|150x150px]] |[[Мартти Ахтисаари]] (1937—2023) |1994 — 2000 |2192 хоног |Социал-демократ нам |- !11 |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Tarja_Halonen_1c389_8827-2.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Tarja_Halonen_1c389_8827-2.jpg|119x119px]] |Тарья Халонен (1943-) |2000 — 2012 |4383 хоног |Социал-демократ нам |- !12 |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Sauli_Niinistö_2013-09-10.jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sauli_Niinist%C3%B6_2013-09-10.jpg|127x127px]] |Саули Ниинистё (1948- ) |2012 — 2024 |4383 хоног |Үндэсний эвсэл |- !13 |[[//ru.wikipedia.org/wiki/Файл:Alexander_Stubb_EPP_October_2018_(44474967285)_(cropped).jpg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Alexander_Stubb_EPP_October_2018_(44474967285)_(cropped).jpg|126x126px]] |[[Александер Стубб]] (1968- ) |2024 оны 3-р сарын 1-нээс - | |Үндэсний эвсэл |} 1s4lqfax2siwm6safn7f8zkfk828foy 856153 856151 2026-05-12T11:22:16Z Avirmed Batsaikhan 53733 856153 wikitext text/x-wiki '''Финландын Ерөнхийлөгч''' ([[Фин хэл|фин]] ''Suomen tasavallan presidentti)'' 1919 онд байгуулагдсан албан тушаал бөгөөд [[Финланд|Финландын]] төрийн тэргүүн юм. 2024 оны 3-р сарын 1-нээс хойш энэ албан тушаалыг 2024 оны ерөнхийлөгчийн сонгуульд ялсан [[Александер Стубб]] хашиж байна. == Сонгогдох хууль дүрэм == Сонгуулийн хуулийг 2000 оны 3-р сарын 1-нд хүчин төгөлдөр болсон Финландын Үндсэн хуулиар тодорхойлсон байдаг. Бүгд Найрамдах Финланд Улсын Ерөнхийлөгчийг ард түмний шууд санал хураалтаар сонгодог. Ердийн нөхцөлд ерөнхийлөгчийн сонгууль 6 жил тутамд болдог. Хэрэв одоогийн ерөнхийлөгч үүргээ гүйцэтгэж чадахгүй нөхцөл үүссэн бол аль болох хурдан шинэ ерөнхийлөгчийг сонгодог хуультай. Зөвхөн Финландад төрсөн хүн ерөнхийлөгч болж болдог бөгөөд нэг хүн хоёр удаа дараалж ерөнхийлөгчийн албан тушаал хашиж болдог байна. Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшигчийг өмнөх сонгуульд парламентад дор хаяж нэг суудал авсан улс төрийн нам, эсвэл дор хаяж 20,000 сонгогчдын бүлэг нэр дэвшүүлж болно. Хэрэв зөвхөн нэг нэр дэвшигчийг нэр дэвшүүлбэл тухайн нэр дэвшигч санал хураалтгүйгээр ерөнхийлөгч болдог юм. Үгүй бол сонгуулийн жилийн 1-р сарын гурав дахь ням гарагт эхний шатны санал хураалт болно. Хэрэв нэг нэр дэвшигч саналын талаас 50-аас дээш хувийг авбал тухайн нэр дэвшигч ерөнхийлөгч болно. Үгүй бол гурван долоо хоногийн дараа эхний шатанд хамгийн олон санал авсан хоёр нэр дэвшигчийн хооронд хоёр дахь шатны санал хураалт болдог байна. Хоёр дахь шатанд хамгийн олон санал авсан нэр дэвшигч ялдаг юм. Шинэ ерөнхийлөгч сонгуулийн дараах сарын эхний өдөр (2-р сарын 1 эсвэл 3-р сарын 1) албан тушаалдаа орж, 12:00 цагт парламентад ёслолын үг хэлнэ. Үүний дараа (12:20 цагийн орчимд) шинэ ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацаа эхэлж, одоогийн ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацаа дуусгавар болдог юм. == Финландын ерөнхийлөгч нарын жагсаалт == {| class="wikitable" !№ !Ерөнхийлөгчийн нэр !Бүрэн эрхийн хугацаа !Нийт хугацаа !Нам |- !1 |Каарло Юхо Стольберг (1865—1952) |1919 — 1925 |2048 хоног |Үндэсний дэвшилтэд нам |- !2 |Лаури Кристиан Реландер (1883—1942) |1925 — 1931 |2191 хоног |Тариачдын холбоо |- !3 |Пер Эвинд Свинхувуд (1861—1944) |1931 — 1937 |2191 хоног |Үндэсний эвсэл |- !4 |Кюёсти Каллио (1873—1940) |1937 — 1940 |1390 хоног |Тариачдын холбоо |- !5 |[[Ристо Рүти]] (1889—1956) |1940 — 1944 |1321 хоног |Үндэсний дэвшилтэд нам |- !6 |[[Карл Густаф Эмиль Маннерхайм|'''Карл''' '''Густаф''' '''Эмиль''' '''Маннерхайм''']] (1867—1951) |1944 — 1946 |578 хоног |Нам бус |- !7 |[[Юхо Паасикиви|Юхо Кусти Паасикиви]] (1870—1956) |1946 — 1956 |3633 хоног |Үндэсний эвсэл |- !8 |[[Урхо Кекконен|Урхо Калева Кекконен]] (1900—1986) |1956 — 1982 |9464 хоног |Финландын төв |- !9 |[[Мауно Койвисто|Мауно Хенрик Койвисто]] (1923—2017) |1982 — 1994 |4417 хоног |Социал-демократ нам |- !10 |[[Мартти Ахтисаари]] (1937—2023) |1994 — 2000 |2192 хоног |Социал-демократ нам |- !11 |[[Тарья Халонен]] (1943-) |2000 — 2012 |4383 хоног |Социал-демократ нам |- !12 |Саули Ниинистё (1948- ) |2012 — 2024 |4383 хоног |Үндэсний эвсэл |- !13 |[[Александер Стубб]] (1968- ) |2024 оны 3-р сарын 1-нээс - | |Үндэсний эвсэл |} 5kxjxihsq0bgay3c1g01kj47uuvis3k 0 146351 856155 2026-05-12T11:51:49Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Finnish President Alexander Stubb arrives to the South Portico of the White House for a meeting with President Donald Trump (54732037329) (cropped 3).jpg|thumb|Александер Стубб, 2025 он.]] '''Александер Стубб''' ([[Швед хэл|швед.]] ''Cai-Göran Alexander Stubb''; 1968 оны 4-р сарын 1-нд Хельсинки хотод төрсөн) — Финландын төрийн болон улс төрийн з..." 856155 wikitext text/x-wiki [[Файл:Finnish President Alexander Stubb arrives to the South Portico of the White House for a meeting with President Donald Trump (54732037329) (cropped 3).jpg|thumb|Александер Стубб, 2025 он.]] '''Александер Стубб''' ([[Швед хэл|швед.]] ''Cai-Göran Alexander Stubb''; 1968 оны 4-р сарын 1-нд Хельсинки хотод төрсөн) — Финландын төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн. 2024 оны 3-р сарын 1-нээс Финландын Ерөнхийлөгчөөр сонгогдон ажиллаж байна. А.Стубб Үндэсний эвслийн намын гишүүн бөгөөд 2014-2016 онд тус намын дарга байсан. Тэрээр улс төрийн карьераа дипломатчаар эхлүүлсэн байна. 1999 онд тэрээр 2004 онд 6 дахь удаагийн Европын парламентад сонгогдсон. 2008 онд тэрээр ЕАБХАБ-ыг тэргүүлж байжээ. Ерөнхийлөгчөөр сонгогдохоосоо өмнө тэрээр Финландын Гадаад хэргийн сайд (2008-2011), Европын холбооны асуудал эрхэлсэн сайд (2011-2014), Ерөнхий сайд (2014-2015), Сангийн сайд (2015-2016), Парламентын гишүүн (2011-2017) байсан. == Намтар == Александер Стубб 1968 онд хоккейн ажилтан швед гаралтай эцэг Иоран Стубб, фин гаралтай эх Кристель (1943—2008) нарын гэрт Хельсинки хотод төрсөн. Александр Стубб хоёр хэлтний гэр бүл өсч хүмүүжсэн (аавынх нь төрөлх хэл нь Швед, ээжийнх нь төрөлх хэл нь Фин). Тэрээр АНУ-ын Флорида мужийн Дейтона Бич хотод сургуульд сурч, 1986 онд төгссөн. 1988 онд Хельсинкийн Ларкан ахлах дунд сургуулийг төгсөж, Улсын нэгдсэн шалгалтанд тэнцсэн. Дараа нь Финландын Зэвсэгт хүчинд алба хаасан байна. Тэрээр 1989 онд АНУ-ын Өмнөд Каролина мужид их сургуульд ороод эхэндээ бизнесийн чиглэлээр суралцсан боловч хожим нь улс төрийн шинжлэх ухаан руу шилжиж, 1993 онд онц дүнтэй, бакалаврын зэрэгтэй төгссөн. [[Файл:Informal Meeting of NATO Foreign Ministers in Tallinn, 2010 (4545478762).jpg|thumb|[[Хиллари Клинтон|Хиллари Клинтоны]] хамт, 2010 он.]] 1994 онд Стубб Парисын [[Сорбонны Их Сургууль|Сорбонны Их Сургуульд]] франц хэлээр соёл иргэншлийн түүхийн чиглэлээр докторын зэрэг хамгаалсан бөгөөд жилийн дараа Брюгге дэх Европын коллежид Европын дотоод хэргийн чиглэлээр магистрын зэрэг хамгаалжээ. Тэрээр чөлөөт цагаараа хоккейн дасгалжуулагч, гольфын хэрэгслийн дэлгүүрт худалдагч, Германд цаасан үйлдвэрт дадлагажигчаар ажиллаж байжээ. 1999 онд Стубб Лондонгийн Эдийн Засгийн дээд сургуульд докторын зэрэг хамгаалсан. Тэрээр Фин, Швед (төрөлх хэл), мөн Англи, Герман, Франц хэлээр чөлөөтэй ярьдаг байна. 1995-1997 онд Стубб Финландын Гадаад хэргийн яамнд зөвлөхөөр ажиллаж байсан бөгөөд 1997-1998 онд Финландын Шинжлэх ухааны академид судалгаа хийсэн бөгөөд 1999-2001 онд тэрээр Брюссель дэх Европын Холбооны Финландын төлөөлөгчийн газарт тусгай судлаачаар ажиллаж байсан. 2004 онд Александер Стубб Үндэсний Эвслийн намаас нэр дэвшиж Европын парламентад нэр дэвшиж, 100,000 гаруй санал аваад Европын парламентын гишүүн болсон. Европын парламентад тэрээр Европын Ардын Нам (EPP) – Европын Ардчилсан Нам (EDP) бүлгийн гишүүн байсан. Стубб нь Европын парламентын хамгийн нэр хүндтэй, идэвхтэй гишүүдийн нэг бөгөөд Төсвийн хяналтын хороонд, Хэрэглэгчийн эрх ашгийг хамгаалах, дотоод зах зээлийн хорооны дэд ерөнхийлөгч, Үндсэн хуулийн хороонд ажиллаж байжээ. Тэрээр Европын парламентын орчуулгын үйлчилгээний санхүүжилтийг нэмэгдүүлэхийг уриалж байсан юм. Мөн тэрээр Финландын Гадаад хэргийн сайд (2008-2011), Европын холбооны асуудал эрхэлсэн сайд (2011-2014), Ерөнхий сайд (2014-2015), Сангийн сайд (2015-2016), Парламентын гишүүн (2011-2017) байсан. == Гэр бүл == Тэрээр Бельгийн монополийн эсрэг болон хувийн нууцын эрх зүйн чиглэлээр мэргэшсэн фирмийн Английн хуульч Сюзанна Иннес-Стуббтай гэрлэсэн. Хосууд хоёр хүүхэдтэй: 2001 онд төрсөн охин Эмилия, 2004 онд төрсөн хүү Оливер-Йохан. Тэд Эспо хотод амьдардаг байна. sjgm9h3i2kuf6ie5srm04110uo4xace 856156 856155 2026-05-12T11:52:52Z Avirmed Batsaikhan 53733 856156 wikitext text/x-wiki [[Файл:Finnish President Alexander Stubb arrives to the South Portico of the White House for a meeting with President Donald Trump (54732037329) (cropped 3).jpg|thumb|Александер Стубб, 2025 он.]] '''Александер Стубб''' ([[Швед хэл|швед.]] ''Cai-Göran Alexander Stubb''; 1968 оны 4-р сарын 1-нд [[Хельсинки]] хотод төрсөн) — Финландын төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн. 2024 оны 3-р сарын 1-нээс [[Финландын Ерөнхийлөгч|Финландын Ерөнхийлөгчөөр]] сонгогдон ажиллаж байна. А.Стубб Үндэсний эвслийн намын гишүүн бөгөөд 2014-2016 онд тус намын дарга байсан. Тэрээр улс төрийн карьераа дипломатчаар эхлүүлсэн байна. 1999 онд тэрээр 2004 онд 6 дахь удаагийн Европын парламентад сонгогдсон. 2008 онд тэрээр ЕАБХАБ-ыг тэргүүлж байжээ. Ерөнхийлөгчөөр сонгогдохоосоо өмнө тэрээр Финландын Гадаад хэргийн сайд (2008-2011), Европын холбооны асуудал эрхэлсэн сайд (2011-2014), Ерөнхий сайд (2014-2015), Сангийн сайд (2015-2016), Парламентын гишүүн (2011-2017) байсан. == Намтар == Александер Стубб 1968 онд хоккейн ажилтан швед гаралтай эцэг Иоран Стубб, фин гаралтай эх Кристель (1943—2008) нарын гэрт Хельсинки хотод төрсөн. Александр Стубб хоёр хэлтний гэр бүл өсч хүмүүжсэн (аавынх нь төрөлх хэл нь Швед, ээжийнх нь төрөлх хэл нь Фин). Тэрээр АНУ-ын Флорида мужийн Дейтона Бич хотод сургуульд сурч, 1986 онд төгссөн. 1988 онд Хельсинкийн Ларкан ахлах дунд сургуулийг төгсөж, Улсын нэгдсэн шалгалтанд тэнцсэн. Дараа нь Финландын Зэвсэгт хүчинд алба хаасан байна. Тэрээр 1989 онд АНУ-ын Өмнөд Каролина мужид их сургуульд ороод эхэндээ бизнесийн чиглэлээр суралцсан боловч хожим нь улс төрийн шинжлэх ухаан руу шилжиж, 1993 онд онц дүнтэй, бакалаврын зэрэгтэй төгссөн. [[Файл:Informal Meeting of NATO Foreign Ministers in Tallinn, 2010 (4545478762).jpg|thumb|[[Хиллари Клинтон|Хиллари Клинтоны]] хамт, 2010 он.]] 1994 онд Стубб Парисын [[Сорбонны Их Сургууль|Сорбонны Их Сургуульд]] франц хэлээр соёл иргэншлийн түүхийн чиглэлээр докторын зэрэг хамгаалсан бөгөөд жилийн дараа Брюгге дэх Европын коллежид Европын дотоод хэргийн чиглэлээр магистрын зэрэг хамгаалжээ. Тэрээр чөлөөт цагаараа хоккейн дасгалжуулагч, гольфын хэрэгслийн дэлгүүрт худалдагч, Германд цаасан үйлдвэрт дадлагажигчаар ажиллаж байжээ. 1999 онд Стубб Лондонгийн Эдийн Засгийн дээд сургуульд докторын зэрэг хамгаалсан. Тэрээр Фин, Швед (төрөлх хэл), мөн англи, герман, франц хэлээр чөлөөтэй ярьдаг байна. 1995-1997 онд Стубб Финландын Гадаад хэргийн яамнд зөвлөхөөр ажиллаж байсан бөгөөд 1997-1998 онд Финландын Шинжлэх ухааны академид судалгаа хийсэн бөгөөд 1999-2001 онд тэрээр Брюссель дэх Европын Холбооны Финландын төлөөлөгчийн газарт тусгай судлаачаар ажиллаж байсан. 2004 онд Александер Стубб Үндэсний Эвслийн намаас нэр дэвшиж Европын парламентад нэр дэвшиж, 100,000 гаруй санал аваад Европын парламентын гишүүн болсон. Европын парламентад тэрээр Европын Ардын Нам (EPP) – Европын Ардчилсан Нам (EDP) бүлгийн гишүүн байсан. Стубб нь Европын парламентын хамгийн нэр хүндтэй, идэвхтэй гишүүдийн нэг бөгөөд Төсвийн хяналтын хороонд, Хэрэглэгчийн эрх ашгийг хамгаалах, дотоод зах зээлийн хорооны дэд ерөнхийлөгч, Үндсэн хуулийн хороонд ажиллаж байжээ. Тэрээр Европын парламентын орчуулгын үйлчилгээний санхүүжилтийг нэмэгдүүлэхийг уриалж байсан юм. Мөн тэрээр Финландын Гадаад хэргийн сайд (2008-2011), Европын холбооны асуудал эрхэлсэн сайд (2011-2014), Ерөнхий сайд (2014-2015), Сангийн сайд (2015-2016), Парламентын гишүүн (2011-2017) байсан. == Гэр бүл == Тэрээр Бельгийн монополийн эсрэг болон хувийн нууцын эрх зүйн чиглэлээр мэргэшсэн фирмийн Английн хуульч Сюзанна Иннес-Стуббтай гэрлэсэн. Хосууд хоёр хүүхэдтэй: 2001 онд төрсөн охин Эмилия, 2004 онд төрсөн хүү Оливер-Йохан. Тэд Эспо хотод амьдардаг байна. dweqsj2t3pgw86jprrmw3bazvrkg3cd