Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.1 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 2 2847 856230 705527 2026-05-13T09:43:33Z Ganbat 187 856230 wikitext text/x-wiki {{Userboxtop|Миний тухай}} {{User Монгол}} {{User Улаанбаатар-1}} {{Userboxbottom}} {{Babel|mn|en-4}} {{Userboxtop|Википедиа}} {{user Нийт бичлэгийн тоо}} {{Userboxbottom}} {{userpage}} [[en:User:Ganbat]] [[simple:User:Ganbat]] gwb776mcqkb7khbkp0lhn5xj96ooqx0 0 5545 856167 829873 2026-05-12T12:53:58Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856167 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Гараг | bgcolour = #EDD58B | name = Сугар | symbol = [[Файл:Venus symbol (bold).svg|32px|alt=♀|Сураг гаригийн одон орны тэмдэг]] | image = [[Файл:PIA23791-Venus-RealAndEnhancedContrastViews-20200608 (cropped).jpg|frameless|center|Сугар]]<!--Licensing conditions: Image processing by R. Nunes http://www.astrosurf.com/nunes--> | caption = Сугар гариг, бодит өнгөтэйгээр | epoch = [[J2000]] | apoapsis = 108,942,109&nbsp;км<br />0.728&nbsp;231&nbsp;28 [[одон орны нэгж|а.н.]] | periapsis = 107,476,259&nbsp;км<br />0.718&nbsp;432&nbsp;70 а.н. | semimajor = 108,208,930 км<br />0.723&nbsp;332 а.н. | eccentricity = 0.006&nbsp;8 | period = 224.700&nbsp;69 [[өдөр]]<br />0.615&nbsp;197&nbsp;0 [[Юлианы жил (одон орон)|Юлианы жил]] | synodic_period = 583.92 өдөр<ref name=nssdc>{{cite web | url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/venusfact.html | title=Venus Fact Sheet | publisher=NASA | last=Williams | first=David R. | date=April 15, 2005 | accessdate=2007-10-12 | archive-date=2016-03-08 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160308174416/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/venusfact.html | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=Titan, Mars and Earth: Entropy Production by Latitudinal Heat Transport | author=Lorenz, Ralph D.; Lunine, Jonathan I.; Withers, Paul G.; McKay, Christopher P. | publisher==[[Ames Research Center]], University of Arizona Lunar and Planetary Laboratory | url=http://sirius.bu.edu/withers/pppp/pdf/mepgrl2001.pdf | year=2001 | accessdate=2007-08-21 | format=PDF | archive-date=2018-10-03 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181003224659/http://sirius.bu.edu/withers/pppp/pdf/mepgrl2001.pdf | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=Interplanetary Seasons | work=NASA | url=http://science.nasa.gov/headlines/y2000/interplanetaryseasons.html | accessdate=2007-08-21 | archive-date=2007-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071016161443/http://science.nasa.gov/headlines/y2000/interplanetaryseasons.html | url-status=dead }}</ref> | avg_speed = 35.02&nbsp;км/с | inclination = 3.394&nbsp;71° ([[Эклиптик]]т)<br />3.86° ([[Эклиптик|Нарны экваторт]])<br />2.19° ([[Тогтмол хавтан]]д)<ref name=meanplane>{{cite web |date=2009-04-03 |title=The MeanPlane (Invariable plane) of the Solar System passing through the barycenter |url=http://home.comcast.net/~kpheider/MeanPlane.gif |accessdate=2009-04-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090420194536/http://home.comcast.net/~kpheider/MeanPlane.gif |archivedate=2009-04-20 |url-status=live }} (produced with {{Webarchiv|url=http://chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/ |wayback=20150524145440 |text=Solex 10 |archiv-bot=2024-10-02 08:43:00 InternetArchiveBot }} written by Aldo Vitagliano; see also [[Invariable plane]])</ref> | asc_node = 76.670&nbsp;69° | arg_peri = 54.852&nbsp;29° | satellites = Байхгүй | physical_characteristics = yes | mean_radius = {{nowrap|6,051.8 ± 1.0 км}}<ref name=Seidelmann2007>{{cite journal | last= Seidelmann| first= P. Kenneth | coauthors= Archinal, B. A.; A’hearn, M. F.; ''et al.'' | title= Report of the IAU/IAGWorking Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006 | journal= Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy | volume=90 | pages=155–180 | year=2007 | doi=10.1007/s10569-007-9072-y | url=http://adsabs.harvard.edu/doi/10.1007/s10569-007-9072-y | accessdate=2007-08-28 }}</ref><br />0.949&nbsp;9 дэлхий | flattening = < 0.000&nbsp;2<ref name=Seidelmann2007/> <!-- calculated from data in ref name=Seidelmann2007 --> | surface_area = 4.60{{e|8}} км²<br />0.902 дэлхий | volume = 9.38{{e|11}}&nbsp;км³<br />0.857 дэлхий | mass = 4.868&nbsp;5{{e|24}} кг<br />0.815 дэлхий | density = 5.204&nbsp;г/см³ | surface_grav = 8.87&nbsp;[[Хурдатгал|м/с²]]<br />{{nowrap|0.904 ''[[хүндийн хүчний хурдатгал|g]]''}} | escape_velocity = 10.46&nbsp;км/с | sidereal_day = 243.018&nbsp;5&nbsp;өдөр | rot_velocity = 6.52 км/цаг (1.81 м/с) | axial_tilt = 177.3°<ref name=nssdc/> | right_asc_north_pole = {{nowrap|18 цаг 11 мин 2 сек}}<br />272.76°<ref>{{cite web | title = Report on the IAU/IAG Working Group on cartographic coordinates and rotational elements of the planets and satellites | publisher = International Astronomical Union | year = 2000 | url = http://www.hnsky.org/iau-iag.htm | accessdate = 2007-04-12 | archive-date = 2018-10-31 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181031190003/http://www.hnsky.org/iau-iag.htm | url-status = dead }}</ref> | declination = 67.16° | albedo = 0.65 ([[Геометр албедо|геометр]]) эсвэл 0.75 ([[Бондын албедо|бонд]])<ref name=nssdc/> | magnitude = -4.6 хүртэл<ref name=nssdc/> (хагас тойрог)<br />-3.8<ref name=ephemeris>{{cite web | last=Espenak | first=Fred | year=1996 | url=http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/TYPE/venus2.html | title=Venus: Twelve year planetary ephemeris, 1995–2006 | work=NASA Reference Publication 1349 | publisher=NASA/Goddard Space Flight Center | accessdate=2006-06-20 | archiveurl=https://archive.ph/20120717023942/http://eclipse.gsfc.nasa.gov/TYPE/venus2.html | archivedate=2012-07-17 | url-status=dead }}</ref> (бүтэн) | angular_size = {{nowrap|9.7" – 66.0"}}<ref name=nssdc/> | temperatures = yes | temp_name1 = [[Кельвин]] | mean_temp_1 = 735&nbsp;K<ref name=nssdc/><ref>{{cite web | title = Venus: Facts & Figures | publisher = NASA | url = http://sse.jpl.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Venus&Display=Facts&System=Metric | format = html | accessdate = 2007-04-12 | archive-date = 2006-09-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060929003116/http://sse.jpl.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Venus&Display=Facts&System=Metric | url-status = dead }}</ref><ref name="compare">{{cite web | title =Space Topics: Compare the Planets: Mercury, Venus, Earth, The Moon, and Mars | publisher =Planetary Society | url =http://www.planetary.org/explore/topics/compare_the_planets/terrestrial.html | accessdate =2007-04-12 | archive-date =2011-08-21 | archive-url =https://web.archive.org/web/20110821222253/http://www.planetary.org/explore/topics/compare_the_planets/terrestrial.html | url-status =dead }}</ref> | temp_name2 = [[Цельс]] | mean_temp_2 = 461.85&nbsp;°C | atmosphere = yes | surface_pressure = 9.3 [[Паскал (нэгж)|МПа]] | atmosphere_composition = ~96.5% [[Нүүрсхүчлийн хий]]<br />~3.5% [[Азот]]<br />0.015% [[Хүхрийн давхар исэл]]<br />0.007% [[Аргон]]<br />0.002% [[Усны уур]]<br />0.001&nbsp;7% [[Угаарын хий]]<br />0.001&nbsp;2% [[Гели]]<br />0.000&nbsp;7% [[Неон]]<br />ул мөр төдий [[Карбонилийн сульфид]]<br />маш бага [[Давсны хүчил]]<br />маш бага [[Устөрөгчит фторид]] }} '''Сугар''' ([[Англи хэл|англи]]. Venus, [[Орос хэл|орос]]. Венера) нь [[Нарны аймаг|Нарны аймгийн]] ([[Англи хэл|англи]]. Solar System) нарнаас хоёрдахь алслагдсан бөгөөд томоороо 6 дахь, хөрст (хатуу чулуурхаг гадаргуутай) [[гараг]] юм. Сугар гараг нь [[нүүрсхүчлийн хий]], хүхрийн хүчлээс тогтсон [[агаар мандал]]тай. [[Хүхрийн хүчил]] нь [[Дэлхий]] дээр шингэн төлөвт байдаг боловч Сугар гараг маш халуун учир хийн төлөвт оршино. Уг хүхэрлэг үүл цагт 360 км нүүдэг байна. [[Хүлэмжийн хий]]н эффект нь Сугар гаргийг Нарны аймгийн хамгийн халуун гараг болгодог байна. Сугар гараг нь [[нар]]ыг [[дэлхий]]н 224,7 [[өдөр]]т бүтэн тойрох ба тэнхлэгээ 243 орчим хоногт нэг бүтэн эргэнэ. [[Дэлхий]], Сугар гаргийн хоорондох зай нь 40 сая км бөгөөд Сугар гаргийн татах хүч нь дэлхийнхтэй ойролцоо байна. Сугар гарагт байгалийн хиймэл дагуул байдаггүй. Дэлхийн тэнгэрт Сугар гараг бол [[Нар]], [[Сар|Сарны]] дараа гурав дахь хамгийн тод гэрэлтэн харагддаг юм. Сугар гарагаас Нар хүртэл — 108 сая км (0,723 астрономын нэгж). Сугар гарагаас Дэлхий хүртэл 38-аас 261 сая км хооронд хэлбэлздэг байна. Тус гарагийн Радиус 6051,8 км (95 % дэлхийн), жин нь — 4,87⋅10²⁴ кг (81,5 % дэлхийн) байдаг ажээ. Телескопоор жижиг ч гэсэн та гаригийн дискний харагдах фазын өөрчлөлтийг хялбархан ажиглаж болно. Үүнийг [[1610 он|1610 онд]] алдарт италийн [[одон орон]] судлаач [[Галилео Галилей]] анх ажиглаж байжээ. Сугар гараг нь өглөө эрт, эсвэл нар жаргасны дараа тэнгэрт хэдэн цагийн турш харагдана. [[Монгол]]чууд уг гаргийг "Үдшийн гялаан", мөн "Үүрийн цолмон" гэж нэрлэдэг. == Нэмэр == * [[Нарны аймаг]] * [[Одон орон]] * [[Баасан гараг]] == Цахим холбоос == * [http://www.nineplanets.org/venus.html Nine Planets: Venus] * [http://csep10.phys.utk.edu/astr161/lect/venus/venus.html The Planet Venus] * [http://www.mentallandscape.com/V_DigitalImages.htm Images of Venus] == Эшлэл == {{reflist}} {{Нарны аймаг}} [[Ангилал:Сугар| ]] [[Ангилал:Нарны аймгийн гараг]] [[Ангилал:Транзит гараг]] bgt4cpjnbrlyseed40c0lqg9gi6drbo 0 5593 856178 821981 2026-05-12T14:26:04Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856178 wikitext text/x-wiki [[Файл:Arctic Ocean.png|275px|thumb|right|Умард туйл ба [[Умард мөсөн далай]]г харуулсан дэлгэмэл зураг]] '''Умард туйл''' ('''Газарзүйн умард туйл''') гэж [[Дэлхий#Дэлхийн эргэлт ба орбит|Дэлхийн эргэлтийн тэнхлэг]], бөмбөрцөгийн хойд хагаст, Дэлхийн гадаргуутай огтлолцох цэгийг хэлнэ. Умард туйл нь [[дэлхий]]н хамгийн хойд цэг ([[өргөрөг|хойд өргөргийн]] 90°) бөгөөд [[өмнөд туйл]]ын яг эсрэг талд байрлана. Умард туйл дээр бүх чиглэл өмнө зүгийг заана. [[Өмнөд туйл]] нь эх газар ([[Антарктид]] дээр) дээр байдаг бол хойд туйл нь [[Умард мөсөн далай]]д байрлана. Умард туйл орчмын усны гүн 4087 [[метр]] <ref>{{Webarchiv|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,810481-2,00.html |wayback=20101027123617 |text="A Voyage of Importance" |archiv-bot=2023-09-26 19:54:22 InternetArchiveBot }}, ''Time'', Aug. 18, 1958</ref>. Хамгийн ойр байрлах хуурай газар нь Каффеклаб арал бөгөөд Гренландын хойд эрэг хүртэл ойролцоогоор 700 [[метр|км]]. == Нэр == [[Монгол хэл]]энд хойд, урд зүгт орших газар орны нэрийг хойд, урд хэмээн нэрлэдэг хэдий ч туйлын хойд, урд зүгт байгааг умард, өмнөд хэмээн нэрлэдэг. Тиймээс зарим тохиолдолд гадаад хэлнээс орчуулахдаа '''Хойд туйл''' хэмээн орчуулдаг боловч, уг ёсоор бол '''Умард туйл''' гэх нь зөв юм. == Нэмэр == * [[Өмнөд туйл]] * [[Атлантын далай]] == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|North Pole|Умард туйл}} {{Wiktionary}} {{Wikivoyage}} * [http://www.arctic-council.org Arctic Council] * [http://www.northernforum.org The Northern Forum] * [http://www.arctic.noaa.gov/gallery_np.html North Pole Web Cam] * [http://www.arctic.noaa.gov/essay_untersteiner3.html The short Arctic summer of 2004] * [http://www.arctic.noaa.gov/essay_untersteiner2.html The puzzling Arctic summer of 2003] * [http://www.arctic.noaa.gov/faq.html FAQ on the Arctic and the North Pole] * [https://web.archive.org/web/20070305064828/http://www.monolith.com.au/travel/polar_contro.html Polar Controversies Still Rage] article by Roderick Eime [[Ангилал:Арктикийн газар зүй]] [[Ангилал:Одон орны координатын систем]] [[Ангилал:Математикийн газар зүй]] [[Ангилал:Бүс нутаг]] hho9kt9fsrgkshc9lxg2amqb0nfc8ou 0 7045 856185 855941 2026-05-12T16:42:43Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856185 wikitext text/x-wiki [[Файл:Oilshale.jpg|thumb|Шатдаг занараар гал түлж буй нь]] [[Файл:OilShaleEstonia.jpg|thumb]] [[Файл:OilShaleFossilsEstonia.jpg|thumb]] '''Шатдаг занар''' нь органик бодисын ([[кероген]]) өндөр агуулга бүхий нарийн ширхэгтэй [[чулуу|тунамал чулуулаг]] юм. Шатдаг занараас [[газрын тос|түүхий газрын тостой]] төстэй найрлага бүхий шингэн [[нүүрсустөрөгч]] гарган авч болно. Шатдаг занар нь геологийн нэр томъёоны хувьд [[занар]]аас өөр чулуулаг бөгөөд, шатдаг занараас гарган авсан тос нь газрын тосноос бага зэрэг ялгаатай байна<ref name=wec74>WEC (2004), p. 74</ref>. Шатдаг занар нь харьцангуй өргөн тархалттай [[ашигт малтмал]] бөгөөд томоохон ордууд [[АНУ]], [[Бразил]], [[БНХАУ]], [[Эстони]]д байдаг. Дэлхийн шатдаг занарын нөөц (газрын тосонд шилжүүлсэн нөөц) 2.8–3.3 трилион (2.8–3.3&nbsp;x&nbsp;10¹²) [[баррель]] байна<ref name=wec101>WEC (2007), p. 101-102</ref><ref name=aeo2006>{{cite paper | title = Annual Energy Outlook 2006 | publisher = [[Energy Information Administration]] | date = February 2006 | url = http://www.eia.doe.gov/oiaf/aeo/pdf/0383(2006).pdf | format = PDF | accessdate = 2007-06-22}} </ref><ref name=andrews>{{cite paper | last = Andrews | first = Anthony | title = Oil Shale: History, Incentives, and Policy | publisher = Congressional Research Service | date = [[2006-04-13]] | url = http://www.fas.org/sgp/crs/misc/RL33359.pdf | format = PDF | accessdate = 2007-06-25 }} {{Webarchiv|url=http://www.fas.org/sgp/crs/misc/RL33359.pdf |wayback=20191212111028 |text=Oil Shale: History, Incentives, and Policy |archiv-bot=2026-05-12 16:42:43 InternetArchiveBot }}</ref><ref name=unconventional> {{cite paper | title = NPR's National Strategic Unconventional Resource Model | publisher = [[United States Department of Energy]] | date = April 2006 | url = http://www.fossil.energy.gov/programs/reserves/npr/NSURM_Documentation.pdf | format = PDF | accessdate = 2007-07-09}}</ref>. Шатдаг занарыг нэрж (химийн аргаар боловсруулан) синтетик газрын тос, хий гарган авч болно. Энэ шингэн бүтээгдэхүүнийг "шатдаг занарын тос", "хий" гэж нэрлэнэ. Мөн шатдаг занарыг шууд түлш болгон хэрэглэж (шатааж) болохоос гадна химийн болон барилгын материалын түүхий эд болгон хэрэглэж болно<ref name=dyni> {{Cite paper | last =Dyni | first =John R. | title =Geology and resources of some world oil-shale deposits. Scientific Investigations Report 2005–5294 | publisher = U.S. Department of the Interior. U.S. Geological Survey | year = 2006 | url = http://pubs.usgs.gov/sir/2005/5294/pdf/sir5294_508.pdf | format=PDF | accessdate =2007-07-09}} </ref>. Газрын тосны нөөц шавхагдаж, үнэ ихээр нэмэгдэж буй өнөө үед шатдаг занар нь газрын тосыг орлох эрчим хүчний эх үүсвэр гэж тооцогдож байгаа болно<ref name=evi>{{Cite paper | title = Energy Security of Estonia | publisher = Estonian Foreign Policy Institute | date = September 2006 | url = http://www.evi.ee/lib/Security.pdf | format = PDF | accessdate = 2007-10-20 }}</ref><ref name=doe>{{Cite web | title = Oil Shale Activities | publisher = [[United States Department of Energy]] | url = http://www.fossil.energy.gov/programs/reserves/npr/NPR_Oil_Shale_Program.html | accessdate = 2007-10-20 | archive-date = 2007-08-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070813012953/http://www.fossil.energy.gov/programs/reserves/npr/NPR_Oil_Shale_Program.html | url-status = dead }}</ref>. == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Oil shale}} *[http://www.kirj.ee/oilshale/ Oil Shale. A Scientific-Technical Journal]. Estonian Academy Publishers. ISSN 0208-189X *[https://web.archive.org/web/20060925211118/http://energy.cr.usgs.gov/other/oil_shale/pubs_data.html Selected online oil shale publications by the U.S. Geological Survey] *[http://www.mrw.interscience.wiley.com/emrw/9783527306732/ueic/article/a18_101/current/html Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry article on oil shale]{{Dead link|date=Арван нэгдүгээр сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (requires registration). Retrieved on [[2007-08-04]] * {{cite book |name = Andersson |first = Astrid |name2 = Dahlman |first2 = Bertil |name3 = Gee |first3 = Sven |name4 = Snäll |title = The Scandinavian Alum Shales |year = 1985 |pages = 49 |url = http://www.sgu.se/cgi-bin/egwcgi/53514/screen.tcl/name%3Dshow_record%26format%3Dbrief%26host%3Dgeoreg%26gattr1%3D%40attr+2%3D102%26entry1%3DThe+Scandinavian+Alum+Shales%26field1%3Dall%26logic1%3D%26attr1%3D%40attr+4%3D2%26page%3D1%26norec%3D1%26service%3Dsgu%26lang%3Deng |isbn = 9171583343 |accessdate = 2007-10-20 |archive-date = 2007-09-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070928003624/http://www.sgu.se/cgi-bin/egwcgi/53514/screen.tcl/name%3Dshow_record%26format%3Dbrief%26host%3Dgeoreg%26gattr1%3D%40attr+2%3D102%26entry1%3DThe+Scandinavian+Alum+Shales%26field1%3Dall%26logic1%3D%26attr1%3D%40attr+4%3D2%26page%3D1%26norec%3D1%26service%3Dsgu%26lang%3Deng |url-status = dead }} *{{cite web |url=http://www.kirj.ee/oilshale/Est-OS.htm |title=Estonian oil shale |author=Mihkel Koel |date=1999 |accessdate=2007-10-20 |archive-date=2007-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071029040633/http://www.kirj.ee/oilshale/Est-OS.htm |url-status=dead }} *[https://web.archive.org/web/20080512001727/http://www.mines.edu/outreach/cont_ed/oilshale/index.html 27th Oil Shale Symposium] * {{cite web | author = Daniel Fine | Publisher = Heritage Foundation | title = Oil Shale: Toward a Strategic Unconventional Fuels Supply Policy | date = [[2007-03-08]] | url = http://www.heritage.org/Research/EnergyandEnvironment/hl1015.cfm | accessdate = 2007-10-20 | archive-date = 2007-10-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071020200615/http://www.heritage.org/Research/EnergyandEnvironment/hl1015.cfm | url-status = dead }} * {{cite web | title = Statement Of Thomas Lonnie Assistant Director for Minerals, Realty & Resource Protection, Bureau of Land Management, U.S. Department of the Interior before the Senate Energy and Natural Resources Committee. Oversight Hearing on Oil Shale Development Efforts | date = [[2005-04-12]] | url = http://www.doi.gov/ocl/2005/OilShaleDev.htm | accessdate = 2007-10-20 | archive-date = 2007-10-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071025141852/http://www.doi.gov/ocl/2005/OilShaleDev.htm | url-status = dead }} [[Ангилал:Шатдаг занар| ]] [[Ангилал:Тунамал чулуулаг]] {{Energy-stub}} {{Geology-stub}} {{Geologic-formation-stub}} logr0diyd4fuiqnlqisdb5m8tx6x8ji 0 7326 856203 764591 2026-05-13T04:34:06Z Avirmed Batsaikhan 53733 856203 wikitext text/x-wiki [[Зураг:ADN static.png|thumb|right|180px|Удамшлын молекул түвшин дэх суурь болох [[ДНХ]]. ДНХ-ийн хэлхээ бүр нь нуклеотидуудаас бүрдсэн гинжин хэлбэртэй бөгөөд хоорондоо хос хосоороо холбогдон мушгирсан спираль хэлбэрийг олдог.]] [[Зураг:Autosomal dominant - en.svg|thumb|right|280px|Эцэг эхээс дараагийн үед генийн онцлог дамжих ба хүйс дамжих]] '''Генетик''' ([[Грек хэл|грек.]] γενετικός — «хэн нэгнээс гарал үүсэлтэй») бол амьд [[Организм|организмуудын]] [[Генетик хэлбэр|хэлбэр]] болон [[Удамшил зүй|удамшлыг]] судалдаг биологийн [[шинжлэх ухаан]]<nowiki/>ы нэг салбар юм.<ref name="Griffiths_et_al"> {{cite book| author=Griffiths AJF, Miller JH, Suzuki DT, Lewontin RC, and Gelbart WM| title=An Introduction to Genetic Analysis| year=2000| publisher=W.H. Freeman and Company| location=New York}} ISBN 0-7167-3520-2. </ref><ref name="Hartl_and_Jones"> {{cite book| author=Hartl D & Jones E| title=Genetics: Analysis of Genes and Genomes, 6th edition| publisher=Jones & Bartlett| year=2005}} 854 pages. ISBN 0-7637-1511-5. </ref> [[Балар эртний үе]]эс [[Сонгон үржүүлэлт|сонгон үржүүлэх]] аргаар ургамал болон амьтныг сайжруулах зорилгоор онцлог шинж чанарын удамшлын талаарх мэдлэг далдуур хуримтлагдсаар ирсэн юм. Гэхдээ удамшлын механизмыг олж таних зорилготой орчин үеийн генетикийн шинжлэх ухаан нь 1800-аад оны дунд үед амьдарч байсан [[Грегор Мендель|Грегор Менделийн]] хийсэн ажлаас улбаалдаг.<ref name=Weiling>{{cite journal| author=Weiling F| title=Historical study: Johann Gregor Mendel 1822-1884|journal=American Journal of Medical Genetics| volume=40| issue=1|pages=1-25; discussion 26 |year=1991 |pmid=1887835}}</ref> Хэдийгээр тэрээр удамшлын зүй тогтолын физик суурь тулгуурыг мэддэгүй байсан ч удамшлын тулгуур нь тодорхой шинж чанар хоорондоо хамааралгүй замаар удамших дискрет процесс болохыг ажигласан байна. Удамшлын эдгээр тулгуур нэгжүүдийг өнөө үед [[ген]] гэж нэрлэдэг. 1900-аад оны эхэн үед Менделийн хийсэн ажиглалтуудыг дахин туршиж нээсний дараа 1910-аад оны үеэр эхэлсэн судалгааны үр дүнд анх удаа удамшлын тухай физик ойлголтыг гаргаж ирсэн. Том [[эслэг]] бүтэц болох [[хромосом]] гэгчийн дагуу шулуун байрласан гениүд байдаг тухай ойлголт юм. 1950-аад он гэхэд хромосомын цөм нь [[ДНХ]] гэж нэрлэгдэх болсон урт молекул байдаг болон гениүд нь энэхүү молекулын дотор шугаман хэсэг байдлаар оршдог болохыг ойлгосон. ДНХ-ийн нэг хэлхээ нь дөрвөн төрлийн нуклеотидоос бүрдсэн гинжин бүтэцтэй бөгөөд удамшлын мэдээлэл нь эдгээр нуклеотидуудын дараалалд агуулагддаг. 1953 онд [[Жэймс Ватсон|Ватсон]], [[Маурис Вилкинс|Вилкинс]], [[Фрэнсис Крик|Крик]] нар ДНХ-ийн гурван хэмжээст бүтэц нь [[хос спираль|хос хэлхээ бүхий спираль]] бөгөөд хэлхээ тус бүр дээрх нуклеотидууд нь хос хосоороо холбогдон оршдгийг гаргасан байна. Хэлхээ бүр нь шинээр хам хэлхээ үүсгэх нийлэгжилтэнд зориулж загвар болж өгдөг бөгөөд мэдээллийг өвлүүлэх физик механизм нь болдог. ДНХ дэх нуклеотидын дараалал нь [[Уураг (молекул)|уургуудыг]] бүрдүүлдэг [[Амин хүчил|амин хүчлийн]] дарааллыг төлөөлөн зааж байдаг. Үүнийг "[[генетик код]]" гэдэг. Уураг дахь энэ амин хүчлийн дараалал нь [[Уургийн бүтэц|гурван хэмжээст бүтцэд]] хэрхэн [[Уургийн нугаралт|эвхэгдэн хувирахыг]] зохицуулдаг. Уургийн орон зайн бүтэц, болон нийт амин хүчлийн тогтоцоос уургийн үйл ажиллагаа шинж чанар хамаардаг. Уураг нь [[эс]]ийн дотоод бараг бүхий л ажиллагааг хариуцдаг. ДНХ-ийн дараалалд гарсан өөрчлөлт нь уургийн бүтэц болон ажиллагааг өөрчилөх бөгөөд энэ нь улмаар эсийн хувьд болон тухайн бүхэл организмын хувьд томоохон өөрчлөлтийг бий болгож болно. Генетик нь хэдий организмын зан төлөв болон шинж чанарыг тодорхойлоход гол үүрэгтэй оролцдог ч, энэ нь мөн организмын хүрээлэн буй орчинтойгоо харилцсаны үр дүнд бий болох үр дагаварын харилцан үйлчлэлийг судалдаг. Жишээлбэл [[ген]] нь хүний өндрийг тодорхойлоход гол үүрэгтэй байдаг ч, тухайн хүний хүүхэд ахуй насанд учирсан [[эрүүл мэнд]]ийн нөхцөл, шим тэжээл ямар хэмжээтэй авсан зэрэг өндөрт багагүй нөлөөлдөг. == Генетикийн түүх == {{main|Генетикийн түүх}} [[Зураг:Sexlinked inheritance white.jpg|right|thumb|200px|Morgan's observation of sex-linked inheritance of a mutation causing white eyes in [[Drosophila]] led him to the hypothesis that genes are located upon chromosomes.]] Генетикийн шинжлэх ухааны гарал үүсэл нь 19-р зууны дунд үед амьдарч байсан [[Грегор Мендель|Грегор Менделийн]] ажлаас эхэлдэг ч удамшлын талаарх олон онол түүнээс өмнө хийгдэж байжээ. Эдгээр онолууд нь ерөнхийдөө олдмол шинж чанарын удамшил (мөн "сул удамшил" ч гэдэг) байдаг тухай авч үздэг. Энэ нь аливаа бодьгал нь түүний эцэг эхийн хүчтэй болсон, хөгжсөн шинж чанарыг өвлөн авдаг гэсэн итгэл үнэмшил байсан юм. Өнөө үед энэ онол нь ихэвчлэн [[Жан-Баптист Ламарк]]тай холбогддог. Тэрээр энэхүү удамшлын зүй тогтлыг ашиглан биологийн зүйлүүдийн доторх олон шинж чанарын хувьслыг тайлбарласан юм (одоо үед эдгээр өөрчлөлтүүдийг [[Сул удамшил|сул удамшлын]] үр дүнд бий болдог гэхээс илүү [[Байгалийн шалгарал|байгалийн шалгарлын]] үр дүн гэж үздэг). === Менделийн буюу сонгодог генетик === Орчин үеийн генетикийн шинжлэх ухааны үндэс нь Герман Чех гаралтай Августины [[санваартан]], эрдэмтэн [[Грегор Мендель|Грегор Иоханн Менделийн]] хийсэн ажиглалтуудаас эхэлдэг юм. Тэрээр удамшлын зүй тогтлын талаар ургамал дээр нарийвчилсан судалгааг хийсэн билээ. Грегор Мендель 1865 онд Брунны байгалийн түүхийн нийгэмлэгт илтгэсэн өөрийн судалгааны ажил болох "Versuche über Pflanzenhybriden"-дээ ("[[Ургамалын эрлийзжүүлэлтийн туршилтууд]]") вандуйн ургамалын тодорхой шинж чанаруудын удамшлын зүй тогтлыг илрүүлж, математик аргаар илэрхийлж болохыг харуулсан байна.<ref name="mendel">{{cite journal | author=Mendel, GJ | title=[[Experiments on Plant Hybridization|Versuche über Pflanzen-Hybriden]] | journal=Verhandlungen des naturforschenden Vereins Brünn| volume=4 | pages=3-47|year=1866}} (in English in 1901, J. R. Hortic. Soc. 26: 1–32) [http://www.mendelweb.org/Mendel.html English translation available online]</ref> Гэхдээ бүх онцлог шинжүүд [[Менделийн удамшил|Менделийн удамшлын]] эдгээр зүй тогтлыг дагадаггүй ч түүний ажил нь удамшлын судалгаанд статистикийн хэрэглээг ашиглаж болох санааг гаргаж өгсөн юм. Менделийг нас барсаны дараа түүнийхтэй ижил төрлийн судалгаа хийж байсан хэсэг эрдэмтэд түүний судалгааны ажлыг олж илрүүлэх хүртэл буюу 20-р зууны эхэн хүртэл түүний хийсэн ажиглалтын ач холбогдолыг хүн төрөлхтөн ойлгоогүй ирсэн юм. Менделийн судалгааны ажлыг маш ихээр дэмждэг, сурталчлагч [[Виллиам Бэйтсон]] "Генетик" гэдэг энэ үгийг анх 1905 онд [[Адам Сэджвик]]т бичсэн захидалдаа оруулж хэрэглэсэн юм.<ref>{{Cite web |url=http://www.jic.ac.uk/corporate/about/bateson.htm |title=Online copy of William Bateson's letter to Adam Sedgwick |access-date=2008-02-20 |archive-date=2007-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071013020831/http://www.jic.ac.uk/corporate/about/bateson.htm |url-status=dead }}</ref> "Генетик" гэдэг тэмдэг нэр нь ([[Грек хэл]]ний '''γεννώ''' "генно" буюу төрүүлэх гэсэн утгатай үгнээс гаралтай) нэр үг болон хэрэглэгдэхээс өмнө 1830-аад оны үед анх хэрэглэгдэж эхэлсэн бөгөөд 1859 онд [[Чарьлз Дарвин]] өөрийн [[Зүйлийн үүсэл]] номондоо анх удаа биологийн нэр томъёо болгон ашиглаж байжээ.<ref>genetic, ''a.'' and ''n. pl.'', Oxford English Dictionary, 2nd ed. (1989)</ref> Бэйтсон 1906 онд Английн Лондон хотод болсон Ургамалын эрлийзжүүлэлтийн олон улсын гуравдугаар чуулган дээр өөрийн шинэ ажлын анхны илтгэлдээ удамшлын судалгааг "генетик" гэдэг үгээр тодорхойлж, энэхүү үгийн хэрэглээг түгээмэл болгосон.<ref name="bateson_genetics">{{cite conference | author=Bateson, W |title=The Progress of Genetic Research |editor=Wilks, W (editor) | booktitle=Report of the Third 1906 International Conference on Genetics: Hybridization (the cross-breeding of genera or species), the cross-breeding of varieties, and general plant breeding|publisher=Royal Horticultural Society | location=London | year=1907}} :Although the conference was titled "International Conference on Hybridisation and Plant Breeding", Wilks changed the title for publication as a result of Bateson's speech.</ref> Менделийн судалгааны ажил нь дахин нээгдэж нийтэд түгээмэл болсоноос хойш арваад жилийн дотор ДНХ-ийн молекул үндсийг эрэлхийлж, судалсан олон тооны туршилтууд хийгдсэн. 1910 онд [[Томас Хант Морган]] нь жимсний ялааны үржлийн явц дахь цагаан нүдний мутацыг ажигласны үндсэн дээр тэрээр гениүд нь хромосом дээр суурилдаг гэсэн дүгнэлтэд хүрчээ. === Молекул генетик === Хромосом нь [[Ген|генүүдийг]] агуулдаг мөн хромосом нь уураг болон ДНХ хоёулангаас нь бүрэлддэг болохыг мэддэг байсан ч, чухам аль нь удамшлын зүй тогтолд чухал нөлөөтөй эсвэл хэрхэн удамших процесс явагддаг болох нь тодорхойгүй байсан юм. 1928 онд [[Фредерик Гриффит]] өөрийн нээсэн [[Хувиралт (генетик)|хувирах]] үзэгдлийн тухай хэвлүүлсэн ([[Гриффитийн туршилт]]ыг үзнэ үү.). Үүнээс 16 жилийн дараа 1944 онд [[Освальд Теодор Авери]], [[Колин Маклеод]], [[Мэклин Маккарти]] нар энэхүү үзэгдлийг ашиглан хувиралтад чухал үүрэгтэй байдаг молекул буюу [[ДНХ]]-г тусгаарлаж, илрүүлж чадсан байна.<ref name=Avery_et_al>{{cite journal| author=Avery OT, MacLeod CM, and McCarty M| title=Studies on the Chemical Nature of the Substance Inducing Transformation of Pneumococcal Types: Induction of Transformation by a Desoxyribonucleic Acid Fraction Isolated from Pneumococcus Type III| journal=Journal of Experimental Medicine| year=1944| volume=79| issue=1| pages=137-58}}[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?db=pubmed&cmd=Retrieve&dopt=AbstractPlus&list_uids=33226 35th anniversary reprint available]</ref> 1952 онд хийгдсэн [[Хершей-Чэйсийн туршилт]]аар ДНХ нь (уураг гэдгээс илүү) вирусийн генетикийн материал бөгөөд цаашилбал ДНХ нь удамшил зүй тогтцыг хариуцсан молекул гэдгийг тогтоосон. 1953 онд [[Жэймс Ватсон]] болон [[Францис Крик]] нар [[Розалинд Франклин]]ы хийсэн [[Рентген кристаллографчлал]]ыг ашиглан ДНХ-ийн бүтцийг мушгиа буюу спираль хэлбэртэй болохыг нь тогтоосон байна. Тэдний тогтоосон хос-мушгиа загвар нь нэг нь нөгөөгөө "нөхөн гүйцээсэн" нуклеотидуудын дарааллуудын хослол хэлбэрийн бүтэцтэй байсан. Энэхүү бүтэц нь дан ганц нуклеотидуудын дараалалд агуулагдсан мэдээллийн физик тайлбарыг гаргаад зогсохгүй мөн хэлхээг салгах замаар хосмог (дупликац) үүсгэх, нуклеотидуудын хослол дээр үндэслэн хос хэлхээг шинээр үүсгэх физик механизмыг гаргаж өгсөн юм. Дээрх бүтэц нь удамшлын процессыг тайлбарласан хэдий боловч хэрхэн ДНХ нь эсийн ажиллагаанд нөлөөлдөг болох нь тодорхойгүй хэвээр байсан юм. Үүнээс хойш олон эрдэмтэд хэрхэн ДНХ нь [[рибозом]] доторх [[Уураг (молекул)|уураг]] үүсэх процессыг хянадаг болохыг ойлгохыг оролдсоор ирсэн бөгөөд улмаар ДНХ нь [[зуучлагч РНХ]] болон хөрвөх транскрипцыг нээж, [[зуучлагч РНХ]]-ийн нуклеотидын дарааллыг уургийн [[Амин хүчил|амин хүчлийн]] дараалалтай холбодог [[генетик код]]ыг тайлсан. == Удамшлын онцлогууд == === Дискрет (бүхэл) удамшил ба Менделийн хуулиуд === {{main|Менделийн удамшил}} [[Зураг:Punnett square mendel flowers.svg|right|thumb|200px|A Punnett square depicting a cross between two pea plants heterozygous for purple (B) and white (b) blossoms.]] Хамгийн тулгуур төвшинд организмын удамшил нь "[[ген]]" хэмээгдэх дискрет шинж чанаруудаар илэрдэг.<ref> {{cite book| author=Griffiths AJF, Miller JH, Suzuki DT, Lewontin RC, and Gelbart WM| title=An Introduction to Genetic Analysis| year=2000| publisher=W.H. Freeman and Company}} [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=iga.section.199 Chapter 2 (Patterns of Inheritance): Introduction] </ref> Энэхүү шинж чанарыг анх [[Грегор Мендель]] [[Вандуй|вандуйн ургамлын]] удамших шинж чанаруудыг тусгаарлаж судалж байхдаа ажиглажээ.<ref name="mendel" /><ref> {{cite book| author=Griffiths AJF, Miller JH, Suzuki DT, Lewontin RC, and Gelbart WM| title=An Introduction to Genetic Analysis| year=2000| publisher=W.H. Freeman and Company}} [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=iga.section.200 Chapter 2 (Patterns of Inheritance): Mendel's experiments] </ref> Цэцгийн өнгөний шинж чанарыг судалж байсан туршилтаараа Мендель вандуйн ургамал бүрийн цэцгүүд нэг бол ягаан эсвэл цагаан өнгөтэй бөгөөд хоёр өнгөний дундын хувилбар ерөөсөө олдохгүйг ажигласан байна. Ижилхэн генийн эдгээр өөр, дискрет хувилбаруудыг "[[аллел]]" гэдэг. Вандуйн ургамлын хувьд организм бүрийн ген болгонд хоёр аллел байдаг бөгөөд ургамал нь эх эцэг ургамал бүрээс нэг нэг аллелийг өвлөн авдаг байна.<ref> {{cite book|author=Griffiths AJF, Miller JH, Suzuki DT, Lewontin RC, and Gelbart WM| title=An Introduction to Genetic Analysis| year=2000| publisher=W.H. Freeman and Company}}[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=iga.section.484 Chapter 3 (Chromosomal Basis of Heredity): Mendelian genetics in eukaryotic life cycles] </ref> Хүмүүсээс эхлэн олон организмуудад энэхүү удамшил зүй тогтол байдаг. Ижил аллелийн хоёр хуулбартай организмуудыг "[[гомозигот]]" гэдэг бол хоёр өөр аллел бүхий организмуудыг "[[гетерозигот]]" гэдэг. Тухайн организмын аллелийн цогцыг түүний ''[[генотип]]'' гэдэг бол харин организмд харагдах шинж чанар байвал түүнийг нь тухайн организмын ''[[фенотип]]'' гэдэг. Организм нь гетерозигот байх тохиолдолд түүний нэг аллелийг ихэвчлэн "[[Давамгайлагч аллел|давамгайлагч]]" гэдэг бөгөөд учир нь тэрхүү аллелийн шинж чанар нь тухайн организмын финотип дээр "давамгайлдаг". Харин нөгөө аллелийг нь "[[Рецессив аллель|рецессив]]" гэх бөгөөд түүний шинж чанар нь "бүдэг" бөгөөд ажиглагддаггүй. Давамгайлагч аллелуудыг гол төлөв том үсгээр товчлон тэмдэглэдэг бол рецессив аллелийг тэрхүү үсгийн жижиг хувилбараар нь тэмдэглэдэг.<ref>This form of notation is especially common in plants. There are other types of notation, you can read more {{Webarchiv|url=http://faculty.users.cnu.edu/rcheney/Genetic%20Notation.htm |wayback=20060908110754 |text=here |archiv-bot=2023-09-26 08:36:24 InternetArchiveBot }}.</ref> Зарим аллелийн хувьд бүрэн гүйцэд давамгайлал байдаггүй бөгөөд үүний оронд дундын фенотипыг илэрхийлэх замаар бүрэн бус давамгайлалтай байдаг эсвэл хоёр аллелийг нэгэн зэрэг илэрхийлэх замаар давхар давамгайлалтай байдаг.<ref> {{cite book| author=Griffiths AJF, Miller JH, Suzuki DT, Lewontin RC, and Gelbart WM| title=An Introduction to Genetic Analysis| year=2000| publisher=W.H. Freeman and Company}} [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=iga.section.630 Chapter 4 (Gene Interaction): Interactions between the alleles of one gene] </ref> Эцэг эх хүүхдүүдтэй болоход тэдний хүүхдүүд нь санамсаргүйгээр эцэг эх тус бүрийн хоёр аллелаас нэг нэгийг нь өвлөн авдаг. Энэхүү сөөлжилтийг [[Пунетын квадрат]]аар дүрслэн харуулж болно. Дискрет удамшил болон аллелуудын ялгаварлалтын үзэгдлийг ерөнхийд нь "[[Менделийн удамшил|Менделийн нэгдүгээр хууль]]" гэдэг. == Удамшлын молекул түвшин == === ДНХ болон хромосом === {{Main|ДНХ|Хромосом}} [[Файл:514px-DNA chemical structure.svg.png|thumb|right|200px|ДНХ-ийн [[молекул бүтэц]]. Хэлхээ хооронд [[Устөрөгчийн холбоо|устөрөгчийн холбоогоор]] холбогдсон суурийн хослолууд.]] [[Ген|Генүүдийн]] молекул суурь нь [[дезоксирибонуклейний хүчил]] (ДНХ) юм. ДНХ нь [[Нуклеотид|нуклеотидуудын]] гинжин хэлхээнээс тогтдог ба [[аденин]] (А), [[цитозин]] (Ц), [[гуанин]] (Г), [[тимин]] (Т) гэсэн дөрвөн янзын нуклеотид байдаг. Генетикийн мэдээлэл нь эдгээр нуклеотидын дараалалд орших бөгөөд [[ген]] нь ДНХ-ийн хэлхээний дагуух дарааллын хэсгүүд болон оршдог.<ref name=Pearson_2006>{{cite journal |author=Pearson H |title=Genetics: what is a gene? |journal=Nature |volume=441 |issue=7092 |pages=398-401 |year=2006 |pmid=16724031}}</ref> Зөвхөн [[Вирус|вирусүүд]] л дээрхээс ялгаатай байдаг ба зарим тохиолдолд вирусүүд [[ДНХ]]-ийн оронд түүнтэй тун төстэй молекул болох [[Рибонуклейн хүчил|Рибонуклейн хүчлийг]] өөрсдийн генетикийн материал болгон ашигладаг.<ref>{{cite book | title=Microbiology| last=Prescott| first=L| date=1993| publisher=Wm. C. Brown Publishers| id=0-697-01372-3}}</ref> Организм дахь бүх [[удамшил|удамшлын]] материалын бүрэн цогцыг түүний "[[геном]]" гэдэг. ДНХ нь гол төлөв хоёр-хэлхээт молекул байдлаар оршдог бөгөөд [[хос-спираль]] хэлбэрээр мушгирсан байдаг. == Ишлэл == {{reflist}} == Гадаад холбоос == {{commonscat|Genetics}} [[Ангилал:Генетик| ]] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] {{biology-stub}} l2amqx8phvkk889j6ecuelmslapto3h 856233 856203 2026-05-13T09:55:08Z Avirmed Batsaikhan 53733 856233 wikitext text/x-wiki [[Зураг:ADN static.png|thumb|right|180px|Удамшлын молекул түвшин дэх суурь болох [[ДНХ]]. ДНХ-ийн хэлхээ бүр нь нуклеотидуудаас бүрдсэн гинжин хэлбэртэй бөгөөд хоорондоо хос хосоороо холбогдон мушгирсан спираль хэлбэрийг олдог.]] [[Зураг:Autosomal dominant - en.svg|thumb|right|280px|Эцэг эхээс дараагийн үед генийн онцлог дамжих ба хүйс дамжих]] '''Генетик''' ([[Грек хэл|грек.]] γενετικός — «хэн нэгнээс гарал үүсэлтэй») бол амьд [[Организм|организмуудын]] [[Генетик хэлбэр|хэлбэр]] болон [[Удамшил зүй|удамшлыг]] судалдаг биологийн [[шинжлэх ухаан]]<nowiki/>ы нэг салбар юм.<ref name="Griffiths_et_al"> {{cite book| author=Griffiths AJF, Miller JH, Suzuki DT, Lewontin RC, and Gelbart WM| title=An Introduction to Genetic Analysis| year=2000| publisher=W.H. Freeman and Company| location=New York}} ISBN 0-7167-3520-2. </ref><ref name="Hartl_and_Jones"> {{cite book| author=Hartl D & Jones E| title=Genetics: Analysis of Genes and Genomes, 6th edition| publisher=Jones & Bartlett| year=2005}} 854 pages. ISBN 0-7637-1511-5. </ref> [[Балар эртний үе]]эс [[Сонгон үржүүлэлт|сонгон үржүүлэх]] аргаар ургамал болон амьтныг сайжруулах зорилгоор онцлог шинж чанарын удамшлын талаарх мэдлэг далдуур хуримтлагдсаар ирсэн юм. Гэхдээ удамшлын механизмыг олж таних зорилготой орчин үеийн генетикийн шинжлэх ухаан нь 1800-аад оны дунд үед амьдарч байсан [[Грегор Мендель|Грегор Менделийн]] хийсэн ажлаас улбаалдаг.<ref name=Weiling>{{cite journal| author=Weiling F| title=Historical study: Johann Gregor Mendel 1822-1884|journal=American Journal of Medical Genetics| volume=40| issue=1|pages=1-25; discussion 26 |year=1991 |pmid=1887835}}</ref> Хэдийгээр тэрээр удамшлын зүй тогтолын физик суурь тулгуурыг мэддэгүй байсан ч удамшлын тулгуур нь тодорхой шинж чанар хоорондоо хамааралгүй замаар удамших дискрет процесс болохыг ажигласан байна. Удамшлын эдгээр тулгуур нэгжүүдийг өнөө үед [[ген]] гэж нэрлэдэг. 1900-аад оны эхэн үед Менделийн хийсэн ажиглалтуудыг дахин туршиж нээсний дараа 1910-аад оны үеэр эхэлсэн судалгааны үр дүнд анх удаа удамшлын тухай физик ойлголтыг гаргаж ирсэн. Том [[эслэг]] бүтэц болох [[хромосом]] гэгчийн дагуу шулуун байрласан гениүд байдаг тухай ойлголт юм. 1950-аад он гэхэд хромосомын цөм нь [[ДНХ]] гэж нэрлэгдэх болсон урт молекул байдаг болон гениүд нь энэхүү молекулын дотор шугаман хэсэг байдлаар оршдог болохыг ойлгосон. ДНХ-ийн нэг хэлхээ нь дөрвөн төрлийн нуклеотидоос бүрдсэн гинжин бүтэцтэй бөгөөд удамшлын мэдээлэл нь эдгээр нуклеотидуудын дараалалд агуулагддаг. 1953 онд [[Жэймс Ватсон|Ватсон]], [[Маурис Вилкинс|Вилкинс]], [[Фрэнсис Крик|Крик]] нар ДНХ-ийн гурван хэмжээст бүтэц нь [[хос спираль|хос хэлхээ бүхий спираль]] бөгөөд хэлхээ тус бүр дээрх нуклеотидууд нь хос хосоороо холбогдон оршдгийг гаргасан байна. Хэлхээ бүр нь шинээр хам хэлхээ үүсгэх нийлэгжилтэнд зориулж загвар болж өгдөг бөгөөд мэдээллийг өвлүүлэх физик механизм нь болдог. ДНХ дэх нуклеотидын дараалал нь [[Уураг (молекул)|уургуудыг]] бүрдүүлдэг [[Амин хүчил|амин хүчлийн]] дарааллыг төлөөлөн зааж байдаг. Үүнийг "[[генетик код]]" гэдэг. Уураг дахь энэ амин хүчлийн дараалал нь [[Уургийн бүтэц|гурван хэмжээст бүтцэд]] хэрхэн [[Уургийн нугаралт|эвхэгдэн хувирахыг]] зохицуулдаг. Уургийн орон зайн бүтэц, болон нийт амин хүчлийн тогтоцоос уургийн үйл ажиллагаа шинж чанар хамаардаг. Уураг нь [[эс]]ийн дотоод бараг бүхий л ажиллагааг хариуцдаг. ДНХ-ийн дараалалд гарсан өөрчлөлт нь уургийн бүтэц болон ажиллагааг өөрчилөх бөгөөд энэ нь улмаар эсийн хувьд болон тухайн бүхэл организмын хувьд томоохон өөрчлөлтийг бий болгож болно. Генетик нь хэдий организмын зан төлөв болон шинж чанарыг тодорхойлоход гол үүрэгтэй оролцдог ч, энэ нь мөн организмын хүрээлэн буй орчинтойгоо харилцсаны үр дүнд бий болох үр дагаварын харилцан үйлчлэлийг судалдаг. Жишээлбэл [[ген]] нь хүний өндрийг тодорхойлоход гол үүрэгтэй байдаг ч, тухайн хүний хүүхэд ахуй насанд учирсан [[эрүүл мэнд]]ийн нөхцөл, шим тэжээл ямар хэмжээтэй авсан зэрэг өндөрт багагүй нөлөөлдөг. == Генетикийн түүх == {{main|Генетикийн түүх}} [[Зураг:Sexlinked inheritance white.jpg|right|thumb|200px|Morgan's observation of sex-linked inheritance of a mutation causing white eyes in [[Drosophila]] led him to the hypothesis that genes are located upon chromosomes.]] Генетикийн шинжлэх ухааны гарал үүсэл нь 19-р зууны дунд үед амьдарч байсан [[Грегор Мендель|Грегор Менделийн]] ажлаас эхэлдэг ч удамшлын талаарх олон онол түүнээс өмнө хийгдэж байжээ. Эдгээр онолууд нь ерөнхийдөө олдмол шинж чанарын удамшил (мөн "сул удамшил" ч гэдэг) байдаг тухай авч үздэг. Энэ нь аливаа бодьгал нь түүний эцэг эхийн хүчтэй болсон, хөгжсөн шинж чанарыг өвлөн авдаг гэсэн итгэл үнэмшил байсан юм. Өнөө үед энэ онол нь ихэвчлэн [[Жан-Баптист Ламарк]]тай холбогддог. Тэрээр энэхүү удамшлын зүй тогтлыг ашиглан биологийн зүйлүүдийн доторх олон шинж чанарын хувьслыг тайлбарласан юм (одоо үед эдгээр өөрчлөлтүүдийг [[Сул удамшил|сул удамшлын]] үр дүнд бий болдог гэхээс илүү [[Байгалийн шалгарал|байгалийн шалгарлын]] үр дүн гэж үздэг). === Менделийн буюу сонгодог генетик === Орчин үеийн генетикийн шинжлэх ухааны үндэс нь Герман Чех гаралтай Августины [[санваартан]], эрдэмтэн [[Грегор Мендель|Грегор Иоханн Менделийн]] хийсэн ажиглалтуудаас эхэлдэг юм. Тэрээр удамшлын зүй тогтлын талаар ургамал дээр нарийвчилсан судалгааг хийсэн билээ. Грегор Мендель 1865 онд Брунны байгалийн түүхийн нийгэмлэгт илтгэсэн өөрийн судалгааны ажил болох "Versuche über Pflanzenhybriden"-дээ ("[[Ургамалын эрлийзжүүлэлтийн туршилтууд]]") вандуйн ургамалын тодорхой шинж чанаруудын удамшлын зүй тогтлыг илрүүлж, математик аргаар илэрхийлж болохыг харуулсан байна.<ref name="mendel">{{cite journal | author=Mendel, GJ | title=[[Experiments on Plant Hybridization|Versuche über Pflanzen-Hybriden]] | journal=Verhandlungen des naturforschenden Vereins Brünn| volume=4 | pages=3-47|year=1866}} (in English in 1901, J. R. Hortic. Soc. 26: 1–32) [http://www.mendelweb.org/Mendel.html English translation available online]</ref> Гэхдээ бүх онцлог шинжүүд [[Менделийн удамшил|Менделийн удамшлын]] эдгээр зүй тогтлыг дагадаггүй ч түүний ажил нь удамшлын судалгаанд статистикийн хэрэглээг ашиглаж болох санааг гаргаж өгсөн юм. Менделийг нас барсаны дараа түүнийхтэй ижил төрлийн судалгаа хийж байсан хэсэг эрдэмтэд түүний судалгааны ажлыг олж илрүүлэх хүртэл буюу 20-р зууны эхэн хүртэл түүний хийсэн ажиглалтын ач холбогдолыг хүн төрөлхтөн ойлгоогүй ирсэн юм. Менделийн судалгааны ажлыг маш ихээр дэмждэг, сурталчлагч [[Виллиам Бэйтсон]] "Генетик" гэдэг энэ үгийг анх 1905 онд [[Адам Сэджвик]]т бичсэн захидалдаа оруулж хэрэглэсэн юм.<ref>{{Cite web |url=http://www.jic.ac.uk/corporate/about/bateson.htm |title=Online copy of William Bateson's letter to Adam Sedgwick |access-date=2008-02-20 |archive-date=2007-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071013020831/http://www.jic.ac.uk/corporate/about/bateson.htm |url-status=dead }}</ref> "Генетик" гэдэг тэмдэг нэр нь ([[Грек хэл]]ний '''γεννώ''' "генно" буюу төрүүлэх гэсэн утгатай үгнээс гаралтай) нэр үг болон хэрэглэгдэхээс өмнө 1830-аад оны үед анх хэрэглэгдэж эхэлсэн бөгөөд 1859 онд [[Чарльз Дарвин|Чарьлз Дарвин]] өөрийн [[Зүйлийн үүсэл]] номондоо анх удаа биологийн нэр томъёо болгон ашиглаж байжээ.<ref>genetic, ''a.'' and ''n. pl.'', Oxford English Dictionary, 2nd ed. (1989)</ref> Бэйтсон 1906 онд Английн Лондон хотод болсон Ургамалын эрлийзжүүлэлтийн олон улсын гуравдугаар чуулган дээр өөрийн шинэ ажлын анхны илтгэлдээ удамшлын судалгааг "генетик" гэдэг үгээр тодорхойлж, энэхүү үгийн хэрэглээг түгээмэл болгосон.<ref name="bateson_genetics">{{cite conference | author=Bateson, W |title=The Progress of Genetic Research |editor=Wilks, W (editor) | booktitle=Report of the Third 1906 International Conference on Genetics: Hybridization (the cross-breeding of genera or species), the cross-breeding of varieties, and general plant breeding|publisher=Royal Horticultural Society | location=London | year=1907}} :Although the conference was titled "International Conference on Hybridisation and Plant Breeding", Wilks changed the title for publication as a result of Bateson's speech.</ref> Менделийн судалгааны ажил нь дахин нээгдэж нийтэд түгээмэл болсоноос хойш арваад жилийн дотор ДНХ-ийн молекул үндсийг эрэлхийлж, судалсан олон тооны туршилтууд хийгдсэн. 1910 онд [[Томас Хант Морган]] нь жимсний ялааны үржлийн явц дахь цагаан нүдний мутацыг ажигласны үндсэн дээр тэрээр гениүд нь хромосом дээр суурилдаг гэсэн дүгнэлтэд хүрчээ. === Молекул генетик === Хромосом нь [[Ген|генүүдийг]] агуулдаг мөн хромосом нь уураг болон ДНХ хоёулангаас нь бүрэлддэг болохыг мэддэг байсан ч, чухам аль нь удамшлын зүй тогтолд чухал нөлөөтөй эсвэл хэрхэн удамших процесс явагддаг болох нь тодорхойгүй байсан юм. 1928 онд [[Фредерик Гриффит]] өөрийн нээсэн [[Хувиралт (генетик)|хувирах]] үзэгдлийн тухай хэвлүүлсэн ([[Гриффитийн туршилт]]ыг үзнэ үү.). Үүнээс 16 жилийн дараа 1944 онд [[Освальд Теодор Авери]], [[Колин Маклеод]], [[Мэклин Маккарти]] нар энэхүү үзэгдлийг ашиглан хувиралтад чухал үүрэгтэй байдаг молекул буюу [[ДНХ]]-г тусгаарлаж, илрүүлж чадсан байна.<ref name=Avery_et_al>{{cite journal| author=Avery OT, MacLeod CM, and McCarty M| title=Studies on the Chemical Nature of the Substance Inducing Transformation of Pneumococcal Types: Induction of Transformation by a Desoxyribonucleic Acid Fraction Isolated from Pneumococcus Type III| journal=Journal of Experimental Medicine| year=1944| volume=79| issue=1| pages=137-58}}[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?db=pubmed&cmd=Retrieve&dopt=AbstractPlus&list_uids=33226 35th anniversary reprint available]</ref> 1952 онд хийгдсэн [[Хершей-Чэйсийн туршилт]]аар ДНХ нь (уураг гэдгээс илүү) вирусийн генетикийн материал бөгөөд цаашилбал ДНХ нь удамшил зүй тогтцыг хариуцсан молекул гэдгийг тогтоосон. 1953 онд [[Жэймс Ватсон]] болон [[Францис Крик]] нар [[Розалинд Франклин]]ы хийсэн [[Рентген кристаллографчлал]]ыг ашиглан ДНХ-ийн бүтцийг мушгиа буюу спираль хэлбэртэй болохыг нь тогтоосон байна. Тэдний тогтоосон хос-мушгиа загвар нь нэг нь нөгөөгөө "нөхөн гүйцээсэн" нуклеотидуудын дарааллуудын хослол хэлбэрийн бүтэцтэй байсан. Энэхүү бүтэц нь дан ганц нуклеотидуудын дараалалд агуулагдсан мэдээллийн физик тайлбарыг гаргаад зогсохгүй мөн хэлхээг салгах замаар хосмог (дупликац) үүсгэх, нуклеотидуудын хослол дээр үндэслэн хос хэлхээг шинээр үүсгэх физик механизмыг гаргаж өгсөн юм. Дээрх бүтэц нь удамшлын процессыг тайлбарласан хэдий боловч хэрхэн ДНХ нь эсийн ажиллагаанд нөлөөлдөг болох нь тодорхойгүй хэвээр байсан юм. Үүнээс хойш олон эрдэмтэд хэрхэн ДНХ нь [[рибозом]] доторх [[Уураг (молекул)|уураг]] үүсэх процессыг хянадаг болохыг ойлгохыг оролдсоор ирсэн бөгөөд улмаар ДНХ нь [[зуучлагч РНХ]] болон хөрвөх транскрипцыг нээж, [[зуучлагч РНХ]]-ийн нуклеотидын дарааллыг уургийн [[Амин хүчил|амин хүчлийн]] дараалалтай холбодог [[генетик код]]ыг тайлсан. == Удамшлын онцлогууд == === Дискрет (бүхэл) удамшил ба Менделийн хуулиуд === {{main|Менделийн удамшил}} [[Зураг:Punnett square mendel flowers.svg|right|thumb|200px|A Punnett square depicting a cross between two pea plants heterozygous for purple (B) and white (b) blossoms.]] Хамгийн тулгуур төвшинд организмын удамшил нь "[[ген]]" хэмээгдэх дискрет шинж чанаруудаар илэрдэг.<ref> {{cite book| author=Griffiths AJF, Miller JH, Suzuki DT, Lewontin RC, and Gelbart WM| title=An Introduction to Genetic Analysis| year=2000| publisher=W.H. Freeman and Company}} [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=iga.section.199 Chapter 2 (Patterns of Inheritance): Introduction] </ref> Энэхүү шинж чанарыг анх [[Грегор Мендель]] [[Вандуй|вандуйн ургамлын]] удамших шинж чанаруудыг тусгаарлаж судалж байхдаа ажиглажээ.<ref name="mendel" /><ref> {{cite book| author=Griffiths AJF, Miller JH, Suzuki DT, Lewontin RC, and Gelbart WM| title=An Introduction to Genetic Analysis| year=2000| publisher=W.H. Freeman and Company}} [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=iga.section.200 Chapter 2 (Patterns of Inheritance): Mendel's experiments] </ref> Цэцгийн өнгөний шинж чанарыг судалж байсан туршилтаараа Мендель вандуйн ургамал бүрийн цэцгүүд нэг бол ягаан эсвэл цагаан өнгөтэй бөгөөд хоёр өнгөний дундын хувилбар ерөөсөө олдохгүйг ажигласан байна. Ижилхэн генийн эдгээр өөр, дискрет хувилбаруудыг "[[аллел]]" гэдэг. Вандуйн ургамлын хувьд организм бүрийн ген болгонд хоёр аллел байдаг бөгөөд ургамал нь эх эцэг ургамал бүрээс нэг нэг аллелийг өвлөн авдаг байна.<ref> {{cite book|author=Griffiths AJF, Miller JH, Suzuki DT, Lewontin RC, and Gelbart WM| title=An Introduction to Genetic Analysis| year=2000| publisher=W.H. Freeman and Company}}[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=iga.section.484 Chapter 3 (Chromosomal Basis of Heredity): Mendelian genetics in eukaryotic life cycles] </ref> Хүмүүсээс эхлэн олон организмуудад энэхүү удамшил зүй тогтол байдаг. Ижил аллелийн хоёр хуулбартай организмуудыг "[[гомозигот]]" гэдэг бол хоёр өөр аллел бүхий организмуудыг "[[гетерозигот]]" гэдэг. Тухайн организмын аллелийн цогцыг түүний ''[[генотип]]'' гэдэг бол харин организмд харагдах шинж чанар байвал түүнийг нь тухайн организмын ''[[фенотип]]'' гэдэг. Организм нь гетерозигот байх тохиолдолд түүний нэг аллелийг ихэвчлэн "[[Давамгайлагч аллел|давамгайлагч]]" гэдэг бөгөөд учир нь тэрхүү аллелийн шинж чанар нь тухайн организмын финотип дээр "давамгайлдаг". Харин нөгөө аллелийг нь "[[Рецессив аллель|рецессив]]" гэх бөгөөд түүний шинж чанар нь "бүдэг" бөгөөд ажиглагддаггүй. Давамгайлагч аллелуудыг гол төлөв том үсгээр товчлон тэмдэглэдэг бол рецессив аллелийг тэрхүү үсгийн жижиг хувилбараар нь тэмдэглэдэг.<ref>This form of notation is especially common in plants. There are other types of notation, you can read more {{Webarchiv|url=http://faculty.users.cnu.edu/rcheney/Genetic%20Notation.htm |wayback=20060908110754 |text=here |archiv-bot=2023-09-26 08:36:24 InternetArchiveBot }}.</ref> Зарим аллелийн хувьд бүрэн гүйцэд давамгайлал байдаггүй бөгөөд үүний оронд дундын фенотипыг илэрхийлэх замаар бүрэн бус давамгайлалтай байдаг эсвэл хоёр аллелийг нэгэн зэрэг илэрхийлэх замаар давхар давамгайлалтай байдаг.<ref> {{cite book| author=Griffiths AJF, Miller JH, Suzuki DT, Lewontin RC, and Gelbart WM| title=An Introduction to Genetic Analysis| year=2000| publisher=W.H. Freeman and Company}} [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=iga.section.630 Chapter 4 (Gene Interaction): Interactions between the alleles of one gene] </ref> Эцэг эх хүүхдүүдтэй болоход тэдний хүүхдүүд нь санамсаргүйгээр эцэг эх тус бүрийн хоёр аллелаас нэг нэгийг нь өвлөн авдаг. Энэхүү сөөлжилтийг [[Пунетын квадрат]]аар дүрслэн харуулж болно. Дискрет удамшил болон аллелуудын ялгаварлалтын үзэгдлийг ерөнхийд нь "[[Менделийн удамшил|Менделийн нэгдүгээр хууль]]" гэдэг. == Удамшлын молекул түвшин == === ДНХ болон хромосом === {{Main|ДНХ|Хромосом}} [[Файл:514px-DNA chemical structure.svg.png|thumb|right|200px|ДНХ-ийн [[молекул бүтэц]]. Хэлхээ хооронд [[Устөрөгчийн холбоо|устөрөгчийн холбоогоор]] холбогдсон суурийн хослолууд.]] [[Ген|Генүүдийн]] молекул суурь нь [[дезоксирибонуклейний хүчил]] (ДНХ) юм. ДНХ нь [[Нуклеотид|нуклеотидуудын]] гинжин хэлхээнээс тогтдог ба [[аденин]] (А), [[цитозин]] (Ц), [[гуанин]] (Г), [[тимин]] (Т) гэсэн дөрвөн янзын нуклеотид байдаг. Генетикийн мэдээлэл нь эдгээр нуклеотидын дараалалд орших бөгөөд [[ген]] нь ДНХ-ийн хэлхээний дагуух дарааллын хэсгүүд болон оршдог.<ref name=Pearson_2006>{{cite journal |author=Pearson H |title=Genetics: what is a gene? |journal=Nature |volume=441 |issue=7092 |pages=398-401 |year=2006 |pmid=16724031}}</ref> Зөвхөн [[Вирус|вирусүүд]] л дээрхээс ялгаатай байдаг ба зарим тохиолдолд вирусүүд [[ДНХ]]-ийн оронд түүнтэй тун төстэй молекул болох [[Рибонуклейн хүчил|Рибонуклейн хүчлийг]] өөрсдийн генетикийн материал болгон ашигладаг.<ref>{{cite book | title=Microbiology| last=Prescott| first=L| date=1993| publisher=Wm. C. Brown Publishers| id=0-697-01372-3}}</ref> Организм дахь бүх [[удамшил|удамшлын]] материалын бүрэн цогцыг түүний "[[геном]]" гэдэг. ДНХ нь гол төлөв хоёр-хэлхээт молекул байдлаар оршдог бөгөөд [[хос-спираль]] хэлбэрээр мушгирсан байдаг. == Ишлэл == {{reflist}} == Гадаад холбоос == {{commonscat|Genetics}} [[Ангилал:Генетик| ]] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] {{biology-stub}} 9feo7jvrq3v5mqkfxzk31qj944bt9qe 0 8627 856165 855932 2026-05-12T12:39:14Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856165 wikitext text/x-wiki {{short description|Словак улсад голчлон ярьдаг Баруун славян хэл}} {{Инфобокс хэл | name = Словак хэл | altname = | nativename = {{lang|sk|slovenčina}}, {{lang|sk|slovenský jazyk}} | pronunciation = {{IPA-sk|ˈslɔʋentʂina|}}, {{IPA-sk|ˈslɔʋenskiː ˈjazik|}} | states = [[Словак]], [[Чех]], [[Унгар]], [[Карпатын Русь]], [[Славони]] болон [[Воеводина]]<ref>{{cite web | url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-url=https://web.archive.org/web/20171220044137/http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-date=20 December 2017 | title=Autonomous Province of Vojvodina &#124; Покрајинска влада }}</ref> | ethnicity = [[Словакчууд‎]], [[Панноны Русинчууд]] | speakers = Төрөлх: {{sigfig|5.206080|1}} сая | date = 2011–2021 | ref = e25 | speakers2 = Хоёрдогч: {{sigfig|2.045000|1}} сая<ref name=e25/> | speakers_label = Ярилцагчид | script = [[Латин бичиг|Латин]] ([[Словак цагаан толгой]])<br/>[[Словак брайл үсэг]]<br/>[[Кирилл үсэг|Кирилл]] ([[Панноны Русинчууд#Дүрэм ба цагаан толгой|Панноны Русин цагаан толгой]]) | familycolor = Энэтхэг-Европ | fam2 = [[Балт-Слав хэлнүүд|Балт-Слав]] | fam3 = [[Слав хэлнүүд|Слав]] | fam4 = [[Баруун Слав хэлнүүд|Баруун Слав]] | fam5 = [[Чех-Словак хэлнүүд|Чех-Словак]] | dia1 = [[Баруун Словак аялга|Баруун Словак]] | dia2 = [[Төв Словак аялга|Төв Словак]] | dia3 = [[Зүүн Словак аялга|Зүүн Словак]]<ref>{{Cite book |title=Brill Encyclopedia of Slavic Languages and Linguistics |last=Habijanec |first=Siniša |publisher=[[Brill Publishers]] |year=2020 |doi=10.1163/2589-6229_ESLO_COM_031961 |url=https://referenceworks.brill.com/display/db/eslo |editor-last=Greenberg |editor-first=Marc |chapter=Pannonian Rusyn |issn=2589-6229 |quote=The third theory defines Pannonian Rusyn as a West Slavic language originating in the East Slovak Zemplín and Šariš dialects and being a mixture of the two. It fits the linguistic data in the most consistent manner and has been accepted by an overwhelming majority of scholars in the field (Bidwell 1966; Švagrovský 1984; Witkowski 1984; Lunt 1998; Čarskij 2011) and verified by several comprehensive analyses of Pannonian Rusyn language data (Bidwell 1966; Lunt 1998; Čarskij 2011). |access-date=2024-04-01 |editor-last2=Grenoble |editor-first2=Lenore}}</ref> | nation = {{SVK}}<br>''{{EU}}''<br>{{flag|Воеводина}} ([[Серби]])<ref>{{cite web|url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina|title=Autonomous Province of Vojvodina|publisher=Government of the Autonomous Province of Vojvodina|date=2013|access-date=25 May 2017}}</ref> | minority = {{CZE}}<ref>{{cite web | url=https://vlada.gov.cz/cz/ppov/rnm/narodnostni-mensiny---uvod-1361/ | title=Národnostní menšiny &#124; Vláda ČR }}</ref> <br>{{POL}}<ref name="7th EFNIL">{{cite conference |title=The relationship between official and minority languages in Poland |conference=7th Annual Conference: The Relationship between Official Languages and Regional and Minority Languages in Europe |location=Dublin, Ireland |publisher=European Federation of National Institutions for Language |last1=Pisarek |first1=Walery |date=2009 |page=18 |url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |access-date=28 November 2019 |archive-date=14 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214104352/http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |url-status=dead }} {{Webarchiv|url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |wayback=20191214104352 |text=The relationship between official and minority languages in Poland |archiv-bot=2026-05-12 12:39:14 InternetArchiveBot }}</ref><br>{{HUN}}<ref>{{cite web|author=<!--Not stated-->|title=Hungary needs to strengthen use of and access to minority languages|url=https://www.coe.int/en/web/european-charter-regional-or-minority-languages/home/-/asset_publisher/VzXuex45jmKt/content/hungary-needs-to-strengthen-use-of-and-access-to-minority-languages|publisher=[[Европын Зөвлөл]]|place=Strasbourg, France|date=14 December 2016|access-date=29 June 2020|quote=The following languages have been given special protection under the European Charter [in Hungary]: Armenian, Beas, Bulgarian, Croatian, German, Greek, Polish, Romani, Romanian, Ruthenian, Serbian, Slovak, Slovenian and Ukrainian.}}</ref><br> {{CRO}}<ref>{{cite web | url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/2020_07_78_1484.html | title=Odluka o donošenju kurikuluma za nastavni predmet Slovački jezik i kultura u osnovnim i srednjim školama u Republici Hrvatskoj (Model C) }}</ref><ref>{{cite web | url=https://pravamanjina.gov.hr/nacionalne-manjine/nacionalne-manjine-u-republici-hrvatskoj/slovaci/369 | title=Slovaci }}</ref><br> {{ROM}}<ref>{{cite web | url=https://www.pukanec.sk/fotogaleria/navsteva-mesta-nadlak-24-26-8-2012.html#fgallery--21419-1 | title=Pukanec }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | title=Slováci v Rumunsku | access-date=2024-06-09 | archive-date=2024-01-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240127162600/http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | url-status=dead }}</ref><ref>https://www.edu.ro/semnarea-programului-de-cooperare-%C3%AEn-domeniul-educa%C8%9Biei-%C3%AEntre-ministerul-educa%C8%9Biei-na%C8%9Bionale-din-0</ref><ref>{{cite web | url=https://www.slovenskezahranicie.sk/rumunsko/ | title=Rumunsko }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.bihon.ro/stirile-judetului-bihor/75-de-ani-de-invatamant-in-limba-slovaca-444889/ | title=75 de ani de invatamant in limba slovaca | date=16 September 2011 }}</ref> | agency = [[Соёлын яам (Словак)|Словакийн Соёлын Яам]] | iso1 = sk | iso2b = slo | iso2t = slk | iso3 = slk | glotto = slov1269 | glottorefname = Slovak | lingua = 53-AAA-db < [[West Slavic languages|53-AAA-b...–d]]<br/>(varieties: 53-AAA-dba to 53-AAA-dbs) | notice = IPA | map = Idioma eslovaco.PNG | mapcaption = {{Legend|#0080ff|Словак хэл нь олонхын хэл байдаг бүс нутгууд}} {{Legend|#88c4ff|Словак хэл нь цөөнхийн хэл байдаг бүс нутгууд}} }} '''Словак хэл''' (словак. ''slovenčina'', ''slovenská reč'') нь [[Словак|Бүгд Найрамдах Словак Улс]]ын [[албан ёсны хэл]] юм. [[Энэтхэг-Европын хэлний язгуур]], [[Слав хэлний бүлэг]]т багтана. Слав хэлний бүлэг дундаа [[чех хэл]], [[польш хэл]] зэрэгтэй хамт Баруун Слав хэлний дэд бүлэгт харьяалагдах бөгөөд ялангуяа чех хэлтэй төстэй учраас [[чех хэл|чех]], словак хэлээр ярилцагсад харилцан ойлголцдог байна. Хэлний код [[ISO 639]]-1 нь [[SK|sk]], ISO 639-2 нь SLO/SLK. Мөн словак хэл нь Европын Холбооны албан ёсны 24 хэлний нэг юм. Словак хэлээр Бүгд Найрамдах Словак улсад 5,2 сая орчим хүн харилцдаг. Бусад улсуудын хувьд АНУ-д 500 мянга, Чех улсад 320 мянга, Унгарт 110 мянга, [[Серби]]д 80 мянга, Румынд 22 мянга, Польшид 20 мянга, Канадад 20 мянга, Австрали, Украин, Болгар, Хорват зэрэг улсуудад 5,000 орчим ярилцагсад бий. Бичиг үсгийн хувьд [[латин үсэг]]т DZ, CH гэсэн нийлмэл үсгүүдийг нэмж хэрэглэхээс гадна [[өргөлтийн тэмдэг]] ашигладаг. == Словак утга зохиолын хэл == Словак үндэстэн бүрэлдэн тогтох үйл явцтай нягт холбоотой Словак утга зохиолын хэл нь 18-р зууны төгсгөл - 19-р зууны эхний хагаст үүссэн гэж үздэг. Шинээр бий болсон утга зохиолын словак хэл нь Словакчуудын амьдралд зөвхөн харилцааны хэрэгсэл, шинжлэх ухаан, уран зохиолын хэл төдийгүй үндэсний өвөрмөц байдлыг бэхжүүлэх, Словак үндэстнийг нэгтгэх, үндэсний соёлыг хөгжүүлэх хүчин зүйл болж ирсэн. Словакийн утга зохиолын хэл эцэст нь 19-р зууны хоёрдугаар хагаст үүссэн. 20-р зуунд хэлний хөгжилд Словакийн газар нутгийг [[Чех улс]]<nowiki/>тай нэгтгэсэн нь ихээхэн нөлөөлсөн байна. Сүүлд 1993 онд тусгаар тогтносон Бүгд Найрамдах Словак Улс байгуулагдсан нь олон нийтийн амьдралын бүхий л салбарт Словакийн утга зохиолын хэл бүрэн хөгжих нөхцөлийг бүрдүүлээд байна. == Үгсийн сан == Словак хэлний үгсийн сангийн үндэс нь эртний слав хэлний үгсийн сангаас гаралтай. Словак хэл хөгжих явцад түүний үгсийн санг 30 гаруй хэлнээс зээлж авах замаар бүрдсэн байна. Хамгийн эртний зээлүүд нь [[Латин хэл|Латин]], [[Герман хэл|Герман]], [[Унгар хэл|Унгар]] хэлнээс орж ирсэн байдаг юм. Хэл хоорондын урт хугацааны харилцааны улмаас Герман, Унгарын зээлүүд олон зууны туршид янз бүрийн эрчимтэй Словак хэл рүү нэвтэрч байв. Баруун Европын хэлнүүдээс, ялангуяа орчин үед [[англи хэл]] нь Словак хэлний үгсийн санд хамгийн их нөлөө үзүүлж байна. Түүнчлэн [[Румын хэл|румын]], [[Франц хэл|франц]], [[Итали хэл|итали]] болон бусад хэлнээс зээлсэн үгс нь Словак хэлний үгсийн санд нэвтэрсэн. Славян хэлнүүдээс хамгийн их зээл авсан нь [[чех хэл]] юм. == Дүрэм == Үйл үг нь өгүүлэгдэхүүний тоо, хүйсээс хамаарч хувирна. Ерөнхийдөө өгүүлбэр нь SVO бүтэцтэй. 2 янзын өнгөрсөн цаг, 1 ирээдүй цагийн хэлбэртэй. == Аялга == Ерөнхийд нь 3 ангилж болно: * Зүүн Словак аялга * Төв Словак аялга * Баруун Словак аялга {{Словак хэлний цагаан толгой}} ==Эшлэл== {{Reflist}} == Гадаад холбоос == {{Wikipedia|sk}} [[Ангилал:Словак хэл| ]] [[Ангилал:Европын Холбооны албаны хэл]] [[Ангилал:Дан ганц хэл]] [[Ангилал:Словакийн хэл]] [[Ангилал:Чехийн хэл]] [[Ангилал:Унгарын хэл]] [[Ангилал:Монтенегрогийн хэл]] [[Ангилал:Сербийн хэл]] [[Ангилал:Өрнөд славян хэлнүүд]] 2ut8xfsx8gvw7arxbif817aei4wro3q 0 9223 856179 855935 2026-05-12T14:42:03Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856179 wikitext text/x-wiki {{short description|Archipelagic country in Southeast Asia}} {{redirect|Филиппин|Нидерландын сууринг|Филиппин, Нидерланд}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Филиппин Улс | common_name = Филиппин | native_name = {{native name|fil|Republika ng Pilipinas}} | image_flag = Flag of the Philippines.svg | flag_size = 130 | flag_type = [[Филиппиний төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of the Philippines.svg | symbol_type = [[Филиппиний төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = <br />{{lang|fil|[[Филиппиний үндэсний уриа|Maka-Diyos, Maka-tao, Makakalikasan at Makabansa]]}}<ref>{{Cite PH act |title=Flag and Heraldic Code of the Philippines |chamber=RA |number=8491 |date=February 12, 1998 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084350/https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=March 8, 2014 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Metro Manila, Philippines}}</ref><br />"Бурхан, Ард Түмэн, Байгаль, Улсынхаа төлөө" | national_anthem = "{{lang|fil|[[Филиппиний төрийн дуулал|Lupang Hinirang]]}}"<br />"Шилмэл нутаг"{{parabr}}{{center|[[File:Lupang Hinirang instrumental.ogg]]}} | image_map = {{Switcher|[[File:PHL orthographic.svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Philippines ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Манила]] (''де-юре'')<br />[[Нийслэлийн бүс (Филиппин)|Их Манила]]{{efn|name=a|Манила нь улсын нийслэлээр тооцогддог ч [[засгийн газрын суудал]] нь Манила хот нь нэг хэсэг болох "Метро Манила" гэгддэг Үндэсний Нийслэлийн бүс юм.<ref>{{Cite PH act |title=Establishing Manila as the Capital of the Philippines and as the Permanent Seat of the National Government |chamber=PD |number=940, s. 1976 |date=May 29, 1976 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084430/https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=April 4, 2015 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Manila, Philippines}}</ref><ref>{{cite web|title=Quezon City Local Government – Background |url=https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200820074250/https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |archive-date=August 20, 2020 |access-date=August 25, 2020 |publisher=Quezon City Local Government}}</ref> Олон улсын төрийн байгууллагууд Манилагийн нийслэлд байрладаг [[Малаканянг ордон]] болон бусад байгууллага/агентлагуудаас гадна Метро Манилагийн янз бүрийн хэсэгт байрладаг.}} (''де-факто'') | largest_city = [[Кесон хот]]<!--Although [[Davao City]] has the largest land area, the article on [[largest city]] says we should refer to the most populous city, which, {{As of|2006|lc=y}}, is [[Quezon City]]. See the discussion page for more information. Changing this information without citation would be reverted.--> | official_languages = [[Филиппин хэл|Филиппин]] ба [[Англи хэлний Филиппин аялга|Англи хэл]] | recognized_regional_languages = {{collapsible list | title = [[Филиппиний хэлнүүд|19 хэлнүүд]]<ref name="GMA-DepEd-7-Languages" /> | [[Акланон хэл]] | [[Бикол хэл]] | [[Варай хэл]] | [[Иватан хэл]] | [[Ибанаг хэл]] | [[Илокано хэл]] | [[Капампанган хэл]] | [[Кинарайа хэл]] | [[Магинданао хэл]] | [[Маранао хэл]] | [[Пангасинан хэл]] | [[Самбал хэл]] | [[Себуана хэл]] | [[Суригаонон хэл]] | [[Тагалог хэл]] | [[Таусуг хэл]] | [[Хилигайнон хэл]] | [[Чабакано хэл]] | [[Якан хэл]] | }} | languages_type = Үндэсний [[дохионы хэл]] | languages = [[Филиппиний дохионы хэл]] | languages_sub = yes | languages2_type = Бусад зөвшөөрөгдсөн хэл{{efn|name=b|1987 оны Үндсэн хуульд: "Испани, араб хэлийг сайн дурын үндсэн дээр сурталчлах ёстой." гэж заасан байдаг<ref name="GovPH-OfficialLanguage" />}} | languages2 = [[Испани хэлний Филиппин аялга|Испани]] ба [[Араб хэл]] <!--Do not remove Spanish and Arabic from the languages list as it is recognized as an optional language in the 1987 Constitution of the Philippines--> | languages2_sub = yes | ethnic_groups = {{#invoke:list|unbulleted | 33.7% [[Висаяа үндэстэн|Висаяа]] | 24.4% [[Тагалог үндэстэн|Тагалон]] | 8.4% [[Илокано үндэстэн|Илокано]] | 6.8% [[Бикол үндэстэн|Бикол]] | 26.2% [[Филиппин дэх угсаатны бүлгүүд|бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2010<ref name="PSAGovPH-2021-Figures" /><!-- using figures for 2010 given in the cited source--><!--parameter ethnic_groups_ref not supported by the infobox--> | demonym = [[Филиппинчүүд‎]]<br /> [[Пиной]]<br />(''ярианы'') | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[Филиппиний Үндсэн хууль|үндсэн хуульт]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Филиппиний Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Бонгбонг Маркос]]<!-- Article is at Bongbong Marcos, do NOT use Ferdinand Marcos Jr. unless the article itself is renamed. --> | leader_title2 = [[Филиппиний Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Сара Дутерте]]<!-- Article is at Sara Duterte, do NOT use Sara Duterte-Carpio unless the article itself is renamed. --> | leader_title3 = [[Филиппиний Сенатын дарга|Сенатын дарга]] | leader_name3 = [[Мигз Зубири]]<!-- Article is at Migz Zubiri, do NOT use Juan Miguel Zubiri unless the article itself is renamed. --> | leader_title4 = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхимын дарга|Танхимын дарга]] | leader_name4 = [[Мартин Ромуалдес]]<!-- Article is at Martin Romualdez, do NOT use Ferdinand Martin Romualdez unless the article itself is renamed. --> | leader_title5 = [[Филиппиний Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]] | leader_name5 = [[Александр Гесмундо]] | legislature = [[Филиппиний Конгресс|Конгресс]] | upper_house = [[Филиппиний Сенат|Сенат]] | lower_house = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим|Төлөөлөгчдийн танхим]] | sovereignty_type = [[Филиппиний бүрэн эрхт байдал|Тусгаар тогтнол]] | sovereignty_note = ([[АНУ]]-аас) | established_event1 = [[Филиппиний тусгаар тогтнолын тунхаглал|Испанийн эзэнт гүрнээс тусгаар тогтнолоо зарлав]] | established_date1 = 6 сарын 12, 1898 он | established_event2 = [[Парисын гэрээ (1898)|Испаниас АНУ-д шилжүүлэв]] | established_date2 = 12 сарын 10, 1898 он | established_event3 = [[Филиппиний хамтын нөхөрлөл|АНУ-тай хамтын нөхөрлөлийн статус]] | established_date3 = 11 сарын 15, 1935 он | established_event4 = [[Манилагийн гэрээ (1946)|АНУ-аас тусгаар тогтнол олгов]] | established_date4 = 7 сарын 4, 1946 он | established_event5 = [[Филиппиний Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date5 = 2 сарын 2, 1987 он | area_km2 = 300000 | area_footnote = <ref name="NAMRIAGovPH-InfoMapper-1991">{{cite journal|date=December 1991 |title=Land Use and Land Classification of the Philippines |url=http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |journal=Infomapper |publisher=[[National Mapping and Resource Information Authority]] |volume=1 |issue=2 |page=10 |issn=0117-1674 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122012339/http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |archive-date=January 22, 2021}}</ref><ref name="Boquet-2017">{{cite book|last=Boquet |first=Yves |url=https://books.google.com/books?id=90C4DgAAQBAJ |title=The Philippine Archipelago |series=Springer Geography |year= 2017 |publisher=[[Springer International Publishing|Springer]] |location=Cham, Switzerland |isbn=978-3-319-51926-5 |access-date=April 25, 2023}}</ref>{{rp|page=15}}{{efn|name=land-area}} | area_link = Филиппиний газарзүй | area_label = Нийт | area_rank = 72 | area_sq_mi = {{convert|{{data Philippines|pst2|total area}}|km2|sqmi|0|disp=output number only}} <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 0.61<ref name="CIAWorldFactBook">{{cite web |date=June 7, 2023 |title=Philippines |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |accessdate=June 19, 2023 |website=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |archive-date=Наймдугаар сар 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210820022910/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |url-status=dead }}</ref> (дотоод ус) | area_label2 = [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|Нийт хуурай газар]] | area_data2 = 298,170 км² | population_census = 109,035,343 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 336 | population_density_sq_mi = {{Data/popdens|Philippines|comma|areaunit=sqmi}}<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 37 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|1.289 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO">{{cite web|title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=566,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |access-date=April 11, 2023 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 29 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|11,420|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 117 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|440 тэрбум|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 36 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|3,905|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 124 | Gini = 41.2 <!--number only--> | Gini_year = 2021 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{Cite press release |title=Highlights of the Preliminary Results of the 2021 Annual Family Income and Expenditure Survey |url=https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516030556/https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-date=May 16, 2023 |access-date=August 15, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority|PSA]] |url-status=live}}</ref> | HDI = 0.699 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNDPOrg-HDI">{{cite report|date=September 8, 2022 |title=Human Development Report 2021/22: Uncertain Times, Unsettled Lives: Shaping our Future in a Transforming World |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908052326/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=September 8, 2022 |access-date=September 8, 2022 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |at=Table 1 |language=en |location=New York |isbn=978-92-1-001640-7}}</ref> | HDI_rank = 116 | currency = [[Филиппин песо]] ([[Филиппин песогийн тэмдэг|₱]]) | currency_code = PHP | time_zone = [[Филиппины Стандарт Цаг|ФСЦ]] | utc_offset = +08:00 | drives_on = баруун<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ |title=Philippine Yearbook |edition=1978 |date=1978 |publisher=[[National Economic and Development Authority]], [[Philippine Statistics Authority|National Census and Statistics Office]] |location=Manila, Philippines |page=[https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ&pg=PA716 716] |language=en }}</ref> | calling_code = [[Филиппин дэх утасны дугаар|+63]] | cctld = [[.ph]] | religion = {{#invoke:list|unbulleted|item_style=white-space:nowrap; | {{Tree list}} * 90.1% [[Филиппин дэх христийн шашин|Христ]] ** 80.6% [[Филиппин дэх католик сүм|Католик]] ** 9.5% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Христийн шашин|Бусад урсгал]] {{Tree list/end}} |5.6% [[Филиппин дэх ислам|Ислам]] |4.3% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Бусад шашин|бусад]] / [[Филиппин дэх шашингүй хүмүүс|шашингүй]] }} | religion_year = 2015 | religion_ref = <ref name="PSAGovPH-2021-Figures">{{Cite report |type=Booklet |last=Mapa |first=Claire Dennis S. |title=2021 Philippines in Figures |issn=1655-2539 |url=https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20%281%29.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303065148/https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20(1).pdf |archive-date=March 3, 2022 |access-date=July 17, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority]] |pages=23–24}}</ref> }} '''Филиппин''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Philippines'' , <small>[[Филиппин хэл|Филиппинээр]]</small> ''Pilipinas''), албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Филиппин Улс''' (англи. ''Republic of the Philippines'' [rɪˈpʌblɪk ɒv ðiː ˈfɪlɪpiːnz], [[тагалог хэл]]. ''Republika ng Pilipinas'' [reˈpublika ŋ ˌpɪlɪˈpinɐs]) нь баруун [[Номхон далай]] дахь Филиппиний [[олтриг]]т орших [[Зүүн Өмнөд Ази|зүүн өмнөд]] [[Ази]]йн арлын [[улс|орон]] юм. Нийслэл нь [[Манила]] хот, хамгийн том нь Бөөн Манилагийн Кесон хот болно. Филиппиний олтриг нь [[Номхон Далай]]н баруун хэсэгт байх 7,641<ref>{{cite web|url=http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|title=More islands, more fun in PH|date=2 сарын 20 2016|language=Англи хэл|access-date=6 сарын 20 2018|archive-date=2018-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20181007074415/http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|url-status=dead}}</ref> арлаас бүрдэх бөгөөд усаар [[Индонез]], [[Малайз]], [[Палау]], [[Тайвань]], [[Вьетнам]]тай хиллэнэ. Филиппиний хүн ам 2020 оны байдлаар 114 сая орчим.<ref name="population" /><ref name="IMF2006" /> Эдийн засгийн хэмжээгээр дэлхийд 46-д ордог. Тухайлбал дотоодын нийт бүтээгдхүүн нь [[2008]] онд 154.073 тэрбум ам. доллар хүрч байсан.<ref name="IMF2006" /> Дэлхий даяар 11 сая гаруй филиппинчүүд тархан суурьшсан нь Филиппиний нийт хүн амын 11% нь болно. 1521 оны 3-р сарын 16-нд [[Фернан Магеллан]] ирэхээс өмнө <ref>{{Webarchiv|url=http://www.asianweek.com/2008/08/26/name-change-for-the-philippines/|wayback=20090129142616|text="Name Change for the Philippines"|archiv-bot=2023-09-26 20:13:48 InternetArchiveBot}}. [[AsianWeek]]. Retrieved on [[2008]]-[[08-30]].</ref>, Филиппинд [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Япон]], [[Малайн олтриг]] зэрэг [[Ази]]йн бусад орны оршин суугчидтай худалдаа наймаа хийдэг байсан австронез угсааны ард түмэн нутагладаг байжээ. Филиппин XVI зуунд [[Испани]]йн колони болсон бөгөөд XX зууны эхээр [[АНУ]]-ын эрхшээлд оржээ. 1896 онд [[Катипунан]]аар удирдуулсан [[Филиппиний хувьсгал]]аар Испаниас тусгаар тогтносон. [[Испани-Америкийн дайн]]ы явцад АНУ-ын цэрэг Филиппинийг эзлэн авснаар [[Филиппин-Америкийн дайн]] дэгдсэн ажээ. 1935 онд [[Филиппиний Хамтын Нөхөрлөл|Хамтын Нөхөрлөл]] маягийн засгийн газар байгуулагдсанаар өөртөө засах эрхтэй болсон ба Филиппиний анхны сонгууль явагджээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] Номхон Далайд дууссаны дараа тус улс 1946 оны 7-р сарын 4-нд АНУ-аас тусгаар тогтножээ. [[Фердинанд Маркос]] 1972 онд дайны байдал зарласны улмаас Филиппинд бослого тэмцэл өрнөж, Ардын Шинэ Арми, Моро Үндэсний Чөлөөлөх Фронт зэрэг босогчдын бүлэглэл үүссэн. [[Бага Бенино Акино|Ниной Акино]] алуурчны гарт амь үрэгдсэнээс хойш удалгүй түүний бэлэвсэн эхнэр [[Корасон Акино]], тухайн үед тус улсын оюуны санааны удирдагч байсан Хайме Кардинал Син нар 1986 онд Ардын эрхийн хувьсгал хийж, тус улсыг эргээд ардчилсан засаглалтай болгосон юм. Ардчилал сэргэн тогтсоноос хойш улс төрийн эргэлт, авлигын дуулиан шуугиант хэргүүд гарч, төрийн эрх тайван замаар шилжсээр ирсэн билээ.<ref name="CIAfactbook" /> 2016 оны 6-р сарын 30-нд [[Родриго Дутерте|Родриго Роа Дутерте]] тус улсын ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. 2022 оны 6-р сарын 30-нд болсон сонгуулиар олонхын санал авсан Ерөнхийлөгч 1965-1986 онд Ерөнхийлөгч байсан [[Фердинанд Маркос|Фердинанд Маркосын]] хүү Фердинанд Ромуалдес Маркос буюу Бонгбонг Маркос Филиппиний Ерөнхийлөгч болсон байна. Орчин үеийн Филиппин Өрнөдийн ертөнцийн олон шинжийг агуулсан байдаг нь [[Испани]], [[Латин Америк]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын соёлоос голдуу залгамжлагдсан байдаг. Тус улсын зонхилох шашин нь [[Католик шашин]] бөгөөд Испаничууд ирэхээс өмнө байсан уламжлалт шашны зан үйл хадгалагдан үлдсэн байдаг. Түүнчлэн [[Исламын шашин|Исламын шашныг]] шүтэгчид байдаг.<ref name="encarta">{{cite encyclopedia|last=Steinberg|first=David Joel|title=Philippines|url=http://encarta.msn.com/text_761558570___0/Philippines.html|encyclopedia=[[Encarta]]|date=2007}}</ref> 1973 он хүртэл [[испани хэл]] Филиппиний албан ёсны хэл байсан. Түүнээс хойш [[Филиппин хэл|филиппин]], [[Англи хэл|англи]] хэмээх хоёр албан ёсны хэлтэй болсон.<ref name=CIAfactbook /> == Нэрийн гарал үүсэл == Тус улсын нэр нь XVI зууны сүүл үеийн Испанийн ван [[II Филип]]ийн нэрнээс үүдэлтэй юм.<ref name="etymology">{{Citation |author= Gregorio F. Zaide, Sonia M. Zaide|title=Philippine History and Government, Sixth Edition |publisher=All-Nations Publishing Company |year= 2004}}</ref> Испанийн аялагч Руй Липес де Вияалобос анх ''Las Islas Filipinas'' хэмээх нэрийг тухайн үед угсаа залгамжлах хунтайж байсан Филипийг хүндэтгэн [[Лейт арал]] болон [[Самар арал]]д өгсөн ажээ. Бусад арал нь өөр өөрийн нэртэй байсан боловч энэ нэр нь яваандаа тус олтригийг тэр чигт нь нэрлэх нэр болсон.<ref name="etymology" /> [[Файл:Ortigas_Center_Skyline_panoramic.jpg|thumb|center|600px|Бөөн Манила]] == Улс төрийн тогтолцоо == 1987 оны Үндсэн хуулийн дагуу Филиппин нь хоёр танхимтай парламент, бие даасан шүүх засаглалтай ерөнхийлөгчийн Бүгд найрамдах улс юм. Төрийн тэргүүн нь бүх нийтийн шууд сонгуулиар 6 жилийн хугацаагаар сунгах, дахин нэр дэвшүүлэх эрхгүйгээр сонгогддог байна. Ерөнхийлөгч нь Сайд нарын танхимыг (Засгийн газар) тэргүүлдэг бөгөөд зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч юм. Тус улсын хууль тогтоох дээд байгууллага нь Филиппиний Сенат (24 суудал) ба Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим (316 суудал) гэсэн хоёр танхимаас бүрддэг Конгресс юм. Сенаторуудыг 6 жилийн хугацаатай (гурван жил тутамд 12 хүн ээлжлэн, гэхдээ дараалсан хоёроос илүүгүй), Төлөөлөгчдийн танхимын гишүүдийг гурван жилээр (дараалсан гурваас илүүгүй хугацаатай) сонгодог. == Гадаад харилцаа == Филиппиний олон улсын харилцаа нь бусад улс орнуудтай хийх худалдаа, 11 сая Филиппинчүүд өөр улс оронд амьдардаг гэх мэтээр эргэлддэг. Филиппин улс нь НҮБ-ыг үүсгэн байгуулагч, идэвхтэй гишүүн орон бөгөөд НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн Байнгын бус гишүүнээр олон удаа сонгогдсон. Филиппин улс АНУ-тай тогтоосон харилцаандаа ихээхэн анхаардаг. Тэд [[Хүйтэн дайн|хүйтэн дайны]] үед болон терроризмын эсрэг тэмцэлд АНУ-ыг дэмжиж байсан. Филиппин бол [[НАТО]]-гийн гол холбоотнуудын нэг юм. Филиппин улс өмнө нь Америкийн колони байсан ч АНУ-д өөрийн нутаг дэвсгэрт цэргийн бааз байгуулахыг зөвшөөрсөн. [[Япон]] бол Филиппин улсын хөгжилд бусдаас илүү тусалдаг орны нэг юм. Филиппин улс бусад оронтой ерөнхийдөө сайн харилцаатай байдаг. Филиппин улс өндөр хөгжилтэй эдийн засагтай орнуудын дэмжлэгийг өндрөөр үнэлдэг ч эдийн засгийн хувьд буурай хөгжилтэй бусад орнуудыг дэмждэг. Түүхэн хэлхээ холбоо, соёлын ижил төстэй байдал нь Испанитай хамтран ажиллах сайн үндэс суурь юм. Хэдийгээр хилийн чанад дахь Филиппинчүүдийн амьдралын нөхцөл тийм ч сайн байдаггүй бөгөөд заримдаа ялгаварлан гадуурхалт, хүчирхийлэлд өртдөг ч олон Филиппинчүүд бусад оронд ажилладаг. == Тэмдэглэл == <references group="lower-alpha" /> == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Албан ёсны''' * [https://web.archive.org/web/20120101105754/http://www.gov.ph/ Official website of the Philippine Government] - Gateway to governmental sites '''Газрын зураг''' * [http://www.wikimapia.org/#y=12554564&x=122915039&z=6&l=0&m=a WikiSatellite view of Philippines at WikiMapia] <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Бусад''' <!--DO NOT SPAM! THANK YOU!!!--> * [http://uk.youtube.com/watch?v=1QgTdk6fLAk WOW Philippines Tourism Ad] * [http://newsweek.washingtonpost.com/postglobal/america/philippines Washington Post's: How the Philippines Sees America] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/country_profiles/1262783.stm BBC Country Profile on the Philippines] * [https://web.archive.org/web/20061108072347/https://www.cia.gov/cia//publications/factbook/geos/rp.html CIA World Factbook: Philippines] * [http://countrystudies.us/philippines/ U.S. Country Studies: Philippines] * [https://web.archive.org/web/20181202025242/http://www.philippinesdailyphotos.com/ Philippines Daily Photos] * [http://web.kssp.upd.edu.ph/linguistics/plc2006/papers/FullPapers/I-2_Solheim.pdf Origins of the Filipinos and Their Languages by Wilhelm G. Solheim II] ([[Portable Document File|PDF]]) * [http://www.gutenberg.org/browse/authors/b#a2296 History of the Philippine Islands] in many volumes, from [[Project Gutenberg]] (and indexed under [[Emma Helen Blair]], the general editor) * [http://wiki.answers.com/Q/FAQ/2802 WikiAnswers: Q&A about the Philippines] {{Ази}} <!--Categories--> <!--Interwikis--> [[Ангилал:Филиппин| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:АСЕАН-ы гишүүн орнууд]] [[Ангилал:Азийн арлын бүлэг]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] 7zjyywzj72fsg99ezytx6zspgl9nxtn 0 9243 856173 856152 2026-05-12T13:33:42Z Avirmed Batsaikhan 53733 856173 wikitext text/x-wiki {{short description|Хойд Европ дахь улс}} {{about|улсын}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Финланд Улс | common_name = Финланд | native_name = {{ubl|{{native name|fi|Suomen tasavalta}}|{{native name|sv|Republiken Finland}}}} | image_flag = Flag of Finland.svg | flag_type = [[Финландын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of Finland 2.svg | symbol_type = [[Финландын төрийн сүлд|Сүлд]] | coa_size = 75 | national_anthem = <br />{{native name|fi|[[Финландын төрийн дуулал|Maamme]]|nolink=yes}}<br />{{native name|sv|[[Maamme|Vårt land]]|nolink=yes}}<br />({{Lang-mn|"Манай нутаг"}})<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:United States Navy Band - Maamme.ogg|center]]</div> | image_map = {{Switcher|[[File:EU-Finland (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:EU-Finland.svg|upright=1.15|frameless]]|Европын газрын зураг|default=1}} | map_caption = {{map caption|location_color=хар ногоон |region=Европ |region_color=хар саарал |subregion=[[Европын Холбоо]] |subregion_color=ногоон |legend=EU-Finland.svg}} | capital = [[Хельсинки]] | coordinates = {{Coord|60|10|15|N|24|56|15|E|type:city_region:FI}} | largest_city = capital | official_languages = {{hlist|[[Фин хэл|Фин]]|[[Швед хэл]]}} | recognized_national_languages = {{hlist|[[Сами хэлнүүд]]|[[Карель хэл]]|[[Финийн Кало хэл]]|[[Финландын дохионы хэл]]|[[Финланд-Шведийн дохионы хэл]]}} | ethnic_groups = {{unbulleted list |91.5% [[Финчүүд]]{{notetag|[[Финландын Швед хэлтэй хүн ам|Финланд-Шведүүд]], [[Финландын Кале|Цыган]] болон [[Сами үндэстэн]] зэргийг багтаасан.}} |8.5% [[Финланд руу чиглэсэн цагаачлал|бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2021 | ethnic_groups_ref = <ref name="auto">{{cite web |url=https://pxnet2.stat.fi/PXWeb/pxweb/en/StatFin/StatFin__vrm__vaerak/statfin_vaerak_pxt_11rv.px/ |title=11rv – Origin and background country by sex, by municipality, 1990–2020 |publisher=[[Statistics Finland]] |access-date=21 August 2021 |archive-date=1 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220601225051/https://pxnet2.stat.fi/PXWeb/pxweb/en/StatFin/StatFin__vrm__vaerak/statfin_vaerak_pxt_11rv.px/ |url-status=dead }}</ref><ref name="un">{{cite web|url=http://www.un.org/en/development/desa/population/migration/data/estimates2/estimates17.shtml|title=United Nations Population Division &#124; Department of Economic and Social Affairs|publisher=United Nations|access-date=29 June 2018}}</ref> | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |68.6% [[Христийн шашин|Христ]] |—66.6% [[Финландын Евангелийн Лютеран сүм|Лютеран]] |—1.1% [[Финландын үнэн алдартны сүм|Үнэн алдартан]] |—0.9% бусад [[Христийн урсгалын жагсаалт|урсгал]] |30.6% [[Финланд дахь шашингүй хүмүүс|шашингүй]] |0.8% [[Финланд дахь шашин шүтлэг|бусад]]}} | religion_year = 2021 | religion_ref = <ref name=statistics>{{cite web|title=Population|url=http://tilastokeskus.fi/tup/suoluk/suoluk_vaesto_en.html#structure|publisher=Statistics Finland|access-date=5 April 2021|archive-date=18 Аравдугаар сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171018134205/http://www.tilastokeskus.fi/tup/suoluk/suoluk_vaesto_en.html#structure|url-status=dead}}</ref> | demonym = {{hlist|[[Финландын хүн ам|Финландчууд‎]]|[[Финчүүд]]}} | government_type = [[Нэгдмэл парламентын бүгд найрамдах улс]]<ref name="Parliamentary"/> | leader_title1 = [[Финландын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Саули Нийнистө]] | leader_title2 = [[Финландын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Петтери Орпо]] | leader_title3 = [[Финландын Парламентын дарга|Парламентын дарга]] | leader_name3 = [[Юсси Халла-ахо]] | legislature = [[Финландын Парламент|Парламент]] | sovereignty_type = [[Финландын түүх|Тусгаар тогтнол]] | sovereignty_note = ([[Оросын эзэнт гүрэн|Оросоос]]) | established_event1 = [[Финландын Их Вант Улс|Оросын эзэнт гүрэн]] | established_date1 = 3 сарын 29, 1809 он | established_event2 = [[Финландын тусгаар тогтнолын тунхаглал|Тусгаар тогтнолын тунхаглал]] | established_date2 = 12 сарын 6, 1917 он | established_event3 = [[Финландын иргэний дайн]] | established_date3 = 1918 оны 1 – 5 сар | established_event4 = [[Финландын Үндсэн хууль|Үндсэн хууль баталсан]] | established_date4 = 7 сарын 17, 1919 он | established_event5 = [[Өвлийн дайн]] | established_date5 = 30 November 1939 – 13 March 1940 | established_event6 = [[Финланд-Зөвлөлтийн дайн (1941—1944)|Үргэлжлэлийн дайн]] | established_date6 = 1941 оны 6 сарын 25 – 1944 оны 9 сарын 19 | established_event7 = [[Европын Холбоо|ЕХ-д]] [[1995 оны Европын Холбооны өргөжилт|нэгдэв]] | established_date7 = 1 сарын 1, 1995он | established_event8 = [[НАТО]]-д нэгдэв | established_date8 = 4 сарын 4, 2023 он | area_km2 = 338,455 | area_rank = 65 <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_sq_mi = 130,596 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 9.71 (2015)<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=11 October 2020|publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development]] (OECD)|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}</ref> | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 5,614,571<ref>{{cite web|title=2023 population estimate|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/finland/|access-date=8 April 2023|archive-date=24 Арван хоёрдугаар сар 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221224052716/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/finland/|url-status=dead}}</ref> | population_estimate_year = 2023 | population_estimate_rank = 114 | population_label2 = | population_data2 = | population_density_km2 = 16.4 | population_density_sq_mi = 41 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 213 | GDP_PPP = {{increase}} $321.2&nbsp;тэрбум<ref name=imf3>{{Cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPD@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD|title=World Economic Outlook Database April 2022 |publisher=[[International Monetary Fund]]|website=IMF.org|access-date=19 June 2022}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 60 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $58,010<ref name=imf3 /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 21 | GDP_nominal = {{increase}} $267.61&nbsp;тэрбум<ref name=imf3 /> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 46 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $53,745<ref name=imf3 /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 16 | Gini = 25.7 <!--number only--> | Gini_year = 2021 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="eurogini">{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|title=Gini coefficient of equivalised disposable income|publisher=[[Eurostat]]|access-date=7 August 2022}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.940<!--number only--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 11 | currency = [[Евро]] ([[Еврогийн тэмдэг|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | utc_offset_DST = +3 | time_zone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | date_format = {{abbr|өө|өдөр}}.{{abbr|сс|сар}}.{{abbr|жжжж|жил}}<ref>[https://www.kielikello.fi/index.php?mid=2&pid=11&aid=1709 Ajanilmaukset] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171020033758/http://www.kielikello.fi/index.php?mid=2&pid=11&aid=1709 |date=20 October 2017 }} Kielikello 2/2006. Institute for the Languages of Finland. Retrieved 20 October 2017</ref> | drives_on = баруун | calling_code = [[Финланд дахь утасны дугаар|+358]] | cctld = [[.fi]], [[.ax]]^a, [[.eu]]^b | footnote_a = [[.ax]] домэйн нь [[Аланд]]д ашиглагддаг. | footnote_b = [[Европын Холбоо]]ны бусад гишүүн орнуудтай хамт [[.eu]] домэйныг мөн ашигладаг. | today = }} [[File:Tammerkoski from air.jpg|thumb|[[Тампере]]]] '''Финланд''', албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Финланд Улс''' ([[Фин хэл|фин]]. ''Suomi'', ''Suomen tasavalta'', [[Швед хэл]]: ''Finland'') нь хойд [[Европ]]ын Фенноскандиа бүсэд орших [[Скандинав]]ын орон юм. Баруун талаараа [[Швед]] улстай, зүүн талаараа [[Оросын Холбооны Улс]]тай, хойд талаараа [[Норвеги]] улстай, өмнөд талаараа [[Финийн булан]]гаар [[Эстони]] улстай тус тус хиллэдэг. Нийслэл хот нь [[Хельсинки]], хоёр дахь том хот нь [[Тампере]] юм. Финландад 2023 оны байдлаар 5.6 орчим сая хүн амьдардаг бөгөөд үүний дийлэнх хэсэг нь төв болон өмнөд хэсэгт амьдардаг байна.<ref>{{cite web |url=http://www.vaestorekisterikeskus.fi/vrk/home.nsf/pages/index_eng |title=The current population of Finland |work=Population Register Center. |date= |accessdate=2007-08-16 |archive-date=2009-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090415225037/http://www.vaestorekisterikeskus.fi/vrk/home.nsf/pages/index_eng |url-status=dead }}</ref> Газар нутгийн хувьд Европын 8 дахь том орон, [[Европын Холбоо]]ны хамгийн нягтшил багатай орон юм. Хүн амын дийлэнхийн эх хэл нь Угро-Фин хэлний бүлэгт хамаарагдах, [[Эстон хэл]]тэй төстэй '''[[Фин хэл]]''' бөгөөд энэ нь Энэтхэг-Европ хэлний аймагт хамааралгүй Европын Холбооны 4 хэлний нэг болно. Хоёр дахь албан ёсны хэл болох [[швед хэл]]ээр хүн амын 5.5 хувийн цөөнх ярьдаг.<ref name="Population 2006-12-31">{{cite web |url=http://tilastokeskus.fi/til/vaerak/2006/vaerak_2006_2007-03-23_tie_001_en.html |title=The population of Finland in 2006 |work=Statistics Finland |date=[[2006-12-31]] |accessdate=2007-09-04}}</ref> Финланд нь [[ардчилал|ардчилсан]], [[парламент]]ийн засаглалтай [[Бүгд найрамдах улс]] бөгөөд засгийн газар нь [[Хельсинки]]д төвлөрдөг. 415 хотод орон нутгийн засгийн газруудтай. [[Хельсинки]], [[Эспоо]], [[Вантаа]], [[Каунианен]]ээс бүрдэн тогтох Их Хельсинкид сая орчим хүн оршин суудаг бөгөөд нийт [[ДНБ]]-ийн гуравны нэг нь тэнд үүсгэгддэг. Эдгээрээс гадна [[Тампере]], [[Турку]], [[Оулу]] гэх зэрэг томоохон хотуудтай. == Түүх == Анхны хүмүүс МЭӨ 8850–8400 оны үед өмнөд болон зүүн өмнөд хэсгээс өнөөгийн Финландад ирсэн гэж үздэг. Энэ нь мөстлөгийн үеийн төгсгөл үед байсан юм. Анхны төмрийн бүтээгдэхүүнүүд МЭӨ 800-400 оны хооронд Финландад гарч ирсэн. МЭӨ 5-р зуунаас хойш эрэг дээр төмрийн хэрэглээний ул мөр олдсон. 11 болон 12-р зуунд Финланд улс Католик сүм болон Христийн шашны нөлөөнд автсан байна. Балтийн тэнгис дахь Загалмайтны аян дайны нэг хэсэг болгон (Эстонийг эзлэн авсантай холбогдуулан) Герман, Даничууд Финландын эрэг дагуу үйл ажиллагаа явуулж байсан ч Финландад байр сууриа олж чадаагүй байна. Даничууд дор хаяж 1191, 1202 онд Финланд руу загалмайтны аян дай хийсэн. Шведүүд мөн Дундад зууны үед Финланд руу аян дайн хийж байв. 14-р зууны сүүлээс 16-р зууны хооронд Финландын нутаг дэвсгэр нь Шведтэй байгуулсан Калмарын холбооны нэг хэсэг байв. 1721 онд Финланд Оросын мэдэлд орсоны дараа Нистадын гэрээгээр Швед Оросын Умардын дайн дайн дууссан. Дайны үеэр Оросын эзэлж байсан Финландын ихэнх хэсгийг Шведэд буцааж өгсөн. [[Швед]]ийн хэсэг байсан бөгөөд 1809 оноос [[Оросын Хаант Улс]]ын автономит вант улс болсон. 1917 онд Оросоос тусгаар тогтнолоо олж аваад анхны Ерөнхийлөгчөөр [[Каарло Юхо Стольберг]] 1919 онд сонгогдсон байна. 1939 оны өвөл [[Зөвлөлт-Финляндын дайн|Зөвлөлт-Финландын дайн]], [[Нацист Герман]]ы эсрэг дайн болж, [[Хүйтэн дайн]]ы үеэр албан ёсоор төвийг сахисан байр суурьтай байжээ. 1955 оны [[НҮБ]]-д, 1995 оны [[Европын Холбоо]]нд элссэн ба [[Евро]]г хэрэглэгч орнуудын холбоо-Еврозонд оролцдог. Улсын [[нийгэм]], [[эдийн засаг]], [[улс төр]], [[цэрэг арми]]йн үзүүлэлтүүдийг авч үзсэн судалгаагаар Финланд нь зөвхөн Норвегийн дараа дэлхийн хоёр дахь тогтвортой орноор тодорчээ.<ref>{{Cite web |url=http://www.fundforpeace.org/web/index.php?option=com_content&task=view&id=292&Itemid=452 |title=The Failed States Index 2008 |access-date=2008-09-25 |archive-date=2008-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080714022854/http://www.fundforpeace.org/web/index.php?option=com_content&task=view&id=292&Itemid=452 |url-status=dead }}</ref> 1952 онд Финландын нийслэл '''[[Хельсинки]]''' хотод [[1952 оны Зуны Олимп|зуны Олимпийн наадам]] болсон. 1956 онд [[Урхо Кекконен]] Финландын Ерөнхийлөгчөөр сонгогдов. Түүний ерөнхийлөгчөөр ажилласан 25 жил (1956-1981) нь ухаалаг, тэнцвэртэй байдлаар тодорхойлогддог: Кекконен улс орны дотоод байдлыг сайн зохицуулдаг байсан; ЗХУ-аас холдохгүйгээр барууны орнуудтай харилцаагаа бэхжүүлж чадсан юм. ЗХУ задран унаснаар эдийн засгийн харилцаа тасарсан нь 1991-1994 онд Финландын хувьд маш хүнд эдийн засгийн хямралд хүргэсэн. Финлянд улс 1995 оны 1-р сарын 1-нд Европын холбоонд нэгдсэн. [[2023 он|2023 оны]] 4-р сарын 4-нд тус улс НАТО-д элсэв. Өндөр технологи бүхий аж үйлдвэр, нийтийн боловсрол, ДНБ-ий өсөлтийн хурд, иргэний эрхийн хамгаалалт зэргийн олон улсын харьцуулалтаар маш өндөр үнэлгээ авдаг.<ref name="World Audit">{{cite web |url=http://www.worldaudit.org/countries/finland.htm |title=Finland: World Audit Democracy Profile |work=WorldAudit.org |accessdate=2007-06-11}}</ref> == Хүн ам == {| class="wikitable" |+Хүн ам !1950 !1960 !1961 !1962 !1963 !1964 !1965 !1966 !1967 |- |4 029 803 |'''↗'''4 429 634 |'''↗'''4 461 005 |'''↗'''4 491 443 |'''↗'''4 523 309 |'''↗'''4 548 543 |'''↗'''4 563 732 |'''↗'''4 580 869 |'''↗'''4 605 744 |- !1968 !1969 !1970 !1971 !1972 !1973 !1974 !1975 !1976 |- |'''↗'''4 626 469 |'''↘'''4 623 785 |'''↘'''4 606 307 |'''↗'''4 612 124 |'''↗'''4 639 657 |'''↗'''4 666 081 |'''↗'''4 690 574 |'''↗'''4 711 440 |'''↗'''4 725 664 |- !1977 !1978 !1979 !1980 !1981 !1982 !1983 !1984 !1985 |- |'''↗'''4 738 902 |'''↗'''4 752 528 |'''↗'''4 764 690 |'''↗'''4 779 535 |'''↗'''4 799 964 |'''↗'''4 826 933 |'''↗'''4 855 787 |'''↗'''4 881 803 |'''↗'''4 902 206 |- !1986 !1987 !1988 !1989 !1990 !1991 !1992 !1993 !1994 |- |'''↗'''4 918 154 |'''↗'''4 932 123 |'''↗'''4 946 481 |'''↗'''4 964 371 |'''↗'''4 986 431 |'''↗'''5 013 740 |'''↗'''5 041 992 |'''↗'''5 066 447 |'''↗'''5 088 333 |- !1995 !1996 !1997 !1998 !1999 !2000 !2001 !2002 !2003 |- |'''↗'''5 107 790 |'''↗'''5 124 573 |'''↗'''5 139 835 |'''↗'''5 153 498 |'''↗'''5 165 474 |'''↗'''5 176 209 |'''↗'''5 188 008 |'''↗'''5 200 598 |'''↗'''5 213 014 |- !2004 !2005 !2006 !2007 !2008 !2009 !2010 !2011 !2012 |- |'''↗'''5 228 172 |'''↗'''5 246 096 |'''↗'''5 266 268 |'''↗'''5 288 720 |'''↗'''5 313 399 |'''↗'''5 338 871 |'''↗'''5 363 352 |'''↗'''5 388 272 |'''↗'''5 413 971 |- !2013 !2014 !2016 !2017 !2022 !2024 ! ! ! |- |'''↗'''5 438 972 |'''↗'''5 470 437 |'''↗'''5 501 043 |'''↗'''5 516 224 |'''↗'''5 563 970 |'''↗'''5 608 218 | | |} == Төрийн тогтолцоо == Төрийн тэргүүн нь '''[[Финландын Ерөнхийлөгч]]''' ард түмнээс 2 үе шаттайгаар 6 жилийн хугацаагаар сонгогддог ерөнхийлөгч, хууль тогтоох байгууллага нь олон мандаттай тойргоос пропорциональ тогтолцоогоор ард түмнээс сонгогддог Сейм ([[Фин хэл|фин]]. ''Eduskunta'', [[Швед хэл|швед]]. ''Riksdag'') юм. d'Odta аргын дагуу 4 жилийн хугацаатай гүйцэтгэх байгууллага нь Төрийн сайд, сайд нараас бүрдсэн ''Төрийн Зөвлөл'' бөгөөд Ерөнхийлөгч томилдог бөгөөд Сеймийн өмнө хариуцлага хүлээдэг. Парламентын гишүүд иргэний санаачилгын үеэр дэмжигдсэн хуулийн төслүүдийг хэлэлцэхээр хүлээж авч байгаа бөгөөд үүнд тус улсын иргэдийн дор хаяж 50 мянган гарын үсэг цуглуулах шаардлагатай байна. === Томиоохон улс төрийн намууд: === * [[Финландын Социал-демократ нам]] (''Suomen Sosiaalidemokraattinen Puolue'', ''Finlands Socialdemokratiska Parti'') — Дэвшилтэд альянсын гишүүн; * Үндэсний эв нэгдэл (''Kansallinen Kokoomus'', ''Samlingspartiet'') — Европын ардын намын гишүүн; * Жинхэнэ финнүүд (''Perussuomalaiset'', ''Sannfinländarna'') ; * Зүүний холбоо (''Vasemmistoliitto'', ''Vänsterförbundet'') ; * Финландын төв (''Suomen Keskusta'', ''Centern i Finland'') — Либерал интернационалын гишүүн; * Шведын Ардын нам (''Ruotsalainen kansanpuolue'', ''Svenska folkpartiet'',) — Либерал интернационалын гишүүн; * Христианы ардчилагчид (''Kristillisdemokraatit'', ''Christdemokraten'') — ; * Ногооны холбоо (''Vihreä liitto'', ''Gröna förbundet''). == Эдийн засаг == Финланд улс нэг хүнд ногдох ДНБ-ий хэмжээгээрээ дэлхийд тэргүүлдэг орнуудын нэг буюу 44,492 ам.доллар юм. Финландын ган хайлшийн үйлдвэрүүд (''Outokumpu'', ''FNsteel'') дэлхийд зэвэрдэггүй ган үйлдвэрлэлээр тэргүүлдэг. 2005 онд цахилгаан эрчим хүчний 20 орчим хувийг Ловиса, Олкилуото атомын цахилгаан станцуудад үйлдвэрлэжээ. 2017 онд Финландын атомын цахилгаан станцуудад үйлдвэрлэсэн цахилгаан эрчим хүчний эзлэх хувь тус улсын нийт цахилгаан эрчим хүчний хэрэглээний 33.18 хувийг эзэлж, 22.6 тэрбум кВт.ц цахилгаан үйлдвэрлэсэн байна. 2015 онд Дэлхийн эдийн засгийн форумын судалгаагаар Финланд улс гар утасны интернет холболтын тоогоор тэргүүлжээ (зуун хүн амд 125 холболт; Япон - 116; Унгар - 33); Финландын Эдийн засгийн судалгааны Etla хүрээлэнгээс гаргасан үнэлгээгээр 2016 онд тус улс Европын 22 орны дунд дижиталжуулалтаараа тэргүүлэгч болсон байна. 2013 онд Финландын 75-89 насны 5 иргэн тутмын нэг нь л интернет ашигладаг, Финландын 300,000 орчим тэтгэвэрийнхэн компьютергүй, 40,000 тэтгэвэрийнхэн гар утасгүй байжээ. == Тэмдэглэл == {{reflist|group=тэмд}} == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == * {{commons|Finland|Финланд}} {{Европ}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Европын холбооны улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага}} [[Ангилал:Финланд| ]] [[Ангилал:Европын орон]] [[Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн]] [[Ангилал:Европын Холбооны гишүүн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон]] afm642ik0etiqc4bgtzjpqxypuvvl76 0 9333 856161 813738 2026-05-12T12:31:25Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856161 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Канадын муж буюу нутаг дэвсгэр | нэр = Саскачеван | гадаад_нэр = Saskatchewan | хоч = | далбаа = Flag_of_Saskatchewan.svg | сүлд = Coat of arms of Saskatchewan.svg | газрын_зураг = Saskatchewan, Canada.svg | газрын_зургийн_нэр = | уриа = [[Латин хэл]]: ''Multis e Gentibus Vires''<br/><small>("Олны хүч оломгүй далай")</small> | албан_ёсны_хэл = [[Англи хэл|англи]] (''[[де-факто]]'') | бэлэгдэл_төрөл1 = Цэцэг | бэлэгдэл1 = Өрнөдийн улаан сараана | бэлэгдэл_төрөл2 = Мод | бэлэгдэл2 = Цаасан хус | бэлэгдэл_төрөл3 = Шувуу | бэлэгдэл3 = Шовх сүүлт хур | нийслэл = [[Режайна, Саскачеван|Режайна]] | том_хот = [[Саскатун]] | том_метро = Саскатун | ерөнхий_сайд = [[Брэд Волл]] | ерөнхий_сайдын_нам = [[Саскачеван Нам]] | захирагч = [[Гордон Барнхарт]] | захирагч_төрөл = Дэд Захирагч | шуудан_товчлол = SK | шуудангийн_код = S | нутаг_байр = 7 | нутаг_тайлбар = | нийт_нутаг = 651,900 | хуурай_газар = 591,670 | ус = 59,366 | усны_эзлэх_хувь = 9.1 | хүн_ам_байр = 6 | хүн_ам = 1,010,146 (тооцоо)<ref>{{cite web | author= Statistics Canada|publisher= |title= Canada's population estimates 2008-06-25 |accessdate=2008-06-25 |url=http://www.statcan.ca/Daily/English/080625/d080625b.htm}}</ref> | хүн_ам_он = 2008 | хүн_ам_тайлбар = | нягтшил = 1.67 | ДНБ_он = 2006 | ДНБ_нийт = C$45.051&nbsp;тэрбум<ref>{{Cite web |url=http://www40.statcan.ca/l01/cst01/econ15.htm |title=Statistics Canada Gross domestic product, expenditure-based, by province and territory |access-date=2008-10-03 |archive-date=2008-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080420144936/http://www40.statcan.ca/l01/cst01/econ15.htm |url-status=dead }}</ref> | ДНБ_байр = 6 | нэг_хүнд_ДНБ = C$45,718 | нэг_хүнд_ДНБ_байр = 5 | ДНБ_тайлбар = | элссэн_дараалал = 9 | элссэн_огноо = 1905 оны есдүгээр сарын 1 ([[Баруун Хойд Нутаг Дэвсгэр]]ээс салсан) | цагийн_бүс = −6 (зуны цаг байхгүй) [[Ллойдминстер]] ба ойр орчмын нутаг: −7 бөгөөд зуны цагтай | танхимын_суудал = 14 | сенатын_суудал = 6 | ISOкод = CA-SK | вэбсайт = www.gov.sk.ca }} '''Саскачеван''' нь [[Канад]]ын тал нутгийн мужуудын нэг бөгөөд нийт 588,276.09 ам км нутаг дэвсгэртэй, 1,010,146 хүн амтай (2008 оны тооцоогоор). Хүн амын ихэнх нь мужийн өмнөд хагаст суудаг. Эдгээрээс 233,923 нь мужийн хамгийн том хот болох [[Саскатун]]д оршин суудаг бол 194,971 нь нийслэл [[Режайна, Саскачеван|Режайнад]] оршин суудаг ажээ. Мужийн нэр нь [[Саскачевант гол]]ын нэрнээс гаралтай бөгөөд энэ голын нэр нь [[Кри хэл]]ний ''kisiskāciwani-sīpiy'' буюу "түргэн урсгалт гол" гэсэн нэрнээс гаралтай билээ.<ref name=name>[http://geonames.nrcan.gc.ca/education/prov_e.php#sk Name Source from the Government of Canada]</ref> == Тайлбар == {{reflist|2}} == Лавлах материал == * Archer, John H. ''Saskatchewan: A History.'' Saskatoon: Western Producer Prairie Books, 1980. 422 pp. * Bennett, John W. and Kohl, Seena B. ''Settling the Canadian-American West, 1890-1915: Pioneer Adaptation and Community Building. An Anthropological History. '' U. of Nebraska Pr., 1995. 311 pp. * Bill Waiser. ''Saskatchewan: A New History'' (2006) * Bocking, D. H., ed. ''Pages from the Past: Essays on Saskatchewan History.'' Saskatoon: Western Producer Prairie Books, 1979. 299 pp. * LaPointe, Richard and Tessier, Lucille. ''The Francophones of Saskatchewan: A History.'' Regina: U. of Regina, Campion Coll., 1988. 329 pp. * Lipset, Seymour M. ''Agrarian Socialism: The Cooperative Commonwealth Federation in Saskatchewan: A Study in Political Sociology,'' University of California Press, 1950. * Martin, Robin ''Shades of Right: Nativist and Fascist Politics in Canada, 1920-1940'', University of Toronto Press, 1992. * Smith, David E., ed. ''Building a Province: A History of Saskatchewan in Documents.'' Saskatoon: Fifth House, 1993. 443 pp. * Smith, Dennis. ''Rogue Tory: The Life and Legend of John G. Diefenbaker.'' Toronto: Macfarlane Walter & Ross, 1995. 702 pp. == Цахим холбоос == {{Wiktionary}} {{Commonscat|Saskatchewan}} *[http://archives.cbc.ca/IDD-1-69-1931/life_society/saskatchewan_100/ CBC Digital Archives - Saskatchewan @ 100] *[https://web.archive.org/web/20080317113221/http://www.rcmp-grc.gc.ca/sk/index_e.htm Royal Canadian Mounted Police] *[http://www.gov.sk.ca Government of Saskatchewan] *[http://www.saskatchewan.ca Saskatchewan!] *[http://www.sasktourism.com/ SaskTourism] {{Канадын мужууд ба нутаг дэвсгэрүүд}} [[Ангилал:Саскачеван| ]] [[Ангилал:Канадын муж]] 3w3p8m1pfjrn40rmoc4smtcp9zn428v 0 9356 856190 832856 2026-05-12T17:21:56Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856190 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Канадын муж буюу нутаг дэвсгэр | нэр = Юкон | гадаад_нэр = Yukon | хоч = | далбаа = Flag of Yukon.svg | сүлд = Coat of arms of Yukon.svg | газрын_зураг = Yukon, Canada.svg | газрын_зургийн_нэр = | уриа = байхгүй | албан_ёсны_хэл = [[Англи хэл|англи]], [[Франц хэл|франц]] | бэлэгдэл_төрөл1 = Цэцэг | бэлэгдэл1 = Erigeron canadensis | бэлэгдэл_төрөл2 = Мод | бэлэгдэл2 = Субальпийн жодоо | бэлэгдэл_төрөл3 = Шувуу | бэлэгдэл3 = [[Хон хэрээ]] | нийслэл = [[Вайтхорс, Юкон|Вайтхорс]] | том_хот = Вайтхорс | том_метро = Вайтхорс | ерөнхий_сайд = [[Майк Пембертон]] | ерөнхий_сайдын_нам = [[Юконы Нам]] | захирагч = [[Аделин Вэббер]] | захирагч_төрөл = Комиссар | шуудан_товчлол = YT | шуудангийн_код = Y | нутаг_байр = 9 | нутаг_тайлбар = | нийт_нутаг = 482,443 | хуурай_газар = 474,391 | ус = 8,052 | усны_эзлэх_хувь = 1.7 | хүн_ам_байр = 12 | хүн_ам = 31,530 (тооцоо)<ref>{{cite web | author= Statistics Canada|publisher= |title= Canada's population estimates 2008-06-25 |accessdate = 2008-06-25 |url=http://www.statcan.ca/Daily/English/080625/d080625b.htm}}</ref> | хүн_ам_он = 2008 | хүн_ам_тайлбар = | нягтшил = 0.065 | ДНБ_он = 2006 | ДНБ_нийт = $1.596 тэрбум<ref>{{Cite web |url=http://www40.statcan.ca/l01/cst01/econ15.htm |title=Gross domestic product, expenditure-based, by province and territory |access-date=2008-10-04 |archive-date=2008-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080420144936/http://www40.statcan.ca/l01/cst01/econ15.htm |url-status=dead }}</ref> | ДНБ_байр = 12 | нэг_хүнд_ДНБ = C$51,154 | нэг_хүнд_ДНБ_байр = 3 | ДНБ_тайлбар = | элссэн_дараалал = 9 | элссэн_огноо = 1898 оны зургадугаар сарын 13 | цагийн_бүс = -8 | танхимын_суудал = 1 | сенатын_суудал = 1 | ISOкод = CA-YT | вэбсайт = [http://www.gov.yk.ca www.gov.yk.ca] }}[[Зураг:yukonwikimap.PNG|thumb|right|250px|Юконы газрын зураг.]] '''Юкон''' нь [[Канад]]ын гурван нутаг дэвсгэрийн хамгийн баруун талынх нь юм. Тус нутаг дэвсгэрийг [[Юкон гол]]ын нэрээр нэрлэсэн бөгөөд Юкон гэсэн үг нь [[Гвичин хэл]]ээр "Их гол" гэсэн үг юм. Юкон нутаг дэвсгэр гэсэн нэр хэрэглэгдэж болох боловч ингэж нэрлэхийг тус нутаг дэвсгэрийн оршин суугчид эсэргүүцдэг. Холбооны засгийн газрын хамгийн сүүлд 2003 онд шинэчлэн найруулсан ''Юконы Актаар'' Юкон нутаг дэвсгэр бус харин Юкон гэсэн нэрийг хэрэглээнд хэвшүүлэхээр батламжилжээ.<ref>[http://www.canlii.org/ca/sta/y-2.01/ CanLII - Federal - S.C. 2002, c. 7]</ref> [[Клуанегийн Үндэсний парк бөгөөд нөөц газар]]т байх [[Лөүгэн уул]] 5,959 метр өндөр байдаг нь Канадад хамгийн өндөр, [[Хойд Америк]]т [[МакКинли уул]]ын дараа хоёрт ордог өндөр уул юм. == Тайлбар == {{reflist}} == Лавлах материал == * Ken S. Coates and William R. Morrison (1988). ''Land of the Midnight Sun: A History of the Yukon''. Hurtig Publishers, Edmonton. ISBN 0-88830-331-9 == Цахим холбоос == {{Wiktionary}} {{Commonscat|Yukon|Юкон (нутаг дэвсгэр)}} * [http://www.gov.yk.ca/ Yukon Government] * [http://www.solon.org/Constitutions/Canada/English/yta_1898.html The 1898 Yukon Act] * [https://web.archive.org/web/20111010043815/http://laws-lois.justice.gc.ca/eng/acts/Y-2.01/ The 2002 Yukon Act] * [http://www.yukoninfo.com/ Yukon Attraction & Service Guides] * [http://www.yukonterritorycanada.ca General Information Site]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.airforcelodge.com/ Historic Air Force Building] * [https://web.archive.org/web/20080403032527/http://www.yukonromance.com/en/ Yukon Romance: Virtual Exhibit] * [http://www.writeyukon.com/story_ideas/tales.asp?i=*D2*C4&a=*99*94T*7D*29 Tall Tales and True Stories of the Yukon] * [https://web.archive.org/web/20170525220722/http://immigrationyukon.com/ Immigration Yukon] * [http://www.meetingsyukon.com/ Yukon Convention Bureau] * [http://content.lib.washington.edu/ University of Washington Libraries: Digital Collections]: ** [http://content.lib.washington.edu/meedweb/index.html William E. Meed Photographs] Photographs (ca. 1898-1907) of scenes in the Yukon Territory, Canada, and portions of Alaska and British Columbia during the Klondike gold rush. ** [http://content.lib.washington.edu/sarvantweb/index.html Henry M. Sarvant Photographs] 212 photographs by Henry Mason Sarvant depicting his climbing expeditions to Mt. Rainier and scenes of the vicinity from 1892-1912. Also included are images of his trip to the Klondike gold fields in 1897 documenting his journey over the Chilkoot Pass and subsequent mining activities in the vicinity of Dawson, Yukon Territory. * [http://archives.cbc.ca/IDD-1-73-2365/politics_economy/yukon_elections/ CBC Digital Archives - Territorial Battles: Yukon Elections, 1978-2002] * [http://archives.cbc.ca/IDD-1-73-295/politics_economy/pipeline/ CBC Digital Archives - The Berger Pipeline Inquiry] * [https://web.archive.org/web/20081004164816/http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=A1ARTA0008773 An article on the Yukon Territory from ''The Canadian Encyclopedia''] {{Канадын мужууд ба нутаг дэвсгэрүүд}} [[Ангилал:Юкон| ]] [[Ангилал:Канадын муж]] [[Ангилал:1898 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Хойд мөсөн далай]] i4knk4j6a69lfoqwuhmhd0m919ycqbl 0 9659 856229 788638 2026-05-13T09:32:07Z Avirmed Batsaikhan 53733 856229 wikitext text/x-wiki {{Short description|ОХУ-ын засаг захиргааны нэгдүгээр түвшний нэгж}} {{Инфобокс ОХУ-ын холбооны субъект |mn_name=Бүгд Найрамдах Карель Улс |ru_name = Республика Карелия |loc_name1=Karjalan tašavalta |loc_lang1=Карель |loc_name2=Karjalan tazovaldkund |loc_lang2=Вепс |loc_name3=Karjalan tasavalta |loc_lang3=Фин |loc_name4=Karjalan tazavaldu |loc_lang4=Ливви |image_map=Locator map of the Republic of Karelia, Russia (2014–2022).svg |coordinates = {{coord|63|49|N|33|00|E|type:adm1st_region:RU|display=inline,title}} |image_coa=Coat of arms of the Republic of Karelia.svg |coa_caption=Бүгд Найрамдах Карель Улсын төрийн сүлд |image_flag=Flag of Karelia.svg |flag_caption=Бүгд Найрамдах Карель Улсын төрийн далбаа |anthem=[[Бүгд Найрамдах Карель Улсын төрийн дуулал]]<br/>{{center|[[File:Гимн Республики Карелия.ogg]]}} |anthem_ref |holiday |holiday_ref |political_status=Бүгд найрамдах улс |political_status_link=Оросын бүгд найрамдах улсууд |federal_district=[[Баруун Хойд Холбооны тойрог|Баруун Хойд ХТ]] |economic_region=[[Хойд эдийн засгийн бүс|Хойд ЭЗБ]] |adm_ctr_type=Нийслэл |adm_ctr_name=[[Петрозаводск]] |adm_ctr_name_ref |pop_2021census=533121 |pop_2021census_rank=70-р байр |urban_pop_2021census=79.5% |rural_pop_2021census=20.5% |pop_2021census_ref=<ref name=2021census>{{cite web|title=Оценка численности постоянного населения по субъектам Российской Федерации|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx|publisher=[[Federal State Statistics Service (Russia)|Federal State Statistics Service]]|accessdate=1 September 2022}}</ref> |pop_density |pop_density_as_of |pop_density_ref |pop_latest |pop_latest_date |pop_latest_ref |area_km2=180520 |area_km2_rank=20-р байр |established_date= 6 сарын 27, 1923<br/>7 сарын 16, 1956<br/>11 сарын 13, 1991 |established_date_ref=<ref name="DateEstablished">{{lang|ru|"Карельский государственный архив новейшей истории. Путеводитель". Приложение "Административно-территориальное устройство Республики Карелия"}}. 2003.</ref> |license_plates=10 |ISO=RU-KR |gov_as_of=May 2016 |leader_title=[[Бүгд Найрамдах Карель Улсын тэргүүн|Тэргүүн]] |leader_title_ref=<ref name="HeadTitle">Үндсэн хууль,&nbsp;46-р зүйл.</ref> |leader_name=[[Артур Парфенчиков]] |leader_name_ref=<ref name="HeadName">Карелийн Бүгд Найрамдах Улсын албан ёсны вэбсайт. [http://www.gov.karelia.ru/Leader Артур Олегович Парфенчиков]</ref> |legislature=[[Бүгд Найрамдах Карель Улсын хууль тогтоох хурал|Хууль тогтоох хурал]] |legislature_ref=<ref name="Legislature">Үндсэн хууль, &nbsp;32-р зүйл</ref> |website=http://www.gov.karelia.ru |website_ref |date=August 2010 |languages=[[Карель хэл|Карель]], [[Вепс хэл|Вепс]], [[Фин хэл]]<ref name=repu>[http://gov.karelia.ru/News/2004/03/0318_08_e.html Карелийн Бүгд Найрамдах Улсад Карель, Вепс, Фин хэл нь төрийн дэмжлэг авлаа] Бүгд Найрамдах Карелийн албан ёсны вэб портал (2004)</ref> }} '''Бүгд Найрамдах Карель Улс''' (<small>[[Карель хэл|Карелиар]]</small> ''Karjalan Tazavaldu''; <small>[[Орос хэл|Оросоор]]</small> ''Республика Карелия'') нь [[Оросын Холбооны Улс]]ын [[Баруун Хойд Холбооны тойрог]]т хамаарах [[Бүгд Найрамдах Улсын жагсаалт (ОХУ)|Бүгд Найрамдах Улс]] юм. [[Нийслэл]] [[Петрозаводск]]. == Газарзүй == ОХУ-ын баруун хойд хэсэгт, [[Цагаан тэнгис]]ийн баруун эрэгт оршино. Цагаан тэнгисээр хүрээлүүлдэг эргийн урт 630 км орчим. Баруун талаараа [[Финланд]]тай хиллэх бөгөөд ОХУ дотроо хойд талаараа [[Колийн хойг]] дахь [[Мурманск муж]], зүүн өмнөд талаараа [[Архангельск муж]], өмнөд талаараа [[Вологда муж]], [[Ленинград муж]]тай хиллэнэ. === Гол, нуур === 27,000 орчим гол горхитой бөгөөд [[нуур]] цөөрмийн тоо 60,000-аар тоологдоно. Нутгийн баруун өмнөд хэсэгт байх [[Ладог нуур]], зүүн өмнөд хэсэгт орших [[Онег нуур]] нь эзлэх талбайгаараа [[Европ]]т 1, 2-т ордог. === Ашигт малтмал === [[Төмрийн хүдэр]], [[алмааз]], [[ванадиум]], [[молибден]], [[алт]], [[мөнгө]], [[титан]] зэрэг ашигт малтмалын ордууд бий. == Хүн ам == Хүн амын 73.6% нь [[Орос үндэстэн|орос]], 10.0% нь [[карель]] үндэстэн. Мөн [[Беларусь үндэстэн|беларусь]] (7.0%), [[Украйн үндэстэн|украйн]] (3.6%), [[фин]] (2.3%) зэрэг үндэстнүүд оршин сууна. == Түүх == [[13-р зуун]]аас хойш тус улсын газар нутгийн зарим хэсэг [[Швед]]ийн мэдэлд байсан ч [[18-р зуун]]ы эхэнд гарсан [[умардын их дайн]], түүнийг дуусгавар болгосон [[Ништадтын энхтайвны гэрээ]] ([[1721]]) ёсоор Оросын эзэмшилд шилжжээ. [[1923]] онд '''Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Автономит Карель Улс''' үндэслэгдсэн. [[1939]] онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын арми Финландад цөмрөн орсны дараа [[1940]] онд тус улсын нутгийг оролцуулан '''Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Карель-Фин Улс''' байгуулагдсан аж. [[1944]] онд Финланд-ЗХУ-ын дайн зогсч, [[1947]] онд энхтайвны гэрээ байгуулснаар Финланд нь Карелийн бүс нутгийг ЗХУ-ын эзэмшил болохыг хүлээн зөвшөөрсөн байна. [[1956]] онд дахин анхны нэрээрээ нэрлэгдэж, улмаар ЗХУ задрахад [[1991]] оны [[11 сарын 13]]-нд Бүгд Найрамдах Карель Улс гэгдэх болсон юм. == Улс төр == [[Ерөнхийлөгчийн засаглал]]тай бөгөөд ерөнхийлөгч, парламент (1 танхим, 57 суудалтай)-ын сонгууль нь 4 жил тутам явагддаг. == Мөн үзэх == * [[Финланд]] * [[Хүйтэн дайн]] * [[Карель]] == Эх сурвалж == {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Republic of Karelia|Бүгд Найрамдах Карель Улс}} * [http://www.gov.karelia.ru/ Албан ёсны цахим хуудас] {{ОХУ-ын засаг захиргааны нэгжүүд}} {{DEFAULTSORT:Карель}} [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Карель Улс| ]] [[Ангилал:Оросын холбооны муж]] [[Ангилал:Оросын бүгд найрамдах улс]] bc7jqg98o02gkajoe6njqyw0cyno5v1 0 10283 856166 856088 2026-05-12T12:46:01Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856166 wikitext text/x-wiki {{short description|Болгарын нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Инфобокс суурин | name = Софи | native_name = {{Nobold|София}} | native_name_lang = | settlement_type = [[Нийслэл]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/2/2 | total_width = 250 | caption_align = center | image1 = Russian church (37591925970).jpg | caption1 = Хотын панорама зураг | image2 = Cathedral Saint Alexander Nevsky (23997180108).jpg | caption2 = [[Гэгээн Александр Невскийн сүм, Софи|Гэгээн Александр Невскийн сүм]] | image3 = Ivan Vazov National Theatre, Sofia.JPG | caption3 = [[Иван Вазовын үндэсний театр]] | image4 = Independence square, Sofia (2).jpg | caption4 = [[Ларго, Софи|Ларго]] | image5 = Royal Palace Sofia.jpg | caption5 = Хуучин [[Хааны ордон (Софи)|Хааны ордон]] | image6 = Museum of Foreign Artists - panoramio.jpg | caption6 = [[Гадаадын урлагийн үндэсний галерей|Гадаадын урлагийн галерей]] }} | image_caption = | image_flag = BG Sofia flag.svg | image_shield = BG_Sofia_coa.svg | motto = "Расте, но не старее"<ref>{{cite web|url=http://www.sofia.bg/en/display.asp?ime=sofia|title=Sofia through centuries|publisher=Софи хотын захиргаа|access-date=2026-05-08|url-status = dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090819151030/https://www.sofia.bg/en/display.asp?ime=sofia|archive-date=2009-08-19}}</ref><br />"Raste, no ne staree"<br />("Өснө, гэхдээ хөгшрөхгүй") | mapframe = yes | mapframe-shape = yes | pushpin_map = Болгар#Европ | pushpin_map_caption = Софийн байршил | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|42.70|23.33|type:city|display=it|format=dms}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = Болгар | subdivision_type1 = [[Болгарын мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Софи хот муж|Софи хот]] | subdivision_type2 = [[Болгарын хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | subdivision_name2 = [[Столична хотын захиргаа|Нийслэл]] | established_title = Үрг. суурьшсан | established_date = МЭӨ 7000 оноос<ref name="ghodsee">{{cite book|url=https://archive.org/details/redrivieragender0000ghod|url-access=registration|title=The Red Riviera: Gender, Tourism, and Postsocialism on the Black Sea|last1=Годси|first1=Кристен|date=2005|publisher=[[Дюкийн их сургууль|Дюкийн их сургуулийн]] хэвлэл|isbn=0822387174|page=[https://archive.org/details/redrivieragender0000ghod/page/21 21]}}</ref> | established_title2 = Неолитын суурьшил | established_date2 = МЭӨ 5500–6000<ref>{{cite web|url=http://archaeologyinbulgaria.com/2015/12/07/archaeologist-discovers-8000-year-old-nephrite-frog-like-swastika-in-slatina-neolithic-settlement-in-bulgarias-capital-sofia/|title=Archaeologist Discovers 8,000-Year-Old Nephrite 'Frog-like' Swastika in Slatina Neolithic Settlement in Bulgaria's Capital Sofia – Archaeology in Bulgaria|first=Ivan Dikov · in|last=Prehistory|date=2015-12-07|work=archaeologyinbulgaria.com|access-date=2026-05-10|archive-date=2015-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222083234/http://archaeologyinbulgaria.com/2015/12/07/archaeologist-discovers-8000-year-old-nephrite-frog-like-swastika-in-slatina-neolithic-settlement-in-bulgarias-capital-sofia/|url-status=live}}</ref> | established_title3 = [[Серди]]йн суурин | established_date3 = ойр. МЭӨ 390 | established_title4 = Ромын захиргаа | established_date4 = МЭ 46 (''[[Сердика]]''){{Sfn|Sofia|2016|page=13}} | established_title5 = [[Крум]] байлдан дагуулсан | established_date5 = МЭ 809 (''Средец''){{Sfn|Sofia|2016|page=13}} | leader_party = [[PP-DB]]-[[Спаси София]] | leader_title = [[София хотын даргын жагсаалт|Хотын дарга]] | leader_name = [[Васил Терзиев]] | unit_pref = Metric | area_urban_footnotes = <ref name="URBANISED AREAS"/> | area_metro_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_d3area&lang=en |title=Archived copy |access-date=2026-05-10 |archive-date=2020-11-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124181322/https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_d3area&lang=en |url-status=live }}</ref> | area_total_km2 = 500 | area_urban_km2 = 5723 | area_metro_km2 = 11,738 | elevation_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://www.nsi.bg/nrnm/show2.php?sid=57422&ezik=en&e=128142&e=9787 |title=Nsi • National Register of Populated Places • |access-date=2026-05-10 |archive-date=2020-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200711041145/https://www.nsi.bg/nrnm/show2.php?sid=57422&ezik=en&e=128142&e=9787 | url-status = live }}</ref> | elevation_m = 500–699 | elevation_ft = 1640–2293 | population_as_of = 2025 | population_total = 1,295,591 | population_footnotes = <ref name="population">{{cite web|title=Население по градове и пол {{!}} Национален статистически институт|url=http://www.nsi.bg/bg/content/2981/население-по-градове-и-пол|website=www.nsi.bg|language=bg|access-date=2026-05-10|archive-date=2021-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412205552/https://www.nsi.bg/bg/content/2981/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB|url-status=live}}</ref> | population_urban = 1531867 | population_urban_footnotes = <ref name="Population on 1 January by age groups and sex - functional urban areas">{{cite web|title=Population on 1 January by age groups and sex - functional urban areas |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/urb_lpop1/default/table?lang=en}}</ref> | population_metro = 1619690 | population_metro_footnotes = <ref name="European Metropolitan regions">{{cite web|title=Population on 1 January by age groups and sex - |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_pjangrp3/default/table?lang=en&category=reg_typ.met.met_demo}}</ref> | population_density_metro_km2 = auto | population_density_km2 = auto | population_density_urban_km2 = auto | population_demonym = Софичууд ([[Монгол хэл|mn]]) <br /> Софиянец ([[Болгар хэл|bg]]) | demographics_type2 = ДНБ {{Nobold|(Нэрлэсэн, 2024)}} | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|url=https://www.nsi.bg/en/statistical-data/141/429|title=GDP by Regions|website=MSI.bg}}</ref> | demographics2_title1 = [[Нийслэл]] | demographics2_info1 = €45.732 тэрбум | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = €35,412 | blank1_name_sec1 = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2022) | blank1_info_sec1 = 0.856<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2026-05-10|archive-date=2018-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|url-status=live}}</ref><br />{{color|green|маш өндөр}} | timezone1 = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset1 = +02:00 | timezone1_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +03:00 | postal_code = 1000 | area_code = (+359) 02 | blank3_name = [[Болгарын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Тээврийн хэрэгслийн дугаар]] | blank3_info = C, CA, CB | website = {{URL|sofia.bg}} }} '''Софи''' ({{langx|bg|София}}) нь [[Болгар]]ын [[нийслэл]] хот юм. [[Витоша уул]]ын бэлд орших тус хот нь Болгарын улс төр, эдийн засаг, соёл боловсролын төв нь билээ. [[Европ]]ын эртний хотуудын нэг бөгөөд '''Сердика''' (Serdica), '''Средец''' (Sredets), '''Триадица''' (Triaditsa) хэмээн нэрлэгдэж байсан. Хотын түүх нь 7 мянган жилийн тэртээгээс улбаатай. == Газар зүй == Софи хот нь [[Балканы хойг]]ийн төвд байрладаг нь түүний хөгжил цэцэглэлтэд том хувь нэмэр үзүүлжээ. Болгарын баруун хэсэгт, [[Витоша уул]]ын бэлд, [[Софийн хөндий]]д уулсаар хүрээлэгдэн оршино. Владай, Перлов зэрэг голууд хотын дундуур урсана. === Уур амьсгал === Софи нь [[эх газрын эрс тэс уур амьсгал]]тай бөгөөд температурын зөрүү маш их байдаг. 1936 он хүртэл жилийн дундаж температур цельсийн 10.0 хэм байсан, үүнээс хойш 0.5 хэмээр өсөөд буй<ref>{{Cite web |url=http://www.meteo.bg/docs/CMS_Sof_Hystory_Web.pdf |title=Archive copy |access-date=2007-06-14 |archive-date=2007-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070614073039/http://www.meteo.bg/docs/CMS_Sof_Hystory_Web.pdf |url-status=dead }}</ref>. Жилийн [[хур тунадас]]ны хэмжээ дунджаар 650мм. {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Софи (NIMH−[[Болгарын Шинжлэх Ухааны Академи|BAS]]) 1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1893–одоо | metric first = Y | single line = Y | Jan record high C = 18 | Feb record high C = 22.2 | Mar record high C = 31 | Apr record high C = 30.6 | May record high C = 34.1 | Jun record high C = 37.2 | Jul record high C = 40.2 | Aug record high C = 39 | Sep record high C = 37.1 | Oct record high C = 33.6 | Nov record high C = 25.8 | Dec record high C = 21.3 | year record high C = 40.2 | Jan high C = 3.5 | Feb high C = 6.5 | Mar high C = 11.4 | Apr high C = 16.7 | May high C = 21.4 | Jun high C = 25.2 | Jul high C = 27.8 | Aug high C = 28.3 | Sep high C = 23.3 | Oct high C = 17.6 | Nov high C = 10.7 | Dec high C = 4.6 | year high C = | Jan mean C = −0.5 | Feb mean C = 1.6 | Mar mean C = 5.8 | Apr mean C = 10.9 | May mean C = 15.5 | Jun mean C = 19.4 | Jul mean C = 21.6 | Aug mean C = 21.5 | Sep mean C = 16.8 | Oct mean C = 11.4 | Nov mean C = 5.9 | Dec mean C = 0.8 | year mean C = | Jan low C = -3.9 | Feb low C = -2.4 | Mar low C = 1.1 | Apr low C = 5.3 | May low C = 9.8 | Jun low C = 13.4 | Jul low C = 15.3 | Aug low C = 15 | Sep low C = 10.9 | Oct low C = 6.3 | Nov low C = 1.9 | Dec low C = -2.4 | year low C = | Jan record low C = -31.2 | Feb record low C = -24.1 | Mar record low C = -18 | Apr record low C = -5.9 | May record low C = -2.2 | Jun record low C = 2.5 | Jul record low C = 5.3 | Aug record low C = 3.5 | Sep record low C = -2 | Oct record low C = -5.6 | Nov record low C = -15.3 | Dec record low C = -21.1 | year record low C = -31.2 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 35.9 | Feb precipitation mm = 35.5 | Mar precipitation mm = 45.3 | Apr precipitation mm = 52.3 | May precipitation mm = 73.1 | Jun precipitation mm = 81.6 | Jul precipitation mm = 64.7 | Aug precipitation mm = 53.1 | Sep precipitation mm = 52.3 | Oct precipitation mm = 53.9 | Nov precipitation mm = 38.1 | Dec precipitation mm = 39.9 | year precipitation mm = | Jan snow cm = 24.9 | Feb snow cm = 21 | Mar snow cm = 15.4 | Apr snow cm = 3 | May snow cm = 0 | Jun snow cm = 0 | Jul snow cm = 0 | Aug snow cm = 0 | Sep snow cm = 0 | Oct snow cm = 1.5 | Nov snow cm = 10.7 | Dec snow cm = 21 | year snow cm = | unit precipitation days = 0.1 мм | Jan precipitation days = 10 | Feb precipitation days = 11 | Mar precipitation days = 10 | Apr precipitation days = 12 | May precipitation days = 15 | Jun precipitation days = 13 | Jul precipitation days = 9 | Aug precipitation days = 7 | Sep precipitation days = 8 | Oct precipitation days = 11 | Nov precipitation days = 10 | Dec precipitation days = 10 | year precipitation days = | Jan snow days = 7.5 | Feb snow days = 6.5 | Mar snow days = 5.2 | Apr snow days = 1.3 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0.7 | Nov snow days = 2.7 | Dec snow days = 6.4 | year snow days = | Jan humidity = 77 | Feb humidity = 74 | Mar humidity = 69 | Apr humidity = 63 | May humidity = 67 | Jun humidity = 67 | Jul humidity = 63 | Aug humidity = 62 | Sep humidity = 65 | Oct humidity = 70 | Nov humidity = 77 | Dec humidity = 79 | year humidity = 69.4 | Jan sun = 87.9 | Feb sun = 117.2 | Mar sun = 169 | Apr sun = 195.1 | May sun = 236 | Jun sun = 268.1 | Jul sun = 311.9 | Aug sun = 307.3 | Sep sun = 225.1 | Oct sun = 166.8 | Nov sun = 107.7 | Dec sun = 69.1 | year sun = | Jan uv =1 | Feb uv =2 | Mar uv =4 | Apr uv =5 | May uv =7 | Jun uv =9 | Jul uv =9 | Aug uv =8 | Sep uv =6 | Oct uv =4 | Nov uv =2 | Dec uv =1 | source = [[NOAA]]/[[Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага|WMO]],<ref>{{cite web | url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Bulgaria/CSV/ | title=Index of /Archive/Arc0216/0253808/2.2/Data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Bulgaria/CSV }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/BU/15614.TXT |title=Station Name: Sofia |publisher=АНУ-ын [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |access-date=2026-05-11 }}{{Dead link|date=Тавдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent.php?year=2020&month=12&stat=15614&an_per=no_an&sty=1991&endy=2020&t_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel | title=Век. месечен архив Бг |work=Stringmeteo.com}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/semi_cent2.php?year=2010&month=12&stat=2064&sty=1991&endy=2010&prm_in=on&ssh_in=on&mode=stat&submit=%D0%9F%D0%9E%D0%9A%D0%90%D0%96%D0%98#sel | title=Век. месечен архив Бг |work=Stringmeteo.com}}</ref><ref>{{Cite web | title=Archived copy | url=https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Maximum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-url=https://web.archive.org/web/20240331184622/https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Maximum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-date=2024-03-31}}</ref><ref>{{Cite web | title=Archived copy | url=https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Minimum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-url=https://web.archive.org/web/20240331184747/https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fwww.stringmeteo.com%2Fsynop%2Fclimate_bg%2FAbsolute_Minimum_Temperatures.doc&wdOrigin=BROWSELINK | archive-date=2024-03-31}}</ref><ref>{{Cite web| title=Статистически годишник ha народната република българия | language=bg | trans-title=Statistical Yearbook of the People's Republic of Bulgaria 1947-1948 | url=https://web.uni-plovdiv.net/vedrin/sg/sg-bg-1947-1948.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20240402212837/https://web.uni-plovdiv.net/vedrin/sg/sg-bg-1947-1948.pdf | archive-date=2024-04-02}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.stringmeteo.com/synop/bg_stday.php?year=2021&month=11&day=05&city=15614&int=1&submit=%CF%CE%CA%C0%C6%C8 | title=Времето София » 05.11.2021 }}</ref> Climate.top<ref>{{cite web | url=https://www.climate.top/bulgaria/sofia/precipitation/ | title=Number of Wet Days }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.climate.top/bulgaria/sofia/humidity/ | title=Relative Humidity }}</ref> and Weather Atlas<ref>{{Cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/bulgaria/sofia-climate |title=Sofia, Bulgaria - Detailed climate information and monthly weather forecast |access-date=2026-05-11 |archive-date=2021-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309081520/https://www.weather-atlas.com/en/bulgaria/sofia-climate |url-status=live }}</ref> }} == Түүх == [[Файл:StGeorgeRotundaSofia.JPG|thumb|200px|[[:en:Church of St George, Sofia|Софи дахь Гэгээн Жоржийн сүм]] нь [[Балканы хойг]]ийн хамгийн эртний [[Христосын шашин|Христосын шашны]] сүм бөгөөд 4-р зуунд баригджээ.]] Эрт цагт [[фрак]]уудын тосгон өдгөөгийн Софи хот оршиж буй газарт байсан бөгөөд '''Сердика''' буюу '''Сардика''' гэж нэрлэгддэг байв. Энэ нь фракуудын нэг овог аймаг болох Сердигээс гаралтай гэж үздэг. МЭӨ 500 оны үед Фракийн өөр нэгэн овог болох Одрысууд өөрсдийн хаант улсыг байгуулан аж төрж байсан гэдэг. МЭӨ 29 онд Сердика нь [[Эртний Ром|Ромд]] эзлэгдсэн аж. Софиг 447 онд [[Хүннү]]чүүд эвдлэн сүйтгэсэн бөгөөд Византийн хаан Юстин сэргээн босгож, Триадица хэмээн нэрийджээ. 809 онд [[Крум]] хааны үед урт удаан дайны эцэст анх удаа Болгарын хаант улсын мэдэлд орсон байна<ref>Theophanes Confessor. Chronographia, p.485</ref>. Тэд хотын нэрийг слав хэлний дуудлагад ойртуулж Средец гэдэг байлаа. 1018 онд нэг хэсэг [[Зүүн Ромын эзэнт улс]]ын мэдэлд очсон боловч удалгүй Болгарчууд хотыг буцаан авчээ. Софиг 1443 онд [[Османы эзэнт гүрэн]] эзэлж, [[Румель]] мужид хамааруулснаас хойш 4 зууны турш тэдний ноёрхол үргэлжилж, [[түрэг]]үүд оршин суух болжээ. [[Орос-Түрэгийн дайн]]ы үеэр Оросууд 1878 оны 1 сарын 4-нд тус хотыг эзэлж, 1879 онд шинээр [[Их Болгарын вант улс]]ыг байгуулахад нийслэл нь болсон байна. Тэр үед хотын хүн ам дөнгөж 11,649 байсан гэдэг<ref>Кираджиев, Светлин (2006). „София. 125 години столица. 1879-2004 година“. ИК „Гутенберг“. ISBN 978-954-617-011-8</ref>. 1376 онд [[Гэгээн Софийн цогчин дугана]] баригдсанаас хойш хотыг иргэд Софи гэж дуудах болсон ч дөнгөж 1878 онд албан ёсны нэр нь болсон аж. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үеэр тус хот [[Софийн бөмбөгдөлт|бөмбөгдөлтөд]] өртөж байв. == Зам тээвэр == [[Файл:Sofia_Metro-Map.png|thumb|300px|Софийн метроны сүлжээний зураг]] [[Софийн метро]] нь 2009 оны байдлаар 1 шугам, 14 өртөөтэй. == Зургийн цомог == <gallery> Image:BAS-sofia-imagesfrombulgaria.JPG|[[Болгарын Шинжлэх Ухааны Академи|Болгарын Шинжлэх Ухааны Академийн]] барилга Image:Battenberg-square-NAG-sofia-alhague.jpg|[[Баттенбургийн талбай]] дахь хуучин хааны ордон. Одоогийн [[Урлагийн галерей (Болгар)|Урлагийн галерей]] |[[Болгарын Үндэсний Соёлын Ордон]] </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Sofia}} * [https://web.archive.org/web/20110222051153/http://www.sofia.bg/ Албан ёсны вэб сайт (Англи, болгар хэлээр)] == Эшлэл == <references /> {{Болгарын нийслэл}} [[Ангилал:Софи| ]] [[Ангилал:Болгарын аймаг]] [[Ангилал:Европын нийслэл]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Софи хот аймгийн суурин]] [[Ангилал:Болгарын их сургуулийн хот]] hxmxfyq8r1fjgdmz76pqg6uip7f52xm 0 12315 856234 846235 2026-05-13T10:05:06Z Avirmed Batsaikhan 53733 856234 wikitext text/x-wiki {{short description|Country in Northern Europe}} {{энэ гарчиг}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Эстони Улс | common_name = Эстони | native_name = {{native name|et|Eesti Vabariik}} | image_flag = Flag of Estonia.svg | flag_type = [[Эстонийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of Estonia.svg | symbol_width = 88px | symbol_type = [[Эстонийн төрийн сүлд|Сүлд]] | national_anthem = <br/>''[[Эстонийн төрийн дуулал|Mu isamaa, mu õnn ja rõõm]]''<br>(Монгол: "Эх орон минь, миний баяр жаргал")<br>{{parabr}}{{center|[[File:US Navy band - National anthem of Estonia.ogg|alt=sound file of Estonian national anthem]]}} | image_map = EU-Estonia.svg | map_caption = {{map caption|location_color=хар ногоон |region=Европ |region_color=хар саарал |subregion=[[Европын Холбоо]] |subregion_color=ногоон |legend=EU-Estonia.svg}} | capital = [[Таллин]] | coordinates = {{Coord|59|25|N|24|45|E|type:city}} | largest_city = capital | languages_type = Албан ёсны хэл | languages = [[Эстони хэл]]<!-- According to the Constitution of Estonia, Estonian is the sole official language.--> {{infobox|child=yes | label1 = [[Ястан|Угсаатны бүлгүүд]] {{nobold|(2023)}} | data1 = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |67.8% [[Эстоничууд]]<!--efn|Includes [[Võros|Võro]] and [[Setos|Seto people]].--> |22.0% [[Эстони дахь оросууд|Оросууд]] |10.2% [[Эстонийн хүн ам|бусад]]}} }} | demonym = [[Эстоничууд‎]] | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |58.4% [[Эстони дахь шашингүй хүмүүс|шашингүй]] |26.7% [[Христийн шашин|Христ]]|12.7% [[Эстони дахь шашин шүтлэг|тунхаглаагүй]]|2.2% [[Эстони дахь шашин шүтлэг|бусад]]}} | religion_year = 2021<ref>{{cite web|url= https://andmed.stat.ee/en/stat/rahvaloendus__rel2021__rahvastiku-demograafilised-ja-etno-kultuurilised-naitajad__usk/RL21451|title= Estonia Census 2021|date= 29 April 2013|access-date= 9 January 2014|publisher= [[Statistics Estonia]]|archive-date= 24 November 2017|archive-url= https://web.archive.org/web/20171124002736/https://www.stat.ee/65352?parent_id=39113|url-status= dead}}</ref> | government_type = [[Нэгдмэл парламентын бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Эстонийн ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Алар Карис]] | leader_title2 = [[Эстонийн ерөнхий сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Кая Каллас]] | legislature = [[Рийгикогу]] | sovereignty_type = [[Эстонийн түүх|Тусгаар тогтнол]] | sovereignty_note = ([[Бүгд Найрамдах Орос Улс|Орос]] болон [[Германы Хаант Улс|Германаас]]) | established_event1 = [[Эстонийн тусгаар тогтнолын тунхаглал|Тусгаар тогтнолын тунхаглал]] | established_date1 = {{nowrap|2 сарын 23–24, 1918}} | established_event2 = [[Үндэстнүүдийн Лиг]]т элсэв | established_date2 = {{nowrap|9 сарын 22, 1921}} | established_event4 = [[Балтийн улсуудын эзлэн түрэмгийлэл|Герман ба Зөвлөлтийн эзлэн түрэмгийлэл]] | established_date4 = 1940–1991 | established_event5 = [[Эстонийн сэргээн босголт|Тусгаар тогтнолоо сэргээв]] | established_date5 = 8 сарын 20, 1991 | established_event6 = {{nowrap|[[Европын Холбоо]]нд [[2004 оны Европын Холбооны өргөжилт|нэгдэв]]}} | established_date6 = 5 сарын 1, 2004 | area_km2 = 45,339 | area_rank = 129^d | area_sq_mi = 17,505<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 4.6 | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 1,365,884<ref>{{cite web |title=Extraordinary year for population statistics |url=https://www.stat.ee/en/news/extraordinary-year-population-statistics-births-record-low-migration-record-high-2023 |website=Statistics Estonia |date=16 May 2023 |access-date=16 May 2023 }}{{Dead link|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | population_census = 1,331,824<ref>{{cite news |title=Population census: Estonia's population and the number of Estonians have grown |url=https://rahvaloendus.ee/en/uudised/rahvaloendus-eesti-rahvaarv-ja-eestlaste-arv-kasvanud |access-date=5 June 2022 |publisher=Statistics Estonia |date=June 1, 2022}}</ref> | population_estimate_year = 2023 | population_estimate_rank = | population_census_year = 2021 | population_density_km2 = 30.6 | population_density_sq_mi = 75 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 148 | GDP_PPP = {{increase}} $61.757 тэрбум<ref name="imf2">{{Cite web |title=Report for Selected Countries and Subjects |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report |access-date=2023-04-16 |website=IMF |language=en}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 113 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $46,385 <ref name=imf2/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 40 | GDP_nominal = {{increase}} $41.55 тэрбум<ref name="imf2"/> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 102 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $31,207<ref name="imf2"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 37 | Gini = 30.6 <!-- number only --> | Gini_year = 2021 | Gini_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="eurogini">{{cite web |title= Gini coefficient of equivalised disposable income |work= EU-SILC survey |publisher= [[Eurostat]] |url= https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|access-date= 22 June 2022}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.890 <!-- number only --> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 31 | currency = [[Евро]] ([[€]]) | currency_code = EUR | drives_on = баруун | time_zone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +02:00 | utc_offset_DST = +03:00 | time_zone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | calling_code = [[Эстони дахь утасны дугаар|+372]] | cctld = [[.ee]] | footnote_a = {{note|chronology||Эстони [[де-факто]] тусгаар тогтнолоо 1991 онд сэргээсэн. 1940–1941 болон 1944–1991 оны [[Зөвлөлтийн эзлэн түрэмгийлэл]]ийн үед Эстонийн [[де-юре]] төр засгийн үргэлжилсэн байдлыг дипломат төлөөлөгчид болон цөллөгт байсан засгийн газар хадгалсан.}} }} '''Эстони''' [[улс]] ({{lang-et|Eesti}}) улс нь Зүүн умард [[Европ]]т оршдог [[Балтын гурван орон|Балтын гурван орны]] нэг юм. Албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Эстони Улс''' ({{lang-et|Eesti Vabariik}}) гэнэ. Эстони улс нь [[Балтын тэнгис]]ийн эх газар руу түрж орсон хэсэг болох [[Финийн булан]]гаар хойд талаараа, [[Ригийн булан|Ригийн булангаар]] баруун урд талаараа, яг [[Балтын тэнгис]] нэрт усаар баруун талаараа далай тэнгист тулна. Өмнөд нутгаараа [[Латви]] (343 км зурвас), зүүн талаараа [[Орос]] (338.6 км) гэх хоёр улстай хуурай газраар хиллэдэг.<ref>[https://web.archive.org/web/20110721204649/http://www.eesti.ee/eng/riik/eesti_vabariik/ Estonian Republic]. Official website of the Republic of Estonia (in Estonian)</ref> Балтын тэнгисийн өрнө зүгт [[Швед]], умар зүгт [[Финланд]] хоёр улс Эстонид илүү ойр байрладаг байна. Эстони 45,227 км² (дэлхийд 132-р том) газар нутагтай, 2025 оны 1-р сарын байдлаар 1 369 995 сая хүн амтай (дэлхийд 158-р олон) байсан юм.<ref name="хүн ам"/> Нэгж км²-т 29 хүн (дэлхийд 181-р шигүү ) оногдож байна. Газар нутаг, хүн амын тоогоор харьцангуй жижиг улсад тооцогдоно. 1991 оны 9-р сарын 17-ноос [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-ын, 2004 оны 5-р сарын 1-нээс [[Европын Холбоо|Европын Холбооны]], 2004 оны 3-р сарын 29-нөөс [[НАТО]]-гийн, 1993 оноос [[Европын Зөвлөл|Европын Зөвлөлийн]] гишүүн орон. [[Шенгений бүс|Шенгений бүсийн орнуудад]] мөн ордог байна. 1918 онд тусгаар тогтнолоо зарласны дараа тус улс "Эстони" гэсэн нэрийг авч 1921 онд [[Үндэстнүүдийн Лиг|Үндэстнүүдийн Лигт]] элссэн. 1920, 1934 оны Үндсэн хуулиар тус улсыг Бүгд Найрамдах Эстони Улс гэж нэрлэж байжээ. 1940 онд ЗСБНХУ-д хүчээр нэгтгэж ЗХУ-ын Бүгд Найрамдах Эстони улс байгуулагдаад, 1991 онд ЗСБНХУ задран унасны дараа тусгаар тогтнолоо сэргээн олсон байна. Эстони бол Парламентын Бүгд Найрамдах улс. Ерөнхийлөгч — [[Алар Карис]] (2021 оны 10-р сарын 11-нээс), Ерөнхий сайд — [[Кристен Михал]] (2024 оны 7-р сарын 23-наас). Нийслэл бөгөөд хамгийн том хот нь — [[Таллин]] хот юм. [[Тарту]], [[Нарва]], [[Пярну]], [[Кохтла-Ярве]], [[Вильянди]], [[Раквере]], [[Маарду]], [[Курессааре]] болон [[Силламяэ]] зэрэг хотуудтай. Албан ёсны хэл нь — [[эстони хэл]]. Мөнгөн тэмдэгт нь — [[евро]]. == Түүх == [[13-р зуун|13-р зуунд]] Загалмайтнууд эст-үүдийн эсэргүүцлийг дарж Ливоны загалмайн газар нутагт багтаасан. Энэ үеэс Германы эрхшээлд байж байгаад [[17-р зуун|17-р зуунд]] "Ливоны дайн"-ы үр дүнд Умард хэсэг нь Шведын эрх мэдэлд шилжсэн. Швед, Оросын хаант улс хоорондын "Умардын дайн"-ны төгсгөл болж "Ништадын энхийн гэрээ"-ний дагуу Оросын хаант улсын бүрэлдэхүүнд 1721 онд Эстлянд муж нэртэй орсон байна. 1897 оны хүн амын тооллогоор тус мужид нийт 958 000 хүн ам оршин сууж байснаас эстончууд 90 % гаруй, оросууд -4,5 % болон герман үндэстэн- 3,5 % эзлэж байсан байна. Эстони нь [[Оросын Хаант Улс|Хаант Оросыг]] мөхсөний дараа 1918 оны 2-р сарын 24-нд тусгаар тогтнолоо зарлаад 1918 оны 11-р сараас 1920 оны 1-р сарын хооронд Зөвлөлтийн [[Улаан Арми|Улаан армитай]] "Эстоний эрх чөлөөний төлөө дайн" болж тусгаар тогтнолоо олж авсан. 1920 оны 2-р сарын 2-нд Зөвлөлт Холбоот Улс, Эстони улс хооронд харилцан хүлээн зөвшөөрсөн энхтайвны Гэрээ байгуулжээ. Улмаар 1920 оны 6-р сард Үндсэн хуулиа баталж парламентын Бүгд Найрамдах Эстони улс болжээ. 1921 оны 9-р сарын 22-нд "[[Үндэстнүүдийн Лиг]]"-д гишүүнээр элсэж байжээ. ЗХУ, Герман хоёрын Европт газар нутагт хуваан нөлөөлөх тохиролцооны дагуу 1939 оны 9-р сард ЗХУ, Эстони Улс хооронд "Харилцан туслалцах Пакт" /[[Орос хэл|орос.]] Пакт о взаимопомощи/ байгуулж 1940 оны 8-р сарын 6-ны өдрөөс ЗХУ-ын бүрэлдэхүүн хэсэгт орсон байна. Эстони ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд 1940-1991 онуудад 50 жил багтаж ирсэн. АНУ болон бусад орнууд үүнийг [[де-факто]] хүлээн зөвшөөрсөн боловч [[де-юре]] хүлээн зөвшөөрөөгүй байсан юм. [[Файл:Konstantin Päts by Valter Lemberg.jpg|thumb|[[Константин Пац]], Эстони Улсын анхны Ерөнхийлөгч]] 1991 онд ЗХУ задран унахад Эстони тусгаар тогтнолоо сэргээж Бүгд Найрамдах Эстони улс болсон байна. 1990 оны 5-р сарын 8-нд Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Эстони Улсын Дээд Зөвлөл "Бүгд Найрамдах Эстони Улсын 1938 оны Үндсэн хуулийг сэргээж буйг" хууль баталж 1991 оны 8-р сарын 20-нд Эстони Тусгаар тогтнолоо баталгаажуулаад 9-р сарын 17-нд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-д гишүүнээр элссэн байна. 2004 оны 5-р сарын 1-нд [[Европын Холбоо|Европын Холбооны]], [[НАТО]]-гийн гишүүн болжээ. == Улс төрийн тогтолцоо == 1992 онд баталсан [[Эстонийн Үндсэн хууль|Үндсэн хуул]]ийн дагуу Эстонийн ард түмний дээд эрх мэдэлтэй бие даасан ардчилсан парламентын Бүгд найрамдах улс юм. Хууль тогтоох эрх мэдэл шууд сонгуулийн пропорциональ системээр сонгогдсон 101 гишүүний нэг Танхимтай парламент-'''[[Рийгикогу]]''' юм. Тус улсын 18 нас хүрсэн иргэд 4 жилийн хугацаатай Парламентын сонгуульд оролцох эрхтэй. Хамгийн сүүлчийн парламентын сонгууль 2019 оны 3 дугаар сард болсон. Парламентад 21 нас хүрсэн, санал өгөх эрхтэй Эстони улсын иргэн нэр дэвшиж болно. Риигикогу-гийн сонгууль өмнөх сонгуулиулаас хойш дөрөв дэх жилийнхээ 3 дугаар сарын эхний ням гарагт болдог хуультай. Зарим тохиолдолд Ерөнхийлөгчийн шийдвэрээр хугацаанаас өмнө сонгууль зарлаж болно (одоог хүртэл ийм сонгууль болоогүй). Риигикогугийн сонгуулийн журмыг "Риигикогу сонгуулийн тухай хуул"-иар тогтоодог. Сүүлийн 2023 оны сонгуулийн бүрэлдэхүүн: * [[Эстонийн Өөрчлөн байгуулалтын нам]]- 37 гишүүн; * [[Эстонийн Консерватив Ардын Нам|Эстонийн Консерватив Ардын нам]]- 16 гишүүн; * Төв үзлийн нам-14 гишүүн; * "Эстони 200" нам - 14 гишүүн; * "Эх орон" нам - 8 гишүүн * Эстонийн Социал-демократ нам- 9 гишүүн; * Нам бус -3 гишүүн. Төрийн тэргүүн болох Ерөнхийлөгчийг 5 жилийн хугацаагаар Парламентын гишүүд нууц санал хураалтаар сонгодог байна. Парламентад олонх болсон намын удирдагч Засгийн газрын тэргүүн Ерөнхий сайд болдог. Засгийн газрын гишүүдийг Ерөнхий сайд санал болгож парламентын дэмжлэг аваад Ерөнхийлөгчөөр батлуулдаг байна. == Цахим Засаглал == == Хүн ам == 2011 оны тооллогоор хүн амын 68.7% (889,770)-ийг [[Эстоничууд]], 24.8-ийг [[Оросууд]], 6.5%-ийг бусад яс үндэст хүмүүс эзлэж байсан.<ref>{{Cite web |url=http://www.stat.ee/34278 |title=census 2011 |access-date=2012-06-13 |archive-date=2020-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200220181109/https://www.stat.ee/34278 |url-status=dead }}</ref> Эстоничуудын [[Эстони хэл]] улсын цор ганц албан ёсны хэл болно. Эстони орон хэдий газар нутгийн байршлаар Балтын гэх боловч Эстони хэл нь [[Балт хэлнүүд|Балт төрлийн]] хэл биш харин [[Урал хэлний язгуур|Урал язгуурын]] [[Фин хэлнүүд|Фин]] төрлийн хэл болохын хувьд Эстоничууд [[Фин үндэстэн|Финчүүдтэй]] илүү ойр хамааралтай ард түмэн юм. 2021 оны 1-р сарын 1-ний байдлаар тус улсын хүн ам -'''1 329 460''' хүрсэн байна. Эстони улсын нутаг дэвсгэр эхлээд 15 нэгжид хуваагддаг. [[Эстони хэл|Эстон.]] ''"maakond"'' ({{lang-ru|уезд}}; {{lang-en|county}}) гэх энэ нэгж дунджаар 4,742 км² нутаг, 90 мянган хүнийг харьяалдгаас үзвэл монголоор «[[хошуу]]» гэж нэрлэж болохуйц юм. Эсвэл нарийн тооцохгүйгээр «[[муж]]» гэж ойлгож болно. Эстоний нийслэл [[Таллин]] (2020 онд 426,538 мянган оршин суугчтай) хотоос гадна [[Тарту]] (103,284), [[Нарва]]-57 мянган хүнтэй хотууд байдаг. Сүүлийн хэдэн жилд Эстони улс олон улсын амьдралын чанарын судалгаагаар тогтмол дээгүүр байр эзэлж байна. Ийнхүү тус улс интернэт дэх үг хэлэх эрх чөлөөгөөрөө 1-р байр эзэлж, эдийн засгийн эрх чөлөөний үзүүлэлтээр Европт 6-р байр эзэлж, хэвлэлийн эрх чөлөөний зэрэглэлд 11-р байранд орж, амьдралын чанараараа дэлхийд 25-р байранд ороод байгаагийн сацуу Эстони нь [[Макро эдийн засаг|макро эдийн засгийн]] тогтвортой байдлын үзүүлэлтээр тэргүүлэгч орон гэсэн үзүүлэлттэй байна. == Боловсрол == Боловсролын салбарын тэргүүлэгч PISA-ийн судалгааны дагуу Эстоны дунд сургуулийн хүүхдүүд Европт нэгдүгээрт, дэлхийд тавдугаарт жагсдаг. Сүүлийн хэдэн жилийн хугацаанд Эстони сургуулийн боловсролын салбарт удаан жил тэргүүлдэг байсан Финландыг хүртэл гүйцээд байна. Мөн тус улсад бичиг үсэг тайлагдалт нь 100% байдаг. * [[Тартугийн их сургууль|Тартугийн Их сургууль]] ''(Tartu Ülikool)'' * [[Таллины Их сургууль]] ''(Tallinna Ülikool)'' * [[Таллины Техникийн Их Сургууль|Таллины Техникийн Их сургууль]] ''(Tallinna Tehnikaülikool)'' * Эстоний урлагийн академи ''(Eesti Kunstiakadeemia)'' * Эстоний театр хөгжмийн академи''(Eesti Muusika- ja Teatriakadeemia)'' * Эстоний Байгалийн ухааны Их сургууль ''(Eesti Maaülikool)'' * Эстоний Далайн академи ''(Eesti Mereakadeemia)'' * Эстоний батлан хамгаалахын коллеж ''(KVÜÕA Kõrgem Sõjakool)'' * Дотоод аюулгүй байдлын Академи ''(Sisekaitseakadeemia)'' * Тарту-гийн нисэхийн коллеж ''(Tartu Lennukolledž)'' == Тэмдэглэл == {{notelist}} == Цахим холбоос == {{Wiktionary}} {{Commonscat|Estonia|Эстони Улс}} * [http://www.einst.ee/ ''Eesti Instituut – Эстонийн соёлын хүрээлэн''] == Эшлэл == {{reflist}} {{Европ}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Европын холбооны улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага}} [[Ангилал:Эстони| ]] [[Ангилал:Европын орон]] [[Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн]] [[Ангилал:Европын Холбооны гишүүн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон]] hk88swtfd5ty5ui88ln0z81o7s1lzvu 856235 856234 2026-05-13T10:15:27Z Avirmed Batsaikhan 53733 856235 wikitext text/x-wiki {{short description|Country in Northern Europe}} {{энэ гарчиг}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Эстони Улс | common_name = Эстони | native_name = {{native name|et|Eesti Vabariik}} | image_flag = Flag of Estonia.svg | flag_type = [[Эстонийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of Estonia.svg | symbol_width = 88px | symbol_type = [[Эстонийн төрийн сүлд|Сүлд]] | national_anthem = <br/>''[[Эстонийн төрийн дуулал|Mu isamaa, mu õnn ja rõõm]]''<br>(Монгол: "Эх орон минь, миний баяр жаргал")<br>{{parabr}}{{center|[[File:US Navy band - National anthem of Estonia.ogg|alt=sound file of Estonian national anthem]]}} | image_map = EU-Estonia.svg | map_caption = {{map caption|location_color=хар ногоон |region=Европ |region_color=хар саарал |subregion=[[Европын Холбоо]] |subregion_color=ногоон |legend=EU-Estonia.svg}} | capital = [[Таллин]] | coordinates = {{Coord|59|25|N|24|45|E|type:city}} | largest_city = capital | languages_type = Албан ёсны хэл | languages = [[Эстони хэл]]<!-- According to the Constitution of Estonia, Estonian is the sole official language.--> {{infobox|child=yes | label1 = [[Ястан|Угсаатны бүлгүүд]] {{nobold|(2023)}} | data1 = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |67.8% [[Эстоничууд]]<!--efn|Includes [[Võros|Võro]] and [[Setos|Seto people]].--> |22.0% [[Эстони дахь оросууд|Оросууд]] |10.2% [[Эстонийн хүн ам|бусад]]}} }} | demonym = [[Эстоничууд‎]] | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |58.4% [[Эстони дахь шашингүй хүмүүс|шашингүй]] |26.7% [[Христийн шашин|Христ]]|12.7% [[Эстони дахь шашин шүтлэг|тунхаглаагүй]]|2.2% [[Эстони дахь шашин шүтлэг|бусад]]}} | religion_year = 2021<ref>{{cite web|url= https://andmed.stat.ee/en/stat/rahvaloendus__rel2021__rahvastiku-demograafilised-ja-etno-kultuurilised-naitajad__usk/RL21451|title= Estonia Census 2021|date= 29 April 2013|access-date= 9 January 2014|publisher= [[Statistics Estonia]]|archive-date= 24 November 2017|archive-url= https://web.archive.org/web/20171124002736/https://www.stat.ee/65352?parent_id=39113|url-status= dead}}</ref> | government_type = [[Нэгдмэл парламентын бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Эстонийн ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Алар Карис]] | leader_title2 = [[Эстонийн ерөнхий сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Кая Каллас]] | legislature = [[Рийгикогу]] | sovereignty_type = [[Эстонийн түүх|Тусгаар тогтнол]] | sovereignty_note = ([[Бүгд Найрамдах Орос Улс|Орос]] болон [[Германы Хаант Улс|Германаас]]) | established_event1 = [[Эстонийн тусгаар тогтнолын тунхаглал|Тусгаар тогтнолын тунхаглал]] | established_date1 = {{nowrap|2 сарын 23–24, 1918}} | established_event2 = [[Үндэстнүүдийн Лиг]]т элсэв | established_date2 = {{nowrap|9 сарын 22, 1921}} | established_event4 = [[Балтийн улсуудын эзлэн түрэмгийлэл|Герман ба Зөвлөлтийн эзлэн түрэмгийлэл]] | established_date4 = 1940–1991 | established_event5 = [[Эстонийн сэргээн босголт|Тусгаар тогтнолоо сэргээв]] | established_date5 = 8 сарын 20, 1991 | established_event6 = {{nowrap|[[Европын Холбоо]]нд [[2004 оны Европын Холбооны өргөжилт|нэгдэв]]}} | established_date6 = 5 сарын 1, 2004 | area_km2 = 45,339 | area_rank = 129^d | area_sq_mi = 17,505<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 4.6 | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 1,365,884<ref>{{cite web |title=Extraordinary year for population statistics |url=https://www.stat.ee/en/news/extraordinary-year-population-statistics-births-record-low-migration-record-high-2023 |website=Statistics Estonia |date=16 May 2023 |access-date=16 May 2023 }}{{Dead link|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | population_census = 1,331,824<ref>{{cite news |title=Population census: Estonia's population and the number of Estonians have grown |url=https://rahvaloendus.ee/en/uudised/rahvaloendus-eesti-rahvaarv-ja-eestlaste-arv-kasvanud |access-date=5 June 2022 |publisher=Statistics Estonia |date=June 1, 2022}}</ref> | population_estimate_year = 2023 | population_estimate_rank = | population_census_year = 2021 | population_density_km2 = 30.6 | population_density_sq_mi = 75 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 148 | GDP_PPP = {{increase}} $61.757 тэрбум<ref name="imf2">{{Cite web |title=Report for Selected Countries and Subjects |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report |access-date=2023-04-16 |website=IMF |language=en}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 113 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $46,385 <ref name=imf2/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 40 | GDP_nominal = {{increase}} $41.55 тэрбум<ref name="imf2"/> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 102 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $31,207<ref name="imf2"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 37 | Gini = 30.6 <!-- number only --> | Gini_year = 2021 | Gini_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="eurogini">{{cite web |title= Gini coefficient of equivalised disposable income |work= EU-SILC survey |publisher= [[Eurostat]] |url= https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|access-date= 22 June 2022}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.890 <!-- number only --> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 31 | currency = [[Евро]] ([[€]]) | currency_code = EUR | drives_on = баруун | time_zone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +02:00 | utc_offset_DST = +03:00 | time_zone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | calling_code = [[Эстони дахь утасны дугаар|+372]] | cctld = [[.ee]] | footnote_a = {{note|chronology||Эстони [[де-факто]] тусгаар тогтнолоо 1991 онд сэргээсэн. 1940–1941 болон 1944–1991 оны [[Зөвлөлтийн эзлэн түрэмгийлэл]]ийн үед Эстонийн [[де-юре]] төр засгийн үргэлжилсэн байдлыг дипломат төлөөлөгчид болон цөллөгт байсан засгийн газар хадгалсан.}} }} '''Эстони''' [[улс]] ({{lang-et|Eesti}}), албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Эстони Улс''' ({{lang-et|Eesti Vabariik}}) -Умард [[Европ]]т оршдог [[Балтын гурван орон|Балтын гурван орны]] нэг юм. Эстони улс нь [[Балтын тэнгис]]ийн эх газар руу түрж орсон хэсэг болох [[Финийн булан]]гаар хойд талаараа, [[Ригийн булан|Ригийн булангаар]] баруун урд талаараа, яг [[Балтын тэнгис]] нэрт усаар баруун талаараа далай тэнгист тулна. Өмнөд нутгаараа [[Латви]] (343 км зурвас), зүүн талаараа [[Орос]] (338.6 км) гэх хоёр улстай хуурай газраар хиллэдэг.<ref>[https://web.archive.org/web/20110721204649/http://www.eesti.ee/eng/riik/eesti_vabariik/ Estonian Republic]. Official website of the Republic of Estonia (in Estonian)</ref> Балтын тэнгисийн өрнө зүгт [[Швед]], умар зүгт [[Финланд]] хоёр улс Эстонид илүү ойр байрладаг байна. Эстони 45,227 км² (дэлхийд 132-р том) газар нутагтай, 2025 оны 1-р сарын байдлаар 1 369 995 сая хүн амтай (дэлхийд 158-р олон) байсан юм.<ref name="хүн ам"/> Нэгж км²-т 29 хүн (дэлхийд 181-р шигүү ) оногдож байна. Газар нутаг, хүн амын тоогоор харьцангуй жижиг улсад тооцогдоно. 1991 оны 9-р сарын 17-ноос [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-ын, 2004 оны 5-р сарын 1-нээс [[Европын Холбоо|Европын Холбооны]], 2004 оны 3-р сарын 29-нөөс [[НАТО]]-гийн, 1993 оноос [[Европын Зөвлөл|Европын Зөвлөлийн]] гишүүн орон. [[Шенгений бүс|Шенгений бүсийн орнуудад]] мөн ордог байна. 1918 онд тусгаар тогтнолоо зарласны дараа тус улс "Эстони" гэсэн нэрийг авч 1921 онд [[Үндэстнүүдийн Лиг|Үндэстнүүдийн Лигт]] элссэн. 1920, 1934 оны Үндсэн хуулиар тус улсыг Бүгд Найрамдах Эстони Улс гэж нэрлэж байжээ. 1940 онд ЗСБНХУ-д хүчээр нэгтгэж ЗХУ-ын Бүгд Найрамдах Эстони улс байгуулагдаад, 1991 онд ЗСБНХУ задран унасны дараа тусгаар тогтнолоо сэргээн олсон байна. Эстони бол Парламентын Бүгд Найрамдах улс. Ерөнхийлөгч — [[Алар Карис]] (2021 оны 10-р сарын 11-нээс), Ерөнхий сайд — [[Кристен Михал]] (2024 оны 7-р сарын 23-наас). Нийслэл бөгөөд хамгийн том хот нь — [[Таллин]] хот юм. [[Тарту]], [[Нарва]], [[Пярну]], [[Кохтла-Ярве]], [[Вильянди]], [[Раквере]], [[Маарду]], [[Курессааре]] болон [[Силламяэ]] зэрэг хотуудтай. Албан ёсны хэл нь — [[эстони хэл]]. Мөнгөн тэмдэгт нь — [[евро]]. 2026 оны 4-р сарын 1-ний байдлаар Эстонид хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээ 946 евро болсон байна. == Түүх == Орчин үеийн Эстонийн нутаг дэвсгэрт анхны суурингууд МЭӨ 9600-9500 оны хооронд Кунда соёл гэгддэг үед үүссэн гэдэг. 10, 13-р зууны үед эртний феодалын нийгмийн бүтэц бий болж, ахмадууд болон цэргийн удирдагч нар эрх мэдэлтэй байжээ. [[13-р зуун|13-р зуунд]] Загалмайтнууд эстоничуудын эсэргүүцлийг дарж Ливоны загалмайн газар нутагт багтаасан. Энэ үеэс Германы эрхшээлд байж байгаад [[16-р зуун|16-р зуунд]] "[[Ливоны дайн]]"-ы үр дүнд Умард хэсэг нь Шведын эрх мэдэлд шилжсэн. Швед, Оросын хаант улс хоорондын "Умардын дайн"-ны төгсгөл болж "Ништадын энхийн гэрээ"-ний дагуу Оросын хаант улсын бүрэлдэхүүнд 1721 онд Эстлянд муж нэртэй орсон байна. 1897 оны хүн амын тооллогоор тус мужид нийт 958 000 хүн ам оршин сууж байснаас эстончууд 90 % гаруй, оросууд -4,5 % болон герман үндэстэн- 3,5 % эзлэж байсан байна. Эстони нь [[Оросын Хаант Улс|Хаант Оросыг]] мөхсөний дараа 1918 оны 2-р сарын 24-нд тусгаар тогтнолоо зарлаад 1918 оны 11-р сараас 1920 оны 1-р сарын хооронд Зөвлөлтийн [[Улаан Арми|Улаан армитай]] "Эстоний эрх чөлөөний төлөө дайн" болж тусгаар тогтнолоо олж авсан. 1920 оны 2-р сарын 2-нд Зөвлөлт Холбоот Улс, Эстони улс хооронд харилцан хүлээн зөвшөөрсөн энхтайвны Гэрээ байгуулжээ. Улмаар 1920 оны 6-р сард Үндсэн хуулиа баталж парламентын Бүгд Найрамдах Эстони улс болжээ. 1921 оны 9-р сарын 22-нд "[[Үндэстнүүдийн Лиг]]"-д гишүүнээр элсэж байжээ. ЗХУ, Герман хоёрын Европт газар нутагт хуваан нөлөөлөх тохиролцооны дагуу 1939 оны 9-р сард ЗХУ, Эстони Улс хооронд "Харилцан туслалцах Пакт" /[[Орос хэл|орос.]] Пакт о взаимопомощи/ байгуулж 1940 оны 8-р сарын 6-ны өдрөөс ЗХУ-ын бүрэлдэхүүн хэсэгт орсон байна. Эстони ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд 1940-1991 онуудад 50 жил багтаж ирсэн. АНУ болон бусад орнууд үүнийг [[де-факто]] хүлээн зөвшөөрсөн боловч [[де-юре]] хүлээн зөвшөөрөөгүй байсан юм. [[Файл:Konstantin Päts by Valter Lemberg.jpg|thumb|[[Константин Пац]], Эстони Улсын анхны Ерөнхийлөгч]] 1991 онд ЗХУ задран унахад Эстони тусгаар тогтнолоо сэргээж Бүгд Найрамдах Эстони улс болсон байна. 1990 оны 5-р сарын 8-нд Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Эстони Улсын Дээд Зөвлөл "Бүгд Найрамдах Эстони Улсын 1938 оны Үндсэн хуулийг сэргээж буйг" хууль баталж 1991 оны 8-р сарын 20-нд Эстони Тусгаар тогтнолоо баталгаажуулаад 9-р сарын 17-нд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-д гишүүнээр элссэн байна. 2004 оны 5-р сарын 1-нд [[Европын Холбоо|Европын Холбооны]], [[НАТО]]-гийн гишүүн болжээ. == Улс төрийн тогтолцоо == 1992 онд баталсан [[Эстонийн Үндсэн хууль|Үндсэн хуул]]ийн дагуу Эстонийн ард түмний дээд эрх мэдэлтэй бие даасан ардчилсан парламентын Бүгд найрамдах улс юм. Хууль тогтоох эрх мэдэл шууд сонгуулийн пропорциональ системээр сонгогдсон 101 гишүүний нэг Танхимтай парламент-'''[[Рийгикогу]]''' юм. Тус улсын 18 нас хүрсэн иргэд 4 жилийн хугацаатай Парламентын сонгуульд оролцох эрхтэй. Хамгийн сүүлчийн парламентын сонгууль 2019 оны 3 дугаар сард болсон. Парламентад 21 нас хүрсэн, санал өгөх эрхтэй Эстони улсын иргэн нэр дэвшиж болно. Риигикогу-гийн сонгууль өмнөх сонгуулиулаас хойш дөрөв дэх жилийнхээ 3 дугаар сарын эхний ням гарагт болдог хуультай. Зарим тохиолдолд Ерөнхийлөгчийн шийдвэрээр хугацаанаас өмнө сонгууль зарлаж болно (одоог хүртэл ийм сонгууль болоогүй). Риигикогугийн сонгуулийн журмыг "Риигикогу сонгуулийн тухай хуул"-иар тогтоодог. Сүүлийн 2023 оны сонгуулийн бүрэлдэхүүн: * [[Эстонийн Өөрчлөн байгуулалтын нам]]- 37 гишүүн; * [[Эстонийн Консерватив Ардын Нам|Эстонийн Консерватив Ардын нам]]- 16 гишүүн; * Төв үзлийн нам-14 гишүүн; * "Эстони 200" нам - 14 гишүүн; * "Эх орон" нам - 8 гишүүн * Эстонийн Социал-демократ нам- 9 гишүүн; * Нам бус -3 гишүүн. Төрийн тэргүүн болох Ерөнхийлөгчийг 5 жилийн хугацаагаар Парламентын гишүүд нууц санал хураалтаар сонгодог байна. Парламентад олонх болсон намын удирдагч Засгийн газрын тэргүүн Ерөнхий сайд болдог. Засгийн газрын гишүүдийг Ерөнхий сайд санал болгож парламентын дэмжлэг аваад Ерөнхийлөгчөөр батлуулдаг байна. == Цахим Засаглал == == Хүн ам == 2011 оны тооллогоор хүн амын 68.7% (889,770)-ийг [[Эстоничууд]], 24.8-ийг [[Оросууд]], 6.5%-ийг бусад яс үндэст хүмүүс эзлэж байсан.<ref>{{Cite web |url=http://www.stat.ee/34278 |title=census 2011 |access-date=2012-06-13 |archive-date=2020-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200220181109/https://www.stat.ee/34278 |url-status=dead }}</ref> Эстоничуудын [[Эстони хэл]] улсын цор ганц албан ёсны хэл болно. Эстони орон хэдий газар нутгийн байршлаар Балтын гэх боловч Эстони хэл нь [[Балт хэлнүүд|Балт төрлийн]] хэл биш харин [[Урал хэлний язгуур|Урал язгуурын]] [[Фин хэлнүүд|Фин]] төрлийн хэл болохын хувьд Эстоничууд [[Фин үндэстэн|Финчүүдтэй]] илүү ойр хамааралтай ард түмэн юм. 2021 оны 1-р сарын 1-ний байдлаар тус улсын хүн ам -'''1 329 460''' хүрсэн байна. Эстони улсын нутаг дэвсгэр эхлээд 15 нэгжид хуваагддаг. [[Эстони хэл|Эстон.]] ''"maakond"'' ({{lang-ru|уезд}}; {{lang-en|county}}) гэх энэ нэгж дунджаар 4,742 км² нутаг, 90 мянган хүнийг харьяалдгаас үзвэл монголоор «[[хошуу]]» гэж нэрлэж болохуйц юм. Эсвэл нарийн тооцохгүйгээр «[[муж]]» гэж ойлгож болно. Эстоний нийслэл [[Таллин]] (2020 онд 426,538 мянган оршин суугчтай) хотоос гадна [[Тарту]] (103,284), [[Нарва]]-57 мянган хүнтэй хотууд байдаг. Сүүлийн хэдэн жилд Эстони улс олон улсын амьдралын чанарын судалгаагаар тогтмол дээгүүр байр эзэлж байна. Ийнхүү тус улс интернэт дэх үг хэлэх эрх чөлөөгөөрөө 1-р байр эзэлж, эдийн засгийн эрх чөлөөний үзүүлэлтээр Европт 6-р байр эзэлж, хэвлэлийн эрх чөлөөний зэрэглэлд 11-р байранд орж, амьдралын чанараараа дэлхийд 25-р байранд ороод байгаагийн сацуу Эстони нь [[Макро эдийн засаг|макро эдийн засгийн]] тогтвортой байдлын үзүүлэлтээр тэргүүлэгч орон гэсэн үзүүлэлттэй байна. == Боловсрол == Боловсролын салбарын тэргүүлэгч PISA-ийн судалгааны дагуу Эстоны дунд сургуулийн хүүхдүүд Европт нэгдүгээрт, дэлхийд тавдугаарт жагсдаг. Сүүлийн хэдэн жилийн хугацаанд Эстони сургуулийн боловсролын салбарт удаан жил тэргүүлдэг байсан Финландыг хүртэл гүйцээд байна. Мөн тус улсад бичиг үсэг тайлагдалт нь 100% байдаг. * [[Тартугийн их сургууль|Тартугийн Их сургууль]] ''(Tartu Ülikool)'' * [[Таллины Их сургууль]] ''(Tallinna Ülikool)'' * [[Таллины Техникийн Их Сургууль|Таллины Техникийн Их сургууль]] ''(Tallinna Tehnikaülikool)'' * Эстоний урлагийн академи ''(Eesti Kunstiakadeemia)'' * Эстоний театр хөгжмийн академи''(Eesti Muusika- ja Teatriakadeemia)'' * Эстоний Байгалийн ухааны Их сургууль ''(Eesti Maaülikool)'' * Эстоний Далайн академи ''(Eesti Mereakadeemia)'' * Эстоний батлан хамгаалахын коллеж ''(KVÜÕA Kõrgem Sõjakool)'' * Дотоод аюулгүй байдлын Академи ''(Sisekaitseakadeemia)'' * Тарту-гийн нисэхийн коллеж ''(Tartu Lennukolledž)'' == Тэмдэглэл == {{notelist}} == Цахим холбоос == {{Wiktionary}} {{Commonscat|Estonia|Эстони Улс}} * [http://www.einst.ee/ ''Eesti Instituut – Эстонийн соёлын хүрээлэн''] == Эшлэл == {{reflist}} {{Европ}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Европын холбооны улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага}} [[Ангилал:Эстони| ]] [[Ангилал:Европын орон]] [[Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн]] [[Ангилал:Европын Холбооны гишүүн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон]] axtf22vbmnavsa43mqmvicyg26ky8tu 0 13586 856174 834588 2026-05-12T13:53:35Z Avirmed Batsaikhan 53733 856174 wikitext text/x-wiki {{Short description|Оросын Эрхүү мужийн хот}} {{Ижил нэрийн тайлбар}} {{Инфобокс Оросын суурин | mn_name = Эрхүү | ru_name = Иркутск | loc_name1 = | loc_lang1 = | loc_name2 = | loc_lang2 = | loc_name3 = | loc_lang3 = | loc_name4 = | loc_lang4 = | other_name = | other_lang = | image_skyline = Irkutsk Collage.png | image_caption = | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Орос##Орос Эрхүү муж | pushpin_map_caption = Эрхүүгийн байршил##Эрхүү (Эрхүү муж) | coordinates = {{coord|52|17|N|104|17|E|display=inline,title}} | image_flag = Flag of Irkutsk (Irkutsk oblast).svg | flag_caption = | flag_border = no | image_coa = Coat of Arms of Irkutsk.svg | coa_caption = | anthem = | anthem_ref = | holiday = 6 сарын эхний бямба өдөр | holiday_ref = <!-- administrative status --> | federal_subject = [[Эрхүү муж]] | federal_subject_ref = <ref name="Ref40" /> | adm_district_jur = | adm_district_jur_ref = | adm_inhabloc_jur = Эрхүү [[Холбооны субъектийн чанартай хот|Хот]] | adm_inhabloc_jur_ref = <ref name="Ref40" /><ref name="IrkutskO_charter" /> | adm_citydistrict_jur = | adm_citydistrict_type = | adm_citydistrict_jur_ref = | adm_selsoviet_jur = | adm_selsoviet_type = | adm_selsoviet_jur_ref = | capital_of = | capital_of_ref = | adm_ctr_of1 = [[Эрхүү муж]] | adm_ctr_of1_ref = <ref name="Ref40" /> | adm_ctr_of2 = [[Эрхүү тойрог]] | adm_ctr_of2_ref = <ref name="Ref40" /> | inhabloc_cat = Хот | inhabloc_cat_ref = <ref name="IrkutskO_charter" /> | inhabloc_type = | inhabloc_type_ref = <!-- municipal status --> | mun_district_jur = | mun_district_jur_ref = | urban_okrug_jur = Эрхүү хотын тойрог | urban_okrug_jur_ref = <ref name="Ref659" /> | urban_settlement_jur = | urban_settlement_jur_ref = | rural_settlement_jur = | rural_settlement_jur_ref = | inter_settlement_territory = | inter_settlement_territory_ref = | mun_admctr_of1 = Эрхүү хотын тойрог | mun_admctr_of1_ref = <ref name="Ref659" /> | mun_admctr_of2 = Эрхүү хотын тойрог | mun_admctr_of2_ref = <ref name="Ref594">Law #94-oz</ref> | leader_title = Хотын дарга | leader_title_ref = <ref name="admirk.ru">{{cite web|url=https://admirk.ru/officials/95683/|title=Мэр – Официальный портал города Иркутска|access-date=June 30, 2022|archive-date=Зургадугаар сар 1, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220601112240/https://admirk.ru/officials/95683/|url-status=dead}}</ref> | leader_name = Руслан Болотов<ref>{{Cite web|url=https://admirk.ru/officials/95683/|title=Болотов Руслан Николаевич|website=admirk.ru|access-date=2023-12-30|archive-date=2022-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220601112240/https://admirk.ru/officials/95683/|url-status=dead}}</ref> | leader_name_ref = | representative_body = Эрхүү хотын [[дум]] | representative_body_ref = <!-- statistics --> | elevation_m = | area_km2 = 277 | area_km2_ref = <ref name="2014Area">{{cite web|url=http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst25/DBInet.cgi|title=Федеральная служба государственной статистики Российской Федерации – База данных показателей муниципальных образований|access-date=March 17, 2016|archive-date=May 27, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200527165217/https://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst25/DBInet.cgi|url-status=dead}}</ref> | pop_2010census = 587891 | pop_2010census_rank = 24-т | pop_2010census_ref = <ref name="2010Census">{{ru-pop-ref|2010Census}}</ref> | pop_latest = | pop_latest_date = | pop_latest_ref = | population_demonym = | time_zone_ref = <!-- history --> | established_date = 1661 | established_title = | established_date_ref = <ref name="Lantzeff" /> | current_cat_date = | current_cat_date_ref = | abolished_date = | abolished_date_ref = <!-- misc --> | postal_codes = 664xxx | postal_codes_ref = | dialing_codes = 3952 | dialing_codes_ref = <ref>{{cite web |url=http://www.the-acr.com/codes/cntrycd2.htm#q |title=International Calling Codes – Pg2 |publisher=The-acr.com |access-date=2013-03-26 |archive-date=2013-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130313182922/http://www.the-acr.com/codes/cntrycd2.htm#q |url-status=dead }}</ref> | website = http://admirk.ru/ admirk.ru }} '''Эрхүү''' ([[Орос хэл|орос]]. ''Иркутск'') — [[ОХУ]]-ын [[Эрхүү муж]] болон Эрхүү дүүргийн засаг захиргааны төв, 2025 оны байдлаар 605 708 хүн амтай гэж ОХУ-ын Статистикийн газар мэдээлж байсан. Энэ үзүүлэлтээрээ Сибирийн 6 дахь, ОХУ-ын 25 дахь том хот юм. Дорно Сибирьт [[Ангар мөрөн|Ангар]] болон [[Эрхүү гол|Эрхүү голын]] бэлчир дээр, [[Байгал нуур|Байгал нуураас]] 66 км зайд оршино. 100 мянган оюутан сурдаг шинжлэх ухааны томоохон төв. Онгоцны үйлдвэр, усан цахилгаан станц, хүнсний үйлдвэрүүдтэй аж үйлдвэрийн хот. [[Транс-Сибирийн төмөр зам|Транссибирийн төмөр замын]] болон «Байгал», «Сибирь» зэрэг Холбооны авто замын сүлжээний зангилаа газар. Энэ хотод [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] Ерөнхий консулын газар 1971 онд байгуулагдаад өнөөг хүртэл үйл ажиллагаа явуулж байна. (хаяг. Эрхүү хот, Лапины гудамж 11) == Түүх == [[Зураг:Irkutsk 1865.jpg|thumb|left|1865 оны Эрхүү]] [[Зураг:Иркутск. Чешско-словацкие войска в Иркутске.jpg|thumb|left|1918 оны Эрхүү]] 1661 онд казак цэрэг ардын түрүүч [[Яков Похабов]] өвөлжөө (өвлийн байшин) суурин барьж сууснаас эхлэн Эрхүү үүссэн гэж оросын түүхчид үздэг.<ref>Lantzeff, George V., and Richard A. Pierce (1973). Eastward to Empire: Exploration and Conquest on the Russian Open Frontier, to 1750. Montreal eduacadtion: McGill-Queen's U.P.</ref> 1686 онд [[Оросын Хаант Улс|Оросын хаант улсаас]] суурин хэмээх өргөмж хүртсэн. [[Нерчийн гэрээ (1689 он)|1689 оны Нерчийн гэрээгээр]] Орос-Хятадын харилцааг зохицуулсны дараа худалдааны цуваа Эрхүү хотыг дайран Хятад руу явж эхэлжээ. Сибирээс үслэг эдлэл, Сэлэнгэ, Байгал нуур, [[Хиагт|Хиагтаар]] дамжин Хятадаас цай, элсэн чихэр, бөс бараа авдаг байсан. 1692 онд [[Амстердам|Амстердамд]] хэвлүүлсэн Николас Витсений "Умард ба Зүүн Тартари" номд Эрхүүг дүрсэлсэн байдаг. 1701 онд анхны чулуун байшин болох Захиргааны байр баригдсан байна. 1760 онд Москватай холбогдох зам харгуйтай болж, Хятадаас Монголын нутгаар [[цай]], [[торго]], [[мод]], [[алт]], [[арьс]], [[үнэт]] эдийг [[Хиагт]], Эрхүүгээр дамжин Оросын Европын хэсэгт хүргэх ажил өргөжиж эхэлсэн. 1716, 1879 оны гал түймрээр тус хот ихээхэн сүйджээ. 1720-иод онд Эрхүү хот нь Сибирийн засаг захиргааны (губерн) бүрэлдэхүүн болох Эрхүү дүүргийн төв болжээ. 1720-иод оны дундуур Эрхүү хотын ойролцоох Үнэн алдартны шашны "Өргөмжлөл сүмд" (Вознесенский монастырь) хятад, монгол хэлний орчуулагч-номлогч нарт зориулсан “Мунгал” сургуулийг нээсэн нь 1748 он хүртэл үйл ажиллагаа явуулж байсан. 1821 онд [[Михаил Сперанский|Михаил Сперанскийн]] шийдвэрээр Сибирь хоёр хуваагдахад Дорно Сибирийн амбан захирагчийн газар Эрхүүд төвхнөж байв. XIX зуунд [[I Николай]] хааныг унагахаар тэмцсэн [[Декабристуудын бослого]] дарагдсанаар зураач, ноён, төрийн зүтгэлтнүүд буруутаж Сибирьт цөлөгдсөн. Тэдний ихэнх нь Эрхүүд төвлөж, барилга байшин, уран бүтээлээ туурвин соёлыг түгээсэн нь өнөөдөр Эрхүүгийн содон үзэмж болон үлджээ. 1896 онд цахилгаанд холбогдож, 1897 онд төмөр зам бүрэн тавигдаж галт тэрэгний өртөөтэй болсон байна. XX зуун гараад [[Оросын иргэний дайн]]ы хэдэн жилд Эрхүүд [[Улаан Арми|улаан]]-[[Цагаан Арми|цагаан]] армийн хоорондын тэмцэл, тулаан олон болжээ. 1920-иод оны дунд үеэс Зөвлөлт засаг тогтож улмаар 1937 оноос хойш [[Эрхүү муж]]ийн засаг захиргааны төв болсон. 1950-1959 онд [[Ангар мөрөн]]д Эрхүүгийн усан сан баригдсан. 1920 онд энд цаазаар авхуулсан [[Александр Колчак]]ийн хөшөөг 2004 онд дурсан босгожээ. Эрхүү хот нь 1922-1930 онд Монгол-Буриадын автономит нутгийн, 1930 оноос Дорнод Сибирийн тойргийн, 1937 оноос Эрхүү хягзаарын төв байсан байна. 1958 онд [[Эрхүүгийн усан цахилгаан станц]] ашиглалтад орсон. Ихэвчлэн модон, нэг давхар хэвээр байсан хот 1960-1970-аад онд орон сууцууд барьж, аж үйлдвэрийн томоохон бүтээн байгуулалт өрнөжээ. 1990 оноос ЗХУ задран унаж, зах зээлийн эдийн засагт шилжсэний дараа хотын ихэнх үйлдвэр, аж ахуйн нэгжүүд буруу аргаар хувьчлагдаж, шинэ нөхцөлд өөрчлөн байгуулалт хийж чадалгүй үүдээ барьж, дампуурсан байна. == Газар зүй == Эрхүү хот улсын нийслэл [[Москва]]гаас 5185 км, [[Байгал нуур|Байгал]] нуураас баруун хойш 72 км зайд, Енисей мөрөнд цутгадаг [[Ангар мөрөн|Ангар]] мөрний эрэг дээр оршдог. Эрхүүгийн УЦС-ын хэсэгт мөрөн 580 м өргөн болдог. Хотын нэрийн анхдагч утга болсон [[Эрхүү гол|гол]] хотын баруун урдаас ирж [[Ангар мөрөн]]<nowiki/>д цутгадаг. Ангар хотыг зүүн эрэг, баруун эрэг гэж хоёр хуваана. == Уур амьсгал == Эрхүү зундаа халуун, өвөлдөө хүйтэн. VII сард дунджаар +18°C, ихдээ +37.2°C, I сард дунджаар −18°C, туйлдаа −49.7°C хүрнэ. {{Уур амьсгалын хүснэгт | TABELLE = | DIAGRAMM TEMPERATUR = rechts | DIAGRAMM NIEDERSCHLAG = deaktiviert | DIAGRAMM NIEDERSCHLAG HÖHE = 200 | QUELLE = [http://wetterkontor.de/de/klima/klima2.asp?land=ru&stat=30710 wetterkontor.de] | Überschrift = Эрхүү хотын уур амьсгалын хүснэгт | Ort = Эрхүү <!-- durchschnittliche Höchsttemperatur für den jeweiligen Monat in °C --> | hmjan = −14.3 | hmfeb = −10.6 | hmmär = −0.1 | hmapr = 8.0 | hmmai = 16.9 | hmjun = 22.8 | hmjul = 24.7 | hmaug = 22.1 | hmsep = 15.7 | hmokt = 7.5 | hmnov = −2.9 | hmdez = −11.1 <!-- durchschnittliche Niedrigsttemperatur für den jeweiligen Monat in °C --> | lmjan = −24.3 | lmfeb = −22.8 | lmmär = −14.8 | lmapr = −5.3 | lmmai = 1.9 | lmjun = 7.6 | lmjul = 11.0 | lmaug = 9.1 | lmsep = 2.7 | lmokt = −4.4 | lmnov = −13.7 | lmdez = −21.2 <!-- durchschnittliche Temperatur für den jeweiligen Monat in °C --> | avjan = | avfeb = | avmär = | avapr = | avmai = | avjun = | avjul = | avaug = | avsep = | avokt = | avnov = | avdez = <!-- durchschnittliche Niederschlagsmenge für den jeweiligen Monat in mm --> | nbjan = 12 | nbfeb = 9 | nbmär = 13 | nbapr = 19 | nbmai = 33 | nbjun = 62 | nbjul = 120 | nbaug = 83 | nbsep = 50 | nbokt = 30 | nbnov = 18 | nbdez = 19 <!-- durchschnittliche Anzahl täglicher Sonnenstunden für den jeweiligen Monat in h/d --> | shjan = 3.0 | shfeb = 4.9 | shmär = 6.7 | shapr = 7.4 | shmai = 8.6 | shjun = 8.8 | shjul = 7.8 | shaug = 7.0 | shsep = 6.1 | shokt = 4.9 | shnov = 3.1 | shdez = 2.0 <!-- durchschnittliche Wassertemperatur (Meere, Seen u.ä.) für den jeweiligen Monat in °C --> | wtjan = | wtfeb = | wtmär = | wtapr = | wtmai = | wtjun = | wtjul = | wtaug = | wtsep = | wtokt = | wtnov = | wtdez = <!-- durchschnittliche Regentage für den jeweiligen Monat in d --> | rdjan = 4 | rdfeb = 3 | rdmär = 3 | rdapr = 5 | rdmai = 7 | rdjun = 8 | rdjul = 11 | rdaug = 10 | rdsep = 8 | rdokt = 6 | rdnov = 6 | rddez = 5 <!-- durchschnittliche Luftfeuchtigkeit für den jeweiligen Monat in % --> | lfjan = 84 | lffeb = 79 | lfmär = 72 | lfapr = 64 | lfmai = 58 | lfjun = 67 | lfjul = 78 | lfaug = 80 | lfsep = 78 | lfokt = 76 | lfnov = 82 | lfdez = 86 }} == Зам тээвэр == [[Сибирийн төмөр зам]], Сибирийн хурдны зам (M53, M55) Эрхүүгээр дайрна. Төмөр замаар [[Монгол улс]]тай холбогдоно. [[Эрхүүгийн нисэх буудал]]д олон улсын нислэг үйлддэг. == Хүн ам зүй == [[Зураг:Иркутск. Нижняя Набережная.JPG|thumb|left|Ангар мөрний эрэг хавийн зураг]] [[Зураг:Irkutsk ISS011-E-9913.jpg|thumb|right|Нисэх онгоцноос Эрхүүг харахад]] [[Зураг:Church of the Epiphany (Irkutsk).jpg|thumb|right|1746 онд баригдаж гүйцсэн дуган]] [[Зураг:Иркутск. Улица Ленина 2.JPG|thumb|right|Нийтийн тээврийн троллейбус]] {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ 1856-2013 оны Эрхүү хотын оршин суугчийн тоо<ref>[http://www.mojgorod.ru/irkutsk_obl/irkutsk/index.html Народная энциклопедия «Мой город». Иркутск.]</ref><ref>[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов)]</ref> |- ! width="100" {{highlight1}} | Он ! width="50" {{highlight1}} | 1856 ! width="50" {{highlight1}} | 1897 ! width="50" {{highlight1}} | 1931 ! width="50" {{highlight1}} | 1967 ! width="50" {{highlight1}} | 2000 ! width="50" {{highlight1}} | 2013 |- | '''Хүний тоо'''||24 100|| 51 000|| 113 200|| 420 000||593 700 ||606 137 |- |} Эрхүү хотод 2013 онд 606 мянган хүн оршин сууж байна. 2010 оны тооллогоос үндэслэвэл 91.8 хувь нь [[орос үндэстэн|орос]], 2.3 хувь [[буриад ястан|буриад]], 1.1% [[украин үндэстэн|украин]], 0.8% [[татар үндэстэн|татар]] үндэстэн байгаа ажээ.<ref>[http://irkutskstat.gks.ru/vpn2010/DocLib/vpn-2010-27.12.12.htm Население города Иркутска по данным Всероссийской переписи населения 2010 года]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Дээд боловсролын байгууллагууд == Эрхүү хотын Дээд боловсролын байгууллагуудад [[монгол]] оюутан залуус 1911 оноос хойш суралцаж ирсэн. Ялангуяа [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн хоёрдугаар дайнаас]] хойш 1950-1990 онд олноор суралцсан, өнөө үед сурах оюутны тоо буурсан боловч сурсан хэвээр байна. '''[[Эрхүүгийн Улсын Их Сургууль|Эрхүүгийн улсын их сургууль]]''' ([[Орос хэл|орос]]. Иркутский государственный университет) нь 1918 онд байгуулагдсан. Боловсролын 4 дээд сургууль, 9 факультет, хоёр факультет бүхий Олон улсын бизнесийн сургууль, 2 салбар сургууль багтана. Их сургуулийн шинжлэх ухааны үйл ажиллагааг гурван судалгааны хүрээлэн, түүнчлэн одон орон судлалын ажиглалтын газар, Ботаникийн цэцэрлэг төлөөлдөг. Их сургууль нь 5 музейтэй. Тус их сургуульд 800 гаруй багш, 18 мянган оюутан сурч байна. '''Эрхүүгийн үндэсний судалгааны техникийн их сургууль''' ([[Орос хэл|орос]]. Иркутский национальный исследовательский технический университет) нь 1930 онд Сибирийн уул уурхайн дээд сургууль гэж байгуулагдсан бөгөөд 1960 онд Эрхүүгийн Политехникийн дээд сургууль болж 1993 онд Их сургуулийн статустай болсон. Өнөөдөр 6 боловсролын дээд сургууль, 8 факультет, 1 салбараас бүрдэж байна. Боловсролын байгууллагад гурван мянга гаруй ажилтан ажилладаг бөгөөд 30 мянга гаруй оюутан суралцдаг. '''[[Эрхүүгийн Улсын Анагаах Ухааны Их Сургууль]]''' ([[Орос хэл|орос]]. Иркутский государственный медицинский университет) нь 1930 онд байгуулагдсан. 8 факультетаас бүрдэнэ. Тус их сургуульд 350 нэр дэвшигч, 100 шинжлэх ухааны доктор ажилладаг бөгөөд 4 мянга гаруй оюутан суралцдаг. '''Байгал нуурын улсын их сургууль''' ([[Орос хэл|орос]]. Байкальский государственный университет) нь 1930 онд байгуулагдсан. Энэ нь 1 боловсролын институт, 12 факультетээс бүрддэг бөгөөд мөн 4 салбартай. '''Эрхүүгийн зам тээврийн улсын их сургууль''' ([[Орос хэл|орос]]. Иркутский государственный университет путей сообщения) нь 1932 онд Дорнод Сибирийн тээврийн инженерүүдийн дээд сургууль нэртэйгээр анх байгуулагдсан. 1934 оноос хойш Новосибирскийн Төмөр замын тээврийн инженерүүдийн дээд сургуулийн салбар. 1975 оноос Эрхүүгийн Төмөр замын тээврийн Дээд сургууль, 2002 оноос өнөөгийн Эрхүүгийн зам тээврийн улсын Их сургууль болсон. Тус Их сургууль 1 дээд сургууль, 5 факультеттай бөгөөд Дорнод Сибирьт болон [[Улаанбаатар|Улаанбаатарт]] нийт 11 салбартай. А.А.Ежевскийн нэрэмжит '''Эрхүү улсын хөдөө аж ахуйн их сургууль''' ([[Орос хэл|орос]]. Иркутский государственный аграрный университет имени А.А.Ежевского) нь 1934 онд Эрхүүгийн Хөдөө аж ахуйн дээд сургууль нэртэйгээр анх байгуулагдсан. 4 Дээд сургууль, 4 факультетаас бүрддэг бөгөөд [[Чита]] хотод салбартай. == Ах дүү хотууд == Эрхүү дараах хотуудтай эгч дүүгийн харилцаа, хамтын ажиллагааг хөгжүүлжээ:<ref>{{ru icon}} {{Webarchiv|url=http://www.cbs.irkutsk.ru/lektor05.htm |wayback=20120208122928 |text=Sister cities of Irkutsk |archiv-bot=2023-09-30 16:24:17 InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{ru icon}} {{Webarchiv|url=http://izvestia.isea.ru/pdf.asp?id=4331 |wayback=20160304083202 |text=МЕЖДУНАРОДНЫЕ ОТНОШЕНИЯ И - Известия ИГЭА |archiv-bot=2023-09-26 23:00:49 InternetArchiveBot }}</ref> {|class="wikitable" |- valign="top" | *{{flagicon|MNG}} Монголын [[Улаанбаатар]] *{{flagicon|CHN}} Хятадын [[Шэньян]] (Мүгдэн) *{{flagicon|JPN}} Японы [[Каназава]] *{{flagicon|USA}} Америкийн [[Южин]] || *{{flagicon|SRB}} Сербийн [[Нови-Сад]] *{{flagicon|GER}} Германы [[Пфорцхайм]] *{{flagicon|FRA}} Францын [[Эвьян-ле-Бен]] *{{flagicon|SWE}} Шведийн [[Стрёмсөнд]] || *{{flagicon|ITA}} Италийн [[Порденоне]] *{{flagicon|FRA}} Францын [[Гренобль]] *{{flagicon|FRA}} Францын [[Дижон]] |} == Цахим холбоос == {{commonscat|Irkutsk|Эрхүү хот}} * [http://www.irkutsk.org/ irkutsk.org (англиар)] * [https://web.archive.org/web/20211009193712/https://admirk.ru/ Хотын албан ёсны цахим хуудас (оросоор)] == Зүүлт, тайлбар == {{лавлах холбоос|2}} {{Сибирийн холбооны тойрог}} {{ОХУ-ын тавин том хот}} [[Ангилал:Ангар мөрний суурин]] [[Ангилал:Дотоодын боомттой суурин]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Оросын холбооны мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Оросын хот]] [[Ангилал:Эрхүү| ]] [[Ангилал:Эрхүү мужийн суурин]] [[Ангилал:1661 онд байгуулагдсан]] rd97aymyhfw815huv53hfbhjbca3f5t 0 14063 856176 855929 2026-05-12T14:08:52Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856176 wikitext text/x-wiki '''Улаанбаатар телевиз''' ([[Англи хэл|Англи]]: '''Ulaanbaatar Broadcasting System''' ''Улаанбаатар өргөн цацалтын сүлжээ'', товчлол '''UBS television''' ''Ю-Би-Эс телевиз'') нь [[1992]] оны 9-р сарын 15-нд байгуулагдсан [[арилжааны телевиз]] юм. Ерөнхий захирал нь [[Лхагвадоржийн Балхжав|Л.Балхжав]]. Анх [[Улаанбаатар]] хотын телевиз байсан бол өдгөө нийт гурван сувгаар [[Монгол улс]] даяар өргөн нэвтрүүлэг цацдаг. UBS телевиз бол үндэсний манлайлагч суваг байх зорилготой бөгөөд Нийслэлийн Өмчийн Харьяат Улаанбаатар даяар нэвтрүүлгүүдээ дамжуулж хүргэдэг байсан 1972 онд байгуулагдсан Өлзий Телекиноны үйлдвэр нь тухайн үед олон төрлийн кинонууд баримтат кинонууд анимейшн үзвэр үйлчилгээнүүд зэрэг хальсаар зөвлөлтын үеийн технологиор үйлдвэрлэдэг байгууллага өдгөө 20 жилийн дараа Өлзий пүүс болон өөрчлөгдөж 1992 оны 9-р сарын 15-ны өдөр анхны нэвтрүүлгээ цацаж эхэлжээ Анх Улаанбаатар хотын Захиргааны дэргэдэх Өлзий Телевиз нэртэйгээр оройн цаг бүр нэвтрүүлгээ хүргэж эхэлсэн мөн тухайн үед нийслэл хотын тухай нэвтрүүлгүүд болон 1994 онд анхны олон ангит кино дэлгэцнээ гаргасан Эзэнгүй Айл хэмээх телесериал бүтээгдэж хийдэг байсан урьд өмнө байгаагүй олон ангит киноны шинэ ертөнцийг стандартийг нэвтрүүлсэн явдал байв 1998 оны УИХ-ын Хэвлэл мэдэллийн Эрх чөлөөний тухай хууль батлагдаж Нийслэлийн Телевизийг хувийн өмчид шилжүүлэх телевизийн бодлогонд өөрчлөлт оруулах зэрэг заалтууд батлагдаж нэрийг сольж UBS Television (Ulaanbaatar Broadcasting System) болгосон гэтэл 4 жилийн дараа 2002 онд НИТХ-ын харьяанд шилжүүлж Нийслэлийн Олон Нийтийн Статустай болгосон хувийн продакшнуудтай хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулагдсан мөн дараа 2004 Онд Менежментийн Гэрээгээр 3 жил ажиллах гэрээ байгуулж 2007 онд хувийн өмчид шилжүүлэгдсэн бөгөөд 700-800 сая төгрөгөөр хувьчлагджээ. Түүнчлэн 1990-ээд оны сүүл 2000-аад оны үед Киноны Хөгжмийн Хүүхдийн Олон улс судлалын маягын хөтөлбөрүүдийг анхлан гаргаж байсан суваг юм. 2009 онд анхдугаар олон улсын хөгжмийн наадам UNIVERSE BEST SONGS 2009-2017 Он нийт 8-н жилийн турш хийгдсэн хүртэлх зохион байгуулагдаж шинэ төрлийн нэвтрүүлгүүдын тоо нэмэгдэж олон улсын алдартай телевизүүдтэй хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулагдаж байжээ жишээ нь; - Солонгосын телевизүүд - ОХУ-ын бүгд найрамдах буриад мужын ВГТРК Бурятия болон Тивиком Эрхүү мужийн АИСТ Телекомпания - БНХАУ-ын ихэнх телевизүүд Өвөр монголын монгол одон телевиз - Японы BTV зэрэг хамтран ажиллаж байжээ UBS телевиз бол үндэсний хэмжээнд хоёр дахь бие даасан суваг бөгөөд монголын телевизийн салбарын цоо шинэ анхдагчдын нэг юм одоогийн байдлаар орон даяар нэвтрүүлгээ хүргэдэг бөгөөд эфирийн цаг нь 6:00-2:00 цаг хүртэлх эфирээ явуулдаг мөн одоогийн дүүргэх хэмжээний программууд болох Өглөөний хөтөлбөр Өглөөний Мэнд Улаанбаатар Кофе юу Цай Юу ярилцлагын хөтөлбөр өдрийн цагаар олон ангитын кинонуудын давталт хүүхэлдэйн кино эсвэл гадаадын чанартай кинонууд өглөөний хөтөлбөрийн давталт гаргадаг оройн цагийн мэдээнүүд болох 18:20 минутад 21 NEWS орон нутгийн мэдээллийн хөтөлбөр 19:30 минутад CITY NEWS мэдээллийн хөтөлбөр өдөр оройн цагаар Оросын шилдэг олон ангит сериалууд хөгжмийн соёл урлагийн үндэсний хэмжээний шоу нэвтрүүлгүүд танин мэдэхүйн хөтөлбөр оройн мэдээний давталт эсвэл ням гараг бүр Сайн уу Сайнаа ток шоу зэрэг програмуудаар эфирээ дүүргэдэг болсон Мөн түүнчлэн тухайн үед 1990-ээд онд үндэсний хэмжээнд цацагдаж нэвтрүүлгээ дамжуулдаг 3-н сувгийн нэг нь МҮОНТ UBS 25-р суваг байсан бөгөөд нийслэл хотын хэмжээнд цацагдаж байсан одоогоор нийт салбар Гурван сувагтай ба Өлзий телевиз нь 2016 оны өвөл буюу 1-р сард туршилтын эфирээ нээн хуучны кинонууд архивын нэвтрүүлгүүдийг туршилтаар гаргаж байсан ба хаврын сард 3-р сар гэхэд албан ёсоор үйл ажиллагаагаа эхлүүлэв мөн хуучин нь UBS GLOBAL Нийгэм Танин мэдэхүйн Дэлхийн Улсуудын маягын Нийгмийн холбоотой сэдэвтэй байсан бөгөөд 2012 онд нэрээ сольж өөрчилсөн бүр өмнөх нь Анхны нэвтрүүлэг нь 2006 оны Намрын сард цацагдаж байсан ба UBS 2 нэртэйгээр үйл ажиллагаагаа эхлүүлж байсан тухайн үед үндсэн сувгийн хөтөлбөрүүд болон Амралт Танин Мэдэхүйн зугаа цэнгэлийн үзвэр үйлчилгээний суваг бүтэцтэй эхлүүлсэн гэвч одоогоор архивын Хөтөлбөрүүд болон Өв соёлын нэвтрүүлгүүд Хөгжмийн шууд нэвтрүүлэг Сугалаат хөтөлбөр уран сайхны олон ангит баримтат кинонуудаар UBS-ийн албан ёсны мэдээний хөтөлбөрөөр эфирээ дүүргэж байна. Аист Глобал Телевиз нь давхар Орос Монголын хамтарсан цор ганц суваг оросын албан ёсны нэвтрүүлгүүд уран сайхны олон ангит кинонууд Мэдээний хөтөлбөр хөгжмийн нэвтрүүлэг зэрэг орон даяар цацдаг 24 цагийн эфиртэй 2023 оны 12-р сарын 1-нд үйл ажиллагаагаа эхлүүлж явуулсан ба Оросын ТИВИКОМ Телекомпаниятай хамтын ажиллагааны гэрээ хийгдсэн хуучин нэршил нь GLOBAL TV гадаад олон улсын гэхээсээ илүү төрөл бүрийн нэвтрүүлэг гаргадаг гадаадын кинонуудыг хүртэлх дуу оруулгатайгаар хүргэж байсан сэдвийн чиглэлтэй суваг хэдий ч ба 2016 оны 1-р сард туршилтын нэвтрүүлгээ эхлүүлж дараа хаврын сард цацагдаж эхэлсэн түүнчлэн удалгүй 1 жилийн дараа 2017 оны өвлийн сард Теле-Худалдааны Бараа бүтээгдэхүүн нийлүүлэх зарах мэдээлэл оргох чиглэлтэй болгон өөрчилсөн бөгөөд хэсэг хугацаанд 2022 2023 он гэхэд Буцаагаад гадаад дотоодын хөгжим энтертайнмент цацдаг болгож тун удалгүй Өв соёлын хэлбэртэй Монгол Туургатан нэртэйгээр олон удаа сувгийн сэдвийн чиглэлээ өөрчилж сольж байсан Анхны Нэвтрүүлэг нь 2010-аад онд UBS 3 нэртэйгээр 2013 онд UBS MUSIC хөгжмийн хөтөлбөрийн нэртэйгээс илүү Хөгжим Дууны сэдэвтэй сувгийг эхлүүлж байсан.<ref>{{Cite web |title=Wayback Machine |url=https://web.archive.org/ |access-date=2026-05-09 |website=web.archive.org}}</ref> Өөрийн хийсэн кинонууд Эзэнгүй Айл 1994-1997 он хүртэлх анхны олон ангит кино<ref>{{Cite web |title=Wayback Machine |url=https://web.archive.org/ |access-date=2026-05-09 |website=web.archive.org}}</ref> Зүрхэнд гэрэлтэх од Мюзикл сэдэвтэй Уран сайхны кино 2009 онд бүтээгдсэн <ref>{{Cite web |date=Интернэтний хэсгээс авсан Зурагтны видеогоос авсан шинжтэй |title=КИНО САН |url=https://kinosan.mn/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260212135238/https://kinosan.mn/ |archive-date=2026-02-12 |access-date=2026-05-09 |website=https://kinosan.mn/ |language=Mn |url-status=bot: unknown }}</ref> Мамма Миа мюзикл сэдэвтэй кино бөгөөд 2010 онд бүтээгдэж гадаадын хувилбарыг зөвшөөрөл авч хийсэн Мартагдашгүй Намар орчин үеийн хэлбэртэй болгож бүтээсэн ба 2011 онд хийгдсэн Содура уран сайхны кино түүнчлэн 2015 онд бүтээгдсэн цаа буга болон цаатан үндэстний тухай гаргадаг Өөдлөх Улирал 2010-аад оны дунд үед хийгдсэн бөгөөд богино хэмжээний намрын улирлын холбоотой үзэгдлүүд гардаг Говийн Домог 2018 онд бүтээгдсэн ба морин хуурын үүсэл Эглэр хааны тухай түүхэн сэдэвчилсэн маягаар гаргадаг Бэрүүд олон ангит кино 20-иод ангитай ба VOO orignal series-тэй хамтран бүтээсэн 2020 онд хийгдсэн Нарны Садан 2023 онд бүтээгдсэн Үндэстний хэрүүл маргаан үйлийн үрийн сэдэвтэй гаргадөг Хайрын Домог 2024 онд бүтээгдсэн ба түүнчлэн түүхэн эсвэл хайрын тухай гаргадаг Дангина 2026 онд бүтээгдсэн ба Монгол болон Буриадын жүжигчид тоглосон == Хэлхээ, холбоос == *[https://web.archive.org/web/20110216134856/http://www.ubs.mn/ Албан ёсны сүлжээ] {{Монгол улсын телевизүүд}} [[Ангилал:Монголын телевиз]] {{Mongolia-stub}} agzzhtsq5jakszb7c6zmto8iqqxym37 0 15849 856214 856070 2026-05-13T07:03:54Z HorseBro the hemionus 100126 856214 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}} {{Featured article}} {{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | currency = Зэс зоос | date_start = 1634 | event1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав | event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date_event2 = 1635 | event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | date_event3 = 1665–1720 | event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | date_event4 = 1680–1681 | event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date_event5 = 1690–1758 | event_end = [[Зүүнгарын геноцид]] | date_end = 1758 | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын Хаант Улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын Хаант Улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг. Зүүнгарын Хаант Улс нь 1634 онд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] удирдлага дор холбоо болон байгуулагдсан. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгож, Зүүнгарыг албан ёсоор хаант улс болгон байгуулсан. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших Таримын сав газрыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин улс Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. 16–17-р зуунд дарь технологи нь [[Оросын Хаант Улс]], Чин улс зэрэг улсуудад томоохон шинэчлэлийг авчирсан боловч хожим нь 17-р зуунд тал нутагт хүрч, Зүүнгарын Хаант Улс галт зэвсэг амжилттай нэвтрүүлж, үйлдвэрлэж, нүүдэлчид суурин эзэнт гүрнүүдтэй өрсөлдөж чадна гэдгийг нотолсон. Гэсэн хэдий ч эдгээр дэвшил гарсан ч өвчин, өлсгөлөн, ган гачиг зэрэг гадаад хямралууд эцэстээ тогтворгүй байдлыг бий болгож, тэдний уналтад хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=185}} == Нэрний гарал үүсэл == === Нэршил === "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} === "Сүүлчийн нүүдэлчин эзэнт гүрэн"-ий тухай ойлголт === 18-р зууны эхний хагасын Зүүнгарын Хаант Улсыг зүгээр нэг төвлөрсөн Монголын хаант улс биш, харин Монголоос хол зайд орших олон янзын ард түмэн, бүс нутгийг өөрийн мэдэлд нэгтгэсэн жинхэнэ "тал хээрийн эзэнт гүрэн" гэж үзэх бүрэн үндэслэл бий. Үүний дагуу Цорос овгийн Ойрад хунтайж болон [[хаан]] нар өөрсдөө Ойрадуудын "үндэсний" захирагч төдийгүй хэд хэдэн вассал ард түмэн, улсын ноёд болж байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Зүүн Туркестан]],{{efn|Ярканд, Кашгар, Турпан, Аксу, Курл, Үч-Турпан, Янги-Хисар, Бэй, Куча, Карашар, Хотан, Хами}}{{sfn|Bavarov|Kradin|2019|p=374}} Төв Азийн хот-улсууд,{{efn|Ташкент, Туркестан, Самарканд, Хожент}} Ахмад болон Дунд Жүзийн казах хан, султанууд Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Оросын харьяат байсан, ясак төлдөг Сибирийн зарим ард түмэн хүлээн зөвшөөрсөн: 1713–1714, 1719 онд Зүүнгарт айлчилсан Тара казакийн удирдагч И.Д. Чередовын мэдээлснээр эдгээр "ясак" хүмүүс" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байжээ. Энэ заншил хэдэн арван жилийн дараа ч үргэлжилсэн: "ясаш төлдөг үл итгэгчид" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байсан баримтыг 1745 онд Зүүнгарт айлчилсан луу М.Давыдов тэмдэглэжээ.{{sfn|Pochakaev|2019|pp=28–40}} == Түүх == {{Мөн үзэх|Ойрадуудын оролцсон дайны жагсаалт}} Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын Хаант Улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно. === Гарал үүсэл === Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ]]. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1640s.png|left|thumb|1640-өөд оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Burton|1997|pp=219–220}}{{sfn|Moiseev|1991|pp=44–45}}]] '''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж,{{sfn|Baabar|1999|p=78}} Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарыг]] илгээж, Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1667.png|thumb|287x287px|1667 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}}]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1686.png|thumb|279x279px|1686 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Baabar|1999|p=80}}]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} === Халхын дайн (1687–1688) === {{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}} [[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын Хаант Улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын Хаант Улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} === Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) === {{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]]] 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} [[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]] 1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}} [[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]] === Цагаадайн бослого (1693–1705) === Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}} === Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн === {{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}} 1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Их Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} 1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} 1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягуз голын тулалдаан|Аягуз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр "армийг хядсан" гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Казакууд Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}} === Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) === {{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|"Алсын зайн суурьшлын жанжин" аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]] 1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}} === Галданцэрэн хаан (1727–1745) === Цэвээнравдан хаан 1727 онд гэнэт нас барж, түүний хүү Галданцэрэн өөрийн дүү Лувсансүрийг хөнөөж, Цэвээнравдан хааны залгамжлагч болжээ. Тэрээр казахууд болон Халх Монголчуудын эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг хийсэн довтолгооны хариуд Чин улсын [[Найралт төв|Найрал төв]] 10,000 цэрэгтэй довтлох хүчийг илгээсэн бөгөөд Зүүнгарууд [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] ойролцоо [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуурын тулалдаанд]] ялав. Гэсэн хэдий ч дараа жил нь Зүүнгарууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийн ойролцоо]] Халхуудад ялагдав. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь Чин гүрний талд орж байсан Турфан руу довтлов. Эмин Хожа Турфаны ард түмнийг удирдан Гансу руу ухарч, тэнд Гуажоуд суурьшжээ. 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=149}} Казахууд [[Алтайн нуруу]] руу довтолсон бөгөөд, энэ нь Зүүнгаруудыг хилээ хамгаалахаар 10,000 орчим цэрэг илгээхэд хүргэсэн. Казахууд Оросын худалдааны цуваа, дипломатчид болон, [[Уйгурууд|Уйгур]] худалдаачдыг дайрч, олзлон авсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Уйгур худалдаачдаас бусад барьцаалагдсан хүмүүсийг удалгүй суллав. Үүний зэрэгцээ Бага Жүз болон Дунд Жүз нар Оросын хатан хаан Аннад захирагджээ. [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрэнээс]] хамгаалалт хүсч, Оросуудад Зүүнгарын [[Сибирь]] руу хийх аливаа довтолгоог няцаахад нь туслана гэж тохиролцсон.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} 1732 онд Зүүнгарууд 7,000 орчим цэрэгтэй өөр нэг хүчийг Дунд Жүз рүү довтолсон боловч тэд ялагдав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} Казахууд мөн Зүүнгаруудыг довтлон 700 орчим ордыг эзлэн авчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Өөр нэг Зүүнгарын арми Ахлах Жүз рүү довтлон Сайрам, Туркистан болон Ташкент хотуудыг эзлэн авчээ.<ref>{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}</ref> Дотор 1734 онд Их Жүз Сайрам, Туркестан, Ташкентийг эргүүлэн авч чаджээ.<ref>'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''</ref> Гэсэн хэдий ч Галдан Цэрэн тэднийг эзлэхээр цэрэг илгээж, Их Жүзийг захируулснаар тэднийг удалгүй эзэлжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}} Галданцэрэн хаан 1739 онд Казахын хаант улсыг дахин довтлов.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Галданцэрэн хаан 1741 он хүртэл довтолгооноо үргэлжлүүлсээр байсан тул Дунд Жүз довтолгоог няцааж чадаагүй юм.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Казахууд Зүүнгаруудаас хохирол их амсаж, Бага, Их Жүзүүд Зүүнгарын эсрэг дайнд нэгдэж чадаагүй бөгөөд, Зүүнгарууд [[Сырдарья]] болон Ишим голыг эзэлснээр Зүүнгарууд дээрх казах суурингууд нь Зүүнгаруудаас хөөгдүүлсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} === Уналт (1745–1757) === [[Файл:乾隆皇帝朝服像轴.png|left|thumb|228x228px|Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.]] Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүнийг нас барсны дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан гэж хэлэв:{{sfn|Baabar|1999|p=89}} {{quote|Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй.|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Baabar|1999|p=89}}}}Зүүнгарын довтолгоог няцаасан нь Абдул Карим Бигийн удирдлагаа бэхжүүлж, [[Кокандын хант улс|Кокандын хант улсын]] бүс нутгийн байр суурийг сайжруулсан. Үүний эсрэгээр, мөргөлдөөний цэрэг, эдийн засгийн томоохон хурцадмал байдал нь Зүүнгарын хан улсын уналтыг хурдасгаж, [[Төв Ази]] дахь улс төрийн ноёрхлыг нь үр дүнтэйгээр зогсоосон. Бүс нутгийн хүчний тэнцвэрт энэхүү өөрчлөлт нь Их Жүзийг Зүүнгарын ноёрхлоос чөлөөлөхөд тусалсан.{{sfn|Moiseev|2001|pp=160-175}} Галданцэрэн хааны дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил]] 1746 онд түүний залгамжилсан [[Хунтайж]] болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах [[Ламдаржаа|Ламдаржаатай]] хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} [[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай хаанд]] зориулсан 2000 оны марк.]] 1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, [[Даваач]] болон [[Хойд|Хойдын]] хунтайж, [[Амарсанаа|Амарсанаатай]] эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Казахуудын [[Аблай султан|Аблай хаан]] тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} [[Файл:Cebdenjab.jpg|left|thumb|202x202px|Халхын цэргийг '''Зүүнгарын Хаант Улс''' руу удирдсан Цэвдэнжав.]] Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}}{{quote|''"Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй"''|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Walravens|2017|p=82}}}} [[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|"Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь"]] Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} 100 хоногийн дотор [[Өрөмч]], Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг [[Тэнгэр Уул]] даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.{{sfn|Adle|2003|p=201}} Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} ==== Амарсанаагийн бослого (1755–1757) ==== {{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Jaohui.jpg|left|thumb|161x161px|Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан генерал Жаохуй.]] [[Файл:Dzungar_cavalry_of_Amursana,_in_the_Battle_of_Khorgos_against_Qing_China_(1758).png|thumb|Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.{{Sfn|Chu|Ding|2015|p=129}}]] Зүүнгарын Хаант Улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, [[Чэндэ]] дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.{{Sfn|Perdue|2005|p=275}} Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч [[Чингүнжав|Чингүнжавтай]] хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.{{Sfn|Perdue|2005|p=276}} Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт [[салхин цэцэг]] өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр [[Кяхта]] руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.{{Sfn|Pirazzoli-T'Serstevens|1969|p=10}} === Ак Тагликийн бослого (1757–1759) === Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. [[Хожа|Бурхануддин Хожа, Жахан нар]] [[Бадахшан]] руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=203}} === Геноцид === {{main|Зүүнгарын геноцид}} === Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт === [[Файл:Khojis full-length portrait.jpg|thumb|Хожи, Уктурпаны [[Уйгурууд|Уйгур]] захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач [[Игнатий Сихельбарт]]-ын зурсан зураг.{{sfn|Unknown|2019|p=4019}}]] [[Файл:Xinjiang_regions_simplified.png|left|thumb|{{legend|red|[[Dzungaria]]}}{{legend|blue|[[Tarim Basin]]}}]] Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, [[Хуушуур|Хуй]], [[Шибэ]], [[Дагуур ястан|Дагуур]], Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.{{sfn|Starr|2004|pp=73–90}}{{sfn|Toops|2004|p=1}}{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.{{sfn|Milward|1998|p=102}} Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр "Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан".{{Sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=76}} 1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо "Хятадын нэг хэсэг" гэж тунхагласан.{{sfn|Dunnell|2004|p=77}}{{sfn|Dunnell|2004|p=83}}{{sfn|Elliot|2001|p=503}} Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг "гадаад" Хан бус Хятадуудыг "дотоод" Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн "нэг гэр бүл" гэж дүрсэлсэн. Чин улс "нэгдмэл байдал"-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд "Жон Вай И Жиа" (中外一家) эсвэл "Нэй Вай И Жиа" (內外一家, "дотоод ба гадаад нэг гэр бүл") гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.{{sfn|Dunnell|2004|pp=76-77}} === Зураг === ==== Зигуан павильон дахь гавьяат албан тушаалтнуудын хөрөг зурагнууд ==== [[Тэнгэр тэтгэгч]] эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг ([[:zh:紫光阁功臣像|Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө]] зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн [[Торгууд]] болон [[Дөрвөд]] холбоотнууд, мөн ялагдсан [[Цорос]] Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман [[Уйгурууд|Уйгур]] холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Орчин үеийн [[Иезуит]] зураач [[Жан-Денис Аттирет]]-ийн хэлснээр: "Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв."{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа [[Жузеппе Кастильоне (Иезуит зураач)|Жузеппе Кастильоне]]-гийн удирдлаган дор [[Иезуит]]-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}<gallery widths="150px" heights="200px" perrow="9"> Файл:Dawachi.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын удирдагч Даваач (达瓦齐). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Dawa.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын Даваа (达瓦). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Tseren.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Цэрэн (车凌). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Buyan_Tegus.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Буян Төгс(布彦特古斯). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Erdeni.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Эрдэнэ (额爾德尼). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Gangdorji.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гандорж (刚多尔济). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Gendun.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гэндэн (根敦). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Ayusi_Assailing_The_Rebels_with_a_Lance.jpg|Ойрадын урвагч Аюуш (阿玉锡) Чин улсын дүрэмт хувцастайгаа. Жузеппе Кастильонегийн зурсан зураг. </gallery> ==== <u>Хуан Чин Жигун Ту</u> ==== Хуан Чин Жигун Ту (Хятадаар: 皇清職貢圖; Чин гүрний харьяа ард түмний хөрөг зургийн цуглуулга) нь 18-р зууны Хятадын цутгал улсууд, түүний дотор Чин гүрэнтэй худалдаа хийдэг барууны улсуудын талаарх угсаатны зүйн судалгаа юм. Үүн дээр Зүүнгарын энгийн иргэд гэх мэт янз бүрийн зургийг дүрсэлсэн байв. <gallery widths="150px" heights="200px" perrow="5"> Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч ([[Зайсан]], 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Uyghur from Ili, Taleqi, Chahan and Wusu, with his wife.jpg|Или,Талеки, Чахан, болон Вусу, нутгийн Уйгур иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Kyrgyz (布鲁特) commoner and his wife.jpg|Киргизийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. </gallery> == Зохион байгуулалт == === Цэргийн зохион байгуулалт === ==== Тактикууд ==== [[Файл:Ойратские_воины.png|left|thumb|Бүрэн цэргийн тоног төхөөрөмжтэй хоёр Зүүнгарын морин цэрэг. Зурагчин Л.А. Бобровын бүтээл]] Зүүнгарын арми дараах бүрэлдэхүүнтэй байв: морьноос буусан нумчид эсвэл галт зэвсэг, жад баригчид, тэмээн дээр суурилуулсан их бууны ангиуд,{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} мөн Европын аялагчид, адал явдалчдын тэмдэглэлд дурдсанаар [[Польшийн хусарууд|Польшийн хусаруудтай]] дүйцэхүйц морьт цэргүүдээр бүрдсэн.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Эхэндээ Зүүнгарууд тасгуудаар эхний шугамд жагсаж, захирагч бүр туг барин байрладаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Үүний дараа тэд бүрээ үлээж, бөмбөр дэлдэн довтолгооны дохио өгдөг байв. Эхний довтолгоог нумчид эхлүүлж, дараа нь жадчид дайрч, улмаар ил задгай тулалдаанд ордог.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} Хэрэв дайсан довтолгоог тогтоон барьж чадвал, галт зэвсэг хэрэглэж буй дайсны эсрэг тэдний тактик үр дүнгүй тул ухардаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} [[Файл:Kalmyk_warriors.jpg|thumb|249x249px|Бүрэн цэргийн хэрэгслээр тоноглогдсон Зүүнгарын хоёр морин цэрэг. Зурагчин Л.А.Бобров]] Харин XVII зууны сүүл үеийн шинэчлэлийн дараа Зүүнгарын арми багана хэлбэрээр урагшилж, Зүүнгарын буутай явган цэргүүд галт зэвсгийн үйлдвэрлэл нэмэгдсэний үр дүнд салваар буудаж морьт цэргийг дэмжих боломжтой болсон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Ингэснээр хөнгөн морьт цэргүүд дайсныг их буу болон морьноос буусан явган цэргүүд уул толгод дээр нуугдан байрласан нээлттэй талбай руу татан оруулж, дараа нь их буу, галт зэвсгээр дайсныг эмх замбараагүй болгосны дараа жад, сэлэм барьсан хүнд морьт цэргүүд үлдсэн хүчийг довтлон устгадаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Spencer|2017|p=181}} ==== Зэвсэглэл, үйлдвэрлэл, өргөжилт ==== XVII зууны эхэн үед Зүүнгарын Хаант Улсын цэргүүдийн үндсэн хэсгийг хуягласан жадчид бүрдүүлж байв. Тэд ойрын тулалдаанд болон жадаа шидэн алсын довтолгоонд ашиглах зориулалттай{{sfn|Bobrov|2007|p=62}}—хулсан иш, нарийн ир, ган туузаар хийсэн жад барьдаг байсан.{{sfn|Abdibek|2008|p=412}} Мөн тэд дайсны эсрэг холын зайнаас тулалдахад нум хэрэглэдэг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Нум нь мөнгө, гууль чимэглэл эсвэл металл хавтангаар гоёсон бараан арьсан саванд хадгалагддаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Жад, бамбай, хожим нь их буу, дарь, сум зэрэг цэргийн хэрэгслийг уурхайгаас олборлосон төмөр, зэс, мөнгөөр хийдэг байсан нь зэвсгийн үйлдвэрлэлийг хангаж байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}} Тэд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсаас]] буу худалдан авах боломжгүй байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] буу болон дархны мэргэжилтнүүд авах хүсэлт гаргасан ч татгалзсан хариу авчээ. 1645 онд Эрдэнэбаатар хунтайж буу, их буу, бууны дархчууд авах хүсэлтээ дахин гаргасан байна. Татгалзсан шалтгаан нь улсын дотоод аюулгүй байдалтай холбоотой байсан бөгөөд Зүүнгарууд Оросын Хаант Улсад заналхийлэл учруулж болзошгүй гэж үзжээ. Мөн металл худалдахыг татгалзсан нь түүнийг зэвсэг үйлдвэрлэхэд ашиглаж болзошгүйтэй холбоотой байв.{{sfn|Spencer|p=178}} [[Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|thumb|'''Зүүнгарын Хаант Улсын''' нийгэм, эдийн засгийн сайжруулалтыг эхлүүлсэн [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хөшөө.]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] (1676–1697) засаглалын үед тэрээр Оросын царьт улс болон Төв Азийн янз бүрийн улсууд руу элч илгээж, Зүүнгаруудад галт зэвсэг нийлүүлэхийг эрмэлзэж байв. Энэ үед галт зэвсгийн ач холбогдлыг илүү ойлгож эхэлсэн бөгөөд Персийн ган хайлуулах арга технологийг эзэмшсэнээр зэвсэг үйлдвэрлэх боломж бүрджээ. XVII зууны сүүл үед Зүүнгарууд Төв Азийн худалдаачид болон Сибирийн захирагчид, Оросын албан тушаалтнуудаас их хэмжээний галт зэвсэг худалдан авч байв.{{sfn|Bobrov|2007|pp=64-65}} Үүний үр дүнд Зүүнгарын цэрэгт шинэчлэл хийгдэж, галт зэвсэгтэй анги нэгжүүд бий болсон. Тэд морь ашиглан тээвэрлэлт хийж, харин тулалдааны үед морьноос бууж явганаар байлдан морьт цэргийг дэмжих, дайсны довтолгоог тогтоон барих үүрэгтэй байсан нь Европын аялагчдын тэмдэглэлд “[[Драгүн|драгуун]]” маягийн тактик гэж дурдагдсан байдаг.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Галт зэвсгийн хэрэглээ нь Зүүнгаруудад [[Халх Монголчууд|Халх монголчууд]] болон [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг үр дүнтэй дайн явуулах боломж олгож, Чин улсын цэргүүд тэдэнтэй тулалдахдаа морьноос бууж багана хэлбэрээр жагсах шаардлагатай болдог байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Зүүнгарууд [[газрын тос]] олборлох, [[хүхэр]], [[хүхрийн хүчил]], [[калийн нитрат]] ашиглах чадвартай байсан бөгөөд зэс, хар тугалга, өндөр чанарын ган зэрэг металлыг олборлодог байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Мөн их буу үйлдвэрлэл хөгжсөн ба тэмээн дээр жижиг их буу байрлуулан ашигладаг байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Энэ нь [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] ашиглагдаж, Зүүнгарууд тактикийн ухралт хийх боломжийг олгосон байна. XVII зууны сүүл болон XVIII зууны эхэн үед, [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] засаглалын үед (1697–1727) галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийн төвүүд илүү зохион байгуулалттай, үр ашигтай болжээ. Орос болон Төв Азийн дархчуудын тусламжтайгаар тэд фитиль буу (matchlock) төрлийн гар буу, урт буу үйлдвэрлэж, эдгээрийг нарийн иш, заримдаа модон тулгуур (bipod)-тойгоор хийдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Зэвсгүүдийг яс, арьсаар хийсэн хайрцагт хадгалж, мөрөнд зүүх оосроор авч явдаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Сумны үйлдвэрлэлийн хувьд [[Йохан Густав Ренат|Йохан Ренат]] хэмээх Швед цэрэг—[[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөний]] үеэр, [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедицийн]] явцад олзлогдсон—төмөр хайлуулж сум хийх аргыг зааж өгсөн.{{sfn|Baddeley|6767|pp=180-183}} Зүүнгарууд мөн сум, дарь хадгалах зориулалттай уут, гал асаагч, жижиг савнуудыг бүсэлхийдээ зүүж авч явах боломжтой болгожээ.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Галын хурдыг нэмэгдүүлэхийн тулд дарийг яс эсвэл эвэр саванд хийж, хүзүүндээ зүүдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Мөн Цэвээнравдан хаан зэвсгийн үйлдвэрлэлтэй холбоотой шинэ хөдөлмөрийн зохион байгуулалтыг бий болгосон. “Урууд” хэмээх ойролцоогоор 5,000 өрх зэвсэг, зэвсгийн хэрэгсэл үйлдвэрлэхэд томилогдсон; “Буучинар” хэмээх 2,000 орчим өрх үйлдвэрлэлийг хянах, удирдах үүрэгтэй байсан; харин “Буучин” нэртэй 1,000 орчим өрх их бууны үйлдвэрлэлд зориулан нөөцөд байлгагдаж байв.{{sfn|Spencer|2017|p=183}} 1726 онд Иссык-Куль нуурын орчимд их бууны цутгуурын газрууд байгуулагдсан. Энэхүү үйлдвэрийг Йохан Ренат удирдан ажиллуулж байсан бөгөөд түүнд ойролцоогоор 20 бууны дархан, 200 ажилчин туслан их буу үйлдвэрлэж байв. Мөн нэмэлт туслах ажилчид ч ажиллаж байсан. Их бууны үйлдвэрлэл өсөж байсан ч [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа дотоодын иргэний дайн гарч, энэ өсөлт саарсан байна.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Хэдийгээр Зүүнгарууд цэргээ шинэчилж, галт зэвсгийг нэвтрүүлсэн боловч жад, нум сум, сэлэм зэрэг уламжлалт зэвсгүүд нь Зүүнгарын Хаант Улсын армид үргэлжлэн чухал байр суурь эзэлж, өргөн хэрэглэгдсээр байв.{{sfn|Adle|2004|p=422}} Галданцэрэн хаан хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын цэргийг нийт 80 мянгаас 100 мянга хүртэл өргөжүүлж, галт зэвсэг, их буугаар зэвсэглэсэн.{{sfn|Spencer|2017|pp=184-185}} Галданцэрэн хааны удирдлага дор Зүүнгарууд нийт 80,000–100,000 цэрэгтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} 1688, 1732 онд Халх Монголчуудын эсрэг 30,000 орчим цэрэг илгээжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1762 онд Чин улсын арми Зүүнгарын дөрвөн том хүрэл их буу, найман "хөөрөгдсөн" их буу, 10,000 сум илрүүлжээ.{{sfn|Adle|2003|p=165}} === Хууль === Ойрадууд анх ''"Цаазийн бичиг"'' гэгддэг хуулийг ашигладаг байсан. Хуулийн код нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоог]] нэгтгэж, төвлөрүүлэхийн тулд нийтлэг хуулийг ашиглах зорилготой байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 1640 онд Ойрад, [[Халх|Халх Монголын]] 30 орчим язгууртан, ''"Монгол–Ойрадын Их Цааз"''-ыг байгуулсан. Энэхүү гэрээний зорилго нь Монгол улсуудыг нэг хуультай нэгтгэх, бие биенээ дэмжих, найрсаг харилцаа тогтоох явдал байв.{{sfn|Gantulga|2019|p=26}} Үүнд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] болон [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]] нар гарын үсэг зурж, монгол хэлээр бичсэн нь онцгой ач холбогдолтой байв.{{sfn|Baabar|1999|pp=78-79}} Хууль нь лам хуврагууд, шашин шүтлэг, шуудан, татвар, гэрлэлт, гэрийн амьдрал, мал аж ахуй, ан агнуур, хувийн өмч, удамшлын эрх, эрүүгийн хууль, шүүхийн тогтолцоо, овог аймаг, овог аймгуудын хоорондын харилцаатай холбоотой нийт 120–151 зүйлд хуваагдсан байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} Хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын өсөлт нь төвлөрөл болон засаг захиргааны илүү олон шинэчлэлийг бий болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Зүүнгарын эзэнт гүрнийг өргөжүүлэх үеэр нь захирч байсан Галдан бошигт хаан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} [[Цэвээнравдан хаан]] болон, түүний ахмад хүү, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] үед гэмт хэргийн талаар цуврал дүрэм журам баталсан.{{sfn|Adle|2003|p=173}} Хэн нэгэн гэмт хэрэг үйлдсэн нь тогтоогдвол 100 тэмээ, 1000 адуу, тодорхойгүй тооны үхэр, хонь торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=163}} === Засаг захиргааны хуваарь, төрийн байгуулал === Тус улсыг [[хаан]], [[хунтайж]], [[тайш]] нар захирч, отог бүрийг [[зайсан]] захирч байв. Хожим нь, 17-р зуунд улс төрийн бүтэц нь захиргааны илүү олон чиг үүргийг гүйцэтгэхийн тулд мэдэгдэхүйц өөрчлөгдсөн.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Зүүнгарууд аймагт хуваагдсан бөгөөд тэнд хүмүүсийг улс буюу ангид томилдог байв. Үүнийг ноён хянадаг байсан бөгөөд тэдний доор ноёнуудын хүргэн болох тавнангууд, тэд түшмэд буюу шүүгчдийн албан тушаалд хязгаарлагдаж, дараа нь туг баригч, бүрээчин, туслах гэх мэт жижиг албан тушаалтнууд байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Тэдгээр аймгийн анги буюу улуудыг цааш нь отог гэж хуваасан бөгөөд энэ нь нийт 3,000–6,000 өрхөөс бүрддэг байв. Отог бүрийг зайсан, дэмч, шүлэн хариуцдаг тул 40 өрхөд хуваасан бол албан тушаалгүй энгийн иргэдийг сайд, дунд, суурь гэж хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Зүүнгарын отогуудыг 14 хуучин болон 16 шинэ отог гэж хуваасан бөгөөд эдгээр нь 500–6,000 өрх, дунджаар 3,600 өрх байв. Тэдгээрийг овог аймаг болон/эсвэл үндэс угсаа, эсвэл ажил мэргэжлээр нь хуваарилсан.{{sfn|Atwood|2004|p=431}} Тэд хааны нийгмийн бүлэгт харьяалагддаг байсан бөгөөд нийт 88,300 өрхтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Ангичуудыг тайшууд захирч байсан бөгөөд тэд хааныг дагаж аян дайн хийх, цэргийн байгууллага болж үйлчлэх хүчээ удирдах ёстой байв. Цэвээнравдан хааны үед нийт 21 анги буюу 100,000 өрхийг тайшууд захирч байжээ. Татвар болон бусад чухал үүргийг отогууд хариуцаж байсан бол ангичууд бага зэргийн үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{Sfn|Adle|2003|pp=167-168}} Яс нь анх таван шашны хэлтэс байсан тул шашны хэлтэс байв. Хожим нь 6,000 лам, 10,600 шавьтайгаар есөн хэлтэс болж өргөжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}} ''"Зүүнгарын бүрэн тэмдэглэл"''-д дурдсанаар, [[Тэнгэр тэтгэгч]] нь нийт 200,000 өрх, 600,000 гаруй хүн амтай гэж тооцоолсон бөгөөд, хаанаас 24 отог, харин тайш бүрээс 9 яс, 21 анги байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Хаан (эсвэл хунтайж) нь улсын хамгийн дээд цол хэргэм, зэрэг дэвийг авдаг байсан бөгөөд засгийн газрын албан тушаалтнууд засгийн газрын янз бүрийн үүргийг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Засгийн газрын бүтцийн шатлал нь: хаан; түшмэл — чухал асуудлыг шийдвэрлэж, улсын дээд хэрэгт оролцдог түшмэл байв. Нийт дөрвөн түшмэл отог, ангиудыг удирдах үүрэгтэй байв; заргач — 6 заргач нь улс төрийн хэрэг, эрүүгийн хэрэг, шударга ёсыг хянах үүрэг хариуцлагыг түшмэлд авахад нь тусалж байв; дэмч — хааны ордны хэрэг, бэлчээрээс татвар ногдуулах ажлыг хариуцаж байв. Айл өрх бүрийг өөрийн тогтоосон нэгжид хуваарилж, нэгжийг нутаг дэвсгэрт хуваарилдаг байв.{{sfn|Adle|2003|pp=168-169}} Зайсанууд нь Ойрадын системийн гол захиргааны ажилтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь заримдаа ганцаараа, заримдаа бүлгээрээ отог хариуцдаг байв. Тэдний доор цэргийн болон иргэний захиргааны аль алиныг нь хариуцдаг даругачи нар, мөн хууль тогтоомж, засаглалыг хэрэгжүүлэх үүрэгтэй жасагулууд байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Доод түвшинд захиргаа илүү орон нутгийн шинжтэй болж, нарийвчилсан болсон. Дэмч нар байцаагчаар ажиллаж, ойролцоогоор 40–200 өрхийг хянадаг байв. Туслах даргач нар отог доторх өдөр тутмын ажлыг хариуцдаг байсан бөгөөд үүнд тушаал дамжуулах, татвар цуглуулах, нийтийн сайн сайхан байдлыг хангах, гэрлэлт зэрэг нийгмийн асуудлыг зохицуулах зэрэг орно. Шүлээ нар 20 орчим өрхийг хянадаг татварын албан тушаалтан байсан бол, албанчууд хамгийн доод албан тушаалтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь 10 орчим өрхийг хариуцаж, үндсэн захиргаанд тусалдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Энэхүү шатлалын зэрэгцээ мэргэшсэн бүлгүүд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв: хөтөч нарууд барилга байгууламжийг хариуцаж; захчинууд хил хязгаарыг хамгаалж; урудууд дарханчлан зэвсэг, багаж хэрэгсэл үйлдвэрлэж; алтчинууд шашны эд зүйлс бүтээж; буучинарууд галт зэвсэг, цэргийн хуарануудыг удирддаг байв. Цэргийн удирдлагад цэргүүдийг удирдаж, зарим тохиолдолд томоохон нэгжүүдийг захирдаг хошууч нар багтдаг байсан бөгөөд, хожим нь ерөнхий сайд болж гарч ирсэн. Шашны хэргийг Хутагт, Чорж зэрэг өндөр албан тушаалтай лам нар тусад нь удирддаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Орон нутгийн албан тушаалтнуудыг улс орныг тогтворжуулж, гадаад болон дотоод аливаа асуудлыг мэдээлэх үүрэгтэй байв. Энгийн албан тушаалтнууд ноёныхоо оргоог цуглуулах ёстой байсан бол отог ахмадууд ард түмнийг цуглуулах ёстой байв. Албан тушаалтнууд ирээгүй тохиолдолд торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Тус улс нийт 200,000 өрхтэй байсан бөгөөд отог, анги гэж зохион байгуулагдсан байв. 54 Албач Зайсан хааны удирдлага дор 24 отог удирдаж байжээ. Нийт 4,000 хутагнар, 1,000 буучин, 5,000 урууд, 2,000 [[захчин]] байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} == Эдийн засаг == === Худалдаа === [[Файл:Horse Ruyicong.jpg|thumb|[[Чин улс|Чин улстай]] энхийн гэрээ байгуулсны дараа [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хаанаас]] [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчэд]] бэлэглэсэн "Руй Кон" (如意驄) хэмээх сайхан морь.]] Зүүнгарууд улс байгуулагдсанаасаа хойш [[Туркестан]], [[Сибирь]], [[Хятад]] зэрэг улсуудтай худалдааны харилцаа тогтоож байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Эхэндээ худалдаачдын ихэнх нь [[Хамил тойрог|Хамил Тойрог]], Жиаюгуань, Сужоугаар дамжин [[Чин улс|Чин улсын]] нийслэл [[Бээжин]] рүү аялсан бөгөөд мөн [[Ховд (хот)|Ховд]] хотоор дамжин Гуйхуачэн хүртэл аялсан.{{sfn|Adle|2003|p=166}} Тэдний хамгийн чухал экспортын бараа нь адуу, бусад мал, улаан үнэг, далайн эргийн үс, хурганы арьс, гүрвэл, боолууд байв. Боолуудын үндэс угсаа Орос, Хятад, Монгол гэсэн янз бүр байв.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Тэд Бухараас хөвөн, даавуу, камка, торгон дамаск, гурил, хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн зэвсэг, зоос, бөмбөлгүүдийг, сам, зүү болох Оросоос хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн бусад бүтээгдэхүүнийг импортолж байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} [[Файл:Dzungarian pūl.jpg|thumb|Зүүнгарын зэс зоос.]] Зүүнгарууд мөн Оросуудтай худалдаа эрхэлж,{{sfn|Adle|2003|p=167}} эхэндээ Оросууд Зүүнгарын эсрэг худалдаа хийхээс татгалзсан.{{sfn|Spencer|2017|p178}} Тус үндэстнийг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайж мушкет, бууны дархан худалдаж авахыг оролдсон боловч үүнийг нь үгүйсгэсэн. Оросууд Зүүнгарууд Оросын дайсан болж магадгүй гэж үзэж байсан.{{sfn|Spencer|2017|p178}} [[Галдан бошигт хаан]] Туркестаны улсууд болон Орос руу элч, худалдаачдыг илгээж чадсан нь тэдэнд зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Adle|2003|p=178}} 1735 оноос [[Галданцэрэн хаан]] [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|гуравдугаар дайны]] дараа Чин улстай хийх худалдаагаа сэргээжээ. Бараг жил бүр худалдаачид үхэр, хонь, морь, тэмээгээр аялж, их хэмжээний арьс шир, салад, усан үзэм, бугын эвэр ачдаг байжээ. Эдгээрийг Сужоу, Донкирт зарж бараагаа зардаг байжээ. Чин улсаас торго, хөвөн, цай, гүрвэл, ваар импортолдог байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=166}} Худалдааны холболтууд нь тэдний нийслэл [[Хулж хот|Хулж хотын]] ач холбогдлыг нэмэгдүүлэх боломжийг олгосон бөгөөд янз бүрийн үндэстний худалдаачид худалдаа хийхээр Хулж руу байнга ирдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}} === Хөдөө аж ахуй === Хүн ам нь адуу, үхэр, хонь, ямаа, тэмээ өсгөдөг байсан тул мал аж ахуй нь тус улсын эдийн засгийн гол эх үүсвэр байв. Тэдний баялгийг сүргийн тооллогоор нь тодорхойлдог байв. [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]], Яер, Эмин, Манас, Жүлдүс, Баяндай зэрэг газрууд нь амьтдад элбэг дэлбэг хоол хүнс, ус өгдөг байв. Энэ нь тэдний сүргийг тогтвортой өсгөх боломжийг олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=163}} Түүнчлэн, эд баялгийн хувьд 200-300 үхэр, 400-500 хоньтой хүнийг баян гэж үздэг байсан бол 40-50 үхэр, 200-300 хоньтой хүнийг энгийн хүн гэж үздэг байв. Зүүнгарууд Чин улсад хүндэтгэл үзүүлэх үеэрээ тогтмол 10,000 морь, тэмээтэй байсан гэж мэдээлдэг.{{sfn|Adle|2003|p=163}} Тус улсыг үндэслэгч [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] хязгаарлагдмал хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлийг бий болгосон.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Гэсэн хэдий ч Цэвээнравдан хаан, Галданцэрэн хааны үед тэд газар тариалангаа өргөжүүлж, дайнд олзлогдогсдыг хөдөлмөр болгон ашиглаж байжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Уктурпан, [[Аксу тойрог|Аксу]], [[Кашгар]], Ярканд дахь [[Уйгурууд|Уйгурын]] энгийн иргэдийг [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]] рүү хүчээр нүүлгэн шилжүүлэв. Улс орны газар тариалангийн талаарх ойлголтод олон газар тариалангийн техникийг нэвтрүүлэв. Улирлын чанартай тариалалт хийх, шуудуу татах, хөдөө орон нутагт хүрэх зам тавих, усжуулалтын ур чадварыг эзэмшсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Бухараас ирсэн боолууд болон Зүүнгарын энгийн иргэд өөрсдөө газар тариалан эрхэлж, улаан буудай, арвай, шар будаа, хулуу, амтат гуа, усан үзэм, чангаанз, алим тариалдаг Хулж бүс нутагт тариаланчид түгээмэл байв.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} [[Эрчис мөрөн]], Сайнтал, Харшахрын бүс нутаг болох Өрөмч хотод харьцангуй орчин үеийн хөдөө аж ахуй эрхэлж байв. Эрчис гол дээр амьдардаг [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] газар тариалан эрхэлдэг байсан бөгөөд усжуулалтын систем ашигладаг гэдгээрээ алдартай байв.{{sfn|Adle|2003|pp=164-165}} Зүүнгарууд төрөл бүрийн хүнсний ногоо, жимс жимсгэнэ тариалах чадвартай байсан ч Зүүнгаруудын газар хагалах, хөгжүүлэх арга барил хязгаарлагдмал хэвээр байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}} == Нийгэм == === Хүн ам === Зүүнгарын Хаант Улсад [[Ойрадууд]] хүн амын дийлэнх хувийг эзэлж байв. Хоёр дахь том угсаатны бүлэг нь [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаны]] хот, баянбүрдүүдийн түрэг хэлтэй оршин суугчид ([[Бухарын хант улс|бухарууд]], [[Хотон (үндэстэн)|хотонууд]], [[уйгурууд]]) байв. Тэдний нийт тоо 100,000 хүнээс давжээ. Хаант улсын баруун бүс нутгуудад амьдардаг түрэг хэлтэй нүүдэлчдийн овог аймгууд (Төв Ази дах [[Киргизүүд]], [[Казахууд]], [[Каракалпакчууд|Каракалпакууд]]) хэдэн арван мянган хүнээс бүрддэг байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Халх|Халх Монголчуудын]] нэлээд хэсэг нь Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт нүүдэллэжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=382}} Хүн амын дийлэнх хэсэг нь [[Буддын шашин|Буддын шашны]] лам нар байв. Зүүнгарт [[Ламаизм|Ламаист]] сургуулийн нөлөө уламжлал ёсоор маш их байсан. 18-р зууны эхний хагаст Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт 6,000 лам амьдардаг байсан бөгөөд энэ нь тус улсын хүн амын 0.6%-иас 1% хүртэл буюу Зүүнгарын нийт эрэгтэй Ойрадын хүн амын ойролцоогоор 1.2–2% -ийг эзэлж байв. Есөн жас (лам нарт хооллох зорилгоор шилжүүлсэн горхи)-ны нутаг дэвсгэрт 10,600 (200,000-аас) Зүүнгарын майхан тэнүүчилж, "үүний зардлаар 6,000 лам хооллож байжээ".{{sfn|Bazarov|2019|p=377}} [[Чин улс|Чин улсын]] албан тушаалтнуудын тооцоолсноор Зүүнгарын Хаант Улс нуран унахаас өмнө, Зүүнгарын хүн ам ойролцоогоор 200,000 айл өрхүүд буюу 600,000–1 сая хүн байжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=377}} А.И.Чернышевын хэлснээр Зүүнгарын нийт хүн ам, эзлэгдсэн ард түмнүүдийг оруулаад 1.5 сая хүн байжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=383}} === Архитектур === [[Файл:Kyzyl-Kenish.jpg|thumb|Кызыл-Кентийн балгас]] 20-р зууны төгсгөл хүртэл Төв Азид түүхийн шинжлэх ухаанд хамгийн алдартай нь Зүүнгарын бурханы шашны бэхлэгдсэн таван цогцолбор буюу хот-хийд байв: [[Хулж хот|Хулж хотын]] хийд, Дархан Цоржын хийд (Доржын хийд); [[Бортал тойрог|Борталын]] хийд; [[Очирт сэцэн хан|Очирт Цэцэн хааны]] барьсан Кызыл-Кентийн сүмийн цогцолбор; [[Хошууд]] Очирт Цэцэн хааны дүү [[Аблай тайш|Аблай тайшийн]] барьсан [[Аблайн хийд]].{{sfn|Kukeev|2014|p=27}} 17-р зууны эхний хагаст Зүүнгарын олон захирагчид хийд цайз, түүнчлэн лам нар болон суурьшсан мусульман тариаланчдын амьдардаг жижиг байшингууд барьсан. [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] мөн нэлээд идэвхтэй байв. "Хятад, Могол ард түмэн"-ийн барьсан Хулжийн чулуун "хохтд лам болон газар тариалан эрхэлдэг "тариалангийн Бухарчууд" амьдардаг байв.{{sfn|Bazarov|2019|p=392}} Энэ "хот" нь Цоросын эзэмшлийн гол цөм болсон; түүний ойр орчимд тариалангийн талбай бүхий гурван дагуул хот баригдсан. Эрдэнэбаатар хунтайж өөрөө өөрийн бэхлэлт "цайз"-ын ойролцоо тэнүүчилж байв: {{Quote|"...одоо тэр Хулж дахь хотуудаараа тэнүүчилж байна. Хунтайж гурван тоосгон хоттой: нэг нь цагаан, дөрөв дэх хотоо шинээр барьж байна. Хотоос хот руу аялах нь Бона голын дагуу явагддаг гэж ярьдаг. Эдгээр хотуудад түүний контейнерууд, Лабууд болон тариалангийн хүмүүс амьдардаг. Контейнер нь өөрийн хотуудаар тэнүүчилдэг".{{sfn|Bazarov|2019|p=392}}}} Эрдэнэбаатар хунтайжийн залгамжлагчид бэхлэлт суурин, хийдүүдийг идэвхтэй барих ажлыг үргэлжлүүлэв. Ийнхүү [[Галдан бошигт хаан]] гурван хийд, [[Галданцэрэн хаан]] Хулж, Хайнагд хоёр хийд барих ажлыг эхлүүлжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=393}} Тэдгээр нь ойролцоогоор 3 давхар, 1 литр орчим өндөр байв. Хожим нь [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] бослогын үеэр нурсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] 1764 онд Анюань сүм болгон сэргээн босгосон бөгөөд энэ нь "алс холын эрчүүдийг эрхэмлэдэг" гэх нэртэй хуучин сүмтэй төстэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=174}} Сүм хийд, хотуудын хамт Зүүнгарууд цэвэр цэргийн хамгаалалтын байгууламжуудыг их хэмжээгээр барьж эхэлсэн. Шивээ гэж нэрлэгддэг жижиг цайзууд нь эзлэгдсэн нутаг дэвсгэр болон хил дагуу Зүүнгарын харуулуудын бэхлэлт болж үйлчилдэг байв. Архитектурын хувьд Зүүнгарын шивээ нь ихэвчлэн дөрвөлжин эсвэл тэгш өнцөгт хэлбэртэй байв. Ханыг (2 метр хүртэл өндөр) өнгөлсөн чулуу эсвэл шавар тоосгоор барьдаг байв. Заримдаа шуудуугаар хүрээлэгдсэн өндөр шороон хэрмийг нэмж хийдэг байв. Цайзын булангуудыг жижиг цамхгаар чимэглэж болно. Шибэгийн дотор талын дөрвөлжин хэсгийг ихэвчлэн хөгжүүлээгүй орхидог байв. Шивээ нь шинээр эзлэгдсэн тал хээрийн нутагт Зүүнгарын хүчний бэхлэлт болж үйлчилдэг байв. Зүүнгарууд Казахстан руу гүнзгий нэвтэрч орох тусам тэд шивээгийн сүлжээ байгуулсан нь эзлэгдсэн газар нутагт байр сууриа бэхжүүлэх, мөн нэгэн зэрэг хотын дотор талыг казахуудын довтолгооноос хамгаалах боломжийг олгосон юм. Зөвхөн Өмнөд болон Зүүн Өмнөд Казахстаны нутаг дэвсгэрт орчин үеийн судлаачид Зүүнгарын 19 харуулын постыг тоолсон байна.{{sfn|Bazarov|2019|p=393}} === Соёл === == Удирдагчид == {| class="wikitable" |+ !№ !Хааны нэр !Цол !Угсаа гарал !Төрсөн он !Хаанчилсан жил !Нас нөгчсөн он |- |1 |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин баатар]] |Эрдэнэ[[баатар]] [[хунтайж]] |[[Цорос|Цоросын]] [[Хархул ноён|Хархул догшин ноёны]] хүү{{sfn|Adle|2003|p=156}} |Тодорхойгүй |1634–1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1653{{sfn|Adle|2003|p=148}} | |- |2 |[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] |Цэцэн [[хунтайж]] |Эрдэнэбаатар хунтайжийн 5-р хүү{{sfn|Baabar|1999|p=79}} |Тодорхойгүй |1653–1671{{sfn|Adle|2003|p=148}} |1671 | |- |3 |[[Галдан бошигт хаан|Галдан]] |[[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |Эрдэнэбаатар хунтайжийн 6-р хүү{{sfn|Adle|2003|p=157}} |1644 |1671–1697{{sfn|Adle|2003|p=149}} |1697 | |- |4 |[[Цэвээнравдан]] |Зоригт [[хунтайж]],{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} [[хаан]]{{sfn|Baabar|1999|p=87}} |Сэнгэ хунтайжийн ахмад хүү{{sfn|Adle|2003|p=158}} |1665 |1694–1727{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1727 | |- |5 |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] |[[Хунтайж]], [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |Цэвээнравдангийн ахмад хүү |1693 |1727–1745{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1745 | |- |6 |[[Цэвээндоржнамжил]] |[[Хунтайж]] |Галданцэрэнгийн отгон хүү |1732{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1746–1749{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1750{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |7 |[[Ламдаржаа]] |[[Хунтайж]] |Галданцэрэнгийн ахмад хүү |1726{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1749–1753{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1752{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |8 |[[Даваач]] |[[Хунтайж]] |[[Их Цэрэндондов]] жанжны гуч хүү |Тодорхойгүй |1752–1755{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1759{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |9 |[[Амарсанаа]] |[[Хойд|Хойдын]] [[Хаан]] |Хойдын Үйзэн хошуучийн хүү{{Sfn|Atwood|2004|p=13}} |1723{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1755–1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} |1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} | |} ==Газрын зурагууд== <gallery class="center" widths="200" heights="160"> File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн "Carte de Tartarie" (1675–1726)). File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг) File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын Хаант Улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана. </gallery> == Мөн үзэх == *[[Зүүнгар нутаг]] *[[Зүүнгарын ард түмэн]] *[[Халимагийн хант улс]] *[[Хошуудын хант улс]] *[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]] *[[Цорос]] *[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]] == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} ===Тэмдэглэл=== {{Notelist}} === Ном зүй === {{s-start}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |title= |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |journal= |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983 |language=ru |place=Novosibirsk |publisher=Nauka |pages=18, 128}} * {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title="Tibet and its History" |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston & London}} *{{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} *{{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} * {{cite journal |last1=Pochakaev |first1=P.Yu |date=2019 |title=Российские путешественники о правовых отношениях в Джунгарском ханстве XVIII веке |journal=Oriental Studies |publisher=Oriental Studies |volume=41}} *{{Cite book |last1=Bazarov |first1=B.V |last2=Kradin |first2=N.N |title=Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики |date=2019 |publisher=Nauka |year=2019 |publication-date=1999 |pages=503}} *{{cite journal |last1=Bobrov |first1=L.A |date=20 Jan 2007 |title=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |url=https://scfh.ru/journal/2007/chingis-khan-vzglyad-iz-tretego-tysyacheletiya/ |journal=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |volume=13 |issue=1}} * {{Cite book |last=Abdibek |first=Sh. B |title=Большой атлас истории и культуры Казахстана |publisher=Abdi |year=2008 |isbn=9965-832-08-0}} * {{Cite book |last=Baddeley |first=J. F |title=Russia, Mongolia, China: Being Some Record of the Relations Between Them from the Beginning of the XVIIth Century to the Death of the Tsar Alexei Mikhailovich, A.D. 1602-1676. |year=6767 |volume=1 |location=New York}} *{{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VII |publisher=Offset |year=219 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar |pages=151 |language=mn}} * {{Cite journal |last=Enkhsaruul |first=Lkhagvasuren |title=Кичэнгэ. XVIII зууны Зүүнгарын 16 их отог (нэгэн манж айлтгалаар гол болгох нь). // -107. Уб., |date=2021 |url=https://www.academia.edu/87884008/%D0%9A%D0%B8%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D1%8D_XVIII_%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_16_%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D1%8D%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%85_%D0%BD%D1%8C_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4_II_%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B4_%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%87%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0_%D1%85%D3%A9%D1%80%D0%B2%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3_Bibliotheca_Oiratica_107_%D0%A3%D0%B1_2021 |journal=Ойрад судлалын өгүүллүүд II (Гадаадад хэвлэгдсэн өгүүллүүдийн орчуулга, хөрвүүлэг) Bibliotheca Oiratica |pages=160-162}} * {{Cite journal |last=Kukeev |first=D.G |date=2014 |title=On the sedentary Oirat settlements on the territory of Eurasia |journal=MONGOLICA |publisher=Kalmyk Institute of Humanitarian Research, Russian Academy of Sciences}} * {{Cite book |last=Bazarov |first=B. V |title=Nomadic empires of Eurasia: features of historical dynamics |publisher=Science (Publishing house) |year=2019}} * {{Cite book |last=Pochekaev |first=R. Yu. |title=Russian travelers on legal relations in the Dzungar Khanate of the 18th century |publisher=Oriental Studies |year=2019}} {{s-end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{s-end}}{{Under construction}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] 4eggsexy4v9rvk0zt660u7aolg7m2tu 856215 856214 2026-05-13T07:06:06Z HorseBro the hemionus 100126 856215 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}} {{Featured article}} {{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | currency = Зэс зоос | date_start = 1634 | event1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав | event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date_event2 = 1635 | event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | date_event3 = 1665–1720 | event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | date_event4 = 1680–1681 | event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date_event5 = 1690–1758 | event_end = [[Зүүнгарын геноцид]] | date_end = 1758 | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын Хаант Улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын Хаант Улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг. Зүүнгарын Хаант Улс нь 1634 онд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] удирдлага дор холбоо болон байгуулагдсан. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгож, Зүүнгарыг албан ёсоор хаант улс болгон байгуулсан. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших Таримын сав газрыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин улс Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. 16–17-р зуунд дарь технологи нь [[Оросын Хаант Улс]], Чин улс зэрэг улсуудад томоохон шинэчлэлийг авчирсан боловч хожим нь 17-р зуунд тал нутагт хүрч, Зүүнгарын Хаант Улс галт зэвсэг амжилттай нэвтрүүлж, үйлдвэрлэж, нүүдэлчид суурин эзэнт гүрнүүдтэй өрсөлдөж чадна гэдгийг нотолсон. Гэсэн хэдий ч эдгээр дэвшил гарсан ч өвчин, өлсгөлөн, ган гачиг зэрэг гадаад хямралууд эцэстээ тогтворгүй байдлыг бий болгож, тэдний уналтад хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=185}} == Нэрний гарал үүсэл == === Нэршил === "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} === "Сүүлчийн нүүдэлчин эзэнт гүрэн"-ий тухай ойлголт === 18-р зууны эхний хагасын Зүүнгарын Хаант Улсыг зүгээр нэг төвлөрсөн Монголын хаант улс биш, харин Монголоос хол зайд орших олон янзын ард түмэн, бүс нутгийг өөрийн мэдэлд нэгтгэсэн жинхэнэ "тал хээрийн эзэнт гүрэн" гэж үзэх бүрэн үндэслэл бий. Үүний дагуу Цорос овгийн Ойрад хунтайж болон [[хаан]] нар өөрсдөө Ойрадуудын "үндэсний" захирагч төдийгүй хэд хэдэн вассал ард түмэн, улсын ноёд болж байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Зүүн Туркестан]],{{efn|Ярканд, Кашгар, Турпан, Аксу, Курл, Үч-Турпан, Янги-Хисар, Бэй, Куча, Карашар, Хотан, Хами}}{{sfn|Bavarov|Kradin|2019|p=374}} Төв Азийн хот-улсууд,{{efn|Ташкент, Туркестан, Самарканд, Хожент}} Ахмад болон Дунд Жүзийн казах хан, султанууд Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Оросын харьяат байсан, ясак төлдөг Сибирийн зарим ард түмэн хүлээн зөвшөөрсөн: 1713–1714, 1719 онд Зүүнгарт айлчилсан Тара казакийн удирдагч И.Д. Чередовын мэдээлснээр эдгээр "ясак" хүмүүс" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байжээ. Энэ заншил хэдэн арван жилийн дараа ч үргэлжилсэн: "ясаш төлдөг үл итгэгчид" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байсан баримтыг 1745 онд Зүүнгарт айлчилсан луу М.Давыдов тэмдэглэжээ.{{sfn|Pochakaev|2019|pp=28–40}} == Түүх == {{Мөн үзэх|Ойрадуудын оролцсон дайны жагсаалт}} Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын Хаант Улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно. === Гарал үүсэл === Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ]]. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1640s.png|left|thumb|1640-өөд оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Burton|1997|pp=219–220}}{{sfn|Moiseev|1991|pp=44–45}}]] '''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж,{{sfn|Baabar|1999|p=78}} Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарыг]] илгээж, Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1667.png|thumb|287x287px|1667 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}}]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1686.png|thumb|279x279px|1686 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Baabar|1999|p=80}}]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} === Халхын дайн (1687–1688) === {{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}} [[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын Хаант Улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын Хаант Улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} === Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) === {{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]]] 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} [[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]] 1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}} [[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]] === Цагаадайн бослого (1693–1705) === Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}} === Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн === {{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}} 1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Их Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} 1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} 1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягуз голын тулалдаан|Аягуз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр "армийг хядсан" гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Казакууд Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}} === Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) === {{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|"Алсын зайн суурьшлын жанжин" аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]] 1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}} === Галданцэрэн хаан (1727–1745) === Цэвээнравдан хаан 1727 онд гэнэт нас барж, түүний хүү Галданцэрэн өөрийн дүү Лувсансүрийг хөнөөж, Цэвээнравдан хааны залгамжлагч болжээ. Тэрээр казахууд болон Халх Монголчуудын эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг хийсэн довтолгооны хариуд Чин улсын [[Найралт төв|Найрал төв]] 10,000 цэрэгтэй довтлох хүчийг илгээсэн бөгөөд Зүүнгарууд [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] ойролцоо [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуурын тулалдаанд]] ялав. Гэсэн хэдий ч дараа жил нь Зүүнгарууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийн ойролцоо]] Халхуудад ялагдав. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь Чин гүрний талд орж байсан Турфан руу довтлов. Эмин Хожа Турфаны ард түмнийг удирдан Гансу руу ухарч, тэнд Гуажоуд суурьшжээ. 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=149}} Казахууд [[Алтайн нуруу]] руу довтолсон бөгөөд, энэ нь Зүүнгаруудыг хилээ хамгаалахаар 10,000 орчим цэрэг илгээхэд хүргэсэн. Казахууд Оросын худалдааны цуваа, дипломатчид болон, [[Уйгурууд|Уйгур]] худалдаачдыг дайрч, олзлон авсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Уйгур худалдаачдаас бусад барьцаалагдсан хүмүүсийг удалгүй суллав. Үүний зэрэгцээ Бага Жүз болон Дунд Жүз нар Оросын хатан хаан Аннад захирагджээ. [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрэнээс]] хамгаалалт хүсч, Оросуудад Зүүнгарын [[Сибирь]] руу хийх аливаа довтолгоог няцаахад нь туслана гэж тохиролцсон.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} 1732 онд Зүүнгарууд 7,000 орчим цэрэгтэй өөр нэг хүчийг Дунд Жүз рүү довтолсон боловч тэд ялагдав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} Казахууд мөн Зүүнгаруудыг довтлон 700 орчим ордыг эзлэн авчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Өөр нэг Зүүнгарын арми Ахлах Жүз рүү довтлон Сайрам, Туркистан болон Ташкент хотуудыг эзлэн авчээ.<ref>{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}</ref> Дотор 1734 онд Их Жүз Сайрам, Туркестан, Ташкентийг эргүүлэн авч чаджээ.<ref>'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''</ref> Гэсэн хэдий ч Галдан Цэрэн тэднийг эзлэхээр цэрэг илгээж, Их Жүзийг захируулснаар тэднийг удалгүй эзэлжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}} Галданцэрэн хаан 1739 онд Казахын хаант улсыг дахин довтлов.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Галданцэрэн хаан 1741 он хүртэл довтолгооноо үргэлжлүүлсээр байсан тул Дунд Жүз довтолгоог няцааж чадаагүй юм.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Казахууд Зүүнгаруудаас хохирол их амсаж, Бага, Их Жүзүүд Зүүнгарын эсрэг дайнд нэгдэж чадаагүй бөгөөд, Зүүнгарууд [[Сырдарья]] болон Ишим голыг эзэлснээр Зүүнгарууд дээрх казах суурингууд нь Зүүнгаруудаас хөөгдүүлсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} === Уналт (1745–1757) === [[Файл:乾隆皇帝朝服像轴.png|left|thumb|228x228px|Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.]] Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүнийг нас барсны дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан гэж хэлэв:{{sfn|Baabar|1999|p=89}} {{quote|Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй.|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Baabar|1999|p=89}}}}Зүүнгарын довтолгоог няцаасан нь Абдул Карим Бигийн удирдлагаа бэхжүүлж, [[Кокандын хант улс|Кокандын хант улсын]] бүс нутгийн байр суурийг сайжруулсан. Үүний эсрэгээр, мөргөлдөөний цэрэг, эдийн засгийн томоохон хурцадмал байдал нь Зүүнгарын хан улсын уналтыг хурдасгаж, [[Төв Ази]] дахь улс төрийн ноёрхлыг нь үр дүнтэйгээр зогсоосон. Бүс нутгийн хүчний тэнцвэрт энэхүү өөрчлөлт нь Их Жүзийг Зүүнгарын ноёрхлоос чөлөөлөхөд тусалсан.{{sfn|Moiseev|2001|pp=160-175}} Галданцэрэн хааны дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил]] 1746 онд түүний залгамжилсан [[Хунтайж]] болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах [[Ламдаржаа|Ламдаржаатай]] хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} [[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай хаанд]] зориулсан 2000 оны марк.]] 1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, [[Даваач]] болон [[Хойд|Хойдын]] хунтайж, [[Амарсанаа|Амарсанаатай]] эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Казахуудын [[Аблай султан|Аблай хаан]] тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} [[Файл:Cebdenjab.jpg|left|thumb|202x202px|Халхын цэргийг '''Зүүнгарын Хаант Улс''' руу удирдсан Цэвдэнжав.]] Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}}{{quote|''"Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй"''|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Walravens|2017|p=82}}}} [[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|"Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь"]] Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} 100 хоногийн дотор [[Өрөмч]], Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг [[Тэнгэр Уул]] даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.{{sfn|Adle|2003|p=201}} Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} ==== Амарсанаагийн бослого (1755–1757) ==== {{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Jaohui.jpg|left|thumb|161x161px|Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан генерал Жаохуй.]] [[Файл:Dzungar_cavalry_of_Amursana,_in_the_Battle_of_Khorgos_against_Qing_China_(1758).png|thumb|Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.{{Sfn|Chu|Ding|2015|p=129}}]] Зүүнгарын Хаант Улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, [[Чэндэ]] дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.{{Sfn|Perdue|2005|p=275}} Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч [[Чингүнжав|Чингүнжавтай]] хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.{{Sfn|Perdue|2005|p=276}} Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт [[салхин цэцэг]] өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр [[Кяхта]] руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.{{Sfn|Pirazzoli-T'Serstevens|1969|p=10}} === Ак Тагликийн бослого (1757–1759) === Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. [[Хожа|Бурхануддин Хожа, Жахан нар]] [[Бадахшан]] руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=203}} === Геноцид === {{main|Зүүнгарын геноцид}} === Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт === [[Файл:Khojis full-length portrait.jpg|thumb|Хожи, Уктурпаны [[Уйгурууд|Уйгур]] захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач [[Игнатий Сихельбарт]]-ын зурсан зураг.{{sfn|Unknown|2019|p=4019}}]] [[Файл:Xinjiang_regions_simplified.png|left|thumb|{{legend|red|[[Dzungaria]]}}{{legend|blue|[[Tarim Basin]]}}]] Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, [[Хуушуур|Хуй]], [[Шибэ]], [[Дагуур ястан|Дагуур]], Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.{{sfn|Starr|2004|pp=73–90}}{{sfn|Toops|2004|p=1}}{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.{{sfn|Milward|1998|p=102}} Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр "Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан".{{Sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=76}} 1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо "Хятадын нэг хэсэг" гэж тунхагласан.{{sfn|Dunnell|2004|p=77}}{{sfn|Dunnell|2004|p=83}}{{sfn|Elliot|2001|p=503}} Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг "гадаад" Хан бус Хятадуудыг "дотоод" Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн "нэг гэр бүл" гэж дүрсэлсэн. Чин улс "нэгдмэл байдал"-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд "Жон Вай И Жиа" (中外一家) эсвэл "Нэй Вай И Жиа" (內外一家, "дотоод ба гадаад нэг гэр бүл") гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.{{sfn|Dunnell|2004|pp=76-77}} === Зураг === ==== Зигуан павильон дахь гавьяат албан тушаалтнуудын хөрөг зурагнууд ==== [[Тэнгэр тэтгэгч]] эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг ([[:zh:紫光阁功臣像|Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө]] зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн [[Торгууд]] болон [[Дөрвөд]] холбоотнууд, мөн ялагдсан [[Цорос]] Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман [[Уйгурууд|Уйгур]] холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Орчин үеийн [[Иезуит]] зураач [[Жан-Денис Аттирет]]-ийн хэлснээр: "Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв."{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа [[Жузеппе Кастильоне (Иезуит зураач)|Жузеппе Кастильоне]]-гийн удирдлаган дор [[Иезуит]]-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}<gallery widths="150px" heights="200px" perrow="9"> Файл:Dawachi.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын удирдагч Даваач (达瓦齐). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Dawa.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын Даваа (达瓦). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Tseren.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Цэрэн (车凌). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Buyan_Tegus.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Буян Төгс(布彦特古斯). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Erdeni.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Эрдэнэ (额爾德尼). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Gangdorji.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гандорж (刚多尔济). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Gendun.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гэндэн (根敦). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Ayusi_Assailing_The_Rebels_with_a_Lance.jpg|Ойрадын урвагч Аюуш (阿玉锡) Чин улсын дүрэмт хувцастайгаа. Жузеппе Кастильонегийн зурсан зураг. </gallery> ==== <u>Хуан Чин Жигун Ту</u> ==== Хуан Чин Жигун Ту (Хятадаар: 皇清職貢圖; Чин гүрний харьяа ард түмний хөрөг зургийн цуглуулга) нь 18-р зууны Хятадын цутгал улсууд, түүний дотор Чин гүрэнтэй худалдаа хийдэг барууны улсуудын талаарх угсаатны зүйн судалгаа юм. Үүн дээр Зүүнгарын энгийн иргэд гэх мэт янз бүрийн зургийг дүрсэлсэн байв. <gallery widths="150px" heights="200px" perrow="5"> Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч ([[Зайсан]], 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Uyghur from Ili, Taleqi, Chahan and Wusu, with his wife.jpg|Или,Талеки, Чахан, болон Вусу, нутгийн Уйгур иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Kyrgyz (布鲁特) commoner and his wife.jpg|Киргизийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. </gallery> == Зохион байгуулалт == === Цэргийн зохион байгуулалт === ==== Тактикууд ==== [[Файл:Ойратские_воины.png|left|thumb|Бүрэн цэргийн тоног төхөөрөмжтэй хоёр Зүүнгарын морин цэрэг. Зурагчин Л.А. Бобровын бүтээл]] Зүүнгарын арми дараах бүрэлдэхүүнтэй байв: морьноос буусан нумчид эсвэл галт зэвсэг, жад баригчид, тэмээн дээр суурилуулсан их бууны ангиуд,{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} мөн Европын аялагчид, адал явдалчдын тэмдэглэлд дурдсанаар [[Польшийн хусарууд|Польшийн хусаруудтай]] дүйцэхүйц морьт цэргүүдээр бүрдсэн.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Эхэндээ Зүүнгарууд тасгуудаар эхний шугамд жагсаж, захирагч бүр туг барин байрладаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Үүний дараа тэд бүрээ үлээж, бөмбөр дэлдэн довтолгооны дохио өгдөг байв. Эхний довтолгоог нумчид эхлүүлж, дараа нь жадчид дайрч, улмаар ил задгай тулалдаанд ордог.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} Хэрэв дайсан довтолгоог тогтоон барьж чадвал, галт зэвсэг хэрэглэж буй дайсны эсрэг тэдний тактик үр дүнгүй тул ухардаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} [[Файл:Kalmyk_warriors.jpg|thumb|249x249px|Бүрэн цэргийн хэрэгслээр тоноглогдсон Зүүнгарын хоёр морин цэрэг. Зурагчин Л.А.Бобров]] Харин XVII зууны сүүл үеийн шинэчлэлийн дараа Зүүнгарын арми багана хэлбэрээр урагшилж, Зүүнгарын буутай явган цэргүүд галт зэвсгийн үйлдвэрлэл нэмэгдсэний үр дүнд салваар буудаж морьт цэргийг дэмжих боломжтой болсон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Ингэснээр хөнгөн морьт цэргүүд дайсныг их буу болон морьноос буусан явган цэргүүд уул толгод дээр нуугдан байрласан нээлттэй талбай руу татан оруулж, дараа нь их буу, галт зэвсгээр дайсныг эмх замбараагүй болгосны дараа жад, сэлэм барьсан хүнд морьт цэргүүд үлдсэн хүчийг довтлон устгадаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Spencer|2017|p=181}} ==== Зэвсэглэл, үйлдвэрлэл, өргөжилт ==== XVII зууны эхэн үед Зүүнгарын Хаант Улсын цэргүүдийн үндсэн хэсгийг хуягласан жадчид бүрдүүлж байв. Тэд ойрын тулалдаанд болон жадаа шидэн алсын довтолгоонд ашиглах зориулалттай{{sfn|Bobrov|2007|p=62}}—хулсан иш, нарийн ир, ган туузаар хийсэн жад барьдаг байсан.{{sfn|Abdibek|2008|p=412}} Мөн тэд дайсны эсрэг холын зайнаас тулалдахад нум хэрэглэдэг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Нум нь мөнгө, гууль чимэглэл эсвэл металл хавтангаар гоёсон бараан арьсан саванд хадгалагддаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Жад, бамбай, хожим нь их буу, дарь, сум зэрэг цэргийн хэрэгслийг уурхайгаас олборлосон төмөр, зэс, мөнгөөр хийдэг байсан нь зэвсгийн үйлдвэрлэлийг хангаж байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}} Тэд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсаас]] буу худалдан авах боломжгүй байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] буу болон дархны мэргэжилтнүүд авах хүсэлт гаргасан ч татгалзсан хариу авчээ. 1645 онд Эрдэнэбаатар хунтайж буу, их буу, бууны дархчууд авах хүсэлтээ дахин гаргасан байна. Татгалзсан шалтгаан нь улсын дотоод аюулгүй байдалтай холбоотой байсан бөгөөд Зүүнгарууд Оросын Хаант Улсад заналхийлэл учруулж болзошгүй гэж үзжээ. Мөн металл худалдахыг татгалзсан нь түүнийг зэвсэг үйлдвэрлэхэд ашиглаж болзошгүйтэй холбоотой байв.{{sfn|Spencer|p=178}} [[Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|thumb|'''Зүүнгарын Хаант Улсын''' нийгэм, эдийн засгийн сайжруулалтыг эхлүүлсэн [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хөшөө.]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] (1676–1697) засаглалын үед тэрээр Оросын царьт улс болон Төв Азийн янз бүрийн улсууд руу элч илгээж, Зүүнгаруудад галт зэвсэг нийлүүлэхийг эрмэлзэж байв. Энэ үед галт зэвсгийн ач холбогдлыг илүү ойлгож эхэлсэн бөгөөд Персийн ган хайлуулах арга технологийг эзэмшсэнээр зэвсэг үйлдвэрлэх боломж бүрджээ. XVII зууны сүүл үед Зүүнгарууд Төв Азийн худалдаачид болон Сибирийн захирагчид, Оросын албан тушаалтнуудаас их хэмжээний галт зэвсэг худалдан авч байв.{{sfn|Bobrov|2007|pp=64-65}} Үүний үр дүнд Зүүнгарын цэрэгт шинэчлэл хийгдэж, галт зэвсэгтэй анги нэгжүүд бий болсон. Тэд морь ашиглан тээвэрлэлт хийж, харин тулалдааны үед морьноос бууж явганаар байлдан морьт цэргийг дэмжих, дайсны довтолгоог тогтоон барих үүрэгтэй байсан нь Европын аялагчдын тэмдэглэлд “[[Драгүн|драгуун]]” маягийн тактик гэж дурдагдсан байдаг.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Галт зэвсгийн хэрэглээ нь Зүүнгаруудад [[Халх Монголчууд|Халх монголчууд]] болон [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг үр дүнтэй дайн явуулах боломж олгож, Чин улсын цэргүүд тэдэнтэй тулалдахдаа морьноос бууж багана хэлбэрээр жагсах шаардлагатай болдог байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Зүүнгарууд [[газрын тос]] олборлох, [[хүхэр]], [[хүхрийн хүчил]], [[калийн нитрат]] ашиглах чадвартай байсан бөгөөд зэс, хар тугалга, өндөр чанарын ган зэрэг металлыг олборлодог байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Мөн их буу үйлдвэрлэл хөгжсөн ба тэмээн дээр жижиг их буу байрлуулан ашигладаг байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Энэ нь [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] ашиглагдаж, Зүүнгарууд тактикийн ухралт хийх боломжийг олгосон байна. XVII зууны сүүл болон XVIII зууны эхэн үед, [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] засаглалын үед (1697–1727) галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийн төвүүд илүү зохион байгуулалттай, үр ашигтай болжээ. Орос болон Төв Азийн дархчуудын тусламжтайгаар тэд фитиль буу (matchlock) төрлийн гар буу, урт буу үйлдвэрлэж, эдгээрийг нарийн иш, заримдаа модон тулгуур (bipod)-тойгоор хийдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Зэвсгүүдийг яс, арьсаар хийсэн хайрцагт хадгалж, мөрөнд зүүх оосроор авч явдаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Сумны үйлдвэрлэлийн хувьд [[Йохан Густав Ренат|Йохан Ренат]] хэмээх Швед цэрэг—[[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөний]] үеэр, [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедицийн]] явцад олзлогдсон—төмөр хайлуулж сум хийх аргыг зааж өгсөн.{{sfn|Baddeley|6767|pp=180-183}} Зүүнгарууд мөн сум, дарь хадгалах зориулалттай уут, гал асаагч, жижиг савнуудыг бүсэлхийдээ зүүж авч явах боломжтой болгожээ.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Галын хурдыг нэмэгдүүлэхийн тулд дарийг яс эсвэл эвэр саванд хийж, хүзүүндээ зүүдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Мөн Цэвээнравдан хаан зэвсгийн үйлдвэрлэлтэй холбоотой шинэ хөдөлмөрийн зохион байгуулалтыг бий болгосон. “Урууд” хэмээх ойролцоогоор 5,000 өрх зэвсэг, зэвсгийн хэрэгсэл үйлдвэрлэхэд томилогдсон; “Буучинар” хэмээх 2,000 орчим өрх үйлдвэрлэлийг хянах, удирдах үүрэгтэй байсан; харин “Буучин” нэртэй 1,000 орчим өрх их бууны үйлдвэрлэлд зориулан нөөцөд байлгагдаж байв.{{sfn|Spencer|2017|p=183}} 1726 онд Иссык-Куль нуурын орчимд их бууны цутгуурын газрууд байгуулагдсан. Энэхүү үйлдвэрийг Йохан Ренат удирдан ажиллуулж байсан бөгөөд түүнд ойролцоогоор 20 бууны дархан, 200 ажилчин туслан их буу үйлдвэрлэж байв. Мөн нэмэлт туслах ажилчид ч ажиллаж байсан. Их бууны үйлдвэрлэл өсөж байсан ч [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа дотоодын иргэний дайн гарч, энэ өсөлт саарсан байна.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Хэдийгээр Зүүнгарууд цэргээ шинэчилж, галт зэвсгийг нэвтрүүлсэн боловч жад, нум сум, сэлэм зэрэг уламжлалт зэвсгүүд нь Зүүнгарын Хаант Улсын армид үргэлжлэн чухал байр суурь эзэлж, өргөн хэрэглэгдсээр байв.{{sfn|Adle|2004|p=422}} Галданцэрэн хаан хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын цэргийг нийт 80 мянгаас 100 мянга хүртэл өргөжүүлж, галт зэвсэг, их буугаар зэвсэглэсэн.{{sfn|Spencer|2017|pp=184-185}} Галданцэрэн хааны удирдлага дор Зүүнгарууд нийт 80,000–100,000 цэрэгтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} 1688, 1732 онд Халх Монголчуудын эсрэг 30,000 орчим цэрэг илгээжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1762 онд Чин улсын арми Зүүнгарын дөрвөн том хүрэл их буу, найман "хөөрөгдсөн" их буу, 10,000 сум илрүүлжээ.{{sfn|Adle|2003|p=165}} === Хууль === Ойрадууд анх ''"Цаазийн бичиг"'' гэгддэг хуулийг ашигладаг байсан. Хуулийн код нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоог]] нэгтгэж, төвлөрүүлэхийн тулд нийтлэг хуулийг ашиглах зорилготой байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 1640 онд Ойрад, [[Халх|Халх Монголын]] 30 орчим язгууртан, ''"Монгол–Ойрадын Их Цааз"''-ыг байгуулсан. Энэхүү гэрээний зорилго нь Монгол улсуудыг нэг хуультай нэгтгэх, бие биенээ дэмжих, найрсаг харилцаа тогтоох явдал байв.{{sfn|Gantulga|2019|p=26}} Үүнд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] болон [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]] нар гарын үсэг зурж, монгол хэлээр бичсэн нь онцгой ач холбогдолтой байв.{{sfn|Baabar|1999|pp=78-79}} Хууль нь лам хуврагууд, шашин шүтлэг, шуудан, татвар, гэрлэлт, гэрийн амьдрал, мал аж ахуй, ан агнуур, хувийн өмч, удамшлын эрх, эрүүгийн хууль, шүүхийн тогтолцоо, овог аймаг, овог аймгуудын хоорондын харилцаатай холбоотой нийт 120–151 зүйлд хуваагдсан байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} Хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын өсөлт нь төвлөрөл болон засаг захиргааны илүү олон шинэчлэлийг бий болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Зүүнгарын эзэнт гүрнийг өргөжүүлэх үеэр нь захирч байсан Галдан бошигт хаан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} [[Цэвээнравдан хаан]] болон, түүний ахмад хүү, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] үед гэмт хэргийн талаар цуврал дүрэм журам баталсан.{{sfn|Adle|2003|p=173}} Хэн нэгэн гэмт хэрэг үйлдсэн нь тогтоогдвол 100 тэмээ, 1000 адуу, тодорхойгүй тооны үхэр, хонь торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=163}} === Засаг захиргааны хуваарь, төрийн байгуулал === Тус улсыг [[хаан]], [[хунтайж]], [[тайш]] нар захирч, отог бүрийг [[зайсан]] захирч байв. Хожим нь, 17-р зуунд улс төрийн бүтэц нь захиргааны илүү олон чиг үүргийг гүйцэтгэхийн тулд мэдэгдэхүйц өөрчлөгдсөн.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Зүүнгарууд аймагт хуваагдсан бөгөөд тэнд хүмүүсийг улс буюу ангид томилдог байв. Үүнийг ноён хянадаг байсан бөгөөд тэдний доор ноёнуудын хүргэн болох тавнангууд, тэд түшмэд буюу шүүгчдийн албан тушаалд хязгаарлагдаж, дараа нь туг баригч, бүрээчин, туслах гэх мэт жижиг албан тушаалтнууд байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Тэдгээр аймгийн анги буюу улуудыг цааш нь отог гэж хуваасан бөгөөд энэ нь нийт 3,000–6,000 өрхөөс бүрддэг байв. Отог бүрийг зайсан, дэмч, шүлэн хариуцдаг тул 40 өрхөд хуваасан бол албан тушаалгүй энгийн иргэдийг сайд, дунд, суурь гэж хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Зүүнгарын отогуудыг 14 хуучин болон 16 шинэ отог гэж хуваасан бөгөөд эдгээр нь 500–6,000 өрх, дунджаар 3,600 өрх байв. Тэдгээрийг овог аймаг болон/эсвэл үндэс угсаа, эсвэл ажил мэргэжлээр нь хуваарилсан.{{sfn|Atwood|2004|p=431}} Тэд хааны нийгмийн бүлэгт харьяалагддаг байсан бөгөөд нийт 88,300 өрхтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Ангичуудыг тайшууд захирч байсан бөгөөд тэд хааныг дагаж аян дайн хийх, цэргийн байгууллага болж үйлчлэх хүчээ удирдах ёстой байв. Цэвээнравдан хааны үед нийт 21 анги буюу 100,000 өрхийг тайшууд захирч байжээ. Татвар болон бусад чухал үүргийг отогууд хариуцаж байсан бол ангичууд бага зэргийн үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{Sfn|Adle|2003|pp=167-168}} Яс нь анх таван шашны хэлтэс байсан тул шашны хэлтэс байв. Хожим нь 6,000 лам, 10,600 шавьтайгаар есөн хэлтэс болж өргөжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}} ''"Зүүнгарын бүрэн тэмдэглэл"''-д дурдсанаар, [[Тэнгэр тэтгэгч]] нь нийт 200,000 өрх, 600,000 гаруй хүн амтай гэж тооцоолсон бөгөөд, хаанаас 24 отог, харин тайш бүрээс 9 яс, 21 анги байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Хаан (эсвэл хунтайж) нь улсын хамгийн дээд цол хэргэм, зэрэг дэвийг авдаг байсан бөгөөд засгийн газрын албан тушаалтнууд засгийн газрын янз бүрийн үүргийг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Засгийн газрын бүтцийн шатлал нь: хаан; түшмэл — чухал асуудлыг шийдвэрлэж, улсын дээд хэрэгт оролцдог түшмэл байв. Нийт дөрвөн түшмэл отог, ангиудыг удирдах үүрэгтэй байв; заргач — 6 заргач нь улс төрийн хэрэг, эрүүгийн хэрэг, шударга ёсыг хянах үүрэг хариуцлагыг түшмэлд авахад нь тусалж байв; дэмч — хааны ордны хэрэг, бэлчээрээс татвар ногдуулах ажлыг хариуцаж байв. Айл өрх бүрийг өөрийн тогтоосон нэгжид хуваарилж, нэгжийг нутаг дэвсгэрт хуваарилдаг байв.{{sfn|Adle|2003|pp=168-169}} Зайсанууд нь Ойрадын системийн гол захиргааны ажилтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь заримдаа ганцаараа, заримдаа бүлгээрээ отог хариуцдаг байв. Тэдний доор цэргийн болон иргэний захиргааны аль алиныг нь хариуцдаг даругачи нар, мөн хууль тогтоомж, засаглалыг хэрэгжүүлэх үүрэгтэй жасагулууд байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Доод түвшинд захиргаа илүү орон нутгийн шинжтэй болж, нарийвчилсан болсон. Дэмч нар байцаагчаар ажиллаж, ойролцоогоор 40–200 өрхийг хянадаг байв. Туслах даргач нар отог доторх өдөр тутмын ажлыг хариуцдаг байсан бөгөөд үүнд тушаал дамжуулах, татвар цуглуулах, нийтийн сайн сайхан байдлыг хангах, гэрлэлт зэрэг нийгмийн асуудлыг зохицуулах зэрэг орно. Шүлээ нар 20 орчим өрхийг хянадаг татварын албан тушаалтан байсан бол, албанчууд хамгийн доод албан тушаалтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь 10 орчим өрхийг хариуцаж, үндсэн захиргаанд тусалдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Энэхүү шатлалын зэрэгцээ мэргэшсэн бүлгүүд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв: хөтөч нарууд барилга байгууламжийг хариуцаж; захчинууд хил хязгаарыг хамгаалж; урудууд дарханчлан зэвсэг, багаж хэрэгсэл үйлдвэрлэж; алтчинууд шашны эд зүйлс бүтээж; буучинарууд галт зэвсэг, цэргийн хуарануудыг удирддаг байв. Цэргийн удирдлагад цэргүүдийг удирдаж, зарим тохиолдолд томоохон нэгжүүдийг захирдаг хошууч нар багтдаг байсан бөгөөд, хожим нь ерөнхий сайд болж гарч ирсэн. Шашны хэргийг Хутагт, Чорж зэрэг өндөр албан тушаалтай лам нар тусад нь удирддаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Орон нутгийн албан тушаалтнуудыг улс орныг тогтворжуулж, гадаад болон дотоод аливаа асуудлыг мэдээлэх үүрэгтэй байв. Энгийн албан тушаалтнууд ноёныхоо оргоог цуглуулах ёстой байсан бол отог ахмадууд ард түмнийг цуглуулах ёстой байв. Албан тушаалтнууд ирээгүй тохиолдолд торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Тус улс нийт 200,000 өрхтэй байсан бөгөөд отог, анги гэж зохион байгуулагдсан байв. 54 Албач Зайсан хааны удирдлага дор 24 отог удирдаж байжээ. Нийт 4,000 хутагнар, 1,000 буучин, 5,000 урууд, 2,000 [[захчин]] байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} == Эдийн засаг == === Худалдаа === [[Файл:Horse Ruyicong.jpg|thumb|[[Чин улс|Чин улстай]] энхийн гэрээ байгуулсны дараа [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хаанаас]] [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчэд]] бэлэглэсэн "Руй Кон" (如意驄) хэмээх сайхан морь.]] Зүүнгарууд улс байгуулагдсанаасаа хойш [[Туркестан]], [[Сибирь]], [[Хятад]] зэрэг улсуудтай худалдааны харилцаа тогтоож байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Эхэндээ худалдаачдын ихэнх нь [[Хамил тойрог|Хамил Тойрог]], Жиаюгуань, Сужоугаар дамжин [[Чин улс|Чин улсын]] нийслэл [[Бээжин]] рүү аялсан бөгөөд мөн [[Ховд (хот)|Ховд]] хотоор дамжин Гуйхуачэн хүртэл аялсан.{{sfn|Adle|2003|p=166}} Тэдний хамгийн чухал экспортын бараа нь адуу, бусад мал, улаан үнэг, далайн эргийн үс, хурганы арьс, гүрвэл, боолууд байв. Боолуудын үндэс угсаа Орос, Хятад, Монгол гэсэн янз бүр байв.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Тэд Бухараас хөвөн, даавуу, камка, торгон дамаск, гурил, хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн зэвсэг, зоос, бөмбөлгүүдийг, сам, зүү болох Оросоос хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн бусад бүтээгдэхүүнийг импортолж байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} [[Файл:Dzungarian pūl.jpg|thumb|Зүүнгарын зэс зоос.]] Зүүнгарууд мөн Оросуудтай худалдаа эрхэлж,{{sfn|Adle|2003|p=167}} эхэндээ Оросууд Зүүнгарын эсрэг худалдаа хийхээс татгалзсан.{{sfn|Spencer|2017|p178}} Тус үндэстнийг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайж мушкет, бууны дархан худалдаж авахыг оролдсон боловч үүнийг нь үгүйсгэсэн. Оросууд Зүүнгарууд Оросын дайсан болж магадгүй гэж үзэж байсан.{{sfn|Spencer|2017|p178}} [[Галдан бошигт хаан]] Туркестаны улсууд болон Орос руу элч, худалдаачдыг илгээж чадсан нь тэдэнд зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Adle|2003|p=178}} 1735 оноос [[Галданцэрэн хаан]] [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|гуравдугаар дайны]] дараа Чин улстай хийх худалдаагаа сэргээжээ. Бараг жил бүр худалдаачид үхэр, хонь, морь, тэмээгээр аялж, их хэмжээний арьс шир, салад, усан үзэм, бугын эвэр ачдаг байжээ. Эдгээрийг Сужоу, Донкирт зарж бараагаа зардаг байжээ. Чин улсаас торго, хөвөн, цай, гүрвэл, ваар импортолдог байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=166}} Худалдааны холболтууд нь тэдний нийслэл [[Хулж хот|Хулж хотын]] ач холбогдлыг нэмэгдүүлэх боломжийг олгосон бөгөөд янз бүрийн үндэстний худалдаачид худалдаа хийхээр Хулж руу байнга ирдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}} === Хөдөө аж ахуй === Хүн ам нь адуу, үхэр, хонь, ямаа, тэмээ өсгөдөг байсан тул мал аж ахуй нь тус улсын эдийн засгийн гол эх үүсвэр байв. Тэдний баялгийг сүргийн тооллогоор нь тодорхойлдог байв. [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]], Яер, Эмин, Манас, Жүлдүс, Баяндай зэрэг газрууд нь амьтдад элбэг дэлбэг хоол хүнс, ус өгдөг байв. Энэ нь тэдний сүргийг тогтвортой өсгөх боломжийг олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=163}} Түүнчлэн, эд баялгийн хувьд 200-300 үхэр, 400-500 хоньтой хүнийг баян гэж үздэг байсан бол 40-50 үхэр, 200-300 хоньтой хүнийг энгийн хүн гэж үздэг байв. Зүүнгарууд Чин улсад хүндэтгэл үзүүлэх үеэрээ тогтмол 10,000 морь, тэмээтэй байсан гэж мэдээлдэг.{{sfn|Adle|2003|p=163}} Тус улсыг үндэслэгч [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] хязгаарлагдмал хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлийг бий болгосон.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Гэсэн хэдий ч Цэвээнравдан хаан, Галданцэрэн хааны үед тэд газар тариалангаа өргөжүүлж, дайнд олзлогдогсдыг хөдөлмөр болгон ашиглаж байжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Уктурпан, [[Аксу тойрог|Аксу]], [[Кашгар]], Ярканд дахь [[Уйгурууд|Уйгурын]] энгийн иргэдийг [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]] рүү хүчээр нүүлгэн шилжүүлэв. Улс орны газар тариалангийн талаарх ойлголтод олон газар тариалангийн техникийг нэвтрүүлэв. Улирлын чанартай тариалалт хийх, шуудуу татах, хөдөө орон нутагт хүрэх зам тавих, усжуулалтын ур чадварыг эзэмшсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Бухараас ирсэн боолууд болон Зүүнгарын энгийн иргэд өөрсдөө газар тариалан эрхэлж, улаан буудай, арвай, шар будаа, хулуу, амтат гуа, усан үзэм, чангаанз, алим тариалдаг Хулж бүс нутагт тариаланчид түгээмэл байв.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} [[Эрчис мөрөн]], Сайнтал, Харшахрын бүс нутаг болох Өрөмч хотод харьцангуй орчин үеийн хөдөө аж ахуй эрхэлж байв. Эрчис гол дээр амьдардаг [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] газар тариалан эрхэлдэг байсан бөгөөд усжуулалтын систем ашигладаг гэдгээрээ алдартай байв.{{sfn|Adle|2003|pp=164-165}} Зүүнгарууд төрөл бүрийн хүнсний ногоо, жимс жимсгэнэ тариалах чадвартай байсан ч Зүүнгаруудын газар хагалах, хөгжүүлэх арга барил хязгаарлагдмал хэвээр байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}} == Нийгэм == === Хүн ам === Зүүнгарын Хаант Улсад [[Ойрадууд]] хүн амын дийлэнх хувийг эзэлж байв. Хоёр дахь том угсаатны бүлэг нь [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаны]] хот, баянбүрдүүдийн түрэг хэлтэй оршин суугчид ([[Бухарын хант улс|бухарууд]], [[Хотон (үндэстэн)|хотонууд]], [[уйгурууд]]) байв. Тэдний нийт тоо 100,000 хүнээс давжээ. Хаант улсын баруун бүс нутгуудад амьдардаг түрэг хэлтэй нүүдэлчдийн овог аймгууд (Төв Ази дах [[Киргизүүд]], [[Казахууд]], [[Каракалпакчууд|Каракалпакууд]]) хэдэн арван мянган хүнээс бүрддэг байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Халх|Халх Монголчуудын]] нэлээд хэсэг нь Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт нүүдэллэжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=382}} Хүн амын дийлэнх хэсэг нь [[Буддын шашин|Буддын шашны]] лам нар байв. Зүүнгарт [[Ламаизм|Ламаист]] сургуулийн нөлөө уламжлал ёсоор маш их байсан. 18-р зууны эхний хагаст Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт 6,000 лам амьдардаг байсан бөгөөд энэ нь тус улсын хүн амын 0.6%-иас 1% хүртэл буюу Зүүнгарын нийт эрэгтэй Ойрадын хүн амын ойролцоогоор 1.2–2% -ийг эзэлж байв. Есөн жас (лам нарт хооллох зорилгоор шилжүүлсэн горхи)-ны нутаг дэвсгэрт 10,600 (200,000-аас) Зүүнгарын майхан тэнүүчилж, "үүний зардлаар 6,000 лам хооллож байжээ".{{sfn|Bazarov|2019|p=377}} [[Чин улс|Чин улсын]] албан тушаалтнуудын тооцоолсноор Зүүнгарын Хаант Улс нуран унахаас өмнө, Зүүнгарын хүн ам ойролцоогоор 200,000 айл өрхүүд буюу 600,000–1 сая хүн байжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=377}} А.И.Чернышевын хэлснээр Зүүнгарын нийт хүн ам, эзлэгдсэн ард түмнүүдийг оруулаад 1.5 сая хүн байжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=383}} === Архитектур === [[Файл:Kyzyl-Kenish.jpg|thumb|Кызыл-Кентийн балгас]] 20-р зууны төгсгөл хүртэл Төв Азид түүхийн шинжлэх ухаанд хамгийн алдартай нь Зүүнгарын бурханы шашны бэхлэгдсэн таван цогцолбор буюу хот-хийд байв: [[Хулж хот|Хулж хотын]] хийд, Дархан Цоржын хийд (Доржын хийд); [[Бортал тойрог|Борталын]] хийд; [[Очирт сэцэн хан|Очирт Цэцэн хааны]] барьсан Кызыл-Кентийн сүмийн цогцолбор; [[Хошууд]] Очирт Цэцэн хааны дүү [[Аблай тайш|Аблай тайшийн]] барьсан [[Аблайн хийд]].{{sfn|Kukeev|2014|p=27}} 17-р зууны эхний хагаст Зүүнгарын олон захирагчид хийд цайз, түүнчлэн лам нар болон суурьшсан мусульман тариаланчдын амьдардаг жижиг байшингууд барьсан. [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] мөн нэлээд идэвхтэй байв. "Хятад, Могол ард түмэн"-ийн барьсан Хулжийн чулуун хотод лам болон газар тариалан эрхэлдэг "тариалангийн Бухарчууд" амьдардаг байв.{{sfn|Bazarov|2019|p=392}} Энэ "хот" нь Цоросын эзэмшлийн гол цөм болсон; түүний ойр орчимд тариалангийн талбай бүхий гурван дагуул хот баригдсан. Эрдэнэбаатар хунтайж өөрөө өөрийн бэхлэлт "цайз"-ын ойролцоо тэнүүчилж байв: {{Quote|"...одоо тэр Хулж дахь хотуудаараа тэнүүчилж байна. Хунтайж гурван тоосгон хоттой: нэг нь цагаан, дөрөв дэх хотоо шинээр барьж байна. Хотоос хот руу аялах нь Бона голын дагуу явагддаг гэж ярьдаг. Эдгээр хотуудад түүний контейнерууд, Лабууд болон тариалангийн хүмүүс амьдардаг. Контейнер нь өөрийн хотуудаар тэнүүчилдэг".{{sfn|Bazarov|2019|p=392}}}} Эрдэнэбаатар хунтайжийн залгамжлагчид бэхлэлт суурин, хийдүүдийг идэвхтэй барих ажлыг үргэлжлүүлэв. Ийнхүү [[Галдан бошигт хаан]] гурван хийд, [[Галданцэрэн хаан]] Хулж, Хайнагд хоёр хийд барих ажлыг эхлүүлжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=393}} Тэдгээр нь ойролцоогоор 3 давхар, 1 литр орчим өндөр байв. Хожим нь [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] бослогын үеэр нурсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] 1764 онд Анюань сүмийг [[Чэндэ]] хотод барьсан бөгөөд энэ нь "алс холын эрчүүдийг эрхэмлэдэг" гэх нэртэй хуучин сүмтэй төстэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=174}} Сүм хийд, хотуудын хамт Зүүнгарууд цэвэр цэргийн хамгаалалтын байгууламжуудыг их хэмжээгээр барьж эхэлсэн. Шивээ гэж нэрлэгддэг жижиг цайзууд нь эзлэгдсэн нутаг дэвсгэр болон хил дагуу Зүүнгарын харуулуудын бэхлэлт болж үйлчилдэг байв. Архитектурын хувьд Зүүнгарын шивээ нь ихэвчлэн дөрвөлжин эсвэл тэгш өнцөгт хэлбэртэй байв. Ханыг (2 метр хүртэл өндөр) өнгөлсөн чулуу эсвэл шавар тоосгоор барьдаг байв. Заримдаа шуудуугаар хүрээлэгдсэн өндөр шороон хэрмийг нэмж хийдэг байв. Цайзын булангуудыг жижиг цамхгаар чимэглэж болно. Шибэгийн дотор талын дөрвөлжин хэсгийг ихэвчлэн хөгжүүлээгүй орхидог байв. Шивээ нь шинээр эзлэгдсэн тал хээрийн нутагт Зүүнгарын хүчний бэхлэлт болж үйлчилдэг байв. Зүүнгарууд Казахстан руу гүнзгий нэвтэрч орох тусам тэд шивээгийн сүлжээ байгуулсан нь эзлэгдсэн газар нутагт байр сууриа бэхжүүлэх, мөн нэгэн зэрэг хотын дотор талыг казахуудын довтолгооноос хамгаалах боломжийг олгосон юм. Зөвхөн Өмнөд болон Зүүн Өмнөд Казахстаны нутаг дэвсгэрт орчин үеийн судлаачид Зүүнгарын 19 харуулын постыг тоолсон байна.{{sfn|Bazarov|2019|p=393}} === Соёл === == Удирдагчид == {| class="wikitable" |+ !№ !Хааны нэр !Цол !Угсаа гарал !Төрсөн он !Хаанчилсан жил !Нас нөгчсөн он |- |1 |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин баатар]] |Эрдэнэ[[баатар]] [[хунтайж]] |[[Цорос|Цоросын]] [[Хархул ноён|Хархул догшин ноёны]] хүү{{sfn|Adle|2003|p=156}} |Тодорхойгүй |1634–1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1653{{sfn|Adle|2003|p=148}} | |- |2 |[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] |Цэцэн [[хунтайж]] |Эрдэнэбаатар хунтайжийн 5-р хүү{{sfn|Baabar|1999|p=79}} |Тодорхойгүй |1653–1671{{sfn|Adle|2003|p=148}} |1671 | |- |3 |[[Галдан бошигт хаан|Галдан]] |[[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |Эрдэнэбаатар хунтайжийн 6-р хүү{{sfn|Adle|2003|p=157}} |1644 |1671–1697{{sfn|Adle|2003|p=149}} |1697 | |- |4 |[[Цэвээнравдан]] |Зоригт [[хунтайж]],{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} [[хаан]]{{sfn|Baabar|1999|p=87}} |Сэнгэ хунтайжийн ахмад хүү{{sfn|Adle|2003|p=158}} |1665 |1694–1727{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1727 | |- |5 |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] |[[Хунтайж]], [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |Цэвээнравдангийн ахмад хүү |1693 |1727–1745{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1745 | |- |6 |[[Цэвээндоржнамжил]] |[[Хунтайж]] |Галданцэрэнгийн отгон хүү |1732{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1746–1749{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1750{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |7 |[[Ламдаржаа]] |[[Хунтайж]] |Галданцэрэнгийн ахмад хүү |1726{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1749–1753{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1752{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |8 |[[Даваач]] |[[Хунтайж]] |[[Их Цэрэндондов]] жанжны гуч хүү |Тодорхойгүй |1752–1755{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1759{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |9 |[[Амарсанаа]] |[[Хойд|Хойдын]] [[Хаан]] |Хойдын Үйзэн хошуучийн хүү{{Sfn|Atwood|2004|p=13}} |1723{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1755–1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} |1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} | |} ==Газрын зурагууд== <gallery class="center" widths="200" heights="160"> File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн "Carte de Tartarie" (1675–1726)). File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг) File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын Хаант Улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана. </gallery> == Мөн үзэх == *[[Зүүнгар нутаг]] *[[Зүүнгарын ард түмэн]] *[[Халимагийн хант улс]] *[[Хошуудын хант улс]] *[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]] *[[Цорос]] *[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]] == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} ===Тэмдэглэл=== {{Notelist}} === Ном зүй === {{s-start}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |title= |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |journal= |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983 |language=ru |place=Novosibirsk |publisher=Nauka |pages=18, 128}} * {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title="Tibet and its History" |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston & London}} *{{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} *{{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} * {{cite journal |last1=Pochakaev |first1=P.Yu |date=2019 |title=Российские путешественники о правовых отношениях в Джунгарском ханстве XVIII веке |journal=Oriental Studies |publisher=Oriental Studies |volume=41}} *{{Cite book |last1=Bazarov |first1=B.V |last2=Kradin |first2=N.N |title=Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики |date=2019 |publisher=Nauka |year=2019 |publication-date=1999 |pages=503}} *{{cite journal |last1=Bobrov |first1=L.A |date=20 Jan 2007 |title=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |url=https://scfh.ru/journal/2007/chingis-khan-vzglyad-iz-tretego-tysyacheletiya/ |journal=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |volume=13 |issue=1}} * {{Cite book |last=Abdibek |first=Sh. B |title=Большой атлас истории и культуры Казахстана |publisher=Abdi |year=2008 |isbn=9965-832-08-0}} * {{Cite book |last=Baddeley |first=J. F |title=Russia, Mongolia, China: Being Some Record of the Relations Between Them from the Beginning of the XVIIth Century to the Death of the Tsar Alexei Mikhailovich, A.D. 1602-1676. |year=6767 |volume=1 |location=New York}} *{{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VII |publisher=Offset |year=219 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar |pages=151 |language=mn}} * {{Cite journal |last=Enkhsaruul |first=Lkhagvasuren |title=Кичэнгэ. XVIII зууны Зүүнгарын 16 их отог (нэгэн манж айлтгалаар гол болгох нь). // -107. Уб., |date=2021 |url=https://www.academia.edu/87884008/%D0%9A%D0%B8%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D1%8D_XVIII_%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_16_%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D1%8D%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%85_%D0%BD%D1%8C_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4_II_%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B4_%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%87%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0_%D1%85%D3%A9%D1%80%D0%B2%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3_Bibliotheca_Oiratica_107_%D0%A3%D0%B1_2021 |journal=Ойрад судлалын өгүүллүүд II (Гадаадад хэвлэгдсэн өгүүллүүдийн орчуулга, хөрвүүлэг) Bibliotheca Oiratica |pages=160-162}} * {{Cite journal |last=Kukeev |first=D.G |date=2014 |title=On the sedentary Oirat settlements on the territory of Eurasia |journal=MONGOLICA |publisher=Kalmyk Institute of Humanitarian Research, Russian Academy of Sciences}} * {{Cite book |last=Bazarov |first=B. V |title=Nomadic empires of Eurasia: features of historical dynamics |publisher=Science (Publishing house) |year=2019}} * {{Cite book |last=Pochekaev |first=R. Yu. |title=Russian travelers on legal relations in the Dzungar Khanate of the 18th century |publisher=Oriental Studies |year=2019}} {{s-end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{s-end}}{{Under construction}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] kb1e6k3y95p56j4wtc5vjrwste8mq3x 856216 856215 2026-05-13T07:12:36Z HorseBro the hemionus 100126 856216 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}} {{Featured article}} {{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | currency = Зэс зоос | date_start = 1634 | event1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав | event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date_event2 = 1635 | event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | date_event3 = 1665–1720 | event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | date_event4 = 1680–1681 | event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date_event5 = 1690–1758 | event_end = [[Зүүнгарын геноцид]] | date_end = 1758 | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын Хаант Улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын Хаант Улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг. Зүүнгарын Хаант Улс нь 1634 онд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] удирдлага дор холбоо болон байгуулагдсан. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгож, Зүүнгарыг албан ёсоор хаант улс болгон байгуулсан. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших Таримын сав газрыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин улс Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. 16–17-р зуунд дарь технологи нь [[Оросын Хаант Улс]], Чин улс зэрэг улсуудад томоохон шинэчлэлийг авчирсан боловч хожим нь 17-р зуунд тал нутагт хүрч, Зүүнгарын Хаант Улс галт зэвсэг амжилттай нэвтрүүлж, үйлдвэрлэж, нүүдэлчид суурин эзэнт гүрнүүдтэй өрсөлдөж чадна гэдгийг нотолсон. Гэсэн хэдий ч эдгээр дэвшил гарсан ч өвчин, өлсгөлөн, ган гачиг зэрэг гадаад хямралууд эцэстээ тогтворгүй байдлыг бий болгож, тэдний уналтад хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=185}} == Нэрний гарал үүсэл == === Нэршил === "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} === "Сүүлчийн нүүдэлчин эзэнт гүрэн"-ий тухай ойлголт === 18-р зууны эхний хагасын Зүүнгарын Хаант Улсыг зүгээр нэг төвлөрсөн Монголын хаант улс биш, харин Монголоос хол зайд орших олон янзын ард түмэн, бүс нутгийг өөрийн мэдэлд нэгтгэсэн жинхэнэ "тал хээрийн эзэнт гүрэн" гэж үзэх бүрэн үндэслэл бий. Үүний дагуу Цорос овгийн Ойрад хунтайж болон [[хаан]] нар өөрсдөө Ойрадуудын "үндэсний" захирагч төдийгүй хэд хэдэн вассал ард түмэн, улсын ноёд болж байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Зүүн Туркестан]],{{efn|Ярканд, Кашгар, Турпан, Аксу, Курл, Үч-Турпан, Янги-Хисар, Бэй, Куча, Карашар, Хотан, Хами}}{{sfn|Bavarov|Kradin|2019|p=374}} Төв Азийн хот-улсууд,{{efn|Ташкент, Туркестан, Самарканд, Хожент}} Ахмад болон Дунд Жүзийн казах хан, султанууд Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Оросын харьяат байсан, ясак төлдөг Сибирийн зарим ард түмэн хүлээн зөвшөөрсөн: 1713–1714, 1719 онд Зүүнгарт айлчилсан Тара казакийн удирдагч И.Д. Чередовын мэдээлснээр эдгээр "ясак" хүмүүс" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байжээ. Энэ заншил хэдэн арван жилийн дараа ч үргэлжилсэн: "ясаш төлдөг үл итгэгчид" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байсан баримтыг 1745 онд Зүүнгарт айлчилсан луу М.Давыдов тэмдэглэжээ.{{sfn|Pochakaev|2019|pp=28–40}} == Түүх == {{Мөн үзэх|Ойрадуудын оролцсон дайны жагсаалт}} Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын Хаант Улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно. === Гарал үүсэл === Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ]]. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1640s.png|left|thumb|1640-өөд оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Burton|1997|pp=219–220}}{{sfn|Moiseev|1991|pp=44–45}}]] '''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж,{{sfn|Baabar|1999|p=78}} Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарыг]] илгээж, Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1667.png|thumb|287x287px|1667 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}}]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1686.png|thumb|279x279px|1686 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Baabar|1999|p=80}}]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} === Халхын дайн (1687–1688) === {{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}} [[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын Хаант Улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын Хаант Улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} === Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) === {{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]]] 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} [[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]] 1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}} [[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]] === Цагаадайн бослого (1693–1705) === Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}} === Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн === {{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}} 1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Их Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} 1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} 1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягуз голын тулалдаан|Аягуз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр "армийг хядсан" гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Казакууд Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}} === Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) === {{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|"Алсын зайн суурьшлын жанжин" аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]] 1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}} === Галданцэрэн хаан (1727–1745) === Цэвээнравдан хаан 1727 онд гэнэт нас барж, түүний хүү Галданцэрэн өөрийн дүү Лувсансүрийг хөнөөж, Цэвээнравдан хааны залгамжлагч болжээ. Тэрээр казахууд болон Халх Монголчуудын эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг хийсэн довтолгооны хариуд Чин улсын [[Найралт төв|Найрал төв]] 10,000 цэрэгтэй довтлох хүчийг илгээсэн бөгөөд Зүүнгарууд [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] ойролцоо [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуурын тулалдаанд]] ялав. Гэсэн хэдий ч дараа жил нь Зүүнгарууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийн ойролцоо]] Халхуудад ялагдав. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь Чин гүрний талд орж байсан Турфан руу довтлов. Эмин Хожа Турфаны ард түмнийг удирдан Гансу руу ухарч, тэнд Гуажоуд суурьшжээ. 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=149}} Казахууд [[Алтайн нуруу]] руу довтолсон бөгөөд, энэ нь Зүүнгаруудыг хилээ хамгаалахаар 10,000 орчим цэрэг илгээхэд хүргэсэн. Казахууд Оросын худалдааны цуваа, дипломатчид болон, [[Уйгурууд|Уйгур]] худалдаачдыг дайрч, олзлон авсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Уйгур худалдаачдаас бусад барьцаалагдсан хүмүүсийг удалгүй суллав. Үүний зэрэгцээ Бага Жүз болон Дунд Жүз нар Оросын хатан хаан Аннад захирагджээ. [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрэнээс]] хамгаалалт хүсч, Оросуудад Зүүнгарын [[Сибирь]] руу хийх аливаа довтолгоог няцаахад нь туслана гэж тохиролцсон.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} 1732 онд Зүүнгарууд 7,000 орчим цэрэгтэй өөр нэг хүчийг Дунд Жүз рүү довтолсон боловч тэд ялагдав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} Казахууд мөн Зүүнгаруудыг довтлон 700 орчим ордыг эзлэн авчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Өөр нэг Зүүнгарын арми Ахлах Жүз рүү довтлон Сайрам, Туркистан болон Ташкент хотуудыг эзлэн авчээ.<ref>{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}</ref> Дотор 1734 онд Их Жүз Сайрам, Туркестан, Ташкентийг эргүүлэн авч чаджээ.<ref>'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''</ref> Гэсэн хэдий ч Галдан Цэрэн тэднийг эзлэхээр цэрэг илгээж, Их Жүзийг захируулснаар тэднийг удалгүй эзэлжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}} Галданцэрэн хаан 1739 онд Казахын хаант улсыг дахин довтлов.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Галданцэрэн хаан 1741 он хүртэл довтолгооноо үргэлжлүүлсээр байсан тул Дунд Жүз довтолгоог няцааж чадаагүй юм.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Казахууд Зүүнгаруудаас хохирол их амсаж, Бага, Их Жүзүүд Зүүнгарын эсрэг дайнд нэгдэж чадаагүй бөгөөд, Зүүнгарууд [[Сырдарья]] болон Ишим голыг эзэлснээр Зүүнгарууд дээрх казах суурингууд нь Зүүнгаруудаас хөөгдүүлсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} === Уналт (1745–1757) === [[Файл:乾隆皇帝朝服像轴.png|left|thumb|228x228px|Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.]] Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүнийг нас барсны дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан гэж хэлэв:{{sfn|Baabar|1999|p=89}} {{quote|Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй.|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Baabar|1999|p=89}}}}Зүүнгарын довтолгоог няцаасан нь Абдул Карим Бигийн удирдлагаа бэхжүүлж, [[Кокандын хант улс|Кокандын хант улсын]] бүс нутгийн байр суурийг сайжруулсан. Үүний эсрэгээр, мөргөлдөөний цэрэг, эдийн засгийн томоохон хурцадмал байдал нь Зүүнгарын хан улсын уналтыг хурдасгаж, [[Төв Ази]] дахь улс төрийн ноёрхлыг нь үр дүнтэйгээр зогсоосон. Бүс нутгийн хүчний тэнцвэрт энэхүү өөрчлөлт нь Их Жүзийг Зүүнгарын ноёрхлоос чөлөөлөхөд тусалсан.{{sfn|Moiseev|2001|pp=160-175}} Галданцэрэн хааны дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил]] 1746 онд түүний залгамжилсан [[Хунтайж]] болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах [[Ламдаржаа|Ламдаржаатай]] хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} [[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай хаанд]] зориулсан 2000 оны марк.]] 1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, [[Даваач]] болон [[Хойд|Хойдын]] хунтайж, [[Амарсанаа|Амарсанаатай]] эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Казахуудын [[Аблай султан|Аблай хаан]] тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} [[Файл:Cebdenjab.jpg|left|thumb|202x202px|Халхын цэргийг '''Зүүнгарын Хаант Улс''' руу удирдсан Цэвдэнжав.]] Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}}{{quote|''"Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй"''|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Walravens|2017|p=82}}}} [[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|"Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь"]] Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} 100 хоногийн дотор [[Өрөмч]], Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг [[Тэнгэр Уул]] даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.{{sfn|Adle|2003|p=201}} Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} ==== Амарсанаагийн бослого (1755–1757) ==== {{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Jaohui.jpg|left|thumb|161x161px|Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан генерал Жаохуй.]] [[Файл:Dzungar_cavalry_of_Amursana,_in_the_Battle_of_Khorgos_against_Qing_China_(1758).png|thumb|Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.{{Sfn|Chu|Ding|2015|p=129}}]] Зүүнгарын Хаант Улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, [[Чэндэ]] дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.{{Sfn|Perdue|2005|p=275}} Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч [[Чингүнжав|Чингүнжавтай]] хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.{{Sfn|Perdue|2005|p=276}} Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт [[салхин цэцэг]] өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр [[Кяхта]] руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.{{Sfn|Pirazzoli-T'Serstevens|1969|p=10}} === Ак Тагликийн бослого (1757–1759) === Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. [[Хожа|Бурхануддин Хожа, Жахан нар]] [[Бадахшан]] руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=203}} === Геноцид === {{main|Зүүнгарын геноцид}} === Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт === [[Файл:Khojis full-length portrait.jpg|thumb|Хожи, Уктурпаны [[Уйгурууд|Уйгур]] захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач [[Игнатий Сихельбарт]]-ын зурсан зураг.{{sfn|Unknown|2019|p=4019}}]] [[Файл:Xinjiang_regions_simplified.png|left|thumb|{{legend|red|[[Dzungaria]]}}{{legend|blue|[[Tarim Basin]]}}]] Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, [[Хуушуур|Хуй]], [[Шибэ]], [[Дагуур ястан|Дагуур]], Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.{{sfn|Starr|2004|pp=73–90}}{{sfn|Toops|2004|p=1}}{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.{{sfn|Milward|1998|p=102}} Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр "Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан".{{Sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=76}} 1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо "Хятадын нэг хэсэг" гэж тунхагласан.{{sfn|Dunnell|2004|p=77}}{{sfn|Dunnell|2004|p=83}}{{sfn|Elliot|2001|p=503}} Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг "гадаад" Хан бус Хятадуудыг "дотоод" Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн "нэг гэр бүл" гэж дүрсэлсэн. Чин улс "нэгдмэл байдал"-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд "Жон Вай И Жиа" (中外一家) эсвэл "Нэй Вай И Жиа" (內外一家, "дотоод ба гадаад нэг гэр бүл") гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.{{sfn|Dunnell|2004|pp=76-77}} === Зураг === ==== Зигуан павильон дахь гавьяат албан тушаалтнуудын хөрөг зурагнууд ==== [[Тэнгэр тэтгэгч]] эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг ([[:zh:紫光阁功臣像|Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө]] зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн [[Торгууд]] болон [[Дөрвөд]] холбоотнууд, мөн ялагдсан [[Цорос]] Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман [[Уйгурууд|Уйгур]] холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Орчин үеийн [[Иезуит]] зураач [[Жан-Денис Аттирет]]-ийн хэлснээр: "Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв."{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа [[Жузеппе Кастильоне (Иезуит зураач)|Жузеппе Кастильоне]]-гийн удирдлаган дор [[Иезуит]]-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}<gallery widths="150px" heights="200px" perrow="9"> Файл:Dawachi.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын удирдагч Даваач (达瓦齐). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Dawa.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын Даваа (达瓦). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Tseren.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Цэрэн (车凌). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Buyan_Tegus.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Буян Төгс(布彦特古斯). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Erdeni.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Эрдэнэ (额爾德尼). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Gangdorji.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гандорж (刚多尔济). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Gendun.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гэндэн (根敦). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Ayusi_Assailing_The_Rebels_with_a_Lance.jpg|Ойрадын урвагч Аюуш (阿玉锡) Чин улсын дүрэмт хувцастайгаа. Жузеппе Кастильонегийн зурсан зураг. </gallery> ==== <u>Хуан Чин Жигун Ту</u> ==== Хуан Чин Жигун Ту (Хятадаар: 皇清職貢圖; Чин гүрний харьяа ард түмний хөрөг зургийн цуглуулга) нь 18-р зууны Хятадын цутгал улсууд, түүний дотор Чин гүрэнтэй худалдаа хийдэг барууны улсуудын талаарх угсаатны зүйн судалгаа юм. Үүн дээр Зүүнгарын энгийн иргэд гэх мэт янз бүрийн зургийг дүрсэлсэн байв. <gallery widths="150px" heights="200px" perrow="5"> Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч ([[Зайсан]], 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Uyghur from Ili, Taleqi, Chahan and Wusu, with his wife.jpg|Или,Талеки, Чахан, болон Вусу, нутгийн Уйгур иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Kyrgyz (布鲁特) commoner and his wife.jpg|Киргизийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. </gallery> == Зохион байгуулалт == === Цэргийн зохион байгуулалт === ==== Тактикууд ==== [[Файл:Ойратские_воины.png|left|thumb|Бүрэн цэргийн тоног төхөөрөмжтэй хоёр Зүүнгарын морин цэрэг. Зурагчин Л.А. Бобровын бүтээл]] Зүүнгарын арми дараах бүрэлдэхүүнтэй байв: морьноос буусан нумчид эсвэл галт зэвсэг, жад баригчид, тэмээн дээр суурилуулсан их бууны ангиуд,{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} мөн Европын аялагчид, адал явдалчдын тэмдэглэлд дурдсанаар [[Польшийн хусарууд|Польшийн хусаруудтай]] дүйцэхүйц морьт цэргүүдээр бүрдсэн.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Эхэндээ Зүүнгарууд тасгуудаар эхний шугамд жагсаж, захирагч бүр туг барин байрладаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Үүний дараа тэд бүрээ үлээж, бөмбөр дэлдэн довтолгооны дохио өгдөг байв. Эхний довтолгоог нумчид эхлүүлж, дараа нь жадчид дайрч, улмаар ил задгай тулалдаанд ордог.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} Хэрэв дайсан довтолгоог тогтоон барьж чадвал, галт зэвсэг хэрэглэж буй дайсны эсрэг тэдний тактик үр дүнгүй тул ухардаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} [[Файл:Kalmyk_warriors.jpg|thumb|249x249px|Бүрэн цэргийн хэрэгслээр тоноглогдсон Зүүнгарын хоёр морин цэрэг. Зурагчин Л.А.Бобров]] Харин XVII зууны сүүл үеийн шинэчлэлийн дараа Зүүнгарын арми багана хэлбэрээр урагшилж, Зүүнгарын буутай явган цэргүүд галт зэвсгийн үйлдвэрлэл нэмэгдсэний үр дүнд салваар буудаж морьт цэргийг дэмжих боломжтой болсон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Ингэснээр хөнгөн морьт цэргүүд дайсныг их буу болон морьноос буусан явган цэргүүд уул толгод дээр нуугдан байрласан нээлттэй талбай руу татан оруулж, дараа нь их буу, галт зэвсгээр дайсныг эмх замбараагүй болгосны дараа жад, сэлэм барьсан хүнд морьт цэргүүд үлдсэн хүчийг довтлон устгадаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Spencer|2017|p=181}} ==== Зэвсэглэл, үйлдвэрлэл, өргөжилт ==== XVII зууны эхэн үед Зүүнгарын Хаант Улсын цэргүүдийн үндсэн хэсгийг хуягласан жадчид бүрдүүлж байв. Тэд ойрын тулалдаанд болон жадаа шидэн алсын довтолгоонд ашиглах зориулалттай{{sfn|Bobrov|2007|p=62}}—хулсан иш, нарийн ир, ган туузаар хийсэн жад барьдаг байсан.{{sfn|Abdibek|2008|p=412}} Мөн тэд дайсны эсрэг холын зайнаас тулалдахад нум хэрэглэдэг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Нум нь мөнгө, гууль чимэглэл эсвэл металл хавтангаар гоёсон бараан арьсан саванд хадгалагддаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Жад, бамбай, хожим нь их буу, дарь, сум зэрэг цэргийн хэрэгслийг уурхайгаас олборлосон төмөр, зэс, мөнгөөр хийдэг байсан нь зэвсгийн үйлдвэрлэлийг хангаж байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}} Тэд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсаас]] буу худалдан авах боломжгүй байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] буу болон дархны мэргэжилтнүүд авах хүсэлт гаргасан ч татгалзсан хариу авчээ. 1645 онд Эрдэнэбаатар хунтайж буу, их буу, бууны дархчууд авах хүсэлтээ дахин гаргасан байна. Татгалзсан шалтгаан нь улсын дотоод аюулгүй байдалтай холбоотой байсан бөгөөд Зүүнгарууд Оросын Хаант Улсад заналхийлэл учруулж болзошгүй гэж үзжээ. Мөн металл худалдахыг татгалзсан нь түүнийг зэвсэг үйлдвэрлэхэд ашиглаж болзошгүйтэй холбоотой байв.{{sfn|Spencer|p=178}} [[Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|thumb|'''Зүүнгарын Хаант Улсын''' нийгэм, эдийн засгийн сайжруулалтыг эхлүүлсэн [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хөшөө.]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] (1676–1697) засаглалын үед тэрээр Оросын царьт улс болон Төв Азийн янз бүрийн улсууд руу элч илгээж, Зүүнгаруудад галт зэвсэг нийлүүлэхийг эрмэлзэж байв. Энэ үед галт зэвсгийн ач холбогдлыг илүү ойлгож эхэлсэн бөгөөд Персийн ган хайлуулах арга технологийг эзэмшсэнээр зэвсэг үйлдвэрлэх боломж бүрджээ. XVII зууны сүүл үед Зүүнгарууд Төв Азийн худалдаачид болон Сибирийн захирагчид, Оросын албан тушаалтнуудаас их хэмжээний галт зэвсэг худалдан авч байв.{{sfn|Bobrov|2007|pp=64-65}} Үүний үр дүнд Зүүнгарын цэрэгт шинэчлэл хийгдэж, галт зэвсэгтэй анги нэгжүүд бий болсон. Тэд морь ашиглан тээвэрлэлт хийж, харин тулалдааны үед морьноос бууж явганаар байлдан морьт цэргийг дэмжих, дайсны довтолгоог тогтоон барих үүрэгтэй байсан нь Европын аялагчдын тэмдэглэлд “[[Драгүн|драгуун]]” маягийн тактик гэж дурдагдсан байдаг.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Галт зэвсгийн хэрэглээ нь Зүүнгаруудад [[Халх Монголчууд|Халх монголчууд]] болон [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг үр дүнтэй дайн явуулах боломж олгож, Чин улсын цэргүүд тэдэнтэй тулалдахдаа морьноос бууж багана хэлбэрээр жагсах шаардлагатай болдог байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Зүүнгарууд [[газрын тос]] олборлох, [[хүхэр]], [[хүхрийн хүчил]], [[калийн нитрат]] ашиглах чадвартай байсан бөгөөд зэс, хар тугалга, өндөр чанарын ган зэрэг металлыг олборлодог байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Мөн их буу үйлдвэрлэл хөгжсөн ба тэмээн дээр жижиг их буу байрлуулан ашигладаг байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Энэ нь [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] ашиглагдаж, Зүүнгарууд тактикийн ухралт хийх боломжийг олгосон байна. XVII зууны сүүл болон XVIII зууны эхэн үед, [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] засаглалын үед (1697–1727) галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийн төвүүд илүү зохион байгуулалттай, үр ашигтай болжээ. Орос болон Төв Азийн дархчуудын тусламжтайгаар тэд фитиль буу (matchlock) төрлийн гар буу, урт буу үйлдвэрлэж, эдгээрийг нарийн иш, заримдаа модон тулгуур (bipod)-тойгоор хийдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Зэвсгүүдийг яс, арьсаар хийсэн хайрцагт хадгалж, мөрөнд зүүх оосроор авч явдаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Сумны үйлдвэрлэлийн хувьд [[Йохан Густав Ренат|Йохан Ренат]] хэмээх Швед цэрэг—[[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөний]] үеэр, [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедицийн]] явцад олзлогдсон—төмөр хайлуулж сум хийх аргыг зааж өгсөн.{{sfn|Baddeley|6767|pp=180-183}} Зүүнгарууд мөн сум, дарь хадгалах зориулалттай уут, гал асаагч, жижиг савнуудыг бүсэлхийдээ зүүж авч явах боломжтой болгожээ.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Галын хурдыг нэмэгдүүлэхийн тулд дарийг яс эсвэл эвэр саванд хийж, хүзүүндээ зүүдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Мөн Цэвээнравдан хаан зэвсгийн үйлдвэрлэлтэй холбоотой шинэ хөдөлмөрийн зохион байгуулалтыг бий болгосон. “Урууд” хэмээх ойролцоогоор 5,000 өрх зэвсэг, зэвсгийн хэрэгсэл үйлдвэрлэхэд томилогдсон; “Буучинар” хэмээх 2,000 орчим өрх үйлдвэрлэлийг хянах, удирдах үүрэгтэй байсан; харин “Буучин” нэртэй 1,000 орчим өрх их бууны үйлдвэрлэлд зориулан нөөцөд байлгагдаж байв.{{sfn|Spencer|2017|p=183}} 1726 онд Иссык-Куль нуурын орчимд их бууны цутгуурын газрууд байгуулагдсан. Энэхүү үйлдвэрийг Йохан Ренат удирдан ажиллуулж байсан бөгөөд түүнд ойролцоогоор 20 бууны дархан, 200 ажилчин туслан их буу үйлдвэрлэж байв. Мөн нэмэлт туслах ажилчид ч ажиллаж байсан. Их бууны үйлдвэрлэл өсөж байсан ч [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа дотоодын иргэний дайн гарч, энэ өсөлт саарсан байна.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Хэдийгээр Зүүнгарууд цэргээ шинэчилж, галт зэвсгийг нэвтрүүлсэн боловч жад, нум сум, сэлэм зэрэг уламжлалт зэвсгүүд нь Зүүнгарын Хаант Улсын армид үргэлжлэн чухал байр суурь эзэлж, өргөн хэрэглэгдсээр байв.{{sfn|Adle|2004|p=422}} Галданцэрэн хаан хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын цэргийг нийт 80 мянгаас 100 мянга хүртэл өргөжүүлж, галт зэвсэг, их буугаар зэвсэглэсэн.{{sfn|Spencer|2017|pp=184-185}} Галданцэрэн хааны удирдлага дор Зүүнгарууд нийт 80,000–100,000 цэрэгтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} 1688, 1732 онд Халх Монголчуудын эсрэг 30,000 орчим цэрэг илгээжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1762 онд Чин улсын арми Зүүнгарын дөрвөн том хүрэл их буу, найман "хөөрөгдсөн" их буу, 10,000 сум илрүүлжээ.{{sfn|Adle|2003|p=165}} === Хууль === Ойрадууд анх ''"Цаазийн бичиг"'' гэгддэг хуулийг ашигладаг байсан. Хуулийн код нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоог]] нэгтгэж, төвлөрүүлэхийн тулд нийтлэг хуулийг ашиглах зорилготой байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 1640 онд Ойрад, [[Халх|Халх Монголын]] 30 орчим язгууртан, ''"Монгол–Ойрадын Их Цааз"''-ыг байгуулсан. Энэхүү гэрээний зорилго нь Монгол улсуудыг нэг хуультай нэгтгэх, бие биенээ дэмжих, найрсаг харилцаа тогтоох явдал байв.{{sfn|Gantulga|2019|p=26}} Үүнд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] болон [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]] нар гарын үсэг зурж, монгол хэлээр бичсэн нь онцгой ач холбогдолтой байв.{{sfn|Baabar|1999|pp=78-79}} Хууль нь лам хуврагууд, шашин шүтлэг, шуудан, татвар, гэрлэлт, гэрийн амьдрал, мал аж ахуй, ан агнуур, хувийн өмч, удамшлын эрх, эрүүгийн хууль, шүүхийн тогтолцоо, овог аймаг, овог аймгуудын хоорондын харилцаатай холбоотой нийт 120–151 зүйлд хуваагдсан байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} Хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын өсөлт нь төвлөрөл болон засаг захиргааны илүү олон шинэчлэлийг бий болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Зүүнгарын эзэнт гүрнийг өргөжүүлэх үеэр нь захирч байсан Галдан бошигт хаан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} [[Цэвээнравдан хаан]] болон, түүний ахмад хүү, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] үед гэмт хэргийн талаар цуврал дүрэм журам баталсан.{{sfn|Adle|2003|p=173}} Хэн нэгэн гэмт хэрэг үйлдсэн нь тогтоогдвол 100 тэмээ, 1000 адуу, тодорхойгүй тооны үхэр, хонь торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=163}} === Засаг захиргааны хуваарь, төрийн байгуулал === Тус улсыг [[хаан]], [[хунтайж]], [[тайш]] нар захирч, отог бүрийг [[зайсан]] захирч байв. Хожим нь, 17-р зуунд улс төрийн бүтэц нь захиргааны илүү олон чиг үүргийг гүйцэтгэхийн тулд мэдэгдэхүйц өөрчлөгдсөн.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Зүүнгарууд аймагт хуваагдсан бөгөөд тэнд хүмүүсийг улс буюу ангид томилдог байв. Үүнийг ноён хянадаг байсан бөгөөд тэдний доор ноёнуудын хүргэн болох тавнангууд, тэд түшмэд буюу шүүгчдийн албан тушаалд хязгаарлагдаж, дараа нь туг баригч, бүрээчин, туслах гэх мэт жижиг албан тушаалтнууд байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Тэдгээр аймгийн анги буюу улуудыг цааш нь отог гэж хуваасан бөгөөд энэ нь нийт 3,000–6,000 өрхөөс бүрддэг байв. Отог бүрийг зайсан, дэмч, шүлэн хариуцдаг тул 40 өрхөд хуваасан бол албан тушаалгүй энгийн иргэдийг сайд, дунд, суурь гэж хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Зүүнгарын отогуудыг 14 хуучин болон 16 шинэ отог гэж хуваасан бөгөөд эдгээр нь 500–6,000 өрх, дунджаар 3,600 өрх байв. Тэдгээрийг овог аймаг болон/эсвэл үндэс угсаа, эсвэл ажил мэргэжлээр нь хуваарилсан.{{sfn|Atwood|2004|p=431}} Тэд хааны нийгмийн бүлэгт харьяалагддаг байсан бөгөөд нийт 88,300 өрхтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Ангичуудыг тайшууд захирч байсан бөгөөд тэд хааныг дагаж аян дайн хийх, цэргийн байгууллага болж үйлчлэх хүчээ удирдах ёстой байв. Цэвээнравдан хааны үед нийт 21 анги буюу 100,000 өрхийг тайшууд захирч байжээ. Татвар болон бусад чухал үүргийг отогууд хариуцаж байсан бол ангичууд бага зэргийн үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{Sfn|Adle|2003|pp=167-168}} Яс нь анх таван шашны хэлтэс байсан тул шашны хэлтэс байв. Хожим нь 6,000 лам, 10,600 шавьтайгаар есөн хэлтэс болж өргөжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}} ''"Зүүнгарын бүрэн тэмдэглэл"''-д дурдсанаар, [[Тэнгэр тэтгэгч]] нь нийт 200,000 өрх, 600,000 гаруй хүн амтай гэж тооцоолсон бөгөөд, хаанаас 24 отог, харин тайш бүрээс 9 яс, 21 анги байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Хаан (эсвэл хунтайж) нь улсын хамгийн дээд цол хэргэм, зэрэг дэвийг авдаг байсан бөгөөд засгийн газрын албан тушаалтнууд засгийн газрын янз бүрийн үүргийг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Засгийн газрын бүтцийн шатлал нь: хаан; түшмэл — чухал асуудлыг шийдвэрлэж, улсын дээд хэрэгт оролцдог түшмэл байв. Нийт дөрвөн түшмэл отог, ангиудыг удирдах үүрэгтэй байв; заргач — 6 заргач нь улс төрийн хэрэг, эрүүгийн хэрэг, шударга ёсыг хянах үүрэг хариуцлагыг түшмэлд авахад нь тусалж байв; дэмч — хааны ордны хэрэг, бэлчээрээс татвар ногдуулах ажлыг хариуцаж байв. Айл өрх бүрийг өөрийн тогтоосон нэгжид хуваарилж, нэгжийг нутаг дэвсгэрт хуваарилдаг байв.{{sfn|Adle|2003|pp=168-169}} Зайсанууд нь Ойрадын системийн гол захиргааны ажилтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь заримдаа ганцаараа, заримдаа бүлгээрээ отог хариуцдаг байв. Тэдний доор цэргийн болон иргэний захиргааны аль алиныг нь хариуцдаг даругачи нар, мөн хууль тогтоомж, засаглалыг хэрэгжүүлэх үүрэгтэй жасагулууд байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Доод түвшинд захиргаа илүү орон нутгийн шинжтэй болж, нарийвчилсан болсон. Дэмч нар байцаагчаар ажиллаж, ойролцоогоор 40–200 өрхийг хянадаг байв. Туслах даргач нар отог доторх өдөр тутмын ажлыг хариуцдаг байсан бөгөөд үүнд тушаал дамжуулах, татвар цуглуулах, нийтийн сайн сайхан байдлыг хангах, гэрлэлт зэрэг нийгмийн асуудлыг зохицуулах зэрэг орно. Шүлээ нар 20 орчим өрхийг хянадаг татварын албан тушаалтан байсан бол, албанчууд хамгийн доод албан тушаалтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь 10 орчим өрхийг хариуцаж, үндсэн захиргаанд тусалдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Энэхүү шатлалын зэрэгцээ мэргэшсэн бүлгүүд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв: хөтөч нарууд барилга байгууламжийг хариуцаж; захчинууд хил хязгаарыг хамгаалж; урудууд дарханчлан зэвсэг, багаж хэрэгсэл үйлдвэрлэж; алтчинууд шашны эд зүйлс бүтээж; буучинарууд галт зэвсэг, цэргийн хуарануудыг удирддаг байв. Цэргийн удирдлагад цэргүүдийг удирдаж, зарим тохиолдолд томоохон нэгжүүдийг захирдаг хошууч нар багтдаг байсан бөгөөд, хожим нь ерөнхий сайд болж гарч ирсэн. Шашны хэргийг Хутагт, Чорж зэрэг өндөр албан тушаалтай лам нар тусад нь удирддаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Орон нутгийн албан тушаалтнуудыг улс орныг тогтворжуулж, гадаад болон дотоод аливаа асуудлыг мэдээлэх үүрэгтэй байв. Энгийн албан тушаалтнууд ноёныхоо оргоог цуглуулах ёстой байсан бол отог ахмадууд ард түмнийг цуглуулах ёстой байв. Албан тушаалтнууд ирээгүй тохиолдолд торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Тус улс нийт 200,000 өрхтэй байсан бөгөөд отог, анги гэж зохион байгуулагдсан байв. 54 Албач Зайсан хааны удирдлага дор 24 отог удирдаж байжээ. Нийт 4,000 хутагнар, 1,000 буучин, 5,000 урууд, 2,000 [[захчин]] байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} == Эдийн засаг == === Худалдаа === [[Файл:Horse Ruyicong.jpg|thumb|[[Чин улс|Чин улстай]] энхийн гэрээ байгуулсны дараа [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хаанаас]] [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчэд]] бэлэглэсэн "Руй Кон" (如意驄) хэмээх сайхан морь.]] Зүүнгарууд улс байгуулагдсанаасаа хойш [[Туркестан]], [[Сибирь]], [[Хятад]] зэрэг улсуудтай худалдааны харилцаа тогтоож байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Эхэндээ худалдаачдын ихэнх нь [[Хамил тойрог|Хамил Тойрог]], Жиаюгуань, Сужоугаар дамжин [[Чин улс|Чин улсын]] нийслэл [[Бээжин]] рүү аялсан бөгөөд мөн [[Ховд (хот)|Ховд]] хотоор дамжин Гуйхуачэн хүртэл аялсан.{{sfn|Adle|2003|p=166}} Тэдний хамгийн чухал экспортын бараа нь адуу, бусад мал, улаан үнэг, далайн эргийн үс, хурганы арьс, гүрвэл, боолууд байв. Боолуудын үндэс угсаа Орос, Хятад, Монгол гэсэн янз бүр байв.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Тэд Бухараас хөвөн, даавуу, камка, торгон дамаск, гурил, хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн зэвсэг, зоос, бөмбөлгүүдийг, сам, зүү болох Оросоос хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн бусад бүтээгдэхүүнийг импортолж байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} [[Файл:Dzungarian pūl.jpg|thumb|Зүүнгарын зэс зоос.]] Зүүнгарууд мөн Оросуудтай худалдаа эрхэлж,{{sfn|Adle|2003|p=167}} эхэндээ Оросууд Зүүнгарын эсрэг худалдаа хийхээс татгалзсан.{{sfn|Spencer|2017|p178}} Тус үндэстнийг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайж мушкет, бууны дархан худалдаж авахыг оролдсон боловч үүнийг нь үгүйсгэсэн. Оросууд Зүүнгарууд Оросын дайсан болж магадгүй гэж үзэж байсан.{{sfn|Spencer|2017|p178}} [[Галдан бошигт хаан]] Туркестаны улсууд болон Орос руу элч, худалдаачдыг илгээж чадсан нь тэдэнд зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Adle|2003|p=178}} 1735 оноос [[Галданцэрэн хаан]] [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|гуравдугаар дайны]] дараа Чин улстай хийх худалдаагаа сэргээжээ. Бараг жил бүр худалдаачид үхэр, хонь, морь, тэмээгээр аялж, их хэмжээний арьс шир, салад, усан үзэм, бугын эвэр ачдаг байжээ. Эдгээрийг Сужоу, Донкирт зарж бараагаа зардаг байжээ. Чин улсаас торго, хөвөн, цай, гүрвэл, ваар импортолдог байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=166}} Худалдааны холболтууд нь тэдний нийслэл [[Хулж хот|Хулж хотын]] ач холбогдлыг нэмэгдүүлэх боломжийг олгосон бөгөөд янз бүрийн үндэстний худалдаачид худалдаа хийхээр Хулж руу байнга ирдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}} === Хөдөө аж ахуй === Хүн ам нь адуу, үхэр, хонь, ямаа, тэмээ өсгөдөг байсан тул мал аж ахуй нь тус улсын эдийн засгийн гол эх үүсвэр байв. Тэдний баялгийг сүргийн тооллогоор нь тодорхойлдог байв. [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]], Яер, Эмин, Манас, Жүлдүс, Баяндай зэрэг газрууд нь амьтдад элбэг дэлбэг хоол хүнс, ус өгдөг байв. Энэ нь тэдний сүргийг тогтвортой өсгөх боломжийг олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=163}} Түүнчлэн, эд баялгийн хувьд 200-300 үхэр, 400-500 хоньтой хүнийг баян гэж үздэг байсан бол 40-50 үхэр, 200-300 хоньтой хүнийг энгийн хүн гэж үздэг байв. Зүүнгарууд Чин улсад хүндэтгэл үзүүлэх үеэрээ тогтмол 10,000 морь, тэмээтэй байсан гэж мэдээлдэг.{{sfn|Adle|2003|p=163}} Тус улсыг үндэслэгч [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] хязгаарлагдмал хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлийг бий болгосон.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Гэсэн хэдий ч Цэвээнравдан хаан, Галданцэрэн хааны үед тэд газар тариалангаа өргөжүүлж, дайнд олзлогдогсдыг хөдөлмөр болгон ашиглаж байжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Уктурпан, [[Аксу тойрог|Аксу]], [[Кашгар]], Ярканд дахь [[Уйгурууд|Уйгурын]] энгийн иргэдийг [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]] рүү хүчээр нүүлгэн шилжүүлэв. Улс орны газар тариалангийн талаарх ойлголтод олон газар тариалангийн техникийг нэвтрүүлэв. Улирлын чанартай тариалалт хийх, шуудуу татах, хөдөө орон нутагт хүрэх зам тавих, усжуулалтын ур чадварыг эзэмшсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Бухараас ирсэн боолууд болон Зүүнгарын энгийн иргэд өөрсдөө газар тариалан эрхэлж, улаан буудай, арвай, шар будаа, хулуу, амтат гуа, усан үзэм, чангаанз, алим тариалдаг Хулж бүс нутагт тариаланчид түгээмэл байв.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} [[Эрчис мөрөн]], Сайнтал, Харшахрын бүс нутаг болох Өрөмч хотод харьцангуй орчин үеийн хөдөө аж ахуй эрхэлж байв. Эрчис гол дээр амьдардаг [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] газар тариалан эрхэлдэг байсан бөгөөд усжуулалтын систем ашигладаг гэдгээрээ алдартай байв.{{sfn|Adle|2003|pp=164-165}} Зүүнгарууд төрөл бүрийн хүнсний ногоо, жимс жимсгэнэ тариалах чадвартай байсан ч Зүүнгаруудын газар хагалах, хөгжүүлэх арга барил хязгаарлагдмал хэвээр байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}} == Нийгэм == === Хүн ам === Зүүнгарын Хаант Улсад [[Ойрадууд]] хүн амын дийлэнх хувийг эзэлж байв. Хоёр дахь том угсаатны бүлэг нь [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаны]] хот, баянбүрдүүдийн түрэг хэлтэй оршин суугчид ([[Бухарын хант улс|бухарууд]], [[Хотон (үндэстэн)|хотонууд]], [[уйгурууд]]) байв. Тэдний нийт тоо 100,000 хүнээс давжээ. Хаант улсын баруун бүс нутгуудад амьдардаг түрэг хэлтэй нүүдэлчдийн овог аймгууд (Төв Ази дах [[Киргизүүд]], [[Казахууд]], [[Каракалпакчууд|Каракалпакууд]]) хэдэн арван мянган хүнээс бүрддэг байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Халх|Халх Монголчуудын]] нэлээд хэсэг нь Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт нүүдэллэжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=382}} Хүн амын дийлэнх хэсэг нь [[Буддын шашин|Буддын шашны]] лам нар байв. Зүүнгарт [[Ламаизм|Ламаист]] сургуулийн нөлөө уламжлал ёсоор маш их байсан. 18-р зууны эхний хагаст Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт 6,000 лам амьдардаг байсан бөгөөд энэ нь тус улсын хүн амын 0.6%-иас 1% хүртэл буюу Зүүнгарын нийт эрэгтэй Ойрадын хүн амын ойролцоогоор 1.2–2% -ийг эзэлж байв. Есөн жас (лам нарт хооллох зорилгоор шилжүүлсэн горхи)-ны нутаг дэвсгэрт 10,600 (200,000-аас) Зүүнгарын майхан тэнүүчилж, "үүний зардлаар 6,000 лам хооллож байжээ".{{sfn|Bazarov|2019|p=377}} [[Чин улс|Чин улсын]] албан тушаалтнуудын тооцоолсноор Зүүнгарын Хаант Улс нуран унахаас өмнө, Зүүнгарын хүн ам ойролцоогоор 200,000 айл өрхүүд буюу 600,000–1 сая хүн байжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=377}} А.И.Чернышевын хэлснээр Зүүнгарын нийт хүн ам, эзлэгдсэн ард түмнүүдийг оруулаад 1.5 сая хүн байжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=383}} === Архитектур === [[Файл:Kyzyl-Kenish.jpg|thumb|Кызыл-Кентийн балгас]] 20-р зууны төгсгөл хүртэл Төв Азид түүхийн шинжлэх ухаанд хамгийн алдартай нь Зүүнгарын бурханы шашны бэхлэгдсэн таван цогцолбор буюу хот-хийд байв: [[Хулж хот|Хулж хотын]] хийд, Дархан Цоржын хийд (Доржын хийд); [[Бортал тойрог|Борталын]] хийд; [[Очирт сэцэн хан|Очирт Цэцэн хааны]] барьсан Кызыл-Кентийн сүмийн цогцолбор; [[Хошууд]] Очирт Цэцэн хааны дүү [[Аблай тайш|Аблай тайшийн]] барьсан [[Аблайн хийд]].{{sfn|Kukeev|2014|p=27}} 17-р зууны эхний хагаст Зүүнгарын олон захирагчид хийд цайз, түүнчлэн лам нар болон суурьшсан мусульман тариаланчдын амьдардаг жижиг байшингууд барьсан. [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] мөн нэлээд идэвхтэй байв. "Хятад, Могол ард түмэн"-ийн барьсан Хулжийн чулуун хотод лам болон газар тариалан эрхэлдэг "тариалангийн Бухарчууд" амьдардаг байв.{{sfn|Bazarov|2019|p=392}} Энэ "хот" нь Цоросын эзэмшлийн гол цөм болсон; түүний ойр орчимд тариалангийн талбай бүхий гурван дагуул хот баригдсан. Эрдэнэбаатар хунтайж өөрөө өөрийн бэхлэлт "цайз"-ын ойролцоо тэнүүчилж байв: {{Quote|"...одоо тэр Хулж дахь хотуудаараа тэнүүчилж байна. Хунтайж гурван тоосгон хоттой: нэг нь цагаан, дөрөв дэх хотоо шинээр барьж байна. Хотоос хот руу аялах нь Бона голын дагуу явагддаг гэж ярьдаг. Эдгээр хотуудад түүний контейнерууд, Лабууд болон тариалангийн хүмүүс амьдардаг. Контейнер нь өөрийн хотуудаар тэнүүчилдэг".{{sfn|Bazarov|2019|p=392}}}} Эрдэнэбаатар хунтайжийн залгамжлагчид бэхлэлт суурин, хийдүүдийг идэвхтэй барих ажлыг үргэлжлүүлэв. Ийнхүү [[Галдан бошигт хаан]] гурван хийд, [[Галданцэрэн хаан]] Хулж, Хайнагд хоёр хийд барих ажлыг эхлүүлжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=393}} Тэдгээр нь ойролцоогоор 3 давхар, 1 литр орчим өндөр байв. Хожим нь [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] бослогын үеэр нурсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] 1764 онд Анюань сүмийг [[Чэндэ]] хотод барьсан бөгөөд энэ нь "алс холын эрчүүдийг эрхэмлэдэг" гэх нэртэй хуучин сүмтэй төстэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=174}} Сүм хийд, хотуудын хамт Зүүнгарууд цэвэр цэргийн хамгаалалтын байгууламжуудыг их хэмжээгээр барьж эхэлсэн. Шивээ гэж нэрлэгддэг жижиг цайзууд нь эзлэгдсэн нутаг дэвсгэр болон хил дагуу Зүүнгарын харуулуудын бэхлэлт болж үйлчилдэг байв. Архитектурын хувьд Зүүнгарын шивээ нь ихэвчлэн дөрвөлжин эсвэл тэгш өнцөгт хэлбэртэй байв. Ханыг (2 метр хүртэл өндөр) өнгөлсөн чулуу эсвэл шавар тоосгоор барьдаг байв. Заримдаа шуудуугаар хүрээлэгдсэн өндөр шороон хэрмийг нэмж хийдэг байв. Цайзын булангуудыг жижиг цамхгаар чимэглэж болно. Шибэгийн дотор талын дөрвөлжин хэсгийг ихэвчлэн хөгжүүлээгүй орхидог байв. Шивээ нь шинээр эзлэгдсэн тал хээрийн нутагт Зүүнгарын хүчний бэхлэлт болж үйлчилдэг байв. Зүүнгарууд Казахстан руу гүнзгий нэвтэрч орох тусам тэд шивээгийн сүлжээ байгуулсан нь эзлэгдсэн газар нутагт байр сууриа бэхжүүлэх, мөн нэгэн зэрэг хотын дотор талыг казахуудын довтолгооноос хамгаалах боломжийг олгосон юм. Зөвхөн Өмнөд болон Зүүн Өмнөд Казахстаны нутаг дэвсгэрт орчин үеийн судлаачид Зүүнгарын 19 харуулын постыг тоолсон байна.{{sfn|Bazarov|2019|p=393}} === Соёл === == Удирдагчид == {| class="wikitable" |+ !№ !Хааны нэр !Цол !Угсаа гарал !Төрсөн он !Хаанчилсан жил !Нас нөгчсөн он |- |1 |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин баатар]] |Эрдэнэ[[баатар]] [[хунтайж]] |[[Цорос|Цоросын]] [[Хархул|Хархул догшин ноёны]] хүү{{sfn|Adle|2003|p=156}} |Тодорхойгүй |1634–1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1653{{sfn|Adle|2003|p=148}} | |- |2 |[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] |Цэцэн [[хунтайж]] |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] 5-р хүү{{sfn|Baabar|1999|p=79}} |Тодорхойгүй |1653–1671{{sfn|Adle|2003|p=148}} |1671 | |- |3 |[[Галдан бошигт хаан|Галдан]] |[[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] 6-р хүү{{sfn|Adle|2003|p=157}} |1644 |1671–1697{{sfn|Adle|2003|p=149}} |1697 | |- |4 |[[Цэвээнравдан]] |Зоригт [[хунтайж]],{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} [[хаан]]{{sfn|Baabar|1999|p=87}} |[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжийн]] ахмад хүү{{sfn|Adle|2003|p=158}} |1665 |1694–1727{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1727 | |- |5 |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] |[[Хунтайж]], [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |[[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдангийн]] ахмад хүү |1693 |1727–1745{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1745 | |- |6 |[[Цэвээндоржнамжил]] |[[Хунтайж]] |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] отгон хүү |1732{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1746–1749{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1750{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |7 |[[Ламдаржаа]] |[[Хунтайж]] |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] ахмад хүү |1726{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1749–1753{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1752{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |8 |[[Даваач]] |[[Хунтайж]] |[[Их Цэрэндондов]] жанжны гуч хүү |Тодорхойгүй |1752–1755{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1759{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |9 |[[Амарсанаа]] |[[Хойд|Хойдын]] [[Хаан]] |Хойдын Үйзэн хошуучийн хүү{{Sfn|Atwood|2004|p=13}} |1723{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1755–1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} |1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} | |} ==Газрын зурагууд== <gallery class="center" widths="200" heights="160"> File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн "Carte de Tartarie" (1675–1726)). File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг) File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын Хаант Улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана. </gallery> == Мөн үзэх == *[[Зүүнгар нутаг]] *[[Зүүнгарын ард түмэн]] *[[Халимагийн хант улс]] *[[Хошуудын хант улс]] *[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]] *[[Цорос]] *[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]] == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} ===Тэмдэглэл=== {{Notelist}} === Ном зүй === {{s-start}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |title= |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |journal= |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983 |language=ru |place=Novosibirsk |publisher=Nauka |pages=18, 128}} * {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title="Tibet and its History" |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston & London}} *{{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} *{{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} * {{cite journal |last1=Pochakaev |first1=P.Yu |date=2019 |title=Российские путешественники о правовых отношениях в Джунгарском ханстве XVIII веке |journal=Oriental Studies |publisher=Oriental Studies |volume=41}} *{{Cite book |last1=Bazarov |first1=B.V |last2=Kradin |first2=N.N |title=Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики |date=2019 |publisher=Nauka |year=2019 |publication-date=1999 |pages=503}} *{{cite journal |last1=Bobrov |first1=L.A |date=20 Jan 2007 |title=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |url=https://scfh.ru/journal/2007/chingis-khan-vzglyad-iz-tretego-tysyacheletiya/ |journal=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |volume=13 |issue=1}} * {{Cite book |last=Abdibek |first=Sh. B |title=Большой атлас истории и культуры Казахстана |publisher=Abdi |year=2008 |isbn=9965-832-08-0}} * {{Cite book |last=Baddeley |first=J. F |title=Russia, Mongolia, China: Being Some Record of the Relations Between Them from the Beginning of the XVIIth Century to the Death of the Tsar Alexei Mikhailovich, A.D. 1602-1676. |year=6767 |volume=1 |location=New York}} *{{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VII |publisher=Offset |year=219 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar |pages=151 |language=mn}} * {{Cite journal |last=Enkhsaruul |first=Lkhagvasuren |title=Кичэнгэ. XVIII зууны Зүүнгарын 16 их отог (нэгэн манж айлтгалаар гол болгох нь). // -107. Уб., |date=2021 |url=https://www.academia.edu/87884008/%D0%9A%D0%B8%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D1%8D_XVIII_%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_16_%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D1%8D%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%85_%D0%BD%D1%8C_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4_II_%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B4_%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%87%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0_%D1%85%D3%A9%D1%80%D0%B2%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3_Bibliotheca_Oiratica_107_%D0%A3%D0%B1_2021 |journal=Ойрад судлалын өгүүллүүд II (Гадаадад хэвлэгдсэн өгүүллүүдийн орчуулга, хөрвүүлэг) Bibliotheca Oiratica |pages=160-162}} * {{Cite journal |last=Kukeev |first=D.G |date=2014 |title=On the sedentary Oirat settlements on the territory of Eurasia |journal=MONGOLICA |publisher=Kalmyk Institute of Humanitarian Research, Russian Academy of Sciences}} * {{Cite book |last=Bazarov |first=B. V |title=Nomadic empires of Eurasia: features of historical dynamics |publisher=Science (Publishing house) |year=2019}} * {{Cite book |last=Pochekaev |first=R. Yu. |title=Russian travelers on legal relations in the Dzungar Khanate of the 18th century |publisher=Oriental Studies |year=2019}} {{s-end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{s-end}}{{Under construction}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] eoyf5hd27um6tr3re0zsorsefn4ea0r 856217 856216 2026-05-13T07:29:31Z HorseBro the hemionus 100126 856217 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}} {{Featured article}} {{Инфобокс улс | common_name = Зүүнгарын хаант улс | native_name = Зүнһар хаант улс | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = Галдан Бошигт хааны тамга | symbol_type = Галдан Бошигт хааны тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | currency = Зэс зоос | date_start = 1634 | event1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав | event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date_event2 = 1635 | event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | date_event3 = 1665–1720 | event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | date_event4 = 1680–1681 | event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date_event5 = 1690–1758 | event_end = [[Зүүнгарын геноцид]] | date_end = 1758 | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын Хаант Улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын Хаант Улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг. Зүүнгарын Хаант Улс нь 1634 онд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] удирдлага дор холбоо болон байгуулагдсан. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгож, Зүүнгарыг албан ёсоор хаант улс болгон байгуулсан. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших Таримын сав газрыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин улс Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. 16–17-р зуунд дарь технологи нь [[Оросын Хаант Улс]], Чин улс зэрэг улсуудад томоохон шинэчлэлийг авчирсан боловч хожим нь 17-р зуунд тал нутагт хүрч, Зүүнгарын Хаант Улс галт зэвсэг амжилттай нэвтрүүлж, үйлдвэрлэж, нүүдэлчид суурин эзэнт гүрнүүдтэй өрсөлдөж чадна гэдгийг нотолсон. Гэсэн хэдий ч эдгээр дэвшил гарсан ч өвчин, өлсгөлөн, ган гачиг зэрэг гадаад хямралууд эцэстээ тогтворгүй байдлыг бий болгож, тэдний уналтад хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=185}} == Нэрний гарал үүсэл == === Нэршил === "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} === "Сүүлчийн нүүдэлчин эзэнт гүрэн"-ий тухай ойлголт === 18-р зууны эхний хагасын Зүүнгарын Хаант Улсыг зүгээр нэг төвлөрсөн Монголын хаант улс биш, харин Монголоос хол зайд орших олон янзын ард түмэн, бүс нутгийг өөрийн мэдэлд нэгтгэсэн жинхэнэ "тал хээрийн эзэнт гүрэн" гэж үзэх бүрэн үндэслэл бий. Үүний дагуу Цорос овгийн Ойрад хунтайж болон [[хаан]] нар өөрсдөө Ойрадуудын "үндэсний" захирагч төдийгүй хэд хэдэн вассал ард түмэн, улсын ноёд болж байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Зүүн Туркестан]],{{efn|Ярканд, Кашгар, Турпан, Аксу, Курл, Үч-Турпан, Янги-Хисар, Бэй, Куча, Карашар, Хотан, Хами}}{{sfn|Bavarov|Kradin|2019|p=374}} Төв Азийн хот-улсууд,{{efn|Ташкент, Туркестан, Самарканд, Хожент}} Ахмад болон Дунд Жүзийн казах хан, султанууд Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Оросын харьяат байсан, ясак төлдөг Сибирийн зарим ард түмэн хүлээн зөвшөөрсөн: 1713–1714, 1719 онд Зүүнгарт айлчилсан Тара казакийн удирдагч И.Д. Чередовын мэдээлснээр эдгээр "ясак" хүмүүс" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байжээ. Энэ заншил хэдэн арван жилийн дараа ч үргэлжилсэн: "ясаш төлдөг үл итгэгчид" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байсан баримтыг 1745 онд Зүүнгарт айлчилсан луу М.Давыдов тэмдэглэжээ.{{sfn|Pochakaev|2019|pp=28–40}} == Түүх == {{Мөн үзэх|Ойрадуудын оролцсон дайны жагсаалт}} Энэ хэсэгт Ойрадын үүсэл гарал үүслээс эхлээд Зүүнгарын Хаант Улсын нуралт хүртэлх үе шат, Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлтийг хамрах болно. === Гарал үүсэл === Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} Ойрадууд удалгүй Халхууд болон [[Казахын ханлиг|Казахуудын]] эсрэг тусгаар тогтнолын дайн эхлүүлэв. Тэд Халх–Казах эвслийг ялж, 1604 онд Сигнак руу гүн довтлов.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1608 онд Ойрадууд өөр нэг казах хүчийг ялж, Халхын довтлогч армийг няцаав.{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} 1609–1616 онуудад Ойрадууд казах, киргизүүдийг сүйрүүлж, энэ үйл явцад тэднийг захирчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=121}} 1620 онд Цорос болон Торгууд Ойрадын удирдагчид Хархул, Мэргэн Тэмээн нар Убаши хунтайж болон анхны Халхын Алтан хан руу довтлов. Тэд ялагдаж, Хархул эхнэр хүүхдүүдээ дайсанд алджээ. Убаши хунтайж болон Ойрадуудын хоорондох бүх талын дайн 1623 онд Убаши хунтайж алагдах хүртэл үргэлжилж, Ойрадууд Эрчис голын тулалдаанд тусгаар тогтнолоо зарлав.{{sfn|Adle|2003|p=144}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ]]. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1640s.png|left|thumb|1640-өөд оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Burton|1997|pp=219–220}}{{sfn|Moiseev|1991|pp=44–45}}]] '''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж,{{sfn|Baabar|1999|p=78}} Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарыг]] илгээж, Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1667.png|thumb|287x287px|1667 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}}]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1686.png|thumb|279x279px|1686 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Baabar|1999|p=80}}]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} === Халхын дайн (1687–1688) === {{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}} [[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын Хаант Улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын Хаант Улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} === Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) === {{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]]] 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} [[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]] 1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}} [[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]] === Цагаадайн бослого (1693–1705) === Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}} === Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн === {{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}} 1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Их Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} 1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} 1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягуз голын тулалдаан|Аягуз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр "армийг хядсан" гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Казакууд Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}} === Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) === {{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|"Алсын зайн суурьшлын жанжин" аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]] 1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}} === Галданцэрэн хаан (1727–1745) === Цэвээнравдан хаан 1727 онд гэнэт нас барж, түүний хүү Галданцэрэн өөрийн дүү Лувсансүрийг хөнөөж, Цэвээнравдан хааны залгамжлагч болжээ. Тэрээр казахууд болон Халх Монголчуудын эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг хийсэн довтолгооны хариуд Чин улсын [[Найралт төв|Найрал төв]] 10,000 цэрэгтэй довтлох хүчийг илгээсэн бөгөөд Зүүнгарууд [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] ойролцоо [[Хотон нуурын тулалдаан|Хотон нуурын тулалдаанд]] ялав. Гэсэн хэдий ч дараа жил нь Зүүнгарууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийн ойролцоо]] Халхуудад ялагдав. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь Чин гүрний талд орж байсан Турфан руу довтлов. Эмин Хожа Турфаны ард түмнийг удирдан Гансу руу ухарч, тэнд Гуажоуд суурьшжээ. 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=149}} Казахууд [[Алтайн нуруу]] руу довтолсон бөгөөд, энэ нь Зүүнгаруудыг хилээ хамгаалахаар 10,000 орчим цэрэг илгээхэд хүргэсэн. Казахууд Оросын худалдааны цуваа, дипломатчид болон, [[Уйгурууд|Уйгур]] худалдаачдыг дайрч, олзлон авсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Уйгур худалдаачдаас бусад барьцаалагдсан хүмүүсийг удалгүй суллав. Үүний зэрэгцээ Бага Жүз болон Дунд Жүз нар Оросын хатан хаан Аннад захирагджээ. [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрэнээс]] хамгаалалт хүсч, Оросуудад Зүүнгарын [[Сибирь]] руу хийх аливаа довтолгоог няцаахад нь туслана гэж тохиролцсон.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} 1732 онд Зүүнгарууд 7,000 орчим цэрэгтэй өөр нэг хүчийг Дунд Жүз рүү довтолсон боловч тэд ялагдав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} Казахууд мөн Зүүнгаруудыг довтлон 700 орчим ордыг эзлэн авчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Өөр нэг Зүүнгарын арми Ахлах Жүз рүү довтлон Сайрам, Туркистан болон Ташкент хотуудыг эзлэн авчээ.<ref>{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}</ref> Дотор 1734 онд Их Жүз Сайрам, Туркестан, Ташкентийг эргүүлэн авч чаджээ.<ref>'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''</ref> Гэсэн хэдий ч Галдан Цэрэн тэднийг эзлэхээр цэрэг илгээж, Их Жүзийг захируулснаар тэднийг удалгүй эзэлжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}} Галданцэрэн хаан 1739 онд Казахын хаант улсыг дахин довтлов.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Галданцэрэн хаан 1741 он хүртэл довтолгооноо үргэлжлүүлсээр байсан тул Дунд Жүз довтолгоог няцааж чадаагүй юм.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Казахууд Зүүнгаруудаас хохирол их амсаж, Бага, Их Жүзүүд Зүүнгарын эсрэг дайнд нэгдэж чадаагүй бөгөөд, Зүүнгарууд [[Сырдарья]] болон Ишим голыг эзэлснээр Зүүнгарууд дээрх казах суурингууд нь Зүүнгаруудаас хөөгдүүлсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} === Уналт (1745–1757) === [[Файл:乾隆皇帝朝服像轴.png|left|thumb|228x228px|Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.]] Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүнийг нас барсны дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан гэж хэлэв:{{sfn|Baabar|1999|p=89}} {{quote|Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй.|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Baabar|1999|p=89}}}}Зүүнгарын довтолгоог няцаасан нь Абдул Карим Бигийн удирдлагаа бэхжүүлж, [[Кокандын хант улс|Кокандын хант улсын]] бүс нутгийн байр суурийг сайжруулсан. Үүний эсрэгээр, мөргөлдөөний цэрэг, эдийн засгийн томоохон хурцадмал байдал нь Зүүнгарын хан улсын уналтыг хурдасгаж, [[Төв Ази]] дахь улс төрийн ноёрхлыг нь үр дүнтэйгээр зогсоосон. Бүс нутгийн хүчний тэнцвэрт энэхүү өөрчлөлт нь Их Жүзийг Зүүнгарын ноёрхлоос чөлөөлөхөд тусалсан.{{sfn|Moiseev|2001|pp=160-175}} Галданцэрэн хааны дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил]] 1746 онд түүний залгамжилсан [[Хунтайж]] болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах [[Ламдаржаа|Ламдаржаатай]] хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} [[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай хаанд]] зориулсан 2000 оны марк.]] 1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, [[Даваач]] болон [[Хойд|Хойдын]] хунтайж, [[Амарсанаа|Амарсанаатай]] эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Казахуудын [[Аблай султан|Аблай хаан]] тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} [[Файл:Cebdenjab.jpg|left|thumb|202x202px|Халхын цэргийг '''Зүүнгарын Хаант Улс''' руу удирдсан Цэвдэнжав.]] Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}}{{quote|''"Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй"''|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Walravens|2017|p=82}}}} [[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|"Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь"]] Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} 100 хоногийн дотор [[Өрөмч]], Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг [[Тэнгэр Уул]] даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.{{sfn|Adle|2003|p=201}} Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} ==== Амарсанаагийн бослого (1755–1757) ==== {{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Jaohui.jpg|left|thumb|161x161px|Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан генерал Жаохуй.]] [[Файл:Dzungar_cavalry_of_Amursana,_in_the_Battle_of_Khorgos_against_Qing_China_(1758).png|thumb|Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.{{Sfn|Chu|Ding|2015|p=129}}]] Зүүнгарын Хаант Улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, [[Чэндэ]] дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.{{Sfn|Perdue|2005|p=275}} Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч [[Чингүнжав|Чингүнжавтай]] хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.{{Sfn|Perdue|2005|p=276}} Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт [[салхин цэцэг]] өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр [[Кяхта]] руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.{{Sfn|Pirazzoli-T'Serstevens|1969|p=10}} === Ак Тагликийн бослого (1757–1759) === Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. [[Хожа|Бурхануддин Хожа, Жахан нар]] [[Бадахшан]] руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=203}} === Геноцид === {{main|Зүүнгарын геноцид}} === Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт === [[Файл:Khojis full-length portrait.jpg|thumb|Хожи, Уктурпаны [[Уйгурууд|Уйгур]] захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач [[Игнатий Сихельбарт]]-ын зурсан зураг.{{sfn|Unknown|2019|p=4019}}]] [[Файл:Xinjiang_regions_simplified.png|left|thumb|{{legend|red|[[Dzungaria]]}}{{legend|blue|[[Tarim Basin]]}}]] Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, [[Хуушуур|Хуй]], [[Шибэ]], [[Дагуур ястан|Дагуур]], Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.{{sfn|Starr|2004|pp=73–90}}{{sfn|Toops|2004|p=1}}{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.{{sfn|Milward|1998|p=102}} Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр "Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан".{{Sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=76}} 1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо "Хятадын нэг хэсэг" гэж тунхагласан.{{sfn|Dunnell|2004|p=77}}{{sfn|Dunnell|2004|p=83}}{{sfn|Elliot|2001|p=503}} Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг "гадаад" Хан бус Хятадуудыг "дотоод" Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн "нэг гэр бүл" гэж дүрсэлсэн. Чин улс "нэгдмэл байдал"-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд "Жон Вай И Жиа" (中外一家) эсвэл "Нэй Вай И Жиа" (內外一家, "дотоод ба гадаад нэг гэр бүл") гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.{{sfn|Dunnell|2004|pp=76-77}} === Зураг === ==== Зигуан павильон дахь гавьяат албан тушаалтнуудын хөрөг зурагнууд ==== [[Тэнгэр тэтгэгч]] эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг ([[:zh:紫光阁功臣像|Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө]] зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн [[Торгууд]] болон [[Дөрвөд]] холбоотнууд, мөн ялагдсан [[Цорос]] Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман [[Уйгурууд|Уйгур]] холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Орчин үеийн [[Иезуит]] зураач [[Жан-Денис Аттирет]]-ийн хэлснээр: "Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв."{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа [[Жузеппе Кастильоне (Иезуит зураач)|Жузеппе Кастильоне]]-гийн удирдлаган дор [[Иезуит]]-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}<gallery widths="150px" heights="200px" perrow="9"> Файл:Dawachi.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын удирдагч Даваач (达瓦齐). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Dawa.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын Даваа (达瓦). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Tseren.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Цэрэн (车凌). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Buyan_Tegus.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Буян Төгс(布彦特古斯). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Erdeni.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Эрдэнэ (额爾德尼). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Gangdorji.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гандорж (刚多尔济). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Gendun.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гэндэн (根敦). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Ayusi_Assailing_The_Rebels_with_a_Lance.jpg|Ойрадын урвагч Аюуш (阿玉锡) Чин улсын дүрэмт хувцастайгаа. Жузеппе Кастильонегийн зурсан зураг. </gallery> ==== <u>Хуан Чин Жигун Ту</u> ==== Хуан Чин Жигун Ту (Хятадаар: 皇清職貢圖; Чин гүрний харьяа ард түмний хөрөг зургийн цуглуулга) нь 18-р зууны Хятадын цутгал улсууд, түүний дотор Чин гүрэнтэй худалдаа хийдэг барууны улсуудын талаарх угсаатны зүйн судалгаа юм. Үүн дээр Зүүнгарын энгийн иргэд гэх мэт янз бүрийн зургийг дүрсэлсэн байв. <gallery widths="150px" heights="200px" perrow="5"> Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч ([[Зайсан]], 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Uyghur from Ili, Taleqi, Chahan and Wusu, with his wife.jpg|Или,Талеки, Чахан, болон Вусу, нутгийн Уйгур иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Kyrgyz (布鲁特) commoner and his wife.jpg|Киргизийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. </gallery> == Зохион байгуулалт == === Цэргийн зохион байгуулалт === {{Инфобокс зэвсэгт хүчин|name=Зүүнгарын Хаант Улсын зэвсэгт хүчин|country={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}|founded=1634|disbanded=1758|image=Файл:Banner of the Dzungar Khanate.png|caption=Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}}|age=18–50 насныхан|conscription=Тийм|available=Үгүй|current_form=Татан буугдсан|foreign_suppliers={{flag|Оросын царьт улс}}{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}<br>{{flag|Оросын эзэнт гүрэн}}{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}<br>{{flag|Бухарын хант улс}}{{sfn|Atwood|2004|p=422}}|history=Харах: [[Ойрадуудын оролцсон дайны жагсаалт#Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын оролцсон дайны жагсаалт]]|headquarters=[[Хулж хот]]|deployed=80,000–100,000{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Adle|2003|p=150}}}} ==== Тактикууд ==== [[Файл:Ойратские_воины.png|left|thumb|Бүрэн цэргийн тоног төхөөрөмжтэй хоёр Зүүнгарын морин цэрэг. Зурагчин Л.А. Бобровын бүтээл]] Зүүнгарын арми дараах бүрэлдэхүүнтэй байв: морьноос буусан нумчид эсвэл галт зэвсэг, жад баригчид, тэмээн дээр суурилуулсан их бууны ангиуд,{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} мөн Европын аялагчид, адал явдалчдын тэмдэглэлд дурдсанаар [[Польшийн хусарууд|Польшийн хусаруудтай]] дүйцэхүйц морьт цэргүүдээр бүрдсэн.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Эхэндээ Зүүнгарууд тасгуудаар эхний шугамд жагсаж, захирагч бүр туг барин байрладаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Үүний дараа тэд бүрээ үлээж, бөмбөр дэлдэн довтолгооны дохио өгдөг байв. Эхний довтолгоог нумчид эхлүүлж, дараа нь жадчид дайрч, улмаар ил задгай тулалдаанд ордог.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} Хэрэв дайсан довтолгоог тогтоон барьж чадвал, галт зэвсэг хэрэглэж буй дайсны эсрэг тэдний тактик үр дүнгүй тул ухардаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} [[Файл:Kalmyk_warriors.jpg|thumb|249x249px|Бүрэн цэргийн хэрэгслээр тоноглогдсон Зүүнгарын хоёр морин цэрэг. Зурагчин Л.А.Бобров]] Харин XVII зууны сүүл үеийн шинэчлэлийн дараа Зүүнгарын арми багана хэлбэрээр урагшилж, Зүүнгарын буутай явган цэргүүд галт зэвсгийн үйлдвэрлэл нэмэгдсэний үр дүнд салваар буудаж морьт цэргийг дэмжих боломжтой болсон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Ингэснээр хөнгөн морьт цэргүүд дайсныг их буу болон морьноос буусан явган цэргүүд уул толгод дээр нуугдан байрласан нээлттэй талбай руу татан оруулж, дараа нь их буу, галт зэвсгээр дайсныг эмх замбараагүй болгосны дараа жад, сэлэм барьсан хүнд морьт цэргүүд үлдсэн хүчийг довтлон устгадаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Spencer|2017|p=181}} ==== Зэвсэглэл, үйлдвэрлэл, өргөжилт ==== XVII зууны эхэн үед Зүүнгарын Хаант Улсын цэргүүдийн үндсэн хэсгийг хуягласан жадчид бүрдүүлж байв. Тэд ойрын тулалдаанд болон жадаа шидэн алсын довтолгоонд ашиглах зориулалттай{{sfn|Bobrov|2007|p=62}}—хулсан иш, нарийн ир, ган туузаар хийсэн жад барьдаг байсан.{{sfn|Abdibek|2008|p=412}} Мөн тэд дайсны эсрэг холын зайнаас тулалдахад нум хэрэглэдэг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Нум нь мөнгө, гууль чимэглэл эсвэл металл хавтангаар гоёсон бараан арьсан саванд хадгалагддаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Жад, бамбай, хожим нь их буу, дарь, сум зэрэг цэргийн хэрэгслийг уурхайгаас олборлосон төмөр, зэс, мөнгөөр хийдэг байсан нь зэвсгийн үйлдвэрлэлийг хангаж байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}} Тэд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсаас]] буу худалдан авах боломжгүй байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] буу болон дархны мэргэжилтнүүд авах хүсэлт гаргасан ч татгалзсан хариу авчээ. 1645 онд Эрдэнэбаатар хунтайж буу, их буу, бууны дархчууд авах хүсэлтээ дахин гаргасан байна. Татгалзсан шалтгаан нь улсын дотоод аюулгүй байдалтай холбоотой байсан бөгөөд Зүүнгарууд Оросын Хаант Улсад заналхийлэл учруулж болзошгүй гэж үзжээ. Мөн металл худалдахыг татгалзсан нь түүнийг зэвсэг үйлдвэрлэхэд ашиглаж болзошгүйтэй холбоотой байв.{{sfn|Spencer|p=178}} [[Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|thumb|'''Зүүнгарын Хаант Улсын''' нийгэм, эдийн засгийн сайжруулалтыг эхлүүлсэн [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хөшөө.]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] (1676–1697) засаглалын үед тэрээр Оросын царьт улс болон Төв Азийн янз бүрийн улсууд руу элч илгээж, Зүүнгаруудад галт зэвсэг нийлүүлэхийг эрмэлзэж байв. Энэ үед галт зэвсгийн ач холбогдлыг илүү ойлгож эхэлсэн бөгөөд Персийн ган хайлуулах арга технологийг эзэмшсэнээр зэвсэг үйлдвэрлэх боломж бүрджээ. XVII зууны сүүл үед Зүүнгарууд Төв Азийн худалдаачид болон Сибирийн захирагчид, Оросын албан тушаалтнуудаас их хэмжээний галт зэвсэг худалдан авч байв.{{sfn|Bobrov|2007|pp=64-65}} Үүний үр дүнд Зүүнгарын цэрэгт шинэчлэл хийгдэж, галт зэвсэгтэй анги нэгжүүд бий болсон. Тэд морь ашиглан тээвэрлэлт хийж, харин тулалдааны үед морьноос бууж явганаар байлдан морьт цэргийг дэмжих, дайсны довтолгоог тогтоон барих үүрэгтэй байсан нь Европын аялагчдын тэмдэглэлд “[[Драгүн|драгуун]]” маягийн тактик гэж дурдагдсан байдаг.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Галт зэвсгийн хэрэглээ нь Зүүнгаруудад [[Халх Монголчууд|Халх монголчууд]] болон [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг үр дүнтэй дайн явуулах боломж олгож, Чин улсын цэргүүд тэдэнтэй тулалдахдаа морьноос бууж багана хэлбэрээр жагсах шаардлагатай болдог байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Зүүнгарууд [[газрын тос]] олборлох, [[хүхэр]], [[хүхрийн хүчил]], [[калийн нитрат]] ашиглах чадвартай байсан бөгөөд зэс, хар тугалга, өндөр чанарын ган зэрэг металлыг олборлодог байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Мөн их буу үйлдвэрлэл хөгжсөн ба тэмээн дээр жижиг их буу байрлуулан ашигладаг байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Энэ нь [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] ашиглагдаж, Зүүнгарууд тактикийн ухралт хийх боломжийг олгосон байна. XVII зууны сүүл болон XVIII зууны эхэн үед, [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] засаглалын үед (1697–1727) галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийн төвүүд илүү зохион байгуулалттай, үр ашигтай болжээ. Орос болон Төв Азийн дархчуудын тусламжтайгаар тэд фитиль буу (matchlock) төрлийн гар буу, урт буу үйлдвэрлэж, эдгээрийг нарийн иш, заримдаа модон тулгуур (bipod)-тойгоор хийдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Зэвсгүүдийг яс, арьсаар хийсэн хайрцагт хадгалж, мөрөнд зүүх оосроор авч явдаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Сумны үйлдвэрлэлийн хувьд [[Йохан Густав Ренат|Йохан Ренат]] хэмээх Швед цэрэг—[[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөний]] үеэр, [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедицийн]] явцад олзлогдсон—төмөр хайлуулж сум хийх аргыг зааж өгсөн.{{sfn|Baddeley|6767|pp=180-183}} Зүүнгарууд мөн сум, дарь хадгалах зориулалттай уут, гал асаагч, жижиг савнуудыг бүсэлхийдээ зүүж авч явах боломжтой болгожээ.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Галын хурдыг нэмэгдүүлэхийн тулд дарийг яс эсвэл эвэр саванд хийж, хүзүүндээ зүүдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Мөн Цэвээнравдан хаан зэвсгийн үйлдвэрлэлтэй холбоотой шинэ хөдөлмөрийн зохион байгуулалтыг бий болгосон. “Урууд” хэмээх ойролцоогоор 5,000 өрх зэвсэг, зэвсгийн хэрэгсэл үйлдвэрлэхэд томилогдсон; “Буучинар” хэмээх 2,000 орчим өрх үйлдвэрлэлийг хянах, удирдах үүрэгтэй байсан; харин “Буучин” нэртэй 1,000 орчим өрх их бууны үйлдвэрлэлд зориулан нөөцөд байлгагдаж байв.{{sfn|Spencer|2017|p=183}} 1726 онд Иссык-Куль нуурын орчимд их бууны цутгуурын газрууд байгуулагдсан. Энэхүү үйлдвэрийг Йохан Ренат удирдан ажиллуулж байсан бөгөөд түүнд ойролцоогоор 20 бууны дархан, 200 ажилчин туслан их буу үйлдвэрлэж байв. Мөн нэмэлт туслах ажилчид ч ажиллаж байсан. Их бууны үйлдвэрлэл өсөж байсан ч [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа дотоодын иргэний дайн гарч, энэ өсөлт саарсан байна.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Хэдийгээр Зүүнгарууд цэргээ шинэчилж, галт зэвсгийг нэвтрүүлсэн боловч жад, нум сум, сэлэм зэрэг уламжлалт зэвсгүүд нь Зүүнгарын Хаант Улсын армид үргэлжлэн чухал байр суурь эзэлж, өргөн хэрэглэгдсээр байв.{{sfn|Adle|2004|p=422}} Галданцэрэн хаан хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын цэргийг нийт 80 мянгаас 100 мянга хүртэл өргөжүүлж, галт зэвсэг, их буугаар зэвсэглэсэн.{{sfn|Spencer|2017|pp=184-185}} Галданцэрэн хааны удирдлага дор Зүүнгарууд нийт 80,000–100,000 цэрэгтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} 1688, 1732 онд Халх Монголчуудын эсрэг 30,000 орчим цэрэг илгээжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1762 онд Чин улсын арми Зүүнгарын дөрвөн том хүрэл их буу, найман "хөөрөгдсөн" их буу, 10,000 сум илрүүлжээ.{{sfn|Adle|2003|p=165}} === Хууль === Ойрадууд анх ''"Цаазийн бичиг"'' гэгддэг хуулийг ашигладаг байсан. Хуулийн код нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоог]] нэгтгэж, төвлөрүүлэхийн тулд нийтлэг хуулийг ашиглах зорилготой байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 1640 онд Ойрад, [[Халх|Халх Монголын]] 30 орчим язгууртан, ''"Монгол–Ойрадын Их Цааз"''-ыг байгуулсан. Энэхүү гэрээний зорилго нь Монгол улсуудыг нэг хуультай нэгтгэх, бие биенээ дэмжих, найрсаг харилцаа тогтоох явдал байв.{{sfn|Gantulga|2019|p=26}} Үүнд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] болон [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]] нар гарын үсэг зурж, монгол хэлээр бичсэн нь онцгой ач холбогдолтой байв.{{sfn|Baabar|1999|pp=78-79}} Хууль нь лам хуврагууд, шашин шүтлэг, шуудан, татвар, гэрлэлт, гэрийн амьдрал, мал аж ахуй, ан агнуур, хувийн өмч, удамшлын эрх, эрүүгийн хууль, шүүхийн тогтолцоо, овог аймаг, овог аймгуудын хоорондын харилцаатай холбоотой нийт 120–151 зүйлд хуваагдсан байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} Хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын өсөлт нь төвлөрөл болон засаг захиргааны илүү олон шинэчлэлийг бий болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Зүүнгарын эзэнт гүрнийг өргөжүүлэх үеэр нь захирч байсан Галдан бошигт хаан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} [[Цэвээнравдан хаан]] болон, түүний ахмад хүү, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] үед гэмт хэргийн талаар цуврал дүрэм журам баталсан.{{sfn|Adle|2003|p=173}} Хэн нэгэн гэмт хэрэг үйлдсэн нь тогтоогдвол 100 тэмээ, 1000 адуу, тодорхойгүй тооны үхэр, хонь торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=163}} === Засаг захиргааны хуваарь, төрийн байгуулал === Тус улсыг [[хаан]], [[хунтайж]], [[тайш]] нар захирч, отог бүрийг [[зайсан]] захирч байв. Хожим нь, 17-р зуунд улс төрийн бүтэц нь захиргааны илүү олон чиг үүргийг гүйцэтгэхийн тулд мэдэгдэхүйц өөрчлөгдсөн.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Зүүнгарууд аймагт хуваагдсан бөгөөд тэнд хүмүүсийг улс буюу ангид томилдог байв. Үүнийг ноён хянадаг байсан бөгөөд тэдний доор ноёнуудын хүргэн болох тавнангууд, тэд түшмэд буюу шүүгчдийн албан тушаалд хязгаарлагдаж, дараа нь туг баригч, бүрээчин, туслах гэх мэт жижиг албан тушаалтнууд байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Тэдгээр аймгийн анги буюу улуудыг цааш нь отог гэж хуваасан бөгөөд энэ нь нийт 3,000–6,000 өрхөөс бүрддэг байв. Отог бүрийг зайсан, дэмч, шүлэн хариуцдаг тул 40 өрхөд хуваасан бол албан тушаалгүй энгийн иргэдийг сайд, дунд, суурь гэж хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Зүүнгарын отогуудыг 14 хуучин болон 16 шинэ отог гэж хуваасан бөгөөд эдгээр нь 500–6,000 өрх, дунджаар 3,600 өрх байв. Тэдгээрийг овог аймаг болон/эсвэл үндэс угсаа, эсвэл ажил мэргэжлээр нь хуваарилсан.{{sfn|Atwood|2004|p=431}} Тэд хааны нийгмийн бүлэгт харьяалагддаг байсан бөгөөд нийт 88,300 өрхтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Ангичуудыг тайшууд захирч байсан бөгөөд тэд хааныг дагаж аян дайн хийх, цэргийн байгууллага болж үйлчлэх хүчээ удирдах ёстой байв. Цэвээнравдан хааны үед нийт 21 анги буюу 100,000 өрхийг тайшууд захирч байжээ. Татвар болон бусад чухал үүргийг отогууд хариуцаж байсан бол ангичууд бага зэргийн үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{Sfn|Adle|2003|pp=167-168}} Яс нь анх таван шашны хэлтэс байсан тул шашны хэлтэс байв. Хожим нь 6,000 лам, 10,600 шавьтайгаар есөн хэлтэс болж өргөжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}} ''"Зүүнгарын бүрэн тэмдэглэл"''-д дурдсанаар, [[Тэнгэр тэтгэгч]] нь нийт 200,000 өрх, 600,000 гаруй хүн амтай гэж тооцоолсон бөгөөд, хаанаас 24 отог, харин тайш бүрээс 9 яс, 21 анги байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Хаан (эсвэл хунтайж) нь улсын хамгийн дээд цол хэргэм, зэрэг дэвийг авдаг байсан бөгөөд засгийн газрын албан тушаалтнууд засгийн газрын янз бүрийн үүргийг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Засгийн газрын бүтцийн шатлал нь: хаан; түшмэл — чухал асуудлыг шийдвэрлэж, улсын дээд хэрэгт оролцдог түшмэл байв. Нийт дөрвөн түшмэл отог, ангиудыг удирдах үүрэгтэй байв; заргач — 6 заргач нь улс төрийн хэрэг, эрүүгийн хэрэг, шударга ёсыг хянах үүрэг хариуцлагыг түшмэлд авахад нь тусалж байв; дэмч — хааны ордны хэрэг, бэлчээрээс татвар ногдуулах ажлыг хариуцаж байв. Айл өрх бүрийг өөрийн тогтоосон нэгжид хуваарилж, нэгжийг нутаг дэвсгэрт хуваарилдаг байв.{{sfn|Adle|2003|pp=168-169}} Зайсанууд нь Ойрадын системийн гол захиргааны ажилтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь заримдаа ганцаараа, заримдаа бүлгээрээ отог хариуцдаг байв. Тэдний доор цэргийн болон иргэний захиргааны аль алиныг нь хариуцдаг даругачи нар, мөн хууль тогтоомж, засаглалыг хэрэгжүүлэх үүрэгтэй жасагулууд байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Доод түвшинд захиргаа илүү орон нутгийн шинжтэй болж, нарийвчилсан болсон. Дэмч нар байцаагчаар ажиллаж, ойролцоогоор 40–200 өрхийг хянадаг байв. Туслах даргач нар отог доторх өдөр тутмын ажлыг хариуцдаг байсан бөгөөд үүнд тушаал дамжуулах, татвар цуглуулах, нийтийн сайн сайхан байдлыг хангах, гэрлэлт зэрэг нийгмийн асуудлыг зохицуулах зэрэг орно. Шүлээ нар 20 орчим өрхийг хянадаг татварын албан тушаалтан байсан бол, албанчууд хамгийн доод албан тушаалтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь 10 орчим өрхийг хариуцаж, үндсэн захиргаанд тусалдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Энэхүү шатлалын зэрэгцээ мэргэшсэн бүлгүүд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв: хөтөч нарууд барилга байгууламжийг хариуцаж; захчинууд хил хязгаарыг хамгаалж; урудууд дарханчлан зэвсэг, багаж хэрэгсэл үйлдвэрлэж; алтчинууд шашны эд зүйлс бүтээж; буучинарууд галт зэвсэг, цэргийн хуарануудыг удирддаг байв. Цэргийн удирдлагад цэргүүдийг удирдаж, зарим тохиолдолд томоохон нэгжүүдийг захирдаг хошууч нар багтдаг байсан бөгөөд, хожим нь ерөнхий сайд болж гарч ирсэн. Шашны хэргийг Хутагт, Чорж зэрэг өндөр албан тушаалтай лам нар тусад нь удирддаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Орон нутгийн албан тушаалтнуудыг улс орныг тогтворжуулж, гадаад болон дотоод аливаа асуудлыг мэдээлэх үүрэгтэй байв. Энгийн албан тушаалтнууд ноёныхоо оргоог цуглуулах ёстой байсан бол отог ахмадууд ард түмнийг цуглуулах ёстой байв. Албан тушаалтнууд ирээгүй тохиолдолд торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Тус улс нийт 200,000 өрхтэй байсан бөгөөд отог, анги гэж зохион байгуулагдсан байв. 54 Албач Зайсан хааны удирдлага дор 24 отог удирдаж байжээ. Нийт 4,000 хутагнар, 1,000 буучин, 5,000 урууд, 2,000 [[захчин]] байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} == Эдийн засаг == === Худалдаа === [[Файл:Horse Ruyicong.jpg|thumb|[[Чин улс|Чин улстай]] энхийн гэрээ байгуулсны дараа [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хаанаас]] [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчэд]] бэлэглэсэн "Руй Кон" (如意驄) хэмээх сайхан морь.]] Зүүнгарууд улс байгуулагдсанаасаа хойш [[Туркестан]], [[Сибирь]], [[Хятад]] зэрэг улсуудтай худалдааны харилцаа тогтоож байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Эхэндээ худалдаачдын ихэнх нь [[Хамил тойрог|Хамил Тойрог]], Жиаюгуань, Сужоугаар дамжин [[Чин улс|Чин улсын]] нийслэл [[Бээжин]] рүү аялсан бөгөөд мөн [[Ховд (хот)|Ховд]] хотоор дамжин Гуйхуачэн хүртэл аялсан.{{sfn|Adle|2003|p=166}} Тэдний хамгийн чухал экспортын бараа нь адуу, бусад мал, улаан үнэг, далайн эргийн үс, хурганы арьс, гүрвэл, боолууд байв. Боолуудын үндэс угсаа Орос, Хятад, Монгол гэсэн янз бүр байв.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Тэд Бухараас хөвөн, даавуу, камка, торгон дамаск, гурил, хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн зэвсэг, зоос, бөмбөлгүүдийг, сам, зүү болох Оросоос хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн бусад бүтээгдэхүүнийг импортолж байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} [[Файл:Dzungarian pūl.jpg|thumb|Зүүнгарын зэс зоос.]] Зүүнгарууд мөн Оросуудтай худалдаа эрхэлж,{{sfn|Adle|2003|p=167}} эхэндээ Оросууд Зүүнгарын эсрэг худалдаа хийхээс татгалзсан.{{sfn|Spencer|2017|p178}} Тус үндэстнийг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайж мушкет, бууны дархан худалдаж авахыг оролдсон боловч үүнийг нь үгүйсгэсэн. Оросууд Зүүнгарууд Оросын дайсан болж магадгүй гэж үзэж байсан.{{sfn|Spencer|2017|p178}} [[Галдан бошигт хаан]] Туркестаны улсууд болон Орос руу элч, худалдаачдыг илгээж чадсан нь тэдэнд зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Adle|2003|p=178}} 1735 оноос [[Галданцэрэн хаан]] [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|гуравдугаар дайны]] дараа Чин улстай хийх худалдаагаа сэргээжээ. Бараг жил бүр худалдаачид үхэр, хонь, морь, тэмээгээр аялж, их хэмжээний арьс шир, салад, усан үзэм, бугын эвэр ачдаг байжээ. Эдгээрийг Сужоу, Донкирт зарж бараагаа зардаг байжээ. Чин улсаас торго, хөвөн, цай, гүрвэл, ваар импортолдог байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=166}} Худалдааны холболтууд нь тэдний нийслэл [[Хулж хот|Хулж хотын]] ач холбогдлыг нэмэгдүүлэх боломжийг олгосон бөгөөд янз бүрийн үндэстний худалдаачид худалдаа хийхээр Хулж руу байнга ирдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}} === Хөдөө аж ахуй === Хүн ам нь адуу, үхэр, хонь, ямаа, тэмээ өсгөдөг байсан тул мал аж ахуй нь тус улсын эдийн засгийн гол эх үүсвэр байв. Тэдний баялгийг сүргийн тооллогоор нь тодорхойлдог байв. [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]], Яер, Эмин, Манас, Жүлдүс, Баяндай зэрэг газрууд нь амьтдад элбэг дэлбэг хоол хүнс, ус өгдөг байв. Энэ нь тэдний сүргийг тогтвортой өсгөх боломжийг олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=163}} Түүнчлэн, эд баялгийн хувьд 200-300 үхэр, 400-500 хоньтой хүнийг баян гэж үздэг байсан бол 40-50 үхэр, 200-300 хоньтой хүнийг энгийн хүн гэж үздэг байв. Зүүнгарууд Чин улсад хүндэтгэл үзүүлэх үеэрээ тогтмол 10,000 морь, тэмээтэй байсан гэж мэдээлдэг.{{sfn|Adle|2003|p=163}} Тус улсыг үндэслэгч [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] хязгаарлагдмал хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлийг бий болгосон.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Гэсэн хэдий ч Цэвээнравдан хаан, Галданцэрэн хааны үед тэд газар тариалангаа өргөжүүлж, дайнд олзлогдогсдыг хөдөлмөр болгон ашиглаж байжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Уктурпан, [[Аксу тойрог|Аксу]], [[Кашгар]], Ярканд дахь [[Уйгурууд|Уйгурын]] энгийн иргэдийг [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]] рүү хүчээр нүүлгэн шилжүүлэв. Улс орны газар тариалангийн талаарх ойлголтод олон газар тариалангийн техникийг нэвтрүүлэв. Улирлын чанартай тариалалт хийх, шуудуу татах, хөдөө орон нутагт хүрэх зам тавих, усжуулалтын ур чадварыг эзэмшсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Бухараас ирсэн боолууд болон Зүүнгарын энгийн иргэд өөрсдөө газар тариалан эрхэлж, улаан буудай, арвай, шар будаа, хулуу, амтат гуа, усан үзэм, чангаанз, алим тариалдаг Хулж бүс нутагт тариаланчид түгээмэл байв.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} [[Эрчис мөрөн]], Сайнтал, Харшахрын бүс нутаг болох Өрөмч хотод харьцангуй орчин үеийн хөдөө аж ахуй эрхэлж байв. Эрчис гол дээр амьдардаг [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] газар тариалан эрхэлдэг байсан бөгөөд усжуулалтын систем ашигладаг гэдгээрээ алдартай байв.{{sfn|Adle|2003|pp=164-165}} Зүүнгарууд төрөл бүрийн хүнсний ногоо, жимс жимсгэнэ тариалах чадвартай байсан ч Зүүнгаруудын газар хагалах, хөгжүүлэх арга барил хязгаарлагдмал хэвээр байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}} == Нийгэм == === Хүн ам === Зүүнгарын Хаант Улсад [[Ойрадууд]] хүн амын дийлэнх хувийг эзэлж байв. Хоёр дахь том угсаатны бүлэг нь [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаны]] хот, баянбүрдүүдийн түрэг хэлтэй оршин суугчид ([[Бухарын хант улс|бухарууд]], [[Хотон (үндэстэн)|хотонууд]], [[уйгурууд]]) байв. Тэдний нийт тоо 100,000 хүнээс давжээ. Хаант улсын баруун бүс нутгуудад амьдардаг түрэг хэлтэй нүүдэлчдийн овог аймгууд (Төв Ази дах [[Киргизүүд]], [[Казахууд]], [[Каракалпакчууд|Каракалпакууд]]) хэдэн арван мянган хүнээс бүрддэг байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Халх|Халх Монголчуудын]] нэлээд хэсэг нь Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт нүүдэллэжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=382}} Хүн амын дийлэнх хэсэг нь [[Буддын шашин|Буддын шашны]] лам нар байв. Зүүнгарт [[Ламаизм|Ламаист]] сургуулийн нөлөө уламжлал ёсоор маш их байсан. 18-р зууны эхний хагаст Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт 6,000 лам амьдардаг байсан бөгөөд энэ нь тус улсын хүн амын 0.6%-иас 1% хүртэл буюу Зүүнгарын нийт эрэгтэй Ойрадын хүн амын ойролцоогоор 1.2–2% -ийг эзэлж байв. Есөн жас (лам нарт хооллох зорилгоор шилжүүлсэн горхи)-ны нутаг дэвсгэрт 10,600 (200,000-аас) Зүүнгарын майхан тэнүүчилж, "үүний зардлаар 6,000 лам хооллож байжээ".{{sfn|Bazarov|2019|p=377}} [[Чин улс|Чин улсын]] албан тушаалтнуудын тооцоолсноор Зүүнгарын Хаант Улс нуран унахаас өмнө, Зүүнгарын хүн ам ойролцоогоор 200,000 айл өрхүүд буюу 600,000–1 сая хүн байжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=377}} А.И.Чернышевын хэлснээр Зүүнгарын нийт хүн ам, эзлэгдсэн ард түмнүүдийг оруулаад 1.5 сая хүн байжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=383}} === Архитектур === [[Файл:Kyzyl-Kenish.jpg|thumb|Кызыл-Кентийн балгас]] 20-р зууны төгсгөл хүртэл Төв Азид түүхийн шинжлэх ухаанд хамгийн алдартай нь Зүүнгарын бурханы шашны бэхлэгдсэн таван цогцолбор буюу хот-хийд байв: [[Хулж хот|Хулж хотын]] хийд, Дархан Цоржын хийд (Доржын хийд); [[Бортал тойрог|Борталын]] хийд; [[Очирт сэцэн хан|Очирт Цэцэн хааны]] барьсан Кызыл-Кентийн сүмийн цогцолбор; [[Хошууд]] Очирт Цэцэн хааны дүү [[Аблай тайш|Аблай тайшийн]] барьсан [[Аблайн хийд]].{{sfn|Kukeev|2014|p=27}} 17-р зууны эхний хагаст Зүүнгарын олон захирагчид хийд цайз, түүнчлэн лам нар болон суурьшсан мусульман тариаланчдын амьдардаг жижиг байшингууд барьсан. [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] мөн нэлээд идэвхтэй байв. "Хятад, Могол ард түмэн"-ийн барьсан Хулжийн чулуун хотод лам болон газар тариалан эрхэлдэг "тариалангийн Бухарчууд" амьдардаг байв.{{sfn|Bazarov|2019|p=392}} Энэ "хот" нь Цоросын эзэмшлийн гол цөм болсон; түүний ойр орчимд тариалангийн талбай бүхий гурван дагуул хот баригдсан. Эрдэнэбаатар хунтайж өөрөө өөрийн бэхлэлт "цайз"-ын ойролцоо тэнүүчилж байв: {{Quote|"...одоо тэр Хулж дахь хотуудаараа тэнүүчилж байна. Хунтайж гурван тоосгон хоттой: нэг нь цагаан, дөрөв дэх хотоо шинээр барьж байна. Хотоос хот руу аялах нь Бона голын дагуу явагддаг гэж ярьдаг. Эдгээр хотуудад түүний контейнерууд, Лабууд болон тариалангийн хүмүүс амьдардаг. Контейнер нь өөрийн хотуудаар тэнүүчилдэг".{{sfn|Bazarov|2019|p=392}}}} Эрдэнэбаатар хунтайжийн залгамжлагчид бэхлэлт суурин, хийдүүдийг идэвхтэй барих ажлыг үргэлжлүүлэв. Ийнхүү [[Галдан бошигт хаан]] гурван хийд, [[Галданцэрэн хаан]] Хулж, Хайнагд хоёр хийд барих ажлыг эхлүүлжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=393}} Тэдгээр нь ойролцоогоор 3 давхар, 1 литр орчим өндөр байв. Хожим нь [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] бослогын үеэр нурсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] 1764 онд Анюань сүмийг [[Чэндэ]] хотод барьсан бөгөөд энэ нь "алс холын эрчүүдийг эрхэмлэдэг" гэх нэртэй хуучин сүмтэй төстэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=174}} Сүм хийд, хотуудын хамт Зүүнгарууд цэвэр цэргийн хамгаалалтын байгууламжуудыг их хэмжээгээр барьж эхэлсэн. Шивээ гэж нэрлэгддэг жижиг цайзууд нь эзлэгдсэн нутаг дэвсгэр болон хил дагуу Зүүнгарын харуулуудын бэхлэлт болж үйлчилдэг байв. Архитектурын хувьд Зүүнгарын шивээ нь ихэвчлэн дөрвөлжин эсвэл тэгш өнцөгт хэлбэртэй байв. Ханыг (2 метр хүртэл өндөр) өнгөлсөн чулуу эсвэл шавар тоосгоор барьдаг байв. Заримдаа шуудуугаар хүрээлэгдсэн өндөр шороон хэрмийг нэмж хийдэг байв. Цайзын булангуудыг жижиг цамхгаар чимэглэж болно. Шибэгийн дотор талын дөрвөлжин хэсгийг ихэвчлэн хөгжүүлээгүй орхидог байв. Шивээ нь шинээр эзлэгдсэн тал хээрийн нутагт Зүүнгарын хүчний бэхлэлт болж үйлчилдэг байв. Зүүнгарууд Казахстан руу гүнзгий нэвтэрч орох тусам тэд шивээгийн сүлжээ байгуулсан нь эзлэгдсэн газар нутагт байр сууриа бэхжүүлэх, мөн нэгэн зэрэг хотын дотор талыг казахуудын довтолгооноос хамгаалах боломжийг олгосон юм. Зөвхөн Өмнөд болон Зүүн Өмнөд Казахстаны нутаг дэвсгэрт орчин үеийн судлаачид Зүүнгарын 19 харуулын постыг тоолсон байна.{{sfn|Bazarov|2019|p=393}} === Соёл === == Удирдагчид == {| class="wikitable" |+ !№ !Хааны нэр !Цол !Угсаа гарал !Төрсөн он !Хаанчилсан жил !Нас нөгчсөн он |- |1 |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин баатар]] |Эрдэнэ[[баатар]] [[хунтайж]] |[[Цорос|Цоросын]] [[Хархул|Хархул догшин ноёны]] хүү{{sfn|Adle|2003|p=156}} |Тодорхойгүй |1634–1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1653{{sfn|Adle|2003|p=148}} | |- |2 |[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] |Цэцэн [[хунтайж]] |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] 5-р хүү{{sfn|Baabar|1999|p=79}} |Тодорхойгүй |1653–1671{{sfn|Adle|2003|p=148}} |1671 | |- |3 |[[Галдан бошигт хаан|Галдан]] |[[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] 6-р хүү{{sfn|Adle|2003|p=157}} |1644 |1671–1697{{sfn|Adle|2003|p=149}} |1697 | |- |4 |[[Цэвээнравдан]] |Зоригт [[хунтайж]],{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} [[хаан]]{{sfn|Baabar|1999|p=87}} |[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжийн]] ахмад хүү{{sfn|Adle|2003|p=158}} |1665 |1694–1727{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1727 | |- |5 |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] |[[Хунтайж]], [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |[[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдангийн]] ахмад хүү |1693 |1727–1745{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1745 | |- |6 |[[Цэвээндоржнамжил]] |[[Хунтайж]] |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] отгон хүү |1732{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1746–1749{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1750{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |7 |[[Ламдаржаа]] |[[Хунтайж]] |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] ахмад хүү |1726{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1749–1753{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1752{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |8 |[[Даваач]] |[[Хунтайж]] |[[Их Цэрэндондов]] жанжны гуч хүү |Тодорхойгүй |1752–1755{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1759{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |9 |[[Амарсанаа]] |[[Хойд|Хойдын]] [[Хаан]] |Хойдын Үйзэн хошуучийн хүү{{Sfn|Atwood|2004|p=13}} |1723{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1755–1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} |1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} | |} ==Газрын зурагууд== <gallery class="center" widths="200" heights="160"> File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн "Carte de Tartarie" (1675–1726)). File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг) File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын Хаант Улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана. </gallery> == Мөн үзэх == *[[Зүүнгар нутаг]] *[[Зүүнгарын ард түмэн]] *[[Халимагийн хант улс]] *[[Хошуудын хант улс]] *[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]] *[[Цорос]] *[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]] == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} ===Тэмдэглэл=== {{Notelist}} === Ном зүй === {{s-start}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Haines |first1=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |title= |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |journal= |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983 |language=ru |place=Novosibirsk |publisher=Nauka |pages=18, 128}} * {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title="Tibet and its History" |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston & London}} *{{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} *{{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} * {{cite journal |last1=Pochakaev |first1=P.Yu |date=2019 |title=Российские путешественники о правовых отношениях в Джунгарском ханстве XVIII веке |journal=Oriental Studies |publisher=Oriental Studies |volume=41}} *{{Cite book |last1=Bazarov |first1=B.V |last2=Kradin |first2=N.N |title=Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики |date=2019 |publisher=Nauka |year=2019 |publication-date=1999 |pages=503}} *{{cite journal |last1=Bobrov |first1=L.A |date=20 Jan 2007 |title=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |url=https://scfh.ru/journal/2007/chingis-khan-vzglyad-iz-tretego-tysyacheletiya/ |journal=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |volume=13 |issue=1}} * {{Cite book |last=Abdibek |first=Sh. B |title=Большой атлас истории и культуры Казахстана |publisher=Abdi |year=2008 |isbn=9965-832-08-0}} * {{Cite book |last=Baddeley |first=J. F |title=Russia, Mongolia, China: Being Some Record of the Relations Between Them from the Beginning of the XVIIth Century to the Death of the Tsar Alexei Mikhailovich, A.D. 1602-1676. |year=6767 |volume=1 |location=New York}} *{{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VII |publisher=Offset |year=219 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar |pages=151 |language=mn}} * {{Cite journal |last=Enkhsaruul |first=Lkhagvasuren |title=Кичэнгэ. XVIII зууны Зүүнгарын 16 их отог (нэгэн манж айлтгалаар гол болгох нь). // -107. Уб., |date=2021 |url=https://www.academia.edu/87884008/%D0%9A%D0%B8%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D1%8D_XVIII_%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_16_%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D1%8D%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%85_%D0%BD%D1%8C_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4_II_%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B4_%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%87%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0_%D1%85%D3%A9%D1%80%D0%B2%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3_Bibliotheca_Oiratica_107_%D0%A3%D0%B1_2021 |journal=Ойрад судлалын өгүүллүүд II (Гадаадад хэвлэгдсэн өгүүллүүдийн орчуулга, хөрвүүлэг) Bibliotheca Oiratica |pages=160-162}} * {{Cite journal |last=Kukeev |first=D.G |date=2014 |title=On the sedentary Oirat settlements on the territory of Eurasia |journal=MONGOLICA |publisher=Kalmyk Institute of Humanitarian Research, Russian Academy of Sciences}} * {{Cite book |last=Bazarov |first=B. V |title=Nomadic empires of Eurasia: features of historical dynamics |publisher=Science (Publishing house) |year=2019}} * {{Cite book |last=Pochekaev |first=R. Yu. |title=Russian travelers on legal relations in the Dzungar Khanate of the 18th century |publisher=Oriental Studies |year=2019}} {{s-end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{s-end}}{{Under construction}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] 2s23rtwm1eiu4mn3we374bi6yqizfp7 0 16324 856237 780437 2026-05-13T10:39:49Z Avirmed Batsaikhan 53733 856237 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|5 сарын}} '''5 сарын 13''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 133 дахь ([[өндөр жил]] бол 134 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 232 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == *1515 - Францын хатан хаан Мери Тюдор, Саффолкийн гүн Чарльз Брендон нар Грийнуичид хуримлав. *1568 - Ленсайдын тулаан: Шотландын Протестант босогчид Жеймс Стьюартын удирдлага дор Шотландын хатан хаан Меригийн цэргийг бут цохив. Морейн гүн Жеймс Стьюарт эцэг нэгтэй ах нь байсан юм. *1779 - Баварийн дайн: Хаант Орос болон Францын тал Тешений хэлэлцээрт гарын үсэг зурав. Ингэснээр Дээд Австри эргэн Австрийн мэдэлд очжээ. *1787 - Английн Портсмутын эргээс ахмад Артур Филип 11 завьтай Австрали тивийг зорив. *1830 - Гран Колумбийн захиргаанаас Эквадор улс тусгаар тогтнов. *1846 - Мексик-Америкийн дайн: АНУ Мексик улсад дайн зарлажээ. *1861 - АНУ-ын иргэний дайн: Их Британийн Хатан хаан Викториа Эх газрын эрх чухам хэрхэн хангагдах ёстой талаар асуумж хүргүүлэв. ** Пакистан улсад анхны төмөр зам тавигдав. Анхны төмөр зам Карачи болон Котри хотуудыг холбож байсан юм. *1864 - АНУ-ын иргэний дайн: Холбооны армийн генерал Шерман Атланта хотыг эзлэхээр тулалдаж эхлэв. *1865 - АНУ-ын иргэний дайн: Техас мужийн хамгийн өмнөд хэсэгт Эх газрын арми чухал ялалт байгуулжээ. *1880 - Нэрт зохион бүтээгч [[Томас Эдисон]] Нью-Жерси мужийн Менло цэцэрлэгт цахилгаан галт тэргийг анх удаа туршив. *[[1909]] - Италийн [[Милан]] хотноо дугуйн олон өдрийн "Жиро Д'Италиа" уралдаан зохион байгуулагдаж эхэлжээ. Анхны аваргаар Италийн дугуйч Луйжи Ганна тодорсон юм. *[[1912]] - Их Британид эзэн хааны нисэх хүчин байгуулагджээ. *1918 - Монгол Улсын Дээд, Доод хурлын газраас хууль зүйлийг зохион байгуулах түшмэдэд тушаах зааврыг гаргасан байна. Энэхүү зохион байгуулах түшмэдээс өргөсөн бичгийн дотор хууль цаазын утгыг хянаж урьдаар лавлан тогтоолгох арван зүйлийг тусгай хуудас болгон бичиж хүргүүлснийг Доод хуралд үзэж хянаваас цөм зүйтэй хэмээсэн байдаг. Харин Дээд хуралд үзэж хянаваас арван зүйлийн дотор үе залгамжлах аливаа бичиг цэргийн түшмэдэд пүнлүү идүүлэх хэмээснийг хэрэгсэхгүй болгох нь зүйтэй хэмээн цохьсон байна. *1939 - Дэлхийн хамгийн анхны арилжааны богино долгионы радио станц АНУ-д байгуулагдав. АНУ-ын [[Коннектикут]] мужийн Блүүмфильд хотод WDRC-FM радио нэвтрүүлгээ цацаж эхэлжээ. *1940 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Нацистын Германы арми Мойсын хөндийг гатлан Францыг эзлэх ажиллагаагаа эхлүүлэв. Их Британийн Ард нийтийн танхимд [[Уинстон Черчилль]] "цуст, нулимс урсгам үйл явдал" гэж шүүмжилж байсан гэдэг. ** [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Нидерландын Хатан хаан Вилгельмина Их Британи руу дүрвэн гарав. Харин гүнж Жулиана хүүхдүүдийнхээ хамтаар Канад руу дүрвэсэн юм. *1941 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Югославын хурандаа Драгулюб Михайловичээр удирдуулсэн цэргийн хүч Германы эсрэг цэргийн ажиллагааг эхлүүлжээ. Ингэснээр Сербийн хувьсгал дэгдсэн түүхтэй. *1943 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Тунис дэх сөргөлдөгч талын сүүлчийн анги нэгтгэл бууж өгөв. *1948 - Израйль улс тусгаар тогтнолоо зарлахаас нэг өдрийн өмнө Кфар Этцоны халдлага болов. Араб болон Израйлийн хооронд болсон дайны улмаас хоёр талаас их хэмжээний хүн амиа алдсан юм. *1950 - Автомашины уралдааны ноён оргил "[[Формула-1|Формула 1]]" уралдааны эхний раунд Силверстоуны авто тойруулгад болов. *1952 - Энэтхэгийн парламентын дээд танхим Ражя Сабха анхдугаар хуралдаанаа зарлан хуралдуулжээ. *1954 - Сингапур дахь хятад дунд сургуулийн сурагчид Үндэсний үзлийн эсрэг бослого дэгдээжээ. *1958 - АНУ-ын Дэд Ерөнхийлөгч [[Ричард Никсон]] Венесуэльд албан ёсны айлчлал хийх үеэр автомашин руу нь америкийн эсрэг үзэлтнүүд халдахыг завдав. ** Австралийн иргэн Бен Карлин тээврийн завиар дэлхийг тойрхоор аялалд гарав. Тэрээр 10 жилийн хугацаанд 62 мянган км зам туулан эх орондоо ирсэн билээ. *1967 - Энэтхэгийн Ерөнхийлөгчөөр доктор Закир Хусейн сонгогдов. тэрээр 1969 он хүртэл хоёр жил засгийн эрхийг барьсан юм. Мөн Энэтхэгийн түүхэн дэх хамгийн анхны исламын шашинт Ерөнхийлөгч болсон билээ. *1971 - Энэтхэгийн цэргүүд Демра орчимд 900 гаруй энгийн иргэнийг буудан хороов. *1972 - Ирландын [[Белфаст]] хотод Ирландын бүгд найрамдах үзэлт цэргүүд Британийн армитай хоёр өдөр тулав. Үүний улмаас долоон хүн амиа алдаж, 66 хүн шархаджээ. *1980 - АНУ-ын [[Мичиган]] мужийн Каламазүү тойрогт маш хүчтэй хар салхи дэгдэв. АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Жимми Картер]] гамшгийн бүсийг тогтоон, онц байдал зарлажээ. *1981 - Ром хот дахь Гэгээн Василийн талбайд Мехмет Али Агча Ромын пап [[II Иохан Паул|II Иохан Паулийн]] амь насанд халдахыг завдав. Шархадсан пап Агостино Жемелигийн эмнэлэгт яаралтай хагалгаа хийлгэж амь аврагдсан билээ. *1989 - БНХАУ-ын нийслэл Бээжин хот дахь [[Тяньаньмэний талбай|Тяньаньмэний талбайд]] олон мянган оюутнууд ардчиллын төлөө өлсгөлөн зарлав. *1995 - Британийн иргэн 33 нас Алисон Харгрийвез Эверестийн оргилд хүчил төрөгчийн аппаратгүй авирав. *1996 - Бангладеш улсад хүчтэй хар шуурга шуурч 600 хүн амиа алджээ. *1998 - Индонези дэх хятад гаралтай иргэд Жакарта хотод эсэргүүцлийн жагсаал зохион байгуулав. Хятад гаралтай иргэдийн амь насанд халдах, эмэгтэйчүүдийг хүчирхийлэх хэрэг удаа дараа гарах болсонд ийнхүү эсэргүүцжээ. *2005 - Узбекистаны Андижан дахь шоронд хоригдлууд бослого дэгдээв. Узбекийн арми цэргийн ажиллагаа явуулж бослого дэгдээсэн 187 хүнийг хороосон байна. *2011 - Пакистан улсын Чарсадда дүүрэгт хоёр ч удаа бөмбөг дэлбэрч 98 хүн амиа алдаж, 140 хүн шархаджээ. *2012 - Мексикийн холбооны 40 дэх хурдны замаас хэн болох нь үл мэдэгдэх 49 хүний цогцос илэрчээ. *2014 - Туркийн баруун-өмнөд хэсэгт орших нүүрсний уурхайд осол болж 301 уурхайчин амиа алдав. *2018 - Индонезийн Сурабаягийн сүмд амиа золиослогч бөмбөг дэлбэлж есөн хүн амиа алдан, гурван хүн шархдав. == Мэндэлсэн алдартнууд == *1221 - Оросын гүн [[Невийн Александр]] (1263 онд нас барсан) *1655 - Ромын пап XIII Иннокентий (1724 онд нас барсан) *1699 - Португалийн Ерөнхий сайд Себастайу Хосе де Карвальу е Мелу (1782 онд нас барсан) *1730 - Их Британийн Ерөнхий сайд Чарльз Уатсон-Уентворт (1782 онд нас барсан) *1857 - Нобелийн шагналт Английн физикч Рональд Росс (1932 онд нас барсан) *1894 - Исландын хоёр дахь Ерөнхийлөгч Асгейр Асгейрссон (1972 онд нас барсан) *[[1905]] - Энэтхэгийн тав дахь Ерөнхийлөгч Фахруддин Али Ахмед (1977 онд нас барсан) *[[1913]] - Либерийн 20 дахь Ерөнхийлөгч Уиллиам Р.Толберт (1980 онд нас барсан) *1930 - Доминик улсын тав дахь Ерөнхийлөч Вернон Шоу (2013 онд нас барсан) *1938 - Италийн 48 дахь Ерөнхий сайд Жулианно Амато *1939 - Олимпын хүрэл медальт Германын уртын харайгч Хильдрун Клаус ** Алтан бөмбөрцөг, Академийн наадмын шагналт нэрт жүжигчин Харви Кейтель *1940 - Олимпын хүрэл медальт Японы марафонч Цүбүрая Кокичи (1968 онд нас барсан) *1961 - Америкийн сагсанбөмбөгч Деннис Родман *1968 - Австралийн 30 дахь Ерөнхий сайд Скотт Моррисон ** Тив, дэлхийн мөнгөн медальт Оросын зээрэнцэг шидэгч Дмитрий Шевченко *1970 - Дэлхийн аварга, хүрэл медальт Польшийн гүйгч Роберт Мацковяк *1972 - Олимпын хошой мөнгөн медальт Нидерландын завьч Пиета ван Дисхук *1977 - Америкийн реппэр Пуша Т *1984 - Олимпын алт, мөнгө, дэлхийн аваргын мөнгөн медальт Америкийн халхалттай гүйгч Доун Харпер *1986 - "Бүрэнхий", "Харри Поттер" киноны од, жүжигчин Роберт Паттинсон ** Евровижн тэмцээний 2009 оны ялагч Норвегийн дуучин Александр Рыбак *1993 - Дэлхийн хошой аварга, хошой мөнгө, хошой хүрэл медальт Австрийн цанаар харайгч Стефан Крафт ** Бельгийн хөлбөмбөгч Ромелу Лукаку == Нас барсан алдартнууд == *189 - Хан гүрний хаан Линг (156 онд төрсөн) *[[1903]] - Филиппин улсын анхны Ерөнхий сайд Аполинаро Мабини (1864 онд төрсөн) *1930 - Нобелийн шагналт Францын физикч Шарль Эдуар Гуллайм (1861 онд төрсөн) *1941 - Японы мэргэжлийн сүмо бөхийн 26 дахь ёкозүна Онишики Үчиро (1891 онд төрсөн) *1961 - Академийн наадмын гурав, [[Алтан бөмбөрцөг]] наадмын шагналт, Холливудын сонгодог үеийн шилдэг 25 эрэгтэй жүжигчний нэг Гари Күүпер ([[1901]] онд төрсөн) *2008 - Кувейтийн эмир Саад Аль-Салам Аль-Сабах (1930 онд төрсөн) *2011 - McCain Foods компанийг үндэслэгч Уоллос МакКейн == Тэмдэглэлт баярууд == ---- {{Commonscat|13 May|5 сарын 13}} [[Ангилал:Өдөр|0513]] [[Ангилал:Тавдугаар сарын өдөр|13]] l47hvlwi7le7nuxlmhauzv22p4oeb6f 0 18056 856186 819584 2026-05-12T16:47:43Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856186 wikitext text/x-wiki {{Short description|Их Британид багтдаг улс}} {{About|улсын|хэрэглээг}} {{Инфобокс Их Британийн бүрдүүлэгч улс | native_name = {{Native name|sco|Scotland}}<br/>{{Native name|gd|Alba}} | image_map = Scotland in the UK and Europe.svg | image_flag = Flag of Scotland.svg | flag_type = [[Шотландын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Royal Arms of the Kingdom of Scotland.svg | symbol_type = [[Шотландын төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = | national_anthem = [[Шотландын төрийн дуулал|янз бүр]], <br/> голдуу "[[Шотландын Цэцэг]]" | status = [[Их Британийн харьяат улсууд|Улс]] | capital = [[Эдинбург]]<br/>{{Coord|55|57|11|N|3|11|20|W|display=inline}} | largest_city = [[Глазго]]<br/>{{Coord|55|51|40|N|4|15|00|W|type:city_region:GB|display=inline}} | languages_type = Албан ёсны хэл<ref name="Scottish official languages">{{Cite web |title=Fact: Scotland's official languages are English, Scots, Gaelic & British Sign Language |url=https://www.scotland.org/about-scotland/facts/scotlands-languages |access-date=April 19, 2022 |website=Scotland.org}}</ref> | languages = {{Unbulleted list|style=white-space:nowrap; | [[Англи хэлний Шотланд аялга|Англи хэл]] | [[Скот хэл]] | [[Шотланд Гел хэл]] | [[Британийн дохионы хэл]] }} | languages2_sub = yes | ethnic_groups ={{Unbulleted list |item_style=white-space:nowrap; | 96.0% [[Цагаан арьстан|Цагаан]] | 2.7% [[Шотландын ази хүмүүс|Ази]] | 0.7% [[Хар Шотландчууд|Хар]] | 0.4% [[Холимог (Их Британийн угсаатны бүлэг)|Холимог]] | 0.2% [[Британийн Арабчууд|Арабчууд]] | 0.1% [[Их Британи дахь угсаатны бүлгүүд|бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2011 | religion = 53.8% [[Шотланд дахь христийн шашин|Христ]]<br/>—32.4% [[Шотландын сүм]]<br/>—15.9% [[Шотланд дахь католик сүм|Католик]]<br/>—5.5% [[Шотланд дахь шашин шүтлэг#Христийн шашин|бусад урсгал]]<br/>36.7% [[Их Британи дахь шашингүй хүмүүс|шашингүй]]<br/>1.4% [[Шотланд дахь ислам|Ислам]]<br/>0.3% [[Шотланд дахь хиндү шашин|Хиндүизм]]<br/>0.2% [[Шотланд дахь буддизм|Буддизм]]<br/>0.2% [[Шотланд дахь сикхизм|Сикхизм]]<br/>0.1% [[Шотланд дахь еврейчүүдийн түүх|Иудаизм]]<br/>0.3% [[Шотланд дахь шашин шүтлэг|бусад]]<ref>Other religion{{Cite web |title=Analysis of Religion in the 2001 Census |url=https://www.gov.scot/publications/analysis-religion-2001-census/pages/2 |access-date=8 October 2019 |website=gov.scot}}</ref><ref>{{Cite web |date=27 March 2011 |title=Scotland's Census 2011 – National Records of Scotland |url=https://www.scotlandscensus.gov.uk/documents/censusresults/release2a/scotland/KS209SCb.pdf |access-date=8 October 2019 |website=Scotland's Census}}</ref><ref>{{Cite web |title=2011 Census: Key Results from Releases 2A to 2D |url=https://www.scotlandscensus.gov.uk/documents/2011-census-key-results-from-releases-2a-to-2d |website=Scotland's Census}}</ref> | demonym = {{Hlist |Скотууд|[[Шотландчууд]]}} | legal_jurisdiction = [[Шотландын хууль|Шотланд]] | government_type = [[Үндсэн хуульт хаант засаг|Үндсэн хуульт хаант засгийн]] нэг хэсэг, [[шотландад эрх мэдэл шилжүүлэх|шилжүүлсэн]] [[парламент|парламентын хууль тогтоох засаг]] | monarch = [[III Чарльз]] | prime_minister = [[Риши Сунак]] | first_minister = [[Жон Суинни]] | secretary_of_state = [[Иан Мюррей (Шотландын улс төрч)|Иан Мюррей]] | number_of_mps = 59 | legislature = [[Шотландын Парламент]] | sovereignty_type = Үүсэл | established_event1 = [[Альбагийн хаант улсын гарал үүсэл|Байгуулагдав]] | established_date1 = 9-р зуун ([[Үндэсний домог|уламжлалаар]]&nbsp;843) | established_event2 = [[Эдинбург–Нортгемптоны гэрээ]] | established_date2 = 3 сарын 17, 1328 | established_event3 = [[Бервикийн гэрээ (1357)|Бервикийн гэрээ]] | established_date3 = 10 сарын 3, 1357<ref>{{Cite web |date=3 October 2020 |title=The Treaty of Berwick was signed – On this day in Scottish history |url=https://www.historyscotland.com/history/the-treaty-of-berwick-was-signed-on-this-day-in-scottish-history |website=History Scotland}}</ref> | established_event4 = [[1707 оны Холбооны актууд|Англитай нэгдэв]] | established_date4 = 5 сарын 1, 1707 | established_event5 = [[1998 оны Шотландын тухай акт|Шилжүүлэлт]] | established_date5 = 19 November 1998 | area_km2 = 77,933 | area_sq_mi = 30090 | area_footnote =<ref name="ONSCOUNTRYPROFILES">{{Webarchiv|url=http://www.ons.gov.uk/ons/publications/re-reference-tables.html?edition=tcm%3A77-325257 |wayback=20150924095611 |text=Region and Country Profiles, Key Statistics and Profiles, October 2013 |archiv-bot=2026-05-12 16:47:43 InternetArchiveBot }}, ONS. {{Retrieved|access-date=9 August 2015}}</ref> | area_label = Газар | percent_water = 3.00% | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 5,463,300<ref name="ONS-pop-ests-June2018"/> | population_estimate_year = 2019 | population_census = 5,313,600<ref name="autogenerated3">{{Cite web |date=8 August 2013 |title=Population estimates by sex, age and administrative area, Scotland, 2011 and 2012 |url=http://www.gro-gov.scot/statistics/theme/population/estimates/mid-year/2012/index.html |access-date=8 August 2013 |publisher=National Records of Scotland}}</ref> | population_census_year = 2011 | population_density_km2 = 67.5 | population_density_sq_mi = 174.1 | GDP_nominal = £181.0 тэрбум <ref>{{Cite web |last=Fenton |first=Trevor |title=Regional gross value added (balanced) per head and income components |url=https://www.gov.scot/binaries/content/documents/govscot/publications/statistics/2023/02/gdp-quarterly-national-accounts-2022-q3/documents/quarterly-national-accounts-2022-q3-full-publication/quarterly-national-accounts-2022-q3-full-publication/govscot%3Adocument/GDP%2BQNAS%2B-%2B2022%2BQ3%2B-%2BPublication.pdf}}</ref> | GDP_nominal_year = 2021 | GDP_nominal_per_capita = £33,033 | Gini_change = decrease | Gini = 31 | Gini_ref = <ref>{{Cite web|url=https://data.gov.scot/poverty/|title=Poverty and Income Inequality in Scotland 2019-22|date=23 March 2023|website=data.gov.scot}}</ref> | HDI_year = 2019 | HDI_change = increase | HDI = 0.921 | HDI_ref =<ref>{{Cite web |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi |access-date=21 July 2021 |website=hdi.globaldatalab.org |language=en}}</ref> | cctld = [[.scot]]{{Ref label|footnote_a|a}} | footnote_a = {{Note|footnote_a}} .scot нь [[ccTLD]] биш, харин [[GeoTLD]] юм, Шотланд эсвэл Шотландын соёлтой холбоотой бүх хүн ашиглахад нээлттэй. [[Их Британи]]йн нэг хэсэг тул [[.uk]]-г мөн ашигладаг. [[ISO 3166-1]] нь [[Их Британи|GB]], боловч [[.gb]]-г ашигладаггүй. | patron_saints = {{Unbulleted list |style=white-space:nowrap; | [[Saint Andrew]]<ref>{{Cite web |title=''St Andrew—Quick Facts'' |url=http://www.scotland.org/about/history-tradition-and-roots/features/culture/st-andrews.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071111134544/http://scotland.org/about/history-tradition-and-roots/features/culture/st-andrews.html |archive-date=11 November 2007 |access-date=2 December 2007 |website=Scotland. org—The Official Online Gateway}}</ref><ref>{{Cite web |title=St Andrew |url=http://www.catholic.org/saints/saint.php?saint_id=109 |access-date=15 November 2011 |website=Catholic Online}}</ref> | [[Saint Margaret of Scotland|Saint Margaret]]<ref>{{Cite web |title=St Margaret of Scotland |url=http://www.catholic.org/saints/saint.php?saint_id=304 |access-date=15 November 2011 |website=Catholic Online}}</ref><ref>{{Cite web |title=Patron saints |url=http://www.catholic.org/saints/patron.php?letter=S |access-date=15 November 2011 |website=Catholic Online}}</ref> | [[Saint Columba]]<ref>{{Cite web |title=St Columba |url=http://www.catholic.org/saints/saint.php?saint_id=419 |access-date=15 November 2011 |website=Catholic Online}}</ref> }} |currency=[[Фунт стерлинг]]|currency_code=GBP |religion_year=2011}} '''Шотланд''' ({{lang-en|Scotland}} [[Шотланд гэл|гэл]]:Alba) нь [[Нэгдсэн Вант Улс]]ыг бүрдүүлэгч улс юм. Тус улс нь газар зүйн байрлалын хувьд [[Их Британи]] арлын хойд хэсэгт орших ба өмнөд талаараа [[Англи]] улс, зүүн талаараа [[Хойд тэнгис]], баруун хойд талаараа [[Атлантын далай]], баруун өмнөд талаараа [[Хойд суваг]], [[Ирландын тэнгис]]ээр тус тус хүрээлэгдсэн. Шотландын эх газрыг ''Хойд Исль'' болон ''Гебрид'' гэж хуваах ба нийт '''790''' арлаас бүрдэнэ.<ref name="Scottish Executive">{{cite web| title = Scottish Executive Resources| work = Scotland in Short| url = http://www.scotland.gov.uk/Resource/Doc/923/0010669.pdf| format = PDF| date = 17 February 2007| publisher = Scottish Executive| accessdate = September 14, 2006| archive-date = 19 Арван нэгдүгээр сар 2013| archive-url = https://web.archive.org/web/20131119135658/http://www.scotland.gov.uk/Resource/Doc/923/0010669.pdf| url-status = dead}}</ref> [[Лох-Несс]] нуур нь байгалийн зүй тогтлын хэв шинжээрээ дэлхийд нэн алдартай билээ. Тус улсын хоёр дахь том хот [[Эдинбург]] нь нийслэл нь бөгөөд [[Европ]]ын санхүүгийн томоохон төвд тооцогддог<ref name=globalfinancialcentresindex>{{cite web| title = Global Financial Centres Index| work = | url = http://issuu.com/pillarofhercules/docs/gfci/11?mode=a_p| format = | date = September 2008| publisher = City of London| accessdate = June 30, 2010| archive-date = Нэгдүгээр сар 5, 2014| archive-url = https://web.archive.org/web/20140105040322/http://issuu.com/pillarofhercules/docs/gfci/11?e=1128816%2F2654140| url-status = dead}}</ref> бол хамгийн том хот болох [[Глазго]] нь үйлдвэрлэлийн хөгжлөөрөө дэлхийн хотуудыг тэргүүлэгч, гурав дахь том хот [[Абердин]] нь газрын тосны нөөц баялаг ихтэй тул энэ салбарынхаа Европын төв юм.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.aberdeencity.gov.uk/equalitydiversity/eqd_ourcity.asp |wayback=20100922092924 |text=Aberdeen City Council website |archiv-bot=2023-09-26 22:32:39 InternetArchiveBot }} ''"Aberdeen's buoyant modern economy - is fuelled by the oil industry, earning the city its epithet as 'Oil Capital of Europe'."'.' Retrieved 01 December 2009.</ref> Усны нөөц баялаг нь Атлантын далай болон Хойд тэнгисээс тэтгэгддэг тул мөн адил арвин нөөцтэй орны тоонд ордог.<ref>{{cite book |title=The Scottish Adjacent Waters Boundaries Order |year=1999 |publisher=The Stationery Office Limited |url=http://www.opsi.gov.uk/si/si1999/19991126.htm |location=London |isbn=0 11 059052 X| accessdate=2007-09-20 }}</ref> Шотландын хаант улс нь 854-1707 он хүртэл оршин тогтнож байсан тусгаар улс байсан. Шотландын хаан VI Яков 1603 онд Стюартуудын удмын Англи, Ирландын анхны хаан болсон түүхтэй. Вант улсын статустай байх үедээ [[1707]] онд Английн Вант улстай Холбооны хууль (англи. Acts of Union) байгуулж хоёр улсын парламентаар соёрхон баталж нэгдэн [[Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Вант Улс]]ыг байгуулсан түүхтэй. [[Файл:Scottish Cabinet, 2018.jpg|thumb|left|Шотландын Засгийн газрын танхим]] [[Файл:Debating_chamber,_Scottish_Parliament_(31-05-2006).jpg|left|thumb|Парламентын ордон]] [[Файл:Glasgow City Chambers, Glasgow.jpg|thumb|left|[[Глазго]] хот]] [[Файл:Scotland map-en.jpg|thumb|right|upright|Шотландын газрын зураг]] == Хотууд == :''Нийслэл'' [[Эдинбург]] хот. {| |valign="top"| * [[Абердин]] * Аймут * Аллапул * Аллоа * Алфорд * [[Арброт]] * Ардроссан * Баки * Баррхед * Беллсхилл * Бернтайленд * Берсден * [[Бишопбриггс]] * Бонхилл * Брихин * Бродик * Галашилс * Галстон * Гиффнок * [[Глазго]] * Гленротс * Гретна-Грин * Гринок * Далкит * Далмеллингтон * Дамбартон * Дамфрис * Данбар * Данди * Данкельд * Данфермлин * Жедбург |width="33"| |valign="top"| * Инвергордон * Инверкитинг * Инвернесс * Ирвин * Кайл-оф-Лохалш * Каллен * Келсо * Керколди * Керкубри * Керкуолл * Килбирни * Килмарнок * Кинлохберви * Киркинтиллох * Колдстрим * Крифф * Кэмпбелтаун * Лейт * Леруик * Линлитгоу * Локерби * Лоссимут * Лохгилпхед * Массельбург * Мелроуз * Мотеруэлл * Мохлин * Норт-Бервик * Ньютаун-Сент-Босвеллс * Нэрн |width="33"| |valign="top"| * Обан * Охинлек * Пейсли * Перт * Питлохри * Питтенвим * Порт-Эллен * Портри * Прествик * Ренфру * Ротсей * Селкерк * Селкёрк * Сент-Эндрюс * Стерлинг * Стивенстон * Странраер * Тобермори * Трун * Турсо * Уигтаун * Уик * Фолкерк * Форт-Уильям * Форфар * Хеленсбург * Хоик * Эйр * Элгин |} == Эшлэл == {{reflist}} == Нэмэлтээр уншиж болох == * Brown, Dauvit, (1999) ''Anglo-French acculturation and the Irish element in Scottish Identity'' in Smith, Brendan (ed.), ''Insular Responses to Medieval European Change'', [[Cambridge University Press]], pp.&nbsp;135–53 * Brown, Michael (2004) ''The Wars of Scotland, 1214–1371'', Edinburgh University Press., pp.&nbsp;157–254 * Devine, T.M [1999] (2000). ''The Scottish Nation 1700–2000'' (New Ed. edition). London:Penguin. ISBN 0-14-023004-1 * {{cite book|first= David N.|last=Dumville|chapter=St Cathrуe of Metz and the Hagiography of Exoticism|title=Irish Hagiography: Saints and Scholars|location=Dublin|year= 2001|publisher=Four Courts Press|pages=172–176|isbn=978-1851824861|unused_data= editor}} * [[George T. Flom|Flom, George Tobias]]. ''Scandinavian influence on Southern Lowland Scotch. A Contribution to the Study of the Linguistic Relations of English and Scandinavian'' ([[Columbia University Press]], New York. 1900) * {{cite book|first=Maire|last=Herbert|chapter=Rн Йrenn, Rн Alban, kingship and identity in the ninth and tenth centuries|editor=Simon Taylor (ed.)|title=Kings, Clerics and Chronicles in Scotland, 500–1297|location=Dublin|year=2000|publisher=Four Courts Press|pages=63–72|isbn=1851825169}} * MacLeod, Wilson (2004) ''Divided Gaels: Gaelic Cultural Identities in Scotland and Ireland: c.1200–1650''. [[Oxford University Press]]. * Pope, Robert (ed.), ''Religion and National Identity: Wales and Scotland, c.1700-2000'' ([[University of Wales Press]], 2001) * Sharp, L. W. ''The Expansion of the English Language in Scotland'', (Cambridge University Ph.D. [[thesis]], 1927), pp.&nbsp;102–325; * [[Hugh Trevor-Roper|Trevor-Roper, Hugh]], ''The Invention of Scotland: Myth and History'', Yale, 2008, ISBN 0-300-13686-2 == Холбоос == * [http://www.scotland.org/ Scotland.org] - Шотландын албан ёсны онлайн хөтөч * [http://www.scotland.gov.uk/] - Шотландын Засгийн газар * [http://www.scottish.parliament.uk/] - Шотландын парламент * [http://www.nas.gov.uk/] - Шотландын Үндэсний Архивын газар * [https://web.archive.org/web/20051123045535/http://www.nls.uk/digitallibrary/map/index.html Газрын зураг] * [https://web.archive.org/web/20060206175033/http://www.nls.uk/digitallibrary/index.html Цахим номын сан] Шотландын Үндэсний Төв номын сан * [https://web.archive.org/web/20061107194044/http://www.scotland.gov.uk/resource/doc/76169/0019773.pdf Шотландын 2005 оны эдийн засгийн үзүүлэлтүүд] (.pdf) {{DEFAULTSORT:Шотланд}} {{Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Вант Улсын харъяа улс орон, нутаг дэвсгэр}} [[Ангилал:Шотланд| ]] [[Ангилал:Өөртөө засах захиргааны нэгж]] [[Ангилал:Нэгдсэн Вант улсын бүрэлдэхүүн]] lihcinydjhe1epaz6ij09xsx9cxr5n9 0 19373 856175 855933 2026-05-12T13:57:13Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856175 wikitext text/x-wiki {{Short description|Central Asian Turco-Mongol empire (1370–1507)}} {{Инфобокс түүхэн улс | native_name = {{lang|fa|{{Nastaliq|گورکانیان}}}}<br />''Гүрканиян'' | national_motto = <br />[[Persian language|Persian]]:{{lang|fa|{{Nastaliq|راستى رستى}}}}<br />''Rāstī rustī''<br />"In rectitude lies salvation" "зөвт байдалд аврал оршдог" | conventional_long_name = Төмөрийн эзэнт гүрэн | common_name = Төмөрийн | era = [[Дундад зууны сүүл үе]] | status = [[Эмират]] | government_type = [[Хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | area_km2 = | year_start = 1370 | date_start = | year_end = 1507 | event_pre = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] [[Төмөрийн байлдан дагуулалт, довтолгоо|байлдан дагуулалтаа]] эхлүүлэв | date_pre = 1363 | event_start = Төмөрийн эзэнт гүрэн байгуулагдав | event1 = Баруун зүгийн тэлэлт эхлэв | date_event1 = 1380 | event2 = [[Анкарагийн тулалдаан]] | date_event2 = 7 сарын 20, 1402 | event3 = [[Самарканд]]ын уналт | date_event3 = 1505 | event_end = [[Херат]]ын уналт | event_post = [[Их Могол Улс|Моголын эзэнт гүрэн байгуулагдав]] | date_post = 1526 | image_coat = <!-- DO NOT REPLACE this documented "Three annulets" symbol with false, conjectural or original research flags of the Timurids, such as this one: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/archive/6/6c/20230329042531%21Timurid.svg , which is falsely claimed to be from the Catalan Atlas. See paragraph "Symbols of the state" hereunder for details -->Three annulets symbol of the Timurid Empire.png | coa_size = 100 | coat_alt = Гурван цагираг сүлд | symbol_type = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн "Гурван цагираг" [[тамга]] тэмдэг.<ref>Coinage of Timur with "Three annulets" symbol (1393-1405): [[File:Coinage of Timur with 3 annulets symbol. Shaykh abu-Ishaq (Kazirun) mint. Undated, circa AH 795-807 AD 1393-1405.jpg|70px]]</ref><ref>{{cite book |last1=Bloom |first1=Jonathan |last2=Blair |first2=Sheila S. |title=Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture: Three-Volume Set |date=14 May 2009 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-530991-1 |page=426 |url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=PA426 |language=en| quote="Coinage issued by the Timurid dynasty (r. 1370-1506) comprised various silver coins and several coppers, most often anonymous, although some coppers struck in the name of Timur 1370–1405; here called amīr) have a tamghā of three annulets prominently on the reverse."}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kadoi |first1=Yuka |title=On the Timurid flag |journal=Beiträge zur islamischen Kunst und Archäologie |date=2010 |volume=2 |pages=144, 149, 159 Fig.5 |url=https://www.academia.edu/17410816}}</ref> | flag_border = no | image_map = Timurid Empire (greatest extent).svg | image_map_caption = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн үеийн газар нутаг | image_map_size = 300 | demonym = | p1 = Цагаадайн Улс | p2 = Суфи гүрэн | p3 = Жалайрын улс | p4 = Курт улс | p5 = Музаффарид | p6 = Сарбадар | p7 = Марашичууд | p8 = Афрасияб | p9 = Кара-Коюнлу | p10 = Гүржийн хаант улс | s1 = Бухарын хант улс | s2 = Сефевийн улс | s3 = Хивын ханлиг | s4 = Кара-Коюнлу | s5 = Ак-Коюнлу | s6 = Их Могол Улс | s7 = Гүржийн хаант улс | capital = {{plainlist| *[[Самарканд]] (1370–1405) *[[Херат]] (1405–1507)}} | common_languages = {{plainlist| *[[Перс хэл]] (албан ёсны, шүүх, дээд утга зохиол, лингва франка, засаг захиргаа)<ref> * Manz, Beatrice Forbes (1999). ''The Rise and Rule of Tamerlane''. [[Cambridge University Press]], p.109. {{ISBN|0-521-63384-2}}. {{google books|2xDm2DCPRKMC|Limited preview}}. [https://books.google.com/books?id=2xDm2DCPRKMC&pg=PA109 p.109]. "In almost all the territories which Temür incorporated into his realm Persian was the primary language of administration and literary culture. Thus the language of the settled '[[divan]]' was Persian." * B.F. Manz, W.M. Thackston, D.J. Roxburgh, L. Golombek, L. Komaroff, R.E. Darley-Doran. "Timurids" [[Encyclopaedia of Islam]] [[Brill Publishers]] 2007; "During the Timurid period, three languages, Persian, Turkish, and Arabic were in use. The major language of the period was Persian, the native language of the Tajik (Persian) component of society and the language of learning acquired by all literate and/or urban Turks. Persian served as the language of administration, history, belles lettres, and poetry." * {{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/central-asia-v|title=CENTRAL ASIA v. In the Mongol and Timurid Periodse|author=Bertold Spuler|publisher=[[Encyclopaedia Iranica]]|access-date=2017-09-14}} "Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917&nbsp;... Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible&nbsp;... * Robert Devereux (ed.) "Muhakamat Al-Lughatain (Judgment of Two Languages)" Mir 'Ali Shir Nawāi; Leiden, [[E.J. Brill]] 1966: "Nawa'i also employs the curious argument that most Turks also spoke Persian but only a few Persians ever achieved fluency in Turkic. It is difficult to understand why he was impressed by this phenomenon, since the most obvious explanation is that Turks found it necessary, or at least advisable, to learn Persian – it was, after all, the official state language – while Persians saw no reason to bother learning which was, in their eyes, merely the uncivilized tongue of uncivilized nomadic tribesmen. * David J. Roxburgh. ''The Persian Album, 1400–1600: From Dispersal to Collection''. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama."</ref> *[[Цагаадайн хэл]] (угсаатны, утга зохиол)<ref name="homelanguage" /> * [[Араб хэл]] (шашин)<ref name="EI - Manz2" />}} | religion = ;{{nobold|Төрийн шашин}} :{{hlist|[[Суннит Ислам]]}} ;{{nobold|Бусад шашин}} :{{hlist|[[Арван хоёр шиизм]]|[[Исмаилизм]]|[[Зороастризм]]|[[Хиндү шашин|Хиндүизм]]|[[Хуруфизм]]|[[Дорнодын сүм|Несторианизм]]}} | currency = [[Танка (зоос)|Танка]] | title_leader = [[Төмөрийн династи|Эмир]] | leader1 = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] (анхны) | leader2 = [[Бади аз-Заман Мирза|Бади аз-Заман]] (сүүлчийн) | year_leader1 = 1370–1405 | year_leader2 = 1506–1507 | stat_year1 = 1405 тоо.<ref>{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D | title = East-West Orientation of Historical Empires | journal = Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=222 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=2016-09-14 |issn= 1076-156X}}</ref><ref>{{cite journal|date=September 1997|title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia|journal=[[International Studies Quarterly]]|volume=41|issue=3|at=p. 500|doi=10.1111/0020-8833.00053|author=Rein Taagepera|author-link=Rein Taagepera|jstor=2600793|url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807}}</ref> | stat_area1 = 4,400,000 }} [[Файл:Timurid Dynasty 821 - 873 (AH).png|thumb|250px|Төмөрийн эзэнт гүрэн хамгийн том нутагтай байх үеийн газрын зураг]] '''Төмөрийн эзэнт гүрэн''' бол XIV-XVI зууны үед Мавереннахр, [[Иран]], [[Өмнөд Кавказ|Өмнөд Кавказын]] бүс нутагт оршин тогтнож байсан улс юм. Энэ улсыг [[Монгол|Монголын]] [[Барулас]] овгийн эмир [[Доголон Төмөр|Төмөр]] байгуулжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний хаад нь [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] угсааны Сюрьгатмишь, Махмуд нар байв. Эдгээр хаадыг [[Доголон Төмөр]] өргөмжилсөн бөгөөд ямар ч эрх мэдэлгүй бэлгэ тэмдгийн шинжтэй хаад байсан юм. Улсын бүх эрхийг Төмөр атгах бөгөөд эмир цолтойгоор улсаа удирдаж байлаа. Доголон Төмөрийн нас барсны дараа Төмөрийн эзэнт гүрэн эзлэгдсэн орнуудын ард түмний бослого, дотоодын тэмцлээс болж задран бутарчээ. XVI зууны эхэн үед [[Алтан Орд|Алтан ордны улсаас]] нүүж ирсэн узбекүүд Төмөрийн угсааныхныг бут цохисноор Төмөрийн эзэнт гүрэн бүрмөсөн мөхсөн болой. == Гарал үүсэл, угсаатны хамаарал == Төмөрийн эзэнт гүрний үүсэл нь [[Монгол үндэстэн|Монголын]] нүүдэлчин аймаг [[Барлас]]аас улбаатай бөгөөд тэд [[Чингис хаан]]ы армийн бүрэлдэхүүнд багтан тулалдаж явжээ.<ref>''"Timur"'', The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition, 2001-05 Columbia University Press, ([http://www.bartleby.com/65/ti/Timur.html LINK])</ref><ref>"Consolidation & expansion of the Indo-Timurids", Encyclopedia Britannica, ([http://www.britannica.com/eb/article-26937/Islamic-world LINK])</ref> Монголчууд Төв Азийг эзэлсний дараа Барлас аймгийнхан одоогийн [[Узбекистан]]д суурьшиж нутгийн [[түрэг]]үүдтэй холилдсон тул Төмөрийн үед барласууд зарим талаар түрэгжсэн байв. Түүнчлэн Цагадайн улсын баруун хэсгийн [[Ислам]]ын шашинд орсон түрэг, монгол угсаатнууд Исламын шашин дэлгэрэхээс өмнө Төв Азид ноёрхож байсан [[Персийн нийгэм|Персийн соёлын]] нөлөөнд орсон байжээ.<ref name="Iranica2">B. Spuler, "Central Asia in the Mongol and Timurid periods", published in [[Encyclopædia Iranica]], Online Edition, 2006/7, ({{Webarchiv|url=http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v5_articles/central_asia/mongol_and_timurid_periods&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html|wayback=20090224083111|text=LINK|archiv-bot=2024-02-08 23:20:46 InternetArchiveBot}}): ''"...&nbsp;Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917 [...] Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible ..."''</ref>. Персийн утга зохиол нь Төмөрийн эзэнт гүрний элит хэсгийнхнийг Перс-Исламын соёлд ороход нь нөлөөлж байв.<ref>David J. Roxburgh. The Persian Album, 1400-1600: From Dispersal to Collection. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama</ref> Төмөрийн улсын ордны эмэгтэйчүүд монгол ёс заншилтай байсан ба Төмөр хааны үед албан хэрэгцээнд монгол, түрэг аль аль хэлийг ашигладаг, монгол бичгээр захиа бичин илгээдэг байв.<ref name="Майдар">Д.Майдар, "Чингис хаан ба Монголын их гүрэн" 1969</ref> Мавереннахрын монголчууд өөр угсаатны ёс заншилд орон монгол соёлоо гээж эхэлсэн боловч бүрмөсөн уусаагүй байв. Дундад зууны монгол эрчүүд гэзэг тавьдаг заншилтай байсан ба Төмөр хаан хүүгээ шийтгэхдээ гэзгийг нь тайрсан нь хүүгээ монголд үнэнч бус байсан гэж үзэж байсныг нь илэрхийлж байжээ.<ref name="Майдар"/> Төмөр хаан Чингис хааныг ихэд хүндлэн биширдэг байсан төдийгүй өөрийн бүх амьдрал, үйл хэргээ Чингисийн улсийн сүр хүчийг дахин сэргээн тогтоохын төлөө зориулжээ. Энэ нь саяхан байгуулагдаад бутарсан ИМУ-н сүр хүчийг хүмүүс хараахан мартаагүй мөн Төмөр өөрөө монголын барлас овгийн хүн байсантай холбоотой юм. Тэр Чингисийн зарлиг, ИМУ-н хууль цаазыг дээдлэн хүндэтгэж өөрийн улсад хэрэгжүүлж байв. Хожим Төмөрийн улсаас тасран байгуулагдсан [[Их Могол Улс]]ад монгол ёс заншлаа даган мөрдөхөө больсон бол Төмөр хааны хувьд лалын шашинд орсон ч монгол ёс заншлаа даган мөрдөж монгол гарлаараа бахархдаг байв. Бутралын үеийн Монгол улс, Төмөрийн улс хоёр найрсаг харилцаатай байжээ. [[Өлзийтөмөр хаан|Буняшир]] хаан болохоосоо өмнө Төмөр хааны ордонд байсан байдаг. Төмөрийн улсыг заримдаа монгол улс гэж бичсэн байдаг бол зарим тохиолдолд түрэг улс гэж бичсэн байдаг. [[Моголистан]], Төмөрийн зарим монголчуудыг 16-р зууны сүүл хүртэл монгол хэлээрээ ярьсан хэвээр байсан байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд таамагладаг. Эрдэмтэд Төмөрийн улсыг монголчуудын эсвэл түрэгүүдийн улс гэсэн зөрүүтэй байр суурь баримталдаг. Төмөрийн улс хэдийгээр монгол гаралтай улс ч 14-р зууны дунд үед [[Баруун Цагаадайн улс]]ын монголчууд буюу Мавереннахр дахь монголчууд нилээд түрэгжсэн байсан учир зарим эрдэмтэд энэ улсыг түрэгүүдийн улсад хамааруулдаг байна. == Байгуулагдсан нь == {{Гол|Доголон Төмөр}} Төмөр [[Мавереннахр]] буюу Трансоксиан (одоогийн Узбекистан, [[Тажикистан]], [[Туркменистан]]ы ихэнх хэсэг) болон [[Хорасан]]ы (одоогийн [[Иран]], [[Афганистан]]) ихэнх хэсгийг 1363 оноос эхлэн бусад ноёдтой хүч хавсран ([[Самарканд]]ийг 1366 онд, [[Балх]]ийг 1369 онд) мэдэлдээ оруулж, 1370 он гэхэд захирагчаар нь өргөмжлөгджээ. Албан ёсоор бол Монголын [[Цагадайн улс]]ын нэрээр үйл ажиллагаа явуулж байсан Төмөр Мавереннахр, [[Хорезм]]ыг дагаар оруулж, 1380 онд баруун тийш аян дайн хийв. 1389 онд Картидуудыг [[Херат]]аас үлдэн хөөж, 1382 оноос [[Персийн эзэнт гүрэн|Персийн]] нутаг руу түрж эхэлжээ ([[Исфахан]]ыг 1387 онд эзэлж, 1393 онд [[Музаффарид]]уудыг [[Шираз]]аас зайлуулж, [[Жалайрид]]уудаас [[Багдад]]ыг авсан). 1394/95 онд тэр [[Алтан Орд]] руу довтолж, [[Кавказ]]ад өөрийн засаглалыг тогтоон, улмаар 1398 онд одоогийн Пакистан, Энэтхэгийн нутаг дахь [[Мултан]], [[Дипалпур]]ыг дагаар оруулжээ. 1400/01 онд [[Алеппо]], [[Дамаск]], зүүн [[Анатолиа]]г эзлэн авч, 1401 онд Багдадыг сүйтгэж, [[Анкарагийн тулалдаан|1402 онд Османуудаас Анкараг булаан авав]]. Тэр Самаркандыг гол нийслэлээ болгосон бөгөөд түүний аян дайнаар ойролцоогоор 17 сая хүн үрэгдсэн гэдэг.<ref>[http://users.erols.com/mwhite28/warstat0.htm#Timur Selected Death Tolls: Timur Lenk (1369–1405)]</ref> 1506 онд Төмөрийн эзэнт гүрэн унасны дараа аавын талаасаа [[Доголон Төмөр|Төмөрийн]], эхийн талаасаа [[Чингис хаан]]ы удмын [[Бабур]] 1526 онд Афганистан, Энэтхэгт [[Их Монгол Улс|Моголын эзэнт гүрэн]]г байгуулсан түүхтэй. 17-р зуун гэхэд Моголын эзэнт гүрэн Энэтхэгийн ихэнх нутгийг хяналтдаа байлгаж байсан боловч 18-р зуунд хүч нь суларч Английн нөлөөнд орж эхэлжээ. 1857 онд [[II Бахадур Шах]] Энэтхэгийн бүх хүчийг нэгтгэж англичуудын эсрэг тулалдсан ч ялагдаж [[Бирм]] рүү цөлөгдсөнөөр Энэтхэгийн хойг бүхэлдээ [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрн]]ий мэдэлд орж Их Могол Улс бүрмөсөн мөхжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний явуулсан дайн тулаануудын үр дүнд Персийн соёлын төв нь Самарканд, Херат болон хувирч, Төмөрийн эзэнт гүрний хүч чадлын билэг тэмдэг болон мандаж байв.<ref name="Columbia">{{cite encyclopedia | encyclopedia = The Columbia Encyclopedia | title = Timurids | url = http://www.bartleby.com/65/ti/Timurids.html | edition = Sixth | publisher = [[Columbia University]] | location = New York City |accessdate=2006-11-08}}</ref> == Соёл == Төмөрийн эзэнт гүрэн нь хэдийгээр Монголын<ref name="UNESCO">M.S. Asimov & [[Clifford Edmund Bosworth|C. E. Bosworth]], ''History of Civilizations of Central Asia'', [[UNESCO]] Regional Office, 1998, ISBN 92-3-103467-7, p. 320: ''"...&nbsp;One of his followers was [...] Timur of the Barlas tribe. This Mongol tribe had settled [...] in the valley of Kashka Darya, intermingling with the Turkish population, adopting their religion (Islam) and gradually giving up its own nomadic ways, like a number of other Mongol tribes in Transoxania ..."''</ref> Барлас овгоос гаралтай ч Туркестан, Хорасанд төвлөрсөн, түрэг, [[Персийн соёл]]ын нөлөөнд орсон<ref>[[:en:Muhakamat al-Lughatayn|Muhakamat al-Lughatayn]]</ref><ref name=Iranica2 /><ref name="Iranica">{{cite encyclopedia | last = Lehmann | first = F. | encyclopedia = [[Encyclopædia Iranica]] | title = Zaher ud-Din Babor&nbsp;— Founder of Mughal empire | url = http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v3_articles/babor_zahir-al-din_mohammad&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html | accessdate = 2006-11-07 | edition = Online | publisher = [[Columbia University]] Center for Iranian (Persian) Studies | location = New York City | pages = 320–323 | quote = "...&nbsp;''His origin, milieu, training, and culture were steeped in Persian culture and so Babor was largely responsible for the fostering of this culture by his descendants, the Mughals of India, and for the expansion of Persian cultural influence in the Indian subcontinent, with brilliant literary, artistic, and historiographical results'' ..." }}</ref>, [[Ислам]]ын шашинтай улс байжээ. == Эшлэл == {{Reflist}} == Гадаад холбоос == *[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/596414/Timurid-dynasty#md-media-strip-tab-lists-content britannica.com] [[Ангилал:Афганистаны түүх]] [[Ангилал:Узбекистаны түүх]] [[Ангилал:Төмөрийн улс| ]] [[Ангилал:Исламын хант улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүх]] [[Ангилал:Перс]] [[Ангилал:1370 он]] 0d718q6jw29x8di58xfekj1c4woibbl 0 19582 856180 855936 2026-05-12T14:44:33Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856180 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс жүжигчин | нэр = Форест Уитакер | зураг = Forest Whitaker.jpg | зурагныхэмжээ = | alt = | тайлбар = Форест Уитакер, 2007 оны гуравдугаар сар. | төрсөн нэр = Форест Стивен Уитакер | төрсөн огноо = {{Birth date and age|mf=yes|1961|7|15}} | төрсөн газар = [[Лонгвью]], [[Техас]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | мэргэжил = Жүжигчин, продюсер, найруулагч | идэвхтэй жил = 1982–одоо | нөхөр = ([[Жим Триплтон]] (1998-2001)<br />Сэм Мендес (2003-одоо) (тусдаа амьдарч буй) | дотнотүнш = | website = }} '''Форест Стивен Уитакер''' ({{lang-en|Forest Steven Whitaker}}, ''1961 оны долоодугаар сарын 15-нд төрсөн'') нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн]] [[жүжиг]]чин, [[кино]] продюсер, найруулагч юм. [[Шувуу (1988 оны кино)|Шувуу]] киногоороо жүжигчиний гараагаа эхлүүлж<ref name="Boston Globe">[http://www.boston.com/ae/movies/articles/2006/10/01/in_general_he_rules/?page=1 "In general, he rules."] ''[[The Boston Globe]]''. October 1, 2006.</ref><ref name="CBS">[http://www.cbsnews.com/stories/2007/01/31/sunday/main2418981.shtml "Forest Whitaker: The King Of The Oscars?"] ''CBS News''. February 4, 2007.</ref> байсан Уитакер [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] (2006) киноны [[Уганда]] улсын Ерөнхийлөгч, цэргийн эрхт генерал [[Иди Амин]]ы дүрээрээ 2007 оны [[Оскарын шагнал]], [[Алтан бөмбөрцөг]], [[Британийн Кино болон телевизийн урлагийн дээд шагнал|BAFTA]] болон [[Эммигийн шагнал]]ыг "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" номинацаар тус тус хүртэж байв. [[Оскарын шагнал|Оскарын]] "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" шагналыг өмнө нь [[Африк-америк]] гаралтай жүжигчидээс [[Сидни Пуатье]], [[Дензел Вашингтон]] болон [[Жейми Фокс]] нар хүртэж байсан бол дараагийнх нь Уитакер юм.<ref>[http://www.abc.net.au/news/newsitems/200702/s1857461.htm "Forest Whitaker wins Best Actor Oscar for Idi Amin role."] ''ABCNewsOnline''. February 26, 2007.</ref> == Намтар == Уитакер [[Техас]] мужийн [[Лонгвью]] хотод төрсөн<ref name="Patterson">Patterson, John. [http://www.guardian.co.uk/film/2002/apr/20/patterson.features "The bigger picture."] ''[[The Guardian]]. dildo 20, 2002.</ref> бөгөөд эцэг Форест Уитакер нь даатгалын компаний ажилтан, эх Лаура Фрэнсис багш хүн байсан бөгөөд Кен, Дэймон, Дэбора, Уитакер нарын хүүхдүүдээ боловсролтой хүмүүс болгохын тулд ихээхэн зүйлийг хийжээ.<ref>[http://www.filmreference.com/film/74/Forest-Whitaker.html "Forest Whitaker Biography (1961–)."] ''FilmReference.com''.</ref><ref name="IAS">{{cite episode |title=Forest Whitaker |url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |series=Inside the Actors Studio |airdate=2006-12-11 |season=13 |number=1 }} {{Webarchiv|url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |wayback=20081206094603 |text=Forest Whitaker |archiv-bot=2026-05-12 14:44:33 InternetArchiveBot }}</ref> Уитакер [[Помона]] хот дахь Калифорнийн Политехникийн дээд сургуулийг<ref>{{cite web| title=Cal Poly Pomona| url=http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| work=CSU Mentor| accessdate=2008-09-12| archive-date=2017-05-28| archive-url=https://web.archive.org/web/20170528104136/http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| url-status=dead}}</ref> дүүргээд Өмнөд Калифорнийн хөгжмийн сургуульд суралцаж дуурийн урлагийн тенороор төгсчээ. Дараа нь Лондоны жүжигчиний мэргэшил олгох сургалтад хамрагдсан гэдэг. == Кино ертөнцөд хөл тавьсан нь == Форестийн кинонд тоглох гараа нь ихээхэн азтай эхэлсэн гэдэг. Онцолбол, «[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]]» кинонд 1982 онд [[Николас Кейж]], [[Поеэб Кэтис]] болон [[Шон Пенн]] нарын хожмоо алдаршсан жүжигчидтэй тоглож байв. Түүний дараа 1986 онд [[Мартин Скорсезе]]гийн найруулсан [[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] кинонд [[Том Круз]], [[Пол Ньюман]] нарын жүжигчидтэй тогложээ. 1987 онд жүжигчин [[Робин Уильямс]]ийн хамт [[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] кинонд тоглож байлаа. Форест 1988 онд хоёр кинонд тогложээ. Эхнийх нь [[Жан-Клод Ван Дамм]]ын хамт [[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] кинонд тоглосон бол [[Клинт Иствуд]]ийн найруулсан [[Шувуу (кино)|Шувуу]] кинонд алдарт хөгжимчин [[Чарльз Паркер]]ын дүрийг чадварлаг бүтээн<ref name="Longino">Longino, Bob. {{Webarchiv|url=http://www.accessatlanta.com/services/content/movies/stories/2006/10/12/1013MMwhitaker.html |wayback=20071013143511 |text="The power of Forest Whitaker." |archiv-bot=2023-09-26 20:18:32 InternetArchiveBot }} ''The Atlanta Journal-Constitution''. October 12, 2006.</ref> [[Каннын Кино наадам]]д «Шилдэг эрэгтэй жүжигчиний» шагналыг хүртэж<ref name="festival-cannes.com">{{cite web |url=http://www.festival-cannes.com/en/archives/ficheFilm/id/316/year/1988.html |title=Festival de Cannes: Bird |accessdate=2009-07-25|work=festival-cannes.com}}</ref>, [[Алтан бөмбөрцөг]]т нэр дэвшиж Холливудын замналаа эхлүүлсэн юм. Уитакер Жима Жармуша найруулсан [[Сүнс нохой:Самурайн замнал]] кинонд бүлэг дээрэмчдийн гишүүн "Сүнст нохой" хочитын дүрд тогложээ."<ref>Scott, A.O. [http://www.nytimes.com/library/film/030300ghost-film-review.html "'Ghost Dog': Passions of Emptiness in an Essay on Brutality."] ''[[New York Times]]''. March 3, 2000.</ref> Уитакер 2002 онд [[Түгшүүрт өрөө]], [[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] гэх аймшгийн төрлийн хоёр кинонд тогложээ. 2006 онд [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] кинонд [[Уганда]]гийн Ерөнхийлөгч асан дарангуйлагч [[Иди Амин]]ы дүрийг Уитакер бүтээж тухайн оныхоо бүхий л кино урлагийн томоохон бүхий л шагналыг хүртсэн билээ.<ref name="PositiveKing">{{cite news|last=Hirshon|first=Nicholas|work=[[New York Daily News]]|title=Reel Study of a Tyrant|url=http://www.nydailynews.com/archives/ny_local/2006/09/17/2006-09-17_reel_study__of_a_tyrant__ami.html|date=September 17, 2006|accessdate=January 14, 2010}}</ref><ref name="SydneyKing">{{cite news|last=Hall|first=Sandra|work=[[The Sydney Morning Herald]]|title=The Last King of Scotland|url=http://www.smh.com.au/news/film-reviews/the-last-king-of-scotland/2007/02/02/1169919520376.html|date=February 2, 2007|accessdate=January 14, 2010}}</ref> == Кино бүтээлүүд == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;" | Жүжигчин |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! Он ! Монгол хэлээр ! Англи хэлээр ! Бүтээсэн дүр |- |[[1982]] |[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]] |Fast Times at Ridgemont High |Чарльз Жефферсон |- |rowspan=3|[[1986]] |[[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] |The Color of Money |Амос |- |[[Хойд ба Өмнөд 2]] |North and South, Book II |Каффи |- |[[Цэргийн салаа (кино)|Цэргийн салаа]] |Platoon |Үлэмж биет Харольд |- |[[1987]] |[[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] |Good Morning, Vietnam |Эдвард Гэрлик |- |rowspan=2|[[1988]] |[[Шувуу (кино)|Шувуу]] |Bird |[[Чарльз Паркер]] |- |[[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] |Bloodsport |Роулинс |- |[[1990]] |[[Ширэнгэн ой (кино)|Ширэнгэн ой]] |Downtown |Деннис Куррен |- |rowspan=2|[[1991]] | |Diary of a Hitman |Деккер |- | |A Rage in Harlem |Жексон |- |rowspan=2|[[1992]] | |The Crying Game |Жоди |- | |Last Light |Фред Уитмор |- |[[1993]] | |Body Snatchers |хошууч Коллинз |- |rowspan=3|[[1994]] | |Blown Away |Энтони Франклин |- | |Prкt-а-Porter |Си Бьянко |- | |The Enemy Within |хурандаа Маккензи Кейси |- |rowspan=2|[[1995]] | |Species |Дэн Смитсон |- | |Smoke |Сайрус Кол |- |[[1996]] | |Phenomenon |Нэйт Поуп |- |[[1999]] |[[Сүнст нохой: Самурайн замнал (кино)|Сүнст нохой: Самурайн замнал]] |Ghost Dog: The Way of the Samurai |Сүнст нохой |- |[[2000]] | |Battlefield Earth |Кер |- |rowspan=2|[[2002]] |[[Түгшүүрт өрөө (кино)|Түгшүүрт өрөө]] |Panic Room |Бёрнхэм |- |[[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] |Phone Booth |ахмад Эд Рейми |- |rowspan=3|[[2005]] | |A Little Trip to Heaven |Эбе Холт |- | |American Gun |Картер |- | |Mary |Тэд Янгер |- |rowspan=2|[[2006]] |[[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] |The Last King of Scotland |[[Иди Амин]] |- | |The Marsh |Жеффри Хант |- |rowspan=2|[[2007]] | |The Air I Breathe | |- | |The Great Debaters |Доктор Жеймс Фармер |- |rowspan=2|[[2008]] | |Vantage Point |Ховард Льюис |- | |Street Kings |Ахмад Жек Уандер |- |[[2009]] | |Powder Blue |Чарли |- |[[2010]] | |''Repo Men'' |Жейк |- |[[2010]] | |''The Experiment'' |Бэррис |} == Эшлэл == {{Reflist | colwidth = 30em | refs = }} == Холбоос == * {{Commonscat|Forest Whitaker|Форест Уитакер}} * [[Зураг:Wikiquote-logo.svg|link=https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker|24x24px]] <span class="plainlinks">[https://web.archive.org/web/20151030154156/https://mn.wikipedia.org/wiki/Biligt/%D0%9D%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B3/%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80:%D0%91%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B4_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4 Wikiquote] ([[Англи хэл|en]])</span> — <span class="plainlinks">[https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker?uselang=mn '''Форест Уитакер''']</span> * {{imdb|0001845}} * {{tvtome person|61686}} * [https://web.archive.org/web/20090412181131/http://www.candlesforrwanda.org/view/28/forest-whitaker.html Forest Whitaker lighting a candle for Rwanda] {{DEFAULTSORT:Уитакер, Форест}} [[Ангилал:АНУ-ын жүжигчин]] [[Ангилал:АНУ-ын кино найруулагч]] [[Ангилал:Киноны продюсер]] [[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]] [[Ангилал:БАФТА шагналтан]] [[Ангилал:Оскарын шагналтан]] [[Ангилал:Эмми шагналтан]] [[Ангилал:Техасын хүн]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1961 онд төрсөн]] ttg5u60a10aikou8e1tp9pn0499cjoq 0 19588 856223 826968 2026-05-13T07:43:30Z Makenzis 48528 856223 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгийн клуб | clubname = Байерн Мюнхен | current = 2012-13 оны Германы Бундеслиг | fullname = Fußball-Club Bayern München e.&nbsp;V. | founded = 1900 оны хоёрдугаар сарын 27-нд | nickname = ''Der FCB'' (The FCB)<br />''Die Bayern'' (Баваричууд)<br />''Die Roten'' (Улаанууд) | ground = [[Аллианц Арена]] | capacity = 75,000 | chrtitle = Ерөнхийлөгч | chairman = Карл Хопфнер | manager = {{flagicon|GER}} [[Ханс-Дитер Флик]] | ахлагч = {{flagicon|GER}} [[Мануэль Нойер]] | league = [[Германы Бундеслиг|Бундеслиг]] | season = 2025–26 | position = Бундеслиг, 1 дүгээр байр | pattern_la1 = _bayern2526h | pattern_b1 = _bayern2526h | pattern_ra1 = _bayern2526h | pattern_sh1 = _bayern2526h | pattern_so1 = _bayern2526hl | leftarm1 = FF0000 | body1 = FF0000 | rightarm1 = FF0000 | shorts1 = FF0000 | socks1 = FF0000 | pattern_la2 = _bayern2526a | pattern_b2 = _bayern2526a | pattern_ra2 = _bayern2526a | pattern_sh2 = _bayern2526a | pattern_so2 = _bayern2526al | leftarm2 = | body2 = | rightarm2 = | shorts2 = | socks2 = | pattern_la3 = _bayern2526t | pattern_b3 = _bayern2526t | pattern_ra3 = _bayern2526t | pattern_sh3 = _bayern2526t | pattern_so3 = _bayern2526tl | leftarm3 = 000000 | body3 = 000000 | rightarm3 = 000000 | socks3 = 000000 | website = http://www.fcbayern.com/en }} '''Хөлбөмбөгийн Байерн Мюнхен баг''' ({{lang-de|Fußball-Club Bayern München}}) нь [[Герман]]ы [[хөлбөмбөг]]ийн баг бөгөөд [[Бавари]] мужийн [[Мюнхен]] хотыг төлөөлөн [[спорт]]ын уралдаан тэмцээнүүдэд оролцдог «Байерн Мюнхен» спортын төрөлжсөн багийн нэрийг өндөрт өргөж яваа нь хөлбөмбөгийн баг нь юм. «Байерн Мюнхен» баг нь «Германы аварга шалгаруулах тэмцээнд» 22, «Германы цомд» 25 удаа түрүүлсэн Германы хөлбөмбөгийн өнгийг тодорхойлогч хамгийн шилдэг баг юм. Байерн баг 152,000 гишүүнтэй.<ref name="annualreport0708">{{cite web | title = Jahresabschluss der FC Bayern München AG | publisher = FC Bayern München | date = 7 November 2008 | accessdate = 9 November 2008 | url = http://www.fcbayern.t-home.de/media/native/pressemitteilungen/bilanz_07-08.pdf | language = German}}</ref> Багийн харьяалалд [[шатар]], [[гандбол]], [[сагсан бөмбөг]], [[гимнастик]], [[боулинг]], [[ширээний теннис]]ээр дагнасан салбар нэгжүүд байх ба [[шүүгч]]дийн болон идэвхитэн гишүүдийн 1,100 хүний бүрэлдэхүүнтэй баг арын албыг нь хариуцдаг ажээ.<ref name="otherdepartments">{{cite web | title = Other Sports | accessdate = 3 July 2008 | year = 2007 | publisher = FC Bayern Munich Official Website | url = http://www.fcbayern.t-home.de/en/company/club/other_sports/index.php}}</ref> == Түүх == [[Файл:FCB-Gebäude und Trainingsgelände.JPG|thumb|200px|«Бавари» багийнхан.]] [[1860]] онд «[[Мюнхен-1860]]» хөлбөмбөгийн баг байгуулагдсан нь [[Бавари]] хотдоо анхных байв. Түүнээс хойш [[1900]] оны хоёрдугаар сарын 27-нд буюу 40 жилийн дараа тус хотод байрлах гимнастикийн «MTV 1879» гэх нэгдэлийн дэргэд гишүүнчлэл бүхий «Бавари» баг [[Берлин]] хотын харъяат Франц Йон болон түүний арван нөхдийн бүрэлдэхүүнтэйгээр байгуулагдаж байв. Төд удалгүй [[Германы хөлбөмбөгийн холбоо]]нд (DFB) арван нэг дэх гишүүн болж элсэхдээ нэр давхардсан тул нэршилээ «Бавари Мюнхен» болгож байв. Анхны тоглолтоо 1900 оны дөрөвдүгээр сарын 4-нд Тэйлор гэгч [[Англи]] мэргэжилтэнгээр удирдуулан хийж өрсөлдөгчөө 7-1 харьцаагаар ялж байв. Оюутан залуусаар эгнээндээ элсүүлсэнээр энэ багийн мэргэжлийн гараа эхэлсэн гэдэг. ''1900–01'' оны улирлаас эхлэн «Германы Өмнөд хэсгийн АШТ-д» оролцох болсон Бавари багийнхан тодорхой амжилтыг үзүүлэн тоглосоор ''1910-11'' оны улиралд шинэ тутам байгуулагдсан "Крайскласс" буюу гуравдугаар дивизийн анхны гишүүнээр элсэж анхны лигт нь түрүүлж [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн I дайныг]] эхлэх хүртэлх хугацаанд дахин түрүүлж чадаагүй юм.<ref name="bayernhistory0045">{{cite web | title = 1900 bis 1932: Von Beginn an erfolgreich | trans-title = 1900 to 1932: Successful from the start | publisher = FC Bayern Munich Official Website | accessdate = 28 September 2014 | url = http://fcb-erlebniswelt.de/de/historie/meilensteine-ab-1900/1900-1932/index.php | language = de | url-status=live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20141028114211/http://fcb-erlebniswelt.de/de/historie/meilensteine-ab-1900/1900-1932/index.php | archivedate = 28 October 2014 | df = dmy-all }}</ref><ref>Schulze-Marmeling Dietrich ''Die Bayern. Die Geschichte des deutschen Rekordmeisters'' German Die Werkstatt 2003, 30–40 389533426X</ref> Дайны дараах он жилүүдэд Бавари багийнхан хэд хэдэн удаа бүсийн тэмцээнүүд түрүүлээд авсаны нэгэнд «Германы Өмнөд хэсгийн АШТ-ий» түрүүг дурдах нь зүй.<ref name = "bayernhistory0045"/><ref>Schulze-Marmeling Dietrich Die Bayern. Die Geschichte des deutschen Rekordmeisters German Die Werkstatt 2003, 51–63, 389533426X</ref> [[1932 оны Германы хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Улсынхаа аваргаар]] [[1932]] онд «[[Айнтрахт (хөлбөмбөгийн баг)|Айнтрахт]]» багийг «Франкфурта-на-Майне» цэнгэлдэхэд нь 2-0 харьцаагаар ялж шалгарч байв. Германы хамгийн том тэмцээнд ийн түрүүлсэнийх нь учир төр засгийн удирдагчдын хяхалт хавлага Бавари багийг ерөнхийлөгч Ландауэр болон дасгалжуулагч Рихард Домби нараар нь дамжуулан нөлөөлж баг хэсэгтээ уналтанд орсон юм. [[Адольф Хитлер]] болон [[Гестап]]ийнхны дэмжлэгийг нэн хүлээдэг «[[Шальке-04]]» баг энэ хооронд бүхий л түрүүг авч байсаныг дурдах юун.<ref>Schulze-Marmeling, Dietrich ''Die Bayern. Die Geschichte des deutschen Rekordmeisters'' German, Die Werkstatt 2003, 101–2, 389533426X</ref> Бавари Мюнхен багийнхан [[Германы Бундеслиг|Бундеслигт]] өрсөлдсөн анхны [[1965–66 оны Германы Бундеслиг|улирлаа]] гуравдугаар байрт шалгарч «Германы цомд» түрүүлсэн юм. Дараагийн жил нь буюу 1967 онд [[Европын цомтой багуудын цом]]ын тэмцээнд амжилттай сайн тоглосоор [[Шотланд]]ын [[Рейнжерс (хөлбөмбөгийн баг)|Рейнжерс]] багийг [[Зепп Майер]], [[Герд Мюллер]] болон [[Франц Беккенбауэр]]ын шилдэг тоглогчидтой бүрэлдэхүүнтэйгээр шигшээ тоглолтын үндсэн цагт 1-0 харьцаагаар хожиж байлаа. Баваричууд тухайн жилийнхээ тэрхүү эрчээрээ «Германы цомыг» хадгалсан ба [[Бранко Зебеча]] гэх шинэ дасгалжуулагч тус багт ирсэнээр «алтан үеийн» эхлэл тавигдсан юм. ''1968-99'' оны улиралд [[1968–69 оны Германы Бундеслиг|лиг]] болон цомд түрүүлж Бундеслигийн түүхэнд анхны «Дублийг» хийсэн түүхтэй.<ref>cite book Schulze-Marmeling, Dietrich, ''Die Bayern. Die Geschichte des deutschen Rekordmeisters'' German Die Werkstatt, 2003 155–158 389533426X</ref> == Шагналууд == * '''Германы аварга''' ** '''Түрүү (22) (шилдэг амжилт):''' [[1932 оны Германы хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1931–32]], [[1968–69 оны Германы Бундеслиг|1968–69]], [[1971-72 оны Германы Бундеслиг|1971–72]], [[1972-73 оны Германы Бундеслиг|1972–73]], [[1973-74 оны Германы Бундеслиг|1973–74]], [[1979-80 оны Германы Бундеслиг|1979–80]], [[1980-81 оны Германы Бундеслиг|1980–81]], [[1984-85 оны Германы Бундеслиг|1984–85]], [[1985-86 оны Германы Бундеслиг|1985–86]], [[1986-87 оны Германы Бундеслиг|1986–87]], [[1988-89 оны Германы Бундеслиг|1988–89]], [[1989-90 оны Германы Бундеслиг|1989–90]], [[1993-94 оны Германы Бундеслиг|1993–94]], [[1996-97 оны Германы Бундеслиг|1996–97]], [[1998-99 оны Германы Бундеслиг|1998–99]], [[1999-2000 оны Германы Бундеслиг|1999–2000]], [[2000-01 оны Германы Бундеслиг|2000–01]], [[2002-03 оны Германы Бундеслиг|2002–03]], [[2004-05 оны Германы Бундеслиг|2004–05]], [[2005-06 оны Германы Бундеслиг|2005–06]], [[2007-08 оны Германы Бундеслиг|2007–08]], [[2009-10 оны Германы Бундеслиг|2009–10]], Германы Бундеслиг[[2012-13]], Германы Бундеслиг[[2013-14]] * '''[[Германы хөлбөмбөгийн цом]]''' ** '''Түрүү (15) (шилдэг амжилт):''' 1957, 1966, 1967, 1969, 1971, 1982, 1984, 1986, 1998, 2000, 2003, 2005, 2006, 2008, 2010, 2013, 2014 * '''[[Германы хөлбөмбөгийн лигийн цом|Лигийн цом]]''' ** '''Түрүү (6) (шилдэг амжилт):''' 1997, 1998, 1999, 2000, 2004, 2007 * '''Супер цом''' ** '''Түрүү (4) (шилдэг амжилтыг хоёр багийн хамт эзэмшдэг):''' 1982, 1987, 1990, 2010, 2013 * '''[[УЕФА Аваргуудын Лиг|УЕФА Аваргуудын лиг/Европын цом]]''' ** '''Түрүү (5):''' [[1973–74 оны Европын цом|1974]], [[1974–75 оны Европын цом|1975]], [[1975–76 оны Европын цом|1976]], [[2001 оны УЕФА Аваргуудын Лигийн шигшээ тоглолт|2001]] , [[2012-13 оны УЕФА Аваргуудын Лигийн шигшээ тоглолт|2013]] ** Хоёрдугаар байр (4): [[1981–82 оны Европын цом|1982]], [[1986–87 оны Европын цом|1987]], [[1999 оны УЕФА Аваргуудын Лигийн шигшээ тоглолт|1999]], [[2010 оны УЕФА Аваргуудын Лигийн шигшээ тоглолт|2010]] * '''[[УЕФА Цомтой багуудын цом|Европын цомтой багуудын цом]]''' ** '''Түрүү (1):''' 1967 * '''[[УЕФА Европын лиг|УЕФА Европын лиг/УЕФА-гийн цом]]''' ** '''Түрүү (1):''' [[1995–96 оны УЕФА-гийн цом|1996]] * '''[[Тив хоорондын цом (хөлбөмбөг)|Тив хоорондын цом]]''' ** '''Түрүү (2):''' 1976, 2001 == Тоглогчид == === Одоогийн бүрэлдэхүүн === <!-- Before adding any new players, please wait until the transfer is really confirmed --> :''2013 оны 7 сарын 1-ний байдлаар.''<ref name=squad>{{cite web | title = FC Bayern Mьnchen – First Team | accessdate =2 February 2011| year = 2011| publisher = fcbayern.de | url = http://www.fcbayern.t-home.de/en/teams/profis/index.php}}</ref> {{Fs start}} {{Fs player|no=1|nat=GER|name=[[Мануэль Нойер]]|pos=GK}} {{Fs player|no=4 |nat=BRA|name=[[Данте]]|pos=DF}} {{Fs player|no=5|nat=BEL|name=[[Даниэль ван Бюйтен]]|pos=DF}} {{Fs player|no=7|nat=FRA|name=[[Фрэнк Рибери]]|pos=MF}} {{Fs player|no=8|nat=ESP|name=[[Хави Мартинес]]|pos=MF}} {{Fs player|no=9|nat=CRO|name=[[Марио Манжукич]]|pos=FW}} {{Fs player|no=10|nat=NED|name=[[Арьен Роббен]]|pos=MF}} {{Fs player|no=11|nat=SWI|name=[[Жердан Шакир]]|pos=MF}} {{Fs player|no=13|nat=BRA|name=[[Rafinha]]|pos=DF}} {{Fs player|no=14|nat=PER|name=[[Клаудио Писсаро]]|pos=FW}} {{Fs player|no=15|nat=GER|name=[[Ян Кирхофф]]|pos=DF}} {{Fs player|no=17|nat=GER|name=[[Жером Боатенг]]|pos=DF}} {{Fs player|no=19|nat=GER|name=[[Марио Гётце]]|pos=MF}} {{Fs player|no=20|nat=GER|name=[[Patrick Weihrauch]]|pos=FW}} {{Football squad mid}} {{Fs player|no=21|nat=GER|name=[[Филипп Лам]]|pos=DF|other=[[Captain (association football)|ахлагч]]}} {{Fs player|no=22|nat=GER|name=[[Том Старке]]|pos=GK}} {{Fs player|no=23|nat=GER|name=[[Митчелл Вайзер]]|pos=MF}} {{Fs player|no=25|nat=GER|name=[[Томас Мюллер]]|pos=FW}} {{Fs player|no=26|nat=GER|name=[[Диего Контенто]]|pos=DF}} {{Fs player|no=27|nat=AUT|name=[[Давид Алаба]]|pos=DF}} {{Fs player|no=28|nat=GER|name=[[Хольгер Бадштубер]]|pos=DF}} {{Fs player|no=30|nat=BRA|name=[[Луис Густаво]]|pos=MF}} {{Fs player|no=31|nat=GER|name=[[Бастиан Швайнштайгер]]|pos=MF|Other=[[Captain (association football)|1-р ахлагч]]}} {{Fs player|no=32|nat=GER|name=[[Лукас Рейдер]]|pos=GK}} {{Fs player|no=33|nat=GER|name=[[Марио Гомес]]|pos=FW}} {{Fs player|no=36|nat=GER|name=[[Эмри Кан]]|pos=MF}} {{Fs player|no=39|nat=GER|name=[[Тони Кроос]]|pos=MF}} {{Football squad end}} <!-- --> === Хүндэтгэлийн дугаар === ===Зээллэгээр явсан=== {{Fs start}} {{Fs blank column}} {{Fs end}} == Алдартай тоглогчид == {| class="wikitable sortable" !Нэр !Байрлал !Үндэс угсаа !Бавари дахь замнал !Гараа !Гоол !Тэмдэглэл |- |[[Хамит Алтынтоп]] |Хагас хамгаалагч |{{TUR}} |2007– |50 |5 | |- |style="background:#faecc8;"|[[Клаус Аугенталер]] |Хамгаалагч |{{GER}} |bgcolor="#FFCCCC"|1976–1991 |404 |52 |<small>1984–1991 оны хооронд ахлагч.</small> |- |[[Раймонд Ауманн]] |Хаалгач |{{GER}} |1982–1994 |216 |0 |<small>1991–1994 оны хооронд ахлагч.</small> |- |[[Маркус Баббель]] |Хамгаалагч |{{GER}} |1991–2000 |182 |5 | |- |[[Михаэль Баллак]] |Хагас хамгаалагч |{{GER}} |2002–2006 |107 |44 | |- |[[Марио Баслер]] |Хагас хамгаалагч |{{GER}} |1996–1999 |78 |18 | |- |style="background:#faecc8;"|[[Франц Беккенбауэр]] |Хамгаалагч |{{FRG}} |1963–1977 |396 |44 |<small>1970–1977 оныг хүртэл багийн ахлагч.</small><br /><small>1994–2009 оныг хүртэл багийн ерөнхийлөгч.<small><br /></small>1994-1996 оныг хүртэл дасгалжуулагч.</small> |- |style="background:#faecc8;"|[[Пауль Брайтнер]] |Хагас хамгаалагч |{{FRG}} |1970–1974<br />1978–1983 |255 |83 |<small>1980–1983 оныг хүртэл багийн ахлагч.</small> |- |[[Мартин Демичелис]] |Хамгаалагч |{{ARG}} |2003– |169 |12 | |- |style="background:#faecc8;"|[[Штефан Эффенберг]] |Хагас хамгаалагч |{{GER}} |1990–1992<br />1998–2002 |160 |35 |<small>1999–2002 оныг хүртэл ахлагч.</small> |- |style="background:#faecc8;"|[[Жоване Элбер]] |Довтлогч |{{BRA}} |1997–2003 |169 |92 | |- |[[Оуэн Харгривз]] |Хагас хамгаалагч |{{ENG}} |2000–2007 |145 |5 | |- |style="background:#faecc8;"|[[Оливер Кан]] |Хаалгач |{{GER}} |1994–2008 |429 |0 |<small>2002–2008 оныг хүртэл ахлагч;<br />Хүндэт ахлагч.</small> |- |[[Юрген Клинсманн]] |Довтлогч |{{GER}} |1995–1997 |65 |31 |<small>2008–2009 оныг хүртэл ахлагч.</small> |- |[[Мирослав Клозе]] |Довтлогч |{{GER}} |2007– |83 |23 | |- |[[Филипп Лаам]] |Хамгаалагч |{{GER}} |2002– |143 |4 | |- |[[Бриан Лаудруп]] |Довтлогч |{{DEN}} |1990–1992 |53 |11 | |- |[[Томас Линке]] |Хамгаалагч |{{GER}} |1998–2005 |165 |2 | |- |style="background:#faecc8;"|[[Биксан Лизаразю]] |Хамгаалагч |{{FRA}} |1997–2004<br />2005–2006 |182 |7 | |- |[[Лусио]] |Хамгаалагч |{{BRA}} |2004–2009 |145 |7 | |- |[[Рой Макай]] |Довтлогч |{{NED}} |2003–2007 |129 |78 | |- |style="background:#faecc8;"|[[Лотар Маттеус]] |Хагас хамгаалагч |{{GER}} |1982–1988<br />1992–2000 |303 |77 |<small>1994–1996 оныг хүртэл ахлагч.</small> |- |style="background:#faecc8;"|[[Герд Мюллер]] |Довтлогч |{{FRG}} |1964–1979 |427 |365 |<small>1979 онд ахлагч.</small> |- |[[Андреас Оттль]] |Хагас хамгаалагч |{{GER}} |2005– |77 |5 | |- |[[Клаудио Писарро]] |Довтлогч |{{PER}} |2001–2007 |174 |71 | |- |[[Лукас Подольски]] |Довтлогч |{{GER}} |2006–2009 |104 |26 | |- |[[Жан-Мари Пфафф]] |Хаалгач |{{BEL}} |1982–1988 |156 |0 | |- |[[Фрэнк Рибери]] |Хагас хамгаалагч |{{FRA}} |2007– |77 |24 | |- |style="background:#faecc8;"|[[Карл-Хайнц Румменигге]] |Довтлогч |{{FRG}} |1974–1984 |310 |162 |<small>1983–1984 оны хооронл ахлагч.</small><br /><small>1991–2002 оны хооронд дэд ерөнхийлөгч.</small><br /><small>2002 оноос дарга.</small> |- |[[Майкл Румменигге]] |Довтлогч |{{FRG}} |1982–1988 |152 |44 | |- |[[Вилли Саньоль]] |Хамгаалагч |{{FRA}} |2000–2009 |184 |7 | |- |[[Хасан Салихамижич]] |Хагас хамгаалагч |{{BIH}} |1998–2007 |234 |30 | |- |style="background:#faecc8;"|[[Мехмет Шолль]] |Хагас хамгаалагч |{{GER}} |1992–2007 |334 |87 | |- |[[Бастиан Швайнштайгер]] |Хагас хамгаалагч |{{GER}} |bgcolor="#FFCCCC"|2002– |222 |22 | |- |[[Лука Тони]] |Довтлогч |{{ITA}} |2007–2010 |60 |38 | |- |[[Марк ван Боммель]] |Хагас хамгаалагч |{{NED}} |2006– |115 |11 |<small>2008 оноос ахлагч.</small> |- |[[Даниэль Ван Бюйтен]] |Хамгаалагч |{{BEL}} |2006– |104 |14 | |} == Үзүүлэлтүүд == === Сүүлийн арван жилийн хураангуй === {|width="700" class="wikitable sortable" style="text-align:center" !Width = 40 |Улирал !width = 40 |Эрэмбэ !width = 25 | Т !width = 25 | Х !width = 25 | Тц !width = 25 | Хд !width = 25 | ОГ !width = 25 | АГ !width = 30 | ГЗ !width = 30 | О !width = 40 | Цом !width = 40 | ЕвЛиг !width = 40 | АвЛиг |- |2000–01 || bgcolor=gold | 1 || 34 || 19 || 6 || 9 || 62 || 37 || 25 || 63 || {{sort|6|2R}} || {{sort|9|—}} || bgcolor=gold | {{sort|1|түрүүлсэн}} |- |2001–02 ||3|| 34 || 20 || 8 || 6 || 62 || 25 || 40 || 68 || {{sort|3|SF}} || {{sort|9|—}} || {{sort|4|QF}} |- |2002–03 || bgcolor=gold | 1 || 34 || 23 || 6 || 5 || 70 || 25 || 45 || 75 || bgcolor=gold | {{sort|1|түрүүлсэн}} || {{sort|9|—}} || {{sort|6|1R}} |- |2003–04 ||2|| 34 || 20 || 8 || 6 || 70 || 39 || 31 || 68 || {{sort|4|QF}} || {{sort|9|—}} || {{sort|5|1/8}} |- |2004–05 || bgcolor=gold | 1 || 34 || 24 || 5 || 5 || 75 ||33|| 42 || 77 || bgcolor=gold | {{sort|1|түрүүлсэн}} || {{sort|9|—}} || {{sort|4|QF}} |- |2005–06 || bgcolor=gold | 1 || 34 || 22 || 9 || 3 || 67 || 32 || 35 || 75 || bgcolor=gold | {{sort|1|түрүүлсэн}} || {{sort|9|—}} || {{sort|5|1/8}} |- |2006–07 || 4 || 34 || 18 || 6 || 10 || 55 || 40 || 15 || 60 || {{sort|5|3R}} || {{sort|9|—}} || {{sort|4|QF}} |- |2007–08 || bgcolor=gold | 1 || 34 || 22 || 10 || 2 || 68 || 21 || 47 || 76 || bgcolor=gold | {{sort|1|түрүүлсэн}} || {{sort|3|SF}} || {{sort|9|—}} |- |2008–09 || 2 || 34 || 20 || 7 || 7 || 71 || 42 || 29 || 67 || {{sort|4|QF}} || {{sort|9|—}} || {{sort|4|QF}} |- |2009–10 || bgcolor=gold |1 || 34 || 20 || 10 || 4 || 72 || 31 || 41 || 70 || bgcolor=gold | {{sort|1|түрүүлсэн}} || {{sort|9|—}} || bgcolor=silver | Хоёрдугаар байр |- |2010–11 || ''6'' || ''1'' || ''1'' || ''0'' || ''0'' || ''2'' || ''1'' || ''1'' || ''3'' || {{sort|6|''2R''}} || {{sort|9|—}} || {{sort|6|''1R''}} |} <small> :''2010 оны 6 сарын 13-ны байдлаар.''<ref>{{cite web | title = Bundesliga Archive | publisher = Deutscher FuЯball Bund | accessdate = 14 July 2008 | date = July 2008 | url = http://www.dfb.de/index.php?id=320005}}</ref><br /> Эрэмбэ = [[Германы Бундеслиг|Бундеслиг0]]; Т = Тоглолт; Х = Хожил; Тц = Тэнцээ; Хд = Хожигдол; ОГ = Оруулсан гоол; АГ = Алдсан гоол; ГЗ = Гоолын зөрүү; О = Оноо; Цом = [[Германы хөлбөмбөгийн цом|Германы цом]]; ЕвЛиг = [[УЕФА Европын лиг]]; АвЛиг = [[УЕФА Аваргуудын Лиг]].<br /> ''in'' = Still in competition; — = Оролцоогүй; 1R = 1-р тойрог; 2R = 2-р тойрог; 3R = 3-р тойрог; 1/8 = Шөвгийн 16; QF = Дөрөвний нэг шигшээ; SF = Хагас шигшээ. </small> == Эшлэл == {{reflist|colwidth=30em}} == Цахим холбоос == {{commonscat|FC Bayern München|Бавари Мюнхен}} * [http://www.fcbayern.t-home.de/en/ Албан ёсны вэбсайт] (Герман, Англи, Япон, Испани болон Хятад хэлээр) * [http://scoreshelf.com/qmjb/en/Bayern_Munich/German_Bundesliga Бундеслигт үзүүлсэн бүхий үзүүлэлтүүд] {{Бавари Мюнхен багийн бүрэлдэхүүн}} {{Германы Бундеслиг}} {{2010-11 оны УЕФА Аваргуудын Лиг}} {{DEFAULTSORT:Мюнхен, Бавари}} [[Ангилал:Бавари Мюнхен ХК| ]] [[Ангилал:Баварийн хөлбөмбөгийн клуб]] [[Ангилал:Мюнхений спортын клуб]] [[Ангилал:Мөнгөн лаврын навч шагналтан]] [[Ангилал:Германы оны шилдэг тамирчин]] [[Ангилал:1900 онд байгуулагдсан]] s5w9tcplh50ysr4yd35i3fcpnzq6gw5 856224 856223 2026-05-13T07:43:50Z Makenzis 48528 856224 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгийн клуб | clubname = Байерн Мюнхен | current = 2025-26 оны Германы Бундеслиг | fullname = Fußball-Club Bayern München e.&nbsp;V. | founded = 1900 оны хоёрдугаар сарын 27-нд | nickname = ''Der FCB'' (The FCB)<br />''Die Bayern'' (Баваричууд)<br />''Die Roten'' (Улаанууд) | ground = [[Аллианц Арена]] | capacity = 75,000 | chrtitle = Ерөнхийлөгч | chairman = Карл Хопфнер | manager = {{flagicon|GER}} [[Ханс-Дитер Флик]] | ахлагч = {{flagicon|GER}} [[Мануэль Нойер]] | league = [[Германы Бундеслиг|Бундеслиг]] | season = 2025–26 | position = Бундеслиг, 1 дүгээр байр | pattern_la1 = _bayern2526h | pattern_b1 = _bayern2526h | pattern_ra1 = _bayern2526h | pattern_sh1 = _bayern2526h | pattern_so1 = _bayern2526hl | leftarm1 = FF0000 | body1 = FF0000 | rightarm1 = FF0000 | shorts1 = FF0000 | socks1 = FF0000 | pattern_la2 = _bayern2526a | pattern_b2 = _bayern2526a | pattern_ra2 = _bayern2526a | pattern_sh2 = _bayern2526a | pattern_so2 = _bayern2526al | leftarm2 = | body2 = | rightarm2 = | shorts2 = | socks2 = | pattern_la3 = _bayern2526t | pattern_b3 = _bayern2526t | pattern_ra3 = _bayern2526t | pattern_sh3 = _bayern2526t | pattern_so3 = _bayern2526tl | leftarm3 = 000000 | body3 = 000000 | rightarm3 = 000000 | socks3 = 000000 | website = http://www.fcbayern.com/en }} '''Хөлбөмбөгийн Байерн Мюнхен баг''' ({{lang-de|Fußball-Club Bayern München}}) нь [[Герман]]ы [[хөлбөмбөг]]ийн баг бөгөөд [[Бавари]] мужийн [[Мюнхен]] хотыг төлөөлөн [[спорт]]ын уралдаан тэмцээнүүдэд оролцдог «Байерн Мюнхен» спортын төрөлжсөн багийн нэрийг өндөрт өргөж яваа нь хөлбөмбөгийн баг нь юм. «Байерн Мюнхен» баг нь «Германы аварга шалгаруулах тэмцээнд» 22, «Германы цомд» 25 удаа түрүүлсэн Германы хөлбөмбөгийн өнгийг тодорхойлогч хамгийн шилдэг баг юм. Байерн баг 152,000 гишүүнтэй.<ref name="annualreport0708">{{cite web | title = Jahresabschluss der FC Bayern München AG | publisher = FC Bayern München | date = 7 November 2008 | accessdate = 9 November 2008 | url = http://www.fcbayern.t-home.de/media/native/pressemitteilungen/bilanz_07-08.pdf | language = German}}</ref> Багийн харьяалалд [[шатар]], [[гандбол]], [[сагсан бөмбөг]], [[гимнастик]], [[боулинг]], [[ширээний теннис]]ээр дагнасан салбар нэгжүүд байх ба [[шүүгч]]дийн болон идэвхитэн гишүүдийн 1,100 хүний бүрэлдэхүүнтэй баг арын албыг нь хариуцдаг ажээ.<ref name="otherdepartments">{{cite web | title = Other Sports | accessdate = 3 July 2008 | year = 2007 | publisher = FC Bayern Munich Official Website | url = http://www.fcbayern.t-home.de/en/company/club/other_sports/index.php}}</ref> == Түүх == [[Файл:FCB-Gebäude und Trainingsgelände.JPG|thumb|200px|«Бавари» багийнхан.]] [[1860]] онд «[[Мюнхен-1860]]» хөлбөмбөгийн баг байгуулагдсан нь [[Бавари]] хотдоо анхных байв. Түүнээс хойш [[1900]] оны хоёрдугаар сарын 27-нд буюу 40 жилийн дараа тус хотод байрлах гимнастикийн «MTV 1879» гэх нэгдэлийн дэргэд гишүүнчлэл бүхий «Бавари» баг [[Берлин]] хотын харъяат Франц Йон болон түүний арван нөхдийн бүрэлдэхүүнтэйгээр байгуулагдаж байв. Төд удалгүй [[Германы хөлбөмбөгийн холбоо]]нд (DFB) арван нэг дэх гишүүн болж элсэхдээ нэр давхардсан тул нэршилээ «Бавари Мюнхен» болгож байв. Анхны тоглолтоо 1900 оны дөрөвдүгээр сарын 4-нд Тэйлор гэгч [[Англи]] мэргэжилтэнгээр удирдуулан хийж өрсөлдөгчөө 7-1 харьцаагаар ялж байв. Оюутан залуусаар эгнээндээ элсүүлсэнээр энэ багийн мэргэжлийн гараа эхэлсэн гэдэг. ''1900–01'' оны улирлаас эхлэн «Германы Өмнөд хэсгийн АШТ-д» оролцох болсон Бавари багийнхан тодорхой амжилтыг үзүүлэн тоглосоор ''1910-11'' оны улиралд шинэ тутам байгуулагдсан "Крайскласс" буюу гуравдугаар дивизийн анхны гишүүнээр элсэж анхны лигт нь түрүүлж [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн I дайныг]] эхлэх хүртэлх хугацаанд дахин түрүүлж чадаагүй юм.<ref name="bayernhistory0045">{{cite web | title = 1900 bis 1932: Von Beginn an erfolgreich | trans-title = 1900 to 1932: Successful from the start | publisher = FC Bayern Munich Official Website | accessdate = 28 September 2014 | url = http://fcb-erlebniswelt.de/de/historie/meilensteine-ab-1900/1900-1932/index.php | language = de | url-status=live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20141028114211/http://fcb-erlebniswelt.de/de/historie/meilensteine-ab-1900/1900-1932/index.php | archivedate = 28 October 2014 | df = dmy-all }}</ref><ref>Schulze-Marmeling Dietrich ''Die Bayern. Die Geschichte des deutschen Rekordmeisters'' German Die Werkstatt 2003, 30–40 389533426X</ref> Дайны дараах он жилүүдэд Бавари багийнхан хэд хэдэн удаа бүсийн тэмцээнүүд түрүүлээд авсаны нэгэнд «Германы Өмнөд хэсгийн АШТ-ий» түрүүг дурдах нь зүй.<ref name = "bayernhistory0045"/><ref>Schulze-Marmeling Dietrich Die Bayern. Die Geschichte des deutschen Rekordmeisters German Die Werkstatt 2003, 51–63, 389533426X</ref> [[1932 оны Германы хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Улсынхаа аваргаар]] [[1932]] онд «[[Айнтрахт (хөлбөмбөгийн баг)|Айнтрахт]]» багийг «Франкфурта-на-Майне» цэнгэлдэхэд нь 2-0 харьцаагаар ялж шалгарч байв. Германы хамгийн том тэмцээнд ийн түрүүлсэнийх нь учир төр засгийн удирдагчдын хяхалт хавлага Бавари багийг ерөнхийлөгч Ландауэр болон дасгалжуулагч Рихард Домби нараар нь дамжуулан нөлөөлж баг хэсэгтээ уналтанд орсон юм. [[Адольф Хитлер]] болон [[Гестап]]ийнхны дэмжлэгийг нэн хүлээдэг «[[Шальке-04]]» баг энэ хооронд бүхий л түрүүг авч байсаныг дурдах юун.<ref>Schulze-Marmeling, Dietrich ''Die Bayern. Die Geschichte des deutschen Rekordmeisters'' German, Die Werkstatt 2003, 101–2, 389533426X</ref> Бавари Мюнхен багийнхан [[Германы Бундеслиг|Бундеслигт]] өрсөлдсөн анхны [[1965–66 оны Германы Бундеслиг|улирлаа]] гуравдугаар байрт шалгарч «Германы цомд» түрүүлсэн юм. Дараагийн жил нь буюу 1967 онд [[Европын цомтой багуудын цом]]ын тэмцээнд амжилттай сайн тоглосоор [[Шотланд]]ын [[Рейнжерс (хөлбөмбөгийн баг)|Рейнжерс]] багийг [[Зепп Майер]], [[Герд Мюллер]] болон [[Франц Беккенбауэр]]ын шилдэг тоглогчидтой бүрэлдэхүүнтэйгээр шигшээ тоглолтын үндсэн цагт 1-0 харьцаагаар хожиж байлаа. Баваричууд тухайн жилийнхээ тэрхүү эрчээрээ «Германы цомыг» хадгалсан ба [[Бранко Зебеча]] гэх шинэ дасгалжуулагч тус багт ирсэнээр «алтан үеийн» эхлэл тавигдсан юм. ''1968-99'' оны улиралд [[1968–69 оны Германы Бундеслиг|лиг]] болон цомд түрүүлж Бундеслигийн түүхэнд анхны «Дублийг» хийсэн түүхтэй.<ref>cite book Schulze-Marmeling, Dietrich, ''Die Bayern. Die Geschichte des deutschen Rekordmeisters'' German Die Werkstatt, 2003 155–158 389533426X</ref> == Шагналууд == * '''Германы аварга''' ** '''Түрүү (22) (шилдэг амжилт):''' [[1932 оны Германы хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1931–32]], [[1968–69 оны Германы Бундеслиг|1968–69]], [[1971-72 оны Германы Бундеслиг|1971–72]], [[1972-73 оны Германы Бундеслиг|1972–73]], [[1973-74 оны Германы Бундеслиг|1973–74]], [[1979-80 оны Германы Бундеслиг|1979–80]], [[1980-81 оны Германы Бундеслиг|1980–81]], [[1984-85 оны Германы Бундеслиг|1984–85]], [[1985-86 оны Германы Бундеслиг|1985–86]], [[1986-87 оны Германы Бундеслиг|1986–87]], [[1988-89 оны Германы Бундеслиг|1988–89]], [[1989-90 оны Германы Бундеслиг|1989–90]], [[1993-94 оны Германы Бундеслиг|1993–94]], [[1996-97 оны Германы Бундеслиг|1996–97]], [[1998-99 оны Германы Бундеслиг|1998–99]], [[1999-2000 оны Германы Бундеслиг|1999–2000]], [[2000-01 оны Германы Бундеслиг|2000–01]], [[2002-03 оны Германы Бундеслиг|2002–03]], [[2004-05 оны Германы Бундеслиг|2004–05]], [[2005-06 оны Германы Бундеслиг|2005–06]], [[2007-08 оны Германы Бундеслиг|2007–08]], [[2009-10 оны Германы Бундеслиг|2009–10]], Германы Бундеслиг[[2012-13]], Германы Бундеслиг[[2013-14]] * '''[[Германы хөлбөмбөгийн цом]]''' ** '''Түрүү (15) (шилдэг амжилт):''' 1957, 1966, 1967, 1969, 1971, 1982, 1984, 1986, 1998, 2000, 2003, 2005, 2006, 2008, 2010, 2013, 2014 * '''[[Германы хөлбөмбөгийн лигийн цом|Лигийн цом]]''' ** '''Түрүү (6) (шилдэг амжилт):''' 1997, 1998, 1999, 2000, 2004, 2007 * '''Супер цом''' ** '''Түрүү (4) (шилдэг амжилтыг хоёр багийн хамт эзэмшдэг):''' 1982, 1987, 1990, 2010, 2013 * '''[[УЕФА Аваргуудын Лиг|УЕФА Аваргуудын лиг/Европын цом]]''' ** '''Түрүү (5):''' [[1973–74 оны Европын цом|1974]], [[1974–75 оны Европын цом|1975]], [[1975–76 оны Европын цом|1976]], [[2001 оны УЕФА Аваргуудын Лигийн шигшээ тоглолт|2001]] , [[2012-13 оны УЕФА Аваргуудын Лигийн шигшээ тоглолт|2013]] ** Хоёрдугаар байр (4): [[1981–82 оны Европын цом|1982]], [[1986–87 оны Европын цом|1987]], [[1999 оны УЕФА Аваргуудын Лигийн шигшээ тоглолт|1999]], [[2010 оны УЕФА Аваргуудын Лигийн шигшээ тоглолт|2010]] * '''[[УЕФА Цомтой багуудын цом|Европын цомтой багуудын цом]]''' ** '''Түрүү (1):''' 1967 * '''[[УЕФА Европын лиг|УЕФА Европын лиг/УЕФА-гийн цом]]''' ** '''Түрүү (1):''' [[1995–96 оны УЕФА-гийн цом|1996]] * '''[[Тив хоорондын цом (хөлбөмбөг)|Тив хоорондын цом]]''' ** '''Түрүү (2):''' 1976, 2001 == Тоглогчид == === Одоогийн бүрэлдэхүүн === <!-- Before adding any new players, please wait until the transfer is really confirmed --> :''2013 оны 7 сарын 1-ний байдлаар.''<ref name=squad>{{cite web | title = FC Bayern Mьnchen – First Team | accessdate =2 February 2011| year = 2011| publisher = fcbayern.de | url = http://www.fcbayern.t-home.de/en/teams/profis/index.php}}</ref> {{Fs start}} {{Fs player|no=1|nat=GER|name=[[Мануэль Нойер]]|pos=GK}} {{Fs player|no=4 |nat=BRA|name=[[Данте]]|pos=DF}} {{Fs player|no=5|nat=BEL|name=[[Даниэль ван Бюйтен]]|pos=DF}} {{Fs player|no=7|nat=FRA|name=[[Фрэнк Рибери]]|pos=MF}} {{Fs player|no=8|nat=ESP|name=[[Хави Мартинес]]|pos=MF}} {{Fs player|no=9|nat=CRO|name=[[Марио Манжукич]]|pos=FW}} {{Fs player|no=10|nat=NED|name=[[Арьен Роббен]]|pos=MF}} {{Fs player|no=11|nat=SWI|name=[[Жердан Шакир]]|pos=MF}} {{Fs player|no=13|nat=BRA|name=[[Rafinha]]|pos=DF}} {{Fs player|no=14|nat=PER|name=[[Клаудио Писсаро]]|pos=FW}} {{Fs player|no=15|nat=GER|name=[[Ян Кирхофф]]|pos=DF}} {{Fs player|no=17|nat=GER|name=[[Жером Боатенг]]|pos=DF}} {{Fs player|no=19|nat=GER|name=[[Марио Гётце]]|pos=MF}} {{Fs player|no=20|nat=GER|name=[[Patrick Weihrauch]]|pos=FW}} {{Football squad mid}} {{Fs player|no=21|nat=GER|name=[[Филипп Лам]]|pos=DF|other=[[Captain (association football)|ахлагч]]}} {{Fs player|no=22|nat=GER|name=[[Том Старке]]|pos=GK}} {{Fs player|no=23|nat=GER|name=[[Митчелл Вайзер]]|pos=MF}} {{Fs player|no=25|nat=GER|name=[[Томас Мюллер]]|pos=FW}} {{Fs player|no=26|nat=GER|name=[[Диего Контенто]]|pos=DF}} {{Fs player|no=27|nat=AUT|name=[[Давид Алаба]]|pos=DF}} {{Fs player|no=28|nat=GER|name=[[Хольгер Бадштубер]]|pos=DF}} {{Fs player|no=30|nat=BRA|name=[[Луис Густаво]]|pos=MF}} {{Fs player|no=31|nat=GER|name=[[Бастиан Швайнштайгер]]|pos=MF|Other=[[Captain (association football)|1-р ахлагч]]}} {{Fs player|no=32|nat=GER|name=[[Лукас Рейдер]]|pos=GK}} {{Fs player|no=33|nat=GER|name=[[Марио Гомес]]|pos=FW}} {{Fs player|no=36|nat=GER|name=[[Эмри Кан]]|pos=MF}} {{Fs player|no=39|nat=GER|name=[[Тони Кроос]]|pos=MF}} {{Football squad end}} <!-- --> === Хүндэтгэлийн дугаар === ===Зээллэгээр явсан=== {{Fs start}} {{Fs blank column}} {{Fs end}} == Алдартай тоглогчид == {| class="wikitable sortable" !Нэр !Байрлал !Үндэс угсаа !Бавари дахь замнал !Гараа !Гоол !Тэмдэглэл |- |[[Хамит Алтынтоп]] |Хагас хамгаалагч |{{TUR}} |2007– |50 |5 | |- |style="background:#faecc8;"|[[Клаус Аугенталер]] |Хамгаалагч |{{GER}} |bgcolor="#FFCCCC"|1976–1991 |404 |52 |<small>1984–1991 оны хооронд ахлагч.</small> |- |[[Раймонд Ауманн]] |Хаалгач |{{GER}} |1982–1994 |216 |0 |<small>1991–1994 оны хооронд ахлагч.</small> |- |[[Маркус Баббель]] |Хамгаалагч |{{GER}} |1991–2000 |182 |5 | |- |[[Михаэль Баллак]] |Хагас хамгаалагч |{{GER}} |2002–2006 |107 |44 | |- |[[Марио Баслер]] |Хагас хамгаалагч |{{GER}} |1996–1999 |78 |18 | |- |style="background:#faecc8;"|[[Франц Беккенбауэр]] |Хамгаалагч |{{FRG}} |1963–1977 |396 |44 |<small>1970–1977 оныг хүртэл багийн ахлагч.</small><br /><small>1994–2009 оныг хүртэл багийн ерөнхийлөгч.<small><br /></small>1994-1996 оныг хүртэл дасгалжуулагч.</small> |- |style="background:#faecc8;"|[[Пауль Брайтнер]] |Хагас хамгаалагч |{{FRG}} |1970–1974<br />1978–1983 |255 |83 |<small>1980–1983 оныг хүртэл багийн ахлагч.</small> |- |[[Мартин Демичелис]] |Хамгаалагч |{{ARG}} |2003– |169 |12 | |- |style="background:#faecc8;"|[[Штефан Эффенберг]] |Хагас хамгаалагч |{{GER}} |1990–1992<br />1998–2002 |160 |35 |<small>1999–2002 оныг хүртэл ахлагч.</small> |- |style="background:#faecc8;"|[[Жоване Элбер]] |Довтлогч |{{BRA}} |1997–2003 |169 |92 | |- |[[Оуэн Харгривз]] |Хагас хамгаалагч |{{ENG}} |2000–2007 |145 |5 | |- |style="background:#faecc8;"|[[Оливер Кан]] |Хаалгач |{{GER}} |1994–2008 |429 |0 |<small>2002–2008 оныг хүртэл ахлагч;<br />Хүндэт ахлагч.</small> |- |[[Юрген Клинсманн]] |Довтлогч |{{GER}} |1995–1997 |65 |31 |<small>2008–2009 оныг хүртэл ахлагч.</small> |- |[[Мирослав Клозе]] |Довтлогч |{{GER}} |2007– |83 |23 | |- |[[Филипп Лаам]] |Хамгаалагч |{{GER}} |2002– |143 |4 | |- |[[Бриан Лаудруп]] |Довтлогч |{{DEN}} |1990–1992 |53 |11 | |- |[[Томас Линке]] |Хамгаалагч |{{GER}} |1998–2005 |165 |2 | |- |style="background:#faecc8;"|[[Биксан Лизаразю]] |Хамгаалагч |{{FRA}} |1997–2004<br />2005–2006 |182 |7 | |- |[[Лусио]] |Хамгаалагч |{{BRA}} |2004–2009 |145 |7 | |- |[[Рой Макай]] |Довтлогч |{{NED}} |2003–2007 |129 |78 | |- |style="background:#faecc8;"|[[Лотар Маттеус]] |Хагас хамгаалагч |{{GER}} |1982–1988<br />1992–2000 |303 |77 |<small>1994–1996 оныг хүртэл ахлагч.</small> |- |style="background:#faecc8;"|[[Герд Мюллер]] |Довтлогч |{{FRG}} |1964–1979 |427 |365 |<small>1979 онд ахлагч.</small> |- |[[Андреас Оттль]] |Хагас хамгаалагч |{{GER}} |2005– |77 |5 | |- |[[Клаудио Писарро]] |Довтлогч |{{PER}} |2001–2007 |174 |71 | |- |[[Лукас Подольски]] |Довтлогч |{{GER}} |2006–2009 |104 |26 | |- |[[Жан-Мари Пфафф]] |Хаалгач |{{BEL}} |1982–1988 |156 |0 | |- |[[Фрэнк Рибери]] |Хагас хамгаалагч |{{FRA}} |2007– |77 |24 | |- |style="background:#faecc8;"|[[Карл-Хайнц Румменигге]] |Довтлогч |{{FRG}} |1974–1984 |310 |162 |<small>1983–1984 оны хооронл ахлагч.</small><br /><small>1991–2002 оны хооронд дэд ерөнхийлөгч.</small><br /><small>2002 оноос дарга.</small> |- |[[Майкл Румменигге]] |Довтлогч |{{FRG}} |1982–1988 |152 |44 | |- |[[Вилли Саньоль]] |Хамгаалагч |{{FRA}} |2000–2009 |184 |7 | |- |[[Хасан Салихамижич]] |Хагас хамгаалагч |{{BIH}} |1998–2007 |234 |30 | |- |style="background:#faecc8;"|[[Мехмет Шолль]] |Хагас хамгаалагч |{{GER}} |1992–2007 |334 |87 | |- |[[Бастиан Швайнштайгер]] |Хагас хамгаалагч |{{GER}} |bgcolor="#FFCCCC"|2002– |222 |22 | |- |[[Лука Тони]] |Довтлогч |{{ITA}} |2007–2010 |60 |38 | |- |[[Марк ван Боммель]] |Хагас хамгаалагч |{{NED}} |2006– |115 |11 |<small>2008 оноос ахлагч.</small> |- |[[Даниэль Ван Бюйтен]] |Хамгаалагч |{{BEL}} |2006– |104 |14 | |} == Үзүүлэлтүүд == === Сүүлийн арван жилийн хураангуй === {|width="700" class="wikitable sortable" style="text-align:center" !Width = 40 |Улирал !width = 40 |Эрэмбэ !width = 25 | Т !width = 25 | Х !width = 25 | Тц !width = 25 | Хд !width = 25 | ОГ !width = 25 | АГ !width = 30 | ГЗ !width = 30 | О !width = 40 | Цом !width = 40 | ЕвЛиг !width = 40 | АвЛиг |- |2000–01 || bgcolor=gold | 1 || 34 || 19 || 6 || 9 || 62 || 37 || 25 || 63 || {{sort|6|2R}} || {{sort|9|—}} || bgcolor=gold | {{sort|1|түрүүлсэн}} |- |2001–02 ||3|| 34 || 20 || 8 || 6 || 62 || 25 || 40 || 68 || {{sort|3|SF}} || {{sort|9|—}} || {{sort|4|QF}} |- |2002–03 || bgcolor=gold | 1 || 34 || 23 || 6 || 5 || 70 || 25 || 45 || 75 || bgcolor=gold | {{sort|1|түрүүлсэн}} || {{sort|9|—}} || {{sort|6|1R}} |- |2003–04 ||2|| 34 || 20 || 8 || 6 || 70 || 39 || 31 || 68 || {{sort|4|QF}} || {{sort|9|—}} || {{sort|5|1/8}} |- |2004–05 || bgcolor=gold | 1 || 34 || 24 || 5 || 5 || 75 ||33|| 42 || 77 || bgcolor=gold | {{sort|1|түрүүлсэн}} || {{sort|9|—}} || {{sort|4|QF}} |- |2005–06 || bgcolor=gold | 1 || 34 || 22 || 9 || 3 || 67 || 32 || 35 || 75 || bgcolor=gold | {{sort|1|түрүүлсэн}} || {{sort|9|—}} || {{sort|5|1/8}} |- |2006–07 || 4 || 34 || 18 || 6 || 10 || 55 || 40 || 15 || 60 || {{sort|5|3R}} || {{sort|9|—}} || {{sort|4|QF}} |- |2007–08 || bgcolor=gold | 1 || 34 || 22 || 10 || 2 || 68 || 21 || 47 || 76 || bgcolor=gold | {{sort|1|түрүүлсэн}} || {{sort|3|SF}} || {{sort|9|—}} |- |2008–09 || 2 || 34 || 20 || 7 || 7 || 71 || 42 || 29 || 67 || {{sort|4|QF}} || {{sort|9|—}} || {{sort|4|QF}} |- |2009–10 || bgcolor=gold |1 || 34 || 20 || 10 || 4 || 72 || 31 || 41 || 70 || bgcolor=gold | {{sort|1|түрүүлсэн}} || {{sort|9|—}} || bgcolor=silver | Хоёрдугаар байр |- |2010–11 || ''6'' || ''1'' || ''1'' || ''0'' || ''0'' || ''2'' || ''1'' || ''1'' || ''3'' || {{sort|6|''2R''}} || {{sort|9|—}} || {{sort|6|''1R''}} |} <small> :''2010 оны 6 сарын 13-ны байдлаар.''<ref>{{cite web | title = Bundesliga Archive | publisher = Deutscher FuЯball Bund | accessdate = 14 July 2008 | date = July 2008 | url = http://www.dfb.de/index.php?id=320005}}</ref><br /> Эрэмбэ = [[Германы Бундеслиг|Бундеслиг0]]; Т = Тоглолт; Х = Хожил; Тц = Тэнцээ; Хд = Хожигдол; ОГ = Оруулсан гоол; АГ = Алдсан гоол; ГЗ = Гоолын зөрүү; О = Оноо; Цом = [[Германы хөлбөмбөгийн цом|Германы цом]]; ЕвЛиг = [[УЕФА Европын лиг]]; АвЛиг = [[УЕФА Аваргуудын Лиг]].<br /> ''in'' = Still in competition; — = Оролцоогүй; 1R = 1-р тойрог; 2R = 2-р тойрог; 3R = 3-р тойрог; 1/8 = Шөвгийн 16; QF = Дөрөвний нэг шигшээ; SF = Хагас шигшээ. </small> == Эшлэл == {{reflist|colwidth=30em}} == Цахим холбоос == {{commonscat|FC Bayern München|Бавари Мюнхен}} * [http://www.fcbayern.t-home.de/en/ Албан ёсны вэбсайт] (Герман, Англи, Япон, Испани болон Хятад хэлээр) * [http://scoreshelf.com/qmjb/en/Bayern_Munich/German_Bundesliga Бундеслигт үзүүлсэн бүхий үзүүлэлтүүд] {{Бавари Мюнхен багийн бүрэлдэхүүн}} {{Германы Бундеслиг}} {{2010-11 оны УЕФА Аваргуудын Лиг}} {{DEFAULTSORT:Мюнхен, Бавари}} [[Ангилал:Бавари Мюнхен ХК| ]] [[Ангилал:Баварийн хөлбөмбөгийн клуб]] [[Ангилал:Мюнхений спортын клуб]] [[Ангилал:Мөнгөн лаврын навч шагналтан]] [[Ангилал:Германы оны шилдэг тамирчин]] [[Ангилал:1900 онд байгуулагдсан]] gfhz9k8azl7cmt3ljx3vmjkxmx9d77y 0 29878 856197 851863 2026-05-13T01:06:59Z Miye 21574 856197 wikitext text/x-wiki [[Файл:Александрын Миеэгомбо.jpg|thumb|200px|А.Миеэгомбо]] '''Александрын Миеэгомбо''' нь Монгол улсын нийслэл Улаанбаатар хотод төрсөн. Кино зохиолч, найруулагч, продюсер. ==Намтар== А.Миеэгомбо нь 1998 онд Улаанбаатар хотын Хан-Уул дүүрэг дэхь 52-р дунд сургуулийг төгсөж, 1998-2002 онуудад Соёл Урлагийн Их Сургуулийг жүжигчин-найруулагчийн мэргэжлээр суралцан дүүргэсэн. Нийт 7000 орчим орчуулгын кинонд дуу оруулсан тэрээр 2006 оноос эхлэн Тэнгис кино театрын дэргэдэхь ZMN кино компанийн бүтээсэн "Ийм нэгэн дурлал" уран сайхны киноны 1, 2-р ангийн кино зохиолыг хамтран бичилцэж кино зохиол бичих гараагаа эхэлсэн. 2011 онд Үндэстний тойм сэтгүүлд Кино академи ба завхрал хэмээх Монголын кино урлагт гарч буй завхралын талаар өгүүлсэн шүүмжлэлт нийтлэл, www.news.mn сайтад "Монгол кино сайжрах уу?", "Хорь уу Ная уу?", "Долоон бурхныг дурандахуй", "Оригинал телевиз", "Зура кино юуг Зурав?" зэрэг нийтлэлүүдийг бичиж орчин цагийн Монголын кино урлагт гарч буй алдаа оноо, цаашдын ирээдүйн төлвийн тухай өгүүлсэн нь уншигч олны талархлыг хүлээсэн юм. ==Амжилтууд== 2011 онд Монголд анх удаа 3D форматаар бүтээгдсэн "Сайн, Муу, Хэрцгий" киноны 1-р ангийн зохиолыг бичиж, ерөнхий найруулагчаар нь ажиллав. 2013 онд түүний зохиолыг нь бичиж найруулсан "Single Ladies" киноны 1-р анги тухайн оныхоо ашиг орлогоороо тэргүүлсэн Монгол киноны жагсаалтын 5-р байранд эрэмбэлэгдэв. 2015 онд "Single Ladies" киноны 2-р анги нь тухайн оныхоо ашиг орлогоороо тэргүүлсэн Монгол киноны жагсаалтын 1-р байранд эрэмбэлэгдэв. 2017 онд "Single Ladies" киноны 3-р анги нь тухайн оныхоо ашиг орлогоороо тэргүүлсэн Монгол киноны жагсаалтын 1-р байранд эрэмбэлэгдэв. Дээрхи гурамсан кино нь Монголын тогтмол амжилт үзүүлсэн цуврал бүтээлийн анхдагч болсон юм. 2017 онд Монгол соёлоо сурталчилах эрхэм зорилгын хүрээнд Монголын язгуур урлагийн манлай хамтлагуудын нэг [[Хөсөгтөн]] хамтлагтай хамтран [[Хөсөгтөн Баг Дэлхийн Тайзнаа]] хэмээх аялан тоглолтыг анх санаачилж, ерөнхий зохион байгуулагчаар нь ажилласан нь 2017 оны 3 сард АНУ-ын 6 хот, Канадын 4 хотоор амжилттай үргэлжилж 3000 гаруй үзэгчдийн хүртээл болжээ. Нийт 32179 километр замыг туулсан энэхүү аялан тоглолт нь монгол компани өөрсдөө зохион байгуулж, Монголын язгуур урлагаа сурталчлан аялсан анхны томоохон соёлын арга хэмжээ болсон юм. 2017 оны 10 сараас эхлэн NTV телевизээр нэвтэрсэн Канадын "Ахлах тогоочийн заавраар" (Chef in Your ear) хоолны шоу франчайзын хөтлөгчөөр сонгогдон ажилласан нь Монголын үзэгчдийн үзэх дуртай эхний 5 нэвтрүүлгийн 3-т эрэмбэлэгдсэн бөгөөд 2020 оныг хүртэл буюу 3 жилийн турш үргэлжлэн цацагдахдаа энэхүү амжилтаа хадгалсан байна. 2019 онд түүний ажилласан, Английн дуучин Novo Amor-ын агаарын бохирдлын эсрэг хийсэн кино-клип Sleepless (Chapter I), Repeat Until Death (Chapter II) нь 2019 оны UK Music Video Awards-д Шилдэг Альтернатив Клип төрөлд нэр дэвшиж байлаа. 2020 оны 5 сараас эхлэн NTV телевизээр нэвтэрсэн Францын "Эхнэрийн заавраар" (My Wife Rules) хоолны шоу франчайзын хөтлөгчөөр сонгогдон ажилласан нь Монголын үзэгчдийн үзэх дуртай эхний 5 нэвтрүүлгийн 2-т эрэмбэлэгдсэн бөгөөд Facebook Live, Youtube сувгаар 1 өдрийн дотор 400,000 үзэгч тогтмол үздэг, 2020 оны 12 сарын сүүлийн статистик мэдээгээр давхардсан тоогоор 11 сая үзэлт бүхий өндөр амжилтыг үзүүлсэн байна. 2021 онд, Монгол улсад боловсролын салбар үүсч хөгжсөний 100 жилийн ойд зориулан Боловсрол, шинжлэх ухааны яамтай хамтран боловсролын салбарын өнгөрсөн 100 жилийн түүхийг хураангуйлж "Эрдмээр жигүүрлэсэн 100 жил" баримтат киног бүтээсэн. 2018 онд Монголын кино уран бүтээлчдийн саналаар "Кино урлагийг дэмжих тухай" хуулийн дэд ажлын хэсэгт орж, Монгол киноны хөгжилд тулгамдаж буй асуудлыг хөндөн нэр хүндтэй 8 уран бүтээлчийн хамт 3 жилийн турш уйгагүй ажилласан нь УИХ-аар дэмжигдэж 2022 оны 1 сараас уг хууль хэрэгжиж эхэлсэн байна. Үүний үр дүнд арилжааны бус Монгол киноны хөгжлийг дэмжих "Кино урлагийг дэмжих сан", түүний үйл ажиллагааг зохицуулах чиг үүрэг бүхий "Монголын Кино Урлагийн зөвлөл" байгуулагдаж олон арван Монгол кино, Монголын кино уран бүтээлчид дэлхийн нэр хүндтэй кино наадмуудад идэвхтэй оролцож байна. 2024 онд, Монгол Улсад орчин цагийн банкны тогтолцоо үүсэж бэхэжсэний 100 жилийн ойд зориулан Монголбанктай хамтран Монголын банкны салбарын өнгөрсөн 100 жилийн түүхийг хураангуйлж "Хамтдаа бэхэжсэн зуун: Зоосон мөнгөнөөс цахим банк хүртэл" баримтат киноны зохиолчоор ажилласан. Боловсрол телевизээр 2023 онд 95 дахь удаагийн, 2024 онд 96 дахь удаагийн Оскарын шагнал гардуулах ёслолын ажиллагааг шууд дамжуулахад үндсэн хөтлөгчөөр сонгогдон ажилласан. 2025 онд Монголын металл рокийн анхдагч, алдарт "Хурд" хамтлагийн 30 жил, Монголын хип хоп урсгалын томоохон төлөөлөгч "Татар" хамтлагийн 20 жилийн ойд зориулсан уран сайхны кинонуудын зохиолыг бичсэн нь намтарчилсан драм төрлийн хөгжилд бодит хувь нэмэр болжээ. ==Телевиз== ===Продюсер=== * 2011-2012 - Шинэ дэлхий телевиз (одоогийн TenGer TV) ===Найруулагч=== * 2002-2006 - FOCUS кино мэдээллийн нэвтрүүлэг (86 дугаар). UBS телевиз * 2020-2021 - Виноны соёлыг түгээх зорилго бүхий ВиноПедиа (Winepedia) нэвтрүүлэг (18 дугаар) * 2024 - Нийгмийн даатгалын хуулийн шинэчлэл * 2024 - Үндэсний аюулгүй байдал ба Гадаад бодлого * 2024 - Үндэсний аюулгүй байдал ба Эрчим хүч ===Кино албаны дарга=== * 2005-2006 - UBS телевиз * 2007-2008 - TV8 телевиз * 2011-2012 - Шинэ дэлхий телевиз (одоогийн TenGer TV) ===Хөтлөгч=== * 2002-2006 - FOCUS кино мэдээллийн нэвтрүүлэг (86 дугаар). UBS телевиз * 2010-2011 - Кино үзэх цаг нэвтрүүлэг (42 дугаар). Боловсрол суваг телевиз * 2011 - Өөр кино. Шинэ дэлхий телевиз (одоогийн TenGer TV) * 2011 - Улс үндэстнүүдийн кино 7 хоног. Шинэ дэлхий телевиз (одоогийн TenGer TV) * 2012 - Сэтгэл шингэсэн кино. Шинэ дэлхий телевиз (одоогийн TenGer TV) * 2013 - Монгол Вундеркинд. National Geographic TV olympiad. 6 дугаар. NTV телевиз * 2017 - Ахлах тогоочийн заавраар шоу нэвтрүүлэг. 1-р бүлэг (14 дугаар). NTV телевиз (Канадын Chef in your Ear шоу франчайз) * 2018 - Ахлах тогоочийн заавраар шоу нэвтрүүлэг. 3-р бүлэг (14 дугаар). NTV телевиз (Канадын Chef in your Ear шоу франчайз) * 2019 - Ахлах тогоочийн заавраар шоу нэвтрүүлэг. 4-р бүлэг (14 дугаар). NTV телевиз (Канадын Chef in your Ear шоу франчайз) * 2020 - Эхнэрийн заавраар шоу нэвтрүүлэг. 1-р бүлэг (12 дугаар). NTV телевиз (Францын My Wife Rules шоу франчайз) * 2020 - Эхнэрийн заавраар шоу нэвтрүүлэг. 2-р бүлэг (14 дугаар). NTV телевиз (Францын My Wife Rules шоу франчайз) * 2022-2024 - Movie Guide нэвтрүүлэг (90 дугаар). Боловсрол телевиз * 2023 - 95 дахь удаагийн Оскарын шагнал гардуулах ёслолын ажиллагааны шууд дамжуулалтын үндсэн хөтлөгч. Боловсрол телевиз * 2024 - 96 дахь удаагийн Оскарын шагнал гардуулах ёслолын ажиллагааны шууд дамжуулалтын үндсэн хөтлөгч. Боловсрол телевиз * 2025 - Төмөр замын баатрууд: Раднаабазарын Раш. Хөрөг нэвтрүүлэг. УБТЗ * 2026 - Аав нар цуврал нэвтрүүлэг (10 дугаар). Livestream Mongolia ===Орчуулгын киноны жүжигчин=== * 2001-2006 - Кино Программын Ерөнхий Редакц. МҮОНТВ * 2002-2006 - Кино алба. UBS телевиз * 2008-2009 - Кино алба. Сансар телевиз * 2010-2011 - Кино алба. Боловсрол суваг телевиз * 2014-2023 - Хүрээлэн: Амьд ертөнцийн цуврал нэвтрүүлэг (140 дугаар) * 2001 оноос өнөөг хүртэл 7000 орчим орчуулгын кинонд дуу оруулж, 200 орчим нэвтрүүлэг, 50 гаруй баримтат киноны тайлбарыг тус тус уншаад байна. ==Кино== ===Продюсер=== #2021 - [[Эрдмээр жигүүрлэсэн 100 жил]] баримтат кино #2023 - [[Хаан сайд: Ороны Тлейхан]] баримтат кино ===Зураг авалтын багийн менежер=== #2019 - Sleepless богино хэмжээний кино ===Хөтлөгч=== #2023 - [[Их говийн гайхамшиг]] баримтат киноны 1-р анги (Оюу толгой ХХК) #2023 - [[Их говийн гайхамшиг]] баримтат киноны 2-р анги (Оюу толгой ХХК) #2024 - [[Амжилтаар талархав]] баримтат кино (Талх чихэр ХК-ий 40 жилийн ойд зориулсан) ===Найруулагч=== #2011 - [[Сайн, Муу, Хэрцгий-1]] уран сайхны кино (Адал явдалт, Инээдэм) #2013 - [[Сайн, Муу, Хэрцгий-2: Эргэн ирсэн нь]] уран сайхны кино (Адал явдалт, Инээдэм) #2013 - [[Single Ladies 1/ Ганц бие бүсгүйчүүл 1]] уран сайхны кино (Романтик, Инээдэм) #2018 - [[Тэрбумын хэрэг]] уран сайхны кино (Адал явдалт, Инээдэм) #2021 - [[Эрдмээр жигүүрлэсэн 100 жил]] баримтат кино (Монгол Улсад орчин цагийн боловсролын салбар үүсэж хөгжсөний 100 жилийн ойд зориулсан) #2023 - [[Хаан сайд: Ороны Тлейхан]] баримтат кино #2023 - [[The Boy]] богино хэмжээний кино (Драм) #2024 - [[Урлахуйн гайхамшиг: Сийлбэрчин Сэнгээ]] баримтат кино ===Кино зохиолч=== #2007 - [[Ийм нэгэн дурлал 1]] уран сайхны кино (Инээдэм, Драм. Хамтран бичсэн) #2008 - [[Ийм нэгэн дурлал 2]] уран сайхны кино (Инээдэм, Драм. Хамтран бичсэн) #2009 - [[Урагшаа залуусаа]] уран сайхны кино (Инээдэм, Драм) #2009 - [[Миний хөрш: Чөтгөр]] уран сайхны кино (Инээдэм, Драм) #2010 - [[Амьдралын амт]] уран сайхны кино (Инээдэм, Драм) #2010 - [[Дэв]] уран сайхны кино (Аймшиг) #2011 - [[Сайн, муу, хэрцгий|Сайн, Муу, Хэрцгий 1]] уран сайхны кино (Адал явдалт, Инээдэм) #2013 - [[Сайн, муу, хэрцгий 2: Эргэж ирсэн нь]] уран сайхны кино (Адал явдалт, Инээдэм) #2013 - [[Ганц бие бүсгүйчүүд|Single Ladies 1]]/ Ганц бие бүсгүйчүүл 1 уран сайхны кино (Романтик, Инээдэм) #2014 - [[Мөрдөгч]] 40 ангит киноны 4 анги (Гэмт хэрэг, Драм. Хамтран бичсэн) #2014 - [[Миний хайр (Монгол кино)]] уран сайхны кино (Мелодрам) #2015 - [[Саятан болгох дамжаа]] 24 ангит кино (Санхүү, Драм) #2015 - [[Single Ladies 2: Эхлэл/ Ганц бие бүсгүйчүүл 2]] уран сайхны кино (Романтик, Инээдэм) #2016 - [[Цагийн ажил]] уран сайхны кино (Инээдэм, Драм) #2016 - [[Хязгааргүй]] 3 ангит богино цуврал кино (Драм) #2017 - [[Single Ladies 3: Төгсгөл/ Ганц бие бүсгүйчүүл 3]] уран сайхны кино (Романтик, Инээдэм) #2018 - [[Тэрбумын хэрэг]] уран сайхны кино (Адал явдалт, Инээдэм) #2019 - [[Азтай бондгор]] богино хэмжээний кино (Адал явдалт, Инээдэм) #2021 - [[Хүслэн]] уран сайхны кино (Драм) #2021 - [[Single Guys]] уран сайхны кино (Адал явдалт, Инээдэм, Уран зөгнөлт) #2021 - [[Эрдмээр жигүүрлэсэн 100 жил]] баримтат кино (Монгол Улсад орчин цагийн боловсролын салбар үүсэж хөгжсөний 100 жилийн ойд зориулсан) #2023 - [[Хаан сайд: Ороны Тлейхан]] баримтат кино #2023 - [[The Boy]] богино хэмжээний кино (Драм) #2023 - [[Ээжүүдийн өдөр өнжүүлэх]] уран сайхны кино (Драм) #2024 - [[Хамтдаа бэхэжсэн зуун: Зоосон мөнгөнөөс цахим банк хүртэл]] баримтат кино (Монгол Улсад орчин цагийн банкны тогтолцоо үүсэж бэхэжсэний 100 жилийн ойд зориулсан) #2024 - [[Урлахуйн гайхамшиг: Сийлбэрчин Сэнгээ]] баримтат кино #2025 - [[Бүсгүй]] уран сайхны кино (Намтарчилсан драм. Хурд хамтлагийн 30 жилийн ойд зориулсан. Хамтран бичсэн) #2025 - [[Ангарагийнхан]] 34 ангит кино (Инээдэм, Драм) #2025 - [[Татар]] уран сайхны кино (Намтарчилсан драм. Татар хамтлагийн 20 жилийн ойд зориулсан. Хамтран бичсэн) #2026 - [[Ургийн бичгийн эрэлд]] уран сайхны кино (Инээдэм) ==Жүжиг== * 2012 - Мөрөөдлийн театрын Амьдрал өөрөө бэлэг шоу-драмын Миний хайрт бэр нэг бүлэгт үзэгдэл * 2013 - Эмоци продакшны Эрчүүдийг уучил тоглолтын 100 000 нэг бүлэгт үзэгдэл ==Видео тоглоом== * 2019 - Age of Empires IV стратегийн тоглоом (Xbox Game Studio). The Mongol Empire хэсгийн Dialogue Director * 2026 - The Legend of Khiimori тоглоом (Aesir Interactive, Nightin Games). Монгол хэл дээрхи Dialogue Director ==Клип== * 2019 - Sleepless (Chapter I). Английн дуучин Novo Amor. Unit production manager * 2019 - Repeat Until Death (Chapter II). Английн дуучин Novo Amor. Unit production manager * 2019 - Чин хүсэл. Tara Endo. Найруулагч ==Ном== * 2017 - Single Ladies 1, 2, 3 кино зохиолын эмхэтгэл. Зохиогч * 2019 - Азийн Киноны Цэнхэр ном - 2018 (БНХАУ-д хэвлэгддэг Азийн 17 улсын жил бүрийн кино тойм). Монгол киноны хэсгийг С. Батбаяр, О. Мөрөн нарын хамт * 2020 - Азийн Киноны Цэнхэр ном - 2019 (БНХАУ-д хэвлэгддэг Азийн 17 улсын жил бүрийн кино тойм). Монгол киноны хэсгийг С. Батбаяр, О. Мөрөн нарын хамт * 2022 - Уулаараа овоглосон бөх Будын Бямбаа. Хөрөг ном. Редактор (Зохиогч Б. Цэцгээ) * 2026 - Дуут шувуу. Роман (Зохиолч Б. Санчир) * 2026 - Монголын Орчуулгын киноныхон. Санаачлагч, Ерөнхий редактор ==Аудио ном== * 2016 - Манлайлагчийн зам (The Leader's Way: The Art of Making the Right) Зохиолч: Лауренс ван ден Майзенберг * 2021 - Ад үзэгдэх зориг (嫌われる勇気) Зохиогч: Кишими Ичиро, Кога Фүмитакэ * 2022 - Айшхи. Зохиолч: М. Уянсүх * 2022 - Вангийн нулимс. Зохиолч: Тодко Самсон * 2022 - Дээд айл. Зохиолч: Тодко Самсон * 2022 - Харь хэлээр яригсад. Зохиолч: Тодко Самсон * 2022 - Миний хайрт, миний хуримын гэрч. Зохиолч: Тодко Самсон * 2022 - Сүрэг. Зохиолч: Тодко Самсон * 2022 - Газар доороос бичсэн тэмдэглэл (Записки из подполья) Зохиолч: Федор Михайлович Достоевский * 2022 - Sapiens: Хүн төрөлхтний товч түүх (Sapiens: A Brief History of Humankind) Зохиолч: Юваль Ной Харари * 2024 - Вавилоны хамгийн баян хүн (The Richest Man in Babylon) Зохиолч: Жорж С. Клэсон * 2024 - Гэмт хэрэг ба Ял шийтгэл (Преступление и наказание) Зохиолч: Федор Михайлович Достоевский * 2024 - Мөрийч (Игрок) Зохиолч: Федор Михайлович Достоевский * 2024 - Иван Денисовичийн нэг өдөр (Один день Ивана Денисовича) Зохиолч: Алекса́ндр Иса́евич Солжени́цын * 2024 - Арьсан хүрэмтэй Мадонна (Kürk Mantolu Madonna) Зохиолч: Сабахаттин Али * 2024 - Мастер Маргарита хоёр (Мастер и Маргарита) Зохиолч: Михайл Афана́сьевич Булга́ков * 2024 - Жаргалтай болох зориг (幸せになる勇気) Зохиогч: Кишими Ичиро, Кога Фүмитакэ ==Зохион байгуулсан, оролцсон арга хэмжээ== * 2015 - Соёлын бүтээлч үйлдвэрлэл үндэсний хөтөлбөр (ССАЖЯ). Ажлын хэсгийн гишүүн. * 2018 - Анхны бүтээл - 8 наадам (РТМУС). Богино хэмжээний кино бүтээлийн төрөл. Шүүгч. * 2019 - Кино урлагийг дэмжих тухай хууль (БСШУСЯ). Ажлын хэсгийн гишүүн. * 2019 - БНХАУ-д зохиогдсон Монголын кино өдрүүд 2019 (БСШУСЯ). (Монгол улс, БНХАУ-тай дипломат харилцаа тогтоосны 70 жилийн ой) Ажлын хэсгийн ахлагч. * 2020 - Европын Холбооны Кино Өдрүүд 2020. Орчуулга, дуу оруулалтын багийн удирдагч. * 2021 - Европын Холбооны Кино Өдрүүд 2021. Орчуулга, дуу оруулалтын багийн удирдагч. * 2021 - Европын Өдөр 2021 (цахим арга хэмжээ). Продюсер, найруулагч. * 2021 - Кино урлагийг дэмжих тухай хууль (БСШУС-ын Байнгын хороо). Дэд ажлын хэсгийн гишүүн. * 2021 - Монголын үндэсний кино урлагийн зөвлөлийн гишүүдийг сонгон шалгаруулах шалгаруулалт (Соёлын яам) Ажлын хэсгийн гишүүн. * 2022 - Японы Кино Өдрүүд 2022. Орчуулгын багийн удирдагч. ==Төрийн бус байгууллага ба бусад сонгуульт ажил== * 2013 оноос өнөөг хүртэл - Чагдаржав сан ТББ. Төлөөлөн удирдах зөвлөлийн гишүүн * 2024 оноос өнөөг хүртэл - Монголын дуу оруулахуйн урлагийн холбоо ТББ. Тэргүүн ==Сургалт, лекц== * 2018 - Соёлын зөөлөн хүч: Кино. Монгол-Японы төвд * 2019 - Кино бүтээх үе шат, стандартын тухай * 2019 - Кино зохиолын сургалт - 1 * 2019 - Кино зохиолын сургалт - 2 * 2020 - Кино зохиолын сургалт - 3 * 2020 - Кино зохиолын сургалт - 4 * 2020 - Уран бүтээл бол... * 2021 - Кино зохиолын сургалт - 5 * 2023 - Кино зохиолын сургалт - 6 * 2023 - Кино зохиолын сургалт - 7 * 2023 - Кино зохиолын сургалт - 8 * 2023 - Кино зохиолын сургалт - 9 * 2023 - Кино зохиолын сургалт - 10 (Эрдэнэт хотноо) * 2024 - "Товч" кино наадамд оролцогсдод Workshop * 2025 - Кино зохиолын сургалт - 11 * 2025 - Кино урлаг ба Зөөлөн хүч лекц. Налайх дүүргийн ЗДТГ-т * 2025 - Орчин цагийн кино урлагийн чиг хандлага. СУИС-д * 2025 - 45*45 жүжигчний анхан шатны мэдлэг олгох сургалт - 9 (Кино зохиолын багш) * 2025 - Кино зохиолын сургалт - 12 ==Гавьяа, шагнал== * 2011 - Соёлын тэргүүний ажилтан * 2022 - Япон Улсаас Монгол Улсад суугаа Элчин сайдын Хүндэт өргөмжлөл * 2026 - ССАЖЗЯ-ны оны шилдэг уран бүтээл, уран бүтээлч шалгаруулах "Мөнгөн мод 2025" наадмын "Тайз, дэлгэцийн бүтээлийн шилдэг зохиолч" шагнал, цом ("Бүсгүй", "Татар" киноны зохиолуудаар) {{DEFAULTSORT:Миеэгомбо, Александрын}} [[Ангилал: Монголын найруулагч]] [[Ангилал:Монголчууд]] __INDEX__ __NEWSECTIONLINK__ h9gmk55qa9o93b1cb75fmg2oqptisol 856198 856197 2026-05-13T01:29:56Z Miye 21574 856198 wikitext text/x-wiki [[Файл:Александрын Миеэгомбо.jpg|thumb|200px|А.Миеэгомбо]] '''Александрын Миеэгомбо''' нь Монгол улсын нийслэл Улаанбаатар хотод төрсөн. Кино зохиолч, найруулагч, продюсер. ==Намтар== А.Миеэгомбо нь 1998 онд Улаанбаатар хотын Хан-Уул дүүрэг дэхь 52-р дунд сургуулийг төгсөж, 1998-2002 онуудад Соёл Урлагийн Их Сургуулийг жүжигчин-найруулагчийн мэргэжлээр суралцан дүүргэсэн. Нийт 7000 орчим орчуулгын кинонд дуу оруулсан тэрээр 2006 оноос эхлэн Тэнгис кино театрын дэргэдэхь ZMN кино компанийн бүтээсэн "Ийм нэгэн дурлал" уран сайхны киноны 1, 2-р ангийн кино зохиолыг хамтран бичилцэж кино зохиол бичих гараагаа эхэлсэн. 2011 онд Үндэстний тойм сэтгүүлд Кино академи ба завхрал хэмээх Монголын кино урлагт гарч буй завхралын талаар өгүүлсэн шүүмжлэлт нийтлэл, www.news.mn сайтад "Монгол кино сайжрах уу?", "Хорь уу Ная уу?", "Долоон бурхныг дурандахуй", "Оригинал телевиз", "Зура кино юуг Зурав?" зэрэг нийтлэлүүдийг бичиж орчин цагийн Монголын кино урлагт гарч буй алдаа оноо, цаашдын ирээдүйн төлвийн тухай өгүүлсэн нь уншигч олны талархлыг хүлээсэн юм. ==Амжилтууд== 2011 онд Монголд анх удаа 3D форматаар бүтээгдсэн "Сайн, Муу, Хэрцгий" киноны 1-р ангийн зохиолыг бичиж, ерөнхий найруулагчаар нь ажиллав. 2013 онд түүний зохиолыг нь бичиж найруулсан "Single Ladies" киноны 1-р анги тухайн оныхоо ашиг орлогоороо тэргүүлсэн Монгол киноны жагсаалтын 5-р байранд эрэмбэлэгдэв. 2015 онд "Single Ladies" киноны 2-р анги нь тухайн оныхоо ашиг орлогоороо тэргүүлсэн Монгол киноны жагсаалтын 1-р байранд эрэмбэлэгдэв. 2017 онд "Single Ladies" киноны 3-р анги нь тухайн оныхоо ашиг орлогоороо тэргүүлсэн Монгол киноны жагсаалтын 1-р байранд эрэмбэлэгдэв. Дээрхи гурамсан кино нь Монголын тогтмол амжилт үзүүлсэн цуврал бүтээлийн анхдагч болсон юм. 2017 онд Монгол соёлоо сурталчилах эрхэм зорилгын хүрээнд Монголын язгуур урлагийн манлай хамтлагуудын нэг [[Хөсөгтөн]] хамтлагтай хамтран [[Хөсөгтөн Баг Дэлхийн Тайзнаа]] хэмээх аялан тоглолтыг анх санаачилж, ерөнхий зохион байгуулагчаар нь ажилласан нь 2017 оны 3 сард АНУ-ын 6 хот, Канадын 4 хотоор амжилттай үргэлжилж 3000 гаруй үзэгчдийн хүртээл болжээ. Нийт 32179 километр замыг туулсан энэхүү аялан тоглолт нь монгол компани өөрсдөө зохион байгуулж, Монголын язгуур урлагаа сурталчлан аялсан анхны томоохон соёлын арга хэмжээ болсон юм. 2017 оны 10 сараас эхлэн NTV телевизээр нэвтэрсэн Канадын "Ахлах тогоочийн заавраар" (Chef in Your ear) хоолны шоу франчайзын хөтлөгчөөр сонгогдон ажилласан нь Монголын үзэгчдийн үзэх дуртай эхний 5 нэвтрүүлгийн 3-т эрэмбэлэгдсэн бөгөөд 2020 оныг хүртэл буюу 3 жилийн турш үргэлжлэн цацагдахдаа энэхүү амжилтаа хадгалсан байна. 2019 онд түүний ажилласан, Английн дуучин Novo Amor-ын агаарын бохирдлын эсрэг хийсэн кино-клип Sleepless (Chapter I), Repeat Until Death (Chapter II) нь 2019 оны UK Music Video Awards-д Шилдэг Альтернатив Клип төрөлд нэр дэвшиж байлаа. 2020 оны 5 сараас эхлэн NTV телевизээр нэвтэрсэн Францын "Эхнэрийн заавраар" (My Wife Rules) хоолны шоу франчайзын хөтлөгчөөр сонгогдон ажилласан нь Монголын үзэгчдийн үзэх дуртай эхний 5 нэвтрүүлгийн 2-т эрэмбэлэгдсэн бөгөөд Facebook Live, Youtube сувгаар 1 өдрийн дотор 400,000 үзэгч тогтмол үздэг, 2020 оны 12 сарын сүүлийн статистик мэдээгээр давхардсан тоогоор 11 сая үзэлт бүхий өндөр амжилтыг үзүүлсэн байна. 2021 онд, Монгол улсад боловсролын салбар үүсч хөгжсөний 100 жилийн ойд зориулан Боловсрол, шинжлэх ухааны яамтай хамтран боловсролын салбарын өнгөрсөн 100 жилийн түүхийг хураангуйлж "Эрдмээр жигүүрлэсэн 100 жил" баримтат киног бүтээсэн. 2018 онд Монголын кино уран бүтээлчдийн саналаар "Кино урлагийг дэмжих тухай" хуулийн дэд ажлын хэсэгт орж, Монгол киноны хөгжилд тулгамдаж буй асуудлыг хөндөн нэр хүндтэй 8 уран бүтээлчийн хамт 3 жилийн турш уйгагүй ажилласан нь УИХ-аар дэмжигдэж 2022 оны 1 сараас уг хууль хэрэгжиж эхэлсэн байна. Үүний үр дүнд арилжааны бус Монгол киноны хөгжлийг дэмжих "Кино урлагийг дэмжих сан", түүний үйл ажиллагааг зохицуулах чиг үүрэг бүхий "Монголын Кино Урлагийн зөвлөл" байгуулагдаж олон арван Монгол кино, Монголын кино уран бүтээлчид дэлхийн нэр хүндтэй кино наадмуудад идэвхтэй оролцож байна. 2024 онд, Монгол Улсад орчин цагийн банкны тогтолцоо үүсэж бэхэжсэний 100 жилийн ойд зориулан Монголбанктай хамтран Монголын банкны салбарын өнгөрсөн 100 жилийн түүхийг хураангуйлж "Хамтдаа бэхэжсэн зуун: Зоосон мөнгөнөөс цахим банк хүртэл" баримтат киноны зохиолчоор ажилласан. Боловсрол телевизээр 2023 онд 95 дахь удаагийн, 2024 онд 96 дахь удаагийн Оскарын шагнал гардуулах ёслолын ажиллагааг шууд дамжуулахад үндсэн хөтлөгчөөр сонгогдон ажилласан. 2025 онд Монголын металл рокийн анхдагч, алдарт "Хурд" хамтлагийн 30 жил, Монголын хип хоп урсгалын томоохон төлөөлөгч "Татар" хамтлагийн 20 жилийн ойд зориулсан уран сайхны кинонуудын зохиолыг бичсэн нь хөгжмийн намтарчилсан төрлийн хөгжилд бодит хувь нэмэр болжээ. ==Телевиз== ===Продюсер=== * 2011-2012 - Шинэ дэлхий телевиз (одоогийн TenGer TV) ===Найруулагч=== * 2002-2006 - FOCUS кино мэдээллийн нэвтрүүлэг (86 дугаар). UBS телевиз * 2020-2021 - Виноны соёлыг түгээх зорилго бүхий ВиноПедиа (Winepedia) нэвтрүүлэг (18 дугаар) * 2024 - Нийгмийн даатгалын хуулийн шинэчлэл * 2024 - Үндэсний аюулгүй байдал ба Гадаад бодлого * 2024 - Үндэсний аюулгүй байдал ба Эрчим хүч ===Кино албаны дарга=== * 2005-2006 - UBS телевиз * 2007-2008 - TV8 телевиз * 2011-2012 - Шинэ дэлхий телевиз (одоогийн TenGer TV) ===Хөтлөгч=== * 2002-2006 - FOCUS кино мэдээллийн нэвтрүүлэг (86 дугаар). UBS телевиз * 2010-2011 - Кино үзэх цаг нэвтрүүлэг (42 дугаар). Боловсрол суваг телевиз * 2011 - Өөр кино. Шинэ дэлхий телевиз (одоогийн TenGer TV) * 2011 - Улс үндэстнүүдийн кино 7 хоног. Шинэ дэлхий телевиз (одоогийн TenGer TV) * 2012 - Сэтгэл шингэсэн кино. Шинэ дэлхий телевиз (одоогийн TenGer TV) * 2013 - Монгол Вундеркинд. National Geographic TV olympiad. 6 дугаар. NTV телевиз * 2017 - Ахлах тогоочийн заавраар шоу нэвтрүүлэг. 1-р бүлэг (14 дугаар). NTV телевиз (Канадын Chef in your Ear шоу франчайз) * 2018 - Ахлах тогоочийн заавраар шоу нэвтрүүлэг. 3-р бүлэг (14 дугаар). NTV телевиз (Канадын Chef in your Ear шоу франчайз) * 2019 - Ахлах тогоочийн заавраар шоу нэвтрүүлэг. 4-р бүлэг (14 дугаар). NTV телевиз (Канадын Chef in your Ear шоу франчайз) * 2020 - Эхнэрийн заавраар шоу нэвтрүүлэг. 1-р бүлэг (12 дугаар). NTV телевиз (Францын My Wife Rules шоу франчайз) * 2020 - Эхнэрийн заавраар шоу нэвтрүүлэг. 2-р бүлэг (14 дугаар). NTV телевиз (Францын My Wife Rules шоу франчайз) * 2022-2024 - Movie Guide нэвтрүүлэг (90 дугаар). Боловсрол телевиз * 2023 - 95 дахь удаагийн Оскарын шагнал гардуулах ёслолын ажиллагааны шууд дамжуулалтын үндсэн хөтлөгч. Боловсрол телевиз * 2024 - 96 дахь удаагийн Оскарын шагнал гардуулах ёслолын ажиллагааны шууд дамжуулалтын үндсэн хөтлөгч. Боловсрол телевиз * 2025 - Төмөр замын баатрууд: Раднаабазарын Раш. Хөрөг нэвтрүүлэг. УБТЗ * 2026 - Аав нар цуврал нэвтрүүлэг (10 дугаар). Livestream Mongolia ===Орчуулгын киноны жүжигчин=== * 2001-2006 - Кино Программын Ерөнхий Редакц. МҮОНТВ * 2002-2006 - Кино алба. UBS телевиз * 2008-2009 - Кино алба. Сансар телевиз * 2010-2011 - Кино алба. Боловсрол суваг телевиз * 2014-2023 - Хүрээлэн: Амьд ертөнцийн цуврал нэвтрүүлэг (140 дугаар) * 2001 оноос өнөөг хүртэл 7000 орчим орчуулгын кинонд дуу оруулж, 200 орчим нэвтрүүлэг, 50 гаруй баримтат киноны тайлбарыг тус тус уншаад байна. ==Кино== ===Продюсер=== #2021 - [[Эрдмээр жигүүрлэсэн 100 жил]] баримтат кино #2023 - [[Хаан сайд: Ороны Тлейхан]] баримтат кино ===Зураг авалтын багийн менежер=== #2019 - Sleepless богино хэмжээний кино ===Хөтлөгч=== #2023 - [[Их говийн гайхамшиг]] баримтат киноны 1-р анги (Оюу толгой ХХК) #2023 - [[Их говийн гайхамшиг]] баримтат киноны 2-р анги (Оюу толгой ХХК) #2024 - [[Амжилтаар талархав]] баримтат кино (Талх чихэр ХК-ий 40 жилийн ойд зориулсан) ===Найруулагч=== #2011 - [[Сайн, Муу, Хэрцгий-1]] уран сайхны кино (Адал явдалт, Инээдэм) #2013 - [[Сайн, Муу, Хэрцгий-2: Эргэн ирсэн нь]] уран сайхны кино (Адал явдалт, Инээдэм) #2013 - [[Single Ladies 1/ Ганц бие бүсгүйчүүл 1]] уран сайхны кино (Романтик, Инээдэм) #2018 - [[Тэрбумын хэрэг]] уран сайхны кино (Адал явдалт, Инээдэм) #2021 - [[Эрдмээр жигүүрлэсэн 100 жил]] баримтат кино (Монгол Улсад орчин цагийн боловсролын салбар үүсэж хөгжсөний 100 жилийн ойд зориулсан) #2023 - [[Хаан сайд: Ороны Тлейхан]] баримтат кино #2023 - [[The Boy]] богино хэмжээний кино (Драм) #2024 - [[Урлахуйн гайхамшиг: Сийлбэрчин Сэнгээ]] баримтат кино ===Кино зохиолч=== #2007 - [[Ийм нэгэн дурлал 1]] уран сайхны кино (Инээдэм, Драм. Хамтран бичсэн) #2008 - [[Ийм нэгэн дурлал 2]] уран сайхны кино (Инээдэм, Драм. Хамтран бичсэн) #2009 - [[Урагшаа залуусаа]] уран сайхны кино (Инээдэм, Драм) #2009 - [[Миний хөрш: Чөтгөр]] уран сайхны кино (Инээдэм, Драм) #2010 - [[Амьдралын амт]] уран сайхны кино (Инээдэм, Драм) #2010 - [[Дэв]] уран сайхны кино (Аймшиг) #2011 - [[Сайн, муу, хэрцгий|Сайн, Муу, Хэрцгий 1]] уран сайхны кино (Адал явдалт, Инээдэм) #2013 - [[Сайн, муу, хэрцгий 2: Эргэж ирсэн нь]] уран сайхны кино (Адал явдалт, Инээдэм) #2013 - [[Ганц бие бүсгүйчүүд|Single Ladies 1]]/ Ганц бие бүсгүйчүүл 1 уран сайхны кино (Романтик, Инээдэм) #2014 - [[Мөрдөгч]] 40 ангит киноны 4 анги (Гэмт хэрэг, Драм. Хамтран бичсэн) #2014 - [[Миний хайр (Монгол кино)]] уран сайхны кино (Мелодрам) #2015 - [[Саятан болгох дамжаа]] 24 ангит кино (Санхүү, Драм) #2015 - [[Single Ladies 2: Эхлэл/ Ганц бие бүсгүйчүүл 2]] уран сайхны кино (Романтик, Инээдэм) #2016 - [[Цагийн ажил]] уран сайхны кино (Инээдэм, Драм) #2016 - [[Хязгааргүй]] 3 ангит богино цуврал кино (Драм) #2017 - [[Single Ladies 3: Төгсгөл/ Ганц бие бүсгүйчүүл 3]] уран сайхны кино (Романтик, Инээдэм) #2018 - [[Тэрбумын хэрэг]] уран сайхны кино (Адал явдалт, Инээдэм) #2019 - [[Азтай бондгор]] богино хэмжээний кино (Адал явдалт, Инээдэм) #2021 - [[Хүслэн]] уран сайхны кино (Драм) #2021 - [[Single Guys]] уран сайхны кино (Адал явдалт, Инээдэм, Уран зөгнөлт) #2021 - [[Эрдмээр жигүүрлэсэн 100 жил]] баримтат кино (Монгол Улсад орчин цагийн боловсролын салбар үүсэж хөгжсөний 100 жилийн ойд зориулсан) #2023 - [[Хаан сайд: Ороны Тлейхан]] баримтат кино #2023 - [[The Boy]] богино хэмжээний кино (Драм) #2023 - [[Ээжүүдийн өдөр өнжүүлэх]] уран сайхны кино (Драм) #2024 - [[Хамтдаа бэхэжсэн зуун: Зоосон мөнгөнөөс цахим банк хүртэл]] баримтат кино (Монгол Улсад орчин цагийн банкны тогтолцоо үүсэж бэхэжсэний 100 жилийн ойд зориулсан) #2024 - [[Урлахуйн гайхамшиг: Сийлбэрчин Сэнгээ]] баримтат кино #2025 - [[Бүсгүй]] уран сайхны кино (Намтарчилсан драм. Хурд хамтлагийн 30 жилийн ойд зориулсан. Хамтран бичсэн) #2025 - [[Ангарагийнхан]] 34 ангит кино (Инээдэм, Драм) #2025 - [[Татар]] уран сайхны кино (Намтарчилсан драм. Татар хамтлагийн 20 жилийн ойд зориулсан. Хамтран бичсэн) #2026 - [[Ургийн бичгийн эрэлд]] уран сайхны кино (Инээдэм) ==Жүжиг== * 2012 - Мөрөөдлийн театрын Амьдрал өөрөө бэлэг шоу-драмын Миний хайрт бэр нэг бүлэгт үзэгдэл * 2013 - Эмоци продакшны Эрчүүдийг уучил тоглолтын 100 000 нэг бүлэгт үзэгдэл ==Видео тоглоом== * 2019 - Age of Empires IV стратегийн тоглоом (Xbox Game Studio). The Mongol Empire хэсгийн Dialogue Director * 2026 - The Legend of Khiimori тоглоом (Aesir Interactive, Nightin Games). Монгол хэл дээрхи Dialogue Director ==Клип== * 2019 - Sleepless (Chapter I). Английн дуучин Novo Amor. Unit production manager * 2019 - Repeat Until Death (Chapter II). Английн дуучин Novo Amor. Unit production manager * 2019 - Чин хүсэл. Tara Endo. Найруулагч ==Ном== * 2017 - Single Ladies 1, 2, 3 кино зохиолын эмхэтгэл. Зохиогч * 2019 - Азийн Киноны Цэнхэр ном - 2018 (БНХАУ-д хэвлэгддэг Азийн 17 улсын жил бүрийн кино тойм). Монгол киноны хэсгийг С. Батбаяр, О. Мөрөн нарын хамт * 2020 - Азийн Киноны Цэнхэр ном - 2019 (БНХАУ-д хэвлэгддэг Азийн 17 улсын жил бүрийн кино тойм). Монгол киноны хэсгийг С. Батбаяр, О. Мөрөн нарын хамт * 2022 - Уулаараа овоглосон бөх Будын Бямбаа. Хөрөг ном. Редактор (Зохиогч Б. Цэцгээ) * 2026 - Дуут шувуу. Роман (Зохиолч Б. Санчир) * 2026 - Монголын Орчуулгын киноныхон. Санаачлагч, Ерөнхий редактор ==Аудио ном== * 2016 - Манлайлагчийн зам (The Leader's Way: The Art of Making the Right) Зохиолч: Лауренс ван ден Майзенберг * 2021 - Ад үзэгдэх зориг (嫌われる勇気) Зохиогч: Кишими Ичиро, Кога Фүмитакэ * 2022 - Айшхи. Зохиолч: М. Уянсүх * 2022 - Вангийн нулимс. Зохиолч: Тодко Самсон * 2022 - Дээд айл. Зохиолч: Тодко Самсон * 2022 - Харь хэлээр яригсад. Зохиолч: Тодко Самсон * 2022 - Миний хайрт, миний хуримын гэрч. Зохиолч: Тодко Самсон * 2022 - Сүрэг. Зохиолч: Тодко Самсон * 2022 - Газар доороос бичсэн тэмдэглэл (Записки из подполья) Зохиолч: Федор Михайлович Достоевский * 2022 - Sapiens: Хүн төрөлхтний товч түүх (Sapiens: A Brief History of Humankind) Зохиолч: Юваль Ной Харари * 2024 - Вавилоны хамгийн баян хүн (The Richest Man in Babylon) Зохиолч: Жорж С. Клэсон * 2024 - Гэмт хэрэг ба Ял шийтгэл (Преступление и наказание) Зохиолч: Федор Михайлович Достоевский * 2024 - Мөрийч (Игрок) Зохиолч: Федор Михайлович Достоевский * 2024 - Иван Денисовичийн нэг өдөр (Один день Ивана Денисовича) Зохиолч: Алекса́ндр Иса́евич Солжени́цын * 2024 - Арьсан хүрэмтэй Мадонна (Kürk Mantolu Madonna) Зохиолч: Сабахаттин Али * 2024 - Мастер Маргарита хоёр (Мастер и Маргарита) Зохиолч: Михайл Афана́сьевич Булга́ков * 2024 - Жаргалтай болох зориг (幸せになる勇気) Зохиогч: Кишими Ичиро, Кога Фүмитакэ ==Зохион байгуулсан, оролцсон арга хэмжээ== * 2015 - Соёлын бүтээлч үйлдвэрлэл үндэсний хөтөлбөр (ССАЖЯ). Ажлын хэсгийн гишүүн. * 2018 - Анхны бүтээл - 8 наадам (РТМУС). Богино хэмжээний кино бүтээлийн төрөл. Шүүгч. * 2019 - Кино урлагийг дэмжих тухай хууль (БСШУСЯ). Ажлын хэсгийн гишүүн. * 2019 - БНХАУ-д зохиогдсон Монголын кино өдрүүд 2019 (БСШУСЯ). (Монгол улс, БНХАУ-тай дипломат харилцаа тогтоосны 70 жилийн ой) Ажлын хэсгийн ахлагч. * 2020 - Европын Холбооны Кино Өдрүүд 2020. Орчуулга, дуу оруулалтын багийн удирдагч. * 2021 - Европын Холбооны Кино Өдрүүд 2021. Орчуулга, дуу оруулалтын багийн удирдагч. * 2021 - Европын Өдөр 2021 (цахим арга хэмжээ). Продюсер, найруулагч. * 2021 - Кино урлагийг дэмжих тухай хууль (БСШУС-ын Байнгын хороо). Дэд ажлын хэсгийн гишүүн. * 2021 - Монголын үндэсний кино урлагийн зөвлөлийн гишүүдийг сонгон шалгаруулах шалгаруулалт (Соёлын яам) Ажлын хэсгийн гишүүн. * 2022 - Японы Кино Өдрүүд 2022. Орчуулгын багийн удирдагч. ==Төрийн бус байгууллага ба бусад сонгуульт ажил== * 2013 оноос өнөөг хүртэл - Чагдаржав сан ТББ. Төлөөлөн удирдах зөвлөлийн гишүүн * 2024 оноос өнөөг хүртэл - Монголын дуу оруулахуйн урлагийн холбоо ТББ. Тэргүүн ==Сургалт, лекц== * 2018 - Соёлын зөөлөн хүч: Кино. Монгол-Японы төвд * 2019 - Кино бүтээх үе шат, стандартын тухай * 2019 - Кино зохиолын сургалт - 1 * 2019 - Кино зохиолын сургалт - 2 * 2020 - Кино зохиолын сургалт - 3 * 2020 - Кино зохиолын сургалт - 4 * 2020 - Уран бүтээл бол... * 2021 - Кино зохиолын сургалт - 5 * 2023 - Кино зохиолын сургалт - 6 * 2023 - Кино зохиолын сургалт - 7 * 2023 - Кино зохиолын сургалт - 8 * 2023 - Кино зохиолын сургалт - 9 * 2023 - Кино зохиолын сургалт - 10 (Эрдэнэт хотноо) * 2024 - "Товч" кино наадамд оролцогсдод Workshop * 2025 - Кино зохиолын сургалт - 11 * 2025 - Кино урлаг ба Зөөлөн хүч лекц. Налайх дүүргийн ЗДТГ-т * 2025 - Орчин цагийн кино урлагийн чиг хандлага. СУИС-д * 2025 - 45*45 жүжигчний анхан шатны мэдлэг олгох сургалт - 9 (Кино зохиолын багш) * 2025 - Кино зохиолын сургалт - 12 ==Гавьяа, шагнал== * 2011 - Соёлын тэргүүний ажилтан * 2022 - Япон Улсаас Монгол Улсад суугаа Элчин сайдын Хүндэт өргөмжлөл * 2026 - ССАЖЗЯ-ны оны шилдэг уран бүтээл, уран бүтээлч шалгаруулах "Мөнгөн мод 2025" наадмын "Тайз, дэлгэцийн бүтээлийн шилдэг зохиолч" шагнал, цом ("Бүсгүй", "Татар" киноны зохиолуудаар) {{DEFAULTSORT:Миеэгомбо, Александрын}} [[Ангилал: Монголын найруулагч]] [[Ангилал:Монголчууд]] __INDEX__ __NEWSECTIONLINK__ sxz7xa97lpr371f1n0hughb62ivb2vx 856199 856198 2026-05-13T01:31:02Z Miye 21574 856199 wikitext text/x-wiki [[Файл:Александрын Миеэгомбо.jpg|thumb|200px|А.Миеэгомбо]] '''Александрын Миеэгомбо''' нь Монгол улсын нийслэл Улаанбаатар хотод төрсөн. Кино зохиолч, найруулагч, продюсер. ==Намтар== А.Миеэгомбо нь 1998 онд Улаанбаатар хотын Хан-Уул дүүрэг дэхь 52-р дунд сургуулийг төгсөж, 1998-2002 онуудад Соёл Урлагийн Их Сургуулийг жүжигчин-найруулагчийн мэргэжлээр суралцан дүүргэсэн. Нийт 7000 орчим орчуулгын кинонд дуу оруулсан тэрээр 2006 оноос эхлэн Тэнгис кино театрын дэргэдэхь ZMN кино компанийн бүтээсэн "Ийм нэгэн дурлал" уран сайхны киноны 1, 2-р ангийн кино зохиолыг хамтран бичилцэж кино зохиол бичих гараагаа эхэлсэн. 2011 онд Үндэстний тойм сэтгүүлд Кино академи ба завхрал хэмээх Монголын кино урлагт гарч буй завхралын талаар өгүүлсэн шүүмжлэлт нийтлэл, www.news.mn сайтад "Монгол кино сайжрах уу?", "Хорь уу Ная уу?", "Долоон бурхныг дурандахуй", "Оригинал телевиз", "Зура кино юуг Зурав?" зэрэг нийтлэлүүдийг бичиж орчин цагийн Монголын кино урлагт гарч буй алдаа оноо, цаашдын ирээдүйн төлвийн тухай өгүүлсэн нь уншигч олны талархлыг хүлээсэн юм. ==Амжилтууд== 2011 онд Монголд анх удаа 3D форматаар бүтээгдсэн "Сайн, Муу, Хэрцгий" киноны 1-р ангийн зохиолыг бичиж, ерөнхий найруулагчаар нь ажиллав. 2013 онд түүний зохиолыг нь бичиж найруулсан "Single Ladies" киноны 1-р анги тухайн оныхоо ашиг орлогоороо тэргүүлсэн Монгол киноны жагсаалтын 5-р байранд эрэмбэлэгдэв. 2015 онд "Single Ladies" киноны 2-р анги нь тухайн оныхоо ашиг орлогоороо тэргүүлсэн Монгол киноны жагсаалтын 1-р байранд эрэмбэлэгдэв. 2017 онд "Single Ladies" киноны 3-р анги нь тухайн оныхоо ашиг орлогоороо тэргүүлсэн Монгол киноны жагсаалтын 1-р байранд эрэмбэлэгдэв. Дээрхи гурамсан кино нь Монголын тогтмол амжилт үзүүлсэн цуврал бүтээлийн анхдагч болсон юм. 2017 онд Монгол соёлоо сурталчилах эрхэм зорилгын хүрээнд Монголын язгуур урлагийн манлай хамтлагуудын нэг [[Хөсөгтөн]] хамтлагтай хамтран [[Хөсөгтөн Баг Дэлхийн Тайзнаа]] хэмээх аялан тоглолтыг анх санаачилж, ерөнхий зохион байгуулагчаар нь ажилласан нь 2017 оны 3 сард АНУ-ын 6 хот, Канадын 4 хотоор амжилттай үргэлжилж 3000 гаруй үзэгчдийн хүртээл болжээ. Нийт 32179 километр замыг туулсан энэхүү аялан тоглолт нь монгол компани өөрсдөө зохион байгуулж, Монголын язгуур урлагаа сурталчлан аялсан анхны томоохон соёлын арга хэмжээ болсон юм. 2017 оны 10 сараас эхлэн NTV телевизээр нэвтэрсэн Канадын "Ахлах тогоочийн заавраар" (Chef in Your ear) хоолны шоу франчайзын хөтлөгчөөр сонгогдон ажилласан нь Монголын үзэгчдийн үзэх дуртай эхний 5 нэвтрүүлгийн 3-т эрэмбэлэгдсэн бөгөөд 2020 оныг хүртэл буюу 3 жилийн турш үргэлжлэн цацагдахдаа энэхүү амжилтаа хадгалсан байна. 2019 онд түүний ажилласан, Английн дуучин Novo Amor-ын агаарын бохирдлын эсрэг хийсэн кино-клип Sleepless (Chapter I), Repeat Until Death (Chapter II) нь 2019 оны UK Music Video Awards-д Шилдэг Альтернатив Клип төрөлд нэр дэвшиж байлаа. 2020 оны 5 сараас эхлэн NTV телевизээр нэвтэрсэн Францын "Эхнэрийн заавраар" (My Wife Rules) хоолны шоу франчайзын хөтлөгчөөр сонгогдон ажилласан нь Монголын үзэгчдийн үзэх дуртай эхний 5 нэвтрүүлгийн 2-т эрэмбэлэгдсэн бөгөөд Facebook Live, Youtube сувгаар 1 өдрийн дотор 400,000 үзэгч тогтмол үздэг, 2020 оны 12 сарын сүүлийн статистик мэдээгээр давхардсан тоогоор 11 сая үзэлт бүхий өндөр амжилтыг үзүүлсэн байна. 2021 онд, Монгол улсад боловсролын салбар үүсч хөгжсөний 100 жилийн ойд зориулан Боловсрол, шинжлэх ухааны яамтай хамтран боловсролын салбарын өнгөрсөн 100 жилийн түүхийг хураангуйлж "Эрдмээр жигүүрлэсэн 100 жил" баримтат киног бүтээсэн. 2018 онд Монголын кино уран бүтээлчдийн саналаар "Кино урлагийг дэмжих тухай" хуулийн дэд ажлын хэсэгт орж, Монгол киноны хөгжилд тулгамдаж буй асуудлыг хөндөн нэр хүндтэй 8 уран бүтээлчийн хамт 3 жилийн турш уйгагүй ажилласан нь УИХ-аар дэмжигдэж 2022 оны 1 сараас уг хууль хэрэгжиж эхэлсэн байна. Үүний үр дүнд арилжааны бус Монгол киноны хөгжлийг дэмжих "Кино урлагийг дэмжих сан", түүний үйл ажиллагааг зохицуулах чиг үүрэг бүхий "Монголын Кино Урлагийн зөвлөл" байгуулагдаж олон арван Монгол кино, Монголын кино уран бүтээлчид дэлхийн нэр хүндтэй кино наадмуудад идэвхтэй оролцож байна. 2024 онд, Монгол Улсад орчин цагийн банкны тогтолцоо үүсэж бэхэжсэний 100 жилийн ойд зориулан Монголбанктай хамтран Монголын банкны салбарын өнгөрсөн 100 жилийн түүхийг хураангуйлж "Хамтдаа бэхэжсэн зуун: Зоосон мөнгөнөөс цахим банк хүртэл" баримтат киноны зохиолчоор ажилласан. Боловсрол телевизээр 2023 онд 95 дахь удаагийн, 2024 онд 96 дахь удаагийн Оскарын шагнал гардуулах ёслолын ажиллагааг шууд дамжуулахад үндсэн хөтлөгчөөр сонгогдон ажилласан. 2025 онд Монголын металл рокийн анхдагч, алдарт "Хурд" хамтлагийн 30 жил, Монголын хип хоп урсгалын томоохон төлөөлөгч "Татар" хамтлагийн 20 жилийн ойд зориулсан уран сайхны кинонуудын зохиолыг бичсэн нь хөгжмийн намтарчилсан төрлийн хөгжилд бодит хувь нэмэр болжээ. ==Телевиз== ===Продюсер=== * 2011-2012 - Шинэ дэлхий телевиз (одоогийн TenGer TV) ===Найруулагч=== * 2002-2006 - FOCUS кино мэдээллийн нэвтрүүлэг (86 дугаар). UBS телевиз * 2020-2021 - Виноны соёлыг түгээх зорилго бүхий ВиноПедиа (Winepedia) нэвтрүүлэг (18 дугаар) * 2024 - Нийгмийн даатгалын хуулийн шинэчлэл * 2024 - Үндэсний аюулгүй байдал ба Гадаад бодлого * 2024 - Үндэсний аюулгүй байдал ба Эрчим хүч ===Кино албаны дарга=== * 2005-2006 - UBS телевиз * 2007-2008 - TV8 телевиз * 2011-2012 - Шинэ дэлхий телевиз (одоогийн TenGer TV) ===Хөтлөгч=== * 2002-2006 - FOCUS кино мэдээллийн нэвтрүүлэг (86 дугаар). UBS телевиз * 2010-2011 - Кино үзэх цаг нэвтрүүлэг (42 дугаар). Боловсрол суваг телевиз * 2011 - Өөр кино. Шинэ дэлхий телевиз (одоогийн TenGer TV) * 2011 - Улс үндэстнүүдийн кино 7 хоног. Шинэ дэлхий телевиз (одоогийн TenGer TV) * 2012 - Сэтгэл шингэсэн кино. Шинэ дэлхий телевиз (одоогийн TenGer TV) * 2013 - Монгол Вундеркинд. National Geographic TV olympiad. 6 дугаар. NTV телевиз * 2017 - Ахлах тогоочийн заавраар шоу нэвтрүүлэг. 1-р бүлэг (14 дугаар). NTV телевиз (Канадын Chef in your Ear шоу франчайз) * 2018 - Ахлах тогоочийн заавраар шоу нэвтрүүлэг. 3-р бүлэг (14 дугаар). NTV телевиз (Канадын Chef in your Ear шоу франчайз) * 2019 - Ахлах тогоочийн заавраар шоу нэвтрүүлэг. 4-р бүлэг (14 дугаар). NTV телевиз (Канадын Chef in your Ear шоу франчайз) * 2020 - Эхнэрийн заавраар шоу нэвтрүүлэг. 1-р бүлэг (12 дугаар). NTV телевиз (Францын My Wife Rules шоу франчайз) * 2020 - Эхнэрийн заавраар шоу нэвтрүүлэг. 2-р бүлэг (14 дугаар). NTV телевиз (Францын My Wife Rules шоу франчайз) * 2022-2024 - Movie Guide нэвтрүүлэг (90 дугаар). Боловсрол телевиз * 2023 - 95 дахь удаагийн Оскарын шагнал гардуулах ёслолын ажиллагааны шууд дамжуулалтын үндсэн хөтлөгч. Боловсрол телевиз * 2024 - 96 дахь удаагийн Оскарын шагнал гардуулах ёслолын ажиллагааны шууд дамжуулалтын үндсэн хөтлөгч. Боловсрол телевиз * 2025 - Төмөр замын баатрууд: Раднаабазарын Раш. Хөрөг нэвтрүүлэг. УБТЗ * 2026 - Аав нар цуврал нэвтрүүлэг (10 дугаар). Livestream Mongolia ===Орчуулгын киноны жүжигчин=== * 2001-2006 - Кино Программын Ерөнхий Редакц. МҮОНТВ * 2002-2006 - Кино алба. UBS телевиз * 2008-2009 - Кино алба. Сансар телевиз * 2010-2011 - Кино алба. Боловсрол суваг телевиз * 2014-2023 - Хүрээлэн: Амьд ертөнцийн цуврал нэвтрүүлэг (140 дугаар) * 2001 оноос өнөөг хүртэл 7000 орчим орчуулгын кинонд дуу оруулж, 200 орчим нэвтрүүлэг, 50 гаруй баримтат киноны тайлбарыг тус тус уншаад байна. ==Кино== ===Продюсер=== #2021 - [[Эрдмээр жигүүрлэсэн 100 жил]] баримтат кино #2023 - [[Хаан сайд: Ороны Тлейхан]] баримтат кино ===Зураг авалтын багийн менежер=== #2019 - Sleepless богино хэмжээний кино ===Хөтлөгч=== #2023 - [[Их говийн гайхамшиг]] баримтат киноны 1-р анги (Оюу толгой ХХК) #2023 - [[Их говийн гайхамшиг]] баримтат киноны 2-р анги (Оюу толгой ХХК) #2024 - [[Амжилтаар талархав]] баримтат кино (Талх чихэр ХК-ий 40 жилийн ойд зориулсан) ===Найруулагч=== #2011 - [[Сайн, Муу, Хэрцгий-1]] уран сайхны кино (Адал явдалт, Инээдэм) #2013 - [[Сайн, Муу, Хэрцгий-2: Эргэн ирсэн нь]] уран сайхны кино (Адал явдалт, Инээдэм) #2013 - [[Single Ladies 1/ Ганц бие бүсгүйчүүл 1]] уран сайхны кино (Романтик, Инээдэм) #2018 - [[Тэрбумын хэрэг]] уран сайхны кино (Адал явдалт, Инээдэм) #2021 - [[Эрдмээр жигүүрлэсэн 100 жил]] баримтат кино (Монгол Улсад орчин цагийн боловсролын салбар үүсэж хөгжсөний 100 жилийн ойд зориулсан) #2023 - [[Хаан сайд: Ороны Тлейхан]] баримтат кино #2023 - [[The Boy]] богино хэмжээний кино (Драм) #2024 - [[Урлахуйн гайхамшиг: Сийлбэрчин Сэнгээ]] баримтат кино ===Кино зохиолч=== #2007 - [[Ийм нэгэн дурлал 1]] уран сайхны кино (Инээдэм, Драм. Хамтран бичсэн) #2008 - [[Ийм нэгэн дурлал 2]] уран сайхны кино (Инээдэм, Драм. Хамтран бичсэн) #2009 - [[Урагшаа залуусаа]] уран сайхны кино (Инээдэм, Драм) #2009 - [[Миний хөрш: Чөтгөр]] уран сайхны кино (Инээдэм, Драм) #2010 - [[Амьдралын амт]] уран сайхны кино (Инээдэм, Драм) #2010 - [[Дэв]] уран сайхны кино (Аймшиг) #2011 - [[Сайн, муу, хэрцгий|Сайн, Муу, Хэрцгий 1]] уран сайхны кино (Адал явдалт, Инээдэм) #2013 - [[Сайн, муу, хэрцгий 2: Эргэж ирсэн нь]] уран сайхны кино (Адал явдалт, Инээдэм) #2013 - [[Ганц бие бүсгүйчүүд|Single Ladies 1]]/ Ганц бие бүсгүйчүүл 1 уран сайхны кино (Романтик, Инээдэм) #2014 - [[Мөрдөгч]] 40 ангит киноны 4 анги (Гэмт хэрэг, Драм. Хамтран бичсэн) #2014 - [[Миний хайр (Монгол кино)]] уран сайхны кино (Мелодрам) #2015 - [[Саятан болгох дамжаа]] 24 ангит кино (Санхүү, Драм) #2015 - [[Single Ladies 2: Эхлэл/ Ганц бие бүсгүйчүүл 2]] уран сайхны кино (Романтик, Инээдэм) #2016 - [[Цагийн ажил]] уран сайхны кино (Инээдэм, Драм) #2016 - [[Хязгааргүй]] 3 ангит богино цуврал кино (Драм) #2017 - [[Single Ladies 3: Төгсгөл/ Ганц бие бүсгүйчүүл 3]] уран сайхны кино (Романтик, Инээдэм) #2018 - [[Тэрбумын хэрэг]] уран сайхны кино (Адал явдалт, Инээдэм) #2019 - [[Азтай бондгор]] богино хэмжээний кино (Адал явдалт, Инээдэм) #2021 - [[Хүслэн]] уран сайхны кино (Драм) #2021 - [[Single Guys]] уран сайхны кино (Адал явдалт, Инээдэм, Уран зөгнөлт) #2021 - [[Эрдмээр жигүүрлэсэн 100 жил]] баримтат кино (Монгол Улсад орчин цагийн боловсролын салбар үүсэж хөгжсөний 100 жилийн ойд зориулсан) #2023 - [[Хаан сайд: Ороны Тлейхан]] баримтат кино #2023 - [[The Boy]] богино хэмжээний кино (Драм) #2023 - [[Ээжүүдийн өдөр өнжүүлэх]] уран сайхны кино (Драм) #2024 - [[Хамтдаа бэхэжсэн зуун: Зоосон мөнгөнөөс цахим банк хүртэл]] баримтат кино (Монгол Улсад орчин цагийн банкны тогтолцоо үүсэж бэхэжсэний 100 жилийн ойд зориулсан) #2024 - [[Урлахуйн гайхамшиг: Сийлбэрчин Сэнгээ]] баримтат кино #2025 - [[Бүсгүй]] уран сайхны кино (Намтарчилсан драм. Хурд хамтлагийн 30 жилийн ойд зориулсан. Хамтран бичсэн) #2025 - [[Ангарагийнхан]] 34 ангит кино (Инээдэм, Драм) #2025 - [[Татар]] уран сайхны кино (Намтарчилсан драм. Татар хамтлагийн 20 жилийн ойд зориулсан. Хамтран бичсэн) #2026 - [[Ургийн бичгийн эрэлд]] уран сайхны кино (Инээдэм) ==Жүжиг== * 2012 - Мөрөөдлийн театрын Амьдрал өөрөө бэлэг шоу-драмын Миний хайрт бэр нэг бүлэгт үзэгдэл * 2013 - Эмоци продакшны Эрчүүдийг уучил тоглолтын 100 000 нэг бүлэгт үзэгдэл ==Видео тоглоом== * 2019 - Age of Empires IV стратегийн тоглоом (Xbox Game Studio). The Mongol Empire хэсгийн Dialogue Director * 2026 - The Legend of Khiimori тоглоом (Aesir Interactive, Nightin Games). Монгол хэл дээрхи Dialogue Director ==Клип== * 2019 - Sleepless (Chapter I). Английн дуучин Novo Amor. Unit production manager * 2019 - Repeat Until Death (Chapter II). Английн дуучин Novo Amor. Unit production manager * 2019 - Чин хүсэл. Tara Endo. Найруулагч ==Ном== * 2017 - Single Ladies 1, 2, 3 кино зохиолын эмхэтгэл. Зохиогч * 2019 - Азийн Киноны Цэнхэр ном - 2018 (БНХАУ-д хэвлэгддэг Азийн 17 улсын жил бүрийн кино тойм). Монгол киноны хэсгийг С. Батбаяр, О. Мөрөн нарын хамт * 2020 - Азийн Киноны Цэнхэр ном - 2019 (БНХАУ-д хэвлэгддэг Азийн 17 улсын жил бүрийн кино тойм). Монгол киноны хэсгийг С. Батбаяр, О. Мөрөн нарын хамт * 2022 - Уулаараа овоглосон бөх Будын Бямбаа. Хөрөг номын редактор (Зохиогч Б. Цэцгээ) * 2026 - Дуут шувуу. Романы редактор (Зохиолч Б. Санчир) * 2026 - Монголын Орчуулгын киноныхон. Санаачлагч, Ерөнхий редактор ==Аудио ном== * 2016 - Манлайлагчийн зам (The Leader's Way: The Art of Making the Right) Зохиолч: Лауренс ван ден Майзенберг * 2021 - Ад үзэгдэх зориг (嫌われる勇気) Зохиогч: Кишими Ичиро, Кога Фүмитакэ * 2022 - Айшхи. Зохиолч: М. Уянсүх * 2022 - Вангийн нулимс. Зохиолч: Тодко Самсон * 2022 - Дээд айл. Зохиолч: Тодко Самсон * 2022 - Харь хэлээр яригсад. Зохиолч: Тодко Самсон * 2022 - Миний хайрт, миний хуримын гэрч. Зохиолч: Тодко Самсон * 2022 - Сүрэг. Зохиолч: Тодко Самсон * 2022 - Газар доороос бичсэн тэмдэглэл (Записки из подполья) Зохиолч: Федор Михайлович Достоевский * 2022 - Sapiens: Хүн төрөлхтний товч түүх (Sapiens: A Brief History of Humankind) Зохиолч: Юваль Ной Харари * 2024 - Вавилоны хамгийн баян хүн (The Richest Man in Babylon) Зохиолч: Жорж С. Клэсон * 2024 - Гэмт хэрэг ба Ял шийтгэл (Преступление и наказание) Зохиолч: Федор Михайлович Достоевский * 2024 - Мөрийч (Игрок) Зохиолч: Федор Михайлович Достоевский * 2024 - Иван Денисовичийн нэг өдөр (Один день Ивана Денисовича) Зохиолч: Алекса́ндр Иса́евич Солжени́цын * 2024 - Арьсан хүрэмтэй Мадонна (Kürk Mantolu Madonna) Зохиолч: Сабахаттин Али * 2024 - Мастер Маргарита хоёр (Мастер и Маргарита) Зохиолч: Михайл Афана́сьевич Булга́ков * 2024 - Жаргалтай болох зориг (幸せになる勇気) Зохиогч: Кишими Ичиро, Кога Фүмитакэ ==Зохион байгуулсан, оролцсон арга хэмжээ== * 2015 - Соёлын бүтээлч үйлдвэрлэл үндэсний хөтөлбөр (ССАЖЯ). Ажлын хэсгийн гишүүн. * 2018 - Анхны бүтээл - 8 наадам (РТМУС). Богино хэмжээний кино бүтээлийн төрөл. Шүүгч. * 2019 - Кино урлагийг дэмжих тухай хууль (БСШУСЯ). Ажлын хэсгийн гишүүн. * 2019 - БНХАУ-д зохиогдсон Монголын кино өдрүүд 2019 (БСШУСЯ). (Монгол улс, БНХАУ-тай дипломат харилцаа тогтоосны 70 жилийн ой) Ажлын хэсгийн ахлагч. * 2020 - Европын Холбооны Кино Өдрүүд 2020. Орчуулга, дуу оруулалтын багийн удирдагч. * 2021 - Европын Холбооны Кино Өдрүүд 2021. Орчуулга, дуу оруулалтын багийн удирдагч. * 2021 - Европын Өдөр 2021 (цахим арга хэмжээ). Продюсер, найруулагч. * 2021 - Кино урлагийг дэмжих тухай хууль (БСШУС-ын Байнгын хороо). Дэд ажлын хэсгийн гишүүн. * 2021 - Монголын үндэсний кино урлагийн зөвлөлийн гишүүдийг сонгон шалгаруулах шалгаруулалт (Соёлын яам) Ажлын хэсгийн гишүүн. * 2022 - Японы Кино Өдрүүд 2022. Орчуулгын багийн удирдагч. ==Төрийн бус байгууллага ба бусад сонгуульт ажил== * 2013 оноос өнөөг хүртэл - Чагдаржав сан ТББ. Төлөөлөн удирдах зөвлөлийн гишүүн * 2024 оноос өнөөг хүртэл - Монголын дуу оруулахуйн урлагийн холбоо ТББ. Тэргүүн ==Сургалт, лекц== * 2018 - Соёлын зөөлөн хүч: Кино. Монгол-Японы төвд * 2019 - Кино бүтээх үе шат, стандартын тухай * 2019 - Кино зохиолын сургалт - 1 * 2019 - Кино зохиолын сургалт - 2 * 2020 - Кино зохиолын сургалт - 3 * 2020 - Кино зохиолын сургалт - 4 * 2020 - Уран бүтээл бол... * 2021 - Кино зохиолын сургалт - 5 * 2023 - Кино зохиолын сургалт - 6 * 2023 - Кино зохиолын сургалт - 7 * 2023 - Кино зохиолын сургалт - 8 * 2023 - Кино зохиолын сургалт - 9 * 2023 - Кино зохиолын сургалт - 10 (Эрдэнэт хотноо) * 2024 - "Товч" кино наадамд оролцогсдод Workshop * 2025 - Кино зохиолын сургалт - 11 * 2025 - Кино урлаг ба Зөөлөн хүч лекц. Налайх дүүргийн ЗДТГ-т * 2025 - Орчин цагийн кино урлагийн чиг хандлага. СУИС-д * 2025 - 45*45 жүжигчний анхан шатны мэдлэг олгох сургалт - 9 (Кино зохиолын багш) * 2025 - Кино зохиолын сургалт - 12 ==Гавьяа, шагнал== * 2011 - Соёлын тэргүүний ажилтан * 2022 - Япон Улсаас Монгол Улсад суугаа Элчин сайдын Хүндэт өргөмжлөл * 2026 - ССАЖЗЯ-ны оны шилдэг уран бүтээл, уран бүтээлч шалгаруулах "Мөнгөн мод 2025" наадмын "Тайз, дэлгэцийн бүтээлийн шилдэг зохиолч" шагнал, цом ("Бүсгүй", "Татар" киноны зохиолуудаар) {{DEFAULTSORT:Миеэгомбо, Александрын}} [[Ангилал: Монголын найруулагч]] [[Ангилал:Монголчууд]] __INDEX__ __NEWSECTIONLINK__ grb985oukce2948k4wf97xj6jofncpy 0 33026 856200 811128 2026-05-13T03:22:45Z ~2026-28788-73 104528 Мартахгүй хөрөг нэвтрүүлэг 856200 wikitext text/x-wiki {{Жүжигчин | амьдарсан = 1950 он - [[2005 он]] <br> (55 насласан) | төрсөн_газар = | яс_үндэс = [[Монгол үндэстэн]] | иргэн = {{MGL3}} | ажил_үйл = жүжигчин | төрөл = дэлгэц (УСК), тайз (жүжиг) | танил_үе = 1970 он - 2005 он | театр = | төгссөн_нь = Улсын багшийн дээд сургууль (1971) | алдар_нэр = }} '''Чойн Хүрэл''' (1950 онд Сүхбаатар аймгийн Дарьганга суманд төрсөн--[[2005]] онд нас барсан) —“Анхны алхам” (1969) киноны Болдын дүрээр кино урлагт хөл тавьж, “[[Гэрлэж амжаагүй явна]]” (1981) киноны Гансүх инженерийн дүрээр олонд илүү танигдсан [[Монгол улс|Монгол]] улсын "Соёлын тэргүүний ажилтан" цолтой [[жүжигчин]]. == Намтар == 1967 онд Улсын багшийн дээд сургуулийн кино драмын ангид элсэж 1971 онд төгссөн байна. ==Дэлгэцнээ== ===Уран сайхны кино=== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |-style="background:#B0C4DE;" ! Он ! Киноны нэр ! Дүр байдал ! Дүрийн нэр |- |1980 |«[[Говийн зэрэглээ]]» | | |- |1981 |«[[Гэрлэж амжаагүй явна]]» |уурхайн инженер |Гансүх |- |1985 |Их замын тоос | |Чулуун |- |1985 |Ацаг шүдний зөрөө | | |- |1985 |Галын урсгал | |Энхболд |- | | | | |- |1997 |«[[Газар шороо (кино)|Газар шороо]]» | |Дагдан |- |} == Гэр бүл. == Том хүү- Хүрэлийн Тулга Охин- Хүрэлийн Уянга Бага хүү- Хүрэлийн Түвшин ==Эх сурвалж== * [https://web.archive.org/web/20150808223842/http://artfilm.mn/person/3346/ Чойн Хүрэл уран бүтээлчийн намтар, уран бүтээл] * [http://mmdbmn.blogspot.com/2012/06/blog-post_4769.html Айлын том хүү “Анхны алхам”-ын Болд] * Сэтгэлд дэндүү дотно… * “Кино Миний Амьдрал”хөрөг нэвтрүүлэг “Ч.Хүрэл” * https://youtube.com/watch?v=fne3PQPCgFM&si=GtlrFWnn9uHVBCN0 {{DEFAULTSORT:Хүрэл, Чойн}} [[Ангилал:Монголын кино жүжигчин]] [[Ангилал:Улсын Багшийн Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1950 онд төрсөн]] [[Ангилал:2005 онд өнгөрсөн]] 84ao3c9vjq8r3xxac35ivu8jgozl0qx 0 35486 856238 786952 2026-05-13T11:10:10Z Megzer 20491 856238 wikitext text/x-wiki '''Хөхтөмөр''' ([[Ханз|Хялбаршуулсан ханз]]: 扩廓帖木尔; Уламжлалт ханз: 擴廓帖木爾; [[пиньинь]]: Kuò kuò tiē mù ěr; ?-1376) бол [[Монгол үндэстэн|Монгoлын]] [[Юань улс]]ын сүүл үед тодрон гарсан шилдэг жанжин, төрийн сайд юм. Хятадын түүхийн зохиол дахь нэр нь Ван Бао Бао (王保保). Хятадын [[Хэнань Жяньбэй нутгийн син жун шу шэн|Хэнань мужийн]] Гуаньжоугийн Гүши сяньд суурьшсан [[Монголчууд|Монголын]] [[баяд]] овгийн Сайнчи даху ноёны (1316-1365)<ref name=":0">{{Cite book |last=Д |first=Идэр |title=Юань улсын их түшмэл Хөхтөмөр |publisher=Соёмбо принтинг ХХК |year=2012 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=26}}</ref> хөвгүүн. == Намтар == === Угсаа гарал, бага залуу нас === Хөхтөмөр жанжны уг гарал нь [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] үед хятад нутагт цэрэг захиран суурьшсан Монголын [[Баяд]] овгийн Хөхчү ноёны жич Сайнчи даху ноёны ахмад хөвүүн бөгөөд ээж нь хорь найман овгийн Аргун ноёны охин. Хөхтөмөрийг хятадын түүхийн ном зохиолд "монгол нэртэй хятад хүн" гэж бичдэг бөгөөд энэ хандлага саяхан хүртэл байсан ч, 1990 онд [[БНХАУ]]-ын [[Хэнань муж|Хэнань мужийн]] [[Луоян|Луо ян]] хотын Маншань уулын ойролцоох Си лиү мяо гэх суурингаас Сайнчи даху ноёны онгон, гэрэлт хөшөөг олж, судлагааны эргэлтэнд оруулснаар хятадын эх сурвалж дахь Хөхтөмөр бол монгол нэр авсан, хятад хүн гэдэг асуудал худал болохыг батласан билээ. Энэхүү хөшөөний бичээс нь Хөхтөмөр, Цагаантөмөр нарын уг гарал, түүхэн явдлыг өөр талаас харж, үнэн худлыг батлах баримт болсон. Сайнчи даху ноёны гэрэлт хөшөөний бичээст Хөхтөмөр нь ''"...багаас цэцэн сэргэлэн, авьяас билэг хэтэрхий байсан боловч багадаа өвчин эмгэгт ороогдов. Эхийн овогт Жунсян ван''<ref>Цагаантөмөр жанжны хятад цол</ref> ''өсгөж хүмүүжүүлэв. Тэрээр Жунсян ванг дагалдан явж, хэрэг учирт хавсран олон зүйлийг сурч авав..."''<ref name=":1">{{Cite book |last=Д |first=Идэр |title=Юань улсын их түшмэл Хөхтөмөр |publisher=Соёмбо принтинг ХХК |year=2012 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=39-40}}</ref> гэснийг үзвэл багад нь нагац ах Цагаантөмөр нь өргөмөл хүүгээ болгожээ. 1352 онд Цагаантөмөр ноён 25 настайдаа<ref>{{Cite book |last=Д |first=Идэр |title=Юань улсын их түшмэл Хөхтөмөр |publisher=Соёмбо принтинг ХХК |year=2012 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=44-45}}</ref> Хэнань мужийн Шэньчиү шяниас журмын цэрэг цуглуулж, улаан алчууртны бослогыг дарахаар зүтгэж эхлэх үеэс Хөхтөмөр цэргийн үйлд оролцож эхлэсэн бололтой. 1362 онд [[Цагаантөмөр]] жанжин [[Шаньдун муж|Шаньдун]] мужийн [[Иду]] хотод бүгсэн [[Улаан алчууртны бослого|улаан алчууртны бослогын]] нэг удирдагч [[Ван Шичэн|Ван Шичэнийг]] бүслэн байлдах зуур Цагаантөмөрийн харъяат жанжин [[Тянь Фэнь]] гэгч Ван Шичэнтэй хуйвалдаж, эзэн ноёноо барьж алжээ. Энэ явдлын дараа Хөхтөмөрийг дараагийн удирдагчаар нь томилж босогчдын бүгсэн Иду хотыг эзлэн, Ван Шичэн, Тянь Фэнь нарын зүрхээр Цагаантөмөрийн онгоныг тахижээ.<ref>{{Cite book |last=Д |first=Идэр |title=Юань улсын их түшмэл Хөхтөмөр |year=2012 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=65}}</ref> Үүний дараа тэрээр Гуаньбао жанжныг Жүжоу хот руу довтлуулж эзлэн авснаар Шаньдуны бүх бослогыг дарсан. === 1362-1375 === Хөхтөмөр нь өргөмөл эцгийнхээ дараа их жанжин болсон тул их хааны зарлигаар [[тайвэй]], [[Төвлөн засах яам|төвлөн засах яамны]] [[пинжан жэнши түшмэл]], [[Хэнань Жяньбэй нутгийн син жун шу шэн|Хэнань]], [[Шаньдун муж|Шаньдун]] мужийн [[Цэргийн явдлын хүрээлэн|цэргийн явдлын хүрээлэнгийн]] мэдэгч түшмэл, зүүн ордны хэргийг хариуцсан түшмэл зэрэг цол, албан тушаалд өргөмжилж, Шаньдун мужийн цэргийг Бай Суожу жанжинд хариуцуулж, гол хүчээ Тайюань хот руу шилжүүлсэн. Түүнийг [[Тайюань|Тайюаньд]] төвлөрөх болсноос хойш салжуудын [[Бортөмөр]] жанжин түүнтэй эзэмшил нутаг, эрх мэдэл булаалдан тэмцэх болсноор бослого дарах ажил удааширч, улс төрийн эргүүлгэнд орооцолдох нь нэмэгдсэн. Тухайн үед Тогоонтөмөр хааны нагац ах [[Лодиша]] нарын түшмэд хунтайж Аюушридарын хүн чинсан [[Чосгин|Чосгиныг]] эрх мэдлээ урвуулан ашиглаж, авилга хээл хахуульд автсаныг илчлэн тушаалаас нь буулгасан ч, удалгүй [[Чосгин]] дахин чинсан болсонд, Лодиша хуучны танил Бортөмөрийн цэргийн хүрээнд очин амь хоргодов. Харин [[Аюушридар хаан|Аюушридар]] Лодишаг буцаан өгөхийг Бортөмөрт тушаан элч илгээснийг үл тоон элчийг алсан байна. Мөн Бортөмөрийг цэргээ удирдан Сычуанийг түвшитгэ гэж дахин элч ирснийг сэжиглэж, элчийг алж дүү Дөчинтөмөрт цэрэг захируулж, Дайду хот руу дайрсанд цэргийн явдлын хүрээлэнгийн мэдэгч түшмэл [[Есү]] угтан байлдаж ялагдсны дараа хунтайж зугтан Хөхтөмөр жанжны хүрээнд ирсэн. Харин Бортөмөр нийслэл хотыг эзлэн Чосгин чинсан, [[Пак Буха]] тайган зэрэг [[Өлзийхутаг хатан]], Аюушридар хатан хоёрын талын ноёдыг барьж цаазлаж, төрийн эрхийг гартаа оруулсан. 1365 онд Бортөмөрийг амь үрэгдсний дараа хунтайж [[Аюушридар хаан|Аюушридарийг]] хамгаалсан тул [[Тайбао|тайбо]], [[Чинсан|зүүн гарын чинсангаар]] өргөмжлөгдөв. [[Дайду]] хотод ирэхдээ цэргийн хүчээ хотоос гадна үлдээж хотод орсон нь хаан сэнтийд санаархаж байсан хунтайжд таалагдсангүй тул удалгүй Аюушридар, [[Өлзийхутаг хатан]] хоёрын фракцтай тэмцэх болсон нь 1368 онд дуустал үргэлжилсэн. Тус онд хааны зарлигаар Хөхтөмөрийг Хэнань ван өргөмжлөн, хунтайжийн нэрийн өмнөөс өмнөд газрыг дайлаар мордуулжээ. 1366 оны 2 сард их цэргийг удирдан өмнө зүг хөдлөж, Хэнаньд цэргээ түр байрлуулж, хятад зөвлөхийнхөө үгээр [[Гуанжун|Гуанжунд]] ([[Шиань|Шиань хотын]] ойр хавийн нутгийг төлөөлүүлж хэлдэг хятад үг) байсан [[Ли Сичи]], [[Төрбай]], [[Күнсин]], [[Жан Лянби]] нарын ноёдын цэргийг чуулуулж, хамтаар өмнөд мужийг дайлах гэсэнд, дээрх дөрвөн жанжид үл тоомсорлож цэргүүдээ хөдлөгсөнгүй учраас, Хөхтөмөр жанжин эхлээд Гуанжунд байсан тэдэн рүү дайран орсон ч, 1367 он гартал байлдав. 1367 онд Хөхтөмөрийн доорх Могао, Гуаньбао нарын жанжид цэргээ удирдан Хөхтөмөрийн ялыг тоочин Хөхтөмөрөөс урваснаар Хөхтөмөрийн өмнөдийг дайлах явдал дотоодын дайнаар солигдсон. Энэ далимаар хунтайж болон түүнийг дагалдагч нар Хөхтөмөрийг буруушаан бүх албан тушаалыг нь хураалгав. 1368 оны 5 сард Тайюаньд байсан Хөхтөмөрийг Могао, Гуаньбао нар зүүн талаас нь довтлож байгаад олзлогдон, цэргүүд нь Хөхтөмөрт бууж өгсний дараа түүний бүх цол, албан тушаалыг сэргээв. Гэвч 1368 оны 8 сард [[Мин улс|Мин улсын]] их хэмжээний цэргийн хүч Шаньдун, Хэнань мужийг эзлээд, Дайду руу дөхөж байгаа чимээгээр [[Тогоонтөмөр хаан]] хотоо орхин [[Шанду]] руу зугтаж, Хөхтөмөрийг зүүнш дайлж нийслэл хотыг эргүүлэн авахыг тушаасан ч, амжилтгүй болж Хөхтөмөрийн хуаран [[Сюй Да|Сюй Дагийн]] удирдсан цэрэгт ялагдаж Тайюаниас зугтан [[Ганьсу муж]] руу зугтав. [[Чуулалт хаалга]], [[Гүбэйкоу|Гу бэй коугийн]] ард байсан монгол цэргийн гол хүчийг [[Инчан|Инчан хотод]] нийслэллэх болсон Тогоонтөмөр хаан захирч байв. Баруун хэсэгт Хөхтөмөр жанжны удирдлага доор 10 түмэн цэрэг Ганьсу зэрэг баруун мужуудыг алдахгүйг хичээхийн хамт байлдааны ажиллагаагаа гол хүчтэйгээ уялдуулан зохицуулахыг хичээж байсан бол зүүн хэсэгт [[Нагачу]] жанжны удирдлаганд 20 түмэн цэрэг Бээжингээс зүүн тийш [[Ляоян нутгийн син жун шу шэн|Ляоян муж]], Ляохэ голын хөвөөн дээрх Зиньшан ууланд байрлаж байв. Эдгээр хүчнээс Хөхтөмөр жанжин л хятад цэрэгтэй шургуу байлдаж, үе үе сүрхий цохилт өгчээ. Харамсалтай нь нөгөө хоёр жигүүрийн цэрэг түүнд олигтой дэмжлэг үзүүлэхгүй байлаа. Иймээс төвийн болон зүүн жигүүрийн цэрэг цохигдон ухрахад Хөхтөмөр жанжин цэргийнхээ эмх цэгцийг алдалгүй алгуурхан ухарч, ганцаардан түгжигдэх аюулаас сэргийлэхээс өөр аргагүй болжээ. Ийнхүү хаант төрийн дотоодын бослого хямралын эрхэнд [[Юань улс]] мөхөж, монголын хаад эргээд уугуул монгол нутагтаа ирж, [[Хархорум|Хархорумд]] нийслэллэн суух болов. Аюушидар хааны үед монгол улсаа бөөгнүүлэн төвхнүүлэхийн тулд Хархорумд цэргийн гол хүч байх ёстой гэж үзээд, Ганьсуд их цэргийн хамт байрлаж байсан Хөхтөмөр жанжныг дуудан ирүүлж, монгол цэргийн ерөнхийлөн удирдах захирагчаар тохоон томилжээ. Юань гүрний үед Хөхтөмөрийн удирлага доор байсан цэргийн эрхтнүүд цэргийнхээ хамт Монголд хүрэлцэн ирснээр маш их хүч бүрдээд байв. 1372 онд [[Мин улс|Мин улсын]] 150,000 их цэрэг Монголд гурван замаар нэвтрэн орж ирэхэд [[Аюушридар хаан]] болон түүний удирдсан цэргүүд [[Сюй Да]] жажнаар захируулсан Мин улсын цэргүүдийг Туул голыг орчимд бут ниргснээр Хятадын цэрэг зугтан одсон. Мин улсын хоёр жанжнаар удирдуулсан хятадын 15 түмэн цэрэг гурван замаар түрэмгийлэн орж ирээд Хангайн уулын ард их сүржнээр хороолон буудаллажээ. Тэд монголчуудыг цохин эрхэндээ оруулж, Хархорум хотыг эвдэн сүйтгэх зорилготой иржээ. Мин улсын ерөнхийлөн захирах жанжин Сюй Дагийн удирдсан төв замын цэрэг хамгийн аюултай байсан учир Хөхтөмөрийг түүний эсрэг байлдуулахаар томилсон байна. Тэрбээр хятадын цэргийн хүчийг өдөөж, түүнийг нутгийн гүн рүү оруулж байгаад бүслэн цохих байлдааны арга мэхийг амжилттай хэрэглэсэн байна. Сюй Да жанжин үлдсэн цөөн цэргийн хамт хамгаалалтанд орж, сүүлдээ ухран зугтахад хүрчээ. Ийнхүү Хөхтөмөр жанжин тангараг тавьсан амандаа хүрч Мин улсын нэрт жанжныг сүйртэл цохисон нь түүнийг ихэд алдаршуулсан байна. Энэ үед хятадын бусад замын цэргүүд нь мөн л бут цохигдон, ухарч гарахаас өөр аргагүй болжээ. Ийнхүү Мин улс байгуулагдсанаас хойш хятадын цэрэг анх удаа хамгийн том ялагдал хүлээжээ. Мин улсын хаан Хөхтөмөр жанжны удирдсан Монголын цэргийн хүчин чадал их, Монголыг хүчээр дайлж болохгүй гэдгийг арга буюу хүлээн зөвшөөрөв. Энэ үеэс эхлэн нэг хэсэгтээ Мин улсын цэрэг монгол газар довтлохыг зүрхэлсэнгүй. Энэ үед Монголын хаан хятадыг эргүүлэн авах санаархлаасаа няцаагүй байсан бөгөөд дараа жилээс нь монголчууд хятадын нутаг руу Шаньси, Хучжоу, Ляонин, Хэбэйн ойролцоох газраар довтолсноор Мин улс стратегийн ач холбогдолтой нутгуудаа монголчуудад алджээ. Тэдгээр нь одоогийн [[Хэбэй муж]] дахь [[Синхэ]], [[Фунин тойрог]], [[Ляонин муж]] дахь [[Суйжин]] зэрэг газар байв. Дээрх нутгийг алдсанаар Мин улсад алдсан Дайду хотын баруун хойд, зүүн хойд талаас аюул учирч, Ляодуны хойг хүрэх замыг таслажээ. Мөн тэр үед Аюушидар хаан [[Курё улс|Курё улсын]] ванд хандан захиа хүргүүлж: "Их самуун дэгдэж хойд зүг рүү саланги нэгээрээ шилжин суухад хүрэв. Өнөө Хөхтөмөрийн хамтаар харилцан зүтгэсээр сэргэн мандах цаг ойртоод байна. Ван та бидний нэгэн адил эзэн Чингисийн удмын хүн бөлгөө. Учир иймд тэнгэрийн доор шудрага журам тогтооход хүчин зүтгэж, хүч хавсрах"-ыг сануулсан байна.{{Citation needed}} Гэвч Хөхтөмөр жанжин Мин улсын үлдэгдэл цэргийг нэхэн хөөж, бут цохисоор Алтайн нуруу хүрч, Хар нохойн зоо гэдэг газар 1376 оны дундуур<ref>{{Cite book |last=Д |first=Идэр |title=Юань улсын их түшмэл Хөхтөмөр |publisher=Соёмбо принтинг ХХК |year=2012 |edition=1 |location=Улаанбаатар |pages=120-125}}</ref> нас баржээ. == Гэр бүл == * Хуланц өвөө: '''Хөхчү ноён''', Юнжун жүний ноён цолоор нэхэн өргөмжлөгдсөн.<ref name=":0" /> * Хуланц эмээ: '''Хиан овогтон''', Юньжун жүнь фүрэн цолоор нэхэн өргөмжлөгдсөн.<ref name=":0" /> ** Элэнц өвөө: '''Хижү ноён''', Юнжун жүний ноён цолоор нэхэн өргөмжлөгдсөн.<ref name=":0" /> ** Элэнц эмээ: '''Баяужин''', Юньжун жүнь фүрэн цолоор нэхэн өргөмжлөгдсөн.<ref name=":0" /> *** Өвөө: '''Баяутай ноён''', Жигуо гүн<ref name=":0" /> *** Эмээ: '''Өлзийлүн''', жигуо фүрэн цолоор нэхэн өргөмжлөгдсөн.<ref name=":0" /> **** Эцэг: [[Баяд]] овгийн '''Сайнчи даху ноён (1316-1365)''' **** Эх: [[Найман|Хорь Найман]] овгийн хүн. [[Цагаантөмөр]] ноёны дүү **** Нагац ах: '''Хорь Найман овгийн''' [[Цагаантөмөр|'''Цагаантөмөр жанжин''']] ***** Дүү: '''Тойнтөмөр'''<ref name=":1" />, цэргийн түшмэл ***** Дүү: '''Налуй'''<ref name=":1" />, ямар нэгэн түшмэл болоогүй ***** Охин дүү: '''Гуаниннү'''<ref name=":1" /> (1371 онд [[Хунъү|'''Мин Тайзу хааны''']] 2-р хүү Чинь ван Жу Шуаны хатан болсон) {{ahnentafel |1. '''Хөхтөмөр''' |2. Сайнчидаху (赛因赤答忽, Sayinchidahu) |3. Нэр тодорхойгүй. Хорь найман овгийн хатагтай |4. Баяутай ноён, жигуо гүн |5. Өлзийлүн, жигуо гүнгийн хатагтай |6. Аргун |8=8. Хижү ноён, Юньжун жюнь гүн |9=9. Баяужин, Юньжун жюнь гүнгийн хатагтай |12=12. Наймантай |16=16. Хөхчү ноён, Юньжун жюнь гүн |17=17. Хиан овогтон, Юньжун жюнь гүнгийн хатагтай |collapsed=yes |align=center |boxstyle_1=background-color: #fcc; |boxstyle_2=background-color: #fb9; |boxstyle_3=background-color: #ffc; |boxstyle_4=background-color: #bfc; |boxstyle_5=background-color: #bf3;}} == Эшлэл == [[Ангилал:Юань улсын жанжин]] [[Ангилал:Монголын жанжин]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:14-р зуунд төрсөн]] <references responsive="" /> [[Ангилал:1376 онд өнгөрсөн]] arah6q591d66rmml1jc6757rctn9kv5 856240 856238 2026-05-13T11:28:39Z Megzer 20491 856240 wikitext text/x-wiki '''Хөхтөмөр''' ([[Ханз|Хялбаршуулсан ханз]]: 扩廓帖木尔; Уламжлалт ханз: 擴廓帖木爾; [[пиньинь]]: Kuò kuò tiē mù ěr; ?-1375) бол [[Монгол үндэстэн|Монгoлын]] [[Юань улс]]ын сүүл үед тодрон гарсан шилдэг жанжин, төрийн сайд юм. Хятадын түүхийн зохиол дахь нэр нь Ван Бао Бао (王保保). Хятадын [[Хэнань Жяньбэй нутгийн син жун шу шэн|Хэнань мужийн]] Гуаньжоугийн Гүши сяньд суурьшсан [[Монголчууд|Монголын]] [[баяд]] овгийн Сайнчи даху ноёны (1316-1365){{sfn|Идэр|2012|pp=26}} хөвгүүн. == Намтар == === Угсаа гарал, бага залуу нас === Хөхтөмөр жанжны уг гарал нь [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] үед хятад нутагт цэрэг захиран суурьшсан Монголын [[Баяд]] овгийн Хөхчү ноёны жич Сайнчи даху ноёны ахмад хөвүүн бөгөөд ээж нь хорь найман овгийн Аргун ноёны охин. Хөхтөмөрийг хятадын түүхийн ном зохиолд "монгол нэртэй хятад хүн" гэж бичдэг бөгөөд энэ хандлага саяхан хүртэл байсан ч, 1990 онд [[БНХАУ]]-ын [[Хэнань муж|Хэнань мужийн]] [[Луоян|Луо ян]] хотын Маншань уулын ойролцоох Си лиү мяо гэх суурингаас Сайнчи даху ноёны онгон, гэрэлт хөшөөг олж, судлагааны эргэлтэнд оруулснаар хятадын эх сурвалж дахь Хөхтөмөр бол монгол нэр авсан, хятад хүн гэдэг асуудал худал болохыг батласан билээ. Энэхүү хөшөөний бичээс нь Хөхтөмөр, Цагаантөмөр нарын уг гарал, түүхэн явдлыг өөр талаас харж, үнэн худлыг батлах баримт болсон. Сайнчи даху ноёны гэрэлт хөшөөний бичээст Хөхтөмөр нь ''"...багаас цэцэн сэргэлэн, авьяас билэг хэтэрхий байсан боловч багадаа өвчин эмгэгт ороогдов. Эхийн овогт Жунсян ван''<ref>Цагаантөмөр жанжны хятад цол</ref> ''өсгөж хүмүүжүүлэв. Тэрээр Жунсян ванг дагалдан явж, хэрэг учирт хавсран олон зүйлийг сурч авав..."''{{sfn|Идэр|2012|pp=39-40}} </ref> гэснийг үзвэл багад нь нагац ах Цагаантөмөр нь өргөмөл хүүгээ болгожээ. 1352 онд Цагаантөмөр ноён 25 настайдаа{{sfn|Идэр|2012|pp=44-45}} Хэнань мужийн Шэньчиү шяниас журмын цэрэг цуглуулж, улаан алчууртны бослогыг дарахаар зүтгэж эхлэх үеэс Хөхтөмөр цэргийн үйлд оролцож эхлэсэн бололтой. 1362 онд [[Цагаантөмөр]] жанжин [[Шаньдун муж|Шаньдун]] мужийн [[Иду]] хотод бүгсэн [[Улаан алчууртны бослого|улаан алчууртны бослогын]] нэг удирдагч [[Ван Шичэн|Ван Шичэнийг]] бүслэн байлдах зуур Цагаантөмөрийн харъяат жанжин [[Тянь Фэнь]] гэгч Ван Шичэнтэй хуйвалдаж, эзэн ноёноо барьж алжээ. Энэ явдлын дараа Хөхтөмөрийг дараагийн удирдагчаар нь томилж босогчдын бүгсэн Иду хотыг эзлэн, Ван Шичэн, Тянь Фэнь нарын зүрхээр Цагаантөмөрийн онгоныг тахижээ.{{sfn|Идэр|2012|pp=65}} Үүний дараа тэрээр Гуаньбао жанжныг Жүжоу хот руу довтлуулж эзлэн авснаар Шаньдуны бүх бослогыг дарсан. === 1362-1375 === Хөхтөмөр нь өргөмөл эцгийнхээ дараа их жанжин болсон тул их хааны зарлигаар [[тайвэй]], [[Төвлөн засах яам|төвлөн засах яамны]] [[пинжан жэнши түшмэл]], [[Хэнань Жяньбэй нутгийн син жун шу шэн|Хэнань]], [[Шаньдун муж|Шаньдун]] мужийн [[Цэргийн явдлын хүрээлэн|цэргийн явдлын хүрээлэнгийн]] мэдэгч түшмэл, зүүн ордны хэргийг хариуцсан түшмэл зэрэг цол, албан тушаалд өргөмжилж, Шаньдун мужийн цэргийг Бай Суожу жанжинд хариуцуулж, гол хүчээ Тайюань хот руу шилжүүлсэн. Түүнийг [[Тайюань|Тайюаньд]] төвлөрөх болсноос хойш салжуудын [[Бортөмөр]] жанжин түүнтэй эзэмшил нутаг, эрх мэдэл булаалдан тэмцэх болсноор бослого дарах ажил удааширч, улс төрийн эргүүлгэнд орооцолдох нь нэмэгдсэн. Тухайн үед Тогоонтөмөр хааны нагац ах [[Лодиша]] нарын түшмэд хунтайж Аюушридарын хүн чинсан [[Чосгин|Чосгиныг]] эрх мэдлээ урвуулан ашиглаж, авилга хээл хахуульд автсаныг илчлэн тушаалаас нь буулгасан ч, удалгүй [[Чосгин]] дахин чинсан болсонд, Лодиша хуучны танил Бортөмөрийн цэргийн хүрээнд очин амь хоргодов. Харин [[Аюушридар хаан|Аюушридар]] Лодишаг буцаан өгөхийг Бортөмөрт тушаан элч илгээснийг үл тоон элчийг алсан байна. Мөн Бортөмөрийг цэргээ удирдан Сычуанийг түвшитгэ гэж дахин элч ирснийг сэжиглэж, элчийг алж дүү Дөчинтөмөрт цэрэг захируулж, Дайду хот руу дайрсанд цэргийн явдлын хүрээлэнгийн мэдэгч түшмэл [[Есү]] угтан байлдаж ялагдсны дараа хунтайж зугтан Хөхтөмөр жанжны хүрээнд ирсэн. Харин Бортөмөр нийслэл хотыг эзлэн Чосгин чинсан, [[Пак Буха]] тайган зэрэг [[Өлзийхутаг хатан]], Аюушридар хатан хоёрын талын ноёдыг барьж цаазлаж, төрийн эрхийг гартаа оруулсан. 1365 онд Бортөмөрийг амь үрэгдсний дараа хунтайж [[Аюушридар хаан|Аюушридарийг]] хамгаалсан тул [[Тайбао|тайбо]], [[Чинсан|зүүн гарын чинсангаар]] өргөмжлөгдөв. [[Дайду]] хотод ирэхдээ цэргийн хүчээ хотоос гадна үлдээж хотод орсон нь хаан сэнтийд санаархаж байсан хунтайжд таалагдсангүй тул удалгүй Аюушридар, [[Өлзийхутаг хатан]] хоёрын фракцтай тэмцэх болсон нь 1368 онд дуустал үргэлжилсэн. Тус онд хааны зарлигаар Хөхтөмөрийг Хэнань ван өргөмжлөн, хунтайжийн нэрийн өмнөөс өмнөд газрыг дайлаар мордуулжээ. 1366 оны 2 сард их цэргийг удирдан өмнө зүг хөдлөж, Хэнаньд цэргээ түр байрлуулж, хятад зөвлөхийнхөө үгээр [[Гуанжун|Гуанжунд]] ([[Шиань|Шиань хотын]] ойр хавийн нутгийг төлөөлүүлж хэлдэг хятад үг) байсан [[Ли Сичи]], [[Төрбай]], [[Күнсин]], [[Жан Лянби]] нарын ноёдын цэргийг чуулуулж, хамтаар өмнөд мужийг дайлах гэсэнд, дээрх дөрвөн жанжид үл тоомсорлож цэргүүдээ хөдлөгсөнгүй учраас, Хөхтөмөр жанжин эхлээд Гуанжунд байсан тэдэн рүү дайран орсон ч, 1367 он гартал байлдав. 1367 онд Хөхтөмөрийн доорх Могао, Гуаньбао нарын жанжид цэргээ удирдан Хөхтөмөрийн ялыг тоочин Хөхтөмөрөөс урваснаар Хөхтөмөрийн өмнөдийг дайлах явдал дотоодын дайнаар солигдсон. Энэ далимаар хунтайж болон түүнийг дагалдагч нар Хөхтөмөрийг буруушаан бүх албан тушаалыг нь хураалгав. 1368 оны 5 сард Тайюаньд байсан Хөхтөмөрийг Могао, Гуаньбао нар зүүн талаас нь довтлож байгаад олзлогдон, цэргүүд нь Хөхтөмөрт бууж өгсний дараа түүний бүх цол, албан тушаалыг сэргээв. Гэвч 1368 оны 8 сард [[Мин улс|Мин улсын]] их хэмжээний цэргийн хүч Шаньдун, Хэнань мужийг эзлээд, Дайду руу дөхөж байгаа чимээгээр [[Тогоонтөмөр хаан]] хотоо орхин [[Шанду]] руу зугтаж, Хөхтөмөрийг зүүнш дайлж нийслэл хотыг эргүүлэн авахыг тушаасан ч, амжилтгүй болж Хөхтөмөрийн хуаран [[Сюй Да|Сюй Дагийн]] удирдсан цэрэгт ялагдаж Тайюаниас зугтан [[Ганьсу муж]] руу зугтав. [[Чуулалт хаалга]], [[Гүбэйкоу|Гу бэй коугийн]] ард байсан монгол цэргийн гол хүчийг [[Инчан|Инчан хотод]] нийслэллэх болсон Тогоонтөмөр хаан захирч байв. Баруун хэсэгт Хөхтөмөр жанжны удирдлага доор 10 түмэн цэрэг Ганьсу зэрэг баруун мужуудыг алдахгүйг хичээхийн хамт байлдааны ажиллагаагаа гол хүчтэйгээ уялдуулан зохицуулахыг хичээж байсан бол зүүн хэсэгт [[Нагачу]] жанжны удирдлаганд 20 түмэн цэрэг Бээжингээс зүүн тийш [[Ляоян нутгийн син жун шу шэн|Ляоян муж]], Ляохэ голын хөвөөн дээрх Зиньшан ууланд байрлаж байв. Эдгээр хүчнээс Хөхтөмөр жанжин л хятад цэрэгтэй шургуу байлдаж, үе үе сүрхий цохилт өгчээ. Харамсалтай нь нөгөө хоёр жигүүрийн цэрэг түүнд олигтой дэмжлэг үзүүлэхгүй байлаа. Иймээс төвийн болон зүүн жигүүрийн цэрэг цохигдон ухрахад Хөхтөмөр жанжин цэргийнхээ эмх цэгцийг алдалгүй алгуурхан ухарч, ганцаардан түгжигдэх аюулаас сэргийлэхээс өөр аргагүй болжээ. Ийнхүү хаант төрийн дотоодын бослого хямралын эрхэнд [[Юань улс]] мөхөж, монголын хаад эргээд уугуул монгол нутагтаа ирж, [[Хархорум|Хархорумд]] нийслэллэн суух болов. Аюушидар хааны үед монгол улсаа бөөгнүүлэн төвхнүүлэхийн тулд Хархорумд цэргийн гол хүч байх ёстой гэж үзээд, Ганьсуд их цэргийн хамт байрлаж байсан Хөхтөмөр жанжныг дуудан ирүүлж, монгол цэргийн ерөнхийлөн удирдах захирагчаар тохоон томилжээ. Юань гүрний үед Хөхтөмөрийн удирлага доор байсан цэргийн эрхтнүүд цэргийнхээ хамт Монголд хүрэлцэн ирснээр маш их хүч бүрдээд байв. 1372 онд [[Мин улс|Мин улсын]] 150,000 их цэрэг Монголд гурван замаар нэвтрэн орж ирэхэд [[Аюушридар хаан]] болон түүний удирдсан цэргүүд [[Сюй Да]] жажнаар захируулсан Мин улсын цэргүүдийг Туул голыг орчимд бут ниргснээр Хятадын цэрэг зугтан одсон. Мин улсын хоёр жанжнаар удирдуулсан хятадын 15 түмэн цэрэг гурван замаар түрэмгийлэн орж ирээд Хангайн уулын ард их сүржнээр хороолон буудаллажээ. Тэд монголчуудыг цохин эрхэндээ оруулж, Хархорум хотыг эвдэн сүйтгэх зорилготой иржээ. Мин улсын ерөнхийлөн захирах жанжин Сюй Дагийн удирдсан төв замын цэрэг хамгийн аюултай байсан учир Хөхтөмөрийг түүний эсрэг байлдуулахаар томилсон байна. Тэрбээр хятадын цэргийн хүчийг өдөөж, түүнийг нутгийн гүн рүү оруулж байгаад бүслэн цохих байлдааны арга мэхийг амжилттай хэрэглэсэн байна. Сюй Да жанжин үлдсэн цөөн цэргийн хамт хамгаалалтанд орж, сүүлдээ ухран зугтахад хүрчээ. Ийнхүү Хөхтөмөр жанжин тангараг тавьсан амандаа хүрч Мин улсын нэрт жанжныг сүйртэл цохисон нь түүнийг ихэд алдаршуулсан байна. Энэ үед хятадын бусад замын цэргүүд нь мөн л бут цохигдон, ухарч гарахаас өөр аргагүй болжээ. Ийнхүү Мин улс байгуулагдсанаас хойш хятадын цэрэг анх удаа хамгийн том ялагдал хүлээжээ. Мин улсын хаан Хөхтөмөр жанжны удирдсан Монголын цэргийн хүчин чадал их, Монголыг хүчээр дайлж болохгүй гэдгийг арга буюу хүлээн зөвшөөрөв. Энэ үеэс эхлэн нэг хэсэгтээ Мин улсын цэрэг монгол газар довтлохыг зүрхэлсэнгүй. Энэ үед Монголын хаан хятадыг эргүүлэн авах санаархлаасаа няцаагүй байсан бөгөөд дараа жилээс нь монголчууд хятадын нутаг руу Шаньси, Хучжоу, Ляонин, Хэбэйн ойролцоох газраар довтолсноор Мин улс стратегийн ач холбогдолтой нутгуудаа монголчуудад алджээ. Тэдгээр нь одоогийн [[Хэбэй муж]] дахь [[Синхэ]], [[Фунин тойрог]], [[Ляонин муж]] дахь [[Суйжин]] зэрэг газар байв. Дээрх нутгийг алдсанаар Мин улсад алдсан Дайду хотын баруун хойд, зүүн хойд талаас аюул учирч, Ляодуны хойг хүрэх замыг таслажээ. Мөн тэр үед Аюушидар хаан [[Курё улс|Курё улсын]] ванд хандан захиа хүргүүлж: "Их самуун дэгдэж хойд зүг рүү саланги нэгээрээ шилжин суухад хүрэв. Өнөө Хөхтөмөрийн хамтаар харилцан зүтгэсээр сэргэн мандах цаг ойртоод байна. Ван та бидний нэгэн адил эзэн Чингисийн удмын хүн бөлгөө. Учир иймд тэнгэрийн доор шудрага журам тогтооход хүчин зүтгэж, хүч хавсрах"-ыг сануулсан байна.{{Citation needed}} Гэвч Хөхтөмөр жанжин Мин улсын үлдэгдэл цэргийг нэхэн хөөж, бут цохисоор Алтайн нуруу хүрч, Хар нохойн зоо гэдэг газар 1375 оны дундуур{{sfn|Идэр|2012|pp=120-125}} нас баржээ. == Гэр бүл == * Хуланц өвөө: '''Хөхчү ноён''', Юнжун жүний ноён цолоор нэхэн өргөмжлөгдсөн.{{sfn|Идэр|2012|pp=26}} * Хуланц эмээ: '''Хиан овогтон''', Юньжун жүнь фүрэн цолоор нэхэн өргөмжлөгдсөн.{{sfn|Идэр|2012|pp=26}} ** Элэнц өвөө: '''Хижү ноён''', Юнжун жүний ноён цолоор нэхэн өргөмжлөгдсөн.{{sfn|Идэр|2012|pp=26}} ** Элэнц эмээ: '''Баяужин''', Юньжун жүнь фүрэн цолоор нэхэн өргөмжлөгдсөн.{{sfn|Идэр|2012|pp=26}} *** Өвөө: '''Баяутай ноён''', Жигуо гүн{{sfn|Идэр|2012|pp=26}} *** Эмээ: '''Өлзийлүн''', жигуо фүрэн цолоор нэхэн өргөмжлөгдсөн.{{sfn|Идэр|2012|pp=26}} **** Эцэг: [[Баяд]] овгийн '''Сайнчи даху ноён (1316-1365)''' **** Эх: [[Найман|Хорь Найман]] овгийн хүн. [[Цагаантөмөр]] ноёны дүү **** Нагац ах: '''Хорь Найман овгийн''' [[Цагаантөмөр|'''Цагаантөмөр жанжин''']] ***** Дүү: '''Тойнтөмөр'''{{sfn|Идэр|2012|pp=39-40}} , цэргийн түшмэл ***** Дүү: '''Налуй'''{{sfn|Идэр|2012|pp=39-40}} , ямар нэгэн түшмэл болоогүй ***** Охин дүү: '''Гуаниннү'''{{sfn|Идэр|2012|pp=39-40}} (1371 онд [[Хунъү|'''Мин Тайзу хааны''']] 2-р хүү Чинь ван Жу Шуаны хатан болсон) {{ahnentafel |1. '''Хөхтөмөр''' |2. Сайнчидаху (赛因赤答忽, Sayinchidahu) |3. Нэр тодорхойгүй. Хорь найман овгийн хатагтай |4. Баяутай ноён, жигуо гүн |5. Өлзийлүн, жигуо гүнгийн хатагтай |6. Аргун |8=8. Хижү ноён, Юньжун жюнь гүн |9=9. Баяужин, Юньжун жюнь гүнгийн хатагтай |12=12. Наймантай |16=16. Хөхчү ноён, Юньжун жюнь гүн |17=17. Хиан овогтон, Юньжун жюнь гүнгийн хатагтай |collapsed=yes |align=center |boxstyle_1=background-color: #fcc; |boxstyle_2=background-color: #fb9; |boxstyle_3=background-color: #ffc; |boxstyle_4=background-color: #bfc; |boxstyle_5=background-color: #bf3;}} == Эшлэл == {{reflist}} ==Ном зүй== * {{Cite book|last=Д |first=Идэр |title=Юань улсын их түшмэл Хөхтөмөр |year=2012 |publisher=Соёмбо принтинг|location=Улаанбаатар |isbn=978-99962-2-012-8 }} [[Ангилал:Юань улсын жанжин]] [[Ангилал:Монголын жанжин]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:14-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:1375 онд өнгөрсөн]] b514vuxowejgmrpe38nn9dkvaseas8o 0 35820 856239 717483 2026-05-13T11:18:45Z Megzer 20491 856239 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хувь хүн | нэр = Цагаантөмөр | жинхэнэ_нэр = | төрсөн_огноо = 1328 | төрсөн_газар = [[Юань улс]], [[Хэнань Жяньбэй нутгийн син жун шу шэн]], Инжоу, Шэньчиү сянь | нас_барсан_огноо = 1362 оны 7 сарын 6 | нас_барсан_газар = [[Юань улс]], [[Төвлөн засах яам|Шаньдун]], Иду хот | үхлийн_шалтгаан = Хүнд хорлогдсон | оршуулагдсан_газар = | хөшөө_дурсгал = | амьдарч_байсан_газар = | үндэстэн = Монгол үндэстэн | аль_хотын_суугуул = | бусад_нэр = | юугаараа_алдаршсан = Цэргийн ноён | хэргэм = | залгамжлагч = [[Хөхтөмөр]] | эхнэр_(нөхөр) = | хүүхэд = | эцэг_эх = | хамаатан = | шагнал = }} '''Цагаантөмөр''' жанжин нь (1328-1362 оны 7-р сарын 6) [[Найман]] аймгийн хүн хэмээдэг. [[Монгол]]ын [[Юань улс|Юань улсын]] сүүл үед гарч байсан [[Улаан Алчууртны бослого|Улаан Алчууртны бослогыг]] дарахад хүчин зүтгэж байсан нэрт хүмүүн билээ. == Угсаа гарал == Түүний элэнц эцэг '''Хөхтэй''' нь [[Сүн улс|өмнөд Сүн]] улсыг дайлаар мордоход оролцож, хожим нь Хэнань мужид нутагшин суужээ. Иймээс түүнийг Инжоу газрын Шэньчиү нутгийн хүн гэдэг.{{sfn|Идэр|2012|pp=42}} Өвөг эцэг нь '''Наймантай''', эцэг нь '''Аргун''' болой. Цагаантөмөр жанжны өргөсөн нэрийг '''Тин Рүй''' хэмээдэг.{{sfn|Идэр|2012|pp=42}} [[Юань улсын судар|Юань улсын сударт]] Цагаантөмөр жанжны гадаад төрх байдлыг дүрсэлсэн байдаг. Тэрхүү тэмдэглэлд: ''"Цагаантөмөр жанжны биеийн өндөр нь долоон тохой, хүнгэнэсэн чанга дуу хоолойтой, хөмсөг нь өргөн бөгөөд хүр хорхойн үүртэй адил, том давхраатай нүдтэй бөгөөд зүүн хацартаа гурван бут сахалтай. Тэр сахал үс нь уурлах үед босож их сүрдмээр болдог бөгөөд үнэхээр нэгэн үеийн баатар зоригтой хүн"'' гэжээ.{{sfn|Идэр|2012|pp=43}} Түүний угсаа гарал дээр судлаачид уйгур хүн, монгол хүн, кидан хүн, хятад хүн, найман хүн гэх мэтээр нэгдсэн бус үзэл бодолтой байдаг. Түүхч [[Чулууны Далай]] үзэхдээ ''"...Цагаантөмөрийг уйгур хүн гэж хятад сурвалжид бичсэн байдаг. Гэвч түүний бүхий л үйл явдлыг судалж үзвэл гарцаагүй '''[[Монгол үндэстэн|монгол хүн]]''' байжээ..."'' гэж үзсэн байдаг.{{sfn|Идэр|2012|pp=43}} Харин хятадын түүхчид '''уйгур хүн''' хэмээн үздэг. [[Юань улсын судар|Юань улсын судрын]] 141-р боть '''Цагаантөмөрийн цадиг'''-т ''"Цагаантөмөр бол уулдаа умард орноос гаралтай"'' хэмээн тэмдэглэсэн байдаг. Үүнийг нь хятад судлаачид '''Биэ ши ба ли''' буюу одоогийн [[Шиньжян - Уйгурын өөртөө засах орон|Шинжаан уйгурын]] '''Жимузар''' хэмээх газар гээд, түүнийг [[Уйгур үндэстэн|'''Уйгур''']] гаралтай гэж нотлохыг хичээдэг. Энэ үзлийг одоогийн олонх ном бүтээлд өргөн ашиглаж байдаг.{{sfn|Идэр|2012|pp=44}} Харин Оросын эрдэмтэн [[Л.А.Боровкова]] нь Цагаантөмөр жанжинг '''[[Кидан үндэстэн|Кидан хүн]]''' гэж бичжээ. Тэр хүн чухам ямар учраас ингэж нэрлэсэн нь ойлгомжгүй.{{sfn|Идэр|2012|pp=44}} Бас хятадын У Сы түүвэр, Мин улсын Тайзү хааны бичмэл зохиолын түүвэр, Чуан хэний Тогоонтөмөр хааны түүх гэсэн сурвалжид Цагаантөмөрийг Ли овогтой хэмээн тэмдэглэсэн байна. Магадгүй энэхүү Ли овгийг хожмын Мин улсын сударч түшмэд зохиож бичсэн бололтой.{{sfn|Идэр|2012|pp=44}} Учир нь түүний зээ хүү [[Хөхтөмөр|'''Хөхтөмөр''']] жанжныг мөн адил '''Ван''' хэмээх хятад овогтой гэж [[Мин улс|Мин улсын]] бүх сурвалжид бичсэн байдаг. Гэтэл тэр нь 1990 онд '''Сайнчи даху ноёны''' онгон олдож, онгоны бичээс нийтэд ил болсноор тэдгээр сурвалжийн мэдээ худал болох нь илчлэгдсэнтэй адил байх үндэстэй. Өвөр монголын эрдэмтэн Н.Алтаншаа, монголын судлаач [[Даваацэрэнгийн Идэр|Д.Идэр]], хятадын судлаач Дан бао хай, [[Чин улс|Чин улсын]] Хуан жинь рү гэдэг хүний зохиосон Ся сянь-ий ойллого сурвалж зэрэгт Цагаантөмөр нь [[Найман|найман]] гаралтай гэж бичсэн.{{sfn|Идэр|2012|pp=44}} '''Сайнчи даху ноёны''' ([[Хөхтөмөр|'''Хөхтөмөрийн''']] эцэг) тахилын хөшөөн дээр бичсэн нь, ''"...Түүний хатан Хорь Найман овогтон ноёнтноос таван жилийн урьд Луо ян-д ... насандаа нас нөгчсөн ... Ууган хөвгүүнийг [[Хөхтөмөр|'''Хөхтөмөр''']] хэмээдэг... Эхийн овогт '''Жун Сянь ван''' (Цагаантөмөрд улсаас шагнасан цол) өсгөн хүмүүжүүлэв..."''{{sfn|Идэр|2012|pp=44-45}} Ингэхээр тэр бол '''Уйгур хүн''' биш '''Хорь Найман овгийн хүн''' болж байна. == Цэрэг дайны ажиллагаа == Тэрээр [[Хэнань]] мужид түшмэл байгаад, 25 насандаа цэрэг удирдан босогчдыг идэвхтэй дарж эхэлсэн. Цагаантөмөр жанжин [[Хэнань Жяньбэй нутгийн син жун шу шэн|Хэнань]], [[Шаньдун]] мужуудыг бослогоос чөлөөлж хяналтдаа оруулж, 1352-1362 он хүртэл бүтэн арван жил тэрхүү бослогын гол гол хүчийг бут цохиж, тэдний умардад давших замыг хааж байгаад 1362 оны 7 сарын 6-нд И доу хотод өөрийн туслах жанжин [[Тянь Фэнь]]д хорлогдон үхсэн. Түүнийг үхснээс хойш Юань улсын төр Хятад орны босогчдыг цаашид идэвхтэй дарахад бэрхшээлтэй тулгарах болсон. Цагаантөмөр жанжин бол дагнан монгол цэрэг захирдаг, [[Мухулай]] жанжны цэрэг захирах, байлдах тулалдах аргаас суралцсан нэгэн байв. Түүний үйлсийг өргөмөл хүү [[Хөхтөмөр]] жанжин өвлөн авч босогчдын цэрэгтэй тулалдаж байв. Түүний онгон нь одоогийн [[Хятад улс|БНХАУ]]-ын [[Хэнань|Хэнань мужийн]] [[Луо ян]] хотын, [[Жинь гуо сянь]]-ий нутагт '''Ман уул'''ын орчимд '''Вань фү''' сүмийн хажууд байдаг. ==Эшлэл== {{reflist}} ==Ном зүй== * {{Cite book |last=Идэр |first=Д. |title=Юань улсын их түшмэл Хөхтөмөр |publisher= |year=2012|isbn=978-99962-2-012-8}} [[Ангилал:Монголын жанжин]] [[Ангилал:Юань улсын жанжин]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:13-р эсвэл 14-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:1362 онд өнгөрсөн]] nw77bbhxgu2wdcxf0jwoi7qdrs8x4z5 0 39083 856207 705136 2026-05-13T05:10:13Z Avirmed Batsaikhan 53733 856207 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн |conflict= Өвлийн дайн |partof= Зөвлөлт -Финландын дайнууд |image= [[Файл:A Finnish Maxim M-09-21 machine gun nest during the Winter War.jpg|300px]] |caption= |date= [[1939]] оны [[11 сарын 30]] – [[1940]] оны [[3 сарын 13]] |place= [[Европ]], [[Карелийн хойг]], [[Балтын тэнгис]] |casus= |territory= Хилийг Ленинград хотоос хэдэн арван километр хойд зүгт хойшлуулж, Койвисто-Тайпале шугам дээр тогтоож, Финны хоолойн баруун хойд хэсэгт байрлах Ханко боомт болон Финляндын өмнөд хзсэгт орших ойр хавийн арлуудыг удаан хугацаагаар Зөвлөлтөд түрээслүүлэх, Зөвлөлтийн талд Загасны ба Хойд Мөсөн далайн эрэг хавьд байрлах Дундад гэх хошууг шилжүүлэн өгсөн. |result= [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын ялалт. [[Финланд]]ын сэтгэл санааны ялалт |combatant1=[[Файл:Flag of the Soviet Union.svg|22x20px]] [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |combatant2=[[Файл:Flag of Finland.svg|22x20px]] [[Финланд]] |commander1 =[[Файл:Flag of the Soviet Union.svg|22x20px]] [[Ворошилов]]</br>[[Тимошенко]] </br>[[Мерецков]]</br>[[Штерн]]</br> [[Говоров]]</br>[[''бусад'']] |commander2 = [[Файл:Flag of Finland.svg|22x20px]] [[Маннергейм]]</br> ''бусад'' |casualties1= '''Цэргийн хохирол''':<br />үхсэн 72408 гаруй<br />'''шархадсан'''186129:<br />хөлдсөн 132213 гаруй<br />'''долгионд бэртсэн'''4240:<br /> олзлогдсон 17520 гаруй<br /> |casualties2= '''Цэргийн хохирол''':<br />үхсэн 19576 <br />'''шархадсан'''43557:<br />олзлогдсон 4101 }} '''Өвлийн дайн''' ({{lang-fi|talvisota}}, {{lang-sv|vinterkriget}}, {{lang-ru|Зимняя война}}) нь 1939 оны арваннэгдүгээр сарын 30-наас 1940 оны гуравдугаар сарын 13 хүртэл [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] ба [[Финланд]]ын хооронд болсон [[дайн]] юм. == Дайн гарах шалтгаан == 1809 оноос хойш [[Оросын Хаант Улс|Хаант Оросын]] бүрэлдэхүүнд орж байсан [[Финландын Их Вант Улс]] 1918 онд бие даасан улс болж тусгаар тогтнолоо зарласан билээ.<ref>William R. Trotter: ''A Frozen Hell''. Algonquin Books, Chapell Hill 1991, S. 3–12.</ref> 1920 онд '''<bdi>[[Зөвлөлт Орос, Финландын хоорондох Тартугийн энхийн гэрээ]]</bdi>''' ЗХУ-Финландын хилийг тогтоосон бөгөөд түүний урт нь 1400 км-т хүрч байлаа, Тэрхүү хил нь ЗХУ-ын улс төр болон эдийн засгийн төв, байгууламжуудын дэргэдүүр өнгөрсөн юм. Ленинград хот л гэхэд хилээс ердөө 32 км-ийн зайнд оршиж байлаа. 1930-аад оны дунд үеэс эхлээд Европ дахь цэрэг-улс төрийн байдал нилээд хурцдаж эхэлжээ. Тэр үед цэргийн бэлтгэл ажилд Финландын Засгийн газар төсвийнхөө 25 % зарцуулдаг байсан гэдэг. Замын сүлжээ, зэвсэгт хүчний бааз, нисэх буудал зэргийг барих ажиллагаа маш идэвхтэй явагдаж байсан байжээ. Карелийн хоолой хавьд Финландад "Маннерхеймын шугам" гэж нэршсэн бэхлэлтийг барьж дуусгах ажил үндсэндээ дууссан юм. Тэр хамгаалалтын шугам нь Финийн хоолойгоос Ладог нуур хүртэл үргэлжлэх агаад 90 километр хүртэлх гүнтэй байсан юм. Зарим түүхчдийн үзэж байгаагаар Финландын эсрэг байлдааны үйл ажиллагааг [[Иосиф Сталин]] эхлэн явуулж, аажмаар "зөвлөлт" бүгд найрамдах улс болгох гэж байсан гэдэг. Зөвлөлт-Финландын харилцааг сайжруулах шаардлагатай тухай нэг бус удаа зөвлөлтийн засгийн газраас санал болгож байсан юм. 1938 оны 4-р сард ЗСБНХУ болон Финландын хооронд хилийн тухай хэлэлцээр оросын талын санаачилгаар явагдаж байлаа. Хамгийн сүүлчийн хэлэлцээр 1939 оны 10-р сарын 12-нд болж өнгөрчээ. Зөвлөлтийн засгийн газар хилийг Ленинград хотоос хэдэн арван километр хойд зүгт хойшлуулж, Койвисто-Тайпале шугам дээр тогтоож, финийн хоолойн баруун хойд хэсэгт байрлах Ханко боомт болон Финландын өмнөд хзсэгт орших ойр хавийн арлуудыг удаан хугацаагаар Зөвлөлтөд түрээслүүлэх, Зөвлөлтийн талд Загасны ба [[Умард мөсөн далай|Умард мөсөн далайн]] эрэг хавьд байрлах Дундад гэх хошууг шилжүүлэн өгөхийг хүслээ. Харин ЗСБНХУ-ын мэдэлд очиж байгаа нутаг дэвсгэрийн оронд Зөвлөлт Холбоот Улс өөр газар хоёр дахин илүү нутаг дэвсгэрийг өгөхөөр хүссэн байна. 1932 онд байгуулсан үл довтлох тухай хэлэлцээрийн зарим нэгэн заалтыг баталгаажуулахыг зөвлөлтийн талаас санал болгосон юм. Финландын хувьд ийм болзол тохирохгүй байсан бөгөөд Карелийн хошуу нь сайн боловсрогдсон нутаг дэвсгэр байсан бөгөөд Финланд дахь хамгийн дулаан уур амьсгалтай газар байсан юм. Харин Карелид санал болгож байгаа нутаг дэвсгэр нь бараг зэрлэг, илүү хүнд цаг уурын нөхцөлтэй байсан гэдэг. 11-р сарын 13-нд финийн талын санаачилгаар хэлэлцээр тасалдлаа. 11-р сарын 28-нд Зөвлөлт Холбоот Улс үл довтлох хэлэлцээр үйлчлэхээ больж байгааг мэдэгдээд Финландид байх өөрсдийн дипломатчдыг татан авсан байна. Ленинградын цэргийн тойргийн анги нэгтгэлүүд байлдааны үйл ажиллагаа явуулж Карелийн хошуун дахь хилийг хойшлуулах тушаалыг хүлээн авчээ. == Дайны үйл явц == [[Файл:Suur-Suomen kartta.png|thumb|left|Финландын Их Вант Улс]] 1939 оны 11-р сарын 30-нд [[Улаан Арми]]йн анги нэгтгэлүүд Финландын хилийг давжээ. Ингэж Зөвлөлт-Финландын дайн эхэлсэн ба тэр нь түүхэнд "Өвлийн дайн" хэмээн тэмдэглэгдэн үлдсэн юм. Тулалдаанд хоёр тал ихээхэн хэмжээний хүчийг хаясан байна. Ленинградын тойргийн ангиуд, Балтын, Хойд усан цэргийн хүчин, Ладог нуурын цэргийн анги гэх мэт. Тойргийн 4 армийн бүрэлдэхүүнд 240 мянган хүн, 1915 их буу, 1131 танк ба 967 онгоц байсан юм. Энэхүү дайнд нийт 1 сая орчим зөвлөлтийн цэрэг оролцсон гэдэг. Балтын тэнгисийн хүчний тусламжтай 7-р арми Карелийн хоолойд Выборг болон Хельсинкийг чиглэн довтолгоонд орсон бол 8-р арми Ладог нуураас хойд чиглэлд Сортавал ба Лахтиг чиглэн "Маннергеймын "шугамыг" даван 7-р армитай нэгдэх ёстой байлаа. 9-р арми Оулыг чиглэн явж, харин 14-р арми [[Хойд тэнгис]]ийн хүчний тусламжтай Петсамог ззлэн авч, Финландын Варенцын тэнгист гарах гарцыг хаах ёстой болжзэ. ЗХУ-тай хийсэн дайнд Финланд улс бүх л зэвсэгт хүчнээ ашиглаж ирсэн байна. Түүний бүрэлдэхүүнд 337 мянган хүн, 500 их буу, 6О танк, 115 онгоц болон 29 байлдааны усан онгоц зэрэг багтаж байсан юм. Финландын цэргийн гол хүчин Карелийн хоолойд төвлөрсөн байлаа. Яг тэнд алдарт "Маннергеймын шугам" өнгөрнө. Энэ бүхнийг Герман, Англи, Франц, Бельгийн цэргийн мэргэжилтнүүдийн тусламжтай байгуулсан бөгөөд хэд хэдэн хэсгээс бүрдсэн билээ. Хилээс шууд эхлэн хангамжийн бүс орох ба түүнд нь бэхжүүлсэн байр, өргөст тор зэрэг орно. Үүний араас батлан хамгаалах хэсэг орж. түүнд нь эсэргүүцэл үзүүлэх 22 цэг багтана. Батлан хамгаалах үндэст хажуу тал, налуу онилгоо болон бүх нийтийг хамарсан гал нээх систем, явган цэрэг, танк эсэргүүцэгч сүлжээ хөгжсөн хэсгүүд оржээ. Үндсэн хэсгийн араас хоёр дахь батлан хамгаалах хэсэг үргэлжилж, түүний цаад талд нь ар талын хэсэг болон Выборгийн хамгаалалтын шугам үргэлжлэнэ. Зөвлөлтийн арми дайсны талын хүчирхэг хамгаалалтыг ой ихтэй, намгархаг газарт, тэгэх тусмаа өвлийн нөхцөлд явуулахад бэлэн бус байсан юм. Гэсэн хэдий ч дайны эхэн үед Улаан Армийн давшилт үндсэн чиглэлд амжилттай өрнөж байлаа. Эхний өдрүүдэд зөвлөлтийн хэсгүүд Сестра голыг даван туулж, Куоккалаг эзлэн авсан бол маргааш өдөр нь Териокид нэвтрэн орж, дараа нь Балтын тэнгисийн дэмжлэгтэйгээр Ино фортоос Финчүүдийг хөөн зайлуулжээ. Арван хоёрдугаар сарын 12 гэхэд Выборгийн чиглэлийн хангамжийн хэсгийг үндсэндээ амжилттай давсан байлаа. Зүүн хэсэгт, кякисальмины чиглэлд ч давшилт амжилттай хэрэгжиж эхэлсэн юм. Арван хоёрдугаар сарын 12 гэхэд 7-р армийн нэгтгэлүүд бүхэлдээ хангамжийн хэсгийг даван туулж "Маннергеймын шугамыг үндсэн хэсэг дээр гарч ирсэн байна. Эдгээр тулалдааны явцад финчүүд зөвлөлтийн армийг нилээд сулруулж "Хоолой" хэмээх анги нэгтгэлийг тархан байрлах боломжийг өөртөө олж авсан байна. Улаан Армийн анги нэгтгэлүүд ихээхэн хэмжээний хүнээ алдсан бөгөөд юуны өмнө байлдааны үйл ажиллагаа явуулах тактик байгаагүйтэй холбоотой юм. Финийн хоолойд өмнө орхисон арлуудыг зөвлөлтийн далайн тусгай ангийнхан эзлэн авсан байна. Балтын тэнгисийн хүчнийх нэн бэхжүүлсэн эрэг хавийн хэсгийг байнга буудаж, финийн эргийг бүслэлтэнд оруулсан юм. Зөвлөлтийн хөлөг онгоц болон онгоцууд дайсны 20 тээврийн хэрэгслийг устгаж дөнгөсөн байна. Хамгаалалтын гол хэсэгт гарч ирмэгц зөвлөлтийн командлал түүнийг устгах арга хэмжээ авч эхэлсэн юм. Байлдааны зургаан дивиз, нэг танкны корпус нийлэн Кямяря станц руу их буугаар буудан эхэлжээ. Түүний эсрэг финчүүдийн явган цэргийн хоёр дивиз зогсож байсан бөгөөд Сумма бүсэд байрлах хүчирхэг бэхэлгээн дээр тулгуурласан байлаа. Сайтар хийсэн нуувч, тухайн орон нутагт хамгаалалтын хэсгүүдийг зөв байрлуулж чадсан зэрэг нь финчүүдийн хамгаалалтыг хүчирхэгжүүлж өгсөн байна. Арван хоёрдугаар сарын 17-ны өглөө зөвлөлтийн арми давшилтанд орж эхэлсэн боловч их бууны урьдчилсан буудлага муу, анги нэгтгэлүүдийн хоорондын уялдаа холбоо сул байсан явдал нь бүтэлгүйтэхэд хүргэсэн юм. Бие даан урагшилж байсан танкууд бэхжүүлсэн бүсэд нэвтрэн орсон боловч хүчирхэг галын тусламжтай явган цэргийг тэд нараас тасалж, анхны байр руугаа буцахад хүргэжээ. Ингээд тэд танкуудыг устгаж эхэлсэн юм. Арван хоёрдугаар сарын 18 ба 19-нд зөвлөлтийн командлал давшилтанд орох оролдлого хийсэн боловч мөнөөх байдал дахин давтагдаж иржээ. Ингээд ихээхэн хэмжээний хүн хүч алдаж эхэлсэн учир дайралтыг зогсоох шийдвэр гаргасан байна. Эдгээр тулалдааны дараа 7-р армийн нэгтгэлүүд зохион байгуулалтгүй болсон гэж финийн командлал үзсэн учир хариу давшилтанд орлоо. Эхлээд 7-р армийн байрлалын гүнд нэвтрэн орсон боловч зөвлөлтийн арми тэдний давшилтыг зогсоож, дараа нь хариу давшилт гүйцэтгэж финчүүдийг өөрсдийнх нь эзэлж байсан байр руу ухраасан байна. Үүний дараа Финландын арми дахин давшилтанд орох гэж оролдоогүй билээ. Ингээд байлдааны гол ажиллагаа хойд зүгт буюу хүнд нөхцөл бүхий, бараг амьдардаггүй. өтгөн ой, нуур, намаг ихтэй газар руу шилжжээ. Армийн үйл ажиллагаанд хүйтэн болон гүнзгий цас саад болж байсан 8-р арми Питкярантын чиглэлд гол цохилтыг гүйцэтгэж байсан бөгөэд финчүүд тэнд Уксунйоки голоос эхлээд Янисярви нуур хүртэл дөрвөн Зураас бүхий бэхлэлтийн шугамтай байлаа. Эхлээд оросын арми маш амжилттай давшилж байлаа. Арван хоёрдугаар сарын 12-14-ний хооронд анхны бэхлэгдсэн бүсийг давмагц хоёр дахь бэхлэлтийн шугам дээр гарч ирсэн юм. Гэвч энэ бүсийг нэвтлэх гэсэн оролдлого амжилтгүй дууслаа. Зөвлөлтийн арми хамгаалалтын арга хэмжээнд шилжсэн бөгөөд хажуу тал нь нээлттэй, ямар ч хамгаалалтгүй байсан юм. Үүнийг финчүүд тэр даруйдаа ашиглаж арван хоёрдугаар сарын 27-ноос нэгдүгээр сарын 5-ны хооронд хажуу талаас цохилт түйцэтгэснээр зөвлөлтийн фронтын шугамыг сэтлэн 18-р буудлагын дивиз, 34-р танкийн бригадыг бүрмөсөн бүслэн, нэгдүгээр сарын 11 гэхэд 168-р буудлагын дивизийг ч тасалсан байна. Толвояригийн ойролцоо хойд зүгт оросын арми хүнд цохилтонд өртлөө. Тэнд дайралтанд орж байсан 139-р буудлагын дивиз долоо хоног тулалдаж байгаад Аля-Толвояри ба Юля-Толвояри бэхлзлтэнд ойртож очсон боловч хүн хүчний гарз хохирол ихээхэн амсаж эхэлсэн бөгөөд хувийн бие бүрэлдэхүүн ч ядарч цуцаж байсан юм. Финчүүд хажуу талаас нь дивизийг бүсэлж эхэлмэгц арагш ухарч эхэлсэн байна. Арван хоёрдугаар сарын 21 гэхэд дивиз бут цохигдож, финнүүд 6Отанк, 30 их буу олзлон авчээ. Сөрөг тулалдааны явцад тусламж үзүүлэхээр явсан 139-р буудлагын дивизид туслахаар очсон 75-р дивиз ялагдсан байна. Ийм ялалтыг финчүүд цөөхөн хүчээр байгуулж чадсан бөгөөд тэд хүнд өвлийн нөхцөлд түүнийгээ ухаалаг ашиглаж чадсанд оршиж байсан юм. Хойд зүгт хүнд цохилтонд 9-р арми ч орлоо. Түүний бүрэлдэхүүнд ордог 54-р буудлагын дивиз давшилтанд орж Аласярви-Саунаярви чиглэлийн бэхлэлтийг сэтэлж гарсан боловч дэндүү хоорондоо уялдаагүй дайрсаны улмаас бүрмөсөн бүслэлтэнд оржээ. Пуоланы чиглэлд Финчүүд хоёр ч зөвлөлтййн дивиз болох 163 болон 44-р буудлагын дивизүүдийг бут ниргэжээ. Үүнээс үүдэн энэ хэсэгт идэвхтэй байлдааны үйл ажиллагаа явагдаагүй байна. Хойд хэсэгт байлдаж байсан 14-р армийн цэргүүд өөрсдийн зорилтоо бүрмөсөн биелүүлж чадлаа. Арван хоёрдугаар сарын 1-нд 104-р буудлагын дивиз Хойд далайн хүчний тусламжтай гэнэт дайралт хийж Петсамог эзлэн авсан бол арван хоёрдугаар сарын 3-нд Загасчны болон Дундад хошууг эзлэн авсан юм. Олигтой эсэргүүцэл үзүүлж чадаагүй финнүүд өмнөд зүг рүү ухрахад хүрсэн байна. Тэднийг мөрдөн мөшгиж зөвлөлтийн арми ч давшиж эхэлжээ. Арван хоёрдугаар сарын 17-ны дараа тэд зорилгодоо хүрсэн учир идэвхтэй хамгаалалтанд шилжжээ. Хоёрдугаар сарын сүүлээр тулалдаан хүчтэй өрнөж эхэлсэн байна. Гуравдугаар сарын 7-нд 52-р буудлагын дивиз Наутсиг эзлэн авснаар Хойд хэсгийн тулалдаан дуусгавар болжээ. Харин энэ үед 8-р армийн хэсэгт ширүүн тулаан болж байлаа. Бүслэлтэнд орсон зөвлөлтийн армийн байлдааны нөөц болон хүнсний зүйл дуусч эхэлсэн бөгөөд агаараас тэр бүхнийг авчирах нь ч тогтмол биш, шархдсан цэргүүдийг авч явдаггүй байлаа. Хязгаарлалтанд орсон дивизүүд ар араасаа устаж үгүй болж байлаа. 1940 оны хоёрдугаар сарын 28-наас 29-нд шилжих шөнө 18-р буудлагын дивиз болон 34-р танкийн арми Лемметтид бүх техник, материаллаг хэсэг болон 200 гаруй шархдсан цэргүүдээ үлдээгээд бүслэлтийг сэт цохих давшилтанд орсон юм. Ихээхэн гарз хохирол амссан ч өмнөд хэсэг нь өөрийн анги нэгтгэлүүдтэйгээ нэгдэж чадлаа. Харин Лемметтид үлдсэн шархдсан цэргүүдийт финийн цэргүүд устгажээ. Хэдийгээр ийм хохирол амссан ч 8-р арми гуравдугаар сарын 7-ноос 12-ны хооронд финчүүдийг бэхжүүлсэн байр суурийг сэт цохин Лоймола хавийн 12, 22-р Финландын явган цэргийн байранд давшилтанд орсон юм. Зэргэлдээ дөнгөж бий болсон 15-р арми ч амжилттай давшилтанд орж Ладог нуур дээрх хэд хэдэн арлуудыг эзлэн авч, 168-р буудлагын дивизийг бүслэлтээс чөлөөлөн гаргасан байна. Финчүүд зугтахад хүрсэн байна. Хойд чиглэлд явуулсан тулалдаанд Финландын арми өндөр байлдааны чадварыг харуулсан билээ. Тэд багахан хэмжээний цэргийн хүчээр дайрч, бүгд цанаар хангагдсан учир цас ихтэй тал газар түргэн шилжих боломжтой бөгөөд автомат буу зэвсгээр бурэн хангагдсан байжээ. Хажуу тал болон ар талд нь гэнэтийн цохилт өгч зөвлөлтийн армийн давшилтыг сааруулж, харин дараа нь бэхжүүлсэн хил дээр зогсоон, тэр даруйдаа бүслэн хэсэг болгон салгаж эхэлсэн байна. Харин зөвлөлтийн арми финийн фронт дээр тулалдахад огтхон ч бэлтгэлгүй гэдгээ харуулсан юм. Түүний анги нэгтгэлүүд нь цана болон автомат буу байхгүй, тухайн нутаг дэвсгэрийг муу мэддэг, их буутай хамтралгүй дайралтанд орж ирсэн юм. Энэ бүхэнд нь зөвлөлтийн арми хойд хэсэгт хэд хэдэн ноцтой ялагдал хүлээхэд хүргэсэн байна. 1940 оны хоёрдугаар сарын дундуур үндсэн тулалдаан Карелийн хоолойд дахин сэргэж эхэлжээ. Зөвлөлтийн командлал зохион байгуулалтыг сайжруулах, цэргийг бэхжүүлэх, хангамжийг дээшлүүлэх арга хэмжээ авлаа. Нэгдүгээр сарын 7-нд С.К.Тимошенкогийн удирдлага дор Баруун-Хойт армийг байгуулж Карелийн хоолойд тулалдаж байсан бүх ангиудыг нэгтгэсэн юм. Өөр тойргоос цэрэг татан, бүрэлдэхүүнд нь оруулж, дулаан хувцас, автомат зэр зэвсэг нийлүүлж бэхлэлт рүү давших ажлыг бэлтгэж эхэлсэн байна. Карелийн хоолой дахь зөвлөлтийн давшилт хоёрдугаар сарын 11-эхэллээ. Түүний гол зорилго нь "Маннергеймын шугамыг" сэт цохих ингэснээр Выборг-Антеа-Кякисальми руу гарах болж байсан юм. Гол цохилтыг 7-р арми выборгийн чиглэлд хийж, Кякисальми болон Выборгийн тохойд туслах цохилтыг гүйцэтгэжээ. Энэ ажиллагаанд 7, 13-р арми, дээрээс нь Баруун-Хойд фронтын нисэх хүчин болон Балтын тэнгисийн арми оролцсон байна. Давшилтанд 21 буудлагын дивизи, 6 танкийн бригад, 4 танкийн тусгай батальон, 1 пулеметын бригад, 20 их бууны хороо, 4 хүчирхэг их бууны дивизион, 1 морьт хороо, 15 нисэх хороо тус тус оролцсон юм. Хоёрдугаар сарын 11-ний өглөөний 9 цаг 40 минутанд хүчирхэг их бууны бэлтгэл ажил эхэлсэн байна. Түүнийг ихэд амжилттай гүйцэтгэсэн юм. Хэд хэдэн удаа зөвлөлтийн их буучид хуурамч галын шилжүүлэлтийг гүйцэтгэсэн бөгөөд үүгээр дайсныг буруу зам руу оруулснаар амьд хүчийг нь сулруулсан байна. Тэргүүн шугамын нүхэнд нуугдаж байсан финийн арми ихээхэн хэмжээний хүн хүчээ алдлаа. Бэхлэлтийн бүс рүү ч галын хүчийг чиглүүлж тэнд нүх сүв гаргах, ингэснээр явган цэрэг болон танканд орон зай гаргаж өгөх боломжтой болгосон байна. Хүчирхэг их буу төмөр болон бетонон бэхэлгээг устгаж байлаа. Өдрийн 12 цаг гэхэд финийн хамгаалалтын гүн рүү галыг шилжүүлсэн бөгөөд үүний дараа зөвлөлтийн арми давшилтанд орсон юм. Финчүүд хүчтэй эсэргүүцэл үзүүлсэн боловч давшилтыг зогсоож чадаагүй байна. Маргааш өдөр нь Финландын командлал сөрөг давшилт гүйцэтгэж алдсан байр сууриа эргүүлэн авах гэсэн боловч хангалттай хүч байгаагүй учир амжилт олж чадаагүй юм. Хоёрдугаар сарын 18 гэхэд финийн арми гол зурвас газраа орхиход хүрсэн байна. Зөвлөлтийн арми туслах хэсэгт амжилт муутай байсан ч Улаан Арми хоёрдугаар сарын 29 гэхэд гол чиглэл болох выборг хавьд хоёр дахь бэхлэлтийн бүсийг сэт цохилоо. Гуравдугаар сарын 3-нд 10 болон 34-р буудлагын корпус Выборг руу дайралт гүйцэтгэж эхэлсэн байна. Финчүүд эсэргүүцсээр байлаа. Долоо хоног тулалдсаны дараа тэдний арми хүчин мөхөсдөж эхэлсэн бөгөөд ихэнх анги нэгтгэлүүд нь байлдааны чадвараа алдсан юм. Гуравдугаар сарын 13-ны өглөө гол байшин барилга, цахилгаан станц, усны хоолой, үйлдвэр, хотын төв зэрэг нь зөвлөлтийн армийн гарт орлоо. == Үр дагавар == Москва хотноо өмнөх өдөр нь гарын үсэг зурсан энхийн хэлцлийн дагуу тэр өдрөө байлдааны үйл ажиллагааг зогсоожээ. Хилийн зурвасыг хойшлуулж, Ленинград болон [[Мурманск]] хотуудын аюулгүй байдлыг хангах гол зорилтоо зөвлөлтийн тал биелүүлж чадсан юм. Гэхдээ тэрхүү ялалтыг ихээхэн үнэ цэнээр олж авсан байна. Зөвлөлтийн арми 72408 хүнээ алдаж, 186129 хүн шархдаж, 132213 хүн хөлдөж, 4240 хүн дэлбэрэлтийн давалгаанд цохигдож, 17520 хүн сураггүй алга болсон эсвэл олзлогдсон байлаа. Финийн арми 19576 хүнээ алдаж, 43557 хүн шархдаж, 4101 хүн сураггүй алга болсон эсвэл олзлогдсон юм. Зөвхөн техник болон хүн хүчний давуу талаа ашиглан Зөвлөлтийн [[Улаан Арми]] ялалт байгуулж чадсан гэж үздэг байна. Харин Финүүд гайхамшигтай бэлтгэл командлалын зөв ажиллагаа зэргийг харуулсан юм. Энд Финүүд өөрийн газар нутгаа хамгаалж байсан гэдгийг ч онцлох хэрэгтэй. Финийн дайн Улаан Армийн байлдааны бэлтгэлийг Германтай хийх тулалдааны өмнө дээшлүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн бөгөөд энэ удаа Зөвлөлт хамгаалалтанд орсон гэж түүхчид үздэг билээ. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Winter War|Өвлийн дайн}} * [http://defmin.fi/winterwar/ Өвлийн дайны тухай Финийн батлах хамгаалах яамны цахим хуудаст] == Эшлэл == <references responsive/> [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Өвлийн дайн| ]] [[Ангилал:ЗХУ-ын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Финландын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:20-р зууны дайн]] [[Ангилал:1939 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:1940 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:Европын дайн]] ivq02n2jyzo4ni0r82of0l3mc7k4bop 856225 856207 2026-05-13T08:16:23Z Bayarkhangai 1129 856225 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн |conflict= Өвлийн дайн |partof= Зөвлөлт -Финландын дайнууд |image= [[Файл:A Finnish Maxim M-09-21 machine gun nest during the Winter War.jpg|300px]] |caption= |date= [[1939]] оны [[11 сарын 30]] – [[1940]] оны [[3 сарын 13]] |place= [[Европ]], [[Карелийн хойг]], [[Балтын тэнгис]] |casus= |territory= Хилийг Ленинград хотоос хэдэн арван километр хойд зүгт хойшлуулж, Койвисто-Тайпале шугам дээр тогтоож, Финны хоолойн баруун хойд хэсэгт байрлах Ханко боомт болон Финляндын өмнөд хзсэгт орших ойр хавийн арлуудыг удаан хугацаагаар Зөвлөлтөд түрээслүүлэх, Зөвлөлтийн талд Загасны ба Хойд Мөсөн далайн эрэг хавьд байрлах Дундад гэх хошууг шилжүүлэн өгсөн. |result= [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын ялалт. [[Финланд]]ын сэтгэл санааны ялалт |combatant1=[[Файл:Flag of the Soviet Union.svg|22x20px]] [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |combatant2=[[Файл:Flag of Finland.svg|22x20px]] [[Финланд]] |commander1 =[[Файл:Flag of the Soviet Union.svg|22x20px]] [[Ворошилов]]</br>[[Тимошенко]] </br>[[Мерецков]]</br>[[Штерн]]</br> [[Говоров]]</br>[[''бусад'']] |commander2 = [[Файл:Flag of Finland.svg|22x20px]] [[Маннергейм]]</br> ''бусад'' |casualties1= '''Цэргийн хохирол''':<br />үхсэн 72408 гаруй<br />'''шархадсан'''186129:<br />хөлдсөн 132213 гаруй<br />'''долгионд бэртсэн'''4240:<br /> олзлогдсон 17520 гаруй<br /> |casualties2= '''Цэргийн хохирол''':<br />үхсэн 19576 <br />'''шархадсан'''43557:<br />олзлогдсон 4101 }} '''Өвлийн дайн''' ({{lang-fi|talvisota}}, {{lang-sv|vinterkriget}}, {{lang-ru|Зимняя война}}) нь 1939 оны арваннэгдүгээр сарын 30-наас 1940 оны гуравдугаар сарын 13 хүртэл [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] ба [[Финланд]]ын хооронд болсон [[дайн]] юм. == Дайн гарах шалтгаан == 1809 оноос хойш [[Оросын Хаант Улс|Хаант Оросын]] бүрэлдэхүүнд орж байсан [[Финландын Их Вант Улс]] 1918 онд бие даасан улс болж тусгаар тогтнолоо зарласан билээ.<ref>William R. Trotter: ''A Frozen Hell''. Algonquin Books, Chapell Hill 1991, S. 3–12.</ref> 1920 онд '''<bdi>[[Зөвлөлт Орос, Финландын хоорондох Тартугийн энхийн гэрээ]]</bdi>''' ЗХУ-Финландын хилийг тогтоосон бөгөөд түүний урт нь 1400 км-т хүрч байлаа, Тэрхүү хил нь ЗХУ-ын улс төр болон эдийн засгийн төв, байгууламжуудын дэргэдүүр өнгөрсөн юм. Ленинград хот л гэхэд хилээс ердөө 32 км-ийн зайнд оршиж байлаа. 1930-аад оны дунд үеэс эхлээд Европ дахь цэрэг-улс төрийн байдал нилээд хурцдаж эхэлжээ. Тэр үед цэргийн бэлтгэл ажилд Финландын Засгийн газар төсвийнхөө 25 % зарцуулдаг байсан гэдэг. Замын сүлжээ, зэвсэгт хүчний бааз, нисэх буудал зэргийг барих ажиллагаа маш идэвхтэй явагдаж байсан байжээ. Карелийн хоолой хавьд Финландад "Маннерхеймын шугам" гэж нэршсэн бэхлэлтийг барьж дуусгах ажил үндсэндээ дууссан юм. Тэр хамгаалалтын шугам нь Финийн хоолойгоос Ладог нуур хүртэл үргэлжлэх агаад 90 километр хүртэлх гүнтэй байсан юм. Зарим түүхчдийн үзэж байгаагаар Финландын эсрэг байлдааны үйл ажиллагааг [[Иосиф Сталин]] эхлэн явуулж, аажмаар "зөвлөлт" бүгд найрамдах улс болгох гэж байсан гэдэг. Зөвлөлт-Финландын харилцааг сайжруулах шаардлагатай тухай нэг бус удаа зөвлөлтийн засгийн газраас санал болгож байсан юм. 1938 оны 4-р сард ЗСБНХУ болон Финландын хооронд хилийн тухай хэлэлцээр оросын талын санаачилгаар явагдаж байлаа. Хамгийн сүүлчийн хэлэлцээр 1939 оны 10-р сарын 12-нд болж өнгөрчээ. Зөвлөлтийн засгийн газар хилийг Ленинград хотоос хэдэн арван километр хойд зүгт хойшлуулж, Койвисто-Тайпале шугам дээр тогтоож, финийн хоолойн баруун хойд хэсэгт байрлах Ханко боомт болон Финландын өмнөд хзсэгт орших ойр хавийн арлуудыг удаан хугацаагаар Зөвлөлтөд түрээслүүлэх, Зөвлөлтийн талд Загасны ба [[Умард мөсөн далай|Умард мөсөн далайн]] эрэг хавьд байрлах Дундад гэх хошууг шилжүүлэн өгөхийг хүслээ. Харин ЗСБНХУ-ын мэдэлд очиж байгаа нутаг дэвсгэрийн оронд Зөвлөлт Холбоот Улс өөр газар хоёр дахин илүү нутаг дэвсгэрийг өгөхөөр хүссэн байна. 1932 онд байгуулсан үл довтлох тухай хэлэлцээрийн зарим нэгэн заалтыг баталгаажуулахыг зөвлөлтийн талаас санал болгосон юм. Финландын хувьд ийм болзол тохирохгүй байсан бөгөөд Карелийн хошуу нь сайн боловсрогдсон нутаг дэвсгэр байсан бөгөөд Финланд дахь хамгийн дулаан уур амьсгалтай газар байсан юм. Харин Карелид санал болгож байгаа нутаг дэвсгэр нь бараг зэрлэг, илүү хүнд цаг уурын нөхцөлтэй байсан гэдэг. 11-р сарын 13-нд финийн талын санаачилгаар хэлэлцээр тасалдлаа. 11-р сарын 28-нд Зөвлөлт Холбоот Улс үл довтлох хэлэлцээр үйлчлэхээ больж байгааг мэдэгдээд Финландид байх өөрсдийн дипломатчдыг татан авсан байна. Ленинградын цэргийн тойргийн анги нэгтгэлүүд байлдааны үйл ажиллагаа явуулж Карелийн хошуун дахь хилийг хойшлуулах тушаалыг хүлээн авчээ. == Дайны үйл явц == [[Файл:Suur-Suomen kartta.png|thumb|left|Финландын Их Вант Улс]] 1939 оны 11-р сарын 30-нд [[Улаан Арми]]йн анги нэгтгэлүүд Финландын хилийг давжээ. Ингэж Зөвлөлт-Финландын дайн эхэлсэн ба тэр нь түүхэнд "Өвлийн дайн" хэмээн тэмдэглэгдэн үлдсэн юм. Тулалдаанд хоёр тал ихээхэн хэмжээний хүчийг хаясан байна. Ленинградын тойргийн ангиуд, Балтын, Хойд усан цэргийн хүчин, Ладог нуурын цэргийн анги гэх мэт. Тойргийн 4 армийн бүрэлдэхүүнд 240 мянган хүн, 1915 их буу, 1131 танк ба 967 онгоц байсан юм. Энэхүү дайнд нийт 1 сая орчим зөвлөлтийн цэрэг оролцсон гэдэг. Балтын тэнгисийн хүчний тусламжтай 7-р арми Карелийн хоолойд Выборг болон Хельсинкийг чиглэн довтолгоонд орсон бол 8-р арми Ладог нуураас хойд чиглэлд Сортавал ба Лахтиг чиглэн "Маннергеймын "шугамыг" даван 7-р армитай нэгдэх ёстой байлаа. 9-р арми Оулыг чиглэн явж, харин 14-р арми [[Хойд тэнгис]]ийн хүчний тусламжтай Петсамог ззлэн авч, Финландын Варенцын тэнгист гарах гарцыг хаах ёстой болжзэ. ЗХУ-тай хийсэн дайнд Финланд улс бүх л зэвсэгт хүчнээ ашиглаж ирсэн байна. Түүний бүрэлдэхүүнд 337 мянган хүн, 500 их буу, 6О танк, 115 онгоц болон 29 байлдааны усан онгоц зэрэг багтаж байсан юм. Финландын цэргийн гол хүчин Карелийн хоолойд төвлөрсөн байлаа. Яг тэнд алдарт "Маннергеймын шугам" өнгөрнө. Энэ бүхнийг Герман, Англи, Франц, Бельгийн цэргийн мэргэжилтнүүдийн тусламжтай байгуулсан бөгөөд хэд хэдэн хэсгээс бүрдсэн билээ. Хилээс шууд эхлэн хангамжийн бүс орох ба түүнд нь бэхжүүлсэн байр, өргөст тор зэрэг орно. Үүний араас батлан хамгаалах хэсэг орж. түүнд нь эсэргүүцэл үзүүлэх 22 цэг багтана. Батлан хамгаалах үндэст хажуу тал, налуу онилгоо болон бүх нийтийг хамарсан гал нээх систем, явган цэрэг, танк эсэргүүцэгч сүлжээ хөгжсөн хэсгүүд оржээ. Үндсэн хэсгийн араас хоёр дахь батлан хамгаалах хэсэг үргэлжилж, түүний цаад талд нь ар талын хэсэг болон Выборгийн хамгаалалтын шугам үргэлжлэнэ. Зөвлөлтийн арми дайсны талын хүчирхэг хамгаалалтыг ой ихтэй, намгархаг газарт, тэгэх тусмаа өвлийн нөхцөлд явуулахад бэлэн бус байсан юм. Гэсэн хэдий ч дайны эхэн үед Улаан Армийн давшилт үндсэн чиглэлд амжилттай өрнөж байлаа. Эхний өдрүүдэд зөвлөлтийн хэсгүүд Сестра голыг даван туулж, Куоккалаг эзлэн авсан бол маргааш өдөр нь Териокид нэвтрэн орж, дараа нь Балтын тэнгисийн дэмжлэгтэйгээр Ино фортоос Финчүүдийг хөөн зайлуулжээ. Арван хоёрдугаар сарын 12 гэхэд Выборгийн чиглэлийн хангамжийн хэсгийг үндсэндээ амжилттай давсан байлаа. Зүүн хэсэгт, кякисальмины чиглэлд ч давшилт амжилттай хэрэгжиж эхэлсэн юм. Арван хоёрдугаар сарын 12 гэхэд 7-р армийн нэгтгэлүүд бүхэлдээ хангамжийн хэсгийг даван туулж "Маннергеймын шугамыг үндсэн хэсэг дээр гарч ирсэн байна. Эдгээр тулалдааны явцад финчүүд зөвлөлтийн армийг нилээд сулруулж "Хоолой" хэмээх анги нэгтгэлийг тархан байрлах боломжийг өөртөө олж авсан байна. Улаан Армийн анги нэгтгэлүүд ихээхэн хэмжээний хүнээ алдсан бөгөөд юуны өмнө байлдааны үйл ажиллагаа явуулах тактик байгаагүйтэй холбоотой юм. Финийн хоолойд өмнө орхисон арлуудыг зөвлөлтийн далайн тусгай ангийнхан эзлэн авсан байна. Балтын тэнгисийн хүчнийх нэн бэхжүүлсэн эрэг хавийн хэсгийг байнга буудаж, финийн эргийг бүслэлтэнд оруулсан юм. Зөвлөлтийн хөлөг онгоц болон онгоцууд дайсны 20 тээврийн хэрэгслийг устгаж дөнгөсөн байна. Хамгаалалтын гол хэсэгт гарч ирмэгц зөвлөлтийн командлал түүнийг устгах арга хэмжээ авч эхэлсэн юм. Байлдааны зургаан дивиз, нэг танкны корпус нийлэн Кямяря станц руу их буугаар буудан эхэлжээ. Түүний эсрэг финчүүдийн явган цэргийн хоёр дивиз зогсож байсан бөгөөд Сумма бүсэд байрлах хүчирхэг бэхэлгээн дээр тулгуурласан байлаа. Сайтар хийсэн нуувч, тухайн орон нутагт хамгаалалтын хэсгүүдийг зөв байрлуулж чадсан зэрэг нь финчүүдийн хамгаалалтыг хүчирхэгжүүлж өгсөн байна. Арван хоёрдугаар сарын 17-ны өглөө зөвлөлтийн арми давшилтанд орж эхэлсэн боловч их бууны урьдчилсан буудлага муу, анги нэгтгэлүүдийн хоорондын уялдаа холбоо сул байсан явдал нь бүтэлгүйтэхэд хүргэсэн юм. Бие даан урагшилж байсан танкууд бэхжүүлсэн бүсэд нэвтрэн орсон боловч хүчирхэг галын тусламжтай явган цэргийг тэд нараас тасалж, анхны байр руугаа буцахад хүргэжээ. Ингээд тэд танкуудыг устгаж эхэлсэн юм. Арван хоёрдугаар сарын 18 ба 19-нд зөвлөлтийн командлал давшилтанд орох оролдлого хийсэн боловч мөнөөх байдал дахин давтагдаж иржээ. Ингээд ихээхэн хэмжээний хүн хүч алдаж эхэлсэн учир дайралтыг зогсоох шийдвэр гаргасан байна. Эдгээр тулалдааны дараа 7-р армийн нэгтгэлүүд зохион байгуулалтгүй болсон гэж финийн командлал үзсэн учир хариу давшилтанд орлоо. Эхлээд 7-р армийн байрлалын гүнд нэвтрэн орсон боловч зөвлөлтийн арми тэдний давшилтыг зогсоож, дараа нь хариу давшилт гүйцэтгэж финчүүдийг өөрсдийнх нь эзэлж байсан байр руу ухраасан байна. Үүний дараа Финландын арми дахин давшилтанд орох гэж оролдоогүй билээ. Ингээд байлдааны гол ажиллагаа хойд зүгт буюу хүнд нөхцөл бүхий, бараг амьдардаггүй. өтгөн ой, нуур, намаг ихтэй газар руу шилжжээ. Армийн үйл ажиллагаанд хүйтэн болон гүнзгий цас саад болж байсан 8-р арми Питкярантын чиглэлд гол цохилтыг гүйцэтгэж байсан бөгөэд финчүүд тэнд Уксунйоки голоос эхлээд Янисярви нуур хүртэл дөрвөн Зураас бүхий бэхлэлтийн шугамтай байлаа. Эхлээд оросын арми маш амжилттай давшилж байлаа. Арван хоёрдугаар сарын 12-14-ний хооронд анхны бэхлэгдсэн бүсийг давмагц хоёр дахь бэхлэлтийн шугам дээр гарч ирсэн юм. Гэвч энэ бүсийг нэвтлэх гэсэн оролдлого амжилтгүй дууслаа. Зөвлөлтийн арми хамгаалалтын арга хэмжээнд шилжсэн бөгөөд хажуу тал нь нээлттэй, ямар ч хамгаалалтгүй байсан юм. Үүнийг финчүүд тэр даруйдаа ашиглаж арван хоёрдугаар сарын 27-ноос нэгдүгээр сарын 5-ны хооронд хажуу талаас цохилт түйцэтгэснээр зөвлөлтийн фронтын шугамыг сэтлэн 18-р буудлагын дивиз, 34-р танкийн бригадыг бүрмөсөн бүслэн, нэгдүгээр сарын 11 гэхэд 168-р буудлагын дивизийг ч тасалсан байна. Толвояригийн ойролцоо хойд зүгт оросын арми хүнд цохилтонд өртлөө. Тэнд дайралтанд орж байсан 139-р буудлагын дивиз долоо хоног тулалдаж байгаад Аля-Толвояри ба Юля-Толвояри бэхлзлтэнд ойртож очсон боловч хүн хүчний гарз хохирол ихээхэн амсаж эхэлсэн бөгөөд хувийн бие бүрэлдэхүүн ч ядарч цуцаж байсан юм. Финчүүд хажуу талаас нь дивизийг бүсэлж эхэлмэгц арагш ухарч эхэлсэн байна. Арван хоёрдугаар сарын 21 гэхэд дивиз бут цохигдож, финнүүд 6Отанк, 30 их буу олзлон авчээ. Сөрөг тулалдааны явцад тусламж үзүүлэхээр явсан 139-р буудлагын дивизид туслахаар очсон 75-р дивиз ялагдсан байна. Ийм ялалтыг финчүүд цөөхөн хүчээр байгуулж чадсан бөгөөд тэд хүнд өвлийн нөхцөлд түүнийгээ ухаалаг ашиглаж чадсанд оршиж байсан юм. Хойд зүгт хүнд цохилтонд 9-р арми ч орлоо. Түүний бүрэлдэхүүнд ордог 54-р буудлагын дивиз давшилтанд орж Аласярви-Саунаярви чиглэлийн бэхлэлтийг сэтэлж гарсан боловч дэндүү хоорондоо уялдаагүй дайрсаны улмаас бүрмөсөн бүслэлтэнд оржээ. Пуоланы чиглэлд Финчүүд хоёр ч зөвлөлтййн дивиз болох 163 болон 44-р буудлагын дивизүүдийг бут ниргэжээ. Үүнээс үүдэн энэ хэсэгт идэвхтэй байлдааны үйл ажиллагаа явагдаагүй байна. Хойд хэсэгт байлдаж байсан 14-р армийн цэргүүд өөрсдийн зорилтоо бүрмөсөн биелүүлж чадлаа. Арван хоёрдугаар сарын 1-нд 104-р буудлагын дивиз Хойд далайн хүчний тусламжтай гэнэт дайралт хийж Петсамог эзлэн авсан бол арван хоёрдугаар сарын 3-нд Загасчны болон Дундад хошууг эзлэн авсан юм. Олигтой эсэргүүцэл үзүүлж чадаагүй финнүүд өмнөд зүг рүү ухрахад хүрсэн байна. Тэднийг мөрдөн мөшгиж зөвлөлтийн арми ч давшиж эхэлжээ. Арван хоёрдугаар сарын 17-ны дараа тэд зорилгодоо хүрсэн учир идэвхтэй хамгаалалтанд шилжжээ. Хоёрдугаар сарын сүүлээр тулалдаан хүчтэй өрнөж эхэлсэн байна. Гуравдугаар сарын 7-нд 52-р буудлагын дивиз Наутсиг эзлэн авснаар Хойд хэсгийн тулалдаан дуусгавар болжээ. Харин энэ үед 8-р армийн хэсэгт ширүүн тулаан болж байлаа. Бүслэлтэнд орсон зөвлөлтийн армийн байлдааны нөөц болон хүнсний зүйл дуусч эхэлсэн бөгөөд агаараас тэр бүхнийг авчирах нь ч тогтмол биш, шархдсан цэргүүдийг авч явдаггүй байлаа. Хязгаарлалтанд орсон дивизүүд ар араасаа устаж үгүй болж байлаа. 1940 оны хоёрдугаар сарын 28-наас 29-нд шилжих шөнө 18-р буудлагын дивиз болон 34-р танкийн арми Лемметтид бүх техник, материаллаг хэсэг болон 200 гаруй шархдсан цэргүүдээ үлдээгээд бүслэлтийг сэт цохих давшилтанд орсон юм. Ихээхэн гарз хохирол амссан ч өмнөд хэсэг нь өөрийн анги нэгтгэлүүдтэйгээ нэгдэж чадлаа. Харин Лемметтид үлдсэн шархдсан цэргүүдийт финийн цэргүүд устгажээ. Хэдийгээр ийм хохирол амссан ч 8-р арми гуравдугаар сарын 7-ноос 12-ны хооронд финчүүдийг бэхжүүлсэн байр суурийг сэт цохин Лоймола хавийн 12, 22-р Финландын явган цэргийн байранд давшилтанд орсон юм. Зэргэлдээ дөнгөж бий болсон 15-р арми ч амжилттай давшилтанд орж Ладог нуур дээрх хэд хэдэн арлуудыг эзлэн авч, 168-р буудлагын дивизийг бүслэлтээс чөлөөлөн гаргасан байна. Финчүүд зугтахад хүрсэн байна. Хойд чиглэлд явуулсан тулалдаанд Финландын арми өндөр байлдааны чадварыг харуулсан билээ. Тэд багахан хэмжээний цэргийн хүчээр дайрч, бүгд цанаар хангагдсан учир цас ихтэй тал газар түргэн шилжих боломжтой бөгөөд автомат буу зэвсгээр бурэн хангагдсан байжээ. Хажуу тал болон ар талд нь гэнэтийн цохилт өгч зөвлөлтийн армийн давшилтыг сааруулж, харин дараа нь бэхжүүлсэн хил дээр зогсоон, тэр даруйдаа бүслэн хэсэг болгон салгаж эхэлсэн байна. Харин зөвлөлтийн арми финийн фронт дээр тулалдахад огтхон ч бэлтгэлгүй гэдгээ харуулсан юм. Түүний анги нэгтгэлүүд нь цана болон автомат буу байхгүй, тухайн нутаг дэвсгэрийг муу мэддэг, их буутай хамтралгүй дайралтанд орж ирсэн юм. Энэ бүхэнд нь зөвлөлтийн арми хойд хэсэгт хэд хэдэн ноцтой ялагдал хүлээхэд хүргэсэн байна. 1940 оны хоёрдугаар сарын дундуур үндсэн тулалдаан Карелийн хоолойд дахин сэргэж эхэлжээ. Зөвлөлтийн командлал зохион байгуулалтыг сайжруулах, цэргийг бэхжүүлэх, хангамжийг дээшлүүлэх арга хэмжээ авлаа. Нэгдүгээр сарын 7-нд С.К.Тимошенкогийн удирдлага дор Баруун-Хойт армийг байгуулж Карелийн хоолойд тулалдаж байсан бүх ангиудыг нэгтгэсэн юм. Өөр тойргоос цэрэг татан, бүрэлдэхүүнд нь оруулж, дулаан хувцас, автомат зэр зэвсэг нийлүүлж бэхлэлт рүү давших ажлыг бэлтгэж эхэлсэн байна. Карелийн хоолой дахь зөвлөлтийн давшилт хоёрдугаар сарын 11-эхэллээ. Түүний гол зорилго нь "Маннергеймын шугамыг" сэт цохих ингэснээр Выборг-Антеа-Кякисальми руу гарах болж байсан юм. Гол цохилтыг 7-р арми выборгийн чиглэлд хийж, Кякисальми болон Выборгийн тохойд туслах цохилтыг гүйцэтгэжээ. Энэ ажиллагаанд 7, 13-р арми, дээрээс нь Баруун-Хойд фронтын нисэх хүчин болон Балтын тэнгисийн арми оролцсон байна. Давшилтанд 21 буудлагын дивизи, 6 танкийн бригад, 4 танкийн тусгай батальон, 1 пулеметын бригад, 20 их бууны хороо, 4 хүчирхэг их бууны дивизион, 1 морьт хороо, 15 нисэх хороо тус тус оролцсон юм. Хоёрдугаар сарын 11-ний өглөөний 9 цаг 40 минутанд хүчирхэг их бууны бэлтгэл ажил эхэлсэн байна. Түүнийг ихэд амжилттай гүйцэтгэсэн юм. Хэд хэдэн удаа зөвлөлтийн их буучид хуурамч галын шилжүүлэлтийг гүйцэтгэсэн бөгөөд үүгээр дайсныг буруу зам руу оруулснаар амьд хүчийг нь сулруулсан байна. Тэргүүн шугамын нүхэнд нуугдаж байсан финийн арми ихээхэн хэмжээний хүн хүчээ алдлаа. Бэхлэлтийн бүс рүү ч галын хүчийг чиглүүлж тэнд нүх сүв гаргах, ингэснээр явган цэрэг болон танканд орон зай гаргаж өгөх боломжтой болгосон байна. Хүчирхэг их буу төмөр болон бетонон бэхэлгээг устгаж байлаа. Өдрийн 12 цаг гэхэд финийн хамгаалалтын гүн рүү галыг шилжүүлсэн бөгөөд үүний дараа зөвлөлтийн арми давшилтанд орсон юм. Финчүүд хүчтэй эсэргүүцэл үзүүлсэн боловч давшилтыг зогсоож чадаагүй байна. Маргааш өдөр нь Финландын командлал сөрөг давшилт гүйцэтгэж алдсан байр сууриа эргүүлэн авах гэсэн боловч хангалттай хүч байгаагүй учир амжилт олж чадаагүй юм. Хоёрдугаар сарын 18 гэхэд финийн арми гол зурвас газраа орхиход хүрсэн байна. Зөвлөлтийн арми туслах хэсэгт амжилт муутай байсан ч Улаан Арми хоёрдугаар сарын 29 гэхэд гол чиглэл болох выборг хавьд хоёр дахь бэхлэлтийн бүсийг сэт цохилоо. Гуравдугаар сарын 3-нд 10 болон 34-р буудлагын корпус Выборг руу дайралт гүйцэтгэж эхэлсэн байна. Финчүүд эсэргүүцсээр байлаа. Долоо хоног тулалдсаны дараа тэдний арми хүчин мөхөсдөж эхэлсэн бөгөөд ихэнх анги нэгтгэлүүд нь байлдааны чадвараа алдсан юм. Гуравдугаар сарын 13-ны өглөө гол байшин барилга, цахилгаан станц, усны хоолой, үйлдвэр, хотын төв зэрэг нь зөвлөлтийн армийн гарт орлоо. == Үр дагавар == Москва хотноо өмнөх өдөр нь гарын үсэг зурсан энхийн хэлцлийн дагуу тэр өдрөө байлдааны үйл ажиллагааг зогсоожээ. Хилийн зурвасыг хойшлуулж, Ленинград болон [[Мурманск]] хотуудын аюулгүй байдлыг хангах гол зорилтоо зөвлөлтийн тал биелүүлж чадсан юм. Гэхдээ тэрхүү ялалтыг ихээхэн үнэ цэнээр олж авсан байна. Зөвлөлтийн арми 72408 хүнээ алдаж, 186129 хүн шархдаж, 132213 хүн хөлдөж, 4240 хүн дэлбэрэлтийн давалгаанд цохигдож, 17520 хүн сураггүй алга болсон эсвэл олзлогдсон байлаа. Финийн арми 19576 хүнээ алдаж, 43557 хүн шархдаж, 4101 хүн сураггүй алга болсон эсвэл олзлогдсон юм. Зөвхөн техник болон хүн хүчний давуу талаа ашиглан Зөвлөлтийн [[Улаан Арми]] ялалт байгуулж чадсан гэж үздэг байна. Харин Финүүд гайхамшигтай бэлтгэл командлалын зөв ажиллагаа зэргийг харуулсан юм. Энд Финүүд өөрийн газар нутгаа хамгаалж байсан гэдгийг ч онцлох хэрэгтэй. Финийн дайн Улаан Армийн байлдааны бэлтгэлийг Германтай хийх тулалдааны өмнө дээшлүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн бөгөөд энэ удаа Зөвлөлт хамгаалалтанд орсон гэж түүхчид үздэг билээ. == Цэргийн гэмт хэрэг == Выборг хотын ойролцоох Пуот-Ниеми хошуунд Улаан армийн цэргүүд 1944 оны 4-р сарын 1-нд Финчүүдийн тамлан зовоож алсан Зөвлөлтийн дайны олзлогдогсдын цогцосоор дүүрсэн зоорь олжээ. Улсын Онцгой комисс хэд хэдэн үзлэг хийсэн бөгөөд гэрчийн мэдүүлэгтэй хамт эдгээр аллагуудыг 1939-1940 оны Зөвлөлт-Финландын дайны үетэй холбон тайлбарласан. 152 цогцос дээр шүүх эмнэлгийн үзлэг хийсэн. Шүүхийн шинжилгээгээр тэдгээр дээрх бүх дүрэмт хувцас нь 1940 оноос өмнө Улаан армийг хангахад ашигладаг байсан төрөл болохыг тогтоожээ. ЗХУ-ын Шинжлэх ухааны академийн Ботаникийн хүрээлэнгийн олдворын газраас олдсон хус, агч модны дээжийг шалгаж үзэхэд тэдгээр нь 3-4 жилийн настай болохыг тогтоожээ. == Үр дүн == Өвлийн дайны үр дүнг түүхчдийн дунд өөр өөрөөр авч үздэг. Зарим нь үүнийг Зөвлөлтийн ялалт, Финландын ялагдал гэж үздэг.[247][248] Гэсэн хэдий ч зарим нь энэ дайныг Финляндыг шингээж чадаагүй Зөвлөлтийн бүтэлгүйтэл гэж үздэг.[249] Түүхийн хувьд Зөвлөлтийн Финлянд руу хийсэн довтолгоог Оросын түүхэн дэх хамгийн ичгэвтэр үеүүдийн нэг, хүнд бүтэлгүйтэл,[250] эсвэл "итгэмээргүй" ялалт гэж үздэг байсан бөгөөд[251] мөн "бүтэлгүйтсэн кампанит ажил" гэж үздэг бөгөөд үр дүн нь Зөвлөлтийн нэр хүндэд сөргөөр нөлөөлсөн. === Финлянд === 105 хоногийн дайн Финландад гүн гүнзгий бөгөөд сэтгэлээр унагаах нөлөө үзүүлсэн. Олон улсын дэмжлэг маш бага байсан бөгөөд хожуу ирсэн бөгөөд Германы бүслэлт нь ихэнх зэвсгийн тээвэрлэлтийг зогсоосон байв.[253] Өвлийн дайн болон Барбаросса ажиллагааны хоорондох 15 сарын хугацааг Үргэлжилсэн дайн гэж нэрлэжээ.[230] Дайн дууссаны дараа Карелийн Истмус дахь Финландын армийн байдал Финландад маргаантай сэдэв болсон. Тайпале салбар дахь дараагийн хамгаалалтын шугам руу ухрахад бэлтгэх тушаал аль хэдийн гарсан байв. Улаан арми ухралт, зогсолтын ажиллагаанаас болж хэр удаан саатаж болох байсан талаарх тооцоо хэд хоногоос хэдэн долоо хоног,[254][255] эсвэл хамгийн ихдээ хэдэн сар хүртэл хэлбэлзэж байв.[256] Дайны дараахан Хельсинки 19,576 хүн нас барсныг албан ёсоор зарлав.[257] Финландын түүхчдийн 2005 онд хийсэн шинэчилсэн тооцоогоор дайны үеэр Финландын талд 25,904 хүн нас барж, сураггүй алга болж, 43,557 хүн шархаджээ.[F 13] Финлянд, Оросын судлаачид дайны үеэр 800-1,100 Финландын цэргийн хоригдол байсан бөгөөд тэдний 10-20 хувь нь нас баржээ гэж тооцоолжээ. Зөвлөлт Холбоот Улс дайны дараа 847 Финландыг буцаан авчээ.[13] Агаарын дайралтаар 957 энгийн иргэн амиа алджээ.[11] 20-30 танк устгагдаж, 62 онгоц алдагдсан байна.[14] Түүнчлэн, Финлянд улс Москвагийн энхийн гэрээний дагуу Финландын Ладога тэнгисийн цэргийн отрядын бүх хөлөг онгоцыг Зөвлөлт Холбоот Улсад өгөхөөс өөр аргагүй болсон. Түр зуурын энхийн гэрээний үеэр Финлянд улс хамгаалалтын чадавхаа сайжруулахыг зорьж, Шведтэй цэргийн холбоо байгуулах талаар хэлэлцээ хийсэн боловч Герман, Зөвлөлт Холбоот Улс хоёулаа ийм холбоог эсэргүүцэж байгаа нь тодорхой болсны дараа хэлэлцээ дуусгавар болсон.[258] 1940 оны 7-р сарын 31-нд Германы канцлер Адольф Гитлер Зөвлөлт Холбоот Улс руу довтлох төлөвлөгөө гаргах тушаал өгсөн тул Герман Финландын талаарх байр сууриа дахин үнэлэх шаардлагатай болсон. Тэр болтол Герман Финландын зэвсэг худалдан авах хүсэлтийг хүлээн аваагүй байв. Гэсэн хэдий ч Зөвлөлт Холбоот Улс руу довтлох магадлал энэ бодлогыг өөрчилсөн. Наймдугаар сард Финландад нууцаар зэвсэг худалдахыг зөвшөөрсөн.[259] Карелийн нүүлгэн шилжүүлэгчид Карелийн эрх, ашиг сонирхлыг хамгаалах, Карелийн алдсан бүс нутгийг Финландад буцааж өгөх арга замыг олох зорилгоор Финландын Карелийн Лиг хэмээх ашиг сонирхлын бүлгийг байгуулсан.[229][260] Финлянд улс дайнд дахин орохыг голчлон Өвлийн дайны үеэр Зөвлөлт Холбоот Улс Финланд руу довтолсонтой холбоотойгоор хүссэн бөгөөд энэ нь Финлянд улс Үндэстнүүдийн Лиг болон Нордикийн төвийг сахисан байдалд найдаж бүтэлгүйтсэний дараа болсон юм.[261] Финлянд улс голчлон Москвагийн энхийн гэрээнээс болж газар нутгийн алдагдлаа буцаан авах, Германы Зөвлөлт Холбоот Улс руу довтлох амжилтаас хамааран хил хязгаараа, ялангуяа Зүүн Карелия руу тэлэхийг зорьж байв. Академик Карелийн Нийгэмлэг зэрэг зарим баруун жигүүрийн бүлгүүд Их Финландын үзэл суртлыг дэмжиж байв.[262] Үргэлжилсэн дайн 1941 оны 6-р сард эхэлсэн бөгөөд Финлянд улс Ленинградын бүслэлтэд оролцохоос гадна Зүүн Карелийг эзлэхэд хүргэсэн. === ЗХУ === Зөвлөлтийн Жанжин штабын Дээд командлал (Ставка) 1940 оны 4-р сард хуралдаж, Финландын кампанит ажлын сургамжийг хэлэлцэж, шинэчлэл хийхийг санал болгов. Фронтын улс төрийн комиссаруудын үүрэг буурч, хуучирсан цол хэргэм, сахилгын хэлбэрийг дахин нэвтрүүлэв. Өвлийн ажиллагааны хувцас, тоног төхөөрөмж, тактикийг сайжруулсан. Германчууд 14 сарын дараа Барбаросса ажиллагааг эхлүүлэхэд бүх шинэчлэл дуусаагүй байв.[265] 1980-аад оны сүүлээр Өвлийн дайн болон перестройкийн хооронд Зөвлөлтийн түүх судлал нь зөвхөн Молотовын Өвлийн дайны талаарх илтгэлүүдэд тулгуурлаж байв. 1939 оны 11-р сарын 29-ний өдрийн радио илтгэлдээ Молотов Зөвлөлт Холбоот Улс Ленинградын аюулгүй байдлын баталгааг хоёр сарын турш хэлэлцээр хийхийг оролдсон гэж маргасан. Финляндчууд "гадаадын империалистуудыг баярлуулахын тулд" дайсагнасан байр суурь баримталсан. Финлянд цэргийн өдөөн хатгалга хийсэн бөгөөд Зөвлөлт Холбоот Улс түрэмгийлэлгүй гэрээг дагаж мөрдөх боломжгүй болсон. Молотовын хэлснээр Зөвлөлт Холбоот Улс Финляндыг эзлэхийг эсвэл нэгтгэхийг хүсээгүй боловч зорилго нь зөвхөн Ленинградыг аюулгүй болгох явдал байв.[266] Зөвлөлтийн албан ёсны тоо баримтыг Ленинградын цэргийн тойргийн командлалтай холбон 1940 оны 3-р сарын 26-нд болсон Дээд Зөвлөлийн чуулганаар нийтэлсэн бөгөөд 48,475 хүн нас барж, 158,863 хүн өвчтэй, шархадсан гэжээ.[18] Оросын сүүлийн үеийн тооцоолол өөр өөр байдаг: 1990 онд Михаил Семиряга 53,522 хүн, Н. И. Барышников 53,500 хүн нас барсан гэж мэдэгджээ. 1997 онд Григорий Кривошеев 126,875 хүн нас барж, сураггүй алга болсон, нийт 391,783 хүн хохирсон, 188,671 хүн шархадсан гэж мэдэгджээ.[15] 1991 онд Юрий Килин 63,990 хүн нас барж, нийт 271,528 хүн хохирсон гэж мэдэгджээ. 2007 онд тэрээр нас барагсдын тоог 134,000 болгон шинэчилсэн[16] бөгөөд 2012 онд уг тооцоог 138,533 болгон шинэчилсэн байна.[267] 2013 онд Павел Петров Оросын Улсын Цэргийн Архивт цэргүүдийн нэр, төрсөн он сар өдөр, цол зэрэг 167,976 хүн амиа алдсан эсвэл сураггүй алга болсон гэсэн мэдээллийн сан байгаа гэж мэдэгдсэн.[17] Никита Хрущев дурсамждаа нэг сая гаруй Зөвлөлтийн цэрэг амь үрэгдсэн гэж дурдсан байдаг.[268][269] Финландад 5,572 Зөвлөлтийн цэргийн хоригдол байсан.[20][270][271] Өвлийн дайны дараа Зөвлөлтийн хоригдлуудыг Москвагийн энхийн гэрээний дагуу ЗХУ-д буцаажээ. Эдгээрээс 450 нь суллагдаж, 4,354 нь 3-10 жилийн хорих ялаар шийтгүүлж, 414 нь "олзлогдсон үедээ урвагч үйл ажиллагаанд идэвхтэй оролцсон" гэж илэрч, 334 эрүүгийн хэргийг Зөвлөлт Холбоот Улсын Дээд шүүхэд шилжүүлсэн; эдгээр хэргийн 232 нь цаазаар авах ялаар төгссөн.[272] 1,200-3,543 Зөвлөлтийн танкийг устгасан. Албан ёсны тоогоор 611 танкийн хохирол амссан гэж тооцогдсон боловч Юрий Килин Зөвлөлтийн Ерөнхий штабын дарга Борис Шапошниковын хүлээн авсан тэмдэглэлийг олсон бөгөөд тэмдэглэлд 3543 танкийн хохирол, 316 танк устгагдсан тухай мэдээлсэн байна. Финландын түүхч Охто Маннинений хэлснээр Зөвлөлтийн 7-р арми өвлийн дундуур Маннерхаймын шугамын тулалдааны үеэр 1244 танк алджээ. Дайны дараахан Финландын тооцоолсноор Зөвлөлтийн танкийн алдагдсан тоо 1000-1200 байжээ.[21][22][23] Зөвлөлтийн Агаарын цэргийн хүчин 1000 орчим онгоцоо алдсан боловч тэдний талаас бага хувь нь байлдааны хохирол амссан байна.[23][24] Зөвлөлтийн Агаарын цэргийн хүчний анги нэгтгэлүүдийн судалгаанд үндэслэн Карл Фредрик Геустын хэлснээр Финландын агаарын довтолгооноос хамгаалах анги нэгтгэлүүд Зөвлөлтийн 119 онгоцыг, Финландын сөнөөгч онгоцны нисгэгчдийг 131-ийг буудаж унагасан боловч Зөвлөлтийн бүх онгоцны алдагдал 900-аас дээш байжээ. === Герман === Өвлийн дайн Германчуудын хувьд улс төрийн амжилт байлаа. Улаан арми болон Үндэстнүүдийн Лиг хоёулаа доромжилж, Англи-Францын Дээд Дайны Зөвлөл эмх замбараагүй, хүчгүй болох нь илчлэгдсэн. Германы төвийг сахих бодлого эх орондоо таалагдаагүй бөгөөд Италитай харилцаа муудсан. Москвагийн энхийн гэрээний дараа Герман Финляндтай харилцаагаа сайжруулж, хоёр долоо хоногийн дотор Финлянд-Германы харилцаа хэлэлцэх асуудлын тэргүүн эгнээнд байв.[273][36] Хамгийн чухал нь Улаан армийн маш муу гүйцэтгэл нь Гитлерийг Зөвлөлт Холбоот Улс руу довтлох нь амжилттай болно гэдэгт итгүүлсэн. 1941 оны 6-р сард Гитлер "бид зөвхөн хаалгаа өшиглөхөд л бүхэл бүтэн ялзарсан бүтэц нуран унах болно" гэж мэдэгджээ. === Холбоотонууд === Өвлийн дайн Улаан арми болон холбоотнуудын эмх замбараагүй байдал, үр ашиггүй байдлыг илчилсэн. Англи-Францын Дээд Дайны Зөвлөл ажиллах боломжтой төлөвлөгөө боловсруулж чадаагүй тул Их Британи эсвэл Францад үр дүнтэй дайн хийхэд тохиромжгүй болох нь ил болсон. Энэхүү бүтэлгүйтэл нь Францад Гуравдугаар Даладиерын Засгийн газар нуран унаж, Паул Рейног Францын шинэ Ерөнхий сайдаар томилоход хүргэсэн. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Winter War|Өвлийн дайн}} * [http://defmin.fi/winterwar/ Өвлийн дайны тухай Финийн батлах хамгаалах яамны цахим хуудаст] == Эшлэл == <references responsive/> [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Өвлийн дайн| ]] [[Ангилал:ЗХУ-ын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Финландын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:20-р зууны дайн]] [[Ангилал:1939 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:1940 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:Европын дайн]] m1ccg0xmkwq0pzsqidrc42xlf6610rp 856226 856225 2026-05-13T08:17:26Z Bayarkhangai 1129 856226 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн |conflict= Өвлийн дайн |partof= Зөвлөлт -Финландын дайнууд |image= [[Файл:A Finnish Maxim M-09-21 machine gun nest during the Winter War.jpg|300px]] |caption= |date= [[1939]] оны [[11 сарын 30]] – [[1940]] оны [[3 сарын 13]] |place= [[Европ]], [[Карелийн хойг]], [[Балтын тэнгис]] |casus= |territory= Хилийг Ленинград хотоос хэдэн арван километр хойд зүгт хойшлуулж, Койвисто-Тайпале шугам дээр тогтоож, Финны хоолойн баруун хойд хэсэгт байрлах Ханко боомт болон Финляндын өмнөд хзсэгт орших ойр хавийн арлуудыг удаан хугацаагаар Зөвлөлтөд түрээслүүлэх, Зөвлөлтийн талд Загасны ба Хойд Мөсөн далайн эрэг хавьд байрлах Дундад гэх хошууг шилжүүлэн өгсөн. |result= [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын ялалт. [[Финланд]]ын сэтгэл санааны ялалт |combatant1=[[Файл:Flag of the Soviet Union.svg|22x20px]] [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |combatant2=[[Файл:Flag of Finland.svg|22x20px]] [[Финланд]] |commander1 =[[Файл:Flag of the Soviet Union.svg|22x20px]] [[Ворошилов]]</br>[[Тимошенко]] </br>[[Мерецков]]</br>[[Штерн]]</br> [[Говоров]]</br>[[''бусад'']] |commander2 = [[Файл:Flag of Finland.svg|22x20px]] [[Маннергейм]]</br> ''бусад'' |casualties1= '''Цэргийн хохирол''':<br />үхсэн 72408 гаруй<br />'''шархадсан'''186129:<br />хөлдсөн 132213 гаруй<br />'''долгионд бэртсэн'''4240:<br /> олзлогдсон 17520 гаруй<br /> |casualties2= '''Цэргийн хохирол''':<br />үхсэн 19576 <br />'''шархадсан'''43557:<br />олзлогдсон 4101 }} '''Өвлийн дайн''' ({{lang-fi|talvisota}}, {{lang-sv|vinterkriget}}, {{lang-ru|Зимняя война}}) нь 1939 оны арваннэгдүгээр сарын 30-наас 1940 оны гуравдугаар сарын 13 хүртэл [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] ба [[Финланд]]ын хооронд болсон [[дайн]] юм. == Дайн гарах шалтгаан == 1809 оноос хойш [[Оросын Хаант Улс|Хаант Оросын]] бүрэлдэхүүнд орж байсан [[Финландын Их Вант Улс]] 1918 онд бие даасан улс болж тусгаар тогтнолоо зарласан билээ.<ref>William R. Trotter: ''A Frozen Hell''. Algonquin Books, Chapell Hill 1991, S. 3–12.</ref> 1920 онд '''<bdi>[[Зөвлөлт Орос, Финландын хоорондох Тартугийн энхийн гэрээ]]</bdi>''' ЗХУ-Финландын хилийг тогтоосон бөгөөд түүний урт нь 1400 км-т хүрч байлаа, Тэрхүү хил нь ЗХУ-ын улс төр болон эдийн засгийн төв, байгууламжуудын дэргэдүүр өнгөрсөн юм. Ленинград хот л гэхэд хилээс ердөө 32 км-ийн зайнд оршиж байлаа. 1930-аад оны дунд үеэс эхлээд Европ дахь цэрэг-улс төрийн байдал нилээд хурцдаж эхэлжээ. Тэр үед цэргийн бэлтгэл ажилд Финландын Засгийн газар төсвийнхөө 25 % зарцуулдаг байсан гэдэг. Замын сүлжээ, зэвсэгт хүчний бааз, нисэх буудал зэргийг барих ажиллагаа маш идэвхтэй явагдаж байсан байжээ. Карелийн хоолой хавьд Финландад "Маннерхеймын шугам" гэж нэршсэн бэхлэлтийг барьж дуусгах ажил үндсэндээ дууссан юм. Тэр хамгаалалтын шугам нь Финийн хоолойгоос Ладог нуур хүртэл үргэлжлэх агаад 90 километр хүртэлх гүнтэй байсан юм. Зарим түүхчдийн үзэж байгаагаар Финландын эсрэг байлдааны үйл ажиллагааг [[Иосиф Сталин]] эхлэн явуулж, аажмаар "зөвлөлт" бүгд найрамдах улс болгох гэж байсан гэдэг. Зөвлөлт-Финландын харилцааг сайжруулах шаардлагатай тухай нэг бус удаа зөвлөлтийн засгийн газраас санал болгож байсан юм. 1938 оны 4-р сард ЗСБНХУ болон Финландын хооронд хилийн тухай хэлэлцээр оросын талын санаачилгаар явагдаж байлаа. Хамгийн сүүлчийн хэлэлцээр 1939 оны 10-р сарын 12-нд болж өнгөрчээ. Зөвлөлтийн засгийн газар хилийг Ленинград хотоос хэдэн арван километр хойд зүгт хойшлуулж, Койвисто-Тайпале шугам дээр тогтоож, финийн хоолойн баруун хойд хэсэгт байрлах Ханко боомт болон Финландын өмнөд хзсэгт орших ойр хавийн арлуудыг удаан хугацаагаар Зөвлөлтөд түрээслүүлэх, Зөвлөлтийн талд Загасны ба [[Умард мөсөн далай|Умард мөсөн далайн]] эрэг хавьд байрлах Дундад гэх хошууг шилжүүлэн өгөхийг хүслээ. Харин ЗСБНХУ-ын мэдэлд очиж байгаа нутаг дэвсгэрийн оронд Зөвлөлт Холбоот Улс өөр газар хоёр дахин илүү нутаг дэвсгэрийг өгөхөөр хүссэн байна. 1932 онд байгуулсан үл довтлох тухай хэлэлцээрийн зарим нэгэн заалтыг баталгаажуулахыг зөвлөлтийн талаас санал болгосон юм. Финландын хувьд ийм болзол тохирохгүй байсан бөгөөд Карелийн хошуу нь сайн боловсрогдсон нутаг дэвсгэр байсан бөгөөд Финланд дахь хамгийн дулаан уур амьсгалтай газар байсан юм. Харин Карелид санал болгож байгаа нутаг дэвсгэр нь бараг зэрлэг, илүү хүнд цаг уурын нөхцөлтэй байсан гэдэг. 11-р сарын 13-нд финийн талын санаачилгаар хэлэлцээр тасалдлаа. 11-р сарын 28-нд Зөвлөлт Холбоот Улс үл довтлох хэлэлцээр үйлчлэхээ больж байгааг мэдэгдээд Финландид байх өөрсдийн дипломатчдыг татан авсан байна. Ленинградын цэргийн тойргийн анги нэгтгэлүүд байлдааны үйл ажиллагаа явуулж Карелийн хошуун дахь хилийг хойшлуулах тушаалыг хүлээн авчээ. == Дайны үйл явц == [[Файл:Suur-Suomen kartta.png|thumb|left|Финландын Их Вант Улс]] 1939 оны 11-р сарын 30-нд [[Улаан Арми]]йн анги нэгтгэлүүд Финландын хилийг давжээ. Ингэж Зөвлөлт-Финландын дайн эхэлсэн ба тэр нь түүхэнд "Өвлийн дайн" хэмээн тэмдэглэгдэн үлдсэн юм. Тулалдаанд хоёр тал ихээхэн хэмжээний хүчийг хаясан байна. Ленинградын тойргийн ангиуд, Балтын, Хойд усан цэргийн хүчин, Ладог нуурын цэргийн анги гэх мэт. Тойргийн 4 армийн бүрэлдэхүүнд 240 мянган хүн, 1915 их буу, 1131 танк ба 967 онгоц байсан юм. Энэхүү дайнд нийт 1 сая орчим зөвлөлтийн цэрэг оролцсон гэдэг. Балтын тэнгисийн хүчний тусламжтай 7-р арми Карелийн хоолойд Выборг болон Хельсинкийг чиглэн довтолгоонд орсон бол 8-р арми Ладог нуураас хойд чиглэлд Сортавал ба Лахтиг чиглэн "Маннергеймын "шугамыг" даван 7-р армитай нэгдэх ёстой байлаа. 9-р арми Оулыг чиглэн явж, харин 14-р арми [[Хойд тэнгис]]ийн хүчний тусламжтай Петсамог ззлэн авч, Финландын Варенцын тэнгист гарах гарцыг хаах ёстой болжзэ. ЗХУ-тай хийсэн дайнд Финланд улс бүх л зэвсэгт хүчнээ ашиглаж ирсэн байна. Түүний бүрэлдэхүүнд 337 мянган хүн, 500 их буу, 6О танк, 115 онгоц болон 29 байлдааны усан онгоц зэрэг багтаж байсан юм. Финландын цэргийн гол хүчин Карелийн хоолойд төвлөрсөн байлаа. Яг тэнд алдарт "Маннергеймын шугам" өнгөрнө. Энэ бүхнийг Герман, Англи, Франц, Бельгийн цэргийн мэргэжилтнүүдийн тусламжтай байгуулсан бөгөөд хэд хэдэн хэсгээс бүрдсэн билээ. Хилээс шууд эхлэн хангамжийн бүс орох ба түүнд нь бэхжүүлсэн байр, өргөст тор зэрэг орно. Үүний араас батлан хамгаалах хэсэг орж. түүнд нь эсэргүүцэл үзүүлэх 22 цэг багтана. Батлан хамгаалах үндэст хажуу тал, налуу онилгоо болон бүх нийтийг хамарсан гал нээх систем, явган цэрэг, танк эсэргүүцэгч сүлжээ хөгжсөн хэсгүүд оржээ. Үндсэн хэсгийн араас хоёр дахь батлан хамгаалах хэсэг үргэлжилж, түүний цаад талд нь ар талын хэсэг болон Выборгийн хамгаалалтын шугам үргэлжлэнэ. Зөвлөлтийн арми дайсны талын хүчирхэг хамгаалалтыг ой ихтэй, намгархаг газарт, тэгэх тусмаа өвлийн нөхцөлд явуулахад бэлэн бус байсан юм. Гэсэн хэдий ч дайны эхэн үед Улаан Армийн давшилт үндсэн чиглэлд амжилттай өрнөж байлаа. Эхний өдрүүдэд зөвлөлтийн хэсгүүд Сестра голыг даван туулж, Куоккалаг эзлэн авсан бол маргааш өдөр нь Териокид нэвтрэн орж, дараа нь Балтын тэнгисийн дэмжлэгтэйгээр Ино фортоос Финчүүдийг хөөн зайлуулжээ. Арван хоёрдугаар сарын 12 гэхэд Выборгийн чиглэлийн хангамжийн хэсгийг үндсэндээ амжилттай давсан байлаа. Зүүн хэсэгт, кякисальмины чиглэлд ч давшилт амжилттай хэрэгжиж эхэлсэн юм. Арван хоёрдугаар сарын 12 гэхэд 7-р армийн нэгтгэлүүд бүхэлдээ хангамжийн хэсгийг даван туулж "Маннергеймын шугамыг үндсэн хэсэг дээр гарч ирсэн байна. Эдгээр тулалдааны явцад финчүүд зөвлөлтийн армийг нилээд сулруулж "Хоолой" хэмээх анги нэгтгэлийг тархан байрлах боломжийг өөртөө олж авсан байна. Улаан Армийн анги нэгтгэлүүд ихээхэн хэмжээний хүнээ алдсан бөгөөд юуны өмнө байлдааны үйл ажиллагаа явуулах тактик байгаагүйтэй холбоотой юм. Финийн хоолойд өмнө орхисон арлуудыг зөвлөлтийн далайн тусгай ангийнхан эзлэн авсан байна. Балтын тэнгисийн хүчнийх нэн бэхжүүлсэн эрэг хавийн хэсгийг байнга буудаж, финийн эргийг бүслэлтэнд оруулсан юм. Зөвлөлтийн хөлөг онгоц болон онгоцууд дайсны 20 тээврийн хэрэгслийг устгаж дөнгөсөн байна. Хамгаалалтын гол хэсэгт гарч ирмэгц зөвлөлтийн командлал түүнийг устгах арга хэмжээ авч эхэлсэн юм. Байлдааны зургаан дивиз, нэг танкны корпус нийлэн Кямяря станц руу их буугаар буудан эхэлжээ. Түүний эсрэг финчүүдийн явган цэргийн хоёр дивиз зогсож байсан бөгөөд Сумма бүсэд байрлах хүчирхэг бэхэлгээн дээр тулгуурласан байлаа. Сайтар хийсэн нуувч, тухайн орон нутагт хамгаалалтын хэсгүүдийг зөв байрлуулж чадсан зэрэг нь финчүүдийн хамгаалалтыг хүчирхэгжүүлж өгсөн байна. Арван хоёрдугаар сарын 17-ны өглөө зөвлөлтийн арми давшилтанд орж эхэлсэн боловч их бууны урьдчилсан буудлага муу, анги нэгтгэлүүдийн хоорондын уялдаа холбоо сул байсан явдал нь бүтэлгүйтэхэд хүргэсэн юм. Бие даан урагшилж байсан танкууд бэхжүүлсэн бүсэд нэвтрэн орсон боловч хүчирхэг галын тусламжтай явган цэргийг тэд нараас тасалж, анхны байр руугаа буцахад хүргэжээ. Ингээд тэд танкуудыг устгаж эхэлсэн юм. Арван хоёрдугаар сарын 18 ба 19-нд зөвлөлтийн командлал давшилтанд орох оролдлого хийсэн боловч мөнөөх байдал дахин давтагдаж иржээ. Ингээд ихээхэн хэмжээний хүн хүч алдаж эхэлсэн учир дайралтыг зогсоох шийдвэр гаргасан байна. Эдгээр тулалдааны дараа 7-р армийн нэгтгэлүүд зохион байгуулалтгүй болсон гэж финийн командлал үзсэн учир хариу давшилтанд орлоо. Эхлээд 7-р армийн байрлалын гүнд нэвтрэн орсон боловч зөвлөлтийн арми тэдний давшилтыг зогсоож, дараа нь хариу давшилт гүйцэтгэж финчүүдийг өөрсдийнх нь эзэлж байсан байр руу ухраасан байна. Үүний дараа Финландын арми дахин давшилтанд орох гэж оролдоогүй билээ. Ингээд байлдааны гол ажиллагаа хойд зүгт буюу хүнд нөхцөл бүхий, бараг амьдардаггүй. өтгөн ой, нуур, намаг ихтэй газар руу шилжжээ. Армийн үйл ажиллагаанд хүйтэн болон гүнзгий цас саад болж байсан 8-р арми Питкярантын чиглэлд гол цохилтыг гүйцэтгэж байсан бөгөэд финчүүд тэнд Уксунйоки голоос эхлээд Янисярви нуур хүртэл дөрвөн Зураас бүхий бэхлэлтийн шугамтай байлаа. Эхлээд оросын арми маш амжилттай давшилж байлаа. Арван хоёрдугаар сарын 12-14-ний хооронд анхны бэхлэгдсэн бүсийг давмагц хоёр дахь бэхлэлтийн шугам дээр гарч ирсэн юм. Гэвч энэ бүсийг нэвтлэх гэсэн оролдлого амжилтгүй дууслаа. Зөвлөлтийн арми хамгаалалтын арга хэмжээнд шилжсэн бөгөөд хажуу тал нь нээлттэй, ямар ч хамгаалалтгүй байсан юм. Үүнийг финчүүд тэр даруйдаа ашиглаж арван хоёрдугаар сарын 27-ноос нэгдүгээр сарын 5-ны хооронд хажуу талаас цохилт түйцэтгэснээр зөвлөлтийн фронтын шугамыг сэтлэн 18-р буудлагын дивиз, 34-р танкийн бригадыг бүрмөсөн бүслэн, нэгдүгээр сарын 11 гэхэд 168-р буудлагын дивизийг ч тасалсан байна. Толвояригийн ойролцоо хойд зүгт оросын арми хүнд цохилтонд өртлөө. Тэнд дайралтанд орж байсан 139-р буудлагын дивиз долоо хоног тулалдаж байгаад Аля-Толвояри ба Юля-Толвояри бэхлзлтэнд ойртож очсон боловч хүн хүчний гарз хохирол ихээхэн амсаж эхэлсэн бөгөөд хувийн бие бүрэлдэхүүн ч ядарч цуцаж байсан юм. Финчүүд хажуу талаас нь дивизийг бүсэлж эхэлмэгц арагш ухарч эхэлсэн байна. Арван хоёрдугаар сарын 21 гэхэд дивиз бут цохигдож, финнүүд 6Отанк, 30 их буу олзлон авчээ. Сөрөг тулалдааны явцад тусламж үзүүлэхээр явсан 139-р буудлагын дивизид туслахаар очсон 75-р дивиз ялагдсан байна. Ийм ялалтыг финчүүд цөөхөн хүчээр байгуулж чадсан бөгөөд тэд хүнд өвлийн нөхцөлд түүнийгээ ухаалаг ашиглаж чадсанд оршиж байсан юм. Хойд зүгт хүнд цохилтонд 9-р арми ч орлоо. Түүний бүрэлдэхүүнд ордог 54-р буудлагын дивиз давшилтанд орж Аласярви-Саунаярви чиглэлийн бэхлэлтийг сэтэлж гарсан боловч дэндүү хоорондоо уялдаагүй дайрсаны улмаас бүрмөсөн бүслэлтэнд оржээ. Пуоланы чиглэлд Финчүүд хоёр ч зөвлөлтййн дивиз болох 163 болон 44-р буудлагын дивизүүдийг бут ниргэжээ. Үүнээс үүдэн энэ хэсэгт идэвхтэй байлдааны үйл ажиллагаа явагдаагүй байна. Хойд хэсэгт байлдаж байсан 14-р армийн цэргүүд өөрсдийн зорилтоо бүрмөсөн биелүүлж чадлаа. Арван хоёрдугаар сарын 1-нд 104-р буудлагын дивиз Хойд далайн хүчний тусламжтай гэнэт дайралт хийж Петсамог эзлэн авсан бол арван хоёрдугаар сарын 3-нд Загасчны болон Дундад хошууг эзлэн авсан юм. Олигтой эсэргүүцэл үзүүлж чадаагүй финнүүд өмнөд зүг рүү ухрахад хүрсэн байна. Тэднийг мөрдөн мөшгиж зөвлөлтийн арми ч давшиж эхэлжээ. Арван хоёрдугаар сарын 17-ны дараа тэд зорилгодоо хүрсэн учир идэвхтэй хамгаалалтанд шилжжээ. Хоёрдугаар сарын сүүлээр тулалдаан хүчтэй өрнөж эхэлсэн байна. Гуравдугаар сарын 7-нд 52-р буудлагын дивиз Наутсиг эзлэн авснаар Хойд хэсгийн тулалдаан дуусгавар болжээ. Харин энэ үед 8-р армийн хэсэгт ширүүн тулаан болж байлаа. Бүслэлтэнд орсон зөвлөлтийн армийн байлдааны нөөц болон хүнсний зүйл дуусч эхэлсэн бөгөөд агаараас тэр бүхнийг авчирах нь ч тогтмол биш, шархдсан цэргүүдийг авч явдаггүй байлаа. Хязгаарлалтанд орсон дивизүүд ар араасаа устаж үгүй болж байлаа. 1940 оны хоёрдугаар сарын 28-наас 29-нд шилжих шөнө 18-р буудлагын дивиз болон 34-р танкийн арми Лемметтид бүх техник, материаллаг хэсэг болон 200 гаруй шархдсан цэргүүдээ үлдээгээд бүслэлтийг сэт цохих давшилтанд орсон юм. Ихээхэн гарз хохирол амссан ч өмнөд хэсэг нь өөрийн анги нэгтгэлүүдтэйгээ нэгдэж чадлаа. Харин Лемметтид үлдсэн шархдсан цэргүүдийт финийн цэргүүд устгажээ. Хэдийгээр ийм хохирол амссан ч 8-р арми гуравдугаар сарын 7-ноос 12-ны хооронд финчүүдийг бэхжүүлсэн байр суурийг сэт цохин Лоймола хавийн 12, 22-р Финландын явган цэргийн байранд давшилтанд орсон юм. Зэргэлдээ дөнгөж бий болсон 15-р арми ч амжилттай давшилтанд орж Ладог нуур дээрх хэд хэдэн арлуудыг эзлэн авч, 168-р буудлагын дивизийг бүслэлтээс чөлөөлөн гаргасан байна. Финчүүд зугтахад хүрсэн байна. Хойд чиглэлд явуулсан тулалдаанд Финландын арми өндөр байлдааны чадварыг харуулсан билээ. Тэд багахан хэмжээний цэргийн хүчээр дайрч, бүгд цанаар хангагдсан учир цас ихтэй тал газар түргэн шилжих боломжтой бөгөөд автомат буу зэвсгээр бурэн хангагдсан байжээ. Хажуу тал болон ар талд нь гэнэтийн цохилт өгч зөвлөлтийн армийн давшилтыг сааруулж, харин дараа нь бэхжүүлсэн хил дээр зогсоон, тэр даруйдаа бүслэн хэсэг болгон салгаж эхэлсэн байна. Харин зөвлөлтийн арми финийн фронт дээр тулалдахад огтхон ч бэлтгэлгүй гэдгээ харуулсан юм. Түүний анги нэгтгэлүүд нь цана болон автомат буу байхгүй, тухайн нутаг дэвсгэрийг муу мэддэг, их буутай хамтралгүй дайралтанд орж ирсэн юм. Энэ бүхэнд нь зөвлөлтийн арми хойд хэсэгт хэд хэдэн ноцтой ялагдал хүлээхэд хүргэсэн байна. 1940 оны хоёрдугаар сарын дундуур үндсэн тулалдаан Карелийн хоолойд дахин сэргэж эхэлжээ. Зөвлөлтийн командлал зохион байгуулалтыг сайжруулах, цэргийг бэхжүүлэх, хангамжийг дээшлүүлэх арга хэмжээ авлаа. Нэгдүгээр сарын 7-нд С.К.Тимошенкогийн удирдлага дор Баруун-Хойт армийг байгуулж Карелийн хоолойд тулалдаж байсан бүх ангиудыг нэгтгэсэн юм. Өөр тойргоос цэрэг татан, бүрэлдэхүүнд нь оруулж, дулаан хувцас, автомат зэр зэвсэг нийлүүлж бэхлэлт рүү давших ажлыг бэлтгэж эхэлсэн байна. Карелийн хоолой дахь зөвлөлтийн давшилт хоёрдугаар сарын 11-эхэллээ. Түүний гол зорилго нь "Маннергеймын шугамыг" сэт цохих ингэснээр Выборг-Антеа-Кякисальми руу гарах болж байсан юм. Гол цохилтыг 7-р арми выборгийн чиглэлд хийж, Кякисальми болон Выборгийн тохойд туслах цохилтыг гүйцэтгэжээ. Энэ ажиллагаанд 7, 13-р арми, дээрээс нь Баруун-Хойд фронтын нисэх хүчин болон Балтын тэнгисийн арми оролцсон байна. Давшилтанд 21 буудлагын дивизи, 6 танкийн бригад, 4 танкийн тусгай батальон, 1 пулеметын бригад, 20 их бууны хороо, 4 хүчирхэг их бууны дивизион, 1 морьт хороо, 15 нисэх хороо тус тус оролцсон юм. Хоёрдугаар сарын 11-ний өглөөний 9 цаг 40 минутанд хүчирхэг их бууны бэлтгэл ажил эхэлсэн байна. Түүнийг ихэд амжилттай гүйцэтгэсэн юм. Хэд хэдэн удаа зөвлөлтийн их буучид хуурамч галын шилжүүлэлтийг гүйцэтгэсэн бөгөөд үүгээр дайсныг буруу зам руу оруулснаар амьд хүчийг нь сулруулсан байна. Тэргүүн шугамын нүхэнд нуугдаж байсан финийн арми ихээхэн хэмжээний хүн хүчээ алдлаа. Бэхлэлтийн бүс рүү ч галын хүчийг чиглүүлж тэнд нүх сүв гаргах, ингэснээр явган цэрэг болон танканд орон зай гаргаж өгөх боломжтой болгосон байна. Хүчирхэг их буу төмөр болон бетонон бэхэлгээг устгаж байлаа. Өдрийн 12 цаг гэхэд финийн хамгаалалтын гүн рүү галыг шилжүүлсэн бөгөөд үүний дараа зөвлөлтийн арми давшилтанд орсон юм. Финчүүд хүчтэй эсэргүүцэл үзүүлсэн боловч давшилтыг зогсоож чадаагүй байна. Маргааш өдөр нь Финландын командлал сөрөг давшилт гүйцэтгэж алдсан байр сууриа эргүүлэн авах гэсэн боловч хангалттай хүч байгаагүй учир амжилт олж чадаагүй юм. Хоёрдугаар сарын 18 гэхэд финийн арми гол зурвас газраа орхиход хүрсэн байна. Зөвлөлтийн арми туслах хэсэгт амжилт муутай байсан ч Улаан Арми хоёрдугаар сарын 29 гэхэд гол чиглэл болох выборг хавьд хоёр дахь бэхлэлтийн бүсийг сэт цохилоо. Гуравдугаар сарын 3-нд 10 болон 34-р буудлагын корпус Выборг руу дайралт гүйцэтгэж эхэлсэн байна. Финчүүд эсэргүүцсээр байлаа. Долоо хоног тулалдсаны дараа тэдний арми хүчин мөхөсдөж эхэлсэн бөгөөд ихэнх анги нэгтгэлүүд нь байлдааны чадвараа алдсан юм. Гуравдугаар сарын 13-ны өглөө гол байшин барилга, цахилгаан станц, усны хоолой, үйлдвэр, хотын төв зэрэг нь зөвлөлтийн армийн гарт орлоо. == Үр дагавар == Москва хотноо өмнөх өдөр нь гарын үсэг зурсан энхийн хэлцлийн дагуу тэр өдрөө байлдааны үйл ажиллагааг зогсоожээ. Хилийн зурвасыг хойшлуулж, Ленинград болон [[Мурманск]] хотуудын аюулгүй байдлыг хангах гол зорилтоо зөвлөлтийн тал биелүүлж чадсан юм. Гэхдээ тэрхүү ялалтыг ихээхэн үнэ цэнээр олж авсан байна. Зөвлөлтийн арми 72408 хүнээ алдаж, 186129 хүн шархдаж, 132213 хүн хөлдөж, 4240 хүн дэлбэрэлтийн давалгаанд цохигдож, 17520 хүн сураггүй алга болсон эсвэл олзлогдсон байлаа. Финийн арми 19576 хүнээ алдаж, 43557 хүн шархдаж, 4101 хүн сураггүй алга болсон эсвэл олзлогдсон юм. Зөвхөн техник болон хүн хүчний давуу талаа ашиглан Зөвлөлтийн [[Улаан Арми]] ялалт байгуулж чадсан гэж үздэг байна. Харин Финүүд гайхамшигтай бэлтгэл командлалын зөв ажиллагаа зэргийг харуулсан юм. Энд Финүүд өөрийн газар нутгаа хамгаалж байсан гэдгийг ч онцлох хэрэгтэй. Финийн дайн Улаан Армийн байлдааны бэлтгэлийг Германтай хийх тулалдааны өмнө дээшлүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн бөгөөд энэ удаа Зөвлөлт хамгаалалтанд орсон гэж түүхчид үздэг билээ. == Цэргийн гэмт хэрэг == Выборг хотын ойролцоох Пуот-Ниеми хошуунд Улаан армийн цэргүүд 1944 оны 4-р сарын 1-нд Финчүүдийн тамлан зовоож алсан Зөвлөлтийн дайны олзлогдогсдын цогцосоор дүүрсэн зоорь олжээ. Улсын Онцгой комисс хэд хэдэн үзлэг хийсэн бөгөөд гэрчийн мэдүүлэгтэй хамт эдгээр аллагуудыг 1939-1940 оны Зөвлөлт-Финландын дайны үетэй холбон тайлбарласан. 152 цогцос дээр шүүх эмнэлгийн үзлэг хийсэн. Шүүхийн шинжилгээгээр тэдгээр дээрх бүх дүрэмт хувцас нь 1940 оноос өмнө Улаан армийг хангахад ашигладаг байсан төрөл болохыг тогтоожээ. ЗХУ-ын Шинжлэх ухааны академийн Ботаникийн хүрээлэнгийн олдворын газраас олдсон хус, агч модны дээжийг шалгаж үзэхэд тэдгээр нь 3-4 жилийн настай болохыг тогтоожээ. == Үр дүн == Өвлийн дайны үр дүнг түүхчдийн дунд өөр өөрөөр авч үздэг. Зарим нь үүнийг Зөвлөлтийн ялалт, Финландын ялагдал гэж үздэг.[247][248] Гэсэн хэдий ч зарим нь энэ дайныг Финляндыг шингээж чадаагүй Зөвлөлтийн бүтэлгүйтэл гэж үздэг.[249] Түүхийн хувьд Зөвлөлтийн Финлянд руу хийсэн довтолгоог Оросын түүхэн дэх хамгийн ичгэвтэр үеүүдийн нэг, хүнд бүтэлгүйтэл,[250] эсвэл "итгэмээргүй" ялалт гэж үздэг байсан бөгөөд[251] мөн "бүтэлгүйтсэн кампанит ажил" гэж үздэг бөгөөд үр дүн нь Зөвлөлтийн нэр хүндэд сөргөөр нөлөөлсөн. === Финлянд === 105 хоногийн дайн Финландад гүн гүнзгий бөгөөд сэтгэлээр унагаах нөлөө үзүүлсэн. Олон улсын дэмжлэг маш бага байсан бөгөөд хожуу ирсэн бөгөөд Германы бүслэлт нь ихэнх зэвсгийн тээвэрлэлтийг зогсоосон байв.[253] Өвлийн дайн болон Барбаросса ажиллагааны хоорондох 15 сарын хугацааг Үргэлжилсэн дайн гэж нэрлэжээ.[230] Дайн дууссаны дараа Карелийн Истмус дахь Финландын армийн байдал Финландад маргаантай сэдэв болсон. Тайпале салбар дахь дараагийн хамгаалалтын шугам руу ухрахад бэлтгэх тушаал аль хэдийн гарсан байв. Улаан арми ухралт, зогсолтын ажиллагаанаас болж хэр удаан саатаж болох байсан талаарх тооцоо хэд хоногоос хэдэн долоо хоног,[254][255] эсвэл хамгийн ихдээ хэдэн сар хүртэл хэлбэлзэж байв.[256] Дайны дараахан Хельсинки 19,576 хүн нас барсныг албан ёсоор зарлав.[257] Финландын түүхчдийн 2005 онд хийсэн шинэчилсэн тооцоогоор дайны үеэр Финландын талд 25,904 хүн нас барж, сураггүй алга болж, 43,557 хүн шархаджээ.[F 13] Финлянд, Оросын судлаачид дайны үеэр 800-1,100 Финландын цэргийн хоригдол байсан бөгөөд тэдний 10-20 хувь нь нас баржээ гэж тооцоолжээ. Зөвлөлт Холбоот Улс дайны дараа 847 Финландыг буцаан авчээ.[13] Агаарын дайралтаар 957 энгийн иргэн амиа алджээ.[11] 20-30 танк устгагдаж, 62 онгоц алдагдсан байна.[14] Түүнчлэн, Финлянд улс Москвагийн энхийн гэрээний дагуу Финландын Ладога тэнгисийн цэргийн отрядын бүх хөлөг онгоцыг Зөвлөлт Холбоот Улсад өгөхөөс өөр аргагүй болсон. Түр зуурын энхийн гэрээний үеэр Финлянд улс хамгаалалтын чадавхаа сайжруулахыг зорьж, Шведтэй цэргийн холбоо байгуулах талаар хэлэлцээ хийсэн боловч Герман, Зөвлөлт Холбоот Улс хоёулаа ийм холбоог эсэргүүцэж байгаа нь тодорхой болсны дараа хэлэлцээ дуусгавар болсон.[258] 1940 оны 7-р сарын 31-нд Германы канцлер Адольф Гитлер Зөвлөлт Холбоот Улс руу довтлох төлөвлөгөө гаргах тушаал өгсөн тул Герман Финландын талаарх байр сууриа дахин үнэлэх шаардлагатай болсон. Тэр болтол Герман Финландын зэвсэг худалдан авах хүсэлтийг хүлээн аваагүй байв. Гэсэн хэдий ч Зөвлөлт Холбоот Улс руу довтлох магадлал энэ бодлогыг өөрчилсөн. Наймдугаар сард Финландад нууцаар зэвсэг худалдахыг зөвшөөрсөн.[259] Карелийн нүүлгэн шилжүүлэгчид Карелийн эрх, ашиг сонирхлыг хамгаалах, Карелийн алдсан бүс нутгийг Финландад буцааж өгөх арга замыг олох зорилгоор Финландын Карелийн Лиг хэмээх ашиг сонирхлын бүлгийг байгуулсан.[229][260] Финлянд улс дайнд дахин орохыг голчлон Өвлийн дайны үеэр Зөвлөлт Холбоот Улс Финланд руу довтолсонтой холбоотойгоор хүссэн бөгөөд энэ нь Финлянд улс Үндэстнүүдийн Лиг болон Нордикийн төвийг сахисан байдалд найдаж бүтэлгүйтсэний дараа болсон юм.[261] Финлянд улс голчлон Москвагийн энхийн гэрээнээс болж газар нутгийн алдагдлаа буцаан авах, Германы Зөвлөлт Холбоот Улс руу довтлох амжилтаас хамааран хил хязгаараа, ялангуяа Зүүн Карелия руу тэлэхийг зорьж байв. Академик Карелийн Нийгэмлэг зэрэг зарим баруун жигүүрийн бүлгүүд Их Финландын үзэл суртлыг дэмжиж байв.[262] Үргэлжилсэн дайн 1941 оны 6-р сард эхэлсэн бөгөөд Финлянд улс Ленинградын бүслэлтэд оролцохоос гадна Зүүн Карелийг эзлэхэд хүргэсэн. === ЗХУ === Зөвлөлтийн Жанжин штабын Дээд командлал (Ставка) 1940 оны 4-р сард хуралдаж, Финландын кампанит ажлын сургамжийг хэлэлцэж, шинэчлэл хийхийг санал болгов. Фронтын улс төрийн комиссаруудын үүрэг буурч, хуучирсан цол хэргэм, сахилгын хэлбэрийг дахин нэвтрүүлэв. Өвлийн ажиллагааны хувцас, тоног төхөөрөмж, тактикийг сайжруулсан. Германчууд 14 сарын дараа Барбаросса ажиллагааг эхлүүлэхэд бүх шинэчлэл дуусаагүй байв.[265] 1980-аад оны сүүлээр Өвлийн дайн болон перестройкийн хооронд Зөвлөлтийн түүх судлал нь зөвхөн Молотовын Өвлийн дайны талаарх илтгэлүүдэд тулгуурлаж байв. 1939 оны 11-р сарын 29-ний өдрийн радио илтгэлдээ Молотов Зөвлөлт Холбоот Улс Ленинградын аюулгүй байдлын баталгааг хоёр сарын турш хэлэлцээр хийхийг оролдсон гэж маргасан. Финляндчууд "гадаадын империалистуудыг баярлуулахын тулд" дайсагнасан байр суурь баримталсан. Финлянд цэргийн өдөөн хатгалга хийсэн бөгөөд Зөвлөлт Холбоот Улс түрэмгийлэлгүй гэрээг дагаж мөрдөх боломжгүй болсон. Молотовын хэлснээр Зөвлөлт Холбоот Улс Финляндыг эзлэхийг эсвэл нэгтгэхийг хүсээгүй боловч зорилго нь зөвхөн Ленинградыг аюулгүй болгох явдал байв.[266] Зөвлөлтийн албан ёсны тоо баримтыг Ленинградын цэргийн тойргийн командлалтай холбон 1940 оны 3-р сарын 26-нд болсон Дээд Зөвлөлийн чуулганаар нийтэлсэн бөгөөд 48,475 хүн нас барж, 158,863 хүн өвчтэй, шархадсан гэжээ.[18] Оросын сүүлийн үеийн тооцоолол өөр өөр байдаг: 1990 онд Михаил Семиряга 53,522 хүн, Н. И. Барышников 53,500 хүн нас барсан гэж мэдэгджээ. 1997 онд Григорий Кривошеев 126,875 хүн нас барж, сураггүй алга болсон, нийт 391,783 хүн хохирсон, 188,671 хүн шархадсан гэж мэдэгджээ.[15] 1991 онд Юрий Килин 63,990 хүн нас барж, нийт 271,528 хүн хохирсон гэж мэдэгджээ. 2007 онд тэрээр нас барагсдын тоог 134,000 болгон шинэчилсэн[16] бөгөөд 2012 онд уг тооцоог 138,533 болгон шинэчилсэн байна.[267] 2013 онд Павел Петров Оросын Улсын Цэргийн Архивт цэргүүдийн нэр, төрсөн он сар өдөр, цол зэрэг 167,976 хүн амиа алдсан эсвэл сураггүй алга болсон гэсэн мэдээллийн сан байгаа гэж мэдэгдсэн.[17] Никита Хрущев дурсамждаа нэг сая гаруй Зөвлөлтийн цэрэг амь үрэгдсэн гэж дурдсан байдаг.[268][269] Финландад 5,572 Зөвлөлтийн цэргийн хоригдол байсан.[20][270][271] Өвлийн дайны дараа Зөвлөлтийн хоригдлуудыг Москвагийн энхийн гэрээний дагуу ЗХУ-д буцаажээ. Эдгээрээс 450 нь суллагдаж, 4,354 нь 3-10 жилийн хорих ялаар шийтгүүлж, 414 нь "олзлогдсон үедээ урвагч үйл ажиллагаанд идэвхтэй оролцсон" гэж илэрч, 334 эрүүгийн хэргийг Зөвлөлт Холбоот Улсын Дээд шүүхэд шилжүүлсэн; эдгээр хэргийн 232 нь цаазаар авах ялаар төгссөн.[272] 1,200-3,543 Зөвлөлтийн танкийг устгасан. Албан ёсны тоогоор 611 танкийн хохирол амссан гэж тооцогдсон боловч Юрий Килин Зөвлөлтийн Ерөнхий штабын дарга Борис Шапошниковын хүлээн авсан тэмдэглэлийг олсон бөгөөд тэмдэглэлд 3543 танкийн хохирол, 316 танк устгагдсан тухай мэдээлсэн байна. Финландын түүхч Охто Маннинений хэлснээр Зөвлөлтийн 7-р арми өвлийн дундуур Маннерхаймын шугамын тулалдааны үеэр 1244 танк алджээ. Дайны дараахан Финландын тооцоолсноор Зөвлөлтийн танкийн алдагдсан тоо 1000-1200 байжээ.[21][22][23] Зөвлөлтийн Агаарын цэргийн хүчин 1000 орчим онгоцоо алдсан боловч тэдний талаас бага хувь нь байлдааны хохирол амссан байна.[23][24] Зөвлөлтийн Агаарын цэргийн хүчний анги нэгтгэлүүдийн судалгаанд үндэслэн Карл Фредрик Геустын хэлснээр Финландын агаарын довтолгооноос хамгаалах анги нэгтгэлүүд Зөвлөлтийн 119 онгоцыг, Финландын сөнөөгч онгоцны нисгэгчдийг 131-ийг буудаж унагасан боловч Зөвлөлтийн бүх онгоцны алдагдал 900-аас дээш байжээ. === Герман === Өвлийн дайн Германчуудын хувьд улс төрийн амжилт байлаа. Улаан арми болон Үндэстнүүдийн Лиг хоёулаа доромжилж, Англи-Францын Дээд Дайны Зөвлөл эмх замбараагүй, хүчгүй болох нь илчлэгдсэн. Германы төвийг сахих бодлого эх орондоо таалагдаагүй бөгөөд Италитай харилцаа муудсан. Москвагийн энхийн гэрээний дараа Герман Финляндтай харилцаагаа сайжруулж, хоёр долоо хоногийн дотор Финлянд-Германы харилцаа хэлэлцэх асуудлын тэргүүн эгнээнд байв.[273][36] Хамгийн чухал нь Улаан армийн маш муу гүйцэтгэл нь Гитлерийг Зөвлөлт Холбоот Улс руу довтлох нь амжилттай болно гэдэгт итгүүлсэн. 1941 оны 6-р сард Гитлер "бид зөвхөн хаалгаа өшиглөхөд л бүхэл бүтэн ялзарсан бүтэц нуран унах болно" гэж мэдэгджээ. === Холбоотонгууд === Өвлийн дайн Улаан арми болон холбоотнуудын эмх замбараагүй байдал, үр ашиггүй байдлыг илчилсэн. Англи-Францын Дээд Дайны Зөвлөл ажиллах боломжтой төлөвлөгөө боловсруулж чадаагүй тул Их Британи эсвэл Францад үр дүнтэй дайн хийхэд тохиромжгүй болох нь ил болсон. Энэхүү бүтэлгүйтэл нь Францад Гуравдугаар Даладиерын Засгийн газар нуран унаж, Паул Рейног Францын шинэ Ерөнхий сайдаар томилоход хүргэсэн. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Winter War|Өвлийн дайн}} * [http://defmin.fi/winterwar/ Өвлийн дайны тухай Финийн батлах хамгаалах яамны цахим хуудаст] == Эшлэл == <references responsive/> [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Өвлийн дайн| ]] [[Ангилал:ЗХУ-ын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Финландын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:20-р зууны дайн]] [[Ангилал:1939 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:1940 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:Европын дайн]] t0kep3lzro5zi3uxf02k66441mhjd5k 856227 856226 2026-05-13T09:22:06Z Avirmed Batsaikhan 53733 856227 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн |conflict= Өвлийн дайн |partof= Зөвлөлт -Финландын дайнууд |image= [[Файл:A Finnish Maxim M-09-21 machine gun nest during the Winter War.jpg|300px]] |caption= |date= [[1939]] оны [[11 сарын 30]] – [[1940]] оны [[3 сарын 13]] |place= [[Европ]], [[Карелийн хойг]], [[Балтын тэнгис]] |casus= |territory= Хилийг Ленинград хотоос хэдэн арван километр хойд зүгт хойшлуулж, Койвисто-Тайпале шугам дээр тогтоож, Финны хоолойн баруун хойд хэсэгт байрлах Ханко боомт болон Финляндын өмнөд хзсэгт орших ойр хавийн арлуудыг удаан хугацаагаар Зөвлөлтөд түрээслүүлэх, Зөвлөлтийн талд Загасны ба Хойд Мөсөн далайн эрэг хавьд байрлах Дундад гэх хошууг шилжүүлэн өгсөн. |result= [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын ялалт. [[Финланд]]ын сэтгэл санааны ялалт |combatant1=[[Файл:Flag of the Soviet Union.svg|22x20px]] [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |combatant2=[[Файл:Flag of Finland.svg|22x20px]] [[Финланд]] |commander1 =[[Файл:Flag of the Soviet Union.svg|22x20px]] [[Ворошилов]]</br>[[Тимошенко]] </br>[[Мерецков]]</br>[[Штерн]]</br> [[Говоров]]</br>[[''бусад'']] |commander2 = [[Файл:Flag of Finland.svg|22x20px]] [[Маннергейм]]</br> ''бусад'' |casualties1= '''Цэргийн хохирол''':<br />үхсэн 72408 гаруй<br />'''шархадсан'''186129:<br />хөлдсөн 132213 гаруй<br />'''долгионд бэртсэн'''4240:<br /> олзлогдсон 17520 гаруй<br /> |casualties2= '''Цэргийн хохирол''':<br />үхсэн 19576 <br />'''шархадсан'''43557:<br />олзлогдсон 4101 }} '''Өвлийн дайн''' ([[Фин хэл|фин.]] ''Talvisota'', {{lang-sv|vinterkriget}}, [[Орос хэл|орос]]. ''Зимняя война'') нь 1939 оны 11-р сарын 30-наас 1940 оны 3-р сарын 13 хүртэл [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] ба [[Финланд]]ын хооронд болсон [[дайн]] юм. == Дайн гарах шалтгаан == 1809 оноос хойш [[Оросын Хаант Улс|Хаант Оросын]] бүрэлдэхүүнд орж байсан [[Финландын Их Вант Улс]] 1918 онд бие даасан улс болж тусгаар тогтнолоо зарласан билээ.<ref>William R. Trotter: ''A Frozen Hell''. Algonquin Books, Chapell Hill 1991, S. 3–12.</ref> 1920 онд '''<bdi>[[Зөвлөлт Орос, Финландын хоорондох Тартугийн энхийн гэрээ]]</bdi>''' ЗХУ-Финландын хилийг тогтоосон бөгөөд түүний урт нь 1400 км-т хүрч байлаа, Тэрхүү хил нь ЗХУ-ын улс төр болон эдийн засгийн төв, байгууламжуудын дэргэдүүр өнгөрсөн юм. Ленинград хот л гэхэд хилээс ердөө 32 км-ийн зайнд оршиж байлаа. 1930-аад оны дунд үеэс эхлээд Европ дахь цэрэг-улс төрийн байдал нилээд хурцдаж эхэлжээ. Тэр үед цэргийн бэлтгэл ажилд Финландын Засгийн газар төсвийнхөө 25 % зарцуулдаг байсан гэдэг. Замын сүлжээ, зэвсэгт хүчний бааз, нисэх буудал зэргийг барих ажиллагаа маш идэвхтэй явагдаж байсан байжээ. Карелийн хоолой хавьд Финландад "Маннерхеймын шугам" гэж нэршсэн бэхлэлтийг барьж дуусгах ажил үндсэндээ дууссан юм. Тэр хамгаалалтын шугам нь Финийн хоолойгоос Ладог нуур хүртэл үргэлжлэх агаад 90 километр хүртэлх гүнтэй байсан юм. Зарим түүхчдийн үзэж байгаагаар Финландын эсрэг байлдааны үйл ажиллагааг [[Иосиф Сталин]] эхлэн явуулж, аажмаар "зөвлөлт" бүгд найрамдах улс болгох гэж байсан гэдэг. Зөвлөлт-Финландын харилцааг сайжруулах шаардлагатай тухай нэг бус удаа зөвлөлтийн засгийн газраас санал болгож байсан юм. 1938 оны 4-р сард ЗСБНХУ болон Финландын хооронд хилийн тухай хэлэлцээр оросын талын санаачилгаар явагдаж байлаа. Хамгийн сүүлчийн хэлэлцээр 1939 оны 10-р сарын 12-нд болж өнгөрчээ. Зөвлөлтийн засгийн газар хилийг Ленинград хотоос хэдэн арван километр хойд зүгт хойшлуулж, Койвисто-Тайпале шугам дээр тогтоож, финийн хоолойн баруун хойд хэсэгт байрлах Ханко боомт болон Финландын өмнөд хзсэгт орших ойр хавийн арлуудыг удаан хугацаагаар Зөвлөлтөд түрээслүүлэх, Зөвлөлтийн талд Загасны ба [[Умард мөсөн далай|Умард мөсөн далайн]] эрэг хавьд байрлах Дундад гэх хошууг шилжүүлэн өгөхийг хүслээ. Харин ЗСБНХУ-ын мэдэлд очиж байгаа нутаг дэвсгэрийн оронд Зөвлөлт Холбоот Улс өөр газар хоёр дахин илүү нутаг дэвсгэрийг өгөхөөр хүссэн байна. 1932 онд байгуулсан үл довтлох тухай хэлэлцээрийн зарим нэгэн заалтыг баталгаажуулахыг зөвлөлтийн талаас санал болгосон юм. Финландын хувьд ийм болзол тохирохгүй байсан бөгөөд Карелийн хошуу нь сайн боловсрогдсон нутаг дэвсгэр байсан бөгөөд Финланд дахь хамгийн дулаан уур амьсгалтай газар байсан юм. Харин Карелид санал болгож байгаа нутаг дэвсгэр нь бараг зэрлэг, илүү хүнд цаг уурын нөхцөлтэй байсан гэдэг. 11-р сарын 13-нд финийн талын санаачилгаар хэлэлцээр тасалдлаа. 11-р сарын 28-нд Зөвлөлт Холбоот Улс үл довтлох хэлэлцээр үйлчлэхээ больж байгааг мэдэгдээд Финландид байх өөрсдийн дипломатчдыг татан авсан байна. Ленинградын цэргийн тойргийн анги нэгтгэлүүд байлдааны үйл ажиллагаа явуулж Карелийн хошуун дахь хилийг хойшлуулах тушаалыг хүлээн авчээ. == Дайны үйл явц == [[Файл:Suur-Suomen kartta.png|thumb|left|Финландын Их Вант Улс]] 1939 оны 11-р сарын 30-нд [[Улаан Арми]]йн анги нэгтгэлүүд Финландын хилийг давжээ. Ингэж Зөвлөлт-Финландын дайн эхэлсэн ба тэр нь түүхэнд "Өвлийн дайн" хэмээн тэмдэглэгдэн үлдсэн юм. Тулалдаанд хоёр тал ихээхэн хэмжээний хүчийг хаясан байна. Ленинградын тойргийн ангиуд, Балтын, Хойд усан цэргийн хүчин, Ладог нуурын цэргийн анги гэх мэт. Тойргийн 4 армийн бүрэлдэхүүнд 240 мянган хүн, 1915 их буу, 1131 танк ба 967 онгоц байсан юм. Энэхүү дайнд нийт 1 сая орчим зөвлөлтийн цэрэг оролцсон гэдэг. Балтын тэнгисийн хүчний тусламжтай 7-р арми Карелийн хоолойд Выборг болон Хельсинкийг чиглэн довтолгоонд орсон бол 8-р арми Ладог нуураас хойд чиглэлд Сортавал ба Лахтиг чиглэн "Маннергеймын "шугамыг" даван 7-р армитай нэгдэх ёстой байлаа. 9-р арми Оулыг чиглэн явж, харин 14-р арми [[Хойд тэнгис]]ийн хүчний тусламжтай Петсамог ззлэн авч, Финландын Варенцын тэнгист гарах гарцыг хаах ёстой болжзэ. ЗХУ-тай хийсэн дайнд Финланд улс бүх л зэвсэгт хүчнээ ашиглаж ирсэн байна. Түүний бүрэлдэхүүнд 337 мянган хүн, 500 их буу, 6О танк, 115 онгоц болон 29 байлдааны усан онгоц зэрэг багтаж байсан юм. Финландын цэргийн гол хүчин Карелийн хоолойд төвлөрсөн байлаа. Яг тэнд алдарт "Маннергеймын шугам" өнгөрнө. Энэ бүхнийг Герман, Англи, Франц, Бельгийн цэргийн мэргэжилтнүүдийн тусламжтай байгуулсан бөгөөд хэд хэдэн хэсгээс бүрдсэн билээ. Хилээс шууд эхлэн хангамжийн бүс орох ба түүнд нь бэхжүүлсэн байр, өргөст тор зэрэг орно. Үүний араас батлан хамгаалах хэсэг орж. түүнд нь эсэргүүцэл үзүүлэх 22 цэг багтана. Батлан хамгаалах үндэст хажуу тал, налуу онилгоо болон бүх нийтийг хамарсан гал нээх систем, явган цэрэг, танк эсэргүүцэгч сүлжээ хөгжсөн хэсгүүд оржээ. Үндсэн хэсгийн араас хоёр дахь батлан хамгаалах хэсэг үргэлжилж, түүний цаад талд нь ар талын хэсэг болон Выборгийн хамгаалалтын шугам үргэлжлэнэ. Зөвлөлтийн арми дайсны талын хүчирхэг хамгаалалтыг ой ихтэй, намгархаг газарт, тэгэх тусмаа өвлийн нөхцөлд явуулахад бэлэн бус байсан юм. Гэсэн хэдий ч дайны эхэн үед Улаан Армийн давшилт үндсэн чиглэлд амжилттай өрнөж байлаа. Эхний өдрүүдэд зөвлөлтийн хэсгүүд Сестра голыг даван туулж, Куоккалаг эзлэн авсан бол маргааш өдөр нь Териокид нэвтрэн орж, дараа нь Балтын тэнгисийн дэмжлэгтэйгээр Ино фортоос Финчүүдийг хөөн зайлуулжээ. Арван хоёрдугаар сарын 12 гэхэд Выборгийн чиглэлийн хангамжийн хэсгийг үндсэндээ амжилттай давсан байлаа. Зүүн хэсэгт, кякисальмины чиглэлд ч давшилт амжилттай хэрэгжиж эхэлсэн юм. Арван хоёрдугаар сарын 12 гэхэд 7-р армийн нэгтгэлүүд бүхэлдээ хангамжийн хэсгийг даван туулж "Маннергеймын шугамыг үндсэн хэсэг дээр гарч ирсэн байна. Эдгээр тулалдааны явцад финчүүд зөвлөлтийн армийг нилээд сулруулж "Хоолой" хэмээх анги нэгтгэлийг тархан байрлах боломжийг өөртөө олж авсан байна. Улаан Армийн анги нэгтгэлүүд ихээхэн хэмжээний хүнээ алдсан бөгөөд юуны өмнө байлдааны үйл ажиллагаа явуулах тактик байгаагүйтэй холбоотой юм. Финийн хоолойд өмнө орхисон арлуудыг зөвлөлтийн далайн тусгай ангийнхан эзлэн авсан байна. Балтын тэнгисийн хүчнийх нэн бэхжүүлсэн эрэг хавийн хэсгийг байнга буудаж, финийн эргийг бүслэлтэнд оруулсан юм. Зөвлөлтийн хөлөг онгоц болон онгоцууд дайсны 20 тээврийн хэрэгслийг устгаж дөнгөсөн байна. Хамгаалалтын гол хэсэгт гарч ирмэгц зөвлөлтийн командлал түүнийг устгах арга хэмжээ авч эхэлсэн юм. Байлдааны зургаан дивиз, нэг танкны корпус нийлэн Кямяря станц руу их буугаар буудан эхэлжээ. Түүний эсрэг финчүүдийн явган цэргийн хоёр дивиз зогсож байсан бөгөөд Сумма бүсэд байрлах хүчирхэг бэхэлгээн дээр тулгуурласан байлаа. Сайтар хийсэн нуувч, тухайн орон нутагт хамгаалалтын хэсгүүдийг зөв байрлуулж чадсан зэрэг нь финчүүдийн хамгаалалтыг хүчирхэгжүүлж өгсөн байна. Арван хоёрдугаар сарын 17-ны өглөө зөвлөлтийн арми давшилтанд орж эхэлсэн боловч их бууны урьдчилсан буудлага муу, анги нэгтгэлүүдийн хоорондын уялдаа холбоо сул байсан явдал нь бүтэлгүйтэхэд хүргэсэн юм. Бие даан урагшилж байсан танкууд бэхжүүлсэн бүсэд нэвтрэн орсон боловч хүчирхэг галын тусламжтай явган цэргийг тэд нараас тасалж, анхны байр руугаа буцахад хүргэжээ. Ингээд тэд танкуудыг устгаж эхэлсэн юм. Арван хоёрдугаар сарын 18 ба 19-нд зөвлөлтийн командлал давшилтанд орох оролдлого хийсэн боловч мөнөөх байдал дахин давтагдаж иржээ. Ингээд ихээхэн хэмжээний хүн хүч алдаж эхэлсэн учир дайралтыг зогсоох шийдвэр гаргасан байна. Эдгээр тулалдааны дараа 7-р армийн нэгтгэлүүд зохион байгуулалтгүй болсон гэж финийн командлал үзсэн учир хариу давшилтанд орлоо. Эхлээд 7-р армийн байрлалын гүнд нэвтрэн орсон боловч зөвлөлтийн арми тэдний давшилтыг зогсоож, дараа нь хариу давшилт гүйцэтгэж финчүүдийг өөрсдийнх нь эзэлж байсан байр руу ухраасан байна. Үүний дараа Финландын арми дахин давшилтанд орох гэж оролдоогүй билээ. Ингээд байлдааны гол ажиллагаа хойд зүгт буюу хүнд нөхцөл бүхий, бараг амьдардаггүй. өтгөн ой, нуур, намаг ихтэй газар руу шилжжээ. Армийн үйл ажиллагаанд хүйтэн болон гүнзгий цас саад болж байсан 8-р арми Питкярантын чиглэлд гол цохилтыг гүйцэтгэж байсан бөгөэд финчүүд тэнд Уксунйоки голоос эхлээд Янисярви нуур хүртэл дөрвөн Зураас бүхий бэхлэлтийн шугамтай байлаа. Эхлээд оросын арми маш амжилттай давшилж байлаа. Арван хоёрдугаар сарын 12-14-ний хооронд анхны бэхлэгдсэн бүсийг давмагц хоёр дахь бэхлэлтийн шугам дээр гарч ирсэн юм. Гэвч энэ бүсийг нэвтлэх гэсэн оролдлого амжилтгүй дууслаа. Зөвлөлтийн арми хамгаалалтын арга хэмжээнд шилжсэн бөгөөд хажуу тал нь нээлттэй, ямар ч хамгаалалтгүй байсан юм. Үүнийг финчүүд тэр даруйдаа ашиглаж арван хоёрдугаар сарын 27-ноос нэгдүгээр сарын 5-ны хооронд хажуу талаас цохилт түйцэтгэснээр зөвлөлтийн фронтын шугамыг сэтлэн 18-р буудлагын дивиз, 34-р танкийн бригадыг бүрмөсөн бүслэн, нэгдүгээр сарын 11 гэхэд 168-р буудлагын дивизийг ч тасалсан байна. Толвояригийн ойролцоо хойд зүгт оросын арми хүнд цохилтонд өртлөө. Тэнд дайралтанд орж байсан 139-р буудлагын дивиз долоо хоног тулалдаж байгаад Аля-Толвояри ба Юля-Толвояри бэхлзлтэнд ойртож очсон боловч хүн хүчний гарз хохирол ихээхэн амсаж эхэлсэн бөгөөд хувийн бие бүрэлдэхүүн ч ядарч цуцаж байсан юм. Финчүүд хажуу талаас нь дивизийг бүсэлж эхэлмэгц арагш ухарч эхэлсэн байна. Арван хоёрдугаар сарын 21 гэхэд дивиз бут цохигдож, финнүүд 6Отанк, 30 их буу олзлон авчээ. Сөрөг тулалдааны явцад тусламж үзүүлэхээр явсан 139-р буудлагын дивизид туслахаар очсон 75-р дивиз ялагдсан байна. Ийм ялалтыг финчүүд цөөхөн хүчээр байгуулж чадсан бөгөөд тэд хүнд өвлийн нөхцөлд түүнийгээ ухаалаг ашиглаж чадсанд оршиж байсан юм. Хойд зүгт хүнд цохилтонд 9-р арми ч орлоо. Түүний бүрэлдэхүүнд ордог 54-р буудлагын дивиз давшилтанд орж Аласярви-Саунаярви чиглэлийн бэхлэлтийг сэтэлж гарсан боловч дэндүү хоорондоо уялдаагүй дайрсаны улмаас бүрмөсөн бүслэлтэнд оржээ. Пуоланы чиглэлд Финчүүд хоёр ч зөвлөлтййн дивиз болох 163 болон 44-р буудлагын дивизүүдийг бут ниргэжээ. Үүнээс үүдэн энэ хэсэгт идэвхтэй байлдааны үйл ажиллагаа явагдаагүй байна. Хойд хэсэгт байлдаж байсан 14-р армийн цэргүүд өөрсдийн зорилтоо бүрмөсөн биелүүлж чадлаа. Арван хоёрдугаар сарын 1-нд 104-р буудлагын дивиз Хойд далайн хүчний тусламжтай гэнэт дайралт хийж Петсамог эзлэн авсан бол арван хоёрдугаар сарын 3-нд Загасчны болон Дундад хошууг эзлэн авсан юм. Олигтой эсэргүүцэл үзүүлж чадаагүй финнүүд өмнөд зүг рүү ухрахад хүрсэн байна. Тэднийг мөрдөн мөшгиж зөвлөлтийн арми ч давшиж эхэлжээ. Арван хоёрдугаар сарын 17-ны дараа тэд зорилгодоо хүрсэн учир идэвхтэй хамгаалалтанд шилжжээ. Хоёрдугаар сарын сүүлээр тулалдаан хүчтэй өрнөж эхэлсэн байна. Гуравдугаар сарын 7-нд 52-р буудлагын дивиз Наутсиг эзлэн авснаар Хойд хэсгийн тулалдаан дуусгавар болжээ. Харин энэ үед 8-р армийн хэсэгт ширүүн тулаан болж байлаа. Бүслэлтэнд орсон зөвлөлтийн армийн байлдааны нөөц болон хүнсний зүйл дуусч эхэлсэн бөгөөд агаараас тэр бүхнийг авчирах нь ч тогтмол биш, шархдсан цэргүүдийг авч явдаггүй байлаа. Хязгаарлалтанд орсон дивизүүд ар араасаа устаж үгүй болж байлаа. 1940 оны хоёрдугаар сарын 28-наас 29-нд шилжих шөнө 18-р буудлагын дивиз болон 34-р танкийн арми Лемметтид бүх техник, материаллаг хэсэг болон 200 гаруй шархдсан цэргүүдээ үлдээгээд бүслэлтийг сэт цохих давшилтанд орсон юм. Ихээхэн гарз хохирол амссан ч өмнөд хэсэг нь өөрийн анги нэгтгэлүүдтэйгээ нэгдэж чадлаа. Харин Лемметтид үлдсэн шархдсан цэргүүдийт финийн цэргүүд устгажээ. Хэдийгээр ийм хохирол амссан ч 8-р арми гуравдугаар сарын 7-ноос 12-ны хооронд финчүүдийг бэхжүүлсэн байр суурийг сэт цохин Лоймола хавийн 12, 22-р Финландын явган цэргийн байранд давшилтанд орсон юм. Зэргэлдээ дөнгөж бий болсон 15-р арми ч амжилттай давшилтанд орж Ладог нуур дээрх хэд хэдэн арлуудыг эзлэн авч, 168-р буудлагын дивизийг бүслэлтээс чөлөөлөн гаргасан байна. Финчүүд зугтахад хүрсэн байна. Хойд чиглэлд явуулсан тулалдаанд Финландын арми өндөр байлдааны чадварыг харуулсан билээ. Тэд багахан хэмжээний цэргийн хүчээр дайрч, бүгд цанаар хангагдсан учир цас ихтэй тал газар түргэн шилжих боломжтой бөгөөд автомат буу зэвсгээр бурэн хангагдсан байжээ. Хажуу тал болон ар талд нь гэнэтийн цохилт өгч зөвлөлтийн армийн давшилтыг сааруулж, харин дараа нь бэхжүүлсэн хил дээр зогсоон, тэр даруйдаа бүслэн хэсэг болгон салгаж эхэлсэн байна. Харин зөвлөлтийн арми финийн фронт дээр тулалдахад огтхон ч бэлтгэлгүй гэдгээ харуулсан юм. Түүний анги нэгтгэлүүд нь цана болон автомат буу байхгүй, тухайн нутаг дэвсгэрийг муу мэддэг, их буутай хамтралгүй дайралтанд орж ирсэн юм. Энэ бүхэнд нь зөвлөлтийн арми хойд хэсэгт хэд хэдэн ноцтой ялагдал хүлээхэд хүргэсэн байна. 1940 оны хоёрдугаар сарын дундуур үндсэн тулалдаан Карелийн хоолойд дахин сэргэж эхэлжээ. Зөвлөлтийн командлал зохион байгуулалтыг сайжруулах, цэргийг бэхжүүлэх, хангамжийг дээшлүүлэх арга хэмжээ авлаа. Нэгдүгээр сарын 7-нд С.К.Тимошенкогийн удирдлага дор Баруун-Хойт армийг байгуулж Карелийн хоолойд тулалдаж байсан бүх ангиудыг нэгтгэсэн юм. Өөр тойргоос цэрэг татан, бүрэлдэхүүнд нь оруулж, дулаан хувцас, автомат зэр зэвсэг нийлүүлж бэхлэлт рүү давших ажлыг бэлтгэж эхэлсэн байна. Карелийн хоолой дахь зөвлөлтийн давшилт хоёрдугаар сарын 11-эхэллээ. Түүний гол зорилго нь "Маннергеймын шугамыг" сэт цохих ингэснээр Выборг-Антеа-Кякисальми руу гарах болж байсан юм. Гол цохилтыг 7-р арми выборгийн чиглэлд хийж, Кякисальми болон Выборгийн тохойд туслах цохилтыг гүйцэтгэжээ. Энэ ажиллагаанд 7, 13-р арми, дээрээс нь Баруун-Хойд фронтын нисэх хүчин болон Балтын тэнгисийн арми оролцсон байна. Давшилтанд 21 буудлагын дивизи, 6 танкийн бригад, 4 танкийн тусгай батальон, 1 пулеметын бригад, 20 их бууны хороо, 4 хүчирхэг их бууны дивизион, 1 морьт хороо, 15 нисэх хороо тус тус оролцсон юм. Хоёрдугаар сарын 11-ний өглөөний 9 цаг 40 минутанд хүчирхэг их бууны бэлтгэл ажил эхэлсэн байна. Түүнийг ихэд амжилттай гүйцэтгэсэн юм. Хэд хэдэн удаа зөвлөлтийн их буучид хуурамч галын шилжүүлэлтийг гүйцэтгэсэн бөгөөд үүгээр дайсныг буруу зам руу оруулснаар амьд хүчийг нь сулруулсан байна. Тэргүүн шугамын нүхэнд нуугдаж байсан финийн арми ихээхэн хэмжээний хүн хүчээ алдлаа. Бэхлэлтийн бүс рүү ч галын хүчийг чиглүүлж тэнд нүх сүв гаргах, ингэснээр явган цэрэг болон танканд орон зай гаргаж өгөх боломжтой болгосон байна. Хүчирхэг их буу төмөр болон бетонон бэхэлгээг устгаж байлаа. Өдрийн 12 цаг гэхэд финийн хамгаалалтын гүн рүү галыг шилжүүлсэн бөгөөд үүний дараа зөвлөлтийн арми давшилтанд орсон юм. Финчүүд хүчтэй эсэргүүцэл үзүүлсэн боловч давшилтыг зогсоож чадаагүй байна. Маргааш өдөр нь Финландын командлал сөрөг давшилт гүйцэтгэж алдсан байр сууриа эргүүлэн авах гэсэн боловч хангалттай хүч байгаагүй учир амжилт олж чадаагүй юм. Хоёрдугаар сарын 18 гэхэд финийн арми гол зурвас газраа орхиход хүрсэн байна. Зөвлөлтийн арми туслах хэсэгт амжилт муутай байсан ч Улаан Арми хоёрдугаар сарын 29 гэхэд гол чиглэл болох выборг хавьд хоёр дахь бэхлэлтийн бүсийг сэт цохилоо. Гуравдугаар сарын 3-нд 10 болон 34-р буудлагын корпус Выборг руу дайралт гүйцэтгэж эхэлсэн байна. Финчүүд эсэргүүцсээр байлаа. Долоо хоног тулалдсаны дараа тэдний арми хүчин мөхөсдөж эхэлсэн бөгөөд ихэнх анги нэгтгэлүүд нь байлдааны чадвараа алдсан юм. Гуравдугаар сарын 13-ны өглөө гол байшин барилга, цахилгаан станц, усны хоолой, үйлдвэр, хотын төв зэрэг нь зөвлөлтийн армийн гарт орлоо. == Үр дагавар == Москва хотноо өмнөх өдөр нь гарын үсэг зурсан энхийн хэлцлийн дагуу тэр өдрөө байлдааны үйл ажиллагааг зогсоожээ. Хилийн зурвасыг хойшлуулж, Ленинград болон [[Мурманск]] хотуудын аюулгүй байдлыг хангах гол зорилтоо зөвлөлтийн тал биелүүлж чадсан юм. Гэхдээ тэрхүү ялалтыг ихээхэн үнэ цэнээр олж авсан байна. Зөвлөлтийн арми 72408 хүнээ алдаж, 186129 хүн шархдаж, 132213 хүн хөлдөж, 4240 хүн дэлбэрэлтийн давалгаанд цохигдож, 17520 хүн сураггүй алга болсон эсвэл олзлогдсон байлаа. Финийн арми 19576 хүнээ алдаж, 43557 хүн шархдаж, 4101 хүн сураггүй алга болсон эсвэл олзлогдсон юм. Зөвхөн техник болон хүн хүчний давуу талаа ашиглан Зөвлөлтийн [[Улаан Арми]] ялалт байгуулж чадсан гэж үздэг байна. Харин Финүүд гайхамшигтай бэлтгэл командлалын зөв ажиллагаа зэргийг харуулсан юм. Энд Финүүд өөрийн газар нутгаа хамгаалж байсан гэдгийг ч онцлох хэрэгтэй. Финийн дайн Улаан Армийн байлдааны бэлтгэлийг Германтай хийх тулалдааны өмнө дээшлүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн бөгөөд энэ удаа Зөвлөлт хамгаалалтанд орсон гэж түүхчид үздэг билээ. == Цэргийн гэмт хэрэг == Выборг хотын ойролцоох Пуот-Ниеми хошуунд Улаан армийн цэргүүд 1944 оны 4-р сарын 1-нд Финчүүдийн тамлан зовоож алсан Зөвлөлтийн дайны олзлогдогсдын цогцосоор дүүрсэн зоорь олжээ. Улсын Онцгой комисс хэд хэдэн үзлэг хийсэн бөгөөд гэрчийн мэдүүлэгтэй хамт эдгээр аллагуудыг 1939-1940 оны Зөвлөлт-Финландын дайны үетэй холбон тайлбарласан. 152 цогцос дээр шүүх эмнэлгийн үзлэг хийсэн. Шүүхийн шинжилгээгээр тэдгээр дээрх бүх дүрэмт хувцас нь 1940 оноос өмнө Улаан армийг хангахад ашигладаг байсан төрөл болохыг тогтоожээ. ЗХУ-ын Шинжлэх ухааны академийн Ботаникийн хүрээлэнгийн олдворын газраас олдсон хус, агч модны дээжийг шалгаж үзэхэд тэдгээр нь 3-4 жилийн настай болохыг тогтоожээ. == Үр дүн == Өвлийн дайны үр дүнг түүхчдийн дунд өөр өөрөөр авч үздэг. Зарим нь үүнийг Зөвлөлтийн ялалт, Финландын ялагдал гэж үздэг.[247][248] Гэсэн хэдий ч зарим нь энэ дайныг Финляндыг шингээж чадаагүй Зөвлөлтийн бүтэлгүйтэл гэж үздэг.[249] Түүхийн хувьд Зөвлөлтийн Финлянд руу хийсэн довтолгоог Оросын түүхэн дэх хамгийн ичгэвтэр үеүүдийн нэг, хүнд бүтэлгүйтэл,[250] эсвэл "итгэмээргүй" ялалт гэж үздэг байсан бөгөөд[251] мөн "бүтэлгүйтсэн кампанит ажил" гэж үздэг бөгөөд үр дүн нь Зөвлөлтийн нэр хүндэд сөргөөр нөлөөлсөн. === Финлянд === 105 хоногийн дайн Финландад гүн гүнзгий бөгөөд сэтгэлээр унагаах нөлөө үзүүлсэн. Олон улсын дэмжлэг маш бага байсан бөгөөд хожуу ирсэн бөгөөд Германы бүслэлт нь ихэнх зэвсгийн тээвэрлэлтийг зогсоосон байв.[253] Өвлийн дайн болон Барбаросса ажиллагааны хоорондох 15 сарын хугацааг Үргэлжилсэн дайн гэж нэрлэжээ.[230] Дайн дууссаны дараа Карелийн Истмус дахь Финландын армийн байдал Финландад маргаантай сэдэв болсон. Тайпале салбар дахь дараагийн хамгаалалтын шугам руу ухрахад бэлтгэх тушаал аль хэдийн гарсан байв. Улаан арми ухралт, зогсолтын ажиллагаанаас болж хэр удаан саатаж болох байсан талаарх тооцоо хэд хоногоос хэдэн долоо хоног,[254][255] эсвэл хамгийн ихдээ хэдэн сар хүртэл хэлбэлзэж байв.[256] Дайны дараахан Хельсинки 19,576 хүн нас барсныг албан ёсоор зарлав.[257] Финландын түүхчдийн 2005 онд хийсэн шинэчилсэн тооцоогоор дайны үеэр Финландын талд 25,904 хүн нас барж, сураггүй алга болж, 43,557 хүн шархаджээ.[F 13] Финлянд, Оросын судлаачид дайны үеэр 800-1,100 Финландын цэргийн хоригдол байсан бөгөөд тэдний 10-20 хувь нь нас баржээ гэж тооцоолжээ. Зөвлөлт Холбоот Улс дайны дараа 847 Финландыг буцаан авчээ.[13] Агаарын дайралтаар 957 энгийн иргэн амиа алджээ.[11] 20-30 танк устгагдаж, 62 онгоц алдагдсан байна.[14] Түүнчлэн, Финлянд улс Москвагийн энхийн гэрээний дагуу Финландын Ладога тэнгисийн цэргийн отрядын бүх хөлөг онгоцыг Зөвлөлт Холбоот Улсад өгөхөөс өөр аргагүй болсон. Түр зуурын энхийн гэрээний үеэр Финлянд улс хамгаалалтын чадавхаа сайжруулахыг зорьж, Шведтэй цэргийн холбоо байгуулах талаар хэлэлцээ хийсэн боловч Герман, Зөвлөлт Холбоот Улс хоёулаа ийм холбоог эсэргүүцэж байгаа нь тодорхой болсны дараа хэлэлцээ дуусгавар болсон.[258] 1940 оны 7-р сарын 31-нд Германы канцлер Адольф Гитлер Зөвлөлт Холбоот Улс руу довтлох төлөвлөгөө гаргах тушаал өгсөн тул Герман Финландын талаарх байр сууриа дахин үнэлэх шаардлагатай болсон. Тэр болтол Герман Финландын зэвсэг худалдан авах хүсэлтийг хүлээн аваагүй байв. Гэсэн хэдий ч Зөвлөлт Холбоот Улс руу довтлох магадлал энэ бодлогыг өөрчилсөн. Наймдугаар сард Финландад нууцаар зэвсэг худалдахыг зөвшөөрсөн.[259] Карелийн нүүлгэн шилжүүлэгчид Карелийн эрх, ашиг сонирхлыг хамгаалах, Карелийн алдсан бүс нутгийг Финландад буцааж өгөх арга замыг олох зорилгоор Финландын Карелийн Лиг хэмээх ашиг сонирхлын бүлгийг байгуулсан.[229][260] Финлянд улс дайнд дахин орохыг голчлон Өвлийн дайны үеэр Зөвлөлт Холбоот Улс Финланд руу довтолсонтой холбоотойгоор хүссэн бөгөөд энэ нь Финлянд улс Үндэстнүүдийн Лиг болон Нордикийн төвийг сахисан байдалд найдаж бүтэлгүйтсэний дараа болсон юм.[261] Финлянд улс голчлон Москвагийн энхийн гэрээнээс болж газар нутгийн алдагдлаа буцаан авах, Германы Зөвлөлт Холбоот Улс руу довтлох амжилтаас хамааран хил хязгаараа, ялангуяа Зүүн Карелия руу тэлэхийг зорьж байв. Академик Карелийн Нийгэмлэг зэрэг зарим баруун жигүүрийн бүлгүүд Их Финландын үзэл суртлыг дэмжиж байв.[262] Үргэлжилсэн дайн 1941 оны 6-р сард эхэлсэн бөгөөд Финлянд улс Ленинградын бүслэлтэд оролцохоос гадна Зүүн Карелийг эзлэхэд хүргэсэн. === ЗХУ === Зөвлөлтийн Жанжин штабын Дээд командлал (Ставка) 1940 оны 4-р сард хуралдаж, Финландын кампанит ажлын сургамжийг хэлэлцэж, шинэчлэл хийхийг санал болгов. Фронтын улс төрийн комиссаруудын үүрэг буурч, хуучирсан цол хэргэм, сахилгын хэлбэрийг дахин нэвтрүүлэв. Өвлийн ажиллагааны хувцас, тоног төхөөрөмж, тактикийг сайжруулсан. Германчууд 14 сарын дараа Барбаросса ажиллагааг эхлүүлэхэд бүх шинэчлэл дуусаагүй байв.[265] 1980-аад оны сүүлээр Өвлийн дайн болон перестройкийн хооронд Зөвлөлтийн түүх судлал нь зөвхөн Молотовын Өвлийн дайны талаарх илтгэлүүдэд тулгуурлаж байв. 1939 оны 11-р сарын 29-ний өдрийн радио илтгэлдээ Молотов Зөвлөлт Холбоот Улс Ленинградын аюулгүй байдлын баталгааг хоёр сарын турш хэлэлцээр хийхийг оролдсон гэж маргасан. Финляндчууд "гадаадын империалистуудыг баярлуулахын тулд" дайсагнасан байр суурь баримталсан. Финлянд цэргийн өдөөн хатгалга хийсэн бөгөөд Зөвлөлт Холбоот Улс түрэмгийлэлгүй гэрээг дагаж мөрдөх боломжгүй болсон. Молотовын хэлснээр Зөвлөлт Холбоот Улс Финляндыг эзлэхийг эсвэл нэгтгэхийг хүсээгүй боловч зорилго нь зөвхөн Ленинградыг аюулгүй болгох явдал байв.[266] Зөвлөлтийн албан ёсны тоо баримтыг Ленинградын цэргийн тойргийн командлалтай холбон 1940 оны 3-р сарын 26-нд болсон Дээд Зөвлөлийн чуулганаар нийтэлсэн бөгөөд 48,475 хүн нас барж, 158,863 хүн өвчтэй, шархадсан гэжээ.[18] Оросын сүүлийн үеийн тооцоолол өөр өөр байдаг: 1990 онд Михаил Семиряга 53,522 хүн, Н. И. Барышников 53,500 хүн нас барсан гэж мэдэгджээ. 1997 онд Григорий Кривошеев 126,875 хүн нас барж, сураггүй алга болсон, нийт 391,783 хүн хохирсон, 188,671 хүн шархадсан гэж мэдэгджээ.[15] 1991 онд Юрий Килин 63,990 хүн нас барж, нийт 271,528 хүн хохирсон гэж мэдэгджээ. 2007 онд тэрээр нас барагсдын тоог 134,000 болгон шинэчилсэн[16] бөгөөд 2012 онд уг тооцоог 138,533 болгон шинэчилсэн байна.[267] 2013 онд Павел Петров Оросын Улсын Цэргийн Архивт цэргүүдийн нэр, төрсөн он сар өдөр, цол зэрэг 167,976 хүн амиа алдсан эсвэл сураггүй алга болсон гэсэн мэдээллийн сан байгаа гэж мэдэгдсэн.[17] Никита Хрущев дурсамждаа нэг сая гаруй Зөвлөлтийн цэрэг амь үрэгдсэн гэж дурдсан байдаг.[268][269] Финландад 5,572 Зөвлөлтийн цэргийн хоригдол байсан.[20][270][271] Өвлийн дайны дараа Зөвлөлтийн хоригдлуудыг Москвагийн энхийн гэрээний дагуу ЗХУ-д буцаажээ. Эдгээрээс 450 нь суллагдаж, 4,354 нь 3-10 жилийн хорих ялаар шийтгүүлж, 414 нь "олзлогдсон үедээ урвагч үйл ажиллагаанд идэвхтэй оролцсон" гэж илэрч, 334 эрүүгийн хэргийг Зөвлөлт Холбоот Улсын Дээд шүүхэд шилжүүлсэн; эдгээр хэргийн 232 нь цаазаар авах ялаар төгссөн.[272] 1,200-3,543 Зөвлөлтийн танкийг устгасан. Албан ёсны тоогоор 611 танкийн хохирол амссан гэж тооцогдсон боловч Юрий Килин Зөвлөлтийн Ерөнхий штабын дарга Борис Шапошниковын хүлээн авсан тэмдэглэлийг олсон бөгөөд тэмдэглэлд 3543 танкийн хохирол, 316 танк устгагдсан тухай мэдээлсэн байна. Финландын түүхч Охто Маннинений хэлснээр Зөвлөлтийн 7-р арми өвлийн дундуур Маннерхаймын шугамын тулалдааны үеэр 1244 танк алджээ. Дайны дараахан Финландын тооцоолсноор Зөвлөлтийн танкийн алдагдсан тоо 1000-1200 байжээ.[21][22][23] Зөвлөлтийн Агаарын цэргийн хүчин 1000 орчим онгоцоо алдсан боловч тэдний талаас бага хувь нь байлдааны хохирол амссан байна.[23][24] Зөвлөлтийн Агаарын цэргийн хүчний анги нэгтгэлүүдийн судалгаанд үндэслэн Карл Фредрик Геустын хэлснээр Финландын агаарын довтолгооноос хамгаалах анги нэгтгэлүүд Зөвлөлтийн 119 онгоцыг, Финландын сөнөөгч онгоцны нисгэгчдийг 131-ийг буудаж унагасан боловч Зөвлөлтийн бүх онгоцны алдагдал 900-аас дээш байжээ. === Герман === Өвлийн дайн Германчуудын хувьд улс төрийн амжилт байлаа. Улаан арми болон Үндэстнүүдийн Лиг хоёулаа доромжилж, Англи-Францын Дээд Дайны Зөвлөл эмх замбараагүй, хүчгүй болох нь илчлэгдсэн. Германы төвийг сахих бодлого эх орондоо таалагдаагүй бөгөөд Италитай харилцаа муудсан. Москвагийн энхийн гэрээний дараа Герман Финляндтай харилцаагаа сайжруулж, хоёр долоо хоногийн дотор Финлянд-Германы харилцаа хэлэлцэх асуудлын тэргүүн эгнээнд байв.[273][36] Хамгийн чухал нь Улаан армийн маш муу гүйцэтгэл нь Гитлерийг Зөвлөлт Холбоот Улс руу довтлох нь амжилттай болно гэдэгт итгүүлсэн. 1941 оны 6-р сард Гитлер "бид зөвхөн хаалгаа өшиглөхөд л бүхэл бүтэн ялзарсан бүтэц нуран унах болно" гэж мэдэгджээ. === Холбоотонгууд === Өвлийн дайн Улаан арми болон холбоотнуудын эмх замбараагүй байдал, үр ашиггүй байдлыг илчилсэн. Англи-Францын Дээд Дайны Зөвлөл ажиллах боломжтой төлөвлөгөө боловсруулж чадаагүй тул Их Британи эсвэл Францад үр дүнтэй дайн хийхэд тохиромжгүй болох нь ил болсон. Энэхүү бүтэлгүйтэл нь Францад Гуравдугаар Даладиерын Засгийн газар нуран унаж, Паул Рейног Францын шинэ Ерөнхий сайдаар томилоход хүргэсэн. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Winter War|Өвлийн дайн}} * [http://defmin.fi/winterwar/ Өвлийн дайны тухай Финийн батлах хамгаалах яамны цахим хуудаст] == Эшлэл == <references responsive/> [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Өвлийн дайн| ]] [[Ангилал:ЗХУ-ын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Финландын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:20-р зууны дайн]] [[Ангилал:1939 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:1940 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:Европын дайн]] 51ung14x0vrf1onkkm5zpnpbb9grbsm 856228 856227 2026-05-13T09:26:11Z Avirmed Batsaikhan 53733 856228 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн |conflict= Өвлийн дайн |partof= Зөвлөлт -Финландын дайнууд |image= [[Файл:A Finnish Maxim M-09-21 machine gun nest during the Winter War.jpg|300px]] |caption= |date= [[1939]] оны [[11 сарын 30]] – [[1940]] оны [[3 сарын 13]] |place= [[Европ]], [[Карелийн хойг]], [[Балтын тэнгис]] |casus= |territory= Хилийг Ленинград хотоос хэдэн арван километр хойд зүгт хойшлуулж, Койвисто-Тайпале шугам дээр тогтоож, Финны хоолойн баруун хойд хэсэгт байрлах Ханко боомт болон Финляндын өмнөд хзсэгт орших ойр хавийн арлуудыг удаан хугацаагаар Зөвлөлтөд түрээслүүлэх, Зөвлөлтийн талд Загасны ба Хойд Мөсөн далайн эрэг хавьд байрлах Дундад гэх хошууг шилжүүлэн өгсөн. |result= [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын ялалт. [[Финланд]]ын сэтгэл санааны ялалт |combatant1=[[Файл:Flag of the Soviet Union.svg|22x20px]] [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |combatant2=[[Файл:Flag of Finland.svg|22x20px]] [[Финланд]] |commander1 =[[Файл:Flag of the Soviet Union.svg|22x20px]] [[Ворошилов]]</br>[[Тимошенко]] </br>[[Мерецков]]</br>[[Штерн]]</br> [[Говоров]]</br>[[''бусад'']] |commander2 = [[Файл:Flag of Finland.svg|22x20px]] [[Маннергейм]]</br> ''бусад'' |casualties1= '''Цэргийн хохирол''':<br />үхсэн 72408 гаруй<br />'''шархадсан'''186129:<br />хөлдсөн 132213 гаруй<br />'''долгионд бэртсэн'''4240:<br /> олзлогдсон 17520 гаруй<br /> |casualties2= '''Цэргийн хохирол''':<br />үхсэн 19576 <br />'''шархадсан'''43557:<br />олзлогдсон 4101 }} '''Өвлийн дайн''' ([[Фин хэл|фин.]] ''Talvisota'', {{lang-sv|vinterkriget}}, [[Орос хэл|орос]]. ''Зимняя война'') нь 1939 оны 11-р сарын 30-наас 1940 оны 3-р сарын 13 хүртэл [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] ба [[Финланд]]ын хооронд болсон [[дайн]] юм. == Дайн гарах шалтгаан == 1809 оноос хойш [[Оросын Хаант Улс|Хаант Оросын]] бүрэлдэхүүнд орж байсан [[Финландын Их Вант Улс]] 1918 онд бие даасан улс болж тусгаар тогтнолоо зарласан билээ.<ref>William R. Trotter: ''A Frozen Hell''. Algonquin Books, Chapell Hill 1991, S. 3–12.</ref> 1920 онд '''<bdi>[[Зөвлөлт Орос, Финландын хоорондох Тартугийн энхийн гэрээ]]</bdi>''' ЗХУ-Финландын хилийг тогтоосон бөгөөд түүний урт нь 1400 км-т хүрч байлаа, Тэрхүү хил нь ЗХУ-ын улс төр болон эдийн засгийн төв, байгууламжуудын дэргэдүүр өнгөрсөн юм. Ленинград хот л гэхэд хилээс ердөө 32 км-ийн зайнд оршиж байлаа. 1930-аад оны дунд үеэс эхлээд Европ дахь цэрэг-улс төрийн байдал нилээд хурцдаж эхэлжээ. Тэр үед цэргийн бэлтгэл ажилд Финландын Засгийн газар төсвийнхөө 25 % зарцуулдаг байсан гэдэг. Замын сүлжээ, зэвсэгт хүчний бааз, нисэх буудал зэргийг барих ажиллагаа маш идэвхтэй явагдаж байсан байжээ. [[Карелийн хүзүүвч]] хавьд Финландад "Маннерхеймын шугам" гэж нэршсэн бэхлэлтийг барьж дуусгах ажил үндсэндээ дууссан юм. Тэр хамгаалалтын шугам нь Финийн хоолойгоос Ладог нуур хүртэл үргэлжлэх агаад 90 километр хүртэлх гүнтэй байсан юм. Зарим түүхчдийн үзэж байгаагаар Финландын эсрэг байлдааны үйл ажиллагааг [[Иосиф Сталин]] эхлэн явуулж, аажмаар "зөвлөлт" бүгд найрамдах улс болгох гэж байсан гэдэг. Зөвлөлт-Финландын харилцааг сайжруулах шаардлагатай тухай нэг бус удаа зөвлөлтийн засгийн газраас санал болгож байсан юм. 1938 оны 4-р сард ЗСБНХУ болон Финландын хооронд хилийн тухай хэлэлцээр оросын талын санаачилгаар явагдаж байлаа. Хамгийн сүүлчийн хэлэлцээр 1939 оны 10-р сарын 12-нд болж өнгөрчээ. Зөвлөлтийн засгийн газар хилийг Ленинград хотоос хэдэн арван километр хойд зүгт хойшлуулж, Койвисто-Тайпале шугам дээр тогтоож, финийн хоолойн баруун хойд хэсэгт байрлах Ханко боомт болон Финландын өмнөд хзсэгт орших ойр хавийн арлуудыг удаан хугацаагаар Зөвлөлтөд түрээслүүлэх, Зөвлөлтийн талд Загасны ба [[Умард мөсөн далай|Умард мөсөн далайн]] эрэг хавьд байрлах Дундад гэх хошууг шилжүүлэн өгөхийг хүслээ. Харин ЗСБНХУ-ын мэдэлд очиж байгаа нутаг дэвсгэрийн оронд Зөвлөлт Холбоот Улс өөр газар хоёр дахин илүү нутаг дэвсгэрийг өгөхөөр хүссэн байна. 1932 онд байгуулсан үл довтлох тухай хэлэлцээрийн зарим нэгэн заалтыг баталгаажуулахыг зөвлөлтийн талаас санал болгосон юм. Финландын хувьд ийм болзол тохирохгүй байсан бөгөөд Карелийн хошуу нь сайн боловсрогдсон нутаг дэвсгэр байсан бөгөөд Финланд дахь хамгийн дулаан уур амьсгалтай газар байсан юм. Харин [[Карель орон|Карелид]] санал болгож байгаа нутаг дэвсгэр нь бараг зэрлэг, илүү хүнд цаг уурын нөхцөлтэй байсан гэдэг. 11-р сарын 13-нд финийн талын санаачилгаар хэлэлцээр тасалдлаа. 11-р сарын 28-нд Зөвлөлт Холбоот Улс үл довтлох хэлэлцээр үйлчлэхээ больж байгааг мэдэгдээд Финландид байх өөрсдийн дипломатчдыг татан авсан байна. Ленинградын цэргийн тойргийн анги нэгтгэлүүд байлдааны үйл ажиллагаа явуулж Карелийн хошуун дахь хилийг хойшлуулах тушаалыг хүлээн авчээ. == Дайны үйл явц == [[Файл:Suur-Suomen kartta.png|thumb|left|Финландын Их Вант Улс]] 1939 оны 11-р сарын 30-нд [[Улаан Арми]]йн анги нэгтгэлүүд Финландын хилийг давжээ. Ингэж Зөвлөлт-Финландын дайн эхэлсэн ба тэр нь түүхэнд "Өвлийн дайн" хэмээн тэмдэглэгдэн үлдсэн юм. Тулалдаанд хоёр тал ихээхэн хэмжээний хүчийг хаясан байна. Ленинградын тойргийн ангиуд, Балтын, Хойд усан цэргийн хүчин, Ладог нуурын цэргийн анги гэх мэт. Тойргийн 4 армийн бүрэлдэхүүнд 240 мянган хүн, 1915 их буу, 1131 танк ба 967 онгоц байсан юм. Энэхүү дайнд нийт 1 сая орчим зөвлөлтийн цэрэг оролцсон гэдэг. Балтын тэнгисийн хүчний тусламжтай 7-р арми Карелийн хоолойд Выборг болон Хельсинкийг чиглэн довтолгоонд орсон бол 8-р арми Ладог нуураас хойд чиглэлд Сортавал ба Лахтиг чиглэн "Маннергеймын "шугамыг" даван 7-р армитай нэгдэх ёстой байлаа. 9-р арми Оулыг чиглэн явж, харин 14-р арми [[Хойд тэнгис]]ийн хүчний тусламжтай Петсамог ззлэн авч, Финландын Варенцын тэнгист гарах гарцыг хаах ёстой болжзэ. ЗХУ-тай хийсэн дайнд Финланд улс бүх л зэвсэгт хүчнээ ашиглаж ирсэн байна. Түүний бүрэлдэхүүнд 337 мянган хүн, 500 их буу, 6О танк, 115 онгоц болон 29 байлдааны усан онгоц зэрэг багтаж байсан юм. Финландын цэргийн гол хүчин Карелийн хоолойд төвлөрсөн байлаа. Яг тэнд алдарт "Маннергеймын шугам" өнгөрнө. Энэ бүхнийг Герман, Англи, Франц, Бельгийн цэргийн мэргэжилтнүүдийн тусламжтай байгуулсан бөгөөд хэд хэдэн хэсгээс бүрдсэн билээ. Хилээс шууд эхлэн хангамжийн бүс орох ба түүнд нь бэхжүүлсэн байр, өргөст тор зэрэг орно. Үүний араас батлан хамгаалах хэсэг орж. түүнд нь эсэргүүцэл үзүүлэх 22 цэг багтана. Батлан хамгаалах үндэст хажуу тал, налуу онилгоо болон бүх нийтийг хамарсан гал нээх систем, явган цэрэг, танк эсэргүүцэгч сүлжээ хөгжсөн хэсгүүд оржээ. Үндсэн хэсгийн араас хоёр дахь батлан хамгаалах хэсэг үргэлжилж, түүний цаад талд нь ар талын хэсэг болон Выборгийн хамгаалалтын шугам үргэлжлэнэ. Зөвлөлтийн арми дайсны талын хүчирхэг хамгаалалтыг ой ихтэй, намгархаг газарт, тэгэх тусмаа өвлийн нөхцөлд явуулахад бэлэн бус байсан юм. Гэсэн хэдий ч дайны эхэн үед Улаан Армийн давшилт үндсэн чиглэлд амжилттай өрнөж байлаа. Эхний өдрүүдэд зөвлөлтийн хэсгүүд Сестра голыг даван туулж, Куоккалаг эзлэн авсан бол маргааш өдөр нь Териокид нэвтрэн орж, дараа нь Балтын тэнгисийн дэмжлэгтэйгээр Ино фортоос Финчүүдийг хөөн зайлуулжээ. Арван хоёрдугаар сарын 12 гэхэд Выборгийн чиглэлийн хангамжийн хэсгийг үндсэндээ амжилттай давсан байлаа. Зүүн хэсэгт, кякисальмины чиглэлд ч давшилт амжилттай хэрэгжиж эхэлсэн юм. Арван хоёрдугаар сарын 12 гэхэд 7-р армийн нэгтгэлүүд бүхэлдээ хангамжийн хэсгийг даван туулж "Маннергеймын шугамыг үндсэн хэсэг дээр гарч ирсэн байна. Эдгээр тулалдааны явцад финчүүд зөвлөлтийн армийг нилээд сулруулж "Хоолой" хэмээх анги нэгтгэлийг тархан байрлах боломжийг өөртөө олж авсан байна. Улаан Армийн анги нэгтгэлүүд ихээхэн хэмжээний хүнээ алдсан бөгөөд юуны өмнө байлдааны үйл ажиллагаа явуулах тактик байгаагүйтэй холбоотой юм. Финийн хоолойд өмнө орхисон арлуудыг зөвлөлтийн далайн тусгай ангийнхан эзлэн авсан байна. Балтын тэнгисийн хүчнийх нэн бэхжүүлсэн эрэг хавийн хэсгийг байнга буудаж, финийн эргийг бүслэлтэнд оруулсан юм. Зөвлөлтийн хөлөг онгоц болон онгоцууд дайсны 20 тээврийн хэрэгслийг устгаж дөнгөсөн байна. Хамгаалалтын гол хэсэгт гарч ирмэгц зөвлөлтийн командлал түүнийг устгах арга хэмжээ авч эхэлсэн юм. Байлдааны зургаан дивиз, нэг танкны корпус нийлэн Кямяря станц руу их буугаар буудан эхэлжээ. Түүний эсрэг финчүүдийн явган цэргийн хоёр дивиз зогсож байсан бөгөөд Сумма бүсэд байрлах хүчирхэг бэхэлгээн дээр тулгуурласан байлаа. Сайтар хийсэн нуувч, тухайн орон нутагт хамгаалалтын хэсгүүдийг зөв байрлуулж чадсан зэрэг нь финчүүдийн хамгаалалтыг хүчирхэгжүүлж өгсөн байна. Арван хоёрдугаар сарын 17-ны өглөө зөвлөлтийн арми давшилтанд орж эхэлсэн боловч их бууны урьдчилсан буудлага муу, анги нэгтгэлүүдийн хоорондын уялдаа холбоо сул байсан явдал нь бүтэлгүйтэхэд хүргэсэн юм. Бие даан урагшилж байсан танкууд бэхжүүлсэн бүсэд нэвтрэн орсон боловч хүчирхэг галын тусламжтай явган цэргийг тэд нараас тасалж, анхны байр руугаа буцахад хүргэжээ. Ингээд тэд танкуудыг устгаж эхэлсэн юм. Арван хоёрдугаар сарын 18 ба 19-нд зөвлөлтийн командлал давшилтанд орох оролдлого хийсэн боловч мөнөөх байдал дахин давтагдаж иржээ. Ингээд ихээхэн хэмжээний хүн хүч алдаж эхэлсэн учир дайралтыг зогсоох шийдвэр гаргасан байна. Эдгээр тулалдааны дараа 7-р армийн нэгтгэлүүд зохион байгуулалтгүй болсон гэж финийн командлал үзсэн учир хариу давшилтанд орлоо. Эхлээд 7-р армийн байрлалын гүнд нэвтрэн орсон боловч зөвлөлтийн арми тэдний давшилтыг зогсоож, дараа нь хариу давшилт гүйцэтгэж финчүүдийг өөрсдийнх нь эзэлж байсан байр руу ухраасан байна. Үүний дараа Финландын арми дахин давшилтанд орох гэж оролдоогүй билээ. Ингээд байлдааны гол ажиллагаа хойд зүгт буюу хүнд нөхцөл бүхий, бараг амьдардаггүй. өтгөн ой, нуур, намаг ихтэй газар руу шилжжээ. Армийн үйл ажиллагаанд хүйтэн болон гүнзгий цас саад болж байсан 8-р арми Питкярантын чиглэлд гол цохилтыг гүйцэтгэж байсан бөгөэд финчүүд тэнд Уксунйоки голоос эхлээд Янисярви нуур хүртэл дөрвөн Зураас бүхий бэхлэлтийн шугамтай байлаа. Эхлээд оросын арми маш амжилттай давшилж байлаа. Арван хоёрдугаар сарын 12-14-ний хооронд анхны бэхлэгдсэн бүсийг давмагц хоёр дахь бэхлэлтийн шугам дээр гарч ирсэн юм. Гэвч энэ бүсийг нэвтлэх гэсэн оролдлого амжилтгүй дууслаа. Зөвлөлтийн арми хамгаалалтын арга хэмжээнд шилжсэн бөгөөд хажуу тал нь нээлттэй, ямар ч хамгаалалтгүй байсан юм. Үүнийг финчүүд тэр даруйдаа ашиглаж арван хоёрдугаар сарын 27-ноос нэгдүгээр сарын 5-ны хооронд хажуу талаас цохилт түйцэтгэснээр зөвлөлтийн фронтын шугамыг сэтлэн 18-р буудлагын дивиз, 34-р танкийн бригадыг бүрмөсөн бүслэн, нэгдүгээр сарын 11 гэхэд 168-р буудлагын дивизийг ч тасалсан байна. Толвояригийн ойролцоо хойд зүгт оросын арми хүнд цохилтонд өртлөө. Тэнд дайралтанд орж байсан 139-р буудлагын дивиз долоо хоног тулалдаж байгаад Аля-Толвояри ба Юля-Толвояри бэхлзлтэнд ойртож очсон боловч хүн хүчний гарз хохирол ихээхэн амсаж эхэлсэн бөгөөд хувийн бие бүрэлдэхүүн ч ядарч цуцаж байсан юм. Финчүүд хажуу талаас нь дивизийг бүсэлж эхэлмэгц арагш ухарч эхэлсэн байна. Арван хоёрдугаар сарын 21 гэхэд дивиз бут цохигдож, финнүүд 6Отанк, 30 их буу олзлон авчээ. Сөрөг тулалдааны явцад тусламж үзүүлэхээр явсан 139-р буудлагын дивизид туслахаар очсон 75-р дивиз ялагдсан байна. Ийм ялалтыг финчүүд цөөхөн хүчээр байгуулж чадсан бөгөөд тэд хүнд өвлийн нөхцөлд түүнийгээ ухаалаг ашиглаж чадсанд оршиж байсан юм. Хойд зүгт хүнд цохилтонд 9-р арми ч орлоо. Түүний бүрэлдэхүүнд ордог 54-р буудлагын дивиз давшилтанд орж Аласярви-Саунаярви чиглэлийн бэхлэлтийг сэтэлж гарсан боловч дэндүү хоорондоо уялдаагүй дайрсаны улмаас бүрмөсөн бүслэлтэнд оржээ. Пуоланы чиглэлд Финчүүд хоёр ч зөвлөлтййн дивиз болох 163 болон 44-р буудлагын дивизүүдийг бут ниргэжээ. Үүнээс үүдэн энэ хэсэгт идэвхтэй байлдааны үйл ажиллагаа явагдаагүй байна. Хойд хэсэгт байлдаж байсан 14-р армийн цэргүүд өөрсдийн зорилтоо бүрмөсөн биелүүлж чадлаа. Арван хоёрдугаар сарын 1-нд 104-р буудлагын дивиз Хойд далайн хүчний тусламжтай гэнэт дайралт хийж Петсамог эзлэн авсан бол арван хоёрдугаар сарын 3-нд Загасчны болон Дундад хошууг эзлэн авсан юм. Олигтой эсэргүүцэл үзүүлж чадаагүй финнүүд өмнөд зүг рүү ухрахад хүрсэн байна. Тэднийг мөрдөн мөшгиж зөвлөлтийн арми ч давшиж эхэлжээ. Арван хоёрдугаар сарын 17-ны дараа тэд зорилгодоо хүрсэн учир идэвхтэй хамгаалалтанд шилжжээ. Хоёрдугаар сарын сүүлээр тулалдаан хүчтэй өрнөж эхэлсэн байна. Гуравдугаар сарын 7-нд 52-р буудлагын дивиз Наутсиг эзлэн авснаар Хойд хэсгийн тулалдаан дуусгавар болжээ. Харин энэ үед 8-р армийн хэсэгт ширүүн тулаан болж байлаа. Бүслэлтэнд орсон зөвлөлтийн армийн байлдааны нөөц болон хүнсний зүйл дуусч эхэлсэн бөгөөд агаараас тэр бүхнийг авчирах нь ч тогтмол биш, шархдсан цэргүүдийг авч явдаггүй байлаа. Хязгаарлалтанд орсон дивизүүд ар араасаа устаж үгүй болж байлаа. 1940 оны хоёрдугаар сарын 28-наас 29-нд шилжих шөнө 18-р буудлагын дивиз болон 34-р танкийн арми Лемметтид бүх техник, материаллаг хэсэг болон 200 гаруй шархдсан цэргүүдээ үлдээгээд бүслэлтийг сэт цохих давшилтанд орсон юм. Ихээхэн гарз хохирол амссан ч өмнөд хэсэг нь өөрийн анги нэгтгэлүүдтэйгээ нэгдэж чадлаа. Харин Лемметтид үлдсэн шархдсан цэргүүдийт финийн цэргүүд устгажээ. Хэдийгээр ийм хохирол амссан ч 8-р арми гуравдугаар сарын 7-ноос 12-ны хооронд финчүүдийг бэхжүүлсэн байр суурийг сэт цохин Лоймола хавийн 12, 22-р Финландын явган цэргийн байранд давшилтанд орсон юм. Зэргэлдээ дөнгөж бий болсон 15-р арми ч амжилттай давшилтанд орж Ладог нуур дээрх хэд хэдэн арлуудыг эзлэн авч, 168-р буудлагын дивизийг бүслэлтээс чөлөөлөн гаргасан байна. Финчүүд зугтахад хүрсэн байна. Хойд чиглэлд явуулсан тулалдаанд Финландын арми өндөр байлдааны чадварыг харуулсан билээ. Тэд багахан хэмжээний цэргийн хүчээр дайрч, бүгд цанаар хангагдсан учир цас ихтэй тал газар түргэн шилжих боломжтой бөгөөд автомат буу зэвсгээр бурэн хангагдсан байжээ. Хажуу тал болон ар талд нь гэнэтийн цохилт өгч зөвлөлтийн армийн давшилтыг сааруулж, харин дараа нь бэхжүүлсэн хил дээр зогсоон, тэр даруйдаа бүслэн хэсэг болгон салгаж эхэлсэн байна. Харин зөвлөлтийн арми финийн фронт дээр тулалдахад огтхон ч бэлтгэлгүй гэдгээ харуулсан юм. Түүний анги нэгтгэлүүд нь цана болон автомат буу байхгүй, тухайн нутаг дэвсгэрийг муу мэддэг, их буутай хамтралгүй дайралтанд орж ирсэн юм. Энэ бүхэнд нь зөвлөлтийн арми хойд хэсэгт хэд хэдэн ноцтой ялагдал хүлээхэд хүргэсэн байна. 1940 оны хоёрдугаар сарын дундуур үндсэн тулалдаан Карелийн хоолойд дахин сэргэж эхэлжээ. Зөвлөлтийн командлал зохион байгуулалтыг сайжруулах, цэргийг бэхжүүлэх, хангамжийг дээшлүүлэх арга хэмжээ авлаа. Нэгдүгээр сарын 7-нд С.К.Тимошенкогийн удирдлага дор Баруун-Хойт армийг байгуулж Карелийн хоолойд тулалдаж байсан бүх ангиудыг нэгтгэсэн юм. Өөр тойргоос цэрэг татан, бүрэлдэхүүнд нь оруулж, дулаан хувцас, автомат зэр зэвсэг нийлүүлж бэхлэлт рүү давших ажлыг бэлтгэж эхэлсэн байна. Карелийн хоолой дахь зөвлөлтийн давшилт хоёрдугаар сарын 11-эхэллээ. Түүний гол зорилго нь "Маннергеймын шугамыг" сэт цохих ингэснээр Выборг-Антеа-Кякисальми руу гарах болж байсан юм. Гол цохилтыг 7-р арми выборгийн чиглэлд хийж, Кякисальми болон Выборгийн тохойд туслах цохилтыг гүйцэтгэжээ. Энэ ажиллагаанд 7, 13-р арми, дээрээс нь Баруун-Хойд фронтын нисэх хүчин болон Балтын тэнгисийн арми оролцсон байна. Давшилтанд 21 буудлагын дивизи, 6 танкийн бригад, 4 танкийн тусгай батальон, 1 пулеметын бригад, 20 их бууны хороо, 4 хүчирхэг их бууны дивизион, 1 морьт хороо, 15 нисэх хороо тус тус оролцсон юм. Хоёрдугаар сарын 11-ний өглөөний 9 цаг 40 минутанд хүчирхэг их бууны бэлтгэл ажил эхэлсэн байна. Түүнийг ихэд амжилттай гүйцэтгэсэн юм. Хэд хэдэн удаа зөвлөлтийн их буучид хуурамч галын шилжүүлэлтийг гүйцэтгэсэн бөгөөд үүгээр дайсныг буруу зам руу оруулснаар амьд хүчийг нь сулруулсан байна. Тэргүүн шугамын нүхэнд нуугдаж байсан финийн арми ихээхэн хэмжээний хүн хүчээ алдлаа. Бэхлэлтийн бүс рүү ч галын хүчийг чиглүүлж тэнд нүх сүв гаргах, ингэснээр явган цэрэг болон танканд орон зай гаргаж өгөх боломжтой болгосон байна. Хүчирхэг их буу төмөр болон бетонон бэхэлгээг устгаж байлаа. Өдрийн 12 цаг гэхэд финийн хамгаалалтын гүн рүү галыг шилжүүлсэн бөгөөд үүний дараа зөвлөлтийн арми давшилтанд орсон юм. Финчүүд хүчтэй эсэргүүцэл үзүүлсэн боловч давшилтыг зогсоож чадаагүй байна. Маргааш өдөр нь Финландын командлал сөрөг давшилт гүйцэтгэж алдсан байр сууриа эргүүлэн авах гэсэн боловч хангалттай хүч байгаагүй учир амжилт олж чадаагүй юм. Хоёрдугаар сарын 18 гэхэд финийн арми гол зурвас газраа орхиход хүрсэн байна. Зөвлөлтийн арми туслах хэсэгт амжилт муутай байсан ч Улаан Арми хоёрдугаар сарын 29 гэхэд гол чиглэл болох выборг хавьд хоёр дахь бэхлэлтийн бүсийг сэт цохилоо. Гуравдугаар сарын 3-нд 10 болон 34-р буудлагын корпус Выборг руу дайралт гүйцэтгэж эхэлсэн байна. Финчүүд эсэргүүцсээр байлаа. Долоо хоног тулалдсаны дараа тэдний арми хүчин мөхөсдөж эхэлсэн бөгөөд ихэнх анги нэгтгэлүүд нь байлдааны чадвараа алдсан юм. Гуравдугаар сарын 13-ны өглөө гол байшин барилга, цахилгаан станц, усны хоолой, үйлдвэр, хотын төв зэрэг нь зөвлөлтийн армийн гарт орлоо. == Үр дагавар == Москва хотноо өмнөх өдөр нь гарын үсэг зурсан энхийн хэлцлийн дагуу тэр өдрөө байлдааны үйл ажиллагааг зогсоожээ. Хилийн зурвасыг хойшлуулж, Ленинград болон [[Мурманск]] хотуудын аюулгүй байдлыг хангах гол зорилтоо зөвлөлтийн тал биелүүлж чадсан юм. Гэхдээ тэрхүү ялалтыг ихээхэн үнэ цэнээр олж авсан байна. Зөвлөлтийн арми 72408 хүнээ алдаж, 186129 хүн шархдаж, 132213 хүн хөлдөж, 4240 хүн дэлбэрэлтийн давалгаанд цохигдож, 17520 хүн сураггүй алга болсон эсвэл олзлогдсон байлаа. Финийн арми 19576 хүнээ алдаж, 43557 хүн шархдаж, 4101 хүн сураггүй алга болсон эсвэл олзлогдсон юм. Зөвхөн техник болон хүн хүчний давуу талаа ашиглан Зөвлөлтийн [[Улаан Арми]] ялалт байгуулж чадсан гэж үздэг байна. Харин Финүүд гайхамшигтай бэлтгэл командлалын зөв ажиллагаа зэргийг харуулсан юм. Энд Финүүд өөрийн газар нутгаа хамгаалж байсан гэдгийг ч онцлох хэрэгтэй. Финийн дайн Улаан Армийн байлдааны бэлтгэлийг Германтай хийх тулалдааны өмнө дээшлүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн бөгөөд энэ удаа Зөвлөлт хамгаалалтанд орсон гэж түүхчид үздэг билээ. == Цэргийн гэмт хэрэг == Выборг хотын ойролцоох Пуот-Ниеми хошуунд Улаан армийн цэргүүд 1944 оны 4-р сарын 1-нд Финчүүдийн тамлан зовоож алсан Зөвлөлтийн дайны олзлогдогсдын цогцосоор дүүрсэн зоорь олжээ. Улсын Онцгой комисс хэд хэдэн үзлэг хийсэн бөгөөд гэрчийн мэдүүлэгтэй хамт эдгээр аллагуудыг 1939-1940 оны Зөвлөлт-Финландын дайны үетэй холбон тайлбарласан. 152 цогцос дээр шүүх эмнэлгийн үзлэг хийсэн. Шүүхийн шинжилгээгээр тэдгээр дээрх бүх дүрэмт хувцас нь 1940 оноос өмнө Улаан армийг хангахад ашигладаг байсан төрөл болохыг тогтоожээ. ЗХУ-ын Шинжлэх ухааны академийн Ботаникийн хүрээлэнгийн олдворын газраас олдсон хус, агч модны дээжийг шалгаж үзэхэд тэдгээр нь 3-4 жилийн настай болохыг тогтоожээ. == Үр дүн == Өвлийн дайны үр дүнг түүхчдийн дунд өөр өөрөөр авч үздэг. Зарим нь үүнийг Зөвлөлтийн ялалт, Финландын ялагдал гэж үздэг.[247][248] Гэсэн хэдий ч зарим нь энэ дайныг Финляндыг шингээж чадаагүй Зөвлөлтийн бүтэлгүйтэл гэж үздэг.[249] Түүхийн хувьд Зөвлөлтийн Финлянд руу хийсэн довтолгоог Оросын түүхэн дэх хамгийн ичгэвтэр үеүүдийн нэг, хүнд бүтэлгүйтэл,[250] эсвэл "итгэмээргүй" ялалт гэж үздэг байсан бөгөөд[251] мөн "бүтэлгүйтсэн кампанит ажил" гэж үздэг бөгөөд үр дүн нь Зөвлөлтийн нэр хүндэд сөргөөр нөлөөлсөн. === Финлянд === 105 хоногийн дайн Финландад гүн гүнзгий бөгөөд сэтгэлээр унагаах нөлөө үзүүлсэн. Олон улсын дэмжлэг маш бага байсан бөгөөд хожуу ирсэн бөгөөд Германы бүслэлт нь ихэнх зэвсгийн тээвэрлэлтийг зогсоосон байв.[253] Өвлийн дайн болон Барбаросса ажиллагааны хоорондох 15 сарын хугацааг Үргэлжилсэн дайн гэж нэрлэжээ.[230] Дайн дууссаны дараа Карелийн Истмус дахь Финландын армийн байдал Финландад маргаантай сэдэв болсон. Тайпале салбар дахь дараагийн хамгаалалтын шугам руу ухрахад бэлтгэх тушаал аль хэдийн гарсан байв. Улаан арми ухралт, зогсолтын ажиллагаанаас болж хэр удаан саатаж болох байсан талаарх тооцоо хэд хоногоос хэдэн долоо хоног,[254][255] эсвэл хамгийн ихдээ хэдэн сар хүртэл хэлбэлзэж байв.[256] Дайны дараахан Хельсинки 19,576 хүн нас барсныг албан ёсоор зарлав.[257] Финландын түүхчдийн 2005 онд хийсэн шинэчилсэн тооцоогоор дайны үеэр Финландын талд 25,904 хүн нас барж, сураггүй алга болж, 43,557 хүн шархаджээ.[F 13] Финлянд, Оросын судлаачид дайны үеэр 800-1,100 Финландын цэргийн хоригдол байсан бөгөөд тэдний 10-20 хувь нь нас баржээ гэж тооцоолжээ. Зөвлөлт Холбоот Улс дайны дараа 847 Финландыг буцаан авчээ.[13] Агаарын дайралтаар 957 энгийн иргэн амиа алджээ.[11] 20-30 танк устгагдаж, 62 онгоц алдагдсан байна.[14] Түүнчлэн, Финлянд улс Москвагийн энхийн гэрээний дагуу Финландын Ладога тэнгисийн цэргийн отрядын бүх хөлөг онгоцыг Зөвлөлт Холбоот Улсад өгөхөөс өөр аргагүй болсон. Түр зуурын энхийн гэрээний үеэр Финлянд улс хамгаалалтын чадавхаа сайжруулахыг зорьж, Шведтэй цэргийн холбоо байгуулах талаар хэлэлцээ хийсэн боловч Герман, Зөвлөлт Холбоот Улс хоёулаа ийм холбоог эсэргүүцэж байгаа нь тодорхой болсны дараа хэлэлцээ дуусгавар болсон.[258] 1940 оны 7-р сарын 31-нд Германы канцлер Адольф Гитлер Зөвлөлт Холбоот Улс руу довтлох төлөвлөгөө гаргах тушаал өгсөн тул Герман Финландын талаарх байр сууриа дахин үнэлэх шаардлагатай болсон. Тэр болтол Герман Финландын зэвсэг худалдан авах хүсэлтийг хүлээн аваагүй байв. Гэсэн хэдий ч Зөвлөлт Холбоот Улс руу довтлох магадлал энэ бодлогыг өөрчилсөн. Наймдугаар сард Финландад нууцаар зэвсэг худалдахыг зөвшөөрсөн.[259] Карелийн нүүлгэн шилжүүлэгчид Карелийн эрх, ашиг сонирхлыг хамгаалах, Карелийн алдсан бүс нутгийг Финландад буцааж өгөх арга замыг олох зорилгоор Финландын Карелийн Лиг хэмээх ашиг сонирхлын бүлгийг байгуулсан.[229][260] Финлянд улс дайнд дахин орохыг голчлон Өвлийн дайны үеэр Зөвлөлт Холбоот Улс Финланд руу довтолсонтой холбоотойгоор хүссэн бөгөөд энэ нь Финлянд улс Үндэстнүүдийн Лиг болон Нордикийн төвийг сахисан байдалд найдаж бүтэлгүйтсэний дараа болсон юм.[261] Финлянд улс голчлон Москвагийн энхийн гэрээнээс болж газар нутгийн алдагдлаа буцаан авах, Германы Зөвлөлт Холбоот Улс руу довтлох амжилтаас хамааран хил хязгаараа, ялангуяа Зүүн Карелия руу тэлэхийг зорьж байв. Академик Карелийн Нийгэмлэг зэрэг зарим баруун жигүүрийн бүлгүүд Их Финландын үзэл суртлыг дэмжиж байв.[262] Үргэлжилсэн дайн 1941 оны 6-р сард эхэлсэн бөгөөд Финлянд улс Ленинградын бүслэлтэд оролцохоос гадна Зүүн Карелийг эзлэхэд хүргэсэн. === ЗХУ === Зөвлөлтийн Жанжин штабын Дээд командлал (Ставка) 1940 оны 4-р сард хуралдаж, Финландын кампанит ажлын сургамжийг хэлэлцэж, шинэчлэл хийхийг санал болгов. Фронтын улс төрийн комиссаруудын үүрэг буурч, хуучирсан цол хэргэм, сахилгын хэлбэрийг дахин нэвтрүүлэв. Өвлийн ажиллагааны хувцас, тоног төхөөрөмж, тактикийг сайжруулсан. Германчууд 14 сарын дараа Барбаросса ажиллагааг эхлүүлэхэд бүх шинэчлэл дуусаагүй байв.[265] 1980-аад оны сүүлээр Өвлийн дайн болон перестройкийн хооронд Зөвлөлтийн түүх судлал нь зөвхөн Молотовын Өвлийн дайны талаарх илтгэлүүдэд тулгуурлаж байв. 1939 оны 11-р сарын 29-ний өдрийн радио илтгэлдээ Молотов Зөвлөлт Холбоот Улс Ленинградын аюулгүй байдлын баталгааг хоёр сарын турш хэлэлцээр хийхийг оролдсон гэж маргасан. Финляндчууд "гадаадын империалистуудыг баярлуулахын тулд" дайсагнасан байр суурь баримталсан. Финлянд цэргийн өдөөн хатгалга хийсэн бөгөөд Зөвлөлт Холбоот Улс түрэмгийлэлгүй гэрээг дагаж мөрдөх боломжгүй болсон. Молотовын хэлснээр Зөвлөлт Холбоот Улс Финляндыг эзлэхийг эсвэл нэгтгэхийг хүсээгүй боловч зорилго нь зөвхөн Ленинградыг аюулгүй болгох явдал байв.[266] Зөвлөлтийн албан ёсны тоо баримтыг Ленинградын цэргийн тойргийн командлалтай холбон 1940 оны 3-р сарын 26-нд болсон Дээд Зөвлөлийн чуулганаар нийтэлсэн бөгөөд 48,475 хүн нас барж, 158,863 хүн өвчтэй, шархадсан гэжээ.[18] Оросын сүүлийн үеийн тооцоолол өөр өөр байдаг: 1990 онд Михаил Семиряга 53,522 хүн, Н. И. Барышников 53,500 хүн нас барсан гэж мэдэгджээ. 1997 онд Григорий Кривошеев 126,875 хүн нас барж, сураггүй алга болсон, нийт 391,783 хүн хохирсон, 188,671 хүн шархадсан гэж мэдэгджээ.[15] 1991 онд Юрий Килин 63,990 хүн нас барж, нийт 271,528 хүн хохирсон гэж мэдэгджээ. 2007 онд тэрээр нас барагсдын тоог 134,000 болгон шинэчилсэн[16] бөгөөд 2012 онд уг тооцоог 138,533 болгон шинэчилсэн байна.[267] 2013 онд Павел Петров Оросын Улсын Цэргийн Архивт цэргүүдийн нэр, төрсөн он сар өдөр, цол зэрэг 167,976 хүн амиа алдсан эсвэл сураггүй алга болсон гэсэн мэдээллийн сан байгаа гэж мэдэгдсэн.[17] Никита Хрущев дурсамждаа нэг сая гаруй Зөвлөлтийн цэрэг амь үрэгдсэн гэж дурдсан байдаг.[268][269] Финландад 5,572 Зөвлөлтийн цэргийн хоригдол байсан.[20][270][271] Өвлийн дайны дараа Зөвлөлтийн хоригдлуудыг Москвагийн энхийн гэрээний дагуу ЗХУ-д буцаажээ. Эдгээрээс 450 нь суллагдаж, 4,354 нь 3-10 жилийн хорих ялаар шийтгүүлж, 414 нь "олзлогдсон үедээ урвагч үйл ажиллагаанд идэвхтэй оролцсон" гэж илэрч, 334 эрүүгийн хэргийг Зөвлөлт Холбоот Улсын Дээд шүүхэд шилжүүлсэн; эдгээр хэргийн 232 нь цаазаар авах ялаар төгссөн.[272] 1,200-3,543 Зөвлөлтийн танкийг устгасан. Албан ёсны тоогоор 611 танкийн хохирол амссан гэж тооцогдсон боловч Юрий Килин Зөвлөлтийн Ерөнхий штабын дарга Борис Шапошниковын хүлээн авсан тэмдэглэлийг олсон бөгөөд тэмдэглэлд 3543 танкийн хохирол, 316 танк устгагдсан тухай мэдээлсэн байна. Финландын түүхч Охто Маннинений хэлснээр Зөвлөлтийн 7-р арми өвлийн дундуур Маннерхаймын шугамын тулалдааны үеэр 1244 танк алджээ. Дайны дараахан Финландын тооцоолсноор Зөвлөлтийн танкийн алдагдсан тоо 1000-1200 байжээ.[21][22][23] Зөвлөлтийн Агаарын цэргийн хүчин 1000 орчим онгоцоо алдсан боловч тэдний талаас бага хувь нь байлдааны хохирол амссан байна.[23][24] Зөвлөлтийн Агаарын цэргийн хүчний анги нэгтгэлүүдийн судалгаанд үндэслэн Карл Фредрик Геустын хэлснээр Финландын агаарын довтолгооноос хамгаалах анги нэгтгэлүүд Зөвлөлтийн 119 онгоцыг, Финландын сөнөөгч онгоцны нисгэгчдийг 131-ийг буудаж унагасан боловч Зөвлөлтийн бүх онгоцны алдагдал 900-аас дээш байжээ. === Герман === Өвлийн дайн Германчуудын хувьд улс төрийн амжилт байлаа. Улаан арми болон Үндэстнүүдийн Лиг хоёулаа доромжилж, Англи-Францын Дээд Дайны Зөвлөл эмх замбараагүй, хүчгүй болох нь илчлэгдсэн. Германы төвийг сахих бодлого эх орондоо таалагдаагүй бөгөөд Италитай харилцаа муудсан. Москвагийн энхийн гэрээний дараа Герман Финляндтай харилцаагаа сайжруулж, хоёр долоо хоногийн дотор Финлянд-Германы харилцаа хэлэлцэх асуудлын тэргүүн эгнээнд байв.[273][36] Хамгийн чухал нь Улаан армийн маш муу гүйцэтгэл нь Гитлерийг Зөвлөлт Холбоот Улс руу довтлох нь амжилттай болно гэдэгт итгүүлсэн. 1941 оны 6-р сард Гитлер "бид зөвхөн хаалгаа өшиглөхөд л бүхэл бүтэн ялзарсан бүтэц нуран унах болно" гэж мэдэгджээ. === Холбоотонгууд === Өвлийн дайн Улаан арми болон холбоотнуудын эмх замбараагүй байдал, үр ашиггүй байдлыг илчилсэн. Англи-Францын Дээд Дайны Зөвлөл ажиллах боломжтой төлөвлөгөө боловсруулж чадаагүй тул Их Британи эсвэл Францад үр дүнтэй дайн хийхэд тохиромжгүй болох нь ил болсон. Энэхүү бүтэлгүйтэл нь Францад Гуравдугаар Даладиерын Засгийн газар нуран унаж, Паул Рейног Францын шинэ Ерөнхий сайдаар томилоход хүргэсэн. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Winter War|Өвлийн дайн}} * [http://defmin.fi/winterwar/ Өвлийн дайны тухай Финийн батлах хамгаалах яамны цахим хуудаст] == Эшлэл == <references responsive/> [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Өвлийн дайн| ]] [[Ангилал:ЗХУ-ын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Финландын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:20-р зууны дайн]] [[Ангилал:1939 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:1940 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:Европын дайн]] 1eu772xuobyxsbc7czr93qovukdpc2t 0 66614 856177 855934 2026-05-12T14:21:14Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856177 wikitext text/x-wiki Улс орнуудын нэрийг монгол хэлний цагаан толгойн үсгийн дарааллаар байршуулж, нэрийн утга учрыг тайлбарласан болно. ==А== === {{AUS}} === Эртний Ромын "Үл мэдэгдэх өмнөдийн газар нутаг" номонд дурдсан нэршилээр буюу Шинэ Латин хэлээр "Өмнөдийн газар нутаг" гэсэн утгатай нэршил. Анх уг нэршлийг 1625 онд Испани хэлээр хэрэглэж байсан <ref>[[Purchas, Samuel]]. "[http://memory.loc.gov/service/rbc/rbdk/d0404/02951422.jpg A note of Australia del Espíritu Santo, written by Master Hakluyt]", in ''Hakluytus Posthumus'', Vol. IV, pp. 1422–1432. 1625.</ref> бөгөөд одоогийн Австрали гэх нэрийг Британийн нэрт Аялагч Меттью Флиндерс 1814 онд байр зүйн нэрээр хэрэглэж, олонд түгээжээ.<ref name="Flind">Flinders, Matthew. ''[http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm A Voyage to Terra Australis] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121111005442/http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm |date=11 November 2012 }}''. 1814.</ref> Шинэ Өмнөд Уэльсийн амбан захирагч Лаклан Магуэр 1817 оны орчимд Их Британийн колониудын зөвлөлд хүргэсэн тайлан мэдээлэлдээ "Австрали" гэх нэрийг албан ёсны баримт бичигт анхлан ашиглажээ.<ref>Letter of 12 December 1817. Op. cit. ''Weekend Australian'', 30–31 December 2000, p. 16.</ref> Энэ явдлаас хойш долоон жилийн дараа буюу 1824 онд уг тивийг олон улсад "Австрали" хэмээн нэрлэж хэвшсэн юм.<ref>{{Cite book|last=Department of Immigration and Citizenship|title=Life in Australia|publisher=Commonwealth of Australia|year=2007|page=11|isbn=978-1-921446-30-6|format=PDF|url=http://www.immi.gov.au/living-in-australia/values/book/english/lia_english_part1.pdf|accessdate=30 March 2010}}</ref> === {{AUT}} === Герман хэлний "Өстеррайх" гэх үгийг 1147 оноос эхлэн Латин хэлэнд оруулан "Австри" гэж хэрэглэж иржээ. Энэ нь "Дорнын газар нутаг" гэсэн утга бүхий Герман үг юм.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=Austria Austria]".</ref> Ийнхүү нэрлэх болсон нь 976 оны орчимд Баварын вант улсын зүүн хэсэг одоогийн Австри улсын нутаг дэвсгэрийг хамтатган захирдаг байсантай холбоотой. Зарим үндсэрхэг үзэлтнүүд "Дорны эзэнт гүрэн" гэсэн утгатай гэж ч мэтгэдэг. Нэршлийн тухайтад Австралитай тунчиг төстэй нэршил. === {{AZE}} === Элленистикийн эрин үед хамаарах Ахеменидийн хаанчлалын цаг мөчид хамаарах үеэс эхлэн "Азербайжан" буюу "Атропатуудын газар нутаг" гэх нэршил үүсчээ. Атропат гэдэг нь эртний Грек хэлээр "Галнаас аврагдагсад" гэсэн утгыг илэрхийлдэг.<ref>{{Citation|title=Ancient Egypt's warfare: a survey of armed conflict in the chronology of ancient Egypt, 1600 BC-30 BC|last=Benson|first=Douglas S.|year=1995|publisher=D. S. Benson|url=https://books.google.com/?id=OMRyAAAAMAAJ}}</ref><ref>"Originally, Media Atropatene was the northern part of greater Media. To the north, it was separated from [[Kingdom of Armenia (antiquity)|Armenia]] by the [[Aras River|R. Araxes]]. To the east, it extended as far as the mountains along the [[Caspian Sea]], and to the west as far as [[Lake Urmia]] (ancient [[Matiane]] Limne) and the mountains of present-day Kurdistan. The [[Sefīd-Rūd|R. Amardos]] may have been the southern border." from Kroll, S.E. "Media Atropatene". 1994. in Talbert, J.A. ''[https://books.google.com/books?id=x_FHmc_E2uQC Barrington Atlas of the Greek and Roman World: Map-by-map Directory]''. Princeton University Press, 2000.</ref> Одоогийн тогтсон нэршил болох Азербайжаныг 1918 онд Орос хэлэнд хувирган бий болгожээ. "Галнаас аврагдагсад" гэх үг хэрхэн бий болсоныг тайлбарлавал, Аугаа их Александрыг насан өөд болсоны дараа Урарти, Саспиричуудын хоорон цус асгаруулсан мөргөлдөн болж улмаар Зүүн Арменийг захирч байсан XVIII Ахеменаны Сатрапы Диадочи Селесиусын дарлалаас чөлөөлж "Атропат" буюу "Галнаас чөлөөлөгсөд" гэх нэр үүссэн домогтой.<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.524{{spaced ndash}}526.</ref><ref>[[Pliny the Elder|Pliny]]. VI.13.</ref> ''Atropátios Mēdía'' ({{lang|grc|Ἀτροπάτιος Μηδία}}),<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.523{{spaced ndash}}529.</ref> <ref>Herodotus. ''History''. III.94. Op. cit. Rennell, James. ''[https://books.google.com/books?id=Poc9AAAAYAAJ&pg=PA366 The Geography System of Herodotus Examined and Explained, by a Comparison with Those of Other Ancient Authors, and with Modern Geography]'', Vol. 1. C.J.G. & F. Rivington, 1830. Retrieved 17 September 2011.</ref> ::'''''Транскавказ''''', ЗХУ-ын үед албан ёсны баримт бичигт хэрэглэж байсан нэршил. Оросоор "Закавказе" гэсэн үг. Энэ нь Кавказын нуруу сунан тогтсонтой холбогдуулан газар зүйн байршлаар нь нэрлэсэн цэвэр Орос нэршил юм. === {{ALB}} === "Албани" гэх нэрний тухайд хоёр хувилбар бий. Эхнийх нь "Альба" буюу Латин хэлний "цагаан" гэх өнгө заасан нэршил. Удаах нь Прото-Индо-Европ хэлний "альб" буюу "толгод" гэх утгатай байр зүйн нэршил. Аль нь ч бай "Албаничуудын газар нутаг" гэсэн утга бүхий нэршил нь өнөө цаг үед иржээ.<ref name="OEtDalb">Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=albania&searchmode=none Albania]".</ref> Анх уг нэршлийг манай эриний 1080 онд Мишель Атталейтын номонд Албаной гэх босогчдын газар нутгийг нэрлэсэн хэсэгт дурдсан байдаг.<ref name="MAhist">[[Attaliates, Michael]]. ''History''. Op. cit. in Elsei, Robert. ''The Albanian Lexicon of Dion Von Kirkman'', pp. 113–122.</ref> Анна Комненагын "Алексиад" зохиолд "Албанон" эсвэл "Арбанон" гэж уг нутгийг нэрлэсэн байдаг.<ref>Op. cit. in Wilkes, J.J. ''The Illyrians'', p. 279. 1992. ISBN 978-0-631-19807-9.</ref> Дээр дурдсан зохиолуудаас бүр өмнө буюу манай эриний 150 онд Иллирийн эзэрхийллийн эхэн үед буюу Птоломейн үед "Альбани" гэх үгийг ашиглаж байсан баримт бий. ::'''''Шкипери''''' Албаничууд өөрийн хэлээр улсаа "Шкипери" хэмээн нэрлэж байна. Албани хэлээр "шкип" гэдэг нь "Бүгдийг ойлгож ухаарах" гэсэн утга агуулдаг.<ref>Kristo Frasheri. ''History of Albania (A Brief Overview)''. Tirana, 1964.</ref><ref>{{cite web|url=http://mirror.undp.org/albania/download/pdf/albanian.pdf|title=The Albanian Language|last=Lloshi|first=Xhevat|format=PDF|publisher=United Nations Development Programme|accessdate=9 November 2010}}</ref> Сүүлийн үед "Шкипонье" буюу "Бүргэд" гэсэн утгатай буюу "Бүргэдүүдийн газар нутаг" гэсэн утгатай гэх тайлбар олон нийтийн дунд түгээмэл тархжээ. === {{ALG}} === Алжир гэдэг нь Османы Турк хэлээр "Чезайр" буюу "арлууд" гэсэн утгыг агуулдаг. Улмаар Франц хэлэнд "Альжер", Каталон хэлэнд "Алджер" гэж нэвтрэн орсон байдаг.<ref name="leschi">[[Louis Leschi|Leschi, Louis]]. ''Origins of Algiers''. 1941. Op. cit. in ''El Djezair Sheets''. July 1941. Op. cit. in "[http://alger-roi.fr/Alger/alger_son_histoire/textes/3_origines_alger_1941_feuillets.htm History of Algeria]". {{fr icon}}</ref> Анх "Алжир" гэх нэршлийг 1839 онд Францчууд тус нутгийг эзлэн захирах үед албан ёсоор ашигласан байдаг. Ингэж нэрлэх болсон нь ихээхэн учиртай. Тодруулбал, тус улсын нийслэл хотыг хуучнаар "Жазаир Бани Мазганна" буюу Мазганнагын үр садын арлууд" гэж нэрлэдэг байжээ. Мазганна гэдэг нь тус улсад анхлан үүссэн төрт улс байсан гэдэг. Тус улсын нийслэл хотын эргээс дөрвөн арал цуварч харагддаг. Улсын нэршилтэй холбоотой өөр нэгэн домог бий. Энэ нь Зиридийн хаант улсыг үндэслэгч Зири Ибн Манад гэх хааны нэрнээс үүсэлтэй гэх домог. Зири гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Сарны туяа" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Yver., G. "[https://books.google.com/books?id=zJU3AAAAIAAJ&pg=PA257 Alger]". ''E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam 1913–1936'', Vol. I. E.J. Brill (Leiden), 1987.</ref> 2011}} === {{USA}} === Их Британийн эзлэн түрэмгийллээс мултрах "Тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт" анхлан дурдсанаар "Америкийн нэгдсэн улс" гэх нэр бий болжээ. Улмаар АНУ-ын Үндсэн хуулинд албан ёсны болон дипломат ёс, олон улсын тэмцээн наадам, соёл урлагын арга хэмжээ, олон улсын хурал, цуглаанд "Америкийн нэгдсэн улс", олон нийт, ард нийтийн дунд "Нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг ашиглаж байхаар хуульчилсан байдаг. "Америк" гэх нэрийг анх Германы газрын зураг зохион бүтээгч Мартин Вальдсимюллер 1507 онд дэлхийн бөмбөрцгийн баруун талд байрлах газар нутгийг "Америка" гэж нэрлэсэн байдаг. Энэ нь тус газар нутгийг анхлан нээсэн хэмээн номондоо дурдсан аялагч Америго Веспуччигийн дурсгалыг хүндэтгэсэн нэршил байсан гэдэг. === {{ANG}} === Ангол гэх нэрийг тус улсыг колоничлон захирч байсан Португальчууд бий болгожээ.<ref>Heywood, Linda M. & Thornton, John K. ''[https://books.google.com/books?id=S42CypbRTlQC&pg=PA82 Central Africans, Atlantic Creoles, and the foundation of the Americas, 1585–1660],'' p. 82. Cambridge University Press, 2007.</ref> Угтаа "Ндонгочуудын газар нутаг" гэсэн утгатай уугуул оршин суугчдын нэрийг Португаль хэл рүү хөрвүүлэн хэрэглэсэн нь энэ. Мбундун хэлээр "Нгола а килуанже" буюу "төмрийн дархадын ахлагч" гэсэн утгыг энэ үг илтгэнэ.<ref>Fage, J.D. ''The Cambridge History of Africa,'' Vol. 3: ''[https://books.google.com/books?id=V7qpKqM2Ji8C&pg=PA536 The Cambridge History of Africa: From c. 1050 to c. 1600].'' Cambridge University Press, 1977. ISBN 0-521-20981-1. Retrieved 23 September 2011.</ref><ref>Collins, Robert O. & Burns, James M. ''[https://books.google.com/books?id=PZcX2jQFTRcC&pg=PA153 A History of Sub-Saharan Africa]'', p. 153. Cambridge University Press, 2007. ISBN 0-521-86746-0. Retrieved 23 September 2011.</ref> === {{AND}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Шарльмайнын "Марка Хиспаника" номонд дурдсанаар "Ад-Дарра" буюу "Ой мод" гэх Араб үгнээс <ref>{{cite book|title=Andorra, the Hidden Republic: Its Origin and Institutions, and the Record of a Journey Thither|year=1912|pages=9|last=Gaston|first=L. L.|publisher=McBridge, Nast & Co|location=New York, USA}}</ref> эсвэл Наварро-Арагон хэлний "Андурриал" буюу "Бэлчирийн нутаг" гэх утгатай байх боломжтой гэж бичсэн байдаг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?term=Andorra Andorra]." Accessed 16 September 2011.</ref> === {{ATG}} === Антигуа: Испани хэлний "Антежо" <ref name="HistAnti">Oliver, Vere Langford.<!--sic--> [https://archive.org/details/historyofislando01oliv The History of the Island of Antigua, One of the Leeward Caribbees in the West Indies, from the First Settlement in 1635 to the Present Time]''. Mitchell and Hughes (London), 1894.</ref> буюу "Эртний" гэх утгатай үг. Анхлан уг нэрийг 1493 онд алдарт аялагч Кристофер Колумб "Санта Мариа ла Антигуа" хэмээн ашигласан байдаг.<ref>Murphy, A. Reg. ''Archaeology Antigua''. "{{Webarchiv|url=http://www.archaeologyantigua.org/background_timeline.htm |wayback=20110904065919 |text=Timeline |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }}." Accessed 23 September 2011</ref> :'''Барбуда''' Испаний хэлний "Барбодо" буюу "Сахалтай" гэсэн утгатай үг. Тус нутгийн саглагар моднууд, уугуул оршин суугчдын сахал, үс ургуулах ёсыг харсан нэрт аялагч анлан ийн улга алдаж байсан гэдэг. === {{UAE}} === Арабын нэгдсэн эмират нь тус улсын бүрэлдэхүүнд багтах долоон эмирт улс нэгдсэнийг илтгэх бөгөөд олон улсад болон Араб хэлээрээ өөрөөр нэршээгүй. === {{ARG}} === Испани хэлний "Аргенто" буюу "Мөнгөлөг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Анхлан энэ нэршлийг Испанийн нэрт яруу найрагч Рио де ла Плата "Мөнгөн гол" гэх шүлгэн дурдсан байдаг. Энэхүү шүлэгнээс санаа аван Аргентиний нутагт хөл тавьсан Себастиан Кабо "Ла Аргентина" буюу "Мөнгөн уст нутаг" хэмээн уулга алдаж, улмаар ийн нэрийдэх болжээ.<ref name="BritRdlP">{{cite web|title=Río de la Plata|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/463804/Rio-de-la-Plata|accessdate=11 August 2010}}</ref> === {{ARM}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Арменой" гэж тэмдэглэснийг одоогийн Арменичуудыг нэрлэсэн байх хэмээн олон эрдэмтэд таамагладаг. "Арменой" эсвэл "Армина" гэх үг ямар утга агуулж байгааг одоо болтол эрдэмтэд тогтоогоогүй байгаа юм. Зарим түүхчид үүнийг МЭӨ 2200 онд хүчээ авч байсан Ассирийн Арманумчуудаас гаралтай хэмээн үздэг. Өөр нэг таамаг байдаг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "Ар" буюу "Байгуулсан, үүссэн" гэх утгатай үгнээс гаралтай гэх домог. Тус улсад байх олон уул нуруу, толгод, тосгод "ар" гэх үгнээс үүссэн "Арарат, Арян, Арта" зэргээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг таамаг ч бий.<ref>[[Gamkrelidze, Tamaz]] & [[Vyacheslav Ivanov (philologist)|Ivanov, Vyacheslav]]. "The Early History of Indo-European (aka Aryan) Languages".{{Page needed|date=September 2010}} ''Scientific American''. March 1990.</ref><ref>Mallory, James P. "Kuro-Araxes Culture". ''Encyclopedia of Indo-European Culture''.{{Page needed|date=September 2010}} Fitzroy Dearborn, 1997.</ref> === {{AFG}} === 16-р зуунд бүтээгдсэн "Бабурнама" сударт Афгени буюу "Афганичуудын газар нутаг" гэх үг бий. Үүнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна.<ref>{{cite web|url= http://persian.packhum.org/persian//pf?file=03501051&ct=92 |title=Events of the Year 910 (p.5)|author=[[Babur]]|work=[[Baburnama|Memoirs]]|publisher=[[Packard Humanities Institute]]|year=1525|accessdate=22 August 2010}}</ref> Түүнчлэн 10-р зууны үед бүтээгдсэн Худуд аль-Алам номонд "Афгани" гэх үг хэрэглэгдсэн байдаг. Паштун хэлэнд "Афгани" нь "байрлах, байрших" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Паштун болон Дари хэлэнд "Афгани" гэх нэг л утгаар тус улсын нэр бичигддэг.<ref>{{Cite book|title=The Afghans |last1=Vogelsang |first1=Willem |authorlink=|volume=|year=2002|publisher=Wiley Blackwell|location=|isbn=0-631-19841-5|page=18|url=https://books.google.com/books?id=9kfJ6MlMsJQC&lpg=PP1&pg=PA18#v=onepage&q&f=false|accessdate=2010-08-22}}</ref><ref name="khyber">Anonymous. ''[[Ḥudūd al-ʿĀlam]]''. Op. cit. in "{{Webarchiv|url=http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|wayback=20110613145756|text=The Khalaj West of the Oxus: excerpts from ''The Turkish Dialect of the Khalaj''|archiv-bot=2023-11-06 07:37:05 InternetArchiveBot}} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613145756/http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|date=13 June 2011}}" ''Bulletin of the School of Oriental Studies'', Vol 10, No 2, pp. 417–437. University of London. Retrieved 10 January 2007.</ref> 1801 оноос эхлэн өнөөгийн бидний мэдэх "Афганистан" гэх нэрийг ашиглаж эхэлжээ. ==Б== === {{BHS}} === Испани хэлээр "бүү де лас Бахамас" буюу "Гүехэн тэнгис" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="DicCarib">Allsopp, Jeannette. ''[https://books.google.com/books?id=PmvSk13sIc0C&pg=PA70&lpg=PA70 Dictionary of Caribbean English Usage]'', p. 70. University of the West Indies Press, 2003. ISBN 976-640-145-4. Retrieved 24 September 2011.</ref> Анхлан уг нэршлийг 1523 оны орчимд Италийн нэгэн газрын зурагт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Anonymous. "{{Webarchiv|url=http://scholar.library.miami.edu/floridamaps/view_image.php?image_name=dlp00020000520001001&group=spanish |wayback=20151117014054 |text=Turin Map |archiv-bot=2024-09-11 11:21:55 InternetArchiveBot }}." c. 1523. Retrieved 24 September 2011.</ref> Харин англи хэлэнд 1670-аад оны үед "Гранд Бахама" номонд дурдсанаар нэвтэрчээ. Үүнээс гадна өөр нэг домог байдгыг Испанийн эрдэмтэн Лукаян Тайно тайлбарласан байдаг. Энэ нь нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Ба Ха Ма" буюу "Дундадын дээр орших газар нутаг" гэсэн утгатай нэршлээс дээрх улсын нэр үүсчээ. === {{NEP}} === Бидний мэдэх Балба буюу Непал улсын нэр нь Санскритаар "нипалаяа" буюу "Уулын бэлд орших нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Мөн үүнээс гадна "Непа" буюу "Сүм дуганы нутаг" гэсэн Бирм үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг. Буддын шашинтай улсууд ихэвчлэн төвд хэлний "Нямбал" буюу "Ариун нутаг" гэсэн утгатай гэж үздэг ажээ. === {{BAN}} === Бенгал хэлний "Бенгал улс" гэх утгатай үг. Бенгал хэлээр "Бангла" гэж Бенгалчуудыг нэрлэдэг бөгөөд "Деш" гэдэг нь "улс, орон" гэх утгатай юм. Анх уг нэрийг 1971 онд Пакистанаас тусгаар тогтноход Шейх Мужибур Рахман тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт ашигласан байдаг. Бангла буюу Бенгалчуудыг 9-р зууны эхэн үеэс ном сударт тэмдэглэж байсан баримт бий.<ref>M.A. Amitabha Bhattacharyya, ''Historical Geography of Ancient and Early Mediaeval Bengal'', Sanskrit Pustak Bhandar, 1977, pp. 61–62.</ref> === {{BRB}} === Португаль хэлний "Барбадас" буюу "Сахалтнууд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="OxJurn">Reece, Robert. Oxford Journals: ''Notes and queries''. "[https://books.google.com/books?id=PeCIn2CrgYEC&pg=PA346 Barbados v. Barbadoes]". Oxford University Press, 1861. Retrieved 27 September 2011.</ref> Италийн Генуяа мужийн газрын зурагч Висконте Мажжиоло 1519 онд бүтээсэн газрын зурагт анхлан уг нэршлийг ашигласан байдаг.<ref>Maggiolo, Vesconte. {{Webarchiv|url=http://bsb-mdz12-spiegel.bsb.lrz.de/~mdz/index.html?c=autoren_index&l=en&ab=Maggiolo%2C+Vesconte |wayback=20120328064057 |text=Seeatlas (Alte Welt und Terra Nova) |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} – BSB Cod.icon. 135. (Genoa), 1519. {{de icon}}</ref> === {{BHR}} === Араб хэлний "Аль Бахрайн" буюу "Хоёр тэнгис" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Алдарт Коран сударт энэ нутгийн талаар таван ч удаа дурдсан байдаг. Өөр нэгэн домогт өгүүлснээр хоёр тэнгисийн бэлчих Аль-Ахса нутаг нь туйлийн амар тайван, үржил шимт нутаг бөгөөд Аль-Жавахари хэлээр "Бахри" гэдэг нь "Холбоо тэнгис" гэсэн утгатай ажээ. Гэвч сүүлийн домгийг олон нийт хүлээн зөвшөөрдөггүй. === {{BLR}} === Орос хэлний "Бела" буюу "цагаан", "рус" буюу Орос гэх утгатай үгсээс "Цагаан орос" буюу Беларус улсын нэр үүсчээ. Эртний судар бичгүүдэд Оросын нэг хэсэг байсан болохоор тусгайлан дурдаж байгаагүй. Ихэнх түүхчид улаантан болон цагаантнууд гэж хуваагдаж байснаас шалтгаалан улстөрийн үзэл баримтлалын дагуу нутаг заан "Беларус" улсын нэр үүссэн гэдэгт итгэдэг юм. === {{BEL}} === Бельги гэх үг нь "Белгик Гаул" үндэстнүүд гэсэн утгатай Ром үг. Латин хэлэнд орж ирэхдээ Бельги болж, "Бельгийн газар нутаг" гэх утгыг илэрхийлэх болжээ. 1830 онд одоогийн Бельгийн хаант улс Нидерландаас тусгаар тогтноход "Бельгийн нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг авсан боловч энэ нэршлээрээ удаагүй. Бельги гэдэг нь Прото-Сельтик хэлний "белг", Прото-Индо-Европ хэлний "бхелгх" буюу "догшин" гэсэн утгатай илэрхийлдэг.<ref>Koch, John. ''Celtic Culture: a Historical Encyclopedia'', p. 198. ABC-CLIO 2006.</ref><ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', pp. 125–126. Bern-Muenchen-Francke, 1959. {{de icon}}</ref><ref>Pokorny, Julius. ''The Pre-Celtic Inhabitants of Ireland'', p. 231. Celtic, DIAS, 1960.</ref><ref>Maier, Bernhard. ''Dictionary of Celtic Religion and Culture'', p. 272. Boydell & Brewer, 1997.</ref> Хэл зүйн зарим шинжээчид үүнийг Прото-Индо-Европ хэлээр "гэрэлтсэн" гэж хөрвүүлбэл ононо гэсэн санал гаргасан ч энэ тайлбарыг зарим нь хүлээн зөвшөөрдөггүй.<ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', p. 118. 1959. ISBN 3-7720-0947-6. {{de icon}}</ref> === {{BLZ}} === Энэ улсын нэрний утга учир тодорхойгүй. 17-р зууны эхэн үед Шотландн аялагчид "Белизе" нэрт голны нэрээр нэрлэсэн байх гэсэн таамаг бий. Мөн түүнчлэн Испани хэлний "Вализе", "Бализе" гэсэн үгнээс ч үүссэн байх боломжтой гэж үздэг.<ref name="brit1893">{{cite encyclopedia |year=1892|title=British Honduras|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |volume=12|location=New York|publisher=The Britannica Publishing Company |url=https://books.google.com/books?id=uGRJAAAAYAAJ&pg=PA133|accessdate=25 October 2010}}</ref> Мөн энэ нэрний талаар өөр нэг домог байдаг нь Маяачуудын өгсөн нэр гэж үздэг явдал. "Белиз" гэдэг нь Маяа хэлээр "шавартай ус" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ.<ref>Wright, Ronald. ''[https://books.google.com/books?id=F3QS1NJHJEMC&pg=PA24&lpg=PA24 Time among the Maya: Travels in Belize, Guatemala, and Mexico]''. Grove Press, 2000. ISBN 0-8021-3728-8. Retrieved 28 September 2011.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгээмэл тархсан домгоор бол Франц хэлний "Бализ" буюу "Гэрэл цацарсан" гэх үгнээс гаралтай гэж үздэг юм байна. === {{BEN}} === Тус улсын нэр Нигер хэлээр "Бениний бэлчир дэх газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг. Үүнээс гадна нутгийн Ицкери омгийнхний "Убину", Ёруба омгийнхний "Ибину" буюу "Хавчиг гэр" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх судлаачид ч бий. Араб хэлний "бини" буюу "үр сад" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх ч боломжтой юм. === {{BUL}} === Тус улсын нэр Прото-Турк хэлний "булгха" буюу "холилдсон, "булгак" буюу "хувьсгал" гэсэн үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг.<ref>Bowersock, Glen W. & al. ''[https://books.google.com/books?id=c788wWR_bLwC&pg=PA354 Late Antiquity: a Guide to the Postclassical World]'', p. 354. Harvard University Press, 1999. ISBN 0-674-51173-5.</ref> Эрдэмтэд үүнээс гадна эртний Монгол хэлний "булгарах" буюу "салж, хагацах" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үздэг юм. === {{BOL}} === Испанийн алдарт аялагч Симон Боливарын дурсгалыг мөнхжүүлж тус улсыг "Боливарын газар нутаг" хэмээн нэрийджээ. Уг нэрийг хошууч генерал Антонио Хосе де Сукре өгсөн гэдэг. Тус улс Перу улсаас тусгаар тогтносны дараа үндэсний ассемблейн анхдугаар хуралдаанаар хошууч генералын өгсөн нэрийг хэвээр баталсан байна.<ref>''{{Webarchiv|url=http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |wayback=20110820091233 |text=6 de Agosto: Independencia de Bolivia |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110820091233/http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |date=20 August 2011 }}.'' {{es icon}}</ref><ref name="cob">Maria Luise Wagner. "Construction of Bolivia: Bolívar, Sucre, and Santa Cruz". In Hudson & Hanratty.</ref> Алдарт аялагч, эрх чөлөөний төлөө тэмцэгч Симон Боливарын нэр нь Испанийн Бискай мужийн "Болибар" тосгон нэрнээс үүссэн гэж намтар судлаачид нь үздэг.<ref>{{cite web |url=http://www.euskaltzaindia.net/index.php?option=com_eoda&Itemid=478&lang=eu&testua=ziortza&view=izenak |title= Ziortza |author= Euskaltzaindia|date= |work= |publisher= |accessdate=10 September 2011}}</ref> === {{BIH}} === :Босниа: Босна голын нэрээр тус улсын нэрийг нэрлэжээ. Энэ нэршлийг анх 958 оны үед Византын эзэн хаан VII Константин түүх шастирт тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. "Босна" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "бос", "богх" буюу "урсаж буй их усан" гэсэн утгатай.<ref name="Imamovic">Imamović, Mustafa (1996). Historija Bošnjaka. Sarajevo: BZK Preporod. ISBN 9958-815-00-1</ref> :Херцеговин: Амальгам болон эртний Герман хэлээр "герцог" буюу "гүн, ван" гэсэн утгатай бол "овина" гэдэг нь Серби-Хорват хэлээр "улс" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. === {{BOT}} === Тус улсын хамгийн том үндэстэн болох Сецвана хэлээр "Цваначуудын эх орон" гэсэн утгатай. Британийн хэлзүйч Ливингстоуны баталж буйгаар Сецвана хэлээр "адилхан, ижил" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. Үүнээс гадна "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах эрдэмтэд цөөнгүй бий.<ref>Ripley, George & Dana, Charles A., Eds. "[[:s:The American Cyclopædia (1879)/Bechuana|Bechuana]]". ''The American Cyclopædia''. (New York), 1879.</ref> === {{BRA}} === Португаль хэлний "пау-бразил" буюу "Улаан мод" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="Bueno36">Bueno, Eduardo. ''Brasil: uma História'', p. 36. Ática (São Paulo), 2003. ISBN 85-08-08213-4. {{pt icon}}</ref> Яг энэ нэршлийг хамгийн анх 1330 онд Английн Анжелино Дулкерт гэх эрдэмтэн ашиглаж байсан гэдэг. Гэвч тухайн үед Бразилийг хараахан илрүүлж амжаагүй байсан юм. === {{BRU}} === Тус улсын нэрний утга учирын талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин орчин үед Малай хэлний "Баруна" гэх үгнээс гаралтай гэсэн үзэл тархжээ. 14-р зууны үед Борнео дээр хөл тавьсан Аванг Алак Бетатар өөрийн нутгийн хэлээр "Баруна" буюу "Хаана байна" гэж дагалдагчдаасаа асууснаас энэ нэр үүсчээ.<ref>{{cite book|last=Curriculum Development Department|title=History for Brunei Darussalam: Sharing Our Past|year=2008|publisher=EPB Pan Pacific|location=Section 2.2|isbn=99917-2-545-8|page=26}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |title=Treasuring Brunei's past |publisher=Southeast Asian Archaeology |date=8 March 2007 |accessdate=19 September 2011 |archive-date=1 Аравдугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001142659/http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |url-status=dead }}</ref> Түүнчлэн 978 оны Хятадын судар бичгүүдэд "Бони" нэрт хааны тухай дурдсан бий. Уг хааны нэрнээс улсын нэр үүссэн байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд санал дэвшүүлжээ. Бас нэгэн таамаг байдаг нь 1550 онд тус нутагт хөл тавьсан Италийн аялагч Людовико ди Вартема "Борней арал" гэж тэмдэглэсэнтэй холбоотой ажээ. "Варунай" буюу эртний Санскрит хэлээр "далайчдын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж үзэх эрдэмтэд ч бий. === {{BFA}} === Тус улсын Море омгийнхний хэлээр "буркина" гэдэг нь "шударга, итгэж болох" гэсэн утгатай, Диоула омгийнхний хэлээр "фасо" гэдэг нь "газар нутаг, эцгийн гэр" гэсэн утгатай хоёр үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. 1983 онд тусгаар тогтносон тус улсын ерөнхийлөгч Томас Санкара энэ нэрийг сонгон хэрэглэх зарлиг гаргасан юм. === {{BDI}} === Тус улсын голлох үндэстэн болох "Рунди" хэлээр "Рундичуудын эх орон" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. 1962 онд Бельгийн харьяалалаас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хэрэглэх болжээ. === {{BHU}} === Тус улсын нэрний утга учир тодорхойгүй, маш олон таамаг, тайлбар, домог өнөө үетэй золгожээ. Францын аялагч Жеан Баптист Тавернье 1676 онд гаргасан "Зургаан аялал" номондоо "Боутан" гэх үгийг дурдсан байдаг. Тухайн үед Бутан улс гэж байгаагүй бөгөөд Төвдийн хаант улсын нэгдсэн захиргаанд багтаж байсан гэдэг. Бутан даяар тархсан үзлээр бол Санскрит хэлний "Бота-анта" буюу "Төвдийн хязгаар нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай ажээ.ref name="Names&Histories" /><ref name="chakravarti7">{{cite book|title=A Cultural History of Bhutan |volume=1 |first=Balaram |last=Chakravarti |publisher=Hilltop |year=1979 |page=7 |url=https://books.google.com/books?id=6VxuAAAAMAAJ |accessdate=1 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Балба хэлээр "Бодо Хатан" буюу "Төвдийн нутаг" гэх утгатай үгнээс үүдэлтэй байж болох юм. Бутаны хэл шинжлэлийн зарим эрдэмтэд Санскрит хэлний "Бу-Уттан" буюу "Өндөрлөг газар" гэх үгнээс гаралтай гэж тайлбарладаг. ::'''Друк Юл''' Бутанчууд өөрсдийнхөө хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Бутан хэлний "Аянгын лууны газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ. Тэд 1730 оноос энэ нэршлийг хэрэглэх болсон байна. ==В== === {{VAN}} === Уугуул Вануатучуудын хэлээр энэ нь "Бидний эх орон" гэх үгнээс гаралтай ажээ. === {{VAT}} === Итали хэлний "Ватикан толгодын хот" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Энэ нь тус хотыг тойрон хүрээлдэг "Ватикан" гэх нэртэй толгодын нэр юм. Харин Ватикан гэдэг нь Италийн "Ватиканиари" буюу "Ариун номын нутаг" гэсэн утгай үгнээс гаралтай ажээ. Эртний Ромын үеэс энэ нэрийг хэрэглэн, түүх, шастирт тэмдэглэсэн нь бий. === {{VEN}} === Тус нутагт анхлан хөл тавьсан Италийн аялагчид болох Алонсо де Ожеда, Америго Веспуччи нар "Венесуола" буюу "Бяцхан Венец" гэж уулга алдсанаас хойш газрын зураг, албан ёсны баримт бичигт ийнхүү тэмдэглэх болжээ. === {{VIE}} === Тус улсын нэршил нь "Вьет" буюу "Өмнөд", "Нам" буюу "газар" гэх үгнээс гаралтай гэж ихэнх түүхчид үздэг. МЭӨ 2-р зуунаас хойш ийнхүү хаант улсыг ийн нэрийдэх болжээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.anviettoancau.net/anviettc/docs/2007-02/trbontai.pdf |wayback=20110723020926 |text=An Introduction to Vietology |archiv-bot=2025-10-06 06:43:22 InternetArchiveBot }}", p. 3.</ref> Вьет Нам гэх үгийг хамгийн анх МЭӨ 239 оны нэвтэрхий тольд Хятадын эрдэмтэд тэмдэглэжээ. Харин одоогийн бидний мэдэх "Вьетнам" гэх үгийг 16-р зууны яруу найрагч Нгуен Бин Хием хэрэглэсэн байдаг. ==Г== === {{GAB}} === Португаль хэлний "Габао" буюу "Халхлагдсан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Комо голын адагт орших энэ нутаг олон нийтээс халхлагдсан, хэр баргын хүн хүрч очиход төвөгтэй учир ийнхүү нэрийдэх болжээ. === {{GUY}} === Нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Их нууруудын нутаг" гэсэн утгатай. === Гайти {{HAI}} === Гайтийн Тайно/Аравак омгийнхний хэлээр "Уулын нутаг" гэсэн утгатай үг юм. Хиспаниола арлын баруун хэсэгт орших уг нутаг өндөр уулсаар хүрээлэгдсэн байгалийн өвөрмөц тогтоцтой. === {{GMB}} === Мандинкан омгийн "Гамбура" буюу "Каабу голын хаан" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байдаг. Улмаар 1965 онд Их Британиас тусгаар тогтноход одоогийн "Гамби" гэх нэрийг сонгожээ. Гамбра гэх нутгийн нэршил бүр 1455 онд Алвис Кадамосто гэх газарзүйч номонд тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Cadamosto, Alvise. ''Mondo Nuovo, Libro de la Prima Navigazione di Luigi di Cadamosto de la Bassa Ethiopia ed Altre Cosa''. Op cit. Montalbado, Francanzano (ed.) ''Paesi Novamente Retrovati et Novo Mondo da Alberico Vesputio Florentino Intitulato''. (Vicenza), 1507. {{it icon}}</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан өөр нэг домгоор бол Португаль хэлний "Гамбио" буюу "худалдаа, арилжаа" гэх үгнээс үүссэн гэдэг. Энэ нь тухайн үедээ Португальчуудын боолын худалдаа явуулдаг гол нутаг байсантай холбоотой. === {{GHA}} === Тус улс 1957 оны гуравдугаар сарын 6-ны өдөр Их Британиас тусгаар тогтноход "Гана" гэх нэрийг албан ёсоор авчээ. Энэ нь Малиан Ганын эзэнт гүрний хааны урд бичигддэг байсан "Дайчдын хаан" гэсэн утгатай цол нэрнээс үндэслэсэн нэр юм. === {{GUA}} === Нахуати омгийнхний хэлээр "Куаутемаллан" буюу "Ой модны нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. === {{GIN}} === Тус улсын нэр чухам ямар утгатай талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин Португаль хэлний "Гвин" буюу "эрэг, ирмэг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болно гэдэгтэй ихэнх эрдэмтэд нэгддэг. Яг энэ нэршлээр 1481 онд тус улсыг Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид нэрлэж байсан баримт бий. Өөрөөр Дьенне болон Берберчүүдийн хэлний "гинавен, агинау, агинаоу" буюу "хар", "шатсан" гэх утгатай үгнээс үүссэн гэх хувилбар бий.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{GNB}} === Нэрний утга учир нь дээр дурдсан Гвиней улсынхтай төстэй. 1973 онд тус улсы Португалиас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хуульчилжээ. === {{GER}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг байдаг ч түмэнд түгсэн нэг хувилбар бий. Үүгээр бол Сельтик хэлний "гайр" буюу "хөрш" <ref name="OEDgerm">''Oxford English Dictionary''. "Germany".</ref>, "гайрм" буюу "цуст тулаан", "гар" буюу "хашхираан/жад" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. МЭӨ гуравдугаар зуунаас эхлэн Ромын их удирдагч Юлий Цезарь газрын зураг болон албан ёсны баримт бичигт энэ нэрийг ашиглаж, олон нийтэд таниулсан юм. ::'''''Дойчленд''''' Германчууд эх хэлээрээ улсынхаа нэрийг ингэж бичдэг. Энэ нь "Ард түмний нутаг" гэсэн утгатай эртний герман хэлний үг юм. === {{GRE}} === Тус улсын нэрний талаар олон янзын домог яриа бий. Үүнээс дурдвал. Аугаа Гомерын дуулалд "Греа" гэх тосгоны тухай гардаг. Үүнээс үүдэн тус улсын нэр үүссэн гэх домог бий. Уг тосгоны "Греа" гэх үг нь "хөгшин эмэгтэй" гэх утгатай юм байна. Нутгийн иргэдийн дунд тархсан өөр нэг домгоор бол "Керас" буюу "хүндэтгэл хайрлах" гэсэн утгатай ажээ. Энэ нь Аугаа Грекус гэх хамба ламтан тус нутгийг адислан, аравнайлсантай холбоотой юм. ::'''''Хеллас''''' Грекчүүд эх хэлээрээ нутгаа ийн нэрлэдэг. Уг нэршил чухам юунаас сэдэвлэсэн нь тодорхойгүй. Нутгийн иргэдэд тархсан домгоор бол Трой улсын Хеллен хамба ламын нэртэй холбоотой ажээ. === {{GRD}} === Испанийн Гранада мужийн нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. ==Д== === {{DEN}} === Дани улсын нэр чухам юунаас үүссэн нь тодорхойгүй. Гэвч дараах хоёр ойлголт орчин үе хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэхдээ Прото-Индо-Европ хэлний "дхен" буюу "доор, тэгш тал", "мерек" буюу "хил, ой мод" гэх утгатай үгнээс үүссэн байх боломжтой гэж хэл зүйчид үздэг. Анх энэ талаар Паулус Оросиус гэгч "Тэрс үзэлтнүүдийн эсрэг тэмцсэн долоон түүх" номонд дурдсан нь бий.<ref>Thorpe, B. ''<u>The Life of Alfred The Great</u> Translated from the German of Dr. R. Pauli To Which Is Appended Alfred's Anglo-Saxon Version of Orosius'', p. 253. Bell, 1900.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан домог нь эрт цагт Данийн нутагт алдар суугаараа мандаж байсан Дан гэх хааны нэрнээс үүссэн ажээ. === {{DMA}} === Аугаа аялагч Кристофер Колумб 1493 оны 11-р сарын 3-ны өдөр тус нутагт анхлан хөл тавьж, улмаар "Ням гаригийн газар нутаг" гэх утгатай "Доминик" гэх испани нэр хайрлажээ. Тухайн үед ням гаригыг гэгээнтнүүдийг дурсах өдөр болгон Испанийн христийн шашинтнууд тэмдэглэдэг байсантай холбоотой. Гэхдээ түүхчид бас өөр тайлбар хийдэг. Учир нь Кристофер Колумб өөрийн төрсөн эцэг Доменежогийн нэрээр нэрлэсэн байж болох талтай юм. === {{DOM}} === Тус улсын нэршлийн тухайд дээр дурдсан Доминик улстай тун төстэй домог ярианууд өдийг хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэвч Кристофер Колумби Гэгээн Доминикийн өдөр буюу наймдугаар сарын 4-ний өдөр <ref>Partido Revolucionario Dominicano. "{{Webarchiv|url=http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |wayback=20120701044753 |text=Leyenda e Historia Envuelven la Fundación de Santo Domingo |archiv-bot=2026-02-07 13:50:57 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120701044753/http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |date=1 July 2012 }}''. Accessed 18 October 2011. {{es icon}}</ref> тус улсыг нээсэнтэй холбогдуулж Испаниар "Гэгээн Доминикийн газар нутаг" гэх нэр хайрласан гэдэг домогтой юм. === {{TLS}} === Португаль хэлний "Дорнын дорно орших арал" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Малай хэлэнд "Тимур" гэдэг нь "дорно", "зүүн" гэсэн утгыг агуулдаг байна. ==Е== === {{EGY}} === [[File:Kmt obelisk.jpg|thumb|200px|Египетээр ''Km.t'' гэж бичсэн Луксорын чулуун багана. Франц улс Парис хот]] фараонуудын үеийн эртний Египетийн хэлээр "Ка болон Птагын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. Үүнийг Грек, Латин хэлэнд "Айжиптос" гэж буулгасан нь тус улсын нэр болжээ. Ка болон Птах нь эртний Египетийн хоёр том бурхан бөгөөд "Птах" гэдэг нь "нээгч, илрүүлэгч" гэсэн утгатай Египет үг юм. Харин Грек улсын ардын домог боох "Страбо"-д "Аханоу гиптиос" буюу "Аахены доох нь орших нутаг" гэсэн утгатай грек үг ажээ. ::'''''Миср/Маср''''' Египетчүүд эх хэлээрээ улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Араб хэлээр "хот" гэсэн утгатай юм. ==Ж== === {{DJI}} === Тус улсын нэрний талаар тодорхой ойлголт байхгүй. Гэвч өнөө цаг үед "Техути/Тот бурханы нутаг" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн нэрнээс үүссэн гэх үзэл давамгайлж байна. Хачирхалтай нь Техути гэдэг нь эртний Египетийн сарны бурхан юм. ==З== === {{ZAM}} === "Замбези голын нутаг" гэсэн утгатай Африк үг. Замбези нь тус улсын зүүн хэсэгт орших бөгөөд Зимбабве улсаас тусгаарлаж байдаг нэг ёсны хил юм. Замбези нь Замби, Ангол, Намиб, Ботсвана, Зимбабве, Мозамбик улсуудыг дамнан урсдаг 2,574 км урт гол юм байна. === {{ZIM}} === Шона омгийнхний хэлээр "Жимба-же-мабве" буюу "Чулуун гэр" гэсэн утгатай үгнээр уг нэршил үүссэн байна. Шона омгийн суут бүтээл болох чулуун хэрэм, орд харшнуудаас Зимбабве гэх нэр үүсчээ. ==И== === {{ISR}} === Израйль гэдэг нь "Бурхантай хамт тулалдах" гэсэн утгатай Хебрю үг юм. Энэ нь Библийн сударт гардаг гэгээн Йаковын хэсгээр үүдсэн нэршил ажээ. Ерөөс бурхантай хамт ялах, хамт байх гэсэн санаагаар дээрх нэрийг сонгосон байна. === {{IDN}} === "Энэтхэгийн арлууд" гэсэн утгатай Грек үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Үүнээс хойш ялангуяа 19-р зууны дунд үеэс эхлэн "Дорнод Энэтхэг" гэж англи хэлэнд тэмдэглэх болсон юм. === {{JOR}} === "Йордан голынхон" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Харин Йордан голын нэрийг Хебрю, Канаан хэлний "ирд" буюу "Сөнөсөн тэнгисийн доох нь талд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Тус улс Йордан голын зүүн эрэг дагуу оршдог юм. === {{IRQ}} === "Эрак" буюу "Доод орших газар" гэсэн утгатай Перси хэлнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Мөн түүнчлэн Эвфрат мөрний бэлчирт орших "Эрэк/Урук" гэсэн хотын нэрнээс үүсэлтэй гэсэн тайлбар ч байдаг. === {{IRN}} === "Арянчуудын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр гаралтай. "Аря" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "угсаатан", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{IRL}} === Ирландчууд өөрсдийгөө "Эйре" гэж нэрлэдэг бөгөөд "Эйречүүдийн нутаг гэсэн утгатай Ирланд үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. "Эйре" гэх үг нь Сельтик хэлний "ивериу" буюу "үржил шим" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд нийлээд "Үржил шимт нутаг" гэх утгыг илэрхийлнэ. Түүнчлэн "Төмрийн нутаг" гэж нэрлэх саналтай эрдэмтэд ч бий. === {{ESP}} === Латин хэлний Хиспаниа гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Хиспаниа нь "И-сепаним" буюу "туулай" гэх утгатай Пуник үг юм. Латин хэлэнд нэвтрэхтэй буруу дуудагдаж Хиспаниа болсон гэдэг. Үүнээс үзвэл "Туулайнуудын нутаг" гэсэн утгатай Араб үг болж байгаа юм. === {{ISL}} === Хуучин Норс хэлний "исс" буюу "мөс" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай "Мөсөн нутаг" гэх утга илэрхийлдэг үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Хуучныг судлаач Адам Рудерфорд болон зохиолч Эйнар Палссон нар "Сельтикийн өв уламжлал" номондоо "ис-ланд" буюу "Исүс" болон "Айсис" охин тэнгэрийн өлгий нутаг гэсэн утгатай гэж тайлбарласан нь бий.<ref>{{cite book|title=Arfur Kelta|year=1981|publisher=Mímir|location=Reykjavík|page=36|author=Einar Pálsson|accessdate=14 November 2013|language=Icelandic}}</ref> === {{ITA}} === Италийн домгийн баатар Италусын нэрнээс үүссэн гэх олонд алдаршсан домог бий. Түүнчлэн эртний Грек хэлний "италос" буюу "бух" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж үзэх түүхчид ч байдаг. Мөн латин хэлний "витулус" буюу "тугал" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх магадлалтай. Гэвч италичууд "тугал" гэсэн тодотголтой үг биш гэдэгт одоо хэр нь итгэлтэй байдаг. Ихэнх Италичууд Италус гэх домгийн баатраас үүдэлтэй нэр гэдэгт орчин цагт итгэх болжээ. === {{UK}} === Дундад зууны Латин хэлний "Британниа Майор" буюу "Их Британи" гэсэн утгатай үгнээс уг нэршил үүсчээ. Анх энэ нэршлийг Жефри гэх зохиолч өөрийн номондоо дурдсан байдаг. "Британи" гэдэг нь Уэльс хэлний "Претани" буюу "будагдсан хүмүүс" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ. Сельтик болон Викингүүдийн үед Их Британийн нутагт амьдарч байсан хүмүүс биендээ шивээс хийж, янз бүрийн өнгөөр будах нь элбэг байснаас дээрх нэршил үүссэн байна. ::'''''Нэгдсэн хаант улс''''' Энэ нь Их Британи, Умард Ирландын нэгдсэн хаант улс гэх үгний товчлол юм. 1927 оноос эхлэн албан ёсны баримт бичигт дээрх нэршлийг ашиглах болсон байна. ::'''''Албион''''' Грек хэлний "Албиво" буюу Латин хэлээр "Альба" буюу "цагаан" гэх үгнээс уг нэршил үүсчээ. Доверийн цагаан эргийг харсан уран зохиолчид дээрх нэрийг өгсөн байх магадлалтай. ==Й== === {{YEM}} === Тус улсын нэрний талаар нэгдсэн тодорхойлолт байдаггүй. Харин Араб хэлний "Имн" буюу "өмнөд" "Йамин" буюу "баруун тал" гэх үгнээс үүссэн гэсэн домог бий.<ref>Many [[Semitic languages]], including [[Arabic language|Arabic]] and [[Hebrew language|Hebrew]], preserve a system with south on the "right" and north on the "left"</ref> Зарим судлаачид "Юмн" буюу "аз жаргал" гэсэн утга илэрхийлдэг гэж үздэг. ==К== === {{CPV}} === Португаль хэлний Кабо Верде буюу "Ногоон хошуу" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. 1444 онд энэ газар нутгийг илрүүлэхэд бүх юм нь ногооч харагдаж байсан тул аялагч, эзлэн түрэмгийлэгчид ийм нэр өгчээ. === Казахстан {{KAZ}} === Амальгам хэлээр "Казахуудын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. "казак" гэдэг нь "нүүдэлчин", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд "стан" гэдэг нь персээр "нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{CAM}} === Санскрит хэлний "камания бхожа" буюу "Сайныг мөрөөдөгсдийн өлгий" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref>Law, B.C. ''Some Ksatriya Tribes of Ancient India'', p. 233. 1975</ref> Түүнчлэн эрт цагт төвд, энэтхэг, пакистан, вьетнам, лаосын нутгийг хамран оршиж байсан Сваямбува Камбу гэх нутаг дэвсгэр, Хинди соёлын томоохон төвөөс нэр нь үүссэн гэж үзэх теологичид бий..<ref>Casey, Robert. ''Four Faces of Siva'', pp. 88–100. Bobbs-Merrill Company (Indianapolis), 1934.</ref><ref>George Coedes. ''Inscriptions du Cambodge'', II, pp. 10 & 155. {{fr icon}}</ref> Others suppose it to be an exonym derived from [[Old Persian]] ''Kambaujiya'' ("weak") or the cognate [[Avestan]] ''Kambishta'' ("the least")<ref>Harmatta, J. Op. cit. [disapprovingly] in ''Achaemenid History'', 13, pp. 110–111. PF 302 and PFNN 2350.</ref> Орон нутгийнхан тэр бүр таалан хүлээж аваад байдаггүй өөр тайлбар байдаг нь Перси хэлний "Камбаужия" буюу "үлбэгэр", Авестан хэлний "Камбишта" буюу "өчүүхэн" гэсэн утгатай үгнээс ч үүссэн гэх домог. === {{CMR}} === Герман хэлний "Камерун", Франц хэлний "Камероун" буюу "сам хорхой" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Энэ нь тус улсад урсдаг Вури голтой холбоотой нэр юм. Тус улсад ирсэн европынхон эрэг дагуу "сам хорхой" ихээр барьж байсантай энэ нэршил холбоотой.<ref name="MLW">{{cite book |url=http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |chapter=''Callianassa turnerana'' |title=FAO Species Catalogue, Vol. 13. Marine Lobsters of the World |author=Lipke B. Holthuis |author-link=Lipke Holthuis |publisher=[[Food and Agriculture Organization]] |year=1991 |isbn=92-5-103027-8 |series=FAO Fisheries Synopsis No. 125 |access-date=2017-07-20 |archive-date=2011-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724172129/http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |url-status=dead }}</ref> === {{CAN}} === Тус улсын уугуул иргэд болох Ироко омгийнхний "Канада" буюу "Тосгон" гэх үгнээс Канад улсын нэр үүсчээ.<ref>{{cite web|title=Origin of the Name, Canada|url=http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|publisher=Canadian Heritage|year=2008|accessdate=23 May 2011|archive-date=27 Долдугаар сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727225559/http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|url-status=dead}}</ref> Британи, Францын дарангуйллын үеэс Канад гэж нэрлэсээр өдийг хүрсэн юм. Нутгийнхан дунд тархсан өөр нэг домгоор бол Испани, Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид алт, мөнгө хайж ирсэн боловч юуг ч эс олжээ. Чухамдаа үүнээс болж Испаничууд "ака", Португальчууд "ка-нада" гэж хэлээд буцсан гэдэг. Энэ нь "юу ч алга" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна. === {{QAT}} === Эртний Зубара улсын Катари тосгоны нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэж олонх катарчууд үзэх болжээ. Грекийн алдарт Птоломейн үеийн газрын зурагт "Катари" гэх үгийг ашигласан байдаг. Англи хэлтнүүд "Каттер" буюу "зүсэгч, таслагч, сийлбэрчин" гэж ойлгож, дууддаг боловч энэ нь тийм утгыг огтоос илэрхийлдэггүй билээ. === {{KEN}} === Кени уулын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Кени гэдэг нь Кикую омгийн хэлээр "Кере Ниага" буюу "Цагаан хайрхан" гэх утгатай үг ажээ. Мөн тус омгийнхний "Кирима Нгай" буюу "Бурхадын орших хайрхан" гэх утгатай байж магадгүй гэж Германы эрдэмтэд үздэг юм. === {{CYP}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга агуулдаг болох нь тодорхойгүй. Олон нийтэд түгсэн домгоор бол Латин болон Грек хэлний "зэс" гэх утгатай үгнээс үүссэн ажээ.<ref>Fisher, Fred H. ''Cyprus: Our New Colony And What We Know About It'', pp. 13–14. Geo. Routledge & Sons (London), 1878.</ref> Шумерийн "Кубар" буюу "хүрэл" гэх үгнээс ч үүссэн байж болох талтай. Өөр нэгэн домгоор бол Грекийн "кипариссос" буюу "агар задан мод" <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Cyprus |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> эсвэл "кипрос" буюу "улаан хүрэн" гэх үгнээс үүссэн гэж үздэг байна. === Киргизстан {{KGZ}} === Турк хэлний "кирк" буюу "40" гэсэн тооны нэрнээс үүдсэн "40 овгийнхний нутаг" гэсэн утгыг тус улсын нэр илэрхийлдэг байна. === {{KIR}} === Британийн аялагч Томас Гильберт тус арлыг нээсэнтэй холбогдуулан уугуул иргэд түүний нэрийг "Кирибат" гэж дуудсанаас үүдэн энэ нэршил үүссэн байна. === {{COL}} === Алдарт аялагч Кристофер Колумбийн нэрнээс үүдэн "Колумбийн газар нутаг" гэсэн утгатай үг юм. 1819 онд алдарт тэмцэгч Симон Боливар уг нэрийг хайрлаж, улмаар улсын албан ёсны нэр болгожээ. 1863 онд энэ нэрийг албан ёсоор соёрхон батласан юм.<ref>{{cite web|author=Carlos Restrepo Piedrahita|url=http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|title=El nombre "Colombia", El único país que lleva el nombre del Descubrimiento|work=Revista Credencial|date=February 1992|accessdate=29 February 2008|language=es|archive-date=5 Нэгдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080105031144/http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|url-status=dead}}</ref> === {{COM}} === Араб хэлний "Камар" буюу "Сар" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CGO}} === Францын дарангуйллаас ангижирч тусгаар тогтносон улс болсон 1960 онд Конго голын нэрнээс санаа аван ийнхүү нэрлэх болжээ. "Конго" гэсэн үг нь Баконго омгийнхний хэлээр "анчид" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Bentley, Wm. Holman. ''Pioneering on the Congo''. Fleming H. Revell Co., 1900.{{Verify source|date=October 2011}}</ref> Конго гол нь Ангол, Бурунди, Камерун, Төв Африк, хоёр Конго, Руанда, Танзани, Замби улсыг дамнан урсдаг, 4,700 км үргэлжилсэн гол юм. === {{COD}} === Улстөрийн үзэл суртлын хувьд хоёр хуваагдсан улс учир нэрний утгын тухайтад Бүгд найрамдах Конго улстай адилхан. === {{KOS}} === Серби хэлний "Кос" буюу "хар шувуу", "ово" буюу "нутаг" гэсэн утгтай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CRC}} === Испани хэлний "Баян эрэг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Аугаа аялагч Кристофер Колумб энэ газар анхлан хөл тавьсан 1502 онд "Коста дель Оро" буюу "Алтан эрэг" гэж уулга алдаж байсан удаатай. === {{CIV}} === Франц хэлний "Зааны ясан эрэг" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Францын дарангуйллын үед тус улс зааны ясны худалдааны гол түшиц газар байснаас үүдэн дээрх нэршил гарсан байна. Зарим улсууд тус улсыг "Алтан эрэг", "Боолын эрэг" гэх мэт янз бүрээр нэрлэдэг. === {{CUB}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга учиртай болох нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Гэвч Тайно омгийнхний "кубао" буюу "үржил шимт нутаг" <ref>Carrada, Alfred. ''The Dictionary of the Taino Language'', "{{Webarchiv|url=http://www.alfredcarrada.org/notes8.html |wayback=20090219192148 |text=Plate 8 |archiv-bot=2026-01-18 03:30:41 InternetArchiveBot }}".{{Unreliable source?|date=September 2009}}</ref> "коабана" буюу "сайхан нутаг" <ref>[http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm Taino Indigenous Peoples of the Caribbean Dictionary] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430163856/http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm |date=30 April 2008 }}".{{Unreliable source?|date=June 2009}}</ref> гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх тайлбар бий. Өөр нэг тайлбараар бол аугаа аялагч Кристофер Колумб Испанийн Женоа мужийн "Куба" гэх тосгоны нэрнээс санаа авч ийнхүү нэрлэсэн гэж үздэг байна. <ref>Barreto, Augusto Mascarenhas. ''O Português Cristóvão Colombo: Agente Secreto do Rei Dom João II.'' Lisbon, 1988. Translated edition: ''The Portuguese Columbus: Secret Agent of King John&nbsp;II''. Palgrave Macmillan, {{ISBN|0-333-56315-8}}.</ref><ref>Da Silva, Manuel L. and Silvia J. ''Christopher Columbus was Portuguese'', pp. 396 ff. Express Printing (Fall River), 2008. {{ISBN|978-1-60702-824-6}}.</ref> === {{KUW}} === Араб хэлний "кут", "коут" буюу "усны ойролцоо барьсан цайз" гэсэн утга үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. ==Л== === {{LAO}} === Энэтхэг хэлний "лава" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Лава гэдэг Лахорын домгоор Рама бурханы ихэр хүүхдийн нэгнийх нь нэр юм. Үүнээс гадна Хятад хэлний "Лан Шанг" буюу "сая, сая зааны өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болох юм. === {{LVA}} === Тус улсын нэр нь Балтын орнуудын хэлээр "Лиет" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэх үгнээс үүссэн гэж үзэх судлаачид бий. Мөн түүнчлэн Латгалиансуудын овгийн нэрнээс үүссэн гэж үзэх сүүлийн үед давамгайлах болжээ. === {{LSO}} === Сесото омгийнхний хэлээр "Басоточуудын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. <ref>{{cite book|title=No Place Left to Bury the Dead|first=Nicole|last=Itano|publisher=Simon and Schuster|year=2007|page=314|isbn=0-7432-7095-9}}</ref> Басото гэдэг нь тус улсад амьдарч байсан эртний овог аймаг бөгөөд "восото" буюу "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. <ref>Merriam-Webster Online. "[http://www.merriam-webster.com/dictionary/basotho Basotho]". Retrieved 11 May 2012.</ref> === {{LBR}} === Латин хэлний "Либер" буюу "эрх чөлөө" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. АНУ боолчилсон хар арьстнуудад тусгайлан газар заан өгч улс болгон суурьшуулахдаа энэ нэрийг өгсөн байна. === {{LIB}} === Араб хэлний "лебнан" буюу "цагаан", "лебнен" буюу "сүү" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Үүнээс гадна Ливан уулын нэрнээс үүдсэн нэр байж болно гэж судлаачид үздэг. Нутгийнхний хэлээр "ливан" гэдэг нь "Бурханы зүрх" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. МЭӨ 2900 онд зохиогдсон "Гигламешийн судар" бичигт Эбла гэж дурдагдсан бол Библийн сударт Эблагын тухай 71 удаа дурдагддаг юм. === {{LBY}} === Тус улсын нэрний утга учир тухайлан тодорхой болоогүй. Гэхдээ Египетийн газар нутагт хамаардаг байсан "Ливийн цөл"-өөс тус улсын нэршил үүссэн гэж ихэнх судлаачид үздэг. Эртний Берберчүүдийн хэлээр "Либианс" буюу "цөлийн баруун тал" гэсэн утгатай ч гэж зарим эрдэмтэд үздэг байна. === {{LTU}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг, тайлбар бий. Үүнээс дурдвал Балтын орнууд эрт цагт нэгдэн нэг эзэнт гүрэн байснаас үүдэн "лиети" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэсэн утгай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Түүнчлэн Грек хэлний "а-лей-сон" буюу "Аяга", Тохари хэлний "лиям" буюу "нуур" эртний слав хэлний "лияти" буюу "аадар бороо" гэх үгнүүдээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Литвачуудийн итгэдэгээр бол литва хэлний "лиетус" буюу "хур элбэгтэй нутаг" гэсэн утгатай юм байна. === {{LIE}} === Герман хэлний "гялтганасан чулуу" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Ариун Ромын эзэнт гүрний үед өөрөөр нэрлэж байсан ч Ариун Ромын эзэнт гүрэн задран унасны дараа энэ нэрээ сэргээн авсан байна. === {{LUX}} === Герман хэлний "люцл" буюу "жижиг", "бург" буюу "шилтгээн" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Эдгээр үгнүүд нийлээд "Жижиг шилтгээн" гэх утгыг илэрхийлнэ. ==М== === {{MRI}} === Нэрний утга учрын тухайтад дээр дурдсан Мауритани улсын утгатай тун төстэй. Түүнээс гадна эртний Голландын эзэнт гүрний Маурис Нассау гэх эзэн хааны нэрнээс үүссэн гэж зарим судлаачид таамагладаг. === {{MRT}} === Латин хэлний "Моорчуудын нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Моор гэдэг нь эртний араб үндэстнүүдийн нэг юм. === {{MAD}} === Малагаси омгийнхний хэлээр "Малагасичуудын эх орон" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Малагаси гэдэг нь чухам ямар үг болох талаар өнөө цаг үед ямар ч тайлбар ирээгүй байна. Харин Венецийн худалдаачин Марко Поло аялалынхаа үеэр тус улсын нэрийг буруу дуудсанаас болж "Мадагаскар" гэх улсын нэр бий болжээ. Чухам түүний буруу дуудсан нэрнээс болж газрын зурагт энэ нэрээр тэмдэглэх болсон байна. === {{MKD}} === Грек хэлний "Македовиа" буюу "хязгаар нутаг, дараагийн" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364599 Μακεδονία], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref><ref>[http://www.etymonline.com/index.php?term=Macedonia Macedonia], Online Etymology Dictionary</ref> Түүнээс гадна Грек хэлний "Македнос" буюу "өндөр, нарийхан" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. <ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364596 μακεδνός], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref> === {{MWI}} === Уугуул Малавичуудын хэлээр "оргилсон их усан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнээс гадна Малави нуурын нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Малави нуур нь 560 км урт, 75 км өргөн 706 метрийн гүн, Малави, Мозамбик, Танзани улсуудыг дамнан оршдог нуур юм. === {{MAS}} === Малайн хойгын нэрнээс тус улсын нэр үүссэн байх гэдэгт ихэнх түүхч, судлаачид итгэдэг. Чухамдаа эртний Энэтхэгийн худалдаачид энэ хойгоор дамжин олон арван төрлийн худалдаа хийдэг байсан түүх бий. Малай хэлний "мала" буюу "уулс" гэсэн үгнээс тус хойгын нэр үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Түүнчлэн япон, малай хэлний "мелаю", "млаю" буюу "шургуу ажиллагсдын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс үүссэн гэх домог бий. Энэ хоёр домог орчин цагт хамгийн элбэг тархжээ. === {{MDV}} === Санскрит хэлний "маладвипа" буюу "арлуудын цэцгэн титэм" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнчлэн малай хэлний "мала" буюу "уулс", санскрит хэлний "дива" буюу "арал" гэсэн үгнээс үүдсэн "Уулсын арал" гэх утгатай гэсэн өөр нэг домог ч бий. === {{MLI}} === Эртний Баруун Африк хэлний "мали" буюу "усны үхэр" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. === {{MLT}} === Тус улсад эрт цагт Грек болон Финикүүдийн соёл холилдож байснаас шалтгаалан дараах хоёр утгаар тайлбарлагддаг. <ref name="ndmh">{{cite news|url=http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|publisher=Department of Information – Maltese Government|title=Notable dates in Malta's history|date=6 February 2008|access-date=21 Долдугаар сар 2017|archive-date=25 Арван нэгдүгээр сар 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|url-status=dead}}</ref> Грек хэлний "мелита" буюу "зөгийн бал" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэх домог бий. Византийн эзэнт гүрэн аль 395 оноос эхлэн энэ нэрээр газрын зурагт тэмдэглэсэн байна.<ref name="ndmh"/><ref>{{cite news|url=http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |publisher=Malta Today |title=Controversy over unique Maltese bee population |date=6 February 2008 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120319221059/http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |archivedate=19 March 2012 |df= }}</ref> Финикчүүдийн "малет" буюу "диваажин" гэх үгнээс үүссэн гэх өөр нэг хувилбар бас бий.<ref>{{cite book| last =Pickles| first =Tim| title =Malta 1565: Last Battle of the Crusades| publisher =Osprey Publishing| url =https://books.google.com/books?id=0LuvbRQ78sIC&pg=PA11&lpg=PA11&dq=Maleth+Malta+haven&source=web&ots=PGO2OF9Y9I&sig=rcodiMbexlDy5YwMXhelH7zEYyw| isbn =978-1-85532-603-3}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === {{MAR}} === Эртний Бербер хэлний "Мур Акуш" буюу "Бурхадын нутаг" гэсэн утгай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{MHL}} === Британийн нэрт аялагч, ахмад Жон Маршаллын нэрээр тус улсыг нэрлэжээ. === {{MEX}} === Эртний Нахуати омгийнхний хэлээр "нар" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Түүнээс гадна уугуул мексикчүүдийн хаан "Мексихтили" хааны нэрнээс ч үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Нахуати омгийн "метцтий" буюу "сар", "зиктий" буюу "гол" гэсэн үгнээс үүссэн гэх өөр нэг таамаг байдаг. Одоогийн Мексикчүүдийн итгэдэг өөр нэг домог бол эртний Ацтекын нийслэл "Мекихко" гэдэг байснаас үүдэн гарсан гэх домог юм. === {{FSM}} === Грек хэлний "микро" буюу "жижиг", "несос" буюу "арал" гэх үгнээс үүдсэн "жижиг арлууд" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{MDA}} === Эртний Готик хэлний "мулда" буюу "шороо", "шавар" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Түүнчлэн Румыньд орших Молдав голоос тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Румыньчуудын дунд тархсан домгийн дүрээс одоогийн нэр үүссэн гэх өөр нэг домог бий. Энэ домгоор бол Драгос Вода гэх залуу баатар эр нутгийн догшин сахиус, ад зэтгэрийн амьтадыг дарахаар нэгэн өдөр анд гарчээ. Тэр уг ан хийхдээ эр, эм хоёр нохой дагуулж явжээ. Молда гэх эм нохой нь ямар ч догшин амьтадыг номхоруулж чадах шидтэй бол Мадыш гэх эр нохой нь ад зэтгэрийн ямар ч амьтныг даран сөнөөх чадалтай юм байна. Үүнээс үүдэн тус улсын одоогийн нэр болох "Молдав" нэр үүссэн ажээ. === {{MON}} === Грек хэлний "Ганцаар амьдрах" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Эртний Грекчүүд тус улсыг МЭӨ 6-р зуунд эзлэн захирч байсан гэх домог бий. === {{MGL}} === "Монголчуудын нутаг" гэх үгнээс одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Монгол гэдэг нь уулын хажуугаар урсах "Мон" нэрт голоос одоогийн нэр үүссэн гэж үзэх өөр нэг домог бий. Түүнчлэн "Мөнх" гэх үгнээс үүссэн байж магадгүй гэж Монгол улсын их сургуулийн Түүх, нийгмийн ухааны сургуулиас гаргасан номонд дурджээ. <ref>{{cite book |author=[[National University of Mongolia]], School of Social Sciences, Department of History | title = Монгол улсын түүх | trans_title = History of Mongolia | year = 1999 | publisher = Admon | location = | language = Mongolian | isbn = | pages = 67–69 | chapter = 2. Хүний үүсэл, Монголчуудын үүсэл гарвал | trans_chapter = 2. Origins of Humanity; Origins of the Mongols }}</ref> Мөн монгол гэдэг нь "Ба" гэх эртний монгол үгнээс гаралтай бөгөөд "Ба" гэдэг нь бид гэсэн утгатай болно. Энэхүү "Ба" Гэдэг үгэн дээр олон тооны "-ууд" нөхцлийг залгаснаар "Багууд" буюу "Бангууд" гэмээн их инхлэг үсэгтэй бичдэг. Монгол хэлнээ Б болон М гийгүүлэгч сэлгэдэг. •Үүний жишээ болгож НУЛМИС (ᠨᠢᠯᠪᠤᠰᠤ) гэс үг бий. Ийн үсэг сэлгэн явсаар Мангууд буюу Мангул, Монгол гэсэн үг бий болсон гэсэн тайлбар бий. Мөнтүүнчлэн бидний өвөг дээдэс өөрсдийгөө Бида улус буюу Бидний улс гэсэн байдлаар нэрлэдэг байсан нь хачирхалтай хэрэг билээ. === {{MNE}} === Итали хэлний Венец аялагаар "Хар уул" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. ::'''''Чёрна Гора/Црна Гора''''' Монтенегрочууд өөрийн хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Орос болон Монтенегро дуудлагаар мөн л "Хар уул" гэх утгыг илэрхийлнэ. === {{MOZ}} === Эртний арабын гарамгай удирдагч болох Шейх Мусса бен Мбикигийн нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Нэг ёсондоо Мозамбик арлын нэрнээс одоогийн нэршил нь үүссэн байна. === {{MYA}} === Эртний Бирм хэлний "мьян" буюу "хурдан", "мар" буюу "хүчтэй" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэдэгт ард иргэд нь итгэдэг. Гэвч эртний Миндон улсын харьяанд байсан албатуудыг "Мьянмачууд" гэж нэрлэдэг байснаас шалтгаалан одоогийн нэрийг сонгосон гэж эрдэмтэд үздэг юм.<ref name="thantmyintu2001">{{cite book | first=Thant | last=Myint-U | year=2001 | title=The Making of Modern Burma | isbn=0-521-79914-7 | publisher=Cambridge Univ. Press | location=Cambridge}}</ref> ==Н== === {{NAM}} === Нама хэлний "Намиб" буюу "Юу ч үгүй газар орон" гэсэн утгатай үгнээс үүсчээ. Намибын цөл энэ нутагт оршдог учир улсын нэр үүнээс үүссэн байна. === {{NRU}} === Науру омгийнхний хэлээр "Анаоэро" буюу "Би далайн эрэг явлаа" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Герман хэлэнд энэ улсыг "Наводо" эсвэл "Онаверо" гэж тэмдэглэж байсан гэдэг. === {{NIG}} === Нигер голын нэрнээс тус улсын нэр үүсчээ. Нигер гэдэг нь Туарег хэлний "негхиррэн" буюу "урсаж буй ус" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна. Мөн нигер хэлний "Ни Гир" буюу "Гир мөрөн" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ.<ref>{{cite book | title =Atlas A-Z | publisher =Dorling Kindersley | year =2004 | location =New York City | page =289 }}</ref> Латин хэлт орнууд буюу барууныхан латин хэлний "нигер" буюу "хар арьст" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэдэгт итгэдэг. Гэвч энэ нь арьс өнгөөр ялгаварласан үзлээс өөр юу ч биш юм. === {{NGR}} === Нэрний утга учрын тухайд дээр дурдсан Нигер улстай ижилхэн юм. === {{NED}} === Голланд хэлээр "Доод нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. <ref>see:[http://www.etymonline.com/index.php?search=nether&searchmode=none Online Etymology Dictionary on Nether] However, the explanation given in this source about the origin of the word ''Nederlanden'' as used "by the Austrians" in contradistinction to their own mountainous country, is extremely implausible, if only because the use of the word antedates the [[Austrian Netherlands]] by two centuries at least. Austria itself has a ''Niederösterreich'' region ([[Lower Austria]]) that is quite mountainous, but derives its name from its downriver location.</ref> Герман улс цэвэр газар зүйн байршлаас шалтгаалан ингэж нэрлэх болсон байна. Учир нь Райн мөрний адаг хэсэгт тус улс байрладаг учир ийнхүү нэрлэхэд хүрчээ. <ref name=Duke>{{cite book|last=Duke|first=A.|title=Dissident identities in the early modern Low Countries|year=2009|publisher=Ashgate Publishing}}</ref>{{rp|37}} ::'''''Голланд''''' Олон улсад тус улсыг голцуу энэ нэрээр нь мэддэг. Энэ нь Герман хэлний "холт" буюу "модот нутаг" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж судлаачид үздэг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=holland&searchmode=none Holland]".</ref> === {{NCA}} === Никарагуа гэдэг нь тус улсын уугуул иргэдийн хэлээр "никари" буюу "нуур" гэсэн үгнээс үүсчээ. Уугуул иргэд "Никари" гэж тус улсад урсдаг голоо нэрлэдэг байсан гэдэг. Харин Испанийн аялагч Гил Гонзалез Давила энэ нутагт хөл тавихдаа "акуа" буюу "ус" гэсэн үг нэмж одоогийн бидний мэдэх "Никарагуа" гэх үг бий болсон байна. Никарагуа нуур нь 161 метр урт, 71 км өргөн 26 метр гүн зөвхөн Никарагуа улсад байдаг нуур юм. === {{NOR}} === Хуучин Норс хэлний "норорвегр" буюу "Умардын зам" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. ::'''''Норге''''' Норвегичууд эх хэлээ улсаа ийн бичдэг бөгөөд энэ нь "Умард" гэсэн утгатай үг юм. ==О== === {{OMA}} === Араб хэлний "аамен", "амун" буюу "гэрээслэгдсэн, суурьшсан" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж олон судлаачид үздэг байна. Ромын алдарт жанжин Плиний, Птоломей нар энэ нутгиийг "Омана" гэж түүх шастирт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>[[Pliny the Elder]]. ''[[Natural History (Pliny)|Natural History]]'', VI.149.</ref> === {{RUS}} === Орос гэдэг нь хуучин Норд хэлний "родс" буюу "завьчин" гэх үгнээс үүдэлтэй ажээ. Византийн Грекчүүд "Росиа", Варангичууд "Рус гэж тэмдэглэж байжээ. ==Ө== === {{RSA}} === Газар нутгийн байршлын тухайд Африк тивийн өмнөд хэсэгт орших учир "Өмнөд Африк гэж нэрлэх болжээ. ::'''''Суйд-Африка''''' Өмнөд Африкчууд өөрийн эх хэлээрээ ингэж нэрлэдэг. Энэ нь Африкчуудын хэлээр "Өмнөд Африк" гэсэн үг юм. ::'''''Азаниа''''' Цагаан арьстанууд голчлон амьдардаг бүс нутагт африк хэлээс өөрөөр ингэж дууддаг. Энэ нь грек хэлний "Азайнейн" буюу "хуурай" гэсэн үгнээс үүдсэн нэр юм. === {{KOR}} === "Горео" болон "Гогурео" улсыг нэрлэдэг байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Йемаек хэлний "Гуру" буюу "хана хэрэмт хот", "Гаури" буюу "төвийн" гэсэн үгнээс гаралтай гэдэгт эрдэмтэд нэгджээ. Харин Өмнөд гэсэн тодотголыг Солонгосын дайнаас хойш хоёр хуваагдахад авчээ. ::'''''Гуулин улс''''' Энэ нь Хятад хэлний "Гао Ли" буюу "сүрлэг" гэсэн үгнээс гаралтай юм. === {{SSD}} === Судан гэдэг нь Араб хэлний "судан" буюу "хар арьстан" гэх үгнээс үүдсэн нэр юм. Харин урдаа "өмнөд" гэсэн дагавар нэмсэн нь одоогоос зургаан жилийн өмнө Суданы дайнаар хоёр хуваагдсанаас хойш ийм дагавар авах болжээ. ==П== === {{PAK}} === Пакистан гэдэг нь Урду хэлний "Паки" буюу "ариун", Перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн утгатай ажээ. Өөрөөр хэлбэл "Ариун улс" гэсэн утгатай үг юм. Улстөрийн үзэл суртлын үед Энэтхэгээс үргэлж тусдаа байхын тулд Пакистаны хөдөлгөөнийг удирдаж байсан Рахмат Али гэгч "Одоо эсвэл хэзээ ч үгүй" зохиолдоо "Пунжаб, Кашмир, Синдх, Балучистан мужууд нийлээд ПАКСТАН" болж байгаа гэж тайлбарлаж байжээ.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever%3F}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |title=Rahmat Ali ::Now or Never |publisher=The Pakistan National Movement |accessdate=14 April 2011 |author=Rahmat Ali |page=2 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110419012150/http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |archivedate=19 April 2011 |df=dmy }}</ref> === {{PLW}} === Палаучуудын домгоос тус улсын нэр үүсчээ. Палау хэлээр "Айбелау" буюу "Шууд бус хариултууд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Учир нь тус улсыг бүтээж байсан Чуаб гэх үлэмж биет бурханы асуултад булзайруулсан хариулт өгч байсан тул маш удаанаар тус улсыг бүтээсэн гэдэг домог бий билээ.<ref>Belau National Museum, cited by Pelnar, Bonnie. "[http://www.underwatercolours.com/bai/bais.html The Bais of Balau]". Retrieved 22 September 2011.</ref> ::'''''Белау''''' Палаучууд эх хэлээрээ өөрсдийн улсаа ийн нэрлэдэг билээ. Утгыг нь дээр дурдсан тул тайлбарлахаа азная. === {{PLE}} === Хебрю хэлний "Филистинчүүдийн газар орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://etymonline.com/index.php?term=Palestine&allowed_in_frame=0 Online Etymology Dictionary (Palestine)]</ref> Филистинчүүдийг Латин хэлэнд тэмдэглэхдээ "Палестина" гэж тэмдэглэсэн байдаг. Эртний Филистиний нутагт одоогийн Газын зурвас, Ашдод, Ашкелон, Экрон, Гат хотын нутаг багтдаг байжээ. === {{PAN}} === Уугуул Куева индианчуудын хэлээр "Арвин их загасны орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Тус улсын нийслэл хотыг ч мөн ингэж нэрлэдэг билээ. === {{PNG}} === Папуа гэдэг нь Малай хэлний "папуах" буюу "үсэрхэг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Харин Шинэ Гвиней гэдэг нь тус улсыг анхлан нээсэн Испанийн аялагч Иниго Ортиз де Ретез Африкын Гвиней улстай яг ижилхэн учир "Шинэ Гвиней" гэх нэр өгсөн байна. === {{PAR}} === Тус улсын нэр нь чухам ямар утга учиртай нь бидний үед тодорхойгүй байна. Эртний Гуарани хэлний "пара" буюу "гол", "гуай" буюу "титэм" гэсэн үгнээс гаралтай гэх тайлбар байдаг. Мөн түүнчлэн "Их уст гол" гэсэн уугуул иргэдийн нэр гэсэн тайлбар ч бий. Тус улсад аж төрж байгаад устан үгүй болсон "Паяагуачуудын нутаг" гэсэн утгай үг гэсэн домог ч бас бий. === {{PER}} === Энэ улсын нэрний талаар хоёр тайлбар өнөө цаг үед хүрч иржээ. Эхнийх нь "Биру" буюу "Гол" гэсэн утгай үг гэсэн тайлбар бий. Харин удаах тайлбар нь Тус улсад ирсэн эзлэн түрэмгийлэгчид нутгийн гурван иргэнийг дагуулан шинэ газар нутагтайгаа танилцаж явжээ. Гэтэл Испаничууд "Энэ чухам ямар нэртэй газар вэ" гэж асуусан байна. Тэднийг дагалдаж явсан нутгийн гурван эр чухам юу гээд байгааг нь ойлгоогүй учир уугуул иргэдийг ахалж явсан ахмад настай нэгэн эр өөрийнхөө нэрийг асууж байна гэж бодон "Беру" гэж хариулснаас тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{POL}} === "Польшчуудын нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Польш гэдэг нь польш хэлний "Поле" буюу "Нээлттэй талбай" гэсэн үгнээс гаралтай ажээ. Аравдугаар зуунд Полан гэж судар номонд тэмдэглэгдэж байсан бол Полска гэх нэр 13-14-р зуунд өөргөн тархжээ. === {{POR}} === Тус улсын нэрний тайлбар олон янз. Тус улсын Порто болон Гайа хотуудын нэрнээс үүссэн гэсэн тайлбар байдаг бол латин хэлний "порт" буюу "боомт", Грек хэлний "каллис" буюу "үзэсгэлэнтэй", Латин хэлний "Калере" буюу "халуун" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. ==Р== === {{RWA}} === Кинярванда хэлний "кванда" буюу "Газар нутгаа тэлсэн" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ.<ref>Vansina, Jan ''[https://books.google.com/books?id=tgT-lyk40agC&pg=PA35 Antecedents to Modern Rwanda: the Nyiginya Kingdom]'', p. 35. University of Wisconsin Press, 2004. {{ISBN|0-299-20124-4}}. Retrieved 1 October 2011.</ref> Түци омгийн хаадууд эрт цагт зэргэлдээ овог аймгуудаа байлдан эзэлж байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{ROU}} === Ромчуудын харьяанд орших нутаг гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Ромын эзэнт гүрний үеэс тус нутгийг ийн нэрлэх болсон юм. Түүнчлэн тус улсын ард иргэдийг ч ромчууд гэдэг байсан түүхтэй. Анх I Карол хаан 1866 оноос тус улсын одоогийн нэршлийг ашиглаж эхэлсэн гэдэг. ==С== === {{SAM}} === Уугуул Самоачуудын хэлний "са" буюу "ивээгдсэн", "моа" буюу "төв" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Бас өөр нэг домгоор бол "Моа шувуунуудын орон" гэсэн үг гэсэн утгатай ажээ. === {{SMR}} === Италийн алдарт Католик шашны гэгээнтэн, Католик номлолыг сурталдагч "Гэгээн Маринус"-ын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Гэгээн Маринус нь манай эриний 301-305 оны орчимд одоогийн Сан Марино орчимд сүм дуган бариулах ажил эрхэлж байгаад Ромчуудын хяхалт хавчлагаас шалтгаалан Хорват руу дүрвэж байсан түүхтэй юм. === {{STP}} === :'''Сан Томе''': Португалын эзлэн түрэмгийлэгчид 1470 юм уу 1471 оны 12-р сарын 21-нд буюу Гэгээн Томасын өдөр тус газрыг нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Принсипи''': Гэдэг нь португал хэлний "Гүн, ван, хунтайж" гэсэн үг юм. === {{KSA}} === Саудчуудын Араб гэсэн утгатай араб үг. Учир нь тус улсыг Сауд угсааны хаадууд ээлжлэн захирдаг учир ийнхүү нэрлэх болжээ. "Сауд" гэдэг үг нь арабын зурхайн нэгэн одны систем юм. === {{SWZ}} === Сваци омгийнхний хэлээр "Свацичуудын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Тус омгийг "Сваци" гэх хаан эрт цагт үндэслэжээ. === Сейнт Винсент ба Гренадинес === :'''Сейнт Винсент''': Аунгаа аялагч Кристофер Колумб 1498 оны нэгдүгээр сарын 22-ны өдөр буюу Гэгээн Винсентын өдөр нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Гренадинес''': Энэ нь Испанийн Гранада хотыг санагдуулсан учир ийнхүү нэрлэх болсонтой холбоотой ажээ. === Сейнт Киттс ба Невис === :'''Сейнт Киттс''': Алдарт аялагч Кристофер Колумб тус газар орныг нээхдээ Гэгээн Кристоферийн нэрийг хүндэтгэн ийнхүү нэрлэх болсон байна. :'''Невис''': Испани хэлний "Цасан хатан" гэх үгнээс энэхүү нэршил үүсчээ. === {{LCA}} === Францын далайчид 1502 оны 12-р сарын 13-ны өдөр буюу Гэгээн Люсын өдрөөр тус газрыг нээсэн учир шинээр нээсэн газраа ийнхүү нэрлэх болжээ. === {{SYC}} === Францын аялагчид 1754-1756 онд Францын эзэн хаан XV Луй хааны зарлигаар Сангийн сайд Жеан Море де Сейшэллийн нэрээр ийнхүү нэрлэсэн байна. === {{SEN}} === Сенегал голын нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Сенегал гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Зенага" буюу "газар нутаг" гэсэн үг юм. Сенегал гол өнөө цаг үед Сенегалын хойд хэсэг, Мавритани улсын нутагт урсаж байгаа билээ. === {{SRB}} === Тус улсын нэршил чухам ямар утгатай нь тодорхойгүй. Грек хэлний "сиро" буюу "давтах", хуучин Индик хэлний "сарбх" буюу "тулалдах", латин хэлний "серо" буюу "бүтээн байгуулах" Орос хэлний "Пасерб" буюу "дагавар хүүхэд", Украин хэлний "присербится" буюу "нэгдэн орох" гэсэн утгатай үгсээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Түүнчлэн судлаач Шустерын баталж байгаагаар Прото-Слав хэлний "уух" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ. === {{SIN}} === Санскрит хэлний "Симхапура" буюу "Арслант хот" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{SYR}} === Чухам ямар утга учиртай нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Ассирчуудыг нэрлэсэн үгнээс үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд байдаг бол Эртний Грек хэлний "сириак" буюу "хүмүүс" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг ч бий. === {{SVK}} === Славчууд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Слав гэдэг нь "слово" буюу "үг" гэх утгатай гэж эрдэмтэд тайлбарладаг. Түүнчлэн "слава" буюу "суу алдар, "слух" буюу "сонсох" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар ч бий. === {{SVN}} === Славчуудын Венеци гэх утга бүхий Герман үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{SOL}} === Испанийн алдарт аялагч Альваро де Менданиа и Нейра 1567 юм уу 1568 онд тус бүлэг арлыг нээхдээ Библи сударт дурдагдсан Соломон хааныг бодож үг нэрийг өгчээ. Чухамдаа тэрээр Соломон хааны нуусан эрдэнэ энд байгаа гэж бодож, хэсэг хугацаанд алт, эрдэнэс хайж өнгөрөөсөн юм. === {{SOM}} === Сомаличуудын нутаг гэсэн утгатай уугуул иргэдийн өгсөн нэр ажээ. Сомали гэдэг нь "сак мааль" буюу "үхэрчид" гэх үнээс үүссэн гэх өөр нэг домог ч бас бий. Түүнчлэн Самаале гэх хамба ламтаны нэрийг бэлгэдсэн гэж үзэх түүхчид ч байдаг. === {{SDN}} === Дээр дурдсан Өмнөд Суданы нэрний утгатай төстэй учир дурдахаа азная. === {{SUR}} === Суринен үндэстнүүдийн нутаг гэсэн утгатайгаар тус улсын нэрийг тайлбарладаг. === {{SLE}} === Испани хэлний "Сьерра Леона" буюу "Арслант уул" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. Португалийн аялагч Педро де Синтра 1462 онд энэ нутгийг нээхдээ арслан шиг хэлбэртэй сунаж тогтсон уул нурууг анхлан харж улмаар энэ нэрийг өгсөн гэх домог бий. ==Т== === {{THA}} === Тай хэлээр "Тай үндэстний өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. "Тай" үндэстнүүдийн нэр чухам ямар утгатай талаар олон янзын тайлбар бий. Тухайлбар "хүн ард", "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илтгэдэг гэж зарим эрдэмтэн үздэг бол зарим нь "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарладаг. ::'''''Ратча Аначак Тай''''' Эх хэлээрээ албан ёсны албан бичигт өөрийн улсаа ингэж бичдэг. Энэ нь "Тайландын язгуур угсаа" гэсэн утгатай тайланд үг юм. === {{TJK}} === "Тажикуудын эх нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. "Тажик" гэдэг нь Шинэ Перс хэлээр "Тази" буюу "Араб" гэсэн утгыг илтгэдэг. Түүнчлэн төвд хэлний "Таг Жиг" буюу "бар, ирвэс" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах судлаачид ч бий. Харин перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн үг нийлж одоогийн бидний мэдэх "Тажикистан" гэх нэр бий болжээ. === {{TAN}} === "Танганияка болон Занзибарын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1964 онд Танзаничууд тусгаар тогтнохдоо "Танганияка болон Занзибарын нэгдсэн улс " гэх нэрийг авсан байна. ::'''''Танганияка''''' Тус улсын хамгийн том нуур. Харин энэ нуурын нэр ямар учиртай талаар олон янзын тайлбар бий. Сир Ричард Френцис Бартон үүнийг "ту танганияка" буюу "нэгдэн орох", "ус тааралдах" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн үгнээс үүдсэн гэж үздэг бол Хенри Стенли гэх эрдэмтэн "тонга" буюу "арал", "хика" буюу "хавтгай" гэсэн утгатай гэж тайлбарласан байдаг. ::'''''Занзибар''''' Перс болон Араб хэлний "Занжибар" буюу "Хар эрэг" гэсэн утгатай үг юм. === {{TOG}} === Нутгийн уугуул иргэд болох Эве омгийн хэлээр "то" буюу "ус", "го" буюу "эрэг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref>{{cite book|title=Peoples of Africa: Togo-Zimbabwe |url=https://books.google.com/books?id=rlz2bWRPmvgC&pg=PA531 |year=2001 |publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7168-4|page=531}}</ref> <ref name="Togo1920s"/> Мөн Германчуудын нээсэн "Тоговилль" гэх тосгоны нэрнээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг хувилбар ч бий. === {{TGA}} === Уугуул Самоачуудын хэлээр "Өмнөд", "Өмнөдийн" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{CAF}} === Франц хэлний "République centrafricaine" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{TRI}} === Испани хэлний хоёр өөр утгатай үг нийлснээр тус улсын нэр бий болсон байна. ::'''''Тринидад''''' Аугаа аялагч Кристофер Колумб гурав дахь аялалынхаа үр дүнд тус газар нутгийг нээхдээ "Эцэг, хүү, ариун сүнсний ивээл шингэсэн ариун арал" гэх нэр хайрласан байна. Үүнээс "Тринидад" гэх нэршил үүссэн гэдэг. ::'''''Тобаго''''' "Тамхи" буюу "Тамхины орон" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар байдаг. Гэвч энэ тайлбар дээр эрдэмтэд өөр, өөр үзэл бодолтой байдаг билээ. === {{TUV}} === "Найман арал", "Өөр хоорондоо адилгүй найман арал" гэх Тувалу үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{TUN}} === Тус улсын нутаг дэвсгэр дээр эрт цагт оршин тогтнож байсан Тинес хотын нэрнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн гэж үздэг. "Таниф" буюу эртний Финикийн охин тэнгэрийн нэр нь "Тинес" хотын нэр болсон байна. <ref>{{cite book | last = Taylor | first = Isaac | title = Names and Their Histories: A Handbook of Historical Geography and Topographical Nomenclature | publisher = BiblioBazaar, LLC | year = 2008 | page = 281 | isbn = 0-559-29668-1 }}</ref> <ref name="ej-brill">{{cite book | last = Houtsma | first = Martijn Theodoor | title = E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936 | publisher = Brill | year = 1987 | page = 838 | isbn = 90-04-08265-4 }}</ref> Мөн түүнчлэн Бербер хэлний "доор орших", "цогцолсон" гэх үгнээс ч үүссэн байх гэсэн таамаг бий. <ref name="peter-ross">{{cite book | first1 = Peter M. | last1 = Rossi | first2 = Wayne Edward | last2 = White | title = Articles on the Middle East, 1947–1971: A Cumulation of the Bibliographies from the Middle East Journal | publisher = Pierian Press, [[University of Michigan]] | year = 1980 | page = 132 }}</ref> === {{TUR}} === Араб хэлний "Тюрк" буюу "цогцлоон бүтээсэн" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{TKM}} === "Туркменчүүдийн эх орон" гэсэн утгатай үг юм. "Туркмен" гэдэг нь Согдиан хэлний "Турк шиг харагддаг", "Турктэй ижилхэн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. Учир нь улстөрийн байгуулал, бүтцийн хувьд яг дуурайж анхлан үүссэн учир ийнхүү нэрлэх болжээ. <ref>[[Yury Zuev|Yu. Zuev]], ''"Early Türks: Essays on history and ideology"'', Almaty, Daik-Press, 2002, p. 157, {{Listed Invalid ISBN|9985-4-4152-9}}</ref> Туркменчууд заримдаа "Цэвэр Турк" гэж өөрсдийнхөө нэрийг тайлбарлах нь бий. <ref>''US Library of Congress Country Studies.'' "[http://memory.loc.gov/frd/cs/tmtoc.html Turkmenistan]."</ref> Исламын шашны түүхч, теологич Ибн Хатирийн үзэж байгаагаар "итгэл үнэмшил, ариун шүтээн" гэсэн үгнээс гаралтай гэж тайлбарласан байдаг. ==У== === {{UGA}} === Свахили хэлний "Буганда" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Буганда гэдэг нь тус улсад оршин тогтнож байсан Багандагын хаант улсын нэр юм. "Баганда" гэдэг нь "Ах дүүс", "эвтэй хүмүүс" гэсэн утгыг илтгэдэг байна. === {{UZB}} === Турк хэлний "уз" буюу "өөрийн", "бек" буюу "эрхэм", перс хэлний стан буюу "улс" гэсэн үгнүүд нийлж тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. Зарим судлаачид" Эрх чөлөөтэй нутаг" гэж тус улсын нэрний утгыг тайлдаг. === {{UKR}} === Украин гэдэг нь Слав хэлний "Крайна" буюу "улс", "хязгаар нутаг" гэх утгатай юм. === {{URY}} === "Уругвай голын хажууд орших улс" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн эршил үүсчээ. "Уругвай" гэдгийг эрдэмтэд олон янзаар тайлбарласан байдаг. Зарим нь "уругуа" буюу "дун", "и" буюу "ус" гэж тайлбарласан бол зарим нь "уру" буюу "шувууд", "гуаи" буюу "нүүдэллэж ирдэг" гэсэн утгатай гэж тайлбарлажээ. ==Ф== === {{FJI}} === Уугуул Фижичүүдийн хэлээр "фиси" буюу "хараач" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref>Thompson, Basil. "{{Webarchiv|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_1_1892/Volume_1,_No._3,_1892/The_land_of_our_origin_(Viti,_or_Fiji.)_by_Basil_Thompson,_p143-146/p1 |wayback=20180210080244 |text=The Land of Our Origin (Viti, or Fiji) |archiv-bot=2023-11-20 07:34:56 InternetArchiveBot }}". ''Journal of the Polynesian Society'', Vol. 1, No. 3, pp. 143–146. 1892</ref> Харин Британийн аялагч Жеймс Күүкийн тайлбарласнаар уугуул иргэд нь "Вити Левү" буюу "Аугаа Вити" гэж оршин суугаа газраа нэрлэдэг байсан гэжээ. <ref>{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/ |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208130939/http://www.fiji.gov.fj/ |archivedate=2020-12-08 |df= |access-date=2017-07-23 |url-status=dead }}. ''{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070403140105/http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |archivedate=3 April 2007 |df= }} '': "Europeans in Fiji".</ref> === {{FIN}} === Хуучин Норс хэлээр "Финчүүдийн өлгий нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref name="Names&Histories"/> Манай эриний анхдугаар зууны үеэс эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Фенни", "Финной", хоёрдугаар зуун буюу Птоломейн үед "Фани" гэх зэргээр тэмдэглэж иржээ. Фин гэдэг нь Прото Герман хэлний "финне" буюу "хэсүүлч", "анчид" гэх үгнээс үүссэн гэдэгт олонх судлаачид нэгддэг. :'''''Суоми''''' Финландчууд эх хэлээрээ улс орноо ингэж бичдэг. Фин хэлний "Суомаа" буюу "баянбүрд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. <ref name="Names&Histories"/> === {{FRA}} === Эртний Франк хэлээр "Франкуудын эх орон" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Франк гэдэг нь Прото-Герман хэлээр "франкон" буюу "жад" гэсэн үг юм. Үүнээс гадна Эртний Герман хэлний "Франкиш" буюу "эрх чөлөөт" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх хувилбар байдаг. <ref name="Names&Histories"/> ==Х== === {{HON}} === Хондурас гэх нэрийг нэрт аялагч Кристофер Колумб өгсөн гэдэг. Энэ нь Испани хэлээр "далайн гүн ёроол" гэсэн утгатай. Учир нь тус улсын хойд эрэгт маш гүн далай бий. === {{HRV}} === Улсын нэрний талаар тогтсон ойлголт байхгүй. Гэхдээ Дундад зууны латин хэлний "Круаити" буюу "ус нэрэгчид" гэх үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Збигнев Голаб гэх Хорват эрдэмтний тайлбараар бол "Хровати" буюу "жадны үзүүр бүтээгчид", "храват" буюу "уулчид" гэх үгнээс үүссэн гэжээ. === {{CHN}} === Эртний Санскрит хэлний "хина", Дундад зууны Перс хэлний "хини" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref name="AmHerChin">''The American Heritage Dictionary of the English Language''. "[http://dictionary.reference.com/browse/China?qsrc=2888 China]". Houghton-Mifflin (Boston), 2000.</ref> "Хина" гэдэг нь тусгайлсан утгагүй "Чин" болон "Жин" гүрнийг өөрсдийнхөө хэлээр нэрлэсэн гэж эрдэмтэд үздэг. ::'''''Жүнггүо''''' Олонд хамгийн өргөн тархсан энэ нэр нь "Дундад улс" гэсэн утгатай. ==Ч== === {{TCD}} === Тус улсын баруунөмнөд хэсэгт орших Чад нуурын нэрнээс Чад улсын нэр үүсчээ. Канури омгийнхний хэлээр Чад гэдэг нь "нуур" гэсэн үг юм байна. === {{CHL}} === Тус улсын нутаг дэвсгэрт 1553 онд хөл тавьсан Испанийн экспедицийн ахлагч Диего де Альмагро "Халуун ногоо хэрэглэдэг хүмүүс" гэж тэмдэглэснээс энэ нэр үүсчээ. Испани хэлний "Чили" гэх үг тус улсын нэр болсон байна. <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Chile |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Инкачуудын домогт хаан Тилигийн нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий.<ref>{{cite web|url=http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |title=Chile.com.La Incógnita Sobre el Origen de la Palabra Chile |publisher=Chile.com |date=15 June 2000 |accessdate=17 December 2009 |language=es |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090415204553/http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |archivedate=15 April 2009 |df=dmy }}</ref><ref>{{cite web|author=Encyclopædia Britannica |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/459648/Picunche |title=Picunche (people) – Britannica Online Encyclopedia |publisher=Britannica.com |date= |accessdate=17 December 2009}}</ref> Олонд төдийлөн түгээгүй ч Күечуа омгийн "чири" буюу "алт" <ref name="1911britannica">"CHILE." Encyclopædia Britannica. 11th ed. 1911. ("derived, it is said, from the Quichua chiri, cold, or tchili, snow")</ref>, Аймара омгийн "тчили" буюу "газрын төгсөгл", "цас" <ref name="1911britannica"/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |title=Chile (república) |encyclopedia=Enciclopedia Microsoft Encarta Online |year=2005 |accessdate=26 February 2005 |quote=The region was then known to its native population as Tchili, a Native American word meaning "snow." |deadurl=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080510215421/http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |archivedate=10 May 2008 |df=dmy }} {{Webarchiv|url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |wayback=20080510215421 |text=Chile (república) |archiv-bot=2026-05-12 14:21:14 InternetArchiveBot }} 31 October 2009.</ref>, Мапүче омгийн "чийли-чийли" буюу "шар далавчит хар шувуу" гэх утгатай гэсэн тайлбарууд байдаг. <ref name="hudson"/><ref>{{cite book |first=Miguel |last=de Olivares y González SJ |contribution=Historia de la Compañía de Jesús en Chile |url= |title=Colección de historiadores de Chile y documentos relativos a la historia nacional |year=1864 |origyear=1736 |editor=Imprenta del Ferrocarril |location=Santiago |volume=4 |number= |pages= |accessdate=14 October 2010|language=es}}</ref> === {{CZE}} === 1993 онд дэгдсэн ягаан хувьсгалын дараа энэ нэрийг сонгосон байна. "Чета" буюу "цэргийн нэг хороо" гэсэн утгатай гэсэн тайлбар байдаг. <ref>Online Etymology Dictionary. "[http://dictionary.reference.com/browse/czech Czech]". Retrieved 11 February 2011.</ref> ==Ш== === {{SWE}} === Хуучин Норс хэлний "свипиод" буюу "айлын ганц хүүхэд" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар өнөө цагт тархжээ. Түүнчлэн "Эх орны иргэн" гэх утгатай гэж Германы эрдэмтэд тайлбарласан байдаг. ::'''Свериге''' Шведчүүд эх хэлээрээ улс орноо ийн нэрлэдэг. "Шведийн хаант нутаг" гэсэн утгатай Швед үг юм. === {{CHE}} === Алеманик үндэстний хамгийн их тархсан, мөн уг үндэстнийг байгуулсан гэгдэх Швицо хааны нэрнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Анхлан МЭ 972 онд "Швиц" гэсэн нэрээр түүх шастирт тэмдэглэгдсэн байдаг. ::'''Хелветиа''' Олонд танигдсан домгийн нэр. Энэ нь Латин хэлээр Сельтик үндэстнүүдийг нэрлэдэг үг юм. === {{NZL}} === Голланд хэлний "Нова Зийландиа" буюу "Шинэ тэнгисийн нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсэн бий болжээ. Алдарт аялагч Жеймс Күүк тус нутагт анхлан хөл тавьмагцаа ангилаар ийн тэмдэглэсэн нь Голланд хэлэнд түгэж, улмаар газрын зурагт ийнхүү тэмдэглэх болсон байна. === {{LKA}} === Санскрит хэлний "Шри" буюу "ариун", "Ланка" буюу "арал" гэсэн үгнээс бүтсэн "Ариун Арал" гэх утгатай нэр юм. Домогт Равана хааны хаант улсын гол төв нь Шри Ланк байсан гэж үздэг. ==Э== === {{GNQ}} === Экваторын бүслүүрийг дайран оршдог улс учир ийнхүү экваторын гэсэн үгийг өмнөө авчээ. Харин "Гвиней" гэдэг нь Бербер хэлний "гинавен", "агинау", "агинаоу" буюу "түлэгдсэн", "хар арьстан" гэх үгнээс үүсэн бий болжээ.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{ECU}} === Испанийн эзлэн түрэмгийлэгчид Күйто хотноо колоничлолын захиргаа барих гэж байсан тэр цаг үед захиргааны барилга экваторын бүслүүрээс ердөө 40 км-ийн зайтай байсан тул ийнхүү нэрлэх болжээ. Экваторын бүслүүрийг Испаниар "Экуадор" гэж нэрлэдэг байсантай холбоотой. === {{SLV}} === Испани хэлний "Сальвадор" буюу "Авран нигүүлсэгч" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1525 оны 4-р сарын 1-ний өдөр тус улсыг нээсэн Гонзало де Альварадо энэ нутагт хөл тавиад "Ертөнцийн эзэн Исүс христийн өлгий нутаг л ийм байдаг байх" гэж өдрийн тэмдэглэлдээ бичсэн байжээ. {{es icon}}</ref><ref>San Salvador. [http://www.sansalvador.gob.sv Official website]. ''{{Webarchiv|url=http://www.sansalvador.gob.sv/?p=17 |wayback=20170704045822 |text=Historia oficial de la ciudad de San Salvador |archiv-bot=2023-11-29 13:57:21 InternetArchiveBot }}''. {{es icon}}</ref> === {{IND}} === Хуучин Перс хэлний "Хинду" үндэстнүүд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх тайлбар байдаг бол Латин хэлний "Индус голынхон" гэсэн утгатай гэж үзэх эрдэмтэд ч байдаг. Гэвч "Индус" гэж нэрлээд байгаа голыг энэтхэгээр "Синду" гэж нэрлэдэг юм. ::'''''Бхарат''''' Энэтхэгчүүд эх хэлээрээ өөрсдийгөө ийнхүү нэрлэдэг. Эртний энэтхэгийн домогт хоёр хааны нэг болох Бхаратагын нэрээр ийнхүү өөрсдийгөө нэрлэх болсон байна. === {{ERI}} === Эртний Грек хэлний "Эритра Талассиа" буюу "Улаан тэнгис" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. 1890 онд Италичууд тус улсыг эзлэн захирах болж Грек үгийг Итали хэл рүү хөрвүүлэн "Эритрум" гэх болсоноор орчин үеийн "Эритри" гэх нэршил бий болсон байна. === {{EST}} === Латин хэлний "Аестигийн газар нутаг" гэсэн үгнээс одоогийн нэршил нь үүссэн гэх тайлбар бий. Аести гэдэг нь хуучин Литвын харьяанд байсан ханлигуудын нэгдэл хаант улсын нэр юм. Гэвч Прото-Герман хэлний "аустам, Прото-Индо-Европ хэлний "аус" буюу "зүүн", "өрнө" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар ч байдаг. === {{ETH}} === Латин хэлний "Аетопиа" буюу "Харуудын өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил бий болжээ. Мөн Грек хэлэнд "Алтиопс" буюу "Түлэгдсэн нүүртнүүдийн нутаг" гэх утгаас ч үүссэн байж болох талтай. Этиопчууд өөрсдөө Библид дурдагддаг Куш гэгээтний хүү "Итиоппс"-ын нэрнээс улсын нэр үүссэн гэж тайлбаралдаг байна.<ref name="Names&Histories"/> ==Я== === {{JPN}} === Шанхай хятад хэлний "Жеппун" буюу "Наран мандах нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Анх алдарт аялагч Марко Поло яг энэ утгаар нь олон улсад таниулж байсан юм. ::'''''Нихон / Ниппон''''' Сино-Япон хэлний "Онёоми" гэх утгатай үгтэй бичлэгийн хувьд ижилхэн бичигддэг. Энэ нь "ажиллах", "хийх" гэсэн утгыг агуулдаг ажээ. === {{JAM}} === Тайно/Аравак хэлний "Замайка", "Хамайка" буюу "Ус болон моддын нутаг" гэх үгнээс нэршил нь үүссэн байна. Зарим эрдэмтэд "Рашаан булагын эх орон" ч гэж тайлбарлах нь бий. == Мөн үзэх == {{Commonscat|Country names in non-Latin scripts|Улс орнуудын нэрийн утга учир}} * [[Дэлхийн улс орны нэрс]] ==Эшлэл== <references /> [[Ангилал:Хороним|!Улсууд]] [[Ангилал:Улсуудын жагсаалт|нэрийн утга учир]] 75sz9j3kmjwu9rpkurgwekgvbfbq2y6 0 96791 856189 849006 2026-05-12T17:05:34Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856189 wikitext text/x-wiki {{Short description|Country in Central Africa}} {{Distinguish|Гвиней-Бисау|Гвиней|Баруун Шинэ Гвиней|Папуа Шинэ Гвиней}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Экваторын Гвинейн Бүгд Найрамдах Улс | common_name = Экваторын Гвиней | native_name = {{unbulleted list|{{native name|es|República de Guinea Ecuatorial}}|{{native name|fr|République de Guinée équatoriale}}|{{native name|pt|República da Guiné Equatorial}}}} | image_flag = Flag of Equatorial Guinea.svg | flag_type = [[Экваторын Гвинейн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of Equatorial Guinea.svg | symbol_type = [[Экваторын Гвинейн төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = {{native name|es|Unidad, Paz, Justicia}}<br />"Эв нэгдэл, Энхтайван, Шударга ёс" | national_anthem = {{native name|es|[[Экваторын Гвинейн төрийн дуулал|Caminemos pisando las sendas de nuestra inmensa felicidad]]|nolink=yes}}<br />''Асар их аз жаргалынхаа замаар алхацгаая ''<br />{{center|[[File:Equatorial Guinea's national anthem, performed by the United States Navy Band.oga]]}} | image_map = {{Switcher|[[File:GNQ orthographic.svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Equatorial Guinea AU Africa.svg|upright=1.15|frameless]]|Африкийн газрын зураг|default=1}} | map_caption = | capital = [[Малабо]] (''одоогийн'')<br /> [[Сьюдад де ла Пас]] (''баригдаж буй'') | coordinates = {{Coord|3|45|N|8|47|E|type:city_region:GQ}} | largest_city = [[Малабо]] | official_languages = {{Plain list| * [[Испани хэл]] * [[Франц хэл]]<ref>{{Cite web|url=https://www.worldtravelguide.net/guides/africa/equatorial-guinea/history-language-culture/ |title = History, language and culture in Equatorial Guinea}}</ref> * [[Португал хэл]]<ref>{{cite web|url=https://appablog.wordpress.com/2011/10/17/equatorial-guinea-adds-portuguese-as-the-countrys-third-official-language/|title=Equatorial Guinea Adds Portuguese as the Country's Third Official Language|date=14 October 2011|access-date=26 September 2022}}</ref> }} | regional_languages = {{Collapsible list |framestyle=border:none; padding:0; |[[Фанг хэл]] |[[Бубе хэл]] |[[Аннобон хэл]] |[[Комбе хэл]] |[[Квасио хэл]]}} | ethnic_groups = {{unbulleted list | 85.7% [[Фан үндэстэн|Фан]] | 6.5% [[Буби үндэстэн|Буби]] | 3.6% [[Экваторын Гвинейн хүн ам#Уугуул гэж тооцогддог хүмүүс|Ндове]] | 1.6% Аннобон | 1.1% [[Квасио үндэстэн|Бужеба]] | 1.1% бусад }} | ethnic_groups_year = 2020<ref name=CIA>{{Webarchiv|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/equatorial-guinea/ |wayback=20210109235259 |text=Equatorial Guinea |archiv-bot=2026-02-28 14:34:31 InternetArchiveBot }}. Cia World Factbook.</ref> | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |88.7% [[Христийн шашин|Христ]] |5.0% [[Шашин шүтэхгүй байдал|шашингүй]] |4.0% [[Ислам]] |1.7% [[Африкийн уламжлалт шашин|уламжлалт итгэл]] |0.6% [[Экваторын Гвиней дэх шашин шүтлэг|бусад]] }} | religion_year = 2020 | religion_ref = <ref>{{Cite web|url=http://www.globalreligiousfutures.org/countries/equatorial-guinea#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2020&region_name=All+Countries&restrictions_year=2016|title=Religions in Equatorial Guinea &#124; PEW-GRF|website=Global Religious Futures|access-date=19 April 2022|archive-date=9 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220409020658/http://www.globalreligiousfutures.org/countries/equatorial-guinea#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2020&region_name=All+Countries&restrictions_year=2016|url-status=dead}}</ref> | demonym = {{unbulleted list |[[Экваторын Гвинейн хүн ам|Экваторын Гвинейчүүд]]}} | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[давамгайлагч намын систем|ноёрхогч намын]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[бүгд найрамдах улс]] ([[дарангуйлал]])<ref>{{cite report |title=Equatorial Guinea 2020 Human Rights Report |url=https://gq.usembassy.gov/wp-content/uploads/sites/194/EQUATORIAL-GUINEA-2020-HUMAN-RIGHTS-REPORT.pdf |website=U.S. Embassy in Equatorial Guinea |access-date=8 August 2021 |section=Section 3. Freedom to Participate in the Political Process |page=15 |date=2020}}</ref><ref>{{Cite web|title=Democracy Index 2020|url=https://www.eiu.com/n/campaigns/democracy-index-2020/|access-date=2021-12-17|website=Economist Intelligence Unit|language=en-GB}}</ref> | leader_title1 = [[Экваторын Гвинейн ерөнхийлөгчийн жагсаалт|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Теодоро Обианг Нгема Мбасого]] | leader_title2 = [[Экваторын Гвинейн дэд ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Теодоро Нгема Обианг Манге]] | leader_title3 = [[Экваторын Гвинейн ерөнхий сайдын жагсаалт|Ерөнхий Сайд]] | leader_name3 = [[Мануэла Рока Ботей]] | leader_title4 = | leader_name4 = | legislature = [[Экваторын Гвинейн Парламент|Парламент]] | upper_house = [[Сенат (Экваторын Гвиней)|Сенат]] | lower_house = [[Төлөөлөгчдийн танхим (Экваторын Гвиней)|Төлөөлөгчдийн танхим]] | sovereignty_type = Тусгаар тогтнол | sovereignty_note = ([[Франкогийн Испани|Испаниас]]) | established_event1 = Тунхагласан | established_date1 = 10 сарын 12, 1968 | area_km2 = 28,050 | area_rank = 141 <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_sq_mi = 10,830 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = бага | population_estimate = 1,679,172<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Equatorial Guinea|access-date=24 September 2022|year=2022}}</ref> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 154 | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | GDP_PPP = $27.959 тэрбум | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 148 | GDP_PPP_per_capita = $18,127<ref name="data.worldbank.org">{{cite web |title=GDP per capita, PPP (current international $) - Equatorial Guinea |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?locations=GQ |website=data.worldbank.org |publisher=The World Bank |access-date=26 April 2022 |archive-date=26 Дөрөвдүгээр сар 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220426143026/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?locations=GQ |url-status=dead }}</ref> | GDP_nominal = $16.012 тэрбум | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 133 | GDP_nominal_per_capita = $8,462<ref name="data.worldbank.org2">{{cite web |title=GDP per capita (current US$) - Equatorial Guinea |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.CD?locations=GQ |website=data.worldbank.org |publisher=The World Bank |access-date=26 April 2022}}</ref> | Gini = <!--number only--> | Gini_year = | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = | Gini_rank = | HDI = 0.596 <!--number only--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI1">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=16 October 2022}}</ref> | HDI_rank = 145 | currency = [[Төв Африкийн франк]] | currency_code = XAF | time_zone = [[Баруун Африкийн Цаг|БАЦ]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = | time_zone_DST = | date_format = өө/сс/жжжж | drives_on = баруун | calling_code = [[+240]] | cctld = [[.gq]] | footnote_a = | today = }} '''Экваторын Гвинейн Бүгд Найрамдах Улс''', нийтлэг нэршил нь '''Экваторын Гвиней''' ({{lang-es|Guinea Ecuatorial}}, {{lang-fr|Guinée équatoriale}}, {{lang-pt|Guiné Equatorial}}) нь [[Субсахарын Африк]]т орших [[улс]] юм. Эх газарт орших хэсэг нь умард талаараа [[Камерун]]тай, дорнод ба өмнөд талаараа [[Габон]]той хиллэх бол өрнөдөд нь [[Гвинейн булан]] бий. Энэ улсын нутаг дэвсгэрийн хамгийн өмнөд цэг нь [[Аннобон]] арал бөгөөд [[экватор]]оос өмнө зүгт 156 км-т, үлдсэн нутаг дэвсгэр нь экваторын хойд талд оршино. Хэдийгээр тус улсын нэрэнд экваторын гэдэг үг байгаа боловч улсын нутаг дэвсгэрийн нь хаагуур нь ч экватор дайрдаггүй аж. Урьдны [[Испанийн эзэнт гүрэн|испанийн колони]] байсан тус улсын хүн амын дийлэнх нь [[Фанг (угсаатан)|фангууд]] бол цөөн тооны [[Бүби (усгаатан)|бүби]] байна. Экваторын Гвиней нь тэнгисийн эрэг дагуу их хэмжээний [[газрын тос]]ны баялагтай боловч түүнээс олсон ашгийг нь цөөн тооны эрх мэдэл бүхий улс төрчид л хүртдэг байна. [[Нэг хүнд ногдох орлого|Нэг хүнд ногдох орлогын]] хэмжээгээрээ Европын Холбооны улсуудын дунджид хүрэх ч, ядуурлын түвшин өндөр.<ref>Andrej Pustovitovskij: Strukturelle Kraft in Internationalen Beziehungen: Ein Konzept der Macht in internationalen Verhandlungen. Springer-Verlag, 2016, ISBN 978-3-658-12693-3, Kapitel 5.2.5.: Äquatorialguinea – China als Brecher der politischen Isolation, S. 207 ([https://books.google.de/books?id=ElSmCwAAQBAJ&pg=PA207#v=onepage&q&f=false eingeschränkte Vorschau] in der Google-Buchsuche [abgerufen am 21. Januar 2019]).</ref> [[Хүний эрх]] зөрчигдөх явдал нь эрс багассан боловч хууль эрх зүйн найдвартай орчин бүрдээгүй хэвээр байсаар байна. == Газар зүй == Экваторын Гвиней нь Африк тивийн хамгийн жижиг нутаг дэвсгэртэй улсуудын нэг бөгөөд нийт 28.051 км² нутаг дэвсгэртэйгээс эх газарт байх нутаг нь ойролцоогоор 26.000 км². Үүнийг манай улсын газар нутагт харьцуулбал ойролцоогоор [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай аймгийн]] нутаг дэвсгэрийн талаас ч бага гэсэн үг юм. Эх газарт орших хэсгийг нь [[Мбини]] гэх ба тэнгисийн эргээсээ алгуур өндөрссөөр бүс нутгийн төв хэсэгтээ 1200 метр хүртэл өргөгдөнө. Улсын нутаг дэвсгэрийн хойд хэсэг нь болох [[Биоко]] арал нь ойролцоогоор 2000 км² талбайтай. Мөн түүнчлэн эргийн ойролцоох [[Кориско]], [[Их Элобей]], [[Бага Элобей]] зэргийн арлуудаас гадна [[Сан-Томе (арал)|Сан-Томе]] арлаас баруун урд зүгт 352 км-ийн зайд орших 17 км² газар нутаг бүхий [[Аннобон]] арал Экваторын Гвинейд харьяалагдана. Хуурай газрын хилийн урт нь 835 км, эргийн хилийн урт нь 300 орчим километр. === Уур амьсгал === Арал дээр болон эх газарт халуун орны чийглэг ойн уур амьсгалтай ба хуурай байх үе нь маш богино. Биоко арал дээр хуурай улирал нь арванхоёрдугаар ба нэгдүгээр сар байхад, эх газарт долоодугаар сараас наймдугаар сар хүртэл үргэлжилнэ. === Амьтан, ургамал === Экваторын Гвинейд халуун орны чийглэг ой зонхилно. Биоко арал дээрх чийглэг ойг тариалангийн талбай болгосон. Аннобон арал дээр ихэнхдээ тосны- ба наргилын далдуу мод ургадаг. Чийглэг ойн бүс нутаг нь олон зүйлийн амьтанд тохиромжтой уур амьсгалтай учраас [[Ердийн шимпанзе|шимпанзе]], [[Өрнийн нам дор газрын горилла|горилла]], [[Дрил (примат)|дрил]], [[мандрил]], [[алтан макака|макака]] ихээхэн байдаг. Мөн [[цоохор ирвэс]], [[ойн заан]], [[улаан одос үхэр|ойн одос үхэр]], [[бутны гөрөөс]], [[Бонго (гөрөөс)|бонго]] ч ихээр тааралдана.<ref>[http://www.bioko.org/index.html Bioko Biodiversity Protection Program.]{{Dead link|date=Тавдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} In: bioko.org. 18. Februar 2019, abgerufen am 18. Februar 2019 (englisch).</ref> == Цахим холбоос == {{Wiktionary}} {{Commonscat|Equatorial Guinea|Экваторын Гвиней}} {{Wikivoyage|Equatorial Guinea}} == Эшлэл == <references /> {{Африк}} {{Хөтлөгч мөр Африкийн Холбоо}} {{Хөтлөгч мөр Газрын Тос Экспортлогч Орнуудын Байгууллага}} [[Ангилал:Экваторын Гвиней| ]] [[Ангилал:Африкийн орон]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Португал хэлтэй орнуудын хамтын нийгэмлэгийн гишүүн орон]] 3gqibns4snfurvbj86d56fwv188lgdn 0 105908 856181 855937 2026-05-12T14:57:01Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856181 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | name = Хайфа | native_name = {{Hlist | {{Lang|he|{{Script/Hebrew|חֵיפָה}} |rtl=yes}} | {{Lang|ar|{{lang|ar|حيفا}} |rtl=yes}} }} | settlement_type = [[Израилын хотын жагсаалт|Хот]] | image_skyline = Pic haifa.png | image_caption = '''Дээд зүүн талаас:''' [[Кармел уул|Кармел уулнаас]] харагдах шөнийн Хайфагийн үзэмж; [[Бахайн ертөнцийн төв ордон]]; [[Хайфагийн Их Сургууль|Хайфагийн Их Сургуулийн]] агаарын үзэмж; [[Ахмадия]] [[Махмуд сүм, Хайфа|Махмуд сүм]]; [[Кармелит]]; [[Израилын Үндэсний Шинжлэх ухаан, Технологи, Сансрын Музей|Үндэсний Шинжлэх ухаан, Технологи, Сансрын Музей]]; Кармел уулнаас харагдах өдрийн Хайфагийн үзэмж. | image_flag = Flag of Haifa.svg | image_blank_emblem = [[File:Haifa coa.svg|60px]] | blank_emblem_type = Сүлд | image_map = Printable_map_haifa_israel_g_view_level_12_eng_svg.svg | mapsize = 250px | map_caption = Хайфагийн газрын зураг | pushpin_map_alt= | pushpin_map = Израил умард хайфа | pushpin_mapsize= | pushpin_label_position= left | pushpin_map_caption = Хайфагийн байршил | coordinates = {{coord|32|49|09|N|34|59|57|E|region:IL|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]] | subdivision_name = {{flag|Израил}} | subdivision_type1 = | subdivision_name1 = | subdivision_type2 = [[Израилын тойргууд|Тойрог]] | subdivision_name2 = {{flag|Хайфа тойрог|name=Хайфа}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = МЭ 1-р зуун | leader_title = Хотын дарга | leader_name = [[Йона Яхав]] | total_type = Нийт | area_total_km2 = 63666 | population_footnotes = {{Israel populations|reference}} | population_total = {{Israel populations|Haifa}} | population_urban = 600,000 | population_metro = 1,050,000 | population_as_of = {{Israel populations|Year}} | population_density_km2= 4,500 | website = {{URL|http://www.haifa.muni.il/English/Pages/default.aspx|www.haifa.muni.il}} }} '''Хайфа''' ({{lang-he|חֵיפָה‎}}; [[Араб хэл|Араб]]: حَيْفَا) — [[Израил]]д [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]] хотуудын дараа хэмжээгээрээ гуравт ордог, 285.3 мянган хүнтэй [[хот]].<ref name="CBS">{{cite web|url=http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|publisher=[[Israel Central Bureau of Statistics]]|title=Localities in Israel – 2014|access-date=2 October 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151003124527/http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|archive-date=3 October 2015}}</ref><ref name="pop">{{cite web|url=http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About+Israel/Cities/Haifa+9.htm|title=Haifa|access-date=5 May 2007|publisher=[[Jewish Agency for Israel|Jewish Agency]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926234156/http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About%2BIsrael/Cities/Haifa%2B9.htm|archive-date=26 September 2007|url-status=dead}}</ref> Хайфа тойргийн нийслэл, хойд зүгийн нийслэл, хамгийн том хот гэж тооцогддог. Хайфа [[Израил|Израил улсад]] нөлөөтэй аж үйлдвэр, тээвэр, соёлын төв гэж тооцогддог ба тус улсын далайн худалдааны том төвүүдийн нэг. Үүссэн цагаасаа хойш боомт хот байсан. 2000-аад онд ч гэсэн хотын бэлгэ тэмдэг нь Хайфагийн боомт байсаар байна. Энэ боомт нь Израил улсын томоохон худалдааны боомт юм. Кармел уулын энгэрт баригдсан уг суурин нь 3000 гаруй жилийн түүхтэй. Хамгийн анх баригдсан суурин нь МЭӨ 14-р зууны Тель Абу Хавам гэдэг нэртэй суурин юм.<ref name="Judaica">[[Encyclopaedia Judaica|Encyclopedia Judaica]], ''Haifa'', Keter Publishing, Jerusalem, 1972, vol. 7, pp. 1134–1139</ref> МЭ-ий 3-р зуунд Хайфаг будаг үйлдвэрлэлийн төв гэдэг байжээ. Мянган жилийн туршид Хайфаг кананчууд, еврейчүүд, финикчүүд, [[Перс үндэстэн|персүүд]], хасмонейчууд, [[Ромын эзэнт гүрэн|ромчууд]], [[Византын эзэнт гүрэн|византчууд]], [[арабчууд]], загалмайтнууд, [[Османы эзэнт гүрэн|османчууд]], [[Британийн эзэнт гүрэн|англичууд]] эзэлж, захирч байв. 1948 онд [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсанаас хойш Хайфа хотын захиргаа хотыг удирдаж байна. Энд [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ийн]] соёлын өв [[Бахайн ертөнцийн төв ордон]] байдаг.<ref name="UNESCO">{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/news/452|access-date=8 July 2008|date=8 July 2008|title=Three new sites inscribed on UNESCO's World Heritage List|author=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> == Нэрний гарал үүсэл == Нэг таамаглалаар Хайфа хотын нэр нь [[Еврей хэл|еврей]] хэлний ‏חוף יפה‏‎ «''хоф яфе''» — «гоё эрэг» гэдэг үгээс үүссэн гэдэг.<ref>{{cite journal|last=Amit-Kokhavi|first=Hanah|title=Haifa—sea and mountain, Arab past and Jewish present, as reflected by four writers|journal=Israel Studies|volume=2|issue=3|year=2006|pages=142–167|doi=10.1353/is.2006.0025|s2cid=201768025}}</ref> == Түүх == === Османчуудын ноёрхол === [[1516 он|1516 онд]] [[Османы эзэнт гүрэн]] Палестиныг эзлэн авах үед Хайфад хүн амьдардаггүй байсан гэж үздэг. [[1596 он|1596 онд]] Хайфа [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] татварын бүртгэлд анх гарч ирэв. [[Ислам|Мусульман]] 32 өрх амьдардаг байсан бөгөөд [[улаан буудай]], [[арвай]], зуны ургац, чидун, [[ямаа]] зэрэг бүтээгдэхүүнээр татвар төлдөг байжээ. [[17-р зуун|17-р зуунд]] [[Европ]], Палестины хоорондох наймаа өргөжин тэлснээр Хайфа боомт хот болон хөгжин сэргэж, олон хөлөг онгоц [[Акко]] биш Хайфад ирэх болсон. [[1764 он|1764]]-[[1765 он|1765 онд]] 250 оршин суугчтай байв. [[1765 он|1765 онд]] Арабын Акко ба Галилийн захирагч Захир-аль-Умар хүн амаа зүүн зүгт 2.4 километрийн зайд бэхэлсэн шинэ газарт нүүлгэн шилжүүлжээ. Түүхч Моше Шароны хэлснээр шинэ Хайфаг Захир [[1769 он|1769 онд]] байгуулжээ.<ref>{{cite book|title=Corpus Inscriptionum Arabicarum Palaestinae: H-I|volume=5|url=https://books.google.com/books?id=X1uNAgAAQBAJ&pg=PA263|first=Moshe|last=Sharon|author-link=Moshe Sharon|year=2013|publisher=BRILL|isbn=9789004254817|page=262}}</ref> Энэхүү үйл явдал нь орчин үеийн Хайфагийн эхлэлийг тавьсан юм. [[1775 он|1775 онд]] аль-Умарыг нас барсны дараа энэ хоёр богино хугацааг эс тооцвол [[1918 он]] хүртэл [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] удирдлага дор байв. [[1799 он|1799 онд]] [[Наполеон I Бонапарт|Наполеон Бонапарт]] Палестин, Сирийг эзлэх үеэр Хайфаг эзэлсэн боловч удалгүй ухрахаас өөр аргагүй болов. [[1831 он|1831]]-[[1840 он|1840 оны]] хооронд Ибрахим Паша хяналтаа тогтоосны дараа Мухаммед Али Хайфаг захирч байв.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|title=Haifa during the British Mandate Period|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=15 February 2008|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121907/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|url-status=dead}}</ref><ref name="modern">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|title=Modern Haifa|access-date=15 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121913/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|url-status=dead}}</ref> [[1858 он|1858 онд]] хотын хананы гадна уулын энгэрт анхны байшингуудыг барьж эхлэв. Баруун Палестины Британийн судалгаагаар Хайфагийн хүн амыг [[1859 он|1859 онд]] 3000 орчим гэж тооцжээ.<ref>Carmel, Alex: ''Ottoman Haifa: A History of Four Centuries under Turkish Rule'' (2010)</ref> Хайфад энэ хугацаанд хүн амын олонх нь [[Ислам|мусульман]] шашинтай хэвээр байсан боловч тэнд цөөн тооны [[еврей]] нийгэмлэг оршин тогтносоор байв. [[1839 он|1839 онд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] тоо 124 байв. Кармелит лам нарын нөлөө улам бүр нэмэгдэж байгаатай холбогдуулан Хайфагийн [[Христ итгэл|христийн]] шашинтны тоо мөн өссөн. [[1840 он]] гэхэд оршин суугчдын 40 орчим хувь нь [[Христ итгэл|христийн шашинтай]] арабчууд байв. [[1868 он|1868 онд]] өнөөгийн Германы колони хэмээх газар суурьшсан Германы мессианчууд ирсэн нь Хайфагийн хөгжлийн эргэлтийн цэг болсон. Германчууд уурын цахилгаан станц барьж ашиглалтад оруулж, үйлдвэрүүд нээж, [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]] руу тээвэрлэх үйлчилгээг нээж, хотыг шинэчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.<ref>{{cite web|url=http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|title=Templers|access-date=27 January 2008|publisher=University of Haifa|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701120321/http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|archive-date=1 July 2007}}</ref> [[Файл:Haifa_1975.jpg|thumb|[[1875 он|1875 оны]] Хайфа хотын газрын зураг]] [[Файл:Haifa_1942.jpg|right|thumb|[[1942 он|1942 оны]] Хайфа 1:20,000]] Хайфад [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлалын анхны томоохон давалгаа [[19-р зуун|19-р зууны]] дунд үед [[Марокко|Мароккогоос]] эхэлсэн бөгөөд хэдэн жилийн дараа [[Турк|Туркээс]] цагаачид олноор ирж суурьшиж байв. [[Еврей|Еврейчүүд]] Хайфа хотын хүн амын наймны нэгийг бүрдүүлдэг байсан бөгөөд ихэнх нь тус хотын зүүн хэсэгт байрлах еврей хороололд амьдардаг байсан. Ялангуяа [[Румын|Румынаас]] ирсэн [[еврей]] цагаачдын нэлээд хэсэг нь 1880-аад онд Хайфад суурьшжээ. [[Еврей|Еврейчүүдийн]] тоо [[1900 он|1900 онд]] 1500 байсан бол [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн 1-р дайны]] өмнөхөн 3000 болж өсчээ. [[20-р зуун|20-р зууны]] эхэн үед Хайфагийн хүн ам өсөн нэмэгдэж, аж үйлдвэрийн боомт хот болон хөгжиж эхэлсэн. Жезрелийн хөндийн төмөр зам гэгддэг Хежазын төмөр замыг [[1903 он|1903]]-[[1905 он|1905 оны]] хооронд барьсан. Төмөр зам нь хотын худалдааны хэмжээг нэмэгдүүлж, ажилчид болон гадаадын худалдаачдыг татдаг байв. Хайфагийн [[Еврей|еврейчүүд]] олон тооны үйлдвэр, соёлын байгууллагуудыг байгуулсан. [[Файл:Haifa_from_hill_side_1898.jpg|thumb|Хайфа, [[1898 он]]]] === Британийн мандат === [[1918 он|1918 оны]] [[9 сарын 22|9 сарын 22-нд]] [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрний]] цэргүүд [[Назарет|Назарет руу]] явж байхад [[Турк үндэстэн|туркүүд]] Хайфаг орхиж байгаа тухай тагнуулын мэдээлэл иржээ. Британийн мандатын үед Хайфад томоохон бүтээн байгуулалтууд хийгдэв.<ref>{{cite book|author1=Michael Dumper|author2=Bruce E. Stanley|title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&pg=PA161|year=2007|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-919-5|pages=161–}}</ref> [[Усан боомт|Боомт]] нь орлогын томоохон эх үүсвэр байв. [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] явуулсан 1922 оны тооллогоор Хайфад 9377 [[Ислам|мусульман]], 8863 [[Христ итгэл|христ]], 630 [[еврей]], бусад 164 хүн амьдарч байсан гэж тэмдэглэгджээ. Палестины 1931 оны тооллогын үеэр хүн ам нь 20,324 [[Ислам|мусульман]], 13,824 [[Христ итгэл|христ]], 15,923 [[еврей]] болж нэмэгджээ.<ref>Bosworth, C. Edmund: ''Historic Cities of the Islamic World''</ref><ref name="Census1922">Barron, 1923, p. [https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n8/mode/1up 10]</ref> [[1922 он|1922]], [[1931 он|1931 оны]] тооллогын хооронд [[Ислам|мусульман]], [[еврей]], [[Христ итгэл|христийн]] хүн амын тоо 217%, 256%, 156% тус тус өсчээ. [[1938 он|1938 онд]] Хайфад 52,000 [[еврей]], 51,000 [[Ислам|мусульман]], [[Христ итгэл|христийн]] шашинтан амьдарч байжээ.<ref>{{cite book|editor=J. B. Barron|title=Palestine: Report and General Abstracts of the Census of 1922|publisher=Government of Palestine|year=1923|at=[https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n35/mode/1up Table XI ]}}; {{cite book|editor=E. Mills|title=Census of Palestine 1931. Population of Villages, Towns and Administrative Areas|publisher=Government of Palestine|location=Jerusalem|year=1932|page=91}}</ref> Хайфагийн бүтээн байгуулалт нь [[Их Британи|Их Британийг]] [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] газрын тосны гол боомт, зангилаа болгох төлөвлөгөөтэй холбоотой байв. Британийн засгийн газар боомтыг хөгжүүлж, газрын тос боловсруулах үйлдвэрүүд барьж, ингэснээр тус хотыг хүнд үйлдвэрлэлийн төв болгон хурдацтай хөгжүүлэхэд дөхөм болжээ. Хайфа нь бүрэн цахилгаанжсан анхны хотуудын нэг байв. Палестины цахилгааны компани [[1925 он|1925 онд]] Хайфагийн цахилгаан станцын нээлтийг хийснээр аж үйлдвэржилтийн үүд хаалгыг нээсэн. Улсын харьяа Палестины төмөр зам мөн Хайфад үндсэн цехүүдээ барьсан.<ref>Shamir, Ronen (2013) ''Current Flow: The Electrification of Palestine''. Stanford: Stanford University Press</ref> [[1947 он|1947 онд]] 70,910 орчим [[арабчууд]] (41,000 [[Ислам|мусульманчууд]] ба 29,910 [[Христ итгэл|христүүд]]), 74,230 [[Еврей|еврейчүүд]] тэнд амьдарч байжээ.<ref>{{Cite book|url=http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|title=Supplement to a Survey of Palestine|access-date=11 April 2008|archive-date=14 Наймдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140814220537/http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|url-status=dead}}</ref> [[Файл:חיפה_-_מראה_חלקי-JNF013403.jpeg|thumb|Хайфа, [[1945 он]]]] === 1947–1948 оны Палестины иргэний дайн === [[1947 он|1947 оны]] 11-р сарын сүүлчээр НҮБ-ын Палестиныг хуваах төлөвлөгөөнд Хайфаг санал болгож буй Еврейчүүдийн улсын нэг хэсэг болгосон. Энэхүү шийдвэрийг эсэргүүцсэн [[Арабчууд|арабчуудын]] эсэргүүцэл нь [[Еврей|еврейчүүд]] болон [[Арабчууд|арабчуудын]] хоорондох тэмцэл болон хувирч, арванхоёрдугаар сард хэдэн арван хүн амь үрэгдэв. Хайфа хотын араб хорооллууд эмх замбараагүй байдалд байсан. Орон нутгийн Арабын үндэсний хороо нөхцөл байдлыг тогтворжуулахын тулд гарнизон зохион байгуулж, айдаст автсан оршин суугчдыг тайвшруулахыг оролдов. Хэчнээн их хүчин чармайлт гаргасан ч араб оршин суугчид еврей хорооллуудтай хил залгаа гудамжуудыг орхиж, 250 орчим араб гэр бүл Халиса хорооллыг орхисон.<ref>[[Yoav Gelber]], ''Independence Versus Nakba''; Kinneret–Zmora-Bitan–Dvir Publishing, 2004, {{ISBN|965-517-190-6}}, pp.136–137</ref> [[1947 он|1947 оны]] [[12 сарын 30|12 сарын 30-нд]] [[Иргун Цвай Леуми|Иргуний]] гишүүд Хайфа дахь Нэгдсэн боловсруулах үйлдвэрийн хаалганы гадна байсан [[арабчууд]] руу бөмбөг шидэж, зургаан хүн алагдаж, 42 хүн шархаджээ.<ref>{{Citation|title=The Israel/Palestine Question|author-link=Ilan Pappé|first=Ilan|last=Pappé|publisher=[[Routledge]]|year=1999|isbn=978-0-415-16947-9}}</ref> Үүний хариуд тус компанийн араб ажилчид 39 еврей ажилчныг хөнөөсөн юм. Еврей [[Хагана]] зэвсэгт бүлэглэл газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн олон араб ажиллагсдын амьдардаг арабын Балад аш-Шайх тосгонд дайралт хийв.<ref>Benny Morris, ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited'', p101.</ref> Хайфа дахь Британийн цэргийн хүчин [[1948 он|1948 оны]] [[4 сарын 21|4 сарын 21-нд]] хотын ихэнх нутгаас гарч, боомтын байгууламжуудыг хянасаар байв. Хотын дарга Шабтай Леви болон бусад еврей удирдагчид [[Арабчууд|арабчуудыг]] явахгүй байхыг уриалав.<ref>Morris, Benny (1987), ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem, 1947–1949''. Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-33028-9}}. Page 315. Quoting CP v/4/102, Stockwell Report. He comments: "Nor is there any evidence that a "massacre" took place in the town."</ref> [[Файл:שנות_ה-_50-.jpg|thumb|[[1950 он|1950-иад оны]] Хайфа хот]] === Израил улс === [[1948 он|1948 оны]] [[5 сарын 14|5 сарын 14-ний]] өдөр [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсаны дараа Хайфа нь [[Израил|Израилд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлах гарц болсон. [[1948 он|1948 оны]] [[Араб-Израилын дайн|Араб-Израилын дайны]] үеэр Хайфагийн хорооллууд заримдаа зөрчилдөөнтэй байсан. Дайны дараа еврей цагаачид шинэ хорооллуудад суурьшиж эхэлсэн.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=History since Independence|access-date=9 April 2008|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|publisher=Haifa Municipality|archive-date=12 Арван хоёрдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081212183755/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|url-status=dead}}</ref> [[1953 он|1953 онд]] зам тээврийн мастер төлөвлөгөө болон ирээдүйн [[Архитектур|архитектурын]] төлөвлөгөөг гаргасан. [[Тел-Авив]] нь нийслэлийн статустай болсон бол Хайфа бүс нутгийн нийслэл болох үүргээ алдав. [[Ашдод|Ашдодод]] боомт нээгдсэн нь үүнийг улам даамжруулав. Израилын Аялал жуулчлалын яам Тиберийг аялал жуулчлалын төв болгон хөгжүүлэхэд анхаарч ажиллахад Хайфа хотын аялал жуулчлал буурчээ. Гэсэн хэдий ч Хайфагийн хүн ам 1970-аад оны эхээр 200,000-д хүрч, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсаас]] ирсэн олон тооны цагаачид хотын хүн амыг 35,000-аар нэмэгдүүлжээ. Израилын анхны өндөр технологийн парк 1970-аад онд Хайфад нээгдэв. [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] үеийн түүхэн олон барилга байгууламжийг нурааж, 1990-ээд онд Хуучин хотын томоохон хэсгийг нурааж, хотын захиргааны шинэ төв байгуулах ажлыг эхлүүлжээ.<ref name="Johal">{{cite web|title=Sifting Through the Ruins: Historic Wadi Salib Under Pressure.|first=Am|last=Johal|publisher=Media Monitors Network|date=18 August 2004|url=http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928015832/http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|archive-date=28 September 2007}}</ref> [[1999 он|1999]]-[[2003 он|2003]] онуудад [[Палестин|Палестины]] хэд хэдэн террорист халдлага Хайфад болж, 68 энгийн иргэн амиа алджээ. [[2006 он|2006 онд]] Хайфа хотыг Ливаны 2-р дайны үеэр [[Хезболла|Хезболла бүлэглэлийн]] 93 пуужингаар цохиж,<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5318424.stm|title=In focus: Haifa|access-date=9 April 2008|work=BBC News|date=6 September 2006}}</ref> 11 иргэний аминд хүрсэн. Пуужин харвасан газруудын дотор галт тэрэгний буудал, газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн цогцолбор байв.<ref>{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3276392,00.html|title=8 killed in rocket attack on Haifa – Israel News, Ynetnews|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|title=Katyusha rocket hit Haifa oil refineries complex during Second Lebanon War|work=Haaretz|access-date=5 May 2009}}</ref> == Хүн ам == {{Хүн амын түүхэн тоо|1800|15=1972|footnote=|align=right|24=279600|23=2016|22=264407|21=2008|20=255914|19=1995|18=225775|17=1983|16=219559|14=183021|1000|13=1961|12=145140|11=1947|10=24600|9=1922|8=20000|7=1914|6=6000|5=1880|4=2000|1840|percentages=pagr}} Хайфа нь 103,000 өрх буюу 285,316 хүн амтай, [[Израил|Израилд]] хэмжээгээрээ гуравт ордог хот. Хуучин [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсын]] цагаачид Хайфа хотын хүн амын 25% -ийг бүрдүүлдэг.<ref name="Stats2003">{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|title=The Arab Population of Israel 2003|access-date=3 January 2008|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|archive-url=https://web.archive.org/web/20071201024709/http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|archive-date=1 December 2007|url-status=dead}}</ref> Израилын Статистикийн төв товчооны мэдээллээр [[арабчууд]] Хайфа хотын хүн амын 10% -ийг эзэлдэг бөгөөд ихэнх нь Вади Ниснас, Аббас, Халисса хороололд амьдардаг.<ref>Faier, Elizabeth (2005) ''Organizations, Gender, and the Culture of Palestinian Activism in Haifa, Israel: fieldwork and Palestinians in Israel New venues: nongovernmental organizations and social change Activism: support, conflict, and ideas Two tales of a city: history, space, and identity Honor, land, and protest ...'' Routledge, {{ISBN|0-415-94951-3}}</ref> 1994-2009 оны хооронд [[Тел-Авив]], [[Иерусалим|Иерусалимтай]] харьцуулахад тус хотод хүн амын тоо буурч, хөгшрөлт ихэсч байсан бөгөөд залуучууд боловсрол, ажлын байр хайхын тулд улсын төв рүү нүүсээр байгаа. Гэсэн хэдий ч шинэ төслүүд болон дэд бүтцийн шинэчлэлтийн үр дүнд хот хүн амынхаа бууралтыг зогсоож, шилжилт хөдөлгөөнийг бууруулж, хот руу чиглэсэн дотоод шилжих хөдөлгөөнийг татав. [[2009 он|2009 онд]] хотод сүүлийн 15 жилийн хугацаанд анх удаа хүн амын эерэг өсөлттэй гарчээ.<ref name="demo">{{cite web|url=http://urbaneconomics.blogspot.com/2006/12/is-haifa-aging.html|publisher=urbaneconomics.blogspot.com|title=Is Haifa Ageing?|access-date=10 February 2008|date=6 December 2006|work=Central Bureau of Statistics, Statistical Abstract of Israel, no. 56, 2005}}</ref> [[2016 он|2016 онд]] батлагдсан хөгжлийн төлөвлөгөөнд 2025 он гэхэд Хайфа хотын хүн амыг 330,000 оршин суугчидтай болгохоор зорьж байна.<ref name="globes">{{cite web|title=Haifa plans for 55,000 more residents by 2025|url=https://en.globes.co.il/en/article-new-haifa-outline-plan-55000-more-residents-by-2025-1001159957|website=Globes|language=en|date=11 August 2016}}</ref> == Газар зүй == Хайфа нь [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эрэг хавиар, [[Европ]], [[Африк]], [[Ази]] тивийг холбосон түүхэн хуурай гүүр, Кишон голын аманд байрладаг.<ref>{{cite web|url=http://www.timeanddate.com/worldclock/city.html?n=1504|title=Haifa, Israel|publisher=Timeanddate.com|access-date=20 March 2008}}</ref> [[Кармел уул|Кармел уулын]] хойд энгэр, Хайфа булангийн эргэн тойронд байрладаг тус хот гурван давхаргад хуваагддаг.<ref name="tiers">{{cite web|url=http://www.tourism.gov.il/Tourism_Euk/Destinations/Haifa/general+info.htm|title=Haifa – General info|access-date=20 March 2008|publisher=Israeli Ministry of Tourism}}</ref> Хамгийн нам давхарга нь Хайфа боомтыг оролцуулаад худалдаа, аж үйлдвэрийн төв юм. Дунд түвшин нь [[Кармел уул|Кармел уулын]] энгэрт байрладаг бөгөөд хуучин хорооллуудаас бүрддэг бол дээд түвшин нь орчин үеийн хорооллуудаас бүрддэг. Хайфа нь [[Тел-Авив|Тель-Авив]] хотоос хойд зүгт 90 км зайд байрладаг бөгөөд [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эргийн олон тооны наран шарлагын газруудтай.<ref>{{cite web|url=http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|title=Road Distances Chart|publisher=Israel Ministry of Tourism|access-date=20 March 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409211830/http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|archive-date=9 April 2008}}</ref>{{wide image|Haifa BW 4.JPG|1000px|Кармел уулаас авсан Хайфа хотын дэлгэмэл зураг|align-cap=center}} == Уур амьсгал == Хайфа нь халуун хуурай зун, зөөлөн бороотой өвөлтэй [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] уур амьсгалтай.<ref>{{cite encyclopedia|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html|title=Israel|access-date=20 March 2008|encyclopedia=Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028171259/http://encarta.msn.com/text_761575008___2/Israel.html|archive-date=28 October 2009|url-status=dead}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html |wayback=20091028171259 |text=Israel |archiv-bot=2026-05-12 14:57:01 InternetArchiveBot }}</ref> Гурван сард хавар ирэхэд температур нэмэгдэж эхэлдэг. Зуны дундаж температур 26°[[Цельсийн градус|C]], өвлийн улиралд 12°[[Цельсийн градус|C]]. Хайфад цас ховор ордог боловч, зарим үед өглөө 3°[[Цельсийн градус|C]] байх үед цас орох тохиолдол байдаг. Агаарын чийгшил жилийн туршид их байдаг бөгөөд бороо ихэвчлэн 9-р сараас 5-р сарын хооронд ордог. Жилийн дундаж [[хур тунадас]] нь 629 мм.{{Уур амьсгалын хүснэгт|TABELLE=|rdaug=0|nbjun=0|nbjul=0|nbaug=0|nbsep=2|nbokt=36|nbnov=93|nbdez=161|rdjan=14|rdfeb=12|rdmär=9|rdapr=4|rdmai=1|rdjun=0|rdjul=0|rdsep=1|nbapr=21|rdokt=4|rdnov=8|rddez=12|lfjan=68|lffeb=67|lfmär=63|lfapr=61|lfmai=63|lfjun=74|lfjul=80|lfaug=82|lfsep=74|lfokt=67|lfnov=59|nbmai=5|nbmär=71|DIAGRAMM TEMPERATUR=rechts|hmokt=36.3|DIAGRAMM NIEDERSCHLAG=deaktiviert|DIAGRAMM NIEDERSCHLAG HÖHE=200|QUELLE=|Überschrift=|Ort=Хайфа|hmjan=23.6|hmfeb=26.2|hmmär=32.9|hmapr=36.6|hmmai=39.0|hmjun=38.9|hmjul=36.6|hmaug=34.9|hmsep=38.9|hmnov=30.0|nbfeb=128|hmdez=28.3|lmjan=−0.3|lmfeb=1.3|lmmär=1.0|lmapr=4.2|lmmai=10.1|lmjun=11.5|lmjul=16.7|lmaug=18.1|lmsep=15.9|lmokt=8.8|lmnov=5.1|lmdez=2.5|nbjan=166|lfdez=65}} == Эдийн засаг == [[Файл:Haifa_Refinery_by_David_Shankbone.jpg|thumb|Хайфагийн газрын тос боловсруулах үйлдвэр]] [[Файл:Matam_hi-tech_park_(Haifa).jpg|thumb|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам]] Израилын "Хайфа ажилладаг, [[Иерусалим]] залбирдаг, [[Тел-Авив]] хөгжилддөг" гэсэн нийтлэг үг Хайфа нь ажилчид, аж үйлдвэржсэн хот гэдгээрээ нэр хүндтэй болохыг нотолж байна.<ref>{{Cite news|title=Tel Aviv: "Haifa works, Jerusalem prays, and Tel Aviv plays"|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works,-Jerusalem-prays,-and-Tel-Aviv-plays%22.html|access-date=23 March 2008|work=The Daily Telegraph|location=London|date=14 November 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415113817/http://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works%2C-Jerusalem-prays%2C-and-Tel-Aviv-plays%22.html|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфа хотын аж үйлдвэрийн бүс нь хотын зүүн хэсэгт, [[Кишон гол|Кишон голын]] эргэн тойронд байрладаг. Энд Израилын газрын тос боловсруулах хоёр үйлдвэрийн нэг болох Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр байрладаг (нөгөө үйлдвэр нь [[Ашдод|Ашдодод]] байрладаг). Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр жилд 9 сая тонн (66 сая [[баррель]]) түүхий нефть боловсруулдаг.<ref name="foundation">{{cite web|url=http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|title=Haifa Today|access-date=21 March 2008|publisher=Haifa Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415062842/http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> 1930-аад онд баригдсан өнөө үед ашиглагдаагүй, 80 метрийн өндөртэй хөргөгч цамхаг нь Британийн мандатын үед баригдсан хамгийн өндөр барилга байв.<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=haifaoilrefinerycoolingtowers-haifa-israel|title=Haifa Oil Refinery Cooling Towers|access-date=17 February 2008|publisher=Emporis.com}}</ref> Матам (Merkaz Ta'asiyot Mada - Scientific Industries Center гэсэн үг) нь [[Израил|Израилын]] хамгийн том, хамгийн эртний бизнес парк бөгөөд тус хотын өмнөд хэсэгт байрладаг бөгөөд Израил болон олон улсын өндөр технологийн компаниудын олон тооны үйлдвэр, судалгаа, шинжилгээний байгууламжийг байрлуулдаг: [[Apple]], [[Amazon.com|Amazon]], Abbot, Cadence, [[Intel]], IBM, Magic Leap, [[Microsoft]], Motorola, [[Google]], Yahoo!, Elbit, CSR, Philips, PwC, Amdocs гэх мэт.<ref>{{cite web|url=http://www.american.edu/carmel/ab5293a/Casestudy/Israel/israel.htm|title=Israel|publisher=American.edu|access-date=17 February 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haifa.il.ibm.com|title=IBM Haifa Labs|access-date=27 January 2008|publisher=IBM Haifa Labs|archive-url=https://web.archive.org/web/20080308204625/http://www.haifa.il.ibm.com/|archive-date=8 March 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфагийн худалдааны төвүүд нь Хуцот Хамифратц, Хорев Центр Молл, Панорама Центр, Кастра Центр, Колони Центр (Лев Ха-Мошава), Ханеви'им Тауэр Молл, Каньон Хайфа, Лев Хамифратц Молл, Гранд Каньон юм. [[2010 он|2010 онд]] Монокл сэтгүүл Хайфаг бизнесийн хамгийн ирээдүйтэй, дэлхийн хамгийн том хөрөнгө оруулалтын боломж бүхий хотоор тодруулсан. Хайфа хотын захиргаа зам, дэд бүтцэд 350 гаруй сая доллар зарцуулсан бөгөөд барилга барих зөвшөөрлийн тоо өмнөх хоёр жилд 83 хувиар өссөн байна.<ref name="Monocle">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3988794,00.html|title=Haifa: Greatest business potential|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=24 March 2013}}</ref> [[2014 он|2014 онд]] Тел-Авивын Хөрөнгийн биржтэй өрсөлдөхүйц технологид суурилсан хөрөнгийн бирж байгуулна гэж зарласан.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|title=Archived copy|access-date=2015-12-10|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222081450/http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|archive-date=22 December 2015}}</ref> Хайфа хотын захиргаа хотыг Хойд Израилын аялал жуулчлалын төв болгохоор зорьж байгаа бөгөөд тэндээс аялагчид өдөржингөө [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]], Галиль зэрэг газруудаар аялах боломжийг олгохоор зорьж байна.<ref name="hotels">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4319604,00.html|title=Dozens of hotels planned in Haifa|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref> 7.75 акр талбай дээр 85,000 метр квадрат талбай бүхий таван барилгыг багтаасан шинэ амьдралын шинжлэх ухааны аж үйлдвэрийн паркийг Матам аж үйлдвэрийн парктай зэрэгцүүлэн барьж байна.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/serveen/globes/docview.asp?did=1000756854&fid=1124|title=Building to begin on Haifa life sciences park|work=Globes|date=13 June 2012|access-date=24 March 2013}}</ref> === Аялал жуулчлал === [[2005 он|2005 онд]] Хайфа хотод нийт 1462 өрөө бүхий 13 зочид буудал байжээ.<ref name="tourism">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|title=Hotels and Tourism|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|access-date=14 February 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230016/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Тус хот нь 17 километр эргийн шугамтай бөгөөд үүнээс 5 километр наран шарлагын газар юм.<ref name="leisure">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20070330013119/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|url-status=dead|archive-date=30 March 2007|title=Leisure Activity|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|page=56|access-date=14 February 2008}}</ref> Хайфагийн аялал жуулчлалын гол үзмэр нь [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн ертөнцийн төв]] бөгөөд Бабын алтан бөмбөгөр сүм, хүрээлэн буй орчны цэцэрлэгүүд байдаг.<ref>{{cite web|url=http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|title=Terraces of the Shrine of the Bab|access-date=11 April 2008|archive-date=23 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080423225420/http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bahai.org/dir/bwc|title=Baha'i World Center|access-date=20 March 2008|publisher=[[Baháʼí International Community]]}}</ref> [[2005 он|2005]]-[[2006 он|2006 оны]] хооронд 86,037 хүн бурхан шүтлэгт зочилжээ. [[2008 он|2008 онд]] [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн цэцэрлэгүүдийг]] [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-гийн]] дэлхийн өвд бүртгэжээ. Хайфа хотын захиргааны захиалгаар [[2007 он|2007 онд]] гаргасан тайланд илүү олон зочид буудал, Хайфа-[[Акко]]-Кесарийн хоорондох гаталга онгоцны шугам барих, боомтын баруун бэхэлгээг амралт, зугаа цэнгэлийн бүс болгон хөгжүүлэх, орон нутгийн нисэх онгоцны буудал, боомтыг өргөтгөх шаардлагатай байгааг дурджээ.<ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|title=Making Haifa into an international tourist destination|date=30 May 2007|access-date=10 March 2008|work=Haaretz}}</ref> == Урлаг ба соёл == [[Файл:South_Dado_Beach_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa_(1506044661).jpg|left|thumb|Дадо далайн эрэг дагуух зугаалгын газар]] [[Файл:Folk_dancing_in_Dado_Beach,_Haifa_2015.JPG|thumb|Ардын бүжиг]] Хайфа нь боомт, аж үйлдвэрийн хотын дүр төрхтэй хэдий ч хойд Израилын соёлын төв юм. 1950-иад оны үед хотын дарга [[Абба Хуши]] зохиолч, яруу найрагчдыг хот руу нүүхийг уриалахад онцгой хүчин чармайлт гаргаж, тус улсад байгуулагдсан анхны хотын театр болох Хайфа театрыг байгуулжээ.<ref name="culture">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng//modules/article/view.category.php/19|title=Culture & Leisure|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=18 February 2008|archive-date=11 Дөрөвдүгээр сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110411140703/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.category.php/19|url-status=dead}}</ref> Хотын бусад театруудад Кригерийн урлагийн төв, Раппапортын урлаг соёлын төв багтдаг. Конгрессийн төв нь үзэсгэлэн, концерт, тусгай арга хэмжээ зохион байгуулдаг.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|title=The Congress Center|publisher=Haifa Municipality|access-date=2 April 2008|archive-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101119054714/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|url-status=dead}}</ref> [[1975 он|1975 онд]] байгуулагдсан Хайфа кино театрт суккотын баярын өдрүүдэд жил бүр Хайфагийн олон улсын кино наадам болдог.<ref>{{cite web|url=http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|title=Haifa Symphony|access-date=20 January 2008|publisher=Haifa Symphony|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217224625/http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|archive-date=17 December 2007}}</ref> Хайфа нь 29 [[Кино театр|кино театртай]]. Тус хот орон нутгийн "Едиот Хайфа" сонинг эрхлэн гаргадаг бөгөөд өөрийн Хайфа радио станцтай. Израилын [[араб хэл]] дээр гардаг Аль-Иттихад, Аль-Мадина сонинууд мөн Хайфад байрладаг. 1990-ээд оны үед Хайфа хотод [[Боб Дилан]], Ник Кэйв, Блур, П.Ж.Харви нарын оролцсон Хайфа рок & блюз фестивалийг зохион байгуулж байжээ. === Музей === [[Файл:P1190557_-_בית_הטכניון_ההיסטורי_-_החצר.JPG|thumb|Үндэсний шинжлэх ухааны музей, Хайфа]] Хайфа нь арав гаруй музейтэй.<ref name="museums">{{cite web|url=http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|title=Haifa Museums|publisher=Get2Israel.com|access-date=18 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080229091637/http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|archive-date=29 February 2008}}</ref> Хамгийн алдартай музей бол Израилын Шинжлэх ухаан, технологи, сансар судлалын үндэсний музей бөгөөд [[2004 он|2004 онд]] бараг 150,000 хүн музейг зочилсон байна. Энэхүү музей нь Хадар хорооллын Технионы хуучин барилгад байрладаг. Японы уран зургийн Тикотины музей нь зөвхөн [[Японы урлагт]] зориулагдсан [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] цорын ганц музей юм. Хайфад орших бусад музейд Эртний түүхийн музей, Үндэсний далайн музей ба Хайфа хотын музей, Хехтийн музей, Дагоны археологийн үр тариа боловсруулах музей, Төмөр замын музей, Нууц цагаачдын болон тэнгисийн цэргийн музей багтдаг. Зураач Херманн Струкийн хуучин гэр, студи нь одоо Херманн Струкийн музей болжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|title=The Mane Katz Museum|access-date=25 January 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=13 Гуравдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080313222222/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|url-status=dead}}</ref> Ган Ха-Эм цэцэрлэгт хүрээлэн дэх Хайфагийн амьтны хүрээлэнд одоо [[Израил|Израил улсад]] устаж үгүй болсон Сирийн хүрэн баавгай бүхий жижиг амьтдын цуглуулга байдаг. == Засгийн газар == [[1940 он|1940 онд]] анхны еврей хотын даргаар Шабтай Леви сонгогдов. Левигийн хоёр орлогч нь [[Арабчууд|араб]] (нэг нь [[Ислам|мусульман]], нөгөө нь [[Христ итгэл|христийн]] шашинтай) байсан бөгөөд зөвлөлийн үлдсэн хэсэг нь дөрвөн [[еврей]], зургаан [[Арабчууд|арабаас]] бүрдсэн байв.<ref name="govt">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kUOK3a6hAMsC&q=haifa+municipality&pg=PA129|title=Mixed Towns, Trapped Communities: Historical Narratives, Spatial Dynamics|last=Daniel Monterescu|first=Dan Rabinowitz|pages=113–132|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|access-date=26 July 2009|isbn=978-0-7546-4732-4|year=2007}}</ref> Өнөөдөр Хайфаг хотын дарга [[Эйнат Калиш-Ротем]] тэргүүтэй 12 дахь хотын зөвлөл удирдаж байна. Хотын сонгуулийн үр дүн нь Кнессетийн сонгуультай адил зөвлөлийн бүрэлдэхүүнийг шийддэг. Хотын зөвлөл нь хотод хууль тогтоох зөвлөл бөгөөд туслах хууль батлах бүрэн эрхтэй.<ref name="council">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117042303/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-date=17 January 2008|title=City Council Overview|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> [[2003 он|2003 онд]] сонгогдсон 12 дахь зөвлөл 31 гишүүнтэй бөгөөд либерал Шинуй-Ногоонууд хамгийн олон суудал авсан (6), [[Ликуд]] 5 суудалтай хоёрт орсон.<ref name="councillors">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117045014/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-date=17 January 2008|title=Members of the 12th City Council|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> === Хотын дарга нар === [[Файл:PikiWiki_Israel_6692_haifa_city_hall.jpg|thumb|Хотын захиргаа]] {{Div col}} * [[Наджиб Эффенди аль-Ясин]] (1873–77) * [[Ахмад Эффенди Джалаби]] (1878–81) * [[Мустафа Бей аль-Салих]] (1881–84) * [[Мустафа Паша аль-Халил]] (1885–1903) * [[Джамиль Садик]] (1904–10) * [[Рифат аль-Салах]] (1910–11) * [[Ибрахим аль-Халил]] (1911–13) * [[Абд аль-Рахман аль-Хадж]] (1920–27) * [[Хасан Бей Шукри]] (1914–20, 1927–40) * [[Шабтай Леви]] (1940–51) * [[Абба Хуши]] (1951–1969) * [[Моше Флиманн]] (1969–1973) * [[Йосеф Альмоги]] (1974–1975) * [[Йерухам Цейсель]] (1975–1978) * [[Ари Гурель]] (1978–1993) * [[Амрам Мицна]] (1993–2003) * [[Гиора Фишер]] (түр хотын дарга, 2003) * [[Йона Яхав]] (2003–2018) * [[Эйнат Калиш-Ротем]] (2018-2024) * [[Йона Яхав]] (2024–одоо үе) {{Div col end}} == Эмнэлгийн байгууламж == [[Файл:Rambam_Health_Care_Campus_Main_Building.JPG|thumb|Рамбам эрүүл мэндийн төв]] [[Файл:Haifa_U_Rabin_Building.jpg|thumb|[[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]], Рабин барилга]] Хайфа хотын эрүүл мэндийн байгууллагууд нийт 4000 эмнэлгийн ортой.<ref>{{cite web|url=http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071108234444/http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|url-status=dead|archive-date=8 November 2007|title=research at rambam|publisher=Rambam.org.il|access-date=5 May 2009}}</ref> Хамгийн том эмнэлэг бол 2004 онд 78000 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн 900 ортой, засгийн газрын мэдэлд байдаг Рамбам эмнэлэг юм.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5197326.stm|title=Haifa hospital in the firing line|first=Raffi|last=Berg|work=BBC News|date=20 July 2006|access-date=5 January 2010}}</ref> Бнай-Цион эрүүл мэндийн төв, Кармел эмнэлэг тус бүр 400 ортой. Хайфа нь 20 гэр бүлийн эрүүл мэндийн төвтэй. 2004 онд Хайфад байдаг эмнэлэгүүдэд нийт 177.478 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн байна. Рамбам эрүүл мэндийн төв нь 2006 онд Ливаны хоёрдугаар дайны үеэр галын шууд шугаманд байсан тул өвчтөнүүдээ хамгаалахын тулд тусгай урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ авах шаардлагатай болсон.<ref>{{Cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3287614,00.html|title=Haifa hospital goes underground|work=Ynetnews|access-date=18 February 2008|date=7 August 2006|first=Ahiya|last=Raved}}</ref> == Боловсрол == Хайфад олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн хоёр их сургууль, хэд хэдэн коллеж байрладаг. [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]] нь 1963 онд байгуулагдсан бөгөөд Кармел уулын оргилд байдаг. 30 давхар Эшкол цамхгийн дээд давхарт Израилын хойд хэсгийг дэлгэмэл байдлаар харуулдаг. Археологи, уран зургийн чухал цуглуулгатай Хехтийн музей нь [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургуулийн]] кампуст байрладаг. [[Технион - Израилын технологийн дээд сургууль]] нь 1912 онд байгуулагдсан. 18 факультет, 42 эрдэм шинжилгээний хүрээлэнтэй. Анхны байрлаж байсан барилгад одоо Хайфагийн шинжлэх ухааны музей байрладаг. Израилын анхны технологийн ахлах сургууль болох Босмат нь 1933 онд Хайфа хотод байгуулагдсан.<ref>{{Cite news|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|title=The closing of a dream come true|access-date=25 January 2008|work=Haaretz}}</ref> 2006–2007 оны байдлаар Хайфа 70 бага сургууль, 23 дунд сургууль, 28 ахлах сургууль, 8 мэргэжлийн дунд сургуультай байв. Хайфа хотын цэцэрлэгт 5133, бага сургуульд 2081, дунд сургуульд 7911, ахлах сургуульд 8072, мэргэжлийн дунд сургуульд 2646, бүрэн дунд сургуулийн 2068 сурагч хичээллэж байв.<ref name="edu">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|title=Education|access-date=14 February 2008|date=1 June 2007|publisher=Haifa Municipality|work=Haifa Statistical Yearbook 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230026/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Оюутнуудын 86% нь [[Еврей хэл|еврей хэлээр]] ярьдаг, 14% нь [[Араб хэл|араб]] сургуулиудад сурч байсан. 2004 онд Хайфа хот нийт 367.323 ширхэг ном хадгалдаг 16 хотын номын сантай.<ref>{{cite web|last=Ratner|first=David|url=http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|title=Haifa's Christian schools lead the league|work=Haaretz|date=25 May 2004|access-date=24 March 2013}}</ref> == Тээвэр == === Нийтийн тээвэр === [[Файл:Haifa_cable_car.jpg|thumb|Кармел уулаас Бат Галим руу бууж буй кабель машин]] Хайфад зургаан төмөр замын өртөө, Кармелит, одоогоор [[Израил|Израилын]] цорын ганц метроны систем үйлчилдэг. [[Израил|Израилын]] төмөр замын [[Нагария]]-[[Тел-Авив|Тел-Авивын]] эрэг орчмын төмөр замын гол шугам Хайфагийн булангийн эргээр дайран өнгөрдөг бөгөөд хотын дотор зургаан буудалтай. Баруун өмнөөс зүүн хойд чиглэлд эдгээр станцууд нь: Хайфа Хоф Ха-Кармел, Хайфа Бат-Галим, Хайфа Мерказ Ха-Шмона, Ха-Мифрац Централ, Хутзот Ха-Мифратц, Кирьят-Хайм. Хайфагаас [[Тел-Авив]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]], [[Нагария]], [[Акко]], [[Кирьят-Моцкин]], [[Биньямина]], [[Лод]], [[Рамла]], [[Бейт Шемеш]], [[Иерусалим]] болон бусад байршил руу шууд галт тэрэг явдаг. Хайфагийн хот хоорондын автобусны холболтыг зөвхөн хоёр терминал ажиллуулдаг Egged автобус компани гүйцэтгэдэг: * Ха-Мифрац төв автобусны буудал, Ха-Мифрац төв төмөр замын буудлын хажууд * Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төмөр замын буудалтай залгаа Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудал Тус улсын хойд хэсэгт байрлах шугамууд Ха-Мифрац төв автобусны буудлыг ашигладаг бөгөөд тэдгээрийн хамрах хүрээ нь [[Израил|Израилын]] хойд хэсгийн ихэнх хотуудыг хамардаг. Өмнө зүг рүү чиглэсэн шугамууд Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны зогсоолыг ашигладаг. [[Файл:The_New_Carmelit_08-10-2018.jpg|left|thumb|Кармелит нь газар доорхи төмөр зам бөгөөд одоогоор Израилын цорын ганц метроны систем юм]] Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудлаас шууд хүрэх газрууд нь [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]], [[Эйлат]], [[Раанана]], [[Нетания]], [[Хадера]], [[Зихрон-Яаков]], Атлит, [[Тират-Кармель]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]] орно. Автобусны шугамууд бямба гарагийн өглөөнөөс хойш хот даяар хөнгөлөлттэй хуваарийн дагуу ажилладаг. 2008 оны зуны туршид эдгээр шугамууд долоо хоногт 7 шөнө ажилласан. Хайфа нь [[Израил|Израилын]] зуны цагт бямба гарагт далайн эрэг рүү автобусаар үйлчилдэг цорын ганц хот юм. [[Файл:Port_of_Haifa_2752-1.jpg|thumb|Хайфа хотын боомт]] Хайфагийн газар доорхи төмөр замын системийг Кармелит гэдэг. Энэ бол Парис талбайгаас Кармел уулын Ган Ха-Эм хүртэл явдаг төмөр зам дээрх газар доорхи фуникуляр юм.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|title=The Carmelit|access-date=19 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=4 Тавдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080504211823/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|url-status=dead}}</ref> Нэг зам, зургаан өртөө, хоёр галт тэргээр дэлхийн хамгийн богино метроны шугамаар Гиннесийн номонд бичигджээ. === Агаар болон далайн тээвэр === [[Хайфа нисэх онгоцны буудал]] нь [[Тел-Авив]], [[Эйлат]] руу нисэх дотоодын нислэгүүд болон [[Кипр]], [[Грек]], [[Йордан]] руу олон улсын нислэгийн нислэг үйлддэг. Хайфа хотоос нислэг үйлддэг онгоцууд нь Аркия, Исраир юм. Хөлөг онгоцнууд Хайфа боомтоос Зүүн Газар дундын тэнгис, Өмнөд Европ, Хар тэнгисийн чиглэлүүд хүртэл үйлчилдэг. === Зам === Хайфа ба тус улсын төв лүү аялахад далайн эргийн дагуух гол хурдны авто зам болох хурдны зам 2-оор дамжин өнгөрөх боломжтой. 4-р хурдны зам нь Хайфагийн хойд эрэг дагуу, мөн хурдны зам 2-оос урагш, дотогшоо урсдаг. Өмнө нь Хайфагийн хойд талын хурдны замын дагуух хөдөлгөөн хотын төв хэсгээр дайрч өнгөрөх ёстой байв. [[2010 он|2010 оны]] [[12 сарын 1|12-р сарын 1-ний]] өдөр нээгдсэн Кармелийн хонгилууд энэ хөдөлгөөнийг Кармел уулын доогуур чиглүүлж хотын төвийн түгжрэлийг бууруулж байна.<ref>{{cite web|url=http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|title=Carmel Tunnels|publisher=Israel MOF|access-date=22 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20120712130111/http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|archive-date=12 July 2012}}</ref> == Спорт == [[Файл:SammyOferSTD.jpg|thumb|Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн]] Хайфагийн гол цэнгэлдэх хүрээлэнгүүд нь: [[УЕФА|УЕФА-гийн]] баталсан 30,780 хүний суудалтай Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн, Томас Д'Александро цэнгэлдэх хүрээлэн, Неве Шаанань Атлетик цэнгэлдэх хүрээлэн. Тус хотын хөлбөмбөгийн хоёр гол клуб нь одоогоор [[Израилын Премьер Лиг|Израилын Премьер Лигт]] тоглож байгаа Маккаби Хайфа, Хапоэл Хайфа нар юм. Маккаби Израилд арван хоёр түрүүлсэн бол Хапоэл нэг түрүүлсэн. Тус хотод Израилын хөлбөмбөгийн Лигийн нэг хэсэг болох [[Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэн|Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэнд]] тоглодог Америкийн Хайфа Андердогс хэмээх хөлбөмбөгийн клуб байдаг. Лигийн анхны улирлын аварга шалгаруулах тэмцээнд баг нь хожигдсон боловч [[2005 он|2005 онд]] Израилын хөлбөмбөгийн лигтэй нэгдсэн Америкийн хөлбөмбөгийн Израилын бүрэлдэхүүнд багтаж нэг цол хүртсэн. Хайфа Хоукс бол Хайфа хотоос гаралтай [[Хоккей|хоккейн]] баг юм. [[1996 он|1996 онд]] тус хот салхин сэнтийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг зохион байгуулсан. == Ах дүү хотууд == Одоогийн байдлаар:<ref>{{cite web|title=Secretary General / Foreign Relations|url=https://www.haifa.muni.il/English/MayorsOffice/Pages/CitySecretary-.aspx|website=haifa.muni.il|publisher=Haifa|access-date=2020-01-30}}</ref> * {{flagicon|Украин}} [[Украин|Украины]] [[Одесса]] — 1992 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Массачусеттс]], [[Бостон]] — 1999 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Калифорни]], [[Сан-Франциско]] — 1984 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Флорида]], [[Форт-Лодердейл]] — 2002 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Портсмут]] — 1962 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Ньюкасл апон Тайн|Ньюкасл]] — 1980 он * {{flagicon|Итали}} [[Итали]], [[Турин]] — 1997 он *{{flagicon|Дани}} [[Дани]], [[Ольборг]] — 1972 он * {{flagicon|Бельги}} [[Бельги]], [[Антверпен]] — 1986 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Бремен]] — 1978 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Дюссельдорф]] — 1988 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Майнц]] — 1987 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Эрфурт]] — 2000 оны * {{flagicon|Франц}} [[Франц]], [[Марсель]] — 1962 он * {{flagicon|Кипр}} [[Кипр]], [[Лимасол]] — 2000 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Шанхай]] — 1994 он * {{flagicon|Филиппин}} [[Филиппин]], [[Манила]] — 1971 он * {{flagicon|Өмнөд Африк}} [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]], [[Кейптаун]] * {{flagicon|Аргентин}} [[Аргентин]], [[Росарио]] — 1988 он * {{flagicon|Орос}} [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Санкт-Петербург]] — 2008 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Чөндү|Чөнду]] — 2013 он == Зургийн цомог == <gallery widths="180" heights="180" perrow="6"> Файл:Haifa genel0301.jpg|Кармел уулын баруун энгэр ба худалдаа, ажил эрхлэлтийн бүс Матам, "Каньон Азриели Хайфа" худалдааны төв, Конгрессийн төв. Файл:Technion – Israel Institute of Technology19.jpg|Технионы кампус Файл:Eshkol tower haifa u.jpg|[[Хайфа их сургууль]], Эшкол цамхаг Файл:Matam hi-tech park (Haifa).jpg|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам Файл:Haifa Convention Center09 April2013.JPG|Хурлын төв Файл:Метронит..jpg|Метронит Файл:Lev Hamifratz-Citymall.JPG|Синемол худалдааны төв Файл:Haifa South Haifa Mall OIC.jpg|«Каньон Азриэли Хайфа» худалдааны төв Файл:Karmelit.jpg|Кармелит Файл:Carmel Tunnels, Check Post entrance 1.JPG|Кармелын хонгил Файл:Hof Hacarmel IMG 9919.JPG|Леонардо зочид буудал Файл:Port of Haifa 2752-1.jpg|Хайфагийн боомт Файл:Port of Haifa - aerial view.jpg|Хайфа булан Файл:Downterraces.jpg|Бахай цэцэрлэгээс харагдах үзэмж Файл:MerkazitHaMifrtaz b.jpg|[[Израил|Израилын]] хамгийн том тээврийн төв «Мерказит ха-Мифрац» </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Haifa|Хайфа}} {{Wikinews|Haifa|Хайфа}} {{Wikivoyage|Haifa|Хайфа}} == Эшлэл == <references responsive="" /> {{Израилын хот}} {{Хайфа тойрог}} [[Ангилал:Хайфа| ]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Хайфа тойргийн хот]] [[Ангилал:Хайфа тойрог]] [[Ангилал:Израилын хот]] antxzhjn3x6l37g2twqrn5okp6e13ib 0 123597 856158 841978 2026-05-12T12:23:02Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856158 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монгол Улсын Засгийн газрын яам}} {{Инфобокс яам | name = Монгол Улсын Сангийн яам | native_name_a = {{MongolUnicode|<big>ᠮᠣᠩᠭᠤᠯ <br/>ᠤᠯᠤᠰ ᠤ᠋ᠨ <br/>ᠰᠠᠩ ᠤ᠋ᠨ <br/>ᠶᠠᠮᠤ</big>}} | type = | seal = | seal_width = | seal_caption = | logo = [[File:Emblem of the Ministry of Finance of Mongolia.svg|Монгол Улсын Сангийн яамны бэлгэдэл|250px]] | logo_width = | logo_caption = | image = | image_size = | image_caption = | formed = 1911 оны 12 сарын 29<ref>{{Cite web|url=https://mof.gov.mn/static/history|title=Монгол Улсын Сангийн яам|website=Монгол Улсын Сангийн яам}}{{Dead link|date=Тавдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | preceding1 = | jurisdiction = Монгол Улсын Засгийн Газар | headquarters = С.Данзангийн гудамж, Засгийн газрын II байр Д корпус, [[Улаанбаатар]] 15160, [[Монгол Улс]] | employees = 167 | budget = ₮22.2 тэрбум (ойролцоогоор $7.8 сая) (2020)<ref>{{Cite web|url=https://shilendans.gov.mn/org/408?form=3808695&year=2020&month=12&group=0&task=739|title = Шилэн данс}}</ref> | minister1_name = [[Болдын Жавхлан]] | minister1_pfo = | minister2_name = | minister2_pfo = | child1_agency = [[Монгол Улсын Гаалийн ерөнхий газар]] | child2_agency = [[Татварын ерөнхий газар]] | website = [https://mof.gov.mn/ mof.gov.mn] }} '''Сангийн яам''' - Монголын санхүү, төсвийн таатай орчин бүрдүүлэх, санхүүгийн оновчтой удирдлагаар хангах үүрэгтэй Төрийн төв байгууллага. ==Түүх== * 1911 - 1924 онд Сангийн хамаг хэргийг бүгд захиран шийтгэх яам * 1924 - 1943 онд Сангийн явдлын яам * 1946 - 1990 онд [[БНМАУ]]-ын Сангийн яам * 1990 оноос хойш Монгол улсын Сангийн яам == Сайд нар == * [[Гадинбалын Чагдаржав]] (1911- 1915) * [[Лувсанбалдан]] (1915-1919) * [[Гомбожавын Лувсанцэвээн]] (1920-1921) * [[Дамбын Чагдаржав]] (1921.03.13 -1921.04.17) * [[Дарьзавын Лосол]] (1921.04.17 - 1921.07.10) * [[Солийн Данзан]] (1921.07.10 - 1923.04.06) * [[Бунибазарын Дорж]] (1923 - 1924) * [[Өлзийтийн Бадрах]] (1924 - 1925) * [[Жигмэдийн Алтангэрэл]] (1925 - 1926) * [[Санжийн Довчин]] (1926 - 1939) * [[Юмжаагийн Цэдэнбал]] (1939 - 1940) * [[Сономын Лувсан]] (1940 - 1941) * [[Цэрэнжавын Бямбаа]] (1941 - 1946) * [[Дэмчигийн Моломжамц]] (1948 - 1957) * [[Бамдарийн Дүгэрсүрэн]] (1957 - 1963) * [[Думаагийн Содном]] (1963 - 1969) * [[Цэндийн Молом]] (1969 - 1979) * [[Эрдэнийн Бямбажав]] (1979 - 1984) * [[Дэмчигжавын Моломжамц]] (1984 - 1990) * [[Аюурзанын Базархүү]] (1990 - 1992) * [[Далрайн Даваасамбуу]] (1992 - 1995) * [[Пунцагийн Цагаан]] (1996-1998) * [[Баабар|Бат-Эрдэнийн Батбаяр]] (Баабар, 1998-1999) * [[Янсанжавын Очирсүх]] (1999-2000) * [[Чүлтэмийн Улаан]] (2000-2004) * [[Норовын Алтанхуяг]] (2004-2006) * [[Надмидын Баяртсайхан]] (2006-2007) * [[Чүлтэмийн Улаан]] (2007-2008) * [[Сангажавын Баярцогт]] (2008-2012) * [[Чүлтэмийн Улаан]] (2012-2014, 2 дахь удаагаа) * [[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]] (2014-2015) * [[Баярбаатарын Болор]] (2015-2016) * [[Баттогтохын Чойжилсүрэн]] (2016-2017) * [[Чимэдийн Хүрэлбаатар]] (2017-2021) * [[Болдын Жавхлан]] (2021.01.29- ) ==Эшлэл== <references /> ==Гадны холбоос== * [https://web.archive.org/web/20221203234041/https://mof.gov.mn/ mof.gov.mn Цахим хуудас] {{Монголын Сангийн сайд}} [[Ангилал:Монголын улс төр]] [[Ангилал:Монголын яам|Сангийн]] [[Ангилал:Сангийн яам|Монгол]] [[Ангилал:1924 онд байгуулагдсан]] 2lwmo483jyzxjvffumohr0czprvee74 0 132256 856193 856150 2026-05-13T00:27:23Z Zorigt 49 856193 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ulziisaikhan Luvsandorj.jpg|thumb|Лувсандоржийн ӨЛЗИЙСАЙХАН]] '''Лувсандоржийн Өлзийсайхан''' (1976 онд төрсөн) — [[Монгол Улс|Монгол]] Улсын Их Хурлын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, хуульч, эрдэмтэн, дэд профессор, хууль зүйн ухааны доктор (Ph.D), [[Монгол Улсын Гавьяат хуульч]]. 2023 оны 11 дүгээр сарын 16-наас 2025 оны 11 дүгээр сарын 28-ныг хүртэл [[Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц]]-ийн гишүүнээр ажиллаж байгаад 2025 оны 11 дүгээр сарын 28-д УИХ-ын ЕНБД-аар хоёр дах удаагаа томилогдсон.<ref name="gogo2023">{{cite web|url=https://gogo.mn/r/8wo9g|title=ФОТО: Үндсэн хуулийн цэцийн шинэ гишүүд|publisher=GoGo.mn|author=Г.Тэгшсүрэн|date=2023-11-16|access-date=2026-05-11}}</ref> Үүнээс өмнө 2019–2023 онд [[Монгол Улсын Их Хурал|УИХ]]-ын Тамгын газрын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байсан туршлагатай төрийн түшээ юм. Үндсэн хуулийн эрх зүй, парламент судлал, шүүх эрх мэдлийн чиглэлээр нэг сэдэвт 10 гаруй бүтээл, 20 гаруй эрдэм шинжилгээний өгүүлэл нийтлүүлсэн. Тэрбээр [[МУИС]]-ийн Хууль зүйн сургуульд 19 жил багшилж, эрх зүйн судалгаа, эрдэм шинжилгээний чиглэлээр 25 гаруй жилийн туршлагатай.<ref name="gogo2025">{{cite web|url=https://gogo.mn/r/8ljvlg|title=Үндсэн хуулийн цэцийн гишүүн Л.Өлзийсайханыг үүрэгт ажлаас нь чөлөөллөө|publisher=GoGo.mn|author=Б.Нямдарь|date=2025-11-28|access-date=2026-05-11}}</ref> == Намтар == Лувсандоржийн Өлзийсайхан нь 1976 онд төрсөн. [[Улаанбаатар]] хотын Ерөнхий боловсролын 50 дугаар дунд сургуулийг 1993 онд төгссөн. == Боловсрол == * '''1993''' — Нийслэлийн 50 дугаар дунд сургууль * '''1998''' — [[Монгол Улсын Их Сургууль]] (МУИС), Хууль зүйн сургууль, хууль зүйн бакалавр * '''1999''' — Монгол Улсын Их Сургууль, Хууль зүйн сургууль, хууль зүйн магистр * Хууль зүйн ухааны доктор (Ph.D) * Дэд профессор цолтой Тэрбээр Үндсэн хуулийн эрх зүй, шүүх эрх мэдэл, хууль тогтоох үйл ажиллагааны практик судалгааны чиглэлээр [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улс|Герман]], [[Япон]], [[Франц]], [[Бүгд Найрамдах Солонгос Улс|Солонгос]], [[Швейцарь|Швейцарын Холбооны Улс]]-д мэргэжил дээшлүүлсэн.<ref name="gogo2023"/> == Ажлын туршлага == === Эрдэм шинжилгээний ажил === * '''1998–2002''' — [[Улсын Багшийн Их Сургууль]] (УБИС), багш * '''2002–2016''' — МУИС-ийн Хууль зүйн сургууль, багш, ахлах багш === Төрийн алба === * '''2007–2012''' — [[Монгол Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] Тамгын газар, зөвлөх, Экспертийн хэсэг хариуцсан ахлах зөвлөх * '''2012–2013''' — Улсын Их Хурлын даргын Хууль зүйн бодлогын зөвлөх * '''2013–2015''' — [[Шүүхийн Ерөнхий зөвлөл]], Шүүхийн хүний нөөцийн газрын дарга * '''2015–2017''' — Нийслэл дэх Захиргааны хэргийн анхан шатны шүүх, шүүгч * '''2017–2018''' — УИХ-ын Тамгын газар, Төрийн байгуулалтын байнгын хорооны ажлын албаны ахлах зөвлөх * '''2018–2019''' — [[Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар]], Стратегийн удирдлага зохицуулалтын газрын дарга * '''2019–2019''' — УИХ-ын даргын ахлах зөвлөх бөгөөд ажлын албаны дарга * '''2019–2023''' — Монгол Улсын Их Хурлын Тамгын газрын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга * '''2023–2025''' === Үндсэн хуулийн цэцэд === Лувсандоржийн Өлзийсайхан нь [[Монгол Улсын Их Хурал]]ын санал болгосноор УИХ-ын 2023 оны 11 дүгээр сарын 16-ны өдрийн 96 дугаар тогтоолоор [[Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц]]-ийн гишүүнээр томилогдсон.<ref name="gogo2023"/> Тэрбээр 2025 оны 11 дүгээр сарын 28-ны өдөр УИХ-ын чуулганаар гишүүдийн 64.2 хувийн саналаар үүрэгт ажлаас нь чөлөөлөгдсөн.<ref name="gogo2025"/> == Шинжлэх ухааны үйл ажиллагаа == Л.Өлзийсайхан нь МУИС болон УБИС-д нийтдээ 19 жил багшилж, 1998 оноос эрдэм шинжилгээ, судалгааны чиглэлээр тасралтгүй 25 гаруй жил ажилласан Үндсэн хууль судлаач юм. Үндсэн хуулийн эрх зүй, эрх зүйн онол, парламент судлал зэрэг чиглэлээр дотоодын болон гадаадын эрдэм шинжилгээний бүтээл туурвисан. '''Гол судалгааны чиглэлүүд:''' * Үндсэн хуулийн эрх зүй * Парламент судлал (Парламентаризм) * Эрх зүйн онол * Шүүх эрх мэдэл, шүүхийн засаглал * Хууль тогтоох үйл ажиллагааны онол, практик '''Бүтээлийн тоо:''' * Нэг сэдэвт бүтээл, ном, гарын авлага — 10 гаруй * Эрдэм шинжилгээний өгүүлэл, илтгэл, судалгааны ажил — 20 гаруй Тэрбээр 2019, 2023 онд Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтийн төслийг боловсруулах эхний шатнаас хэлэлцэн батлах хүртэлх бүхий л үе шатанд УИХ-ын гишүүдийг мэдээлэл, судалгаагаар хангах ажлыг гардан зохион байгуулсан.<ref name="gogo2023"/> == Цол, шагнал == * [[Монгол Улсын Гавьяат хуульч]] * Хууль зүйн ухааны доктор (Ph.D) * Дэд профессор == Эх сурвалж == {{reflist}} == Гадаад холбоосууд == * [https://constitutionalcourt.mn/ Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэцийн албан ёсны цахим хуудас] * [https://parliament.mn/ Монгол Улсын Их Хурлын албан ёсны цахим хуудас] [[Ангилал:Монголын Үндсэн Хуулийн Цэцийн гишүүн]] [[Ангилал:Монголын хуульч]] [[Ангилал:Монголын эрдэмтэн]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн багш]] [[Ангилал:Монгол улсын гавьяат хуульч]] [[Ангилал:1976 онд төрсөн]] [[Ангилал:Амьд хүмүүс]] dh7fm4l6g1fok7t471ttrwdfkkjldrr 856194 856193 2026-05-13T00:27:45Z Zorigt 49 856194 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ulziisaikhan Luvsandorj.jpg|thumb|Лувсандоржийн ӨЛЗИЙСАЙХАН]] '''Лувсандоржийн Өлзийсайхан''' (1976 онд төрсөн) — [[Монгол Улс|Монгол]] Улсын Их Хурлын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, хуульч, эрдэмтэн, дэд профессор, хууль зүйн ухааны доктор (Ph.D), [[Монгол Улсын Гавьяат хуульч]]. 2023 оны 11 дүгээр сарын 16-наас 2025 оны 11 дүгээр сарын 28-ныг хүртэл [[Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц]]-ийн гишүүнээр ажиллаж байгаад 2025 оны 11 дүгээр сарын 28-д УИХ-ын ЕНБД-аар хоёр дах удаагаа томилогдсон.<ref name="gogo2023">{{cite web|url=https://gogo.mn/r/8wo9g|title=ФОТО: Үндсэн хуулийн цэцийн шинэ гишүүд|publisher=GoGo.mn|author=Г.Тэгшсүрэн|date=2023-11-16|access-date=2026-05-11}}</ref> Үүнээс өмнө 2019–2023 онд [[Монгол Улсын Их Хурал|УИХ]]-ын Тамгын газрын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байсан туршлагатай төрийн түшээ юм. Үндсэн хуулийн эрх зүй, парламент судлал, шүүх эрх мэдлийн чиглэлээр нэг сэдэвт 10 гаруй бүтээл, 20 гаруй эрдэм шинжилгээний өгүүлэл нийтлүүлсэн. Тэрбээр [[МУИС]]-ийн Хууль зүйн сургуульд 19 жил багшилж, эрх зүйн судалгаа, эрдэм шинжилгээний чиглэлээр 25 гаруй жилийн туршлагатай.<ref name="gogo2025">{{cite web|url=https://gogo.mn/r/8ljvlg|title=Үндсэн хуулийн цэцийн гишүүн Л.Өлзийсайханыг үүрэгт ажлаас нь чөлөөллөө|publisher=GoGo.mn|author=Б.Нямдарь|date=2025-11-28|access-date=2026-05-11}}</ref> == Намтар == Лувсандоржийн Өлзийсайхан нь 1976 онд төрсөн. [[Улаанбаатар]] хотын Ерөнхий боловсролын 50 дугаар дунд сургуулийг 1993 онд төгссөн. == Боловсрол == * '''1993''' — Нийслэлийн 50 дугаар дунд сургууль * '''1998''' — [[Монгол Улсын Их Сургууль]] (МУИС), Хууль зүйн сургууль, хууль зүйн бакалавр * '''1999''' — Монгол Улсын Их Сургууль, Хууль зүйн сургууль, хууль зүйн магистр * Хууль зүйн ухааны доктор (Ph.D) * Дэд профессор цолтой Тэрбээр Үндсэн хуулийн эрх зүй, шүүх эрх мэдэл, хууль тогтоох үйл ажиллагааны практик судалгааны чиглэлээр [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улс|Герман]], [[Япон]], [[Франц]], [[Бүгд Найрамдах Солонгос Улс|Солонгос]], [[Швейцарь|Швейцарын Холбооны Улс]]-д мэргэжил дээшлүүлсэн.<ref name="gogo2023"/> == Ажлын туршлага == === Эрдэм шинжилгээний ажил === * '''1998–2002''' — [[Улсын Багшийн Их Сургууль]] (УБИС), багш * '''2002–2016''' — МУИС-ийн Хууль зүйн сургууль, багш, ахлах багш === Төрийн алба === * '''2007–2012''' — [[Монгол Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] Тамгын газар, зөвлөх, Экспертийн хэсэг хариуцсан ахлах зөвлөх * '''2012–2013''' — Улсын Их Хурлын даргын Хууль зүйн бодлогын зөвлөх * '''2013–2015''' — [[Шүүхийн Ерөнхий зөвлөл]], Шүүхийн хүний нөөцийн газрын дарга * '''2015–2017''' — Нийслэл дэх Захиргааны хэргийн анхан шатны шүүх, шүүгч * '''2017–2018''' — УИХ-ын Тамгын газар, Төрийн байгуулалтын байнгын хорооны ажлын албаны ахлах зөвлөх * '''2018–2019''' — [[Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар]], Стратегийн удирдлага зохицуулалтын газрын дарга * '''2019–2019''' — УИХ-ын даргын ахлах зөвлөх бөгөөд ажлын албаны дарга * '''2019–2023''' — Монгол Улсын Их Хурлын Тамгын газрын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга * '''2023–2025''' === Үндсэн хуулийн цэцэд === Лувсандоржийн Өлзийсайхан нь [[Монгол Улсын Их Хурал]]ын санал болгосноор УИХ-ын 2023 оны 11 дүгээр сарын 16-ны өдрийн 96 дугаар тогтоолоор [[Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц]]-ийн гишүүнээр томилогдсон.<ref name="gogo2023"/> Тэрбээр 2025 оны 11 дүгээр сарын 28-ны өдөр УИХ-ын чуулганаар гишүүдийн 64.2 хувийн саналаар үүрэгт ажлаас нь чөлөөлөгдсөн.<ref name="gogo2025"/> == Шинжлэх ухааны үйл ажиллагаа == Л.Өлзийсайхан нь МУИС болон УБИС-д нийтдээ 19 жил багшилж, 1998 оноос эрдэм шинжилгээ, судалгааны чиглэлээр тасралтгүй 25 гаруй жил ажилласан Үндсэн хууль судлаач юм. Үндсэн хуулийн эрх зүй, эрх зүйн онол, парламент судлал зэрэг чиглэлээр дотоодын болон гадаадын эрдэм шинжилгээний бүтээл туурвисан. '''Гол судалгааны чиглэлүүд:''' * Үндсэн хуулийн эрх зүй * Парламент судлал (Парламентаризм) * Эрх зүйн онол * Шүүх эрх мэдэл, шүүхийн засаглал * Хууль тогтоох үйл ажиллагааны онол, практик '''Бүтээлийн тоо:''' * Нэг сэдэвт бүтээл, ном, гарын авлага — 10 гаруй * Эрдэм шинжилгээний өгүүлэл, илтгэл, судалгааны ажил — 20 гаруй Тэрбээр 2019, 2023 онд Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтийн төслийг боловсруулах эхний шатнаас хэлэлцэн батлах хүртэлх бүхий л үе шатанд УИХ-ын гишүүдийг мэдээлэл, судалгаагаар хангах ажлыг гардан зохион байгуулсан.<ref name="gogo2023"/> == Цол, шагнал == * [[Монгол Улсын Гавьяат хуульч]] * Хууль зүйн ухааны доктор (Ph.D) * Дэд профессор == Эх сурвалж == {{reflist}} == Гадаад холбоосууд == * [https://constitutionalcourt.mn/ Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэцийн албан ёсны цахим хуудас] * [https://parliament.mn/ Монгол Улсын Их Хурлын албан ёсны цахим хуудас] [[Ангилал:Монголын Үндсэн Хуулийн Цэцийн гишүүн]] [[Ангилал:Монголын хуульч]] [[Ангилал:Монголын эрдэмтэн]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн багш]] [[Ангилал:Монгол улсын гавьяат хуульч]] [[Ангилал:1976 онд төрсөн]] [[Ангилал:Амьд хүн]] 3eszkdml322r4xnpgzgibyyzdow8sfg 856209 856194 2026-05-13T06:12:49Z ~2026-28784-08 104531 856209 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ulziisaikhan Luvsandorj.jpg|thumb|Лувсандоржийн ӨЛЗИЙСАЙХАН]] '''Лувсандоржийн Өлзийсайхан''' (1976 онд төрсөн) — [[Монгол Улс|Монгол]] Улсын Их Хурлын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, хуульч, эрдэмтэн, дэд профессор, хууль зүйн ухааны доктор (Ph.D), [[Монгол Улсын Гавьяат хуульч]]. 2023 оны 11 дүгээр сарын 16-наас 2025 оны 11 дүгээр сарын 28-ныг хүртэл [[Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц]]-ийн гишүүнээр ажиллаж байгаад 2025 оны 11 дүгээр сарын 28-д УИХ-ын ЕНБД-аар хоёр дах удаагаа томилогдсон.<ref name="gogo2023">{{cite web|url=https://gogo.mn/r/8wo9g|title=ФОТО: Үндсэн хуулийн цэцийн шинэ гишүүд|publisher=GoGo.mn|author=Г.Тэгшсүрэн|date=2023-11-16|access-date=2026-05-11}}</ref> Үүнээс өмнө 2019–2023 онд [[Монгол Улсын Их Хурал|УИХ]]-ын Тамгын газрын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байсан туршлагатай төрийн түшээ юм. Үндсэн хуулийн эрх зүй, парламент судлал, шүүх эрх мэдлийн чиглэлээр нэг сэдэвт 10 гаруй бүтээл, 20 гаруй эрдэм шинжилгээний өгүүлэл нийтлүүлсэн. Тэрбээр [[МУИС]]-ийн Хууль зүйн сургуульд 19 жил багшилж, эрх зүйн судалгаа, эрдэм шинжилгээний чиглэлээр 25 гаруй жилийн туршлагатай.<ref name="gogo2025">{{cite web|url=https://gogo.mn/r/8ljvlg|title=Үндсэн хуулийн цэцийн гишүүн Л.Өлзийсайханыг үүрэгт ажлаас нь чөлөөллөө|publisher=GoGo.mn|author=Б.Нямдарь|date=2025-11-28|access-date=2026-05-11}}</ref> == Намтар == Лувсандоржийн Өлзийсайхан нь 1976 онд төрсөн. [[Улаанбаатар]] хотын Ерөнхий боловсролын 50 дугаар дунд сургуулийг 1993 онд төгссөн. == Боловсрол == * '''1993''' — Нийслэлийн 50 дугаар дунд сургууль * '''1998''' — [[Монгол Улсын Их Сургууль]] (МУИС), Хууль зүйн сургууль, хууль зүйн бакалавр * '''1999''' — Монгол Улсын Их Сургууль, Хууль зүйн сургууль, хууль зүйн магистр * Хууль зүйн ухааны доктор (Ph.D) * Дэд профессор цолтой Тэрбээр Үндсэн хуулийн эрх зүй, шүүх эрх мэдэл, хууль тогтоох үйл ажиллагааны практик судалгааны чиглэлээр [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улс|Герман]], [[Япон]], [[Франц]], [[Бүгд Найрамдах Солонгос Улс|Солонгос]], [[Швейцарь|Швейцарын Холбооны Улс]]-д мэргэжил дээшлүүлсэн.<ref name="gogo2023"/> == Ажлын туршлага == === Эрдэм шинжилгээний ажил === * '''1998–2002''' — [[Улсын Багшийн Их Сургууль]] (УБИС), багш * '''2002–2016''' — МУИС-ийн Хууль зүйн сургууль, багш, ахлах багш === Төрийн алба === * '''2007–2012''' — [[Монгол Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] Тамгын газар, зөвлөх, Экспертийн хэсэг хариуцсан ахлах зөвлөх * '''2012–2013''' — Улсын Их Хурлын даргын Хууль зүйн бодлогын зөвлөх * '''2013–2015''' — [[Шүүхийн Ерөнхий зөвлөл]], Шүүхийн хүний нөөцийн газрын дарга * '''2015–2017''' — Нийслэл дэх Захиргааны хэргийн анхан шатны шүүх, шүүгч * '''2017–2018''' — УИХ-ын Тамгын газар, Төрийн байгуулалтын байнгын хорооны ажлын албаны ахлах зөвлөх * '''2018–2019''' — [[Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар]], Стратегийн удирдлага зохицуулалтын газрын дарга * '''2019–2019''' — УИХ-ын даргын ахлах зөвлөх бөгөөд ажлын албаны дарга * '''2019–2023''' — Монгол Улсын Их Хурлын Тамгын газрын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга * '''2023–2025''' === Үндсэн хуулийн цэцэд === Лувсандоржийн Өлзийсайхан нь [[Монгол Улсын Их Хурал]]ын санал болгосноор УИХ-ын 2023 оны 11 дүгээр сарын 16-ны өдрийн 96 дугаар тогтоолоор [[Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц]]-ийн гишүүнээр томилогдсон.<ref name="gogo2023"/> Тэрбээр 2025 оны 11 дүгээр сарын 28-ны өдөр УИХ-ын чуулганаар гишүүдийн 64.2 хувийн саналаар үүрэгт ажлаас нь чөлөөлөгдсөн.<ref name="gogo2025"/> == Шинжлэх ухааны үйл ажиллагаа == Л.Өлзийсайхан нь МУИС болон УБИС-д нийтдээ 19 жил багшилж, 1998 оноос эрдэм шинжилгээ, судалгааны чиглэлээр тасралтгүй 25 гаруй жил ажилласан Үндсэн хууль судлаач юм. Үндсэн хуулийн эрх зүй, эрх зүйн онол, парламент судлал зэрэг чиглэлээр дотоодын болон гадаадын эрдэм шинжилгээний бүтээл туурвисан. '''Гол судалгааны чиглэлүүд:''' * Үндсэн хуулийн эрх зүй * Парламент судлал (Парламентаризм) * Эрх зүйн онол * Шүүх эрх мэдэл, шүүхийн засаглал * Хууль тогтоох үйл ажиллагааны онол, практик '''Бүтээлийн тоо:''' * Нэг сэдэвт бүтээл, ном, гарын авлага — 10 гаруй * Эрдэм шинжилгээний өгүүлэл, илтгэл, судалгааны ажил — 20 гаруй Тэрбээр 2019, 2023 онд Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтийн төслийг боловсруулах эхний шатнаас хэлэлцэн батлах хүртэлх бүхий л үе шатанд УИХ-ын гишүүдийг мэдээлэл, судалгаагаар хангах ажлыг гардан зохион байгуулсан.<ref name="gogo2023"/> == Цол, шагнал == * [[Монгол Улсын Гавьяат хуульч]] * Хууль зүйн ухааны доктор (Ph.D) * Дэд профессор == Эх сурвалж == {{reflist}} == Гадаад холбоосууд == * [https://constitutionalcourt.mn/ Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэцийн албан ёсны цахим хуудас] * [https://parliament.mn/ Монгол Улсын Их Хурлын албан ёсны цахим хуудас] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга]] [[Ангилал:Монголын хуульч]] [[Ангилал:Монголын эрдэмтэн]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн багш]] [[Ангилал:Монгол улсын гавьяат хуульч]] [[Ангилал:1976 онд төрсөн]] [[Ангилал:Амьд хүн]] geuqenpl5mggwvx2yvg3a7ld95e7sow 856210 856209 2026-05-13T06:14:24Z ~2026-28784-08 104531 856210 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ulziisaikhan Luvsandorj.jpg|thumb|Лувсандоржийн ӨЛЗИЙСАЙХАН]] '''Лувсандоржийн Өлзийсайхан''' (1976 онд төрсөн) — [[Монгол Улс|Монгол]] Улсын Их Хурлын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, хуульч, эрдэмтэн, дэд профессор, хууль зүйн ухааны доктор (Ph.D), [[Монгол Улсын Гавьяат хуульч]]. 2023 оны 11 дүгээр сарын 16-наас 2025 оны 11 дүгээр сарын 28-ныг хүртэл [[Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц]]-ийн гишүүнээр ажиллаж байгаад 2025 оны 11 дүгээр сарын 28-д УИХ-ын ЕНБД-аар хоёр дах удаагаа томилогдсон.<ref name="gogo2023">{{cite web|url=https://gogo.mn/r/8wo9g|title=ФОТО: Үндсэн хуулийн цэцийн шинэ гишүүд|publisher=GoGo.mn|author=Г.Тэгшсүрэн|date=2023-11-16|access-date=2026-05-11}}</ref> Үүнээс өмнө 2019–2023 онд [[Монгол Улсын Их Хурал|УИХ]]-ын Тамгын газрын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байсан туршлагатай төрийн түшээ юм. Үндсэн хуулийн эрх зүй, парламент судлал, шүүх эрх мэдлийн чиглэлээр нэг сэдэвт 10 гаруй бүтээл, 20 гаруй эрдэм шинжилгээний өгүүлэл нийтлүүлсэн. Тэрбээр [[МУИС]]-ийн Хууль зүйн сургуульд 19 жил багшилж, эрх зүйн судалгаа, эрдэм шинжилгээний чиглэлээр 25 гаруй жилийн туршлагатай.<ref name="gogo2025">{{cite web|url=https://gogo.mn/r/8ljvlg|title=Үндсэн хуулийн цэцийн гишүүн Л.Өлзийсайханыг үүрэгт ажлаас нь чөлөөллөө|publisher=GoGo.mn|author=Б.Нямдарь|date=2025-11-28|access-date=2026-05-11}}</ref> == Намтар == Лувсандоржийн Өлзийсайхан нь 1976 онд төрсөн. [[Улаанбаатар]] хотын Ерөнхий боловсролын 50 дугаар дунд сургуулийг 1993 онд төгссөн. == Боловсрол == * '''1993''' — Нийслэлийн 50 дугаар дунд сургууль * '''1998''' — [[Монгол Улсын Их Сургууль]] (МУИС), Хууль зүйн сургууль, хууль зүйн бакалавр * '''1999''' — Монгол Улсын Их Сургууль, Хууль зүйн сургууль, хууль зүйн магистр * Хууль зүйн ухааны доктор (Ph.D) * Дэд профессор цолтой Тэрбээр Үндсэн хуулийн эрх зүй, шүүх эрх мэдэл, хууль тогтоох үйл ажиллагааны практик судалгааны чиглэлээр [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улс|Герман]], [[Япон]], [[Франц]], [[Бүгд Найрамдах Солонгос Улс|Солонгос]], [[Швейцарь|Швейцарын Холбооны Улс]]-д мэргэжил дээшлүүлсэн.<ref name="gogo2023"/> == Ажлын туршлага == === Эрдэм шинжилгээний ажил === * '''1998–2002''' — [[Улсын Багшийн Их Сургууль]] (УБИС), багш * '''2002–2016''' — МУИС-ийн Хууль зүйн сургууль, багш, ахлах багш === Төрийн алба === * '''2007–2012''' — [[Монгол Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] Тамгын газар, зөвлөх, Экспертийн хэсэг хариуцсан ахлах зөвлөх * '''2012–2013''' — Улсын Их Хурлын даргын Хууль зүйн бодлогын зөвлөх * '''2013–2015''' — [[Шүүхийн Ерөнхий зөвлөл]], Шүүхийн хүний нөөцийн газрын дарга * '''2015–2017''' — Нийслэл дэх Захиргааны хэргийн анхан шатны шүүх, шүүгч * '''2017–2018''' — УИХ-ын Тамгын газар, Төрийн байгуулалтын байнгын хорооны ажлын албаны ахлах зөвлөх * '''2018–2019''' — [[Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар]], Стратегийн удирдлага зохицуулалтын газрын дарга * '''2019–2019''' — УИХ-ын даргын ахлах зөвлөх бөгөөд ажлын албаны дарга * '''2019–2023''' — Монгол Улсын Их Хурлын Тамгын газрын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга * '''2023–2025''' === Үндсэн хуулийн цэцэд === Лувсандоржийн Өлзийсайхан нь [[Монгол Улсын Их Хурал]]ын санал болгосноор УИХ-ын 2023 оны 11 дүгээр сарын 16-ны өдрийн 96 дугаар тогтоолоор [[Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц]]-ийн гишүүнээр томилогдсон.<ref name="gogo2023"/> Тэрбээр 2025 оны 11 дүгээр сарын 28-ны өдөр УИХ-ын чуулганаар гишүүдийн 64.2 хувийн саналаар үүрэгт ажлаас нь чөлөөлөгдсөн.<ref name="gogo2025"/> == Шинжлэх ухааны үйл ажиллагаа == Л.Өлзийсайхан нь МУИС болон УБИС-д нийтдээ 19 жил багшилж, 1998 оноос эрдэм шинжилгээ, судалгааны чиглэлээр тасралтгүй 25 гаруй жил ажилласан Үндсэн хууль судлаач юм. Үндсэн хуулийн эрх зүй, эрх зүйн онол, парламент судлал зэрэг чиглэлээр дотоодын болон гадаадын эрдэм шинжилгээний бүтээл туурвисан. '''Гол судалгааны чиглэлүүд:''' * Үндсэн хуулийн эрх зүй * Парламент судлал (Парламентаризм) * Эрх зүйн онол * Шүүх эрх мэдэл, шүүхийн засаглал * Хууль тогтоох үйл ажиллагааны онол, практик '''Бүтээлийн тоо:''' * Нэг сэдэвт бүтээл, ном, гарын авлага — 10 гаруй * Эрдэм шинжилгээний өгүүлэл, илтгэл, судалгааны ажил — 20 гаруй Тэрбээр 2019, 2023 онд Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтийн төслийг боловсруулах эхний шатнаас хэлэлцэн батлах хүртэлх бүхий л үе шатанд УИХ-ын гишүүдийг мэдээлэл, судалгаагаар хангах ажлыг гардан зохион байгуулсан.<ref name="gogo2023"/> == Цол, шагнал == * [[Монгол Улсын Гавьяат хуульч]] * Хууль зүйн ухааны доктор (Ph.D) * Дэд профессор == Эх сурвалж == {{reflist}} == Гадаад холбоосууд == * [https://constitutionalcourt.mn/ Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэцийн албан ёсны цахим хуудас] * [https://parliament.mn/ Монгол Улсын Их Хурлын албан ёсны цахим хуудас] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга]] [[Ангилал:Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэцийн гишүүн]] [[Ангилал:Монголын хуульч]] [[Ангилал:Монголын эрдэмтэн]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн багш]] [[Ангилал:Монгол улсын гавьяат хуульч]] j2nh6alkw79et8tmlbfcureamuwg6ip 856211 856210 2026-05-13T06:15:54Z ~2026-28784-08 104531 856211 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ulziisaikhan Luvsandorj.jpg|thumb|Лувсандоржийн ӨЛЗИЙСАЙХАН]] '''Лувсандоржийн Өлзийсайхан''' (1976 онд төрсөн) — [[Монгол Улс|Монгол]] Улсын Их Хурлын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, хуульч, эрдэмтэн, дэд профессор, хууль зүйн ухааны доктор (Ph.D), [[Монгол Улсын Гавьяат хуульч]]. 2023 оны 11 дүгээр сарын 16-наас 2025 оны 11 дүгээр сарын 28-ныг хүртэл [[Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц]]-ийн гишүүнээр ажиллаж байгаад 2025 оны 11 дүгээр сарын 28-д УИХ-ын ЕНБД-аар хоёр дах удаагаа томилогдсон.<ref name="gogo2023">{{cite web|url=https://gogo.mn/r/8wo9g|title=ФОТО: Үндсэн хуулийн цэцийн шинэ гишүүд|publisher=GoGo.mn|author=Г.Тэгшсүрэн|date=2023-11-16|access-date=2026-05-11}}</ref> Үүнээс өмнө 2019–2023 онд [[Монгол Улсын Их Хурал|УИХ]]-ын Тамгын газрын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байсан туршлагатай төрийн түшээ юм. Үндсэн хуулийн эрх зүй, парламент судлал, шүүх эрх мэдлийн чиглэлээр нэг сэдэвт 10 гаруй бүтээл, 20 гаруй эрдэм шинжилгээний өгүүлэл нийтлүүлсэн. Тэрбээр [[МУИС]]-ийн Хууль зүйн сургуульд 19 жил багшилж, эрх зүйн судалгаа, эрдэм шинжилгээний чиглэлээр 25 гаруй жилийн туршлагатай.<ref name="gogo2025">{{cite web|url=https://gogo.mn/r/8ljvlg|title=Үндсэн хуулийн цэцийн гишүүн Л.Өлзийсайханыг үүрэгт ажлаас нь чөлөөллөө|publisher=GoGo.mn|author=Б.Нямдарь|date=2025-11-28|access-date=2026-05-11}}</ref> == Намтар == Лувсандоржийн Өлзийсайхан нь 1976 онд төрсөн. [[Улаанбаатар]] хотын Ерөнхий боловсролын 50 дугаар дунд сургуулийг 1993 онд төгссөн. == Боловсрол == * '''1993''' — Нийслэлийн 50 дугаар дунд сургууль * '''1998''' — [[Монгол Улсын Их Сургууль]] (МУИС), Хууль зүйн сургууль, хууль зүйн бакалавр * '''1999''' — Монгол Улсын Их Сургууль, Хууль зүйн сургууль, хууль зүйн магистр * Хууль зүйн ухааны доктор (Ph.D) * Дэд профессор цолтой Тэрбээр Үндсэн хуулийн эрх зүй, шүүх эрх мэдэл, хууль тогтоох үйл ажиллагааны практик судалгааны чиглэлээр [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улс|Герман]], [[Япон]], [[Франц]], [[Бүгд Найрамдах Солонгос Улс|Солонгос]], [[Швейцарь|Швейцарын Холбооны Улс]]-д мэргэжил дээшлүүлсэн.<ref name="gogo2023"/> == Ажлын туршлага == === Эрдэм шинжилгээний ажил === * '''1998–2002''' — [[Улсын Багшийн Их Сургууль]] (УБИС), багш * '''2002–2016''' — МУИС-ийн Хууль зүйн сургууль, багш, ахлах багш === Төрийн алба === * '''2007–2012''' — [[Монгол Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] Тамгын газар, зөвлөх, Экспертийн хэсэг хариуцсан ахлах зөвлөх * '''2012–2013''' — Улсын Их Хурлын даргын Хууль зүйн бодлогын зөвлөх * '''2013–2015''' — [[Шүүхийн Ерөнхий зөвлөл]], Шүүхийн хүний нөөцийн газрын дарга * '''2015–2017''' — Нийслэл дэх Захиргааны хэргийн анхан шатны шүүх, шүүгч * '''2017–2018''' — УИХ-ын Тамгын газар, Төрийн байгуулалтын байнгын хорооны ажлын албаны ахлах зөвлөх * '''2018–2019''' — [[Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар]], Стратегийн удирдлага зохицуулалтын газрын дарга * '''2019–2019''' — УИХ-ын даргын ахлах зөвлөх бөгөөд ажлын албаны дарга * '''2019–2023''' — Монгол Улсын Их Хурлын Тамгын газрын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга * '''2023–2025''' === Үндсэн хуулийн цэцэд === Лувсандоржийн Өлзийсайхан нь [[Монгол Улсын Их Хурал]]ын санал болгосноор УИХ-ын 2023 оны 11 дүгээр сарын 16-ны өдрийн 96 дугаар тогтоолоор [[Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц]]-ийн гишүүнээр томилогдсон.<ref name="gogo2023"/> Тэрбээр 2025 оны 11 дүгээр сарын 28-ны өдөр УИХ-ын чуулганаар гишүүдийн 64.2 хувийн саналаар үүрэгт ажлаас нь чөлөөлөгдсөн.<ref name="gogo2025"/> == Шинжлэх ухааны үйл ажиллагаа == Л.Өлзийсайхан нь МУИС болон УБИС-д нийтдээ 19 жил багшилж, 1998 оноос эрдэм шинжилгээ, судалгааны чиглэлээр тасралтгүй 25 гаруй жил ажилласан Үндсэн хууль судлаач юм. Үндсэн хуулийн эрх зүй, эрх зүйн онол, парламент судлал зэрэг чиглэлээр дотоодын болон гадаадын эрдэм шинжилгээний бүтээл туурвисан. '''Гол судалгааны чиглэлүүд:''' * Үндсэн хуулийн эрх зүй * Парламент судлал (Парламентаризм) * Эрх зүйн онол * Шүүх эрх мэдэл, шүүхийн засаглал * Хууль тогтоох үйл ажиллагааны онол, практик '''Бүтээлийн тоо:''' * Нэг сэдэвт бүтээл, ном, гарын авлага — 10 гаруй * Эрдэм шинжилгээний өгүүлэл, илтгэл, судалгааны ажил — 20 гаруй Тэрбээр 2019, 2023 онд Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтийн төслийг боловсруулах эхний шатнаас хэлэлцэн батлах хүртэлх бүхий л үе шатанд УИХ-ын гишүүдийг мэдээлэл, судалгаагаар хангах ажлыг гардан зохион байгуулсан.<ref name="gogo2023"/> == Цол, шагнал == * [[Монгол Улсын Гавьяат хуульч]] * Хууль зүйн ухааны доктор (Ph.D) * Дэд профессор == Эх сурвалж == {{reflist}} == Гадаад холбоосууд == * [https://constitutionalcourt.mn/ Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэцийн албан ёсны цахим хуудас] * [https://parliament.mn/ Монгол Улсын Их Хурлын албан ёсны цахим хуудас] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга]] [[Ангилал:Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэцийн гишүүн]] [[Ангилал:Хуульч]] [[Ангилал:Эрдэмтэн]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн багш]] [[Ангилал:Монгол улсын гавьяат хуульч]] nw5whdhoqqisvfur361bnbosnv8u49m 0 142479 856191 830761 2026-05-12T22:18:49Z CommonsDelinker 211 Pitit_Prince_17.jpg файлыг коммонсд [[c:User:Infrogmation|Infrogmation]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Pitit Prince 17.jpg|]]. 856191 wikitext text/x-wiki {{mergeto|Бяцхан хунтайж}} '''Бяцхан ханхүү''' ''(''[[Франц хэл|франц.]] ''Le Petit Prince) -''[[Франц|Францын]] нэрт зохиолч [[Антуан де Сент-Экзюпери|Антуан де Сент-Экзюперигийн]] хамгийн алдартай зохиомж үлгэр юм. Бяцхан хунтайж сансар огторгуйн төрөл бүрийн гаригууд, тэр дундаа Дэлхий дээр зочилж буй үйл явдлын тухай өгүүлдэг. Энэхүү ном нь ганцаардал, нөхөрлөл, хайр дурлал, хагацлын сэдвүүдийг хөнддөг байна. Хүүхдийн номын хэв маягаар бичсэн боловч номын баатар амьдрал, хүний ​​мөн чанарыг авч үздэг юм. Энэ зохиол нь анх 1943 оны 4-р сарын 6-нд [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк хотод]] хэвлэгдсэн бөгөөд дэлхий даяар 140 сая гаруй хувь борлогдсон нь хамгийн их борлуулалттай номын нэг болжээ. Номонд орсон зургуудыг зохиолч өөрөө зурсан бөгөөд номноосоо дутахааргүй алдартай болсон юм. "Бяцхан ханхүү"-ийн өвөрмөц зургууд нь хэлний бэрхшээлийг арилгаж, хүн бүр ойлгохуйц болсон юм. "Бяцхан хунтайж" зохиолын орчуулгууд дэлхийн 300 гаруй хэлээр хэвлэгдсэн нь Библийн дараа (600 хэлээр орчуулагдсан) хоёрт бичигддэг. [[Файл:Pitit Prince Olifant.jpg|thumb|459x459px]] 2011 он гэхэд "Бяцхан хунтайж"-ын нийт хэвлэлт 140 сая хувь давжээ. == Үйл явдал == Нисгэгч [[Сахарын цөл|Сахарын цөлд]] ослын буулт хийж, ер бусын бөгөөд нууцлаг хүү - өөр гаригийн Бяцхан ханхүү - В-612 астероидтой таарчээ. Бяцхан хунтайж дэлхий дээрх адал явдлуудынхаа талаар ярьж, жижиг гариг ​​дээрээ үлдээсэн гайхалтай сарнай, хоёр идэвхтэй, нэг унтарсан, сарнай гэсэн гурван галт уул байдаг астероид дээрх амьдралынхаа тухай ярьдаг (энэ бол өргөстэй гоо үзэсгэлэн байсан - бардам, сэтгэл хөдлөм, энгийн сэтгэлтэй. Бяцхан хунтайж түүнд дурласан ч харгис хэрцгий мэт санагдсан). Тэрээр эх дэлхийгээ цэгцэлж, гүн гүнзгий үндсийг нь авч, эргэн тойрон дахь бүх зүйлийг дүүргэхийг эрмэлздэг баобаб модыг устгахад цаг зарцуулдаг юм. Бяцхан ханхүү нар жаргахыг харах дуртай бөгөөд түүний жижигхэн гариг ​​дээр өдөрт хэдэн арван удаа (дэлхийн тооллогоор) харж болно. Бяцхан хунтайж аз жаргалгүй байгаагаа мэдэрч, орчлон ертөнцийн бусад газруудтай танилцаж, суралцахаар нисэв. Өөр хэд хэдэн астероид дээр очсоныхоо дараа тэрээр олон хачирхалтай том хүмүүстэй уулздаг: хаан (оддыг захирдаг гэж боддог), амбицтай хүн (бусдад гайхагдахыг хүсдэг), архичин (уухаас ичдэгээ мартахын тулд архи уудаг), бизнесмен (оддыг байнга тоолж байдаг, тэднээс илүү их гэрэл худалдаж авахыг хүсдэг) түүний үг, дэнлүүгээ минут тутамд асааж, унтраадаг) болон газарзүйч (аялагчдын түүхийг номонд бичдэг, гэхдээ өөрөө хэзээ ч аялдаггүй). Газарзүйч мэргэжилтний зөвлөснөөр Бяцхан хунтайж дэлхий дээр зочилж, сүйрсэн онгоцны нисгэгчээс гадна бусад дүрүүдтэй уулзаж, тэдэнтэй харилцахдаа олон чухал зүйлийг сурч авдаг байна. r8kim89fcxfms3gv6bhlyt2ic5h3r3g 856192 856191 2026-05-12T22:20:20Z CommonsDelinker 211 Pitit_Prince_Olifant.jpg файлыг коммонсд [[c:User:Infrogmation|Infrogmation]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Pitit Prince Olifant.jpg|]]. 856192 wikitext text/x-wiki {{mergeto|Бяцхан хунтайж}} '''Бяцхан ханхүү''' ''(''[[Франц хэл|франц.]] ''Le Petit Prince) -''[[Франц|Францын]] нэрт зохиолч [[Антуан де Сент-Экзюпери|Антуан де Сент-Экзюперигийн]] хамгийн алдартай зохиомж үлгэр юм. Бяцхан хунтайж сансар огторгуйн төрөл бүрийн гаригууд, тэр дундаа Дэлхий дээр зочилж буй үйл явдлын тухай өгүүлдэг. Энэхүү ном нь ганцаардал, нөхөрлөл, хайр дурлал, хагацлын сэдвүүдийг хөнддөг байна. Хүүхдийн номын хэв маягаар бичсэн боловч номын баатар амьдрал, хүний ​​мөн чанарыг авч үздэг юм. Энэ зохиол нь анх 1943 оны 4-р сарын 6-нд [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк хотод]] хэвлэгдсэн бөгөөд дэлхий даяар 140 сая гаруй хувь борлогдсон нь хамгийн их борлуулалттай номын нэг болжээ. Номонд орсон зургуудыг зохиолч өөрөө зурсан бөгөөд номноосоо дутахааргүй алдартай болсон юм. "Бяцхан ханхүү"-ийн өвөрмөц зургууд нь хэлний бэрхшээлийг арилгаж, хүн бүр ойлгохуйц болсон юм. "Бяцхан хунтайж" зохиолын орчуулгууд дэлхийн 300 гаруй хэлээр хэвлэгдсэн нь Библийн дараа (600 хэлээр орчуулагдсан) хоёрт бичигддэг. 2011 он гэхэд "Бяцхан хунтайж"-ын нийт хэвлэлт 140 сая хувь давжээ. == Үйл явдал == Нисгэгч [[Сахарын цөл|Сахарын цөлд]] ослын буулт хийж, ер бусын бөгөөд нууцлаг хүү - өөр гаригийн Бяцхан ханхүү - В-612 астероидтой таарчээ. Бяцхан хунтайж дэлхий дээрх адал явдлуудынхаа талаар ярьж, жижиг гариг ​​дээрээ үлдээсэн гайхалтай сарнай, хоёр идэвхтэй, нэг унтарсан, сарнай гэсэн гурван галт уул байдаг астероид дээрх амьдралынхаа тухай ярьдаг (энэ бол өргөстэй гоо үзэсгэлэн байсан - бардам, сэтгэл хөдлөм, энгийн сэтгэлтэй. Бяцхан хунтайж түүнд дурласан ч харгис хэрцгий мэт санагдсан). Тэрээр эх дэлхийгээ цэгцэлж, гүн гүнзгий үндсийг нь авч, эргэн тойрон дахь бүх зүйлийг дүүргэхийг эрмэлздэг баобаб модыг устгахад цаг зарцуулдаг юм. Бяцхан ханхүү нар жаргахыг харах дуртай бөгөөд түүний жижигхэн гариг ​​дээр өдөрт хэдэн арван удаа (дэлхийн тооллогоор) харж болно. Бяцхан хунтайж аз жаргалгүй байгаагаа мэдэрч, орчлон ертөнцийн бусад газруудтай танилцаж, суралцахаар нисэв. Өөр хэд хэдэн астероид дээр очсоныхоо дараа тэрээр олон хачирхалтай том хүмүүстэй уулздаг: хаан (оддыг захирдаг гэж боддог), амбицтай хүн (бусдад гайхагдахыг хүсдэг), архичин (уухаас ичдэгээ мартахын тулд архи уудаг), бизнесмен (оддыг байнга тоолж байдаг, тэднээс илүү их гэрэл худалдаж авахыг хүсдэг) түүний үг, дэнлүүгээ минут тутамд асааж, унтраадаг) болон газарзүйч (аялагчдын түүхийг номонд бичдэг, гэхдээ өөрөө хэзээ ч аялдаггүй). Газарзүйч мэргэжилтний зөвлөснөөр Бяцхан хунтайж дэлхий дээр зочилж, сүйрсэн онгоцны нисгэгчээс гадна бусад дүрүүдтэй уулзаж, тэдэнтэй харилцахдаа олон чухал зүйлийг сурч авдаг байна. 1enpy0se8190jxs14sadqaaxbefgjgv 0 142913 856172 855209 2026-05-12T13:13:11Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856172 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс компани | name = Таван Богд Групп | logo = | founder = Цагаачийн Баатарсайхан, Дашдаваагийн Хулан, Цагаачийн Оюунцэцэг | foundation = 1995 | area_served = Ази, Европ, Хойд Америк | industry = Ноолуурын хувцас, автомашин, санхүүгийн үйлчилгээ, аялал жуулчлал ба зочид буудал, хүнсний үйлдвэрлэл, хэрэглээний бараа, электроник, хэвлэлийн технологи, үл хөдлөх хөрөнгө, эрүүл мэнд | num_employees = 13,000 (2025) | location = Улаанбаатар, Монгол Улс | type = Конгломерат | homepage = https://tavanbogd.com/ }} '''Таван Богд Групп''' нь Монголын олон салбарт үйл ажиллагаа явуулдаг конгломерат компани юм. Групп нь 20 гаруй охин компани, нэг хөрөнгө оруулалттай компанитайгаар ноолуурын үйлдвэрлэл, автомашин ба уул уурхайн техник, банк санхүү, олон улсын худалдаа, аялал жуулчлал, үл хөдлөх хөрөнгө, хүнс, эрүүл мэнд зэрэг салбарт үйл ажиллагаа явуулдаг. Монгол Улсын хамгийн том хувийн хэвшлийн ажил олгогчдын нэг юм.<ref>{{Cite web|title=Tavan Bogd Group – Official Website|url=https://tavanbogd.com/}}</ref> == Түүх == Таван Богд Групп нь 1995 онд Цагаач Баатарсайхан, түүний гэргий Дашдаваагийн Хулан болон Цагаачийн Оюунцэцэг нарын хамт үүсгэн байгуулсан. Анх Fujifilm корпорацийн албан ёсны дистрибьютер болон фото угаах үйлчилгээ эрхэлж эхэлсэн. 2000-аад оноос эхлэн ноолуурын үйлдвэрлэл, банк санхүү, аялал жуулчлал зэрэг салбарт өргөжин тэлсэн.<ref>{{Cite web|title=Tavan Bogd Group – About us|url=https://tavanbogd.com/about}}</ref> == Охин компаниуд == === Ноолуур === * '''[[Говь (компани)|Говь ХК]]''': Монголын ноолуурын тэргүүлэгч үйлдвэрлэгч бөгөөд дэлхий даяар 140 гаруй дэлгүүртэй. <ref>{{Cite web|title=Store Locations – GOBI Cashmere|url=https://www.gobicashmere.com/us/pages/store-location/}}{{Dead link|date=Тавдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|title=Gobi Cashmere Company Profile|url=https://www.globixo.com/gobi-cashmere}}{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Автомашин ба уул уурхайн техник === * '''Таван Богд ХХК''': Toyota, Lexus автомашины албан ёсны дистрибьютер.<ref>{{Cite web|title=Toyota – Tavan Bogd LLC|url=https://toyota-tavanbogd.mn/}}</ref> * '''Таванбогд Констракшн Машинери ХХК''': Hitachi Construction Machinery-ийн албан ёсны дилер.<ref>{{Cite web|title=EBRD Project Summary: Tavanbogd Construction Machinery|url=https://www.ebrd.com/work-with-us/projects/psd/54025.html}}</ref> * '''[[Таван богд моторс|Таван Богд Моторс]] ХХК''': Geely автомашины дистрибьютер; Hankook, SK ZIC, TEIN бүтээгдэхүүн борлуулдаг.<ref>{{Cite web|title=Geely Distributor in Mongolia – Tavan Bogd Motors|url=https://geely.tavanbogd.com/}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Хүнсний үйлдвэрлэл ба түргэн хоол === * '''Улаанбаатар Гурил ХХК''': Улсын гурилын хэрэгцээний ~35%-ийг хангадаг.<ref>{{Cite web|title=ADB supports Ulaanbaatar Flour|url=https://www.adb.org/news/adb-ulaanbaatar-flour-partner-support-wheat-supply-chain-mongolia}}</ref> * '''Таван Богд Фүүдс ХХК''': KFC сүлжээг Монголд төлөөлж 26 салбартай.<ref>{{Cite web|title=DFC Project Summary: Tavan Bogd Foods|url=https://www.dfc.gov/sites/default/files/2019-08/tbf-public-info-summary.pdf}}</ref> * '''Таван Богд Фүүдс Пицца ХХК''': Pizza Hut-ийн 30 салбар, хүргэлтийн үйлчилгээтэй.<ref>{{Cite web|title=DFC Project Summary: Tavan Bogd Foods|url=https://www.dfc.gov/sites/default/files/2019-08/tbf-public-info-summary.pdf}}</ref> === Банк, санхүү === * '''[[ХААН Банк]]''': Монголын хамгийн том банк; 550 салбар, 2.8 сая харилцагчтай.<ref>{{Cite web|title=About Us – Khan Bank|url=https://www.khanbank.com/en/about-us}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|title=Khan Bank Semi-Annual Report June 2025|url=https://www.mse.mn/issuers/activityreport/563_20250721074819report.pdf}}</ref> * '''Таван Богд Капитал ХХК''': Үнэт цаасны зуучлал, хөрөнгө оруулалтын зөвлөх үйлчилгээ.<ref>{{Cite web|title=Tavan Bogd Capital – Official site|url=https://www.tavancapital.mn/}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Таван Богд Финанс ХХК''': Финтек үйлчилгээ, хэрэглээний зээл, PayON аппликейшн.<ref>{{Cite web|title=Tavan Bogd Finance – PayON App|url=https://www.tavanbogdfinance.mn/}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Олон улсын худалдаа === * '''Таван Богд Интернэйшнл ХХК''': Danone, Ferrero, Heinz, Godiva зэрэг брэндийн дистрибьютер.<ref>{{Cite web|title=EBRD Project Summary: Tavan Bogd International|url=https://www.ebrd.com/work-with-us/projects/psd/54025.html}}</ref><ref>{{Cite web|title=Godiva Mongolia store opening|url=https://www.montsame.mn/en/read/123456}}</ref> * '''UBP ХХК''': JINS нүдний шил, Subway түргэн хоол, дэвтэр, хэвлэлтийн бүтээгдэхүүн.<ref>{{Cite web|title=UBP LLC company page|url=https://ubp.mn/}}</ref> === Аялал жуулчлал ба зочлох үйлчилгээ === * '''Жуулчин ХХК''': Монголын анхны аялал жуулчлалын компани (1954).<ref>{{Cite web|title=Juulchin – About us|url=https://juulchin.mn/}}</ref> * '''Жуулчин Duty Free ХК''': Duty Free худалдааны оператор.<ref>{{Cite web|title=Juulchin Duty Free – official|url=https://jdf.mn/}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Жуулчин Тэрэлж Ресорт''': Горхи-Тэрэлжид байрлах амралтын газар.<ref>{{Cite web|title=Juulchin Terelj Resort|url=https://juulchintereljresort.mn/}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Кемпински Хаан Палас''': Улаанбаатар дахь 5 одтой зочид буудал.<ref>{{Cite web|title=Kempinski GM introduces world to Mongolia|url=https://hotelsmag.com/news/kempinski-gm-introduces-world-to-mongolia/}}</ref> * '''Galleria Ulaanbaatar''': Худалдаа, үйлчилгээний төв.<ref>{{Cite web|title=Galleria Ulaanbaatar – Official website|url=http://galleriaub.mn/}}</ref> * '''Airlink Mongolia ХХК''': Нислэгийн тийз борлуулалтын үйлчилгээ.<ref>{{Cite web|title=Airlink Mongolia|url=https://airlink.mn/}}</ref> === Үл хөдлөх хөрөнгө === * '''Таван Богд Проперти ХХК''': Орон сууцны төсөл (Gerlug Vista гэх мэт).<ref>{{Cite web|title=Tavan Bogd Property – Official page|url=https://tavanproperty.mn/}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Ангилал:Монголын аж ахуйн нэгж]] 1ow1wbhckfuezby9ewnkkuooqbcvm4d 0 146198 856188 856124 2026-05-12T17:03:54Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856188 wikitext text/x-wiki [[Файл:PPT_logo_sign.png|right|thumb|Figure 1. Positive and Transcultural Psychotherapy (ЭСЗ after N. Peseschkian since 1977)]] '''Эерэг сэтгэл засал''' ({{langx|en|Positive Psychotherapy}}) нь 1968 оноос Германд боловсруулагдасан сэтгэл заслын арга юм. Энэ аргыг сэтгэцийн эмч, сэтгэл засалч [[:en:Nossrat Peseschkian|Носсрат Пезешкиан]] бусадтай хамтран боловсруулсан. 1977 оноос энэхүү аргыг Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) хэмээн нэрлэх болсон. ЭСЗ нь хүний мөн чанарын тухай эерэг ойлголтод үндэслэсэн хүмүүнлэг, психодинамик сэтгэл засал мөн. Хүмүүнлэг, системчилсэн, психодинамик, танин мэдэхүйн зан үйлийн сэтгэл заслын элементүүдийг багтаасан цогц арга барил юм. 2026 оны байдлаар 22 гаруй улсад ЭСЗ-ын төв ажиллаж, сургалтууд явагдаж байна. ЭСЗ-ыг эерэг сэтгэл зүйтэй андуурч болохгүй.<ref>''Theo A. Cope (July 2014). {{Webarchiv|url=https://www.ijp.org.uk/shop/productlist.php?category=18&secondary=55 |wayback=20260113054117 |text="Positive Psychotherapy: 'Let the Truth be Told'" |archiv-bot=2026-05-12 17:03:54 InternetArchiveBot }}. International Journal of Psychotherapy. '''18''' (2).''</ref> == Тодорхойлолт == Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) нь 1970-1980-аад оны үед Носсрат Пезешкианы боловсруулсан сэтгэл заслын арга юм<ref>Peseschkian N. Schatten auf der Sonnenuhr: Erziehung, Selbsthilfe, Psychotherapie. Wiesbaden: Verlag Medical Tribune; 1974.</ref><ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapie. Theorie und Praxis einer neuen Methode. Frankfurt: Fischer; 1977.</ref><ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977).</ref>. Анх "Ялгаварлах дүн шинжилгээ" гэж нэрлэж байгаад 1977 онд Пезешкиан бүтээлээ хэвлүүлснээс хойш ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ гэх болсон. Пезешкианы бүтээл 1987 онд англи хэл рүү орчуулагдсан. ЭСЗ дахь "positive" (латинаар positivus) гэсэн нэр томъёо нь хүний амьдралын туршлагын жинхэнэ, бодит, тодорхой талууд гэсэн утгаар хэрэглэгддэг. Эерэг сэтгэл заслын гол зорилго нь өвчтөн болон үйлчлүүлэгчийн чадвар, хүч чадал, нөөц, далд боломжуудыг өөрт нь ухамсарлуулах, хөгжүүлэхэд нь туслах явдал юм. Энэ арга нь сэтгэл заслын янз бүрийн чиглэлийн элементийг нэгтгэдэг. Энд: * хүний мөн чанарт болон сэтгэл заслыг үйлчлүүлэгчтэй хамтран, хоршин хийх явцад хүмүүнлэгээр хандах хандлга, * сэтгэцийн болон психосоматик эмгэгийн талаарх психодинамик ойлголт, * гэр бүл, соёл, ажил төрөл болон орчин, өөртөө туслах дадлага ажлын онцлогийг харгалзаж үздэг системчилсэн хандлага, * сэтгэл заслын бусад чиглэлийн техник аргуудыг нэгтгэсэн, зорилгодоо хүргэхэд чиглэсэн 5 алхамт/үе шатны сэтгэл заслын үйл явц<ref>Henrichs, C., Hum, G. (2020). Positive Psychotherapy and other psychotherapeutic methods. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 401–408), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. ЭСЗ нь дэлхийн 20 гаруй соёлыг ажиглан судалсан судалгаанд тулгуурлан, зөрчилдөөн болон нөөц, боломжид илүүтэй төвлөрдөгөөрөө онцлог<ref>Remmers, A. (2020). Theoretical Foundations and Roots of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 297–308), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. ЭСЗ нь танин мэдэхүйн зан үйлийн заслын гарт арга болон үйл явцад чиглэсэн аналитик сэтгэл засал хоёрын дунд оршдог. ЭСЗ нь оношилгоо, засал, заслын дараа өөртөө туслах болон сургалтандаа хагас бүтэцтэй хандлагыг ашигладаг. == Үүсгэн байгулагчийн тухай == [[file:Nossrat Peseschkian 2010 03 31.jpg|thumb|Figure 2. Dr. Nossrat Peseschkian]] Эерэг сэтгэл заслыг үндэслэгч профессор Носсрат Пезешкиан бол Иран гаралтай Германы сэтгэцийн эмч, мэдрэл судлаач, сэтгэл засалч, психосоматик анагаах ухааны мэргэжилтэн. 1960-аад оны сүүл, 1970-аад оны эхэн үед тэрээр янз бүрийн эх сурвалж, эрдэмтэн, бүтээлүүдийг судлан санаа авчээ. Тухайлбал, * хүмүүнлэгийн сэтгэл зүйг болон түүний дараагийн дэвшлүүдийг бий болгосон тухайн цаг үеийн онцлог, * [https://en.wikipedia.org/wiki/Viktor%20Frankl Виктор Франкл], [https://en.wikipedia.org/wiki/Jacob%20L.%20Moreno Якоб Л.Морено], Хайнрих Менг зэрэг нэр хүндтэй, нөлөө бүхий сэтгэл засалч, сэтгэцийн эмч нартай тогтоосон хувийн харилцаа холбоо, * Бахай шашны хүмүүнлэг, нэгдмэл зарчим, үнэт зүйлс, * Тэр үеийн Германы психоаналистууд болон зан үйлийн сэтгэл зсалч нарын хоорондын зөрчилдөөний сөрөг туршлагаас үүдэн нэгдсэн арга барилыг бий болгох хүсэл, * Соёлын мэдрэмжтэй арга зүйн эрэл хайгуулаас үүдэлтэй 20 гаруй соёлын хүрээнд хийсэн соёлын онцлогийн ажиглалтууд. Носсрат Пезешкианы амьдралын түүх, хувийн шинж чанар нь энэ хандлагыг бий болгоход болон цаашаа хөгжүүлэхэд ихээхэн нөлөөлсөн. Пезешкианы намтрыг бичсэн зохиолч түүнийг "хоёр ертөнцийн хооронд аялагч" гэж тодорхойлсон <ref>7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.</ref> бөгөөд намтарчилсан ном нь “Дорно ба Баруун” гэсэн дэд гарчигтай. Эерэг сэтгэл заслыг хөгжүүлэхэд түлхэц болсон гол зүйл нь 1954 оноос Европт амьдрахдаа төрөл бүрийн соёлын зан үйл, зан заншил, хандлагын ялгааг маш сайн ухаарсан иран хүний туршлага байсан хэмээн Пезешкиан хэлсэн байдаг. Бага насандаа Бахаи шашинтан байсан тэрээр бахайн зан заншил нь лалын, христийн болон иудейн шашинтай багш, хамтран суралцаж байсан оюутнуудын зан заншлаас ялгаатай байгааг ажиглаж, ухамсарлаж эхэлсэн. Энэ туршлага нь түүнийг шашин болон хүмүүсийн хоорондын харилцааны талаар эргэцүүлэн бодоход хүргэж, энэ хандлага нь ертөнцийг үзэх үзэл, гэр бүлийн үзэл баримтлалаас үүдэлтэй гэдэг ойлголт руу хөтөлсөн. Пезешкиан анагаахын мэргэжлээр суралцах хугацаандаа сэтгэц, мэдрэл, сэтгэл заслын янз бүрийн арга хоорондоо сөргөлдөж буйг нотолсон бөгөөд ийнхүү нотолсон нь шашин хоорондын болон хүн хоорондын хэвшмэл, өрөөсгөл ойлголтоос татгалзах ёстойг ойлгуулжээ. Энэ туршлага болон, Баруунд эрэгтэй, эмэгтэй хүмүүсийн тэгш байдал гэх мэт ойлголтыг үргэлж үнэлж баршгүй гэж үздэг байсан нь адил үзэлтэй Пезешкианд тав тухтай байдлыг мэдрэхэд нь тусалсан<ref>7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.</ref>. Эерэг сэтгэл засал нь [https://en.wikipedia.org/wiki/Kurt%20Goldstein Курт Голдштейн], [[Абрахам Маслоу]], [https://en.wikipedia.org/wiki/Carl%20Rogers Карл Рожерс] зэрэг анхдагчдын суурийг нь тавьсан хүмүүнлэг сэтгэл судлал, сэтгэл зүйн эмчилгээнээс үндэстэй. Суралцах хугацаандаа Носсрат Пезешкиан Хайнрих Менг, Виктор Франкл, Жейкоб Леви Морено зэрэг нэрт сэтгэл засалчидтай биечлэн уулзсан нь түүнд гүн гүнзгий сэтгэгдэл үлдээжээ. Гэсэн хэдий ч Пезешкиан Германы сэтгэл заслын нийгэмлэгийн янз бүрийн сургууль, арга барил, хандлагууд хоорондоо зөрчилдөөнтэй, сэтгэл судлаачид болон зан үйлийн эмч нар хамт сууж хооллохоос татгалзахыг нүдээрээ харж байлаа. Нэмж дурдахад, психоанализийн хүчтэй нөлөө, түүний дараагийн хөгжил, тухайлбал, неофрейдийн, психосоматик, төвлөрөлд чиглэсэн эрдэмтэн Балинт-ын хандлага нь Пезешкианы үзэл бодлыг бий болгосон. Эдгээр хуваагдлын хариуд тэрээр өөр өөр арга хоорондын ялгааг арилгах мета онолыг бий болгохоор эрэлхийлж эхлэв. Үүний зэрэгцээ Бахай шашны зарим зарчмыг Носсрат Пезешкиан бүхий л амьдралынхаа туршид сонирхон судалж, түүнээс урам зориг авч байсан. Бахайн шашинд шинжлэх ухаан болон шашны зохицлыг онцгойлон үзэхээс гадна бахайчууд хүнийг "үнэлж баршгүй үнэт чулуугаар баялаг уурхай"<ref>Baha’u’llah. Gleanings from the Writings of Baha’u’llah. Wilmette: US Baha’i Publishing Trust; 1990 (pocket-size edition, pp. 259–260).</ref> гэж үздэг, соёлын олон янз байдлыг хамарсан нийгмийн тухай алсын хараа зэрэг ойлголтыг багтаасан байдаг. Эдгээр зарчим нь түүний бүтээлч байдал, философийн үзэл бодлыг төлөвшүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Эерэг сэтгэл заслын ахиц дэвшил нь удаан хугацааны туршид түүний хөгжилд нөлөөлсөн хэд хэдэн хүчин зүйлтэй холбоотой байж болно. Анагаах ухааны боловсролыг тасралтгүй эзэмшсэнээр олж авсан мэдлэг, сэтгэл зүйн болон психосоматик практикт өвчтөнүүдтэй ажиллах туршлага, өөр өөр соёл, шашин шүтлэг, үнэт зүйлсийн тогтолцооны төлөөлөгчидтэй харилцах, түүнчлэн сэтгэл зүйн эмчилгээний аргуудын олон талт байдал зэрэг хүчин зүйлийг энд дурдаж болно. Хуримтлуулсан туршлагын үр дүнд 1969 онд "Дифференциал анализ"-ийг бий болгож, улмаар шинэчлэн сайжруулж, 1977 онд албан ёсоор ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ гэж боловсрогдсон. Пезешкианы "Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал" (1974), "Утгын эрэл хайгуул" (1983) зэрэг анхны номууд нь эерэг сэтгэл заслын хөгжилд психоанализ болон сэтгэл заслын экзистенциал сургуулиудын нөлөөг тусгасан байдаг<ref>In recent years, some North American authors have published the clinical applications of positive psychology and named it Positive Psychotherapy (Martin E. P. Seligman, Tayyab Rashid, Acacia C. Parks, Positive Psychotherapy. November 2006, American Psychologist, 774–788) [Seligman M, Rashid T, Parks T. Positive psychotherapy. Am Psychol. 2006;61(8):774–88.]</ref>. Цаашилбал, "Гэр бүлийн эерэг засал" (1980) ном нь 1970-аад онд гэр бүлийн системчилсэн засалтай зэрэгцэн хөгжиж байгааг онцолсон. Нийтдээ Пезешкиан энэ хандлагыг тусгасан 29 ном олон тооны нийтлэл бичиж хэвлэсэн нь ЭСЗыг өргөнөөр түгээхэд хувь нэмэр оруулав. == Хөгжил ба түүх == === 1970-1980-аад он === 1970-аад он бол өнөөгийн бидний мэддэг эерэг сэтгэл заслыг хөгжүүлэх, хүлээн зөвшөөрөх чухал үе юм. ЭСЗ-ыг сэтгэл заслын салбарт илүү өргөнөөр хүлээн зөвшөөрсөн нь эргэлтийн цэг байв. Энэ үед ЭСЗ-ын үндсэн зарчмууд үүсч, өвчтөн болон тэдний гэр бүлийнхэнд заслыг хэрэглэж эхэлсэн. Эдгээр зарчмууд Германд болон бусад хэлийн чанд бусад оронд уншсан лекцүүдээрээ танилцуулсан. Энэ чухал үед ЭСЗ-ын үндсэн таван номын дөрөв нь хэвлэгджээ. Тухайлбал, "Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал" (1974 онд "Schatten auf der Sonnenuhr" нэрээр хэвлэгдсэн), "Эерэг сэтгэл засал" (1977 онд герман хэлээр хэвлэгдсэн), "Эерэг сэтгэл заслын дорнын түүхүүд" (1979 онд герман хэл дээр анх хэвлэгдсэн) болон “Гэр бүлийн эерэг сэтгэл засал” ном 1980 онд герман хэл дээр тус тус хэвлэгджээ. Нэмж дурдахад дээд сургуулийн сургалтын төгсөлтийн дараах анхны сургалтын курсууд 1970-аад онд явагдаж эхэлсэн бөгөөд эдгээр курсэд суурилан 1974 онд Висбадены Сэтгэл заслын академи (WIAP) хэмээх сургалтын байгууллага бий болсон. Энэхүү сургалтын байгууллагыг 1979 онд Гэссе хотын Анагаах ухааны танхим сэтгэл заслын чиглэлээр резидентурын сургалт явуулдаг байгуулга гэж хүлээн зөвшөөрсөн. Нэмж дурдахад 1977 онд Германы Эерэг сэтгэл заслын нийгэмлэг (DGPP) байгуулагдсан бөгөөд энэ нь дэлхийн эерэг сэтгэл заслын анхны үндэсний холбоо юм. 1980-аад оны үед ЭСЗ нь тасралтгүй хөгжиж, энэ нь "Утгын эрэл хайгуул" зэрэг ном хэвлэгдэн гарсан. “Утгын эрэл хайгуул” ном 1983 онд герман хэл дээр анх хэвлэгдэж, дараа нь 1985 онд англи хэл рүү орчуулагдсан. Залуу сэтгэл судлаачидтай хамтарсан ажил нь ЭСЗ-ын аргыг цаашид системчлэхэд ихээхэн хувь нэмэр оруулсан. Энэ үед хамаарах нэг чухал үйл явдал бол 1988 онд дуусгаж хамгаалсан Хамид Пезешкианы докторын төсөл диссертаци<ref>Peseschkian H. (1987). Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall – Eine orthopädisch-psychosomatische Untersuchung von 100 Patienten. Medizinische Dissertation. Universität Mainz.</ref> бфйлаа. Энэ нь чухам ЭСЗ-д зориулагдсан анхны шинжлэх ухааны бүтээл байв. Энэхүү диссертаци нь ЭСЗ-ын асуулга, анхны ярилцлагыг бүтэцтэй болгоход чухал алхам болсон. ЭЗСын Анхны ярилцлага гэгч хэрэглүүрд тусгайлан асуулга боловсруулсан бөгөөд энэ нь дараа психодинамикийн судалгаанд хамрагдсан. 1988 онд анхны ярилцлагын асуумжийг WIPPF<ref>Peseschkian N, Deidenbach H. Wiesbadener Inventar zur Positiven Psychotherapie und Familientherapie WIPPF. Berlin: Springer; 1988.</ref>-ын асуулгын хамт бага зэрэг өөрчлөн нийтлэлсэн. Энэ нь хожим боловсруулагдасан хагас бүтэцтэй психодинамик анхны ярилцлагны өмнөх хувилбар байсан бөгөөд психодинамик сэтгэл заслын салбарын анхны жишээнүүдийн нэг байв. 1980-аад онд Носсрат Пезешкиан Ази болон Латин Америкийн хөгжиж буй орнуудаар аялж, ЭСЗ-ын семинар зохион байгуулжээ. Энэ хугацаанд ЭСЗ-ын чухал бүтээлүүдийг англи хэл рүү орчуулсан. Доктор Пезешкиан мөн менежментийн сургалт, коучингад ЭЗС-ыг хэрэглэх арга барилын талаар семинар зохион байгуулж, ЭСЗ-ыг эдгээр чиглэлд ашиглах сонирхлыг төрүүлсэн. === 1990–2010 он === Энэ хугацаанд Пезешкиан [https://www.amazon.com/Positive-Psychosomatics-Nossrat-Peseschkian/dp/1524636614 "Психосоматик ба эерэг сэтгэл засал"] хэмээх эцсийн суурь бүтээлээ 1991 онд (герман хувилбар) хэвлүүлж, дараа нь 2013 онд англи хэл рүү орчуулсан. Энэхүү номдоо сэтгэл зүйн болон бие махбодийн олон эмгэгийг эмчлэх бүтэцтэй психодинамик аргыг танилцуулсан. 1990-ээд оны үед Төв болон Зүүн Европын орнуудад гарсан улс төрийн өөрчлөлт нь 1980-аад онд эхэлсэн ЭСЗ-ын олон улсын тэлэлтийг ихээхэн хурдасгасан юм. ЭСЗ нь Дорнод болон Барууны соёлын хооронд өвөрмөц сэтгэл зүйн байр суурь эзэлдэг эдгээр соёлуудад ихээхэн сонирхол татсан. Зохион байгуулалттай ажлын арга барил, мэдлэгээрээ алдартай Зүүн Европын хамт олон нь ЭСЗ-ын семинаруудыг системчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. 1990 онд ОХУ-ын Казань хотод анхны төв байгуулагдаж, улмаар дэлхий даяар 30 гаруй төв байгуулагдсан. Эерэг сэтгэл заслын үндэсний холбоо Болгарт (1993), Румынд (2004), Орос улсад байгуулагдсан<ref>[https://www.positum.org/ppt-centers/ "PPT centers"]</ref>. 1996 онд ХБНГУ-д Олон улсын эерэг сэтгэл заслын төвийг төрийн бус байгууллагаар бүртгэж, дараа нь Дэлхийн эерэг сэтгэл засал болон соёл хоорондын/соёл дамнасан (Транскультураль) сэтгэл заслын холбоо [https://www.positum.org/ (WAPP)] болон өөрчлөгдсөнөөр ЭСЗ-ыг олон улсын хандлага болгох ажил үргэлжилж ирлээ. Эдгээр үйл явдал нь 1990 онд Вена хотод Европын сэтгэл заслын холбоо [https://www.europsyche.org/ (EAP)] байгуулагдсантай давхцаж, сэтгэл заслын мэргэжлийн болон хууль эрх зүйн стандартыг бий болгосон. Эерэг сэтгэл заслын төлөөлөгчид EAP байгуулагдсан цагаас эхлэн үйл ажиллагаанд нь идэвхтэй оролцож ирсэн. Герман хэлээр ярьдаг орнуудад сэтгэл заслын янз бүрийн аргын үр дүнтэй байдлын талаарх маргааныг 1994 онд хэвлэгдсэн [https://en.wikipedia.org/wiki/Klaus%20Grawe Клаус Гравегийн] бүтээл<ref>Grawe K, Donati R, Bernauer F. Psychotherapie im Wandel: Von der Konfession zur Profession. Göttingen: Hogrefe; 1994.</ref>, түүний мөрөөр сэтгэл заслын тухай хуулиудын талаарх маргааныг дагуулсан. Үүний хариуд Пезешкиан болон түүний хамтрагчид "Эерэг сэтгэл заслын үр дүн"<ref>Tritt, K.; Loew, T. H.; Meyer, M.; Werner, B.; Peseschkian, N. (1999). [https://psycnet.apa.org/record/2000-13704-005 "Positive psychotherapy: Effectiveness of an interdisciplinary approach"]. The European Journal of Psychiatry. 13 (4): 231–242.</ref> хэмээх томоохон судалгааг хийж, тэр нь 1997 онд Ричард Мертен-ий шагнал хүртжээ. Энэхүү судалгаа нь ЭСЗ-ын практик үр дүнтэй байдлын баталгаа болсон бөгөөд сэтгэл заслын нотолгоонд суурилсан практикт анхаарал хандуулж байгаатай нийцэж байв. 1999 онд янз бүрийн улс орны туршлагад үндэслэн ЭСЗ-аар мэргэшил дээшлүүлэх олон улсын сургалтын хөтөлбөр хэвлэгдсэн. 2000 онд ЭСЗ-ын сургагч багш нарын жил бүр явагдах олон улсын сургалтын эхлэл тавигдсан<ref>[https://www.positum.org/conferences/ "Conferences".]</ref>. ЭЗС-ын өргөтгөл нь Германд албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөгдсөн. Висбадены Сэтгэл заслын академи (WIAP)<ref>[https://web.archive.org/web/20211019064622/https:/www.wiap.de/ueber-wiap/geschichte-der-wiap/ "Geschichte der WIAP-Akademie"] [History of the WIAP Academy] (in German). [https://www.wiap.de/ueber-wiap/geschichte-der-wiap/ Archived from the original] on 2021-10-19.</ref> нь психодинамик сэтгэл заслын чиглэлээр сэтгэл судлаачид, түүнчлэн хүүхэд, өсвөр үеийнхний сэтгэл заслын багш, нийгмийн ажилтнуудад зориулсан төгсөлтийн дараах резидентурын сургалт явуулах эрхийг төрийн түвшинд хүлээн зөвшөөрсөн. Германд Сэтгэл засалчдын тухай хууль байдаг<ref>[https://www.bgbl.de/xaver/bgbl/start.xav?start=%2F%2F*%5B%40attr_id%3D%27bgbl198s1311.pdf%27%5D#/switch/tocPane?_ts=1777876624016 "Bundesgesetzblatt BGBL. Online-Archiv 1949 – 2022 | Bundesanzeiger Verlag".]</ref>. Сургалтын хөтөлбөрийг цаашид хөгжүүлэх, ЭСЗ-ын анхан шатны болон ахисан түвшний сургалтыг системчлэхэд 1998 он онцгой чухал он болж, улмаар ЭСЗ-ын нөлөө Германаас хальсан. Хэдэн жилийн турш Зүүн Европт зохион байгуулагдсан үндсэн түвшний семинаруудын үр дүнд шинэ суурь үзэл баримтлал бий болсон. ЭСЗ нь анагаах ухааны агуулгаасаа хальж, сургууль, их сургуулийн боловсрол, менежментийн сургалт, коучинг зэрэг янз бүрийн салбарт хэрэглэгдэх болсон.<ref>Peseschkian H. Die Anwendung der Positiven Psychotherapie im Managementtraining. In: Graf J, (ed). Seminare 2002 – Das Jahrbuch der Management-Weiterbildung (ManagerSeminare). Bonn: Gerhard May Verlags GmbH; 2001.</ref><ref>Remmers A. An integrated model for salutogenesis and prevention in education, organisation, therapy, self-help and family consultation, based on positive family psychotherapy [Realized projects and experiences in Bulgaria 1992–1994]. 1995.</ref>. ЭЗСын анхны Дэлхийн конгресс 1997 онд ОХУ-ын Санкт- Петербург хотноо зохион байгуулагдаж, түүнээс хойш 3-4 жил тутамд зохион байгуулагдаж байжээ. 2005 онд Боливийн Санта Круз хотын UTEPSA их сургуульд ЭСЗ чиглэлээр магистрын зэрэг олгох анхны төгсөлтийн хөтөлбөрийг дүүргэсэн. Олон улсын эерэг соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын академи (IAPP) гэгддэг Проф.Пезешкианы санг 2005 онд Маниже Пезешкиан,Носсрат Пезешкиан хоёр байгуулав. Энэ сан олон улсын санаачлагыг дэмжиж, ЭСЗ-ын Олон улсын архивын үйл ажиллагааг хянадаг. === 2010 оноос хойш === ЭСЗ-ыг үүсгэн байгуулагч Носсрат Пезешкиан 2010 онд таалал төгсч, ЭСЗ нийгэмлэг дараагийн шинэ шатанд оров. Дэлхийн эерэг соёл хоорондын сэтгэл заслын холбоо (WAPP) нь эерэг сэтгэл заслын дэлхийн дээвэр байгууллага болсон. 1996 онд Олон улсын эерэг сэтгэл заслын төв нэртэйгээр байгуулагдсан WAPP нь бие даасан гишүүд, үндэсний холбоод, сургалтын хүрээлэн, төв, үндэсний болон бүс нутгийн түвшний төлөөлөгчийн газруудаас бүрддэг. Үүний гол зорилго нь эерэг сэтгэл заслыг судлах, дадлага хийх, сурталчлах сонирхолтой гишүүд болон хувь хүмүүст дэмжлэг үзүүлэх явдал юм. WAPP нь Германы Висбаден хотод ашгийн бус байгууллагаар бүртгэгдсэн бөгөөд 2024 оны байдлаар дэлхийн 60 улсын 2600 гаруй бие даасан гишүүнтэй<ref>[https://web.archive.org/web/20230718061311/https:/www.positum.org/wapp-members-list/ "WAPP members"]. Archived from the original on 2023-07-18. Retrieved 2023-05-22.</ref>. Эерэг сэтгэл засал бол Европын Сэтгэл заслын холбооны (EAP) албан ёсоор хүлээн зөвшөөрсөн арга барилын нэг юм. Европын Эерэг сэтгэл заслын төвүүдийн холбоо (EFCPP) нь Европ даяарх байгууллага бөгөөд EAP-ийн дэргэдэх IAPP Академиар дамжуулан Европын байгууллага (EWO), Бүх Европын магадлан итгэмжлэлийн байгууллага (EWAO) Европын магадлан итгэмжлэгдсэн сэтгэл заслын сургалтын хүрээлэнгийн (EAPTI) үүрэг гүйцэтгэдэг. Хүсэл эрмэлзэлтэй сэтгэл засалч нар EFCPP-ийн сургалтад хамрагдсанаар эерэг сэтгэл заслын Европын сэтгэл заслын гэрчилгээг (ECP) авах боломжтой<ref>[https://www.positum.org/training-standards/ "Training standards".]</ref>. Эерэг сэтгэл заслын засал нь АНУ-д бүртгэгдсэн худалдааны тэмдэг юм (бүртгэл No6,082,225)<ref>[https://web.archive.org/web/20240331041344/https://tmsearch.uspto.gov/bin/showfield?f=doc&state=4809%3A2znph.2.1 "Trademark Search"]. Archived from the original on 2020-01-17. Retrieved 2023-05-20.</ref>. 2016 онд эерэг сэтгэл заслын засал нь Европын холбоо болон Швейцарь улсад албан ёсоор бүртгэгдсэн. 2025 оны байдлаар Болгар, Гүрж, Герман, Румын, Косово, Украин, Этиоп, Монгол зэрэг улсад ЭСЗ-ын үндэсний холбоод байгуулагдав<ref>Peseschkian, N.; Tritt, K. (1998). "Positive psychotherapy effectiveness study and quality assurance". European Journal of Psychotherapy & Counselling. 1: 93–104. [https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13642539808400508 doi:10.1080/13642539808400508.]</ref>. Цаашилбал, Армян, Австри, Беларусь, Болгар, Хятад, Кипр, Гүрж, Герман, Косово, Латви, Хойд Македон, Польш, Румын, Орос, Турк, Украин, Их Британи, Монгол дахь орон нутгийн болон бүс нутгийн 50 гарүй сургалтын төвүүдээр дамжуулан ЭСЗ идэвхтэй сурталчлагдаж байна. ЭСЗ-ын талаарх семинар, лекцүүд дэлхийн 80 гаруй оронд явагджээ. Болгар, Орос, Украин, Туркийн их дээд сургуулиудын сэтгэл судлал, сэтгэл заслын сургалтын хөтөлбөрт ЭСЗ орсон байгаа. == ОНОЛ == === Үндсэн шинж чанарууд === ЭСЗ-ын үндэс нь шинжлэх ухааны онолд үндэслэсэн бөгөөд үүнийг бусад сэтгэл заслын аргуудаас олж харж болно. Гэсэн хэдий ч Пезешкианы энэхүү арга барил нь психодинамик ба хүмүүнлэг сэтгэл заслын онол, заслын практикийн элементүүдийг нэгтгэсэнээрээ соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын хандлагыг бий болгож чадсан билээ. ЭСЗ нь үйлчлүүлэгчийн хувийн хэрэгцээ, салютогенетик нэгдсэн арга барилыг хэрэгжүүлдэг зарчим, гэр бүлийн засал, өөртөө туслах хэрэгслүүд бүгдийг харгалзан үздэг нэгдмэл арга барилыг ашигладаг<ref>Peseschkian, Hamid (2023). [https://www.mdedge.com/psychiatry/article/260349/depression/positive-psychotherapy-core-principles "Positive psychotherapy: Core principles".] Current Psychiatry. 22. [https://www.mdedge.com/psychiatry/article/260349/depression/positive-psychotherapy-core-principles doi:10.12788/cp.0317.]</ref>. '''ЭСЗ-ын аргын үндсэн шинж чанарууд:''' * Сэтгэл заслын нэгдмэл арга барил * Хүмүүнлэг психодинамик арга барил * Сэтгэл заслын цогц нэгдмэл тогтолцоо * Зөрчилдөөнт төвтэй богино хугацааны арга * Соёлуудын ялгааны мэдрэмжтэй * Түүх, шог яриа, зүйр цэцэн үгийг ашигладаг * Шинэлэг оролцоо болон арга техниктэй * Сэтгэл засал, анагаах ухааны бусад салбар, зөвлөгөө, боловсрол, урьдчилан сэргийлэх, менежмент, сургалтанд ашигладаг. === Үндсэн зарчмууд === Эерэг сэтгэл заслын гурван үндсэн зарчим буюу тулгуур нь<ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)</ref>: * Итгэл найдварын зарчим * Тэнцвэрийн зарчим * Зөвлөгөөний зарчим юм. '''''Итгэл найдварын зарчим нь''''' өвчтөнд түүний эмгэг, зөрчилдөөний цаад утга учир, зорилгыг танин мэдэх, ойлгоход нь туслах зорилготой гэж үздэг. Үүний үр дүнд эмгэгийг эергээр тайлбарлахад, тайлбарыг эергээр боловсруулан ухамсарлахад хүргэдэг. Жишээ нь: * Нойрны хямралыг сэрэмжтэй байх, хязгаарлагдмал нойртой ажиллах чадвар гэж, * Сэтгэлийн хямралыг гүнзгий мэдрэх, зөрчилдөөний хариуд сэтгэл хөдлөлөө илэрхийлж чадах чадвар гэж, * Шизофрени нь хоёр ертөнц, эсвэл уран зөгнөлийн ертөнцөд нэгэн зэрэг оршин тогтнох чадвар гэж үздэг. * Ийм өөдрөг үзлийг баримталснаар зөвхөн өвчтөнд төдийгүй түүний эргэн тойрон дахь хүмүүсийн үзэл бодлыг өөрчлөх боломжтой болно. '''''Тэнцвэртай байх зарчим''''' нь нийгэм, соёлын ялгааг үл харгалзан хүн болгон бэрхшээл/асуудлыг даван туулах түгээмэл механизмд найдлагатай байдаг гэдгийг хүлээн зөвшөөрдөг. Носсрат Пезешкиан эерэг сэтгэл заслын тэнцвэрийн загвартай хослуулан янз бүрийн соёлын зөрчилдөөнийг шийдвэрлэх динамик, орчин үеийн хандлагыг боловсруулсан. Энэхүү загвар нь амьдралын дөрвөн үндсэн хүрээг тодорхойлдог: * Бие мах бодь/Мэдрэмж - психосоматик асуудлууд. * Амжилт/Үйл ажиллага – стресс үүсгэх хүчин зүйлүүд. * Дотны харилцаа холбоо/Ёс зүйн уламжлал - сэтгэлийн хямралыг өдөөгч хүчин зүйлс. * Ирээдүй/Уран зөгнөл/Амьдралын утга учир/Зөн совин - айдас ба фоби. Эдгээр дөрвөн хүрээ нь бүх хүнд нийтлэг байдаг ч тухайн хүн ямар соёлд хамаарч байгаагаас шалтгаалан өөр өөр илэрдэг. Тухайлбал, барууны нийгэмд бие бялдрын сайн сайхан байдал, мэргэжлийн амжилтыг чухалчилдаг бол дорныхон хүмүүс хоорондын харилцаа холбоо, төсөөлөл, ирээдүйн хүсэл тэмүүллийг илүү чухалчилдаг. Холбоо барих, төсөөлөх чадваргүй байх нь янз бүрийн психосоматик өвчин үүсэхэд нөлөөлдөг гэдгийг мэддэг. Үүнийг Ид, Эго, Супер-эго гэсэн Фрейдийн сонгодог загварын бодит ялгаа гэж үзэж болно. '''''Зөвлөгөөний зарчим нь''''' эерэг сэтгэл засалд нягт уялдаатай засал ба өөртөө туслах “таван үе шат” ойлголтыг танилцуулдаг. Эдгээр үе шатанд өвчтөн болон тэдний гэр бүлийнхэн хамтдаа өвчний талаар болон түүнийг шийдвэрлэх хувь хүний шийдлийн талаар мэдээлэл авдаг. Таван үе шат нь дараах байдалтай байна: # '''''Ажиглалт болон зай барих:''''' Энэ үе шат нь сэтгэл засалч сэтгэл хөдлөлийн хувьд тодорхой зай сахихын зэрэгцээ, үйлчлүүлэгч хүсэл, бэрхшээл, асуудлаа мэдэрч, илэрхийлэх явдал юм. # '''''Бүрдүүлэлт/Мэдээлэл цуглуулах цэгцлэх:''''' Өвчтөн сүүлийн 5-10 жилийн хугацаанд тохиолдсон амьдралын чухал үйл явдлуудын талаар эргэцүүлэн бодох үед танин мэдэхүйн чадвараа идэвхжүүлдэг. # '''''Нөхцөл байдлын урамшуулал, дэмжлэг үзүүлэх:''''' Энэ үе шат нь өөртөө туслах, дотоод нөөцийг идэвхжүүлэхэд чиглэдэг. Өвчтөнийг зөрчилдөөнийг шийдвэрлэхэд өмнөх амжилтай туршлагыг ашиглахыг зөвлөж байна. # '''''Үгээр илэрхийлэх үйл явц:''''' Өвчтөний харилцааны чадавх сайжирч, амьдралын дөрвөн хүрээтэй холбоотой шийдэгдээгүй зөрчилдөөн, асуудлуудыг томъёолж, илэрхийлэх боломжийг олгодог. # '''''Зорилгоо тэлэх/өргөжүүлэх:''''' Энэ үе шат нь асуудлыг шийдвэрлэсний дараах ирээдүйн урт хугацааны амьдралын чиг баримжаагаа тодорхойлоход чиглэгддэг. Өвчтөнөөс "Бүх асуудал шийдэгдчихвэл та юу хиймээр байна вэ? Ирэх таван жилийн зорилго чинь юу вэ?" гэх мэт асуулт асууна. Эдгээр таван үе шат нь хүний сайн сайхан байдлын янз бүрийн асуудлыг шийдвэрлэх, хувь хүний өсөлт хөгжил, ирээдүйн хүсэл тэмүүллийг дэмжих тогтолцоог бүрдүүлж, эмчилгээ, өөртөө туслах цогц арга барилыг илэрхийлдэг. === Эерэг сэтгэл засал нь мета онол юм === Анх Пезешкианы хоёр зорилго тавьж ажиллаж байсан: нэгдүгээрт, өвчтөнүүдэд ойлгож, ашиглахад хялбархан аргыг бий болгох, хоёрдугаарт, янз бүрийн сэтгэл заслын сургууль хооронд зуучлагч арга барил болох эерэг сэтгэл заслыг боловсруулах. 1977 онд герман хэлээр, 1987 онд англи хэл дээр хэвлэгдсэн "Эерэг сэтгэл засал" номондоо<ref>Frank JD. Persuasion and healing: a comparative study of psychotherapy. 3rd ed. Baltimore: Hopkins Univ. Press; 1991.</ref> тэрээр энэ сорилтод "Эерэг сэтгэл засал ба бусад сэтгэл засал" (хуудас 365–400) гэсэн нэг бүлгийг зориулсан. Энэ бүлэг “хамгийн хэцүү, хөдөлмөр их шаардсан бүлэг” гэж Пезешкиан хэлсэн байдаг. Тэрээр эерэг сэтгэл заслыг сэтгэл заслын талбарт гарч ирсэн зүгээр нэг өөр арга гэж ойлгож болохгүйг онцлон тэмдэглэсэн байдаг. “Энэ нь тодорхой тохиолдлуудад тохирох арга зүйн хандлагыг сонгох, эдгээр аргыг хооронд нь хосолж хэрэглэх хялбар цогц тогтолцоог бүрдүүлэх арга” хэмээн тэр тодорхойлсон. Нэг ёсондоо эерэг сэтгэл засал нь сэтгэл заслын мета онол юм. Тэрээр сэтгэл заслыг зөвхөн тодорхой шинж тэмдгүүдийг арилгах тогтсон арга гэж бус, харин өөрийн үйл ажиллагаа явуулж буй өргөн хүрээтэй нийгэм, соёл хоорондын болон нийгмийн орчинд үзүүлэх хариу үйлдэл гэж үздэг<ref>Lapworth P, Sills C. Integration in counselling & psychotherapy. Los Angeles: SAGE; 2010.</ref>. Пезешкиан мөн эерэг сэтгэл заслыг хаалттай, онцгой систем гэж үзэх ёсгүй гэж үзсэн; үүний оронд энэ нь сэтгэл заслын олон янзын аргуудыг нэгтгэж ач холбогдолтайгаар ашигладаг. Энэ нь сэтгэлзүйн шинжилгээ, сэтгэлзүйн динамик, зан үйлийн, бүлгийн, гипно эмчилгээ, эм, физик эмчилгээ зэрэг янз бүрийн хандлагыг хамардаг. Эерэг сэтгэл заслыг сэтгэл заслын хэд хэдэн хэмжээсийг хамарсан интеграцийн арга гэж үзэж болно. Швейцарь дахь [https://en.wikipedia.org/wiki/Klaus%20Grawe Клаус Граве] болон түүний хамтран ажиллагсад сэтгэл заслын янз бүрийн аргын үр нөлөөний мета-анализыг хэвлэн нийтэлж, уламжлалт сэтгэл заслын сургуулиас давсан ерөнхий аргыг санал болгохоос өмнө бараг хорин жил өнгөрсөн<ref>Norcross JC, Goldfried MR. Handbook of psychotherapy integration. New York: Oxford University Press; 2003.</ref>. АНУ-д сэтгэцийн эмч [https://en.wikipedia.org/wiki/Jerome%20Frank%20(psychiatrist) Жером Франк] багцтай сэтгэл заслын тогтолцоо/схемыг санал болгосон ч энэ нь маргаантай байсан бөгөөд батлагдаагүй. Үүнээс хойш улам бүр хүлээн зөвшөөрөгдсөн эклектик болон интегратив сэтгэл заслын хөдөлгөөнүүд өргөжиж байгаа ч интеграцийн үндсэн зорилго болох онолын зохицуулалтанд анхаарлаа хандуулах биш, харин өөр өөр сургуулийн арга техникийг ашиглах захын функцэд ихээхэн анхаарал тавьж байна<ref>Maslow AH. Motivation and personality. New York: Harper & Row; 1954.</ref><ref>Nossrat Peseschkian mentions the term ‘positive psychology’ in his book on Positive Psychotherapy in 1987, p. 389, but not going further.</ref>. Заслын үйл явцад эмпати, хүлээлт, соёлын дасан зохицох чадвар, засалчийн хувийн шинж чанар зэрэг хүчин зүйлүүд нь тодорхой арга, хэрэгсэл, техникээс илүү чухал гэдэгтэй санал нэгдэж байна. === Эерэг хандлага === Эерэг сэтгэл засал нь одоо байгаа эмгэгийг арилгахаас илүүтэй өөртөө туслах боломж, чадвараа дайчлахыг чухалчилдаг. [[Абрахам Маслоу]] хувь хүний хөгжлийн боломж, эерэг чадваруудыг чухалчлах үүднээс "эерэг сэтгэл судлал" гэсэн нэр томъёог нэвтрүүлсэн<ref>Jork K, Peseschkian N. Salutogenese und Positive Psychotherapie. Bern, Stuttgart: Hans Huber Verlag; 2003/2006.</ref>. Энэхүү хандлагын дагуу сэтгэл засал нь засалд оролцож байгаа хүмүүсийн чадварт анхаарал хандуулж, хөгжих боломж олгохоос эхэлдэг (Peseschkian N.,<ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)</ref> с.1–7). Шинж тэмдэг, эмгэгийг мөргөлдөөнд үзүүлэх хариу үйлдэл гэж үздэг бөгөөд энэ нь амьдралын жам, баяр баясгалан, боломж, нөөц, хүч чадал, боломжийн салютогенезийг багтаасан хүмүүний бүхэл цул байдлыг хүлээн зөвшөөрдөг тул заслыг "эерэг" гэж нэрлэдэг (Jork K, Peseschkian N.,<ref>In German language, there is a very exact word for worldview, philosophy of life, or image or conception of human beings: Menschenbild. This concept plays a very important role in philosophy, medicine and psychotherapy.</ref> с.;13). Эерэг сэтгэл заслын "эерэг" гэсэн нэр томъёо нь "эерэг шинжлэх ухаан" ([[Макс Вебер|Макс Веберын]] дагуу, 1988) гэсэн ойлголтод суурилдаг бөгөөд энэ нь ажиглагдсан үзэгдлийн талаар дүгнэлт хийхгүй байх гэсэн үг юм. Носсрат Пезешкиан "positum" гэдэг нэр томьёог илүү өргөн утгаар нь ашигладаг бөгөөд энэ нь боломжтой, өгөгдсөн эсвэл бодитой гэсэн утгатай. Өвчинд хандах энэ эерэг хандлага нь өвчнийг ойлгох, эмнэл зүйн эмчилгээ явуулахад өвчнийг сөрөг талаас авч үзэхтэй адил чухал юм. Засал нь одоо байгаа чадавх, боломжуудыг өөртөө туслах зорилгоор дайчлах зорилготой бөгөөд зөвхөн "шинж тэмдгийн уут"-тай харьцахаас илүү хувь хүний хөгжлийн чадавх, чадварт анхаарлаа хандуулдаг. Пезешкиан шинж тэмдгүүд, эмгэгүүд нь зөрчилдөөний хариу үйлдэл гэж үздэг бөгөөд үүнд оролцсон хүмүүсийн бүрэн бүтэн байдал нь өгөгдсөн гэж үздэг тул заслаа "эерэг" гэж нэрлэдэг болсон<ref>Peseschkian H, Peseschkian N. Der Mensch ist seinem Wesen nach gut. Die Notwendigkeit eines positiven Menschenbildes für Priester und Ärzte im Zeitalter multikultureller Gesellschaften. In: Paris W, Ausserer O (eds.). Glaube und Medizin. Meran: Alfred und Söhne; 1993.</ref>. Эерэг сэтгэл заслын суурь үзэл нь хүний төрөлхийн сайн сайхан, чадавхийг онцолсон, эдгээрийг хүний байгалиас өгөгдсөн мөн чанар гэж үздэг хүмүүнлэг үзэлд<ref>Abebe, S. W. (2020). Positive Interpretation as a Tool in Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 417–422), Springer, Cham (Switzerland).</ref> суурилдаг<ref>Peseschkian H. Osnovy pozitivnoj psichoterapii (Basics of positive psychotherapy). Archangelsk: Publications of the Medical School; 1993. (in Russian).</ref>. ЭСЗ-ын дагуу хүмүүс хайрлах, танин мэдэх гэсэн хоёр үндсэн чадавхи/өгөгдөлтэй бөгөөд боловсрол, хувь хүний хөгжлийн замаар энэ чадвар, өвөрмөц онцлогоо хөгжүүлж чаддаг. Энэ нөхцөлд заслыг өвчтөн болон түүний гэр бүлийн цаашдын өсөлт, боловсролыг дэмжих хэрэгсэл гэж үздэг. Эерэг сэтгэл засалд эмгэгийг эерэг талаас нь авч үздэг. Жишээлбэл, сэтгэлийн хямралыг "мөргөлдөөнд гүн гүнзгий сэтгэл хөдлөлөөр хариулах чадвар", ганцаардлаас айх айдсыг "бусад хүмүүстэй хамт байх хүсэл", архидалтыг "бусдаас хүлээж авдаггүй халуун дулаан сэтгэлээр (мөн хайраар) өөрийгөө хангах чадвар", психозыг "хоёр ертөнцөд нэгэн зэрэг амьдрах чадвар", зүрхний эмгэгийг "зүрхний үйл ажиллагааг маш ойр байлгах чадвар" гэж тайлбарладаг.<ref>Peseschkian H, Peseschkian N. Der Mensch ist seinem Wesen nach gut. Die Notwendigkeit eines positiven Menschenbildes für Priester und Ärzte im Zeitalter multikultureller Gesellschaften. In: Paris W, Ausserer O (eds.). Glaube und Medizin. Meran: Alfred und Söhne; 1993.</ref> ЭСЗ-д хамрагдсан эерэг үйл явц нь өвчтөн, түүний гэр бүл, эмч/засалч гээд бүх талын хэтийн төлвийг өөрчлөхөд хүргэдэг<ref>Peseschkian H, Remmers A (2013): Positive Psychotherapie. In der Buchreihe „Wege der Psychotherapie“. Reinhardt Verlag München.</ref>. Зөвхөн шинж тэмдэгт анхаарлаа төвлөрүүлэхийн оронд гол гүнзгий зөрчилдөөнд төвлөрдөг. Нэмж дурдахад энэ арга нь "жинхэнэ өвчтөнийг" олж тодорхойлох боломжийг олгодог<ref>Kirillov, Ivan; Efremova, Polina; Dobiala, Ewa; Pleshakov, Ivan (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/kirrilov-i-efremova-p-dobiala-e-pleshakov-i-the-global-psychotherapist/ "Primary Capacities as a Predictor of Perceived Stress, Anxiety, and Depression in the Pandemic Crisis of Covid-19".] The Global Psychotherapist. 3 (2): 19–29. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/kirrilov-i-efremova-p-dobiala-e-pleshakov-i-the-global-psychotherapist/ doi:10.52982/lkj195].</ref>. Учир нь, ихэвчлэн тусламж хүсч хандсан хүн нь өвчтөн биш, харин түүний нийгмийн орчны хэн нэгэн жинхэнэ өвчтөн байдаг. Өвчин эмгэгийг эерэг талаас нь тайлбарласнаар өвчтөнүүд болон бусад хүмүүс өвчний боломжит үүрэг сэтгэцийн динамик ач холбогдлыг ойлгож, өвчнөө таньж мэддэгийн зэрэгцээ өөрийн чадваруудыг хүлээн зөвшөөрөх боломжийг олдог. === Үндсэн Чадавхи (өгөгдөл) (ҮЧ) болон Бодит чадварууд (БЧ) === Тэдний ард хайр, шударга ёс гэгч ойлголт, эмх цэгц, бүрэн итгэлцэл, тэвчээр гэх мэт үнэт зүйлс буюу эерэг сэтгэл засалд бодит чадвар гэж нэрлэгддэг шинж чанарууд байдаг. Зан төлөв, үнэт зүйл, ариун журам, зөрчилдөөнтэй санаанууд нь соёлын онцлогоор тодорхойлогддог бодит чадваруудын утга агуулгатай холбоотой байдаг. Өдөр тутмын амьдрал дахь зөрчилдөөн, түүнчлэн сэтгэл зүйн эмгэг, өвчинд хүргэж болзошгүй дотоод зөрчил нь хүнд тогтосон үнэт зүйлсийн шүүлттэй холбоотой байдаг. Үүнд '''хайр''' эсвэл '''шударга ёсоч''' гэх мэт ойлголтууд, эсвэл '''эмх цэгцтэй/зохион байгуулалтай байх''' байдал, '''бүрэн итгэх/итгэлцэл, тэвчээр/хатуужил/хүлээллцтэй хандах''' зэрэг үнэт зүйлс багтдаг бөгөөд эдгээр нь эерэг сэтгэл засалд '''Бодит чадварууд (БЧ)''' гэж нэрлэгддэг шинж чанарууд юм. Зан төлөв, үнэт зүйлс, сайн сайхан чанарууд болон зөрчилдөөнд хүргэдэг бодол санаанууд нь Бодит чадваруудын онцгой агуулгатай холбоотой байдаг. Энэ нь хүний тухайн соёлын онцлогоос үүдэлтэй. Хүн бүр амьдралынхаа туршид суралцаж хөгжүүлсэн, хувь хүний туршлагаас үүдэлтэй бөгөөд соёл боловсролоор дамжуулан өвлөн авсан загвар болсон суурь үзлүүдэд өөр өөрийнхөөрөө хариу үйлдэл үзүүлдэг. Жишээ нь, '''цаг баримтлах,''' эсвэл '''бүрэн итгэл/итгэлцэл''' гэгч бодит чадваруудын талаар адил нөхцөл байдалд хоёр хүн өөр өөр ойлголттай байх болно. Зовиур шаналал, тэр ч байтугай бие махбодийн хариу үйлдэлд (өвчин/зовиур) хүргэх зөрчилдөөн нь ихэвчлэн идэвхтэйгээр илэрсэн бодит чадваруудын (тухайлбал, цаг баримтлах, эсвэл итгэлцэл) талаарх ялгаатай ойлголтуудаас үүдэлтэй байдаг. Бодит чадварууд өөр өөрөөр үнэлэгддэг нь соёлын болон гэр бүлийн ялгаатай суурь үзлээс үүдэлтэй. '''Нийгмийн харилцан үйлчлэл, Үйл ажиллага, амжилт, шударга ёсоч байдлыг цаг баримтлах, эсвэл бүрэн итгэх/итгэлцлийн''' ач холбогдлыг харьцуулж үнэлэхэд янз бүрийн хүмүүс өөр өөрөөр үнэлнэ. Энэ нь зөрчилдөөн үүсгэдэг ч, хүмүүст суурь үзлүүдээ солилцох, тэдгээрээсээ суралцах, тэдгээрийг өргөжүүлэхэд хүргэдэг. 1977 онд Носсрат Пезешкиан "Бодит чадвар" гэсэн томъёоллыг нэвтрүүлсэн<ref>Peseschkian, N. (1974): Schatten auf der Sonnenuhr. Wiesbaden: Medical Tribune.</ref>. Пезешкианы томъёолсноор хүнд хоёр '''Үндсэн (өгөгдөл) чадавхи''' байдаг. Нэгд, '''Хайрлах чадавхи:''' сэтгэл хөдлөлийн хэрэгцээгээр илэрхийлэгдэх '''Анхдагч бодит чадварууд;''' хоёрт, '''Танин мэдэх чадавхи:''' Хоёрдогч бодит чадвар болон нийгмийн хэм хэмжээгээр дамжуулан хөгжөдөг чадавхи. Хайрлах чадавхи нь '''Тэвчээр/хатуужил/хүлээлцтэй ханадах, Цаг хугацааны мэдрэмж, Бүрэн итгэл/итгэлцэл''' зэрэг анхдагч бодит чадваруудаар илэрхийлэгддэг бол Танин мэдэх чадавхи нь '''Цаг баримтлах, Цэвэрч нямбай байх, Эмх цэгцтэй/Дэг журамтай/Зохион байгуулалттай''' байх зэрэг хоёрдогч бодит чадваруудаар илэрхийлэгдэнэ. “Бид танин мэдэх чадавхийн тусламжтайгаар туршлагаа бүтэцтэй болгодог. Үүнд суралцах (туршлага хуримтлуулах) болон заах (туршлагаа бусдад дамжуулах) зэрэг чадвар багтана”<ref>Peseschkian H, Remmers A (2013): Positive Psychotherapie. In der Buchreihe „Wege der Psychotherapie“. Reinhardt Verlag München</ref>. {| class="wikitable" |+ '''Бодит чадварууд''' |- ! '''Анхдагч бодит чадварууд (хайрлах үндсэн (өгөгдөл) чадавхигаас хөгждөг''' !! '''Хоёрдогч бодит чадварууд (танин мэдэх үндсэн (өгөгдөл) чадавхигаас хөгждөг''' |- | Хайрлах/хайрлагдах ба ойр дотны харилцаа холбоо тоготоох (өгөгдөл) чадавхи (Love and Capacity for Relationships) || Цаг баримтлах чадвар (Punctuality) |- | Төгс төгөлдөр байх/Үлгэр жишээнээс даган дуурайх загвар авах чадвар (Role Model) || Цэвэрч нямбай байх чадвар (Cleanliness) |- | Тэвчээр/Хатуужил/Хүлээцтэй хандах чадвар (Patience) || Эмх цэгцтэй/Дэг журамтай/зохион байгуулалттай байх/хандах чадвар (Orderlinsss/Order) |- | Цаг хугацааны мэдрэмж (Time awareness) || Дуулгавартай/сахилга баттай/нийгмийн хэв журмыг даган мөрдөх чадвар (Obedience) |- | Нийгмийн харилцан үйлчлэл (Contact) || Эелдэг эвтэй байх чадвар (Politness|Courtesy) |- | Бэлгийн харилцааны мэдрэмТаашал авч/өгөх чадвар /өөрийн хүсийн адилтгалтай байх (Sexuality) || Шударга ёсоор хандах/үйлдэх (Justice/Fairness) |- | Итгэл найдвар (Hope) || Үнэнч/Чин баттай байх чадвар (Fidelity|Loyalty) |- | Бүрэн итгэл/Итгэлцэл (Trust) || Шулуун шударга/Цэгц шулуун/Нээлттэй байх чадвар (Honesty/Directness) |- | Өөртөө итгэлтэй байх (Confidence) || Хичээл зүтгэл/Амжилт/Тэмүүлэл/Урам зоригтой байх чадвар (Diligence/Achievment) |- | Итгэл үнэмшил, шашин шүтлэг/ёртөнцийг үзэх үзэл (Belief/Faith/Worldview) || Арвич хямгач/Гамтай хандах чадвар Frugality/Thriftiness) |- | Эргэлзээ (Doubt) || Найдвартай/Хариуцлагатай байх/хандах чадвар (Reliability/Trustworthiness) |- | Тодорхой байдал (Certanity/Assurance) || Нарийн няхуур/Хянамгай байх чадвар (Accuracy/Precision) |- | Эв нэгдэл/нэгдэлцэл/харьялагдлын мэдрэмж (дотоод бүрэн бүтэн байдлын мэдрэмж) (Unity/Oneness) || Ухамсартай /хүн чанарын үүднээс үйлдэх/ хандах чадвар (Counscientiousness) |- | '''''Сэтгэл хөдлөлийн хэрэгцээ ба харилцааны чадвар (загварчлалаар бий болсон)''''' || '''''Нийгмийн хэм хэмжээ, харилцааг бий болгох (хүмүүжил боловсролоор дамжуулан)''''' |} == Лавлага == 03mu06iupuca47jgub5l8i3ly3kd62e 856212 856188 2026-05-13T06:37:14Z Anastasiya Volkovaa 104270 /* Үндсэн Чадавхи (өгөгдөл) (ҮЧ) болон Бодит чадварууд (БЧ) */ 856212 wikitext text/x-wiki [[Файл:PPT_logo_sign.png|right|thumb|Figure 1. Positive and Transcultural Psychotherapy (ЭСЗ after N. Peseschkian since 1977)]] '''Эерэг сэтгэл засал''' ({{langx|en|Positive Psychotherapy}}) нь 1968 оноос Германд боловсруулагдасан сэтгэл заслын арга юм. Энэ аргыг сэтгэцийн эмч, сэтгэл засалч [[:en:Nossrat Peseschkian|Носсрат Пезешкиан]] бусадтай хамтран боловсруулсан. 1977 оноос энэхүү аргыг Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) хэмээн нэрлэх болсон. ЭСЗ нь хүний мөн чанарын тухай эерэг ойлголтод үндэслэсэн хүмүүнлэг, психодинамик сэтгэл засал мөн. Хүмүүнлэг, системчилсэн, психодинамик, танин мэдэхүйн зан үйлийн сэтгэл заслын элементүүдийг багтаасан цогц арга барил юм. 2026 оны байдлаар 22 гаруй улсад ЭСЗ-ын төв ажиллаж, сургалтууд явагдаж байна. ЭСЗ-ыг эерэг сэтгэл зүйтэй андуурч болохгүй.<ref>''Theo A. Cope (July 2014). {{Webarchiv|url=https://www.ijp.org.uk/shop/productlist.php?category=18&secondary=55 |wayback=20260113054117 |text="Positive Psychotherapy: 'Let the Truth be Told'" |archiv-bot=2026-05-12 17:03:54 InternetArchiveBot }}. International Journal of Psychotherapy. '''18''' (2).''</ref> == Тодорхойлолт == Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) нь 1970-1980-аад оны үед Носсрат Пезешкианы боловсруулсан сэтгэл заслын арга юм<ref>Peseschkian N. Schatten auf der Sonnenuhr: Erziehung, Selbsthilfe, Psychotherapie. Wiesbaden: Verlag Medical Tribune; 1974.</ref><ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapie. Theorie und Praxis einer neuen Methode. Frankfurt: Fischer; 1977.</ref><ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977).</ref>. Анх "Ялгаварлах дүн шинжилгээ" гэж нэрлэж байгаад 1977 онд Пезешкиан бүтээлээ хэвлүүлснээс хойш ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ гэх болсон. Пезешкианы бүтээл 1987 онд англи хэл рүү орчуулагдсан. ЭСЗ дахь "positive" (латинаар positivus) гэсэн нэр томъёо нь хүний амьдралын туршлагын жинхэнэ, бодит, тодорхой талууд гэсэн утгаар хэрэглэгддэг. Эерэг сэтгэл заслын гол зорилго нь өвчтөн болон үйлчлүүлэгчийн чадвар, хүч чадал, нөөц, далд боломжуудыг өөрт нь ухамсарлуулах, хөгжүүлэхэд нь туслах явдал юм. Энэ арга нь сэтгэл заслын янз бүрийн чиглэлийн элементийг нэгтгэдэг. Энд: * хүний мөн чанарт болон сэтгэл заслыг үйлчлүүлэгчтэй хамтран, хоршин хийх явцад хүмүүнлэгээр хандах хандлга, * сэтгэцийн болон психосоматик эмгэгийн талаарх психодинамик ойлголт, * гэр бүл, соёл, ажил төрөл болон орчин, өөртөө туслах дадлага ажлын онцлогийг харгалзаж үздэг системчилсэн хандлага, * сэтгэл заслын бусад чиглэлийн техник аргуудыг нэгтгэсэн, зорилгодоо хүргэхэд чиглэсэн 5 алхамт/үе шатны сэтгэл заслын үйл явц<ref>Henrichs, C., Hum, G. (2020). Positive Psychotherapy and other psychotherapeutic methods. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 401–408), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. ЭСЗ нь дэлхийн 20 гаруй соёлыг ажиглан судалсан судалгаанд тулгуурлан, зөрчилдөөн болон нөөц, боломжид илүүтэй төвлөрдөгөөрөө онцлог<ref>Remmers, A. (2020). Theoretical Foundations and Roots of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 297–308), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. ЭСЗ нь танин мэдэхүйн зан үйлийн заслын гарт арга болон үйл явцад чиглэсэн аналитик сэтгэл засал хоёрын дунд оршдог. ЭСЗ нь оношилгоо, засал, заслын дараа өөртөө туслах болон сургалтандаа хагас бүтэцтэй хандлагыг ашигладаг. == Үүсгэн байгулагчийн тухай == [[file:Nossrat Peseschkian 2010 03 31.jpg|thumb|Figure 2. Dr. Nossrat Peseschkian]] Эерэг сэтгэл заслыг үндэслэгч профессор Носсрат Пезешкиан бол Иран гаралтай Германы сэтгэцийн эмч, мэдрэл судлаач, сэтгэл засалч, психосоматик анагаах ухааны мэргэжилтэн. 1960-аад оны сүүл, 1970-аад оны эхэн үед тэрээр янз бүрийн эх сурвалж, эрдэмтэн, бүтээлүүдийг судлан санаа авчээ. Тухайлбал, * хүмүүнлэгийн сэтгэл зүйг болон түүний дараагийн дэвшлүүдийг бий болгосон тухайн цаг үеийн онцлог, * [https://en.wikipedia.org/wiki/Viktor%20Frankl Виктор Франкл], [https://en.wikipedia.org/wiki/Jacob%20L.%20Moreno Якоб Л.Морено], Хайнрих Менг зэрэг нэр хүндтэй, нөлөө бүхий сэтгэл засалч, сэтгэцийн эмч нартай тогтоосон хувийн харилцаа холбоо, * Бахай шашны хүмүүнлэг, нэгдмэл зарчим, үнэт зүйлс, * Тэр үеийн Германы психоаналистууд болон зан үйлийн сэтгэл зсалч нарын хоорондын зөрчилдөөний сөрөг туршлагаас үүдэн нэгдсэн арга барилыг бий болгох хүсэл, * Соёлын мэдрэмжтэй арга зүйн эрэл хайгуулаас үүдэлтэй 20 гаруй соёлын хүрээнд хийсэн соёлын онцлогийн ажиглалтууд. Носсрат Пезешкианы амьдралын түүх, хувийн шинж чанар нь энэ хандлагыг бий болгоход болон цаашаа хөгжүүлэхэд ихээхэн нөлөөлсөн. Пезешкианы намтрыг бичсэн зохиолч түүнийг "хоёр ертөнцийн хооронд аялагч" гэж тодорхойлсон <ref>7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.</ref> бөгөөд намтарчилсан ном нь “Дорно ба Баруун” гэсэн дэд гарчигтай. Эерэг сэтгэл заслыг хөгжүүлэхэд түлхэц болсон гол зүйл нь 1954 оноос Европт амьдрахдаа төрөл бүрийн соёлын зан үйл, зан заншил, хандлагын ялгааг маш сайн ухаарсан иран хүний туршлага байсан хэмээн Пезешкиан хэлсэн байдаг. Бага насандаа Бахаи шашинтан байсан тэрээр бахайн зан заншил нь лалын, христийн болон иудейн шашинтай багш, хамтран суралцаж байсан оюутнуудын зан заншлаас ялгаатай байгааг ажиглаж, ухамсарлаж эхэлсэн. Энэ туршлага нь түүнийг шашин болон хүмүүсийн хоорондын харилцааны талаар эргэцүүлэн бодоход хүргэж, энэ хандлага нь ертөнцийг үзэх үзэл, гэр бүлийн үзэл баримтлалаас үүдэлтэй гэдэг ойлголт руу хөтөлсөн. Пезешкиан анагаахын мэргэжлээр суралцах хугацаандаа сэтгэц, мэдрэл, сэтгэл заслын янз бүрийн арга хоорондоо сөргөлдөж буйг нотолсон бөгөөд ийнхүү нотолсон нь шашин хоорондын болон хүн хоорондын хэвшмэл, өрөөсгөл ойлголтоос татгалзах ёстойг ойлгуулжээ. Энэ туршлага болон, Баруунд эрэгтэй, эмэгтэй хүмүүсийн тэгш байдал гэх мэт ойлголтыг үргэлж үнэлж баршгүй гэж үздэг байсан нь адил үзэлтэй Пезешкианд тав тухтай байдлыг мэдрэхэд нь тусалсан<ref>7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.</ref>. Эерэг сэтгэл засал нь [https://en.wikipedia.org/wiki/Kurt%20Goldstein Курт Голдштейн], [[Абрахам Маслоу]], [https://en.wikipedia.org/wiki/Carl%20Rogers Карл Рожерс] зэрэг анхдагчдын суурийг нь тавьсан хүмүүнлэг сэтгэл судлал, сэтгэл зүйн эмчилгээнээс үндэстэй. Суралцах хугацаандаа Носсрат Пезешкиан Хайнрих Менг, Виктор Франкл, Жейкоб Леви Морено зэрэг нэрт сэтгэл засалчидтай биечлэн уулзсан нь түүнд гүн гүнзгий сэтгэгдэл үлдээжээ. Гэсэн хэдий ч Пезешкиан Германы сэтгэл заслын нийгэмлэгийн янз бүрийн сургууль, арга барил, хандлагууд хоорондоо зөрчилдөөнтэй, сэтгэл судлаачид болон зан үйлийн эмч нар хамт сууж хооллохоос татгалзахыг нүдээрээ харж байлаа. Нэмж дурдахад, психоанализийн хүчтэй нөлөө, түүний дараагийн хөгжил, тухайлбал, неофрейдийн, психосоматик, төвлөрөлд чиглэсэн эрдэмтэн Балинт-ын хандлага нь Пезешкианы үзэл бодлыг бий болгосон. Эдгээр хуваагдлын хариуд тэрээр өөр өөр арга хоорондын ялгааг арилгах мета онолыг бий болгохоор эрэлхийлж эхлэв. Үүний зэрэгцээ Бахай шашны зарим зарчмыг Носсрат Пезешкиан бүхий л амьдралынхаа туршид сонирхон судалж, түүнээс урам зориг авч байсан. Бахайн шашинд шинжлэх ухаан болон шашны зохицлыг онцгойлон үзэхээс гадна бахайчууд хүнийг "үнэлж баршгүй үнэт чулуугаар баялаг уурхай"<ref>Baha’u’llah. Gleanings from the Writings of Baha’u’llah. Wilmette: US Baha’i Publishing Trust; 1990 (pocket-size edition, pp. 259–260).</ref> гэж үздэг, соёлын олон янз байдлыг хамарсан нийгмийн тухай алсын хараа зэрэг ойлголтыг багтаасан байдаг. Эдгээр зарчим нь түүний бүтээлч байдал, философийн үзэл бодлыг төлөвшүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Эерэг сэтгэл заслын ахиц дэвшил нь удаан хугацааны туршид түүний хөгжилд нөлөөлсөн хэд хэдэн хүчин зүйлтэй холбоотой байж болно. Анагаах ухааны боловсролыг тасралтгүй эзэмшсэнээр олж авсан мэдлэг, сэтгэл зүйн болон психосоматик практикт өвчтөнүүдтэй ажиллах туршлага, өөр өөр соёл, шашин шүтлэг, үнэт зүйлсийн тогтолцооны төлөөлөгчидтэй харилцах, түүнчлэн сэтгэл зүйн эмчилгээний аргуудын олон талт байдал зэрэг хүчин зүйлийг энд дурдаж болно. Хуримтлуулсан туршлагын үр дүнд 1969 онд "Дифференциал анализ"-ийг бий болгож, улмаар шинэчлэн сайжруулж, 1977 онд албан ёсоор ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ гэж боловсрогдсон. Пезешкианы "Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал" (1974), "Утгын эрэл хайгуул" (1983) зэрэг анхны номууд нь эерэг сэтгэл заслын хөгжилд психоанализ болон сэтгэл заслын экзистенциал сургуулиудын нөлөөг тусгасан байдаг<ref>In recent years, some North American authors have published the clinical applications of positive psychology and named it Positive Psychotherapy (Martin E. P. Seligman, Tayyab Rashid, Acacia C. Parks, Positive Psychotherapy. November 2006, American Psychologist, 774–788) [Seligman M, Rashid T, Parks T. Positive psychotherapy. Am Psychol. 2006;61(8):774–88.]</ref>. Цаашилбал, "Гэр бүлийн эерэг засал" (1980) ном нь 1970-аад онд гэр бүлийн системчилсэн засалтай зэрэгцэн хөгжиж байгааг онцолсон. Нийтдээ Пезешкиан энэ хандлагыг тусгасан 29 ном олон тооны нийтлэл бичиж хэвлэсэн нь ЭСЗыг өргөнөөр түгээхэд хувь нэмэр оруулав. == Хөгжил ба түүх == === 1970-1980-аад он === 1970-аад он бол өнөөгийн бидний мэддэг эерэг сэтгэл заслыг хөгжүүлэх, хүлээн зөвшөөрөх чухал үе юм. ЭСЗ-ыг сэтгэл заслын салбарт илүү өргөнөөр хүлээн зөвшөөрсөн нь эргэлтийн цэг байв. Энэ үед ЭСЗ-ын үндсэн зарчмууд үүсч, өвчтөн болон тэдний гэр бүлийнхэнд заслыг хэрэглэж эхэлсэн. Эдгээр зарчмууд Германд болон бусад хэлийн чанд бусад оронд уншсан лекцүүдээрээ танилцуулсан. Энэ чухал үед ЭСЗ-ын үндсэн таван номын дөрөв нь хэвлэгджээ. Тухайлбал, "Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал" (1974 онд "Schatten auf der Sonnenuhr" нэрээр хэвлэгдсэн), "Эерэг сэтгэл засал" (1977 онд герман хэлээр хэвлэгдсэн), "Эерэг сэтгэл заслын дорнын түүхүүд" (1979 онд герман хэл дээр анх хэвлэгдсэн) болон “Гэр бүлийн эерэг сэтгэл засал” ном 1980 онд герман хэл дээр тус тус хэвлэгджээ. Нэмж дурдахад дээд сургуулийн сургалтын төгсөлтийн дараах анхны сургалтын курсууд 1970-аад онд явагдаж эхэлсэн бөгөөд эдгээр курсэд суурилан 1974 онд Висбадены Сэтгэл заслын академи (WIAP) хэмээх сургалтын байгууллага бий болсон. Энэхүү сургалтын байгууллагыг 1979 онд Гэссе хотын Анагаах ухааны танхим сэтгэл заслын чиглэлээр резидентурын сургалт явуулдаг байгуулга гэж хүлээн зөвшөөрсөн. Нэмж дурдахад 1977 онд Германы Эерэг сэтгэл заслын нийгэмлэг (DGPP) байгуулагдсан бөгөөд энэ нь дэлхийн эерэг сэтгэл заслын анхны үндэсний холбоо юм. 1980-аад оны үед ЭСЗ нь тасралтгүй хөгжиж, энэ нь "Утгын эрэл хайгуул" зэрэг ном хэвлэгдэн гарсан. “Утгын эрэл хайгуул” ном 1983 онд герман хэл дээр анх хэвлэгдэж, дараа нь 1985 онд англи хэл рүү орчуулагдсан. Залуу сэтгэл судлаачидтай хамтарсан ажил нь ЭСЗ-ын аргыг цаашид системчлэхэд ихээхэн хувь нэмэр оруулсан. Энэ үед хамаарах нэг чухал үйл явдал бол 1988 онд дуусгаж хамгаалсан Хамид Пезешкианы докторын төсөл диссертаци<ref>Peseschkian H. (1987). Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall – Eine orthopädisch-psychosomatische Untersuchung von 100 Patienten. Medizinische Dissertation. Universität Mainz.</ref> бфйлаа. Энэ нь чухам ЭСЗ-д зориулагдсан анхны шинжлэх ухааны бүтээл байв. Энэхүү диссертаци нь ЭСЗ-ын асуулга, анхны ярилцлагыг бүтэцтэй болгоход чухал алхам болсон. ЭЗСын Анхны ярилцлага гэгч хэрэглүүрд тусгайлан асуулга боловсруулсан бөгөөд энэ нь дараа психодинамикийн судалгаанд хамрагдсан. 1988 онд анхны ярилцлагын асуумжийг WIPPF<ref>Peseschkian N, Deidenbach H. Wiesbadener Inventar zur Positiven Psychotherapie und Familientherapie WIPPF. Berlin: Springer; 1988.</ref>-ын асуулгын хамт бага зэрэг өөрчлөн нийтлэлсэн. Энэ нь хожим боловсруулагдасан хагас бүтэцтэй психодинамик анхны ярилцлагны өмнөх хувилбар байсан бөгөөд психодинамик сэтгэл заслын салбарын анхны жишээнүүдийн нэг байв. 1980-аад онд Носсрат Пезешкиан Ази болон Латин Америкийн хөгжиж буй орнуудаар аялж, ЭСЗ-ын семинар зохион байгуулжээ. Энэ хугацаанд ЭСЗ-ын чухал бүтээлүүдийг англи хэл рүү орчуулсан. Доктор Пезешкиан мөн менежментийн сургалт, коучингад ЭЗС-ыг хэрэглэх арга барилын талаар семинар зохион байгуулж, ЭСЗ-ыг эдгээр чиглэлд ашиглах сонирхлыг төрүүлсэн. === 1990–2010 он === Энэ хугацаанд Пезешкиан [https://www.amazon.com/Positive-Psychosomatics-Nossrat-Peseschkian/dp/1524636614 "Психосоматик ба эерэг сэтгэл засал"] хэмээх эцсийн суурь бүтээлээ 1991 онд (герман хувилбар) хэвлүүлж, дараа нь 2013 онд англи хэл рүү орчуулсан. Энэхүү номдоо сэтгэл зүйн болон бие махбодийн олон эмгэгийг эмчлэх бүтэцтэй психодинамик аргыг танилцуулсан. 1990-ээд оны үед Төв болон Зүүн Европын орнуудад гарсан улс төрийн өөрчлөлт нь 1980-аад онд эхэлсэн ЭСЗ-ын олон улсын тэлэлтийг ихээхэн хурдасгасан юм. ЭСЗ нь Дорнод болон Барууны соёлын хооронд өвөрмөц сэтгэл зүйн байр суурь эзэлдэг эдгээр соёлуудад ихээхэн сонирхол татсан. Зохион байгуулалттай ажлын арга барил, мэдлэгээрээ алдартай Зүүн Европын хамт олон нь ЭСЗ-ын семинаруудыг системчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. 1990 онд ОХУ-ын Казань хотод анхны төв байгуулагдаж, улмаар дэлхий даяар 30 гаруй төв байгуулагдсан. Эерэг сэтгэл заслын үндэсний холбоо Болгарт (1993), Румынд (2004), Орос улсад байгуулагдсан<ref>[https://www.positum.org/ppt-centers/ "PPT centers"]</ref>. 1996 онд ХБНГУ-д Олон улсын эерэг сэтгэл заслын төвийг төрийн бус байгууллагаар бүртгэж, дараа нь Дэлхийн эерэг сэтгэл засал болон соёл хоорондын/соёл дамнасан (Транскультураль) сэтгэл заслын холбоо [https://www.positum.org/ (WAPP)] болон өөрчлөгдсөнөөр ЭСЗ-ыг олон улсын хандлага болгох ажил үргэлжилж ирлээ. Эдгээр үйл явдал нь 1990 онд Вена хотод Европын сэтгэл заслын холбоо [https://www.europsyche.org/ (EAP)] байгуулагдсантай давхцаж, сэтгэл заслын мэргэжлийн болон хууль эрх зүйн стандартыг бий болгосон. Эерэг сэтгэл заслын төлөөлөгчид EAP байгуулагдсан цагаас эхлэн үйл ажиллагаанд нь идэвхтэй оролцож ирсэн. Герман хэлээр ярьдаг орнуудад сэтгэл заслын янз бүрийн аргын үр дүнтэй байдлын талаарх маргааныг 1994 онд хэвлэгдсэн [https://en.wikipedia.org/wiki/Klaus%20Grawe Клаус Гравегийн] бүтээл<ref>Grawe K, Donati R, Bernauer F. Psychotherapie im Wandel: Von der Konfession zur Profession. Göttingen: Hogrefe; 1994.</ref>, түүний мөрөөр сэтгэл заслын тухай хуулиудын талаарх маргааныг дагуулсан. Үүний хариуд Пезешкиан болон түүний хамтрагчид "Эерэг сэтгэл заслын үр дүн"<ref>Tritt, K.; Loew, T. H.; Meyer, M.; Werner, B.; Peseschkian, N. (1999). [https://psycnet.apa.org/record/2000-13704-005 "Positive psychotherapy: Effectiveness of an interdisciplinary approach"]. The European Journal of Psychiatry. 13 (4): 231–242.</ref> хэмээх томоохон судалгааг хийж, тэр нь 1997 онд Ричард Мертен-ий шагнал хүртжээ. Энэхүү судалгаа нь ЭСЗ-ын практик үр дүнтэй байдлын баталгаа болсон бөгөөд сэтгэл заслын нотолгоонд суурилсан практикт анхаарал хандуулж байгаатай нийцэж байв. 1999 онд янз бүрийн улс орны туршлагад үндэслэн ЭСЗ-аар мэргэшил дээшлүүлэх олон улсын сургалтын хөтөлбөр хэвлэгдсэн. 2000 онд ЭСЗ-ын сургагч багш нарын жил бүр явагдах олон улсын сургалтын эхлэл тавигдсан<ref>[https://www.positum.org/conferences/ "Conferences".]</ref>. ЭЗС-ын өргөтгөл нь Германд албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөгдсөн. Висбадены Сэтгэл заслын академи (WIAP)<ref>[https://web.archive.org/web/20211019064622/https:/www.wiap.de/ueber-wiap/geschichte-der-wiap/ "Geschichte der WIAP-Akademie"] [History of the WIAP Academy] (in German). [https://www.wiap.de/ueber-wiap/geschichte-der-wiap/ Archived from the original] on 2021-10-19.</ref> нь психодинамик сэтгэл заслын чиглэлээр сэтгэл судлаачид, түүнчлэн хүүхэд, өсвөр үеийнхний сэтгэл заслын багш, нийгмийн ажилтнуудад зориулсан төгсөлтийн дараах резидентурын сургалт явуулах эрхийг төрийн түвшинд хүлээн зөвшөөрсөн. Германд Сэтгэл засалчдын тухай хууль байдаг<ref>[https://www.bgbl.de/xaver/bgbl/start.xav?start=%2F%2F*%5B%40attr_id%3D%27bgbl198s1311.pdf%27%5D#/switch/tocPane?_ts=1777876624016 "Bundesgesetzblatt BGBL. Online-Archiv 1949 – 2022 | Bundesanzeiger Verlag".]</ref>. Сургалтын хөтөлбөрийг цаашид хөгжүүлэх, ЭСЗ-ын анхан шатны болон ахисан түвшний сургалтыг системчлэхэд 1998 он онцгой чухал он болж, улмаар ЭСЗ-ын нөлөө Германаас хальсан. Хэдэн жилийн турш Зүүн Европт зохион байгуулагдсан үндсэн түвшний семинаруудын үр дүнд шинэ суурь үзэл баримтлал бий болсон. ЭСЗ нь анагаах ухааны агуулгаасаа хальж, сургууль, их сургуулийн боловсрол, менежментийн сургалт, коучинг зэрэг янз бүрийн салбарт хэрэглэгдэх болсон.<ref>Peseschkian H. Die Anwendung der Positiven Psychotherapie im Managementtraining. In: Graf J, (ed). Seminare 2002 – Das Jahrbuch der Management-Weiterbildung (ManagerSeminare). Bonn: Gerhard May Verlags GmbH; 2001.</ref><ref>Remmers A. An integrated model for salutogenesis and prevention in education, organisation, therapy, self-help and family consultation, based on positive family psychotherapy [Realized projects and experiences in Bulgaria 1992–1994]. 1995.</ref>. ЭЗСын анхны Дэлхийн конгресс 1997 онд ОХУ-ын Санкт- Петербург хотноо зохион байгуулагдаж, түүнээс хойш 3-4 жил тутамд зохион байгуулагдаж байжээ. 2005 онд Боливийн Санта Круз хотын UTEPSA их сургуульд ЭСЗ чиглэлээр магистрын зэрэг олгох анхны төгсөлтийн хөтөлбөрийг дүүргэсэн. Олон улсын эерэг соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын академи (IAPP) гэгддэг Проф.Пезешкианы санг 2005 онд Маниже Пезешкиан,Носсрат Пезешкиан хоёр байгуулав. Энэ сан олон улсын санаачлагыг дэмжиж, ЭСЗ-ын Олон улсын архивын үйл ажиллагааг хянадаг. === 2010 оноос хойш === ЭСЗ-ыг үүсгэн байгуулагч Носсрат Пезешкиан 2010 онд таалал төгсч, ЭСЗ нийгэмлэг дараагийн шинэ шатанд оров. Дэлхийн эерэг соёл хоорондын сэтгэл заслын холбоо (WAPP) нь эерэг сэтгэл заслын дэлхийн дээвэр байгууллага болсон. 1996 онд Олон улсын эерэг сэтгэл заслын төв нэртэйгээр байгуулагдсан WAPP нь бие даасан гишүүд, үндэсний холбоод, сургалтын хүрээлэн, төв, үндэсний болон бүс нутгийн түвшний төлөөлөгчийн газруудаас бүрддэг. Үүний гол зорилго нь эерэг сэтгэл заслыг судлах, дадлага хийх, сурталчлах сонирхолтой гишүүд болон хувь хүмүүст дэмжлэг үзүүлэх явдал юм. WAPP нь Германы Висбаден хотод ашгийн бус байгууллагаар бүртгэгдсэн бөгөөд 2024 оны байдлаар дэлхийн 60 улсын 2600 гаруй бие даасан гишүүнтэй<ref>[https://web.archive.org/web/20230718061311/https:/www.positum.org/wapp-members-list/ "WAPP members"]. Archived from the original on 2023-07-18. Retrieved 2023-05-22.</ref>. Эерэг сэтгэл засал бол Европын Сэтгэл заслын холбооны (EAP) албан ёсоор хүлээн зөвшөөрсөн арга барилын нэг юм. Европын Эерэг сэтгэл заслын төвүүдийн холбоо (EFCPP) нь Европ даяарх байгууллага бөгөөд EAP-ийн дэргэдэх IAPP Академиар дамжуулан Европын байгууллага (EWO), Бүх Европын магадлан итгэмжлэлийн байгууллага (EWAO) Европын магадлан итгэмжлэгдсэн сэтгэл заслын сургалтын хүрээлэнгийн (EAPTI) үүрэг гүйцэтгэдэг. Хүсэл эрмэлзэлтэй сэтгэл засалч нар EFCPP-ийн сургалтад хамрагдсанаар эерэг сэтгэл заслын Европын сэтгэл заслын гэрчилгээг (ECP) авах боломжтой<ref>[https://www.positum.org/training-standards/ "Training standards".]</ref>. Эерэг сэтгэл заслын засал нь АНУ-д бүртгэгдсэн худалдааны тэмдэг юм (бүртгэл No6,082,225)<ref>[https://web.archive.org/web/20240331041344/https://tmsearch.uspto.gov/bin/showfield?f=doc&state=4809%3A2znph.2.1 "Trademark Search"]. Archived from the original on 2020-01-17. Retrieved 2023-05-20.</ref>. 2016 онд эерэг сэтгэл заслын засал нь Европын холбоо болон Швейцарь улсад албан ёсоор бүртгэгдсэн. 2025 оны байдлаар Болгар, Гүрж, Герман, Румын, Косово, Украин, Этиоп, Монгол зэрэг улсад ЭСЗ-ын үндэсний холбоод байгуулагдав<ref>Peseschkian, N.; Tritt, K. (1998). "Positive psychotherapy effectiveness study and quality assurance". European Journal of Psychotherapy & Counselling. 1: 93–104. [https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13642539808400508 doi:10.1080/13642539808400508.]</ref>. Цаашилбал, Армян, Австри, Беларусь, Болгар, Хятад, Кипр, Гүрж, Герман, Косово, Латви, Хойд Македон, Польш, Румын, Орос, Турк, Украин, Их Британи, Монгол дахь орон нутгийн болон бүс нутгийн 50 гарүй сургалтын төвүүдээр дамжуулан ЭСЗ идэвхтэй сурталчлагдаж байна. ЭСЗ-ын талаарх семинар, лекцүүд дэлхийн 80 гаруй оронд явагджээ. Болгар, Орос, Украин, Туркийн их дээд сургуулиудын сэтгэл судлал, сэтгэл заслын сургалтын хөтөлбөрт ЭСЗ орсон байгаа. == ОНОЛ == === Үндсэн шинж чанарууд === ЭСЗ-ын үндэс нь шинжлэх ухааны онолд үндэслэсэн бөгөөд үүнийг бусад сэтгэл заслын аргуудаас олж харж болно. Гэсэн хэдий ч Пезешкианы энэхүү арга барил нь психодинамик ба хүмүүнлэг сэтгэл заслын онол, заслын практикийн элементүүдийг нэгтгэсэнээрээ соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын хандлагыг бий болгож чадсан билээ. ЭСЗ нь үйлчлүүлэгчийн хувийн хэрэгцээ, салютогенетик нэгдсэн арга барилыг хэрэгжүүлдэг зарчим, гэр бүлийн засал, өөртөө туслах хэрэгслүүд бүгдийг харгалзан үздэг нэгдмэл арга барилыг ашигладаг<ref>Peseschkian, Hamid (2023). [https://www.mdedge.com/psychiatry/article/260349/depression/positive-psychotherapy-core-principles "Positive psychotherapy: Core principles".] Current Psychiatry. 22. [https://www.mdedge.com/psychiatry/article/260349/depression/positive-psychotherapy-core-principles doi:10.12788/cp.0317.]</ref>. '''ЭСЗ-ын аргын үндсэн шинж чанарууд:''' * Сэтгэл заслын нэгдмэл арга барил * Хүмүүнлэг психодинамик арга барил * Сэтгэл заслын цогц нэгдмэл тогтолцоо * Зөрчилдөөнт төвтэй богино хугацааны арга * Соёлуудын ялгааны мэдрэмжтэй * Түүх, шог яриа, зүйр цэцэн үгийг ашигладаг * Шинэлэг оролцоо болон арга техниктэй * Сэтгэл засал, анагаах ухааны бусад салбар, зөвлөгөө, боловсрол, урьдчилан сэргийлэх, менежмент, сургалтанд ашигладаг. === Үндсэн зарчмууд === Эерэг сэтгэл заслын гурван үндсэн зарчим буюу тулгуур нь<ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)</ref>: * Итгэл найдварын зарчим * Тэнцвэрийн зарчим * Зөвлөгөөний зарчим юм. '''''Итгэл найдварын зарчим нь''''' өвчтөнд түүний эмгэг, зөрчилдөөний цаад утга учир, зорилгыг танин мэдэх, ойлгоход нь туслах зорилготой гэж үздэг. Үүний үр дүнд эмгэгийг эергээр тайлбарлахад, тайлбарыг эергээр боловсруулан ухамсарлахад хүргэдэг. Жишээ нь: * Нойрны хямралыг сэрэмжтэй байх, хязгаарлагдмал нойртой ажиллах чадвар гэж, * Сэтгэлийн хямралыг гүнзгий мэдрэх, зөрчилдөөний хариуд сэтгэл хөдлөлөө илэрхийлж чадах чадвар гэж, * Шизофрени нь хоёр ертөнц, эсвэл уран зөгнөлийн ертөнцөд нэгэн зэрэг оршин тогтнох чадвар гэж үздэг. * Ийм өөдрөг үзлийг баримталснаар зөвхөн өвчтөнд төдийгүй түүний эргэн тойрон дахь хүмүүсийн үзэл бодлыг өөрчлөх боломжтой болно. '''''Тэнцвэртай байх зарчим''''' нь нийгэм, соёлын ялгааг үл харгалзан хүн болгон бэрхшээл/асуудлыг даван туулах түгээмэл механизмд найдлагатай байдаг гэдгийг хүлээн зөвшөөрдөг. Носсрат Пезешкиан эерэг сэтгэл заслын тэнцвэрийн загвартай хослуулан янз бүрийн соёлын зөрчилдөөнийг шийдвэрлэх динамик, орчин үеийн хандлагыг боловсруулсан. Энэхүү загвар нь амьдралын дөрвөн үндсэн хүрээг тодорхойлдог: * Бие мах бодь/Мэдрэмж - психосоматик асуудлууд. * Амжилт/Үйл ажиллага – стресс үүсгэх хүчин зүйлүүд. * Дотны харилцаа холбоо/Ёс зүйн уламжлал - сэтгэлийн хямралыг өдөөгч хүчин зүйлс. * Ирээдүй/Уран зөгнөл/Амьдралын утга учир/Зөн совин - айдас ба фоби. Эдгээр дөрвөн хүрээ нь бүх хүнд нийтлэг байдаг ч тухайн хүн ямар соёлд хамаарч байгаагаас шалтгаалан өөр өөр илэрдэг. Тухайлбал, барууны нийгэмд бие бялдрын сайн сайхан байдал, мэргэжлийн амжилтыг чухалчилдаг бол дорныхон хүмүүс хоорондын харилцаа холбоо, төсөөлөл, ирээдүйн хүсэл тэмүүллийг илүү чухалчилдаг. Холбоо барих, төсөөлөх чадваргүй байх нь янз бүрийн психосоматик өвчин үүсэхэд нөлөөлдөг гэдгийг мэддэг. Үүнийг Ид, Эго, Супер-эго гэсэн Фрейдийн сонгодог загварын бодит ялгаа гэж үзэж болно. '''''Зөвлөгөөний зарчим нь''''' эерэг сэтгэл засалд нягт уялдаатай засал ба өөртөө туслах “таван үе шат” ойлголтыг танилцуулдаг. Эдгээр үе шатанд өвчтөн болон тэдний гэр бүлийнхэн хамтдаа өвчний талаар болон түүнийг шийдвэрлэх хувь хүний шийдлийн талаар мэдээлэл авдаг. Таван үе шат нь дараах байдалтай байна: # '''''Ажиглалт болон зай барих:''''' Энэ үе шат нь сэтгэл засалч сэтгэл хөдлөлийн хувьд тодорхой зай сахихын зэрэгцээ, үйлчлүүлэгч хүсэл, бэрхшээл, асуудлаа мэдэрч, илэрхийлэх явдал юм. # '''''Бүрдүүлэлт/Мэдээлэл цуглуулах цэгцлэх:''''' Өвчтөн сүүлийн 5-10 жилийн хугацаанд тохиолдсон амьдралын чухал үйл явдлуудын талаар эргэцүүлэн бодох үед танин мэдэхүйн чадвараа идэвхжүүлдэг. # '''''Нөхцөл байдлын урамшуулал, дэмжлэг үзүүлэх:''''' Энэ үе шат нь өөртөө туслах, дотоод нөөцийг идэвхжүүлэхэд чиглэдэг. Өвчтөнийг зөрчилдөөнийг шийдвэрлэхэд өмнөх амжилтай туршлагыг ашиглахыг зөвлөж байна. # '''''Үгээр илэрхийлэх үйл явц:''''' Өвчтөний харилцааны чадавх сайжирч, амьдралын дөрвөн хүрээтэй холбоотой шийдэгдээгүй зөрчилдөөн, асуудлуудыг томъёолж, илэрхийлэх боломжийг олгодог. # '''''Зорилгоо тэлэх/өргөжүүлэх:''''' Энэ үе шат нь асуудлыг шийдвэрлэсний дараах ирээдүйн урт хугацааны амьдралын чиг баримжаагаа тодорхойлоход чиглэгддэг. Өвчтөнөөс "Бүх асуудал шийдэгдчихвэл та юу хиймээр байна вэ? Ирэх таван жилийн зорилго чинь юу вэ?" гэх мэт асуулт асууна. Эдгээр таван үе шат нь хүний сайн сайхан байдлын янз бүрийн асуудлыг шийдвэрлэх, хувь хүний өсөлт хөгжил, ирээдүйн хүсэл тэмүүллийг дэмжих тогтолцоог бүрдүүлж, эмчилгээ, өөртөө туслах цогц арга барилыг илэрхийлдэг. === Эерэг сэтгэл засал нь мета онол юм === Анх Пезешкианы хоёр зорилго тавьж ажиллаж байсан: нэгдүгээрт, өвчтөнүүдэд ойлгож, ашиглахад хялбархан аргыг бий болгох, хоёрдугаарт, янз бүрийн сэтгэл заслын сургууль хооронд зуучлагч арга барил болох эерэг сэтгэл заслыг боловсруулах. 1977 онд герман хэлээр, 1987 онд англи хэл дээр хэвлэгдсэн "Эерэг сэтгэл засал" номондоо<ref>Frank JD. Persuasion and healing: a comparative study of psychotherapy. 3rd ed. Baltimore: Hopkins Univ. Press; 1991.</ref> тэрээр энэ сорилтод "Эерэг сэтгэл засал ба бусад сэтгэл засал" (хуудас 365–400) гэсэн нэг бүлгийг зориулсан. Энэ бүлэг “хамгийн хэцүү, хөдөлмөр их шаардсан бүлэг” гэж Пезешкиан хэлсэн байдаг. Тэрээр эерэг сэтгэл заслыг сэтгэл заслын талбарт гарч ирсэн зүгээр нэг өөр арга гэж ойлгож болохгүйг онцлон тэмдэглэсэн байдаг. “Энэ нь тодорхой тохиолдлуудад тохирох арга зүйн хандлагыг сонгох, эдгээр аргыг хооронд нь хосолж хэрэглэх хялбар цогц тогтолцоог бүрдүүлэх арга” хэмээн тэр тодорхойлсон. Нэг ёсондоо эерэг сэтгэл засал нь сэтгэл заслын мета онол юм. Тэрээр сэтгэл заслыг зөвхөн тодорхой шинж тэмдгүүдийг арилгах тогтсон арга гэж бус, харин өөрийн үйл ажиллагаа явуулж буй өргөн хүрээтэй нийгэм, соёл хоорондын болон нийгмийн орчинд үзүүлэх хариу үйлдэл гэж үздэг<ref>Lapworth P, Sills C. Integration in counselling & psychotherapy. Los Angeles: SAGE; 2010.</ref>. Пезешкиан мөн эерэг сэтгэл заслыг хаалттай, онцгой систем гэж үзэх ёсгүй гэж үзсэн; үүний оронд энэ нь сэтгэл заслын олон янзын аргуудыг нэгтгэж ач холбогдолтайгаар ашигладаг. Энэ нь сэтгэлзүйн шинжилгээ, сэтгэлзүйн динамик, зан үйлийн, бүлгийн, гипно эмчилгээ, эм, физик эмчилгээ зэрэг янз бүрийн хандлагыг хамардаг. Эерэг сэтгэл заслыг сэтгэл заслын хэд хэдэн хэмжээсийг хамарсан интеграцийн арга гэж үзэж болно. Швейцарь дахь [https://en.wikipedia.org/wiki/Klaus%20Grawe Клаус Граве] болон түүний хамтран ажиллагсад сэтгэл заслын янз бүрийн аргын үр нөлөөний мета-анализыг хэвлэн нийтэлж, уламжлалт сэтгэл заслын сургуулиас давсан ерөнхий аргыг санал болгохоос өмнө бараг хорин жил өнгөрсөн<ref>Norcross JC, Goldfried MR. Handbook of psychotherapy integration. New York: Oxford University Press; 2003.</ref>. АНУ-д сэтгэцийн эмч [https://en.wikipedia.org/wiki/Jerome%20Frank%20(psychiatrist) Жером Франк] багцтай сэтгэл заслын тогтолцоо/схемыг санал болгосон ч энэ нь маргаантай байсан бөгөөд батлагдаагүй. Үүнээс хойш улам бүр хүлээн зөвшөөрөгдсөн эклектик болон интегратив сэтгэл заслын хөдөлгөөнүүд өргөжиж байгаа ч интеграцийн үндсэн зорилго болох онолын зохицуулалтанд анхаарлаа хандуулах биш, харин өөр өөр сургуулийн арга техникийг ашиглах захын функцэд ихээхэн анхаарал тавьж байна<ref>Maslow AH. Motivation and personality. New York: Harper & Row; 1954.</ref><ref>Nossrat Peseschkian mentions the term ‘positive psychology’ in his book on Positive Psychotherapy in 1987, p. 389, but not going further.</ref>. Заслын үйл явцад эмпати, хүлээлт, соёлын дасан зохицох чадвар, засалчийн хувийн шинж чанар зэрэг хүчин зүйлүүд нь тодорхой арга, хэрэгсэл, техникээс илүү чухал гэдэгтэй санал нэгдэж байна. === Эерэг хандлага === Эерэг сэтгэл засал нь одоо байгаа эмгэгийг арилгахаас илүүтэй өөртөө туслах боломж, чадвараа дайчлахыг чухалчилдаг. [[Абрахам Маслоу]] хувь хүний хөгжлийн боломж, эерэг чадваруудыг чухалчлах үүднээс "эерэг сэтгэл судлал" гэсэн нэр томъёог нэвтрүүлсэн<ref>Jork K, Peseschkian N. Salutogenese und Positive Psychotherapie. Bern, Stuttgart: Hans Huber Verlag; 2003/2006.</ref>. Энэхүү хандлагын дагуу сэтгэл засал нь засалд оролцож байгаа хүмүүсийн чадварт анхаарал хандуулж, хөгжих боломж олгохоос эхэлдэг (Peseschkian N.,<ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)</ref> с.1–7). Шинж тэмдэг, эмгэгийг мөргөлдөөнд үзүүлэх хариу үйлдэл гэж үздэг бөгөөд энэ нь амьдралын жам, баяр баясгалан, боломж, нөөц, хүч чадал, боломжийн салютогенезийг багтаасан хүмүүний бүхэл цул байдлыг хүлээн зөвшөөрдөг тул заслыг "эерэг" гэж нэрлэдэг (Jork K, Peseschkian N.,<ref>In German language, there is a very exact word for worldview, philosophy of life, or image or conception of human beings: Menschenbild. This concept plays a very important role in philosophy, medicine and psychotherapy.</ref> с.;13). Эерэг сэтгэл заслын "эерэг" гэсэн нэр томъёо нь "эерэг шинжлэх ухаан" ([[Макс Вебер|Макс Веберын]] дагуу, 1988) гэсэн ойлголтод суурилдаг бөгөөд энэ нь ажиглагдсан үзэгдлийн талаар дүгнэлт хийхгүй байх гэсэн үг юм. Носсрат Пезешкиан "positum" гэдэг нэр томьёог илүү өргөн утгаар нь ашигладаг бөгөөд энэ нь боломжтой, өгөгдсөн эсвэл бодитой гэсэн утгатай. Өвчинд хандах энэ эерэг хандлага нь өвчнийг ойлгох, эмнэл зүйн эмчилгээ явуулахад өвчнийг сөрөг талаас авч үзэхтэй адил чухал юм. Засал нь одоо байгаа чадавх, боломжуудыг өөртөө туслах зорилгоор дайчлах зорилготой бөгөөд зөвхөн "шинж тэмдгийн уут"-тай харьцахаас илүү хувь хүний хөгжлийн чадавх, чадварт анхаарлаа хандуулдаг. Пезешкиан шинж тэмдгүүд, эмгэгүүд нь зөрчилдөөний хариу үйлдэл гэж үздэг бөгөөд үүнд оролцсон хүмүүсийн бүрэн бүтэн байдал нь өгөгдсөн гэж үздэг тул заслаа "эерэг" гэж нэрлэдэг болсон<ref>Peseschkian H, Peseschkian N. Der Mensch ist seinem Wesen nach gut. Die Notwendigkeit eines positiven Menschenbildes für Priester und Ärzte im Zeitalter multikultureller Gesellschaften. In: Paris W, Ausserer O (eds.). Glaube und Medizin. Meran: Alfred und Söhne; 1993.</ref>. Эерэг сэтгэл заслын суурь үзэл нь хүний төрөлхийн сайн сайхан, чадавхийг онцолсон, эдгээрийг хүний байгалиас өгөгдсөн мөн чанар гэж үздэг хүмүүнлэг үзэлд<ref>Abebe, S. W. (2020). Positive Interpretation as a Tool in Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 417–422), Springer, Cham (Switzerland).</ref> суурилдаг<ref>Peseschkian H. Osnovy pozitivnoj psichoterapii (Basics of positive psychotherapy). Archangelsk: Publications of the Medical School; 1993. (in Russian).</ref>. ЭСЗ-ын дагуу хүмүүс хайрлах, танин мэдэх гэсэн хоёр үндсэн чадавхи/өгөгдөлтэй бөгөөд боловсрол, хувь хүний хөгжлийн замаар энэ чадвар, өвөрмөц онцлогоо хөгжүүлж чаддаг. Энэ нөхцөлд заслыг өвчтөн болон түүний гэр бүлийн цаашдын өсөлт, боловсролыг дэмжих хэрэгсэл гэж үздэг. Эерэг сэтгэл засалд эмгэгийг эерэг талаас нь авч үздэг. Жишээлбэл, сэтгэлийн хямралыг "мөргөлдөөнд гүн гүнзгий сэтгэл хөдлөлөөр хариулах чадвар", ганцаардлаас айх айдсыг "бусад хүмүүстэй хамт байх хүсэл", архидалтыг "бусдаас хүлээж авдаггүй халуун дулаан сэтгэлээр (мөн хайраар) өөрийгөө хангах чадвар", психозыг "хоёр ертөнцөд нэгэн зэрэг амьдрах чадвар", зүрхний эмгэгийг "зүрхний үйл ажиллагааг маш ойр байлгах чадвар" гэж тайлбарладаг.<ref>Peseschkian H, Peseschkian N. Der Mensch ist seinem Wesen nach gut. Die Notwendigkeit eines positiven Menschenbildes für Priester und Ärzte im Zeitalter multikultureller Gesellschaften. In: Paris W, Ausserer O (eds.). Glaube und Medizin. Meran: Alfred und Söhne; 1993.</ref> ЭСЗ-д хамрагдсан эерэг үйл явц нь өвчтөн, түүний гэр бүл, эмч/засалч гээд бүх талын хэтийн төлвийг өөрчлөхөд хүргэдэг<ref>Peseschkian H, Remmers A (2013): Positive Psychotherapie. In der Buchreihe „Wege der Psychotherapie“. Reinhardt Verlag München.</ref>. Зөвхөн шинж тэмдэгт анхаарлаа төвлөрүүлэхийн оронд гол гүнзгий зөрчилдөөнд төвлөрдөг. Нэмж дурдахад энэ арга нь "жинхэнэ өвчтөнийг" олж тодорхойлох боломжийг олгодог<ref>Kirillov, Ivan; Efremova, Polina; Dobiala, Ewa; Pleshakov, Ivan (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/kirrilov-i-efremova-p-dobiala-e-pleshakov-i-the-global-psychotherapist/ "Primary Capacities as a Predictor of Perceived Stress, Anxiety, and Depression in the Pandemic Crisis of Covid-19".] The Global Psychotherapist. 3 (2): 19–29. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/kirrilov-i-efremova-p-dobiala-e-pleshakov-i-the-global-psychotherapist/ doi:10.52982/lkj195].</ref>. Учир нь, ихэвчлэн тусламж хүсч хандсан хүн нь өвчтөн биш, харин түүний нийгмийн орчны хэн нэгэн жинхэнэ өвчтөн байдаг. Өвчин эмгэгийг эерэг талаас нь тайлбарласнаар өвчтөнүүд болон бусад хүмүүс өвчний боломжит үүрэг сэтгэцийн динамик ач холбогдлыг ойлгож, өвчнөө таньж мэддэгийн зэрэгцээ өөрийн чадваруудыг хүлээн зөвшөөрөх боломжийг олдог. === Үндсэн Чадавхи (өгөгдөл) (ҮЧ) болон Бодит чадварууд (БЧ) === Тэдний ард хайр, шударга ёс гэгч ойлголт, эмх цэгц, бүрэн итгэлцэл, тэвчээр гэх мэт үнэт зүйлс буюу эерэг сэтгэл засалд бодит чадвар гэж нэрлэгддэг шинж чанарууд байдаг. Зан төлөв, үнэт зүйл, ариун журам, зөрчилдөөнтэй санаанууд нь соёлын онцлогоор тодорхойлогддог бодит чадваруудын утга агуулгатай холбоотой байдаг. Өдөр тутмын амьдрал дахь зөрчилдөөн, түүнчлэн сэтгэл зүйн эмгэг, өвчинд хүргэж болзошгүй дотоод зөрчил нь хүнд тогтосон үнэт зүйлсийн шүүлттэй холбоотой байдаг. Үүнд '''хайр''' эсвэл '''шударга ёсоч''' гэх мэт ойлголтууд, эсвэл '''эмх цэгцтэй/зохион байгуулалтай байх''' байдал, '''бүрэн итгэх/итгэлцэл, тэвчээр/хатуужил/хүлээллцтэй хандах''' зэрэг үнэт зүйлс багтдаг бөгөөд эдгээр нь эерэг сэтгэл засалд '''Бодит чадварууд (БЧ)''' гэж нэрлэгддэг шинж чанарууд юм. Зан төлөв, үнэт зүйлс, сайн сайхан чанарууд болон зөрчилдөөнд хүргэдэг бодол санаанууд нь Бодит чадваруудын онцгой агуулгатай холбоотой байдаг. Энэ нь хүний тухайн соёлын онцлогоос үүдэлтэй. Хүн бүр амьдралынхаа туршид суралцаж хөгжүүлсэн, хувь хүний туршлагаас үүдэлтэй бөгөөд соёл боловсролоор дамжуулан өвлөн авсан загвар болсон суурь үзлүүдэд өөр өөрийнхөөрөө хариу үйлдэл үзүүлдэг. Жишээ нь, '''цаг баримтлах,''' эсвэл '''бүрэн итгэл/итгэлцэл''' гэгч бодит чадваруудын талаар адил нөхцөл байдалд хоёр хүн өөр өөр ойлголттай байх болно. Зовиур шаналал, тэр ч байтугай бие махбодийн хариу үйлдэлд (өвчин/зовиур) хүргэх зөрчилдөөн нь ихэвчлэн идэвхтэйгээр илэрсэн бодит чадваруудын (тухайлбал, цаг баримтлах, эсвэл итгэлцэл) талаарх ялгаатай ойлголтуудаас үүдэлтэй байдаг. Бодит чадварууд өөр өөрөөр үнэлэгддэг нь соёлын болон гэр бүлийн ялгаатай суурь үзлээс үүдэлтэй. '''Нийгмийн харилцан үйлчлэл, Үйл ажиллага, амжилт, шударга ёсоч байдлыг цаг баримтлах, эсвэл бүрэн итгэх/итгэлцлийн''' ач холбогдлыг харьцуулж үнэлэхэд янз бүрийн хүмүүс өөр өөрөөр үнэлнэ. Энэ нь зөрчилдөөн үүсгэдэг ч, хүмүүст суурь үзлүүдээ солилцох, тэдгээрээсээ суралцах, тэдгээрийг өргөжүүлэхэд хүргэдэг. 1977 онд Носсрат Пезешкиан "Бодит чадвар" гэсэн томъёоллыг нэвтрүүлсэн<ref>Peseschkian, N. (1974): Schatten auf der Sonnenuhr. Wiesbaden: Medical Tribune.</ref>. Пезешкианы томъёолсноор хүнд хоёр '''Үндсэн (өгөгдөл) чадавхи''' байдаг. Нэгд, '''Хайрлах чадавхи:''' сэтгэл хөдлөлийн хэрэгцээгээр илэрхийлэгдэх '''Анхдагч бодит чадварууд;''' хоёрт, '''Танин мэдэх чадавхи:''' Хоёрдогч бодит чадвар болон нийгмийн хэм хэмжээгээр дамжуулан хөгжөдөг чадавхи. Хайрлах чадавхи нь '''Тэвчээр/хатуужил/хүлээлцтэй ханадах, Цаг хугацааны мэдрэмж, Бүрэн итгэл/итгэлцэл''' зэрэг анхдагч бодит чадваруудаар илэрхийлэгддэг бол Танин мэдэх чадавхи нь '''Цаг баримтлах, Цэвэрч нямбай байх, Эмх цэгцтэй/Дэг журамтай/Зохион байгуулалттай''' байх зэрэг хоёрдогч бодит чадваруудаар илэрхийлэгдэнэ. “Бид танин мэдэх чадавхийн тусламжтайгаар туршлагаа бүтэцтэй болгодог. Үүнд суралцах (туршлага хуримтлуулах) болон заах (туршлагаа бусдад дамжуулах) зэрэг чадвар багтана”<ref>Peseschkian H, Remmers A (2013): Positive Psychotherapie. In der Buchreihe „Wege der Psychotherapie“. Reinhardt Verlag München</ref>. {| class="wikitable" |+ '''Бодит чадварууд''' |- ! '''Анхдагч бодит чадварууд (хайрлах үндсэн (өгөгдөл) чадавхигаас хөгждөг''' !! '''Хоёрдогч бодит чадварууд (танин мэдэх үндсэн (өгөгдөл) чадавхигаас хөгждөг''' |- | Хайрлах/хайрлагдах ба ойр дотны харилцаа холбоо тоготоох (өгөгдөл) чадавхи (Love and Capacity for Relationships) || Цаг баримтлах чадвар (Punctuality) |- | Төгс төгөлдөр байх/Үлгэр жишээнээс даган дуурайх загвар авах чадвар (Role Model) || Цэвэрч нямбай байх чадвар (Cleanliness) |- | Тэвчээр/Хатуужил/Хүлээцтэй хандах чадвар (Patience) || Эмх цэгцтэй/Дэг журамтай/зохион байгуулалттай байх/хандах чадвар (Orderlinsss/Order) |- | Цаг хугацааны мэдрэмж (Time awareness) || Дуулгавартай/сахилга баттай/нийгмийн хэв журмыг даган мөрдөх чадвар (Obedience) |- | Нийгмийн харилцан үйлчлэл (Contact) || Эелдэг эвтэй байх чадвар (Politness|Courtesy) |- | Бэлгийн харилцааны мэдрэмТаашал авч/өгөх чадвар /өөрийн хүсийн адилтгалтай байх (Sexuality) || Шударга ёсоор хандах/үйлдэх (Justice/Fairness) |- | Итгэл найдвар (Hope) || Үнэнч/Чин баттай байх чадвар (Fidelity|Loyalty) |- | Бүрэн итгэл/Итгэлцэл (Trust) || Шулуун шударга/Цэгц шулуун/Нээлттэй байх чадвар (Honesty/Directness) |- | Өөртөө итгэлтэй байх (Confidence) || Хичээл зүтгэл/Амжилт/Тэмүүлэл/Урам зоригтой байх чадвар (Diligence/Achievment) |- | Итгэл үнэмшил, шашин шүтлэг/ёртөнцийг үзэх үзэл (Belief/Faith/Worldview) || Арвич хямгач/Гамтай хандах чадвар Frugality/Thriftiness) |- | Эргэлзээ (Doubt) || Найдвартай/Хариуцлагатай байх/хандах чадвар (Reliability/Trustworthiness) |- | Тодорхой байдал (Certanity/Assurance) || Нарийн няхуур/Хянамгай байх чадвар (Accuracy/Precision) |- | Эв нэгдэл/нэгдэлцэл/харьялагдлын мэдрэмж (дотоод бүрэн бүтэн байдлын мэдрэмж) (Unity/Oneness) || Ухамсартай /хүн чанарын үүднээс үйлдэх/ хандах чадвар (Counscientiousness) |- | '''''Сэтгэл хөдлөлийн хэрэгцээ ба харилцааны чадвар (загварчлалаар бий болсон)''''' || '''''Нийгмийн хэм хэмжээ, харилцааг бий болгох (хүмүүжил боловсролоор дамжуулан)''''' |} Пезешкиан “Ялгаварлах дүн шинжилгээний онол”-ыг боловсруулсан(<ref>Chykhantsova, Olena; Kuprieieva, Olga (2021). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/chykhantsova-o-kuprieieva-o-raisch-s-2021-possibilities-of-positive-psychotherapy-in-the-formation-of-hardiness-the-global-psychotherapist-vol-1-no-2-pp-22-26/ "Possibilities of Positive Psychotherapy in the Formation of Hardiness". The Global Psychotherapist.] 1 (2): 22–26. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/chykhantsova-o-kuprieieva-o-raisch-s-2021-possibilities-of-positive-psychotherapy-in-the-formation-of-hardiness-the-global-psychotherapist-vol-1-no-2-pp-22-26/ doi:10.52982/lkj147].</ref>; с. 25). Энэ онол нь тухайн үедээ психосексуал үе шатуудыг (жишээлбэл, аман, аналь ба эдипаль) болон Ид ба Супер-Эго-гийн бие даасан хөгжил, тэдгээрийн хоорондын зөрчилдөөнүүдийг голчлон судалж байсан психоанализд нэмэлт болон гарч ирсэн(<ref>Chykhantsova, Olena; Kuprieieva, Olga (2021). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/chykhantsova-o-kuprieieva-o-raisch-s-2021-possibilities-of-positive-psychotherapy-in-the-formation-of-hardiness-the-global-psychotherapist-vol-1-no-2-pp-22-26/ "Possibilities of Positive Psychotherapy in the Formation of Hardiness". The Global Psychotherapist.] 1 (2): 22–26. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/chykhantsova-o-kuprieieva-o-raisch-s-2021-possibilities-of-positive-psychotherapy-in-the-formation-of-hardiness-the-global-psychotherapist-vol-1-no-2-pp-22-26/ doi:10.52982/lkj147].</ref>; с. 25). Ялгаварлах дүн шинжилгээ нь хөгжлийн эхэн үе шатанд ямар тодорхой агуулга үүсэхийг судалдаг: Эцэг эхийн тэвчээр, бүрэн итгэлцлийн хөгжил, болзолгүйгээр хүлээн зөвшөөрөх хайрын туршлага нь аман үе шатанд амжилттай хөгжих хөгжлийн сэтгэл зүйн урьдчилсан нөхцөл мөн. "Анхдагч" гэж нэрлэгддэг эдгээр чадварууд нь эцэг эхийн зан байдал, тэдний загварчлалаар хүүхдэд шууд дамжуулагддаг. Тэвчээртэй хандах (өөртөө эсвэл бусдад), бүрэн итгэх (өөртөө, бусдад, эсвэл хувь заяандаа), хэн нэгэнд зориулан цаг гаргах зэрэг Анхдагч бодит чадварууд нь хүүхдийн хөгжлийн үндсэн хэрэгцээ юм. Хүүхэд өөрийн насны онцлогт тохирсон дотоод тэнцвэрийг бий болгохын тулд тэдэнд орчны халуун дулаан уур амьсгал, цаг хугацаа, тэвчээр, эмпатитай болзолгүй хүлээн зөвшөөрөл хэрэгтэй байдаг<ref>Moghaddam FM, Harre R. But is it science? Traditional and alternative approaches to the study of social behavior. World Psychology. 1995;1(4):47–78.</ref>. Өөрт нь чухал, ач холбогдолтой хүнтэй анх харилцаа тогтоох анхдагч бодит чадвар нь хүн өөртэйгөө харилцах, өөртэйгөө эв найртай байх, өөрийгөө танин мэдэх, өөрийгөө болон ертөнцийг танин мэдэх чадварыг хөгжүүлэх, эцэст нь дотоод болон гадаад зөрчилдөөнийг зохих ёсоор даван туулах боломжийг олгодог. "Тэвчээр" гэсэн анхдагч бодит чадвар нь импульсийг хангалттай хянах, "бүрэн итгэл" чадварыг нь дотоод дэмжлэг, дулаан, аюулгүй байдлын мэдрэмжинд шаардлагатай байдаг. Хүүхдэд бага насанд нь мэдрэх 2 маш чухал зүйл бол нэгд, үргэлж цаг завтай, тэвчээртэй байдаг ээж, эмээгээс авсан ухамсаргүй хайр, хүлээн зөвшөөрөл, хоёрт, маш их итгэж, түүний өвөрт орж, хэзээ ч хэнд ч итгэж байгаагүй зүйлээ ярьж чаддаг хүүхдийн дотор байрласан эцгийн дүр төрх<ref>Badecka, Patrycja (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/badecka-p-2023-the-possibilities-of-transcultural-positive-psychotherapy-in-supporting-the-development-of-post-traumatic-growth-ptg-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ "The Possibilities OF Transcultural Positive Psychotherapy in Supporting the Development of Post-Traumatic Growth (PTG)"]. The Global Psychotherapist. 3: 98–103. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/badecka-p-2023-the-possibilities-of-transcultural-positive-psychotherapy-in-supporting-the-development-of-post-traumatic-growth-ptg-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ doi:10.52982/lkj187].</ref>. <ref></ref> == Лавлага == 11swdhsuprhp3tg00dcqyvtlu9adejn 856213 856212 2026-05-13T06:43:42Z Anastasiya Volkovaa 104270 /* Үндсэн Чадавхи (өгөгдөл) (ҮЧ) болон Бодит чадварууд (БЧ) */ 856213 wikitext text/x-wiki [[Файл:PPT_logo_sign.png|right|thumb|Figure 1. Positive and Transcultural Psychotherapy (ЭСЗ after N. Peseschkian since 1977)]] '''Эерэг сэтгэл засал''' ({{langx|en|Positive Psychotherapy}}) нь 1968 оноос Германд боловсруулагдасан сэтгэл заслын арга юм. Энэ аргыг сэтгэцийн эмч, сэтгэл засалч [[:en:Nossrat Peseschkian|Носсрат Пезешкиан]] бусадтай хамтран боловсруулсан. 1977 оноос энэхүү аргыг Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) хэмээн нэрлэх болсон. ЭСЗ нь хүний мөн чанарын тухай эерэг ойлголтод үндэслэсэн хүмүүнлэг, психодинамик сэтгэл засал мөн. Хүмүүнлэг, системчилсэн, психодинамик, танин мэдэхүйн зан үйлийн сэтгэл заслын элементүүдийг багтаасан цогц арга барил юм. 2026 оны байдлаар 22 гаруй улсад ЭСЗ-ын төв ажиллаж, сургалтууд явагдаж байна. ЭСЗ-ыг эерэг сэтгэл зүйтэй андуурч болохгүй.<ref>''Theo A. Cope (July 2014). {{Webarchiv|url=https://www.ijp.org.uk/shop/productlist.php?category=18&secondary=55 |wayback=20260113054117 |text="Positive Psychotherapy: 'Let the Truth be Told'" |archiv-bot=2026-05-12 17:03:54 InternetArchiveBot }}. International Journal of Psychotherapy. '''18''' (2).''</ref> == Тодорхойлолт == Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) нь 1970-1980-аад оны үед Носсрат Пезешкианы боловсруулсан сэтгэл заслын арга юм<ref>Peseschkian N. Schatten auf der Sonnenuhr: Erziehung, Selbsthilfe, Psychotherapie. Wiesbaden: Verlag Medical Tribune; 1974.</ref><ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapie. Theorie und Praxis einer neuen Methode. Frankfurt: Fischer; 1977.</ref><ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977).</ref>. Анх "Ялгаварлах дүн шинжилгээ" гэж нэрлэж байгаад 1977 онд Пезешкиан бүтээлээ хэвлүүлснээс хойш ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ гэх болсон. Пезешкианы бүтээл 1987 онд англи хэл рүү орчуулагдсан. ЭСЗ дахь "positive" (латинаар positivus) гэсэн нэр томъёо нь хүний амьдралын туршлагын жинхэнэ, бодит, тодорхой талууд гэсэн утгаар хэрэглэгддэг. Эерэг сэтгэл заслын гол зорилго нь өвчтөн болон үйлчлүүлэгчийн чадвар, хүч чадал, нөөц, далд боломжуудыг өөрт нь ухамсарлуулах, хөгжүүлэхэд нь туслах явдал юм. Энэ арга нь сэтгэл заслын янз бүрийн чиглэлийн элементийг нэгтгэдэг. Энд: * хүний мөн чанарт болон сэтгэл заслыг үйлчлүүлэгчтэй хамтран, хоршин хийх явцад хүмүүнлэгээр хандах хандлга, * сэтгэцийн болон психосоматик эмгэгийн талаарх психодинамик ойлголт, * гэр бүл, соёл, ажил төрөл болон орчин, өөртөө туслах дадлага ажлын онцлогийг харгалзаж үздэг системчилсэн хандлага, * сэтгэл заслын бусад чиглэлийн техник аргуудыг нэгтгэсэн, зорилгодоо хүргэхэд чиглэсэн 5 алхамт/үе шатны сэтгэл заслын үйл явц<ref>Henrichs, C., Hum, G. (2020). Positive Psychotherapy and other psychotherapeutic methods. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 401–408), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. ЭСЗ нь дэлхийн 20 гаруй соёлыг ажиглан судалсан судалгаанд тулгуурлан, зөрчилдөөн болон нөөц, боломжид илүүтэй төвлөрдөгөөрөө онцлог<ref>Remmers, A. (2020). Theoretical Foundations and Roots of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 297–308), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. ЭСЗ нь танин мэдэхүйн зан үйлийн заслын гарт арга болон үйл явцад чиглэсэн аналитик сэтгэл засал хоёрын дунд оршдог. ЭСЗ нь оношилгоо, засал, заслын дараа өөртөө туслах болон сургалтандаа хагас бүтэцтэй хандлагыг ашигладаг. == Үүсгэн байгулагчийн тухай == [[file:Nossrat Peseschkian 2010 03 31.jpg|thumb|Figure 2. Dr. Nossrat Peseschkian]] Эерэг сэтгэл заслыг үндэслэгч профессор Носсрат Пезешкиан бол Иран гаралтай Германы сэтгэцийн эмч, мэдрэл судлаач, сэтгэл засалч, психосоматик анагаах ухааны мэргэжилтэн. 1960-аад оны сүүл, 1970-аад оны эхэн үед тэрээр янз бүрийн эх сурвалж, эрдэмтэн, бүтээлүүдийг судлан санаа авчээ. Тухайлбал, * хүмүүнлэгийн сэтгэл зүйг болон түүний дараагийн дэвшлүүдийг бий болгосон тухайн цаг үеийн онцлог, * [https://en.wikipedia.org/wiki/Viktor%20Frankl Виктор Франкл], [https://en.wikipedia.org/wiki/Jacob%20L.%20Moreno Якоб Л.Морено], Хайнрих Менг зэрэг нэр хүндтэй, нөлөө бүхий сэтгэл засалч, сэтгэцийн эмч нартай тогтоосон хувийн харилцаа холбоо, * Бахай шашны хүмүүнлэг, нэгдмэл зарчим, үнэт зүйлс, * Тэр үеийн Германы психоаналистууд болон зан үйлийн сэтгэл зсалч нарын хоорондын зөрчилдөөний сөрөг туршлагаас үүдэн нэгдсэн арга барилыг бий болгох хүсэл, * Соёлын мэдрэмжтэй арга зүйн эрэл хайгуулаас үүдэлтэй 20 гаруй соёлын хүрээнд хийсэн соёлын онцлогийн ажиглалтууд. Носсрат Пезешкианы амьдралын түүх, хувийн шинж чанар нь энэ хандлагыг бий болгоход болон цаашаа хөгжүүлэхэд ихээхэн нөлөөлсөн. Пезешкианы намтрыг бичсэн зохиолч түүнийг "хоёр ертөнцийн хооронд аялагч" гэж тодорхойлсон <ref>7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.</ref> бөгөөд намтарчилсан ном нь “Дорно ба Баруун” гэсэн дэд гарчигтай. Эерэг сэтгэл заслыг хөгжүүлэхэд түлхэц болсон гол зүйл нь 1954 оноос Европт амьдрахдаа төрөл бүрийн соёлын зан үйл, зан заншил, хандлагын ялгааг маш сайн ухаарсан иран хүний туршлага байсан хэмээн Пезешкиан хэлсэн байдаг. Бага насандаа Бахаи шашинтан байсан тэрээр бахайн зан заншил нь лалын, христийн болон иудейн шашинтай багш, хамтран суралцаж байсан оюутнуудын зан заншлаас ялгаатай байгааг ажиглаж, ухамсарлаж эхэлсэн. Энэ туршлага нь түүнийг шашин болон хүмүүсийн хоорондын харилцааны талаар эргэцүүлэн бодоход хүргэж, энэ хандлага нь ертөнцийг үзэх үзэл, гэр бүлийн үзэл баримтлалаас үүдэлтэй гэдэг ойлголт руу хөтөлсөн. Пезешкиан анагаахын мэргэжлээр суралцах хугацаандаа сэтгэц, мэдрэл, сэтгэл заслын янз бүрийн арга хоорондоо сөргөлдөж буйг нотолсон бөгөөд ийнхүү нотолсон нь шашин хоорондын болон хүн хоорондын хэвшмэл, өрөөсгөл ойлголтоос татгалзах ёстойг ойлгуулжээ. Энэ туршлага болон, Баруунд эрэгтэй, эмэгтэй хүмүүсийн тэгш байдал гэх мэт ойлголтыг үргэлж үнэлж баршгүй гэж үздэг байсан нь адил үзэлтэй Пезешкианд тав тухтай байдлыг мэдрэхэд нь тусалсан<ref>7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.</ref>. Эерэг сэтгэл засал нь [https://en.wikipedia.org/wiki/Kurt%20Goldstein Курт Голдштейн], [[Абрахам Маслоу]], [https://en.wikipedia.org/wiki/Carl%20Rogers Карл Рожерс] зэрэг анхдагчдын суурийг нь тавьсан хүмүүнлэг сэтгэл судлал, сэтгэл зүйн эмчилгээнээс үндэстэй. Суралцах хугацаандаа Носсрат Пезешкиан Хайнрих Менг, Виктор Франкл, Жейкоб Леви Морено зэрэг нэрт сэтгэл засалчидтай биечлэн уулзсан нь түүнд гүн гүнзгий сэтгэгдэл үлдээжээ. Гэсэн хэдий ч Пезешкиан Германы сэтгэл заслын нийгэмлэгийн янз бүрийн сургууль, арга барил, хандлагууд хоорондоо зөрчилдөөнтэй, сэтгэл судлаачид болон зан үйлийн эмч нар хамт сууж хооллохоос татгалзахыг нүдээрээ харж байлаа. Нэмж дурдахад, психоанализийн хүчтэй нөлөө, түүний дараагийн хөгжил, тухайлбал, неофрейдийн, психосоматик, төвлөрөлд чиглэсэн эрдэмтэн Балинт-ын хандлага нь Пезешкианы үзэл бодлыг бий болгосон. Эдгээр хуваагдлын хариуд тэрээр өөр өөр арга хоорондын ялгааг арилгах мета онолыг бий болгохоор эрэлхийлж эхлэв. Үүний зэрэгцээ Бахай шашны зарим зарчмыг Носсрат Пезешкиан бүхий л амьдралынхаа туршид сонирхон судалж, түүнээс урам зориг авч байсан. Бахайн шашинд шинжлэх ухаан болон шашны зохицлыг онцгойлон үзэхээс гадна бахайчууд хүнийг "үнэлж баршгүй үнэт чулуугаар баялаг уурхай"<ref>Baha’u’llah. Gleanings from the Writings of Baha’u’llah. Wilmette: US Baha’i Publishing Trust; 1990 (pocket-size edition, pp. 259–260).</ref> гэж үздэг, соёлын олон янз байдлыг хамарсан нийгмийн тухай алсын хараа зэрэг ойлголтыг багтаасан байдаг. Эдгээр зарчим нь түүний бүтээлч байдал, философийн үзэл бодлыг төлөвшүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Эерэг сэтгэл заслын ахиц дэвшил нь удаан хугацааны туршид түүний хөгжилд нөлөөлсөн хэд хэдэн хүчин зүйлтэй холбоотой байж болно. Анагаах ухааны боловсролыг тасралтгүй эзэмшсэнээр олж авсан мэдлэг, сэтгэл зүйн болон психосоматик практикт өвчтөнүүдтэй ажиллах туршлага, өөр өөр соёл, шашин шүтлэг, үнэт зүйлсийн тогтолцооны төлөөлөгчидтэй харилцах, түүнчлэн сэтгэл зүйн эмчилгээний аргуудын олон талт байдал зэрэг хүчин зүйлийг энд дурдаж болно. Хуримтлуулсан туршлагын үр дүнд 1969 онд "Дифференциал анализ"-ийг бий болгож, улмаар шинэчлэн сайжруулж, 1977 онд албан ёсоор ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ гэж боловсрогдсон. Пезешкианы "Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал" (1974), "Утгын эрэл хайгуул" (1983) зэрэг анхны номууд нь эерэг сэтгэл заслын хөгжилд психоанализ болон сэтгэл заслын экзистенциал сургуулиудын нөлөөг тусгасан байдаг<ref>In recent years, some North American authors have published the clinical applications of positive psychology and named it Positive Psychotherapy (Martin E. P. Seligman, Tayyab Rashid, Acacia C. Parks, Positive Psychotherapy. November 2006, American Psychologist, 774–788) [Seligman M, Rashid T, Parks T. Positive psychotherapy. Am Psychol. 2006;61(8):774–88.]</ref>. Цаашилбал, "Гэр бүлийн эерэг засал" (1980) ном нь 1970-аад онд гэр бүлийн системчилсэн засалтай зэрэгцэн хөгжиж байгааг онцолсон. Нийтдээ Пезешкиан энэ хандлагыг тусгасан 29 ном олон тооны нийтлэл бичиж хэвлэсэн нь ЭСЗыг өргөнөөр түгээхэд хувь нэмэр оруулав. == Хөгжил ба түүх == === 1970-1980-аад он === 1970-аад он бол өнөөгийн бидний мэддэг эерэг сэтгэл заслыг хөгжүүлэх, хүлээн зөвшөөрөх чухал үе юм. ЭСЗ-ыг сэтгэл заслын салбарт илүү өргөнөөр хүлээн зөвшөөрсөн нь эргэлтийн цэг байв. Энэ үед ЭСЗ-ын үндсэн зарчмууд үүсч, өвчтөн болон тэдний гэр бүлийнхэнд заслыг хэрэглэж эхэлсэн. Эдгээр зарчмууд Германд болон бусад хэлийн чанд бусад оронд уншсан лекцүүдээрээ танилцуулсан. Энэ чухал үед ЭСЗ-ын үндсэн таван номын дөрөв нь хэвлэгджээ. Тухайлбал, "Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал" (1974 онд "Schatten auf der Sonnenuhr" нэрээр хэвлэгдсэн), "Эерэг сэтгэл засал" (1977 онд герман хэлээр хэвлэгдсэн), "Эерэг сэтгэл заслын дорнын түүхүүд" (1979 онд герман хэл дээр анх хэвлэгдсэн) болон “Гэр бүлийн эерэг сэтгэл засал” ном 1980 онд герман хэл дээр тус тус хэвлэгджээ. Нэмж дурдахад дээд сургуулийн сургалтын төгсөлтийн дараах анхны сургалтын курсууд 1970-аад онд явагдаж эхэлсэн бөгөөд эдгээр курсэд суурилан 1974 онд Висбадены Сэтгэл заслын академи (WIAP) хэмээх сургалтын байгууллага бий болсон. Энэхүү сургалтын байгууллагыг 1979 онд Гэссе хотын Анагаах ухааны танхим сэтгэл заслын чиглэлээр резидентурын сургалт явуулдаг байгуулга гэж хүлээн зөвшөөрсөн. Нэмж дурдахад 1977 онд Германы Эерэг сэтгэл заслын нийгэмлэг (DGPP) байгуулагдсан бөгөөд энэ нь дэлхийн эерэг сэтгэл заслын анхны үндэсний холбоо юм. 1980-аад оны үед ЭСЗ нь тасралтгүй хөгжиж, энэ нь "Утгын эрэл хайгуул" зэрэг ном хэвлэгдэн гарсан. “Утгын эрэл хайгуул” ном 1983 онд герман хэл дээр анх хэвлэгдэж, дараа нь 1985 онд англи хэл рүү орчуулагдсан. Залуу сэтгэл судлаачидтай хамтарсан ажил нь ЭСЗ-ын аргыг цаашид системчлэхэд ихээхэн хувь нэмэр оруулсан. Энэ үед хамаарах нэг чухал үйл явдал бол 1988 онд дуусгаж хамгаалсан Хамид Пезешкианы докторын төсөл диссертаци<ref>Peseschkian H. (1987). Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall – Eine orthopädisch-psychosomatische Untersuchung von 100 Patienten. Medizinische Dissertation. Universität Mainz.</ref> бфйлаа. Энэ нь чухам ЭСЗ-д зориулагдсан анхны шинжлэх ухааны бүтээл байв. Энэхүү диссертаци нь ЭСЗ-ын асуулга, анхны ярилцлагыг бүтэцтэй болгоход чухал алхам болсон. ЭЗСын Анхны ярилцлага гэгч хэрэглүүрд тусгайлан асуулга боловсруулсан бөгөөд энэ нь дараа психодинамикийн судалгаанд хамрагдсан. 1988 онд анхны ярилцлагын асуумжийг WIPPF<ref>Peseschkian N, Deidenbach H. Wiesbadener Inventar zur Positiven Psychotherapie und Familientherapie WIPPF. Berlin: Springer; 1988.</ref>-ын асуулгын хамт бага зэрэг өөрчлөн нийтлэлсэн. Энэ нь хожим боловсруулагдасан хагас бүтэцтэй психодинамик анхны ярилцлагны өмнөх хувилбар байсан бөгөөд психодинамик сэтгэл заслын салбарын анхны жишээнүүдийн нэг байв. 1980-аад онд Носсрат Пезешкиан Ази болон Латин Америкийн хөгжиж буй орнуудаар аялж, ЭСЗ-ын семинар зохион байгуулжээ. Энэ хугацаанд ЭСЗ-ын чухал бүтээлүүдийг англи хэл рүү орчуулсан. Доктор Пезешкиан мөн менежментийн сургалт, коучингад ЭЗС-ыг хэрэглэх арга барилын талаар семинар зохион байгуулж, ЭСЗ-ыг эдгээр чиглэлд ашиглах сонирхлыг төрүүлсэн. === 1990–2010 он === Энэ хугацаанд Пезешкиан [https://www.amazon.com/Positive-Psychosomatics-Nossrat-Peseschkian/dp/1524636614 "Психосоматик ба эерэг сэтгэл засал"] хэмээх эцсийн суурь бүтээлээ 1991 онд (герман хувилбар) хэвлүүлж, дараа нь 2013 онд англи хэл рүү орчуулсан. Энэхүү номдоо сэтгэл зүйн болон бие махбодийн олон эмгэгийг эмчлэх бүтэцтэй психодинамик аргыг танилцуулсан. 1990-ээд оны үед Төв болон Зүүн Европын орнуудад гарсан улс төрийн өөрчлөлт нь 1980-аад онд эхэлсэн ЭСЗ-ын олон улсын тэлэлтийг ихээхэн хурдасгасан юм. ЭСЗ нь Дорнод болон Барууны соёлын хооронд өвөрмөц сэтгэл зүйн байр суурь эзэлдэг эдгээр соёлуудад ихээхэн сонирхол татсан. Зохион байгуулалттай ажлын арга барил, мэдлэгээрээ алдартай Зүүн Европын хамт олон нь ЭСЗ-ын семинаруудыг системчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. 1990 онд ОХУ-ын Казань хотод анхны төв байгуулагдаж, улмаар дэлхий даяар 30 гаруй төв байгуулагдсан. Эерэг сэтгэл заслын үндэсний холбоо Болгарт (1993), Румынд (2004), Орос улсад байгуулагдсан<ref>[https://www.positum.org/ppt-centers/ "PPT centers"]</ref>. 1996 онд ХБНГУ-д Олон улсын эерэг сэтгэл заслын төвийг төрийн бус байгууллагаар бүртгэж, дараа нь Дэлхийн эерэг сэтгэл засал болон соёл хоорондын/соёл дамнасан (Транскультураль) сэтгэл заслын холбоо [https://www.positum.org/ (WAPP)] болон өөрчлөгдсөнөөр ЭСЗ-ыг олон улсын хандлага болгох ажил үргэлжилж ирлээ. Эдгээр үйл явдал нь 1990 онд Вена хотод Европын сэтгэл заслын холбоо [https://www.europsyche.org/ (EAP)] байгуулагдсантай давхцаж, сэтгэл заслын мэргэжлийн болон хууль эрх зүйн стандартыг бий болгосон. Эерэг сэтгэл заслын төлөөлөгчид EAP байгуулагдсан цагаас эхлэн үйл ажиллагаанд нь идэвхтэй оролцож ирсэн. Герман хэлээр ярьдаг орнуудад сэтгэл заслын янз бүрийн аргын үр дүнтэй байдлын талаарх маргааныг 1994 онд хэвлэгдсэн [https://en.wikipedia.org/wiki/Klaus%20Grawe Клаус Гравегийн] бүтээл<ref>Grawe K, Donati R, Bernauer F. Psychotherapie im Wandel: Von der Konfession zur Profession. Göttingen: Hogrefe; 1994.</ref>, түүний мөрөөр сэтгэл заслын тухай хуулиудын талаарх маргааныг дагуулсан. Үүний хариуд Пезешкиан болон түүний хамтрагчид "Эерэг сэтгэл заслын үр дүн"<ref>Tritt, K.; Loew, T. H.; Meyer, M.; Werner, B.; Peseschkian, N. (1999). [https://psycnet.apa.org/record/2000-13704-005 "Positive psychotherapy: Effectiveness of an interdisciplinary approach"]. The European Journal of Psychiatry. 13 (4): 231–242.</ref> хэмээх томоохон судалгааг хийж, тэр нь 1997 онд Ричард Мертен-ий шагнал хүртжээ. Энэхүү судалгаа нь ЭСЗ-ын практик үр дүнтэй байдлын баталгаа болсон бөгөөд сэтгэл заслын нотолгоонд суурилсан практикт анхаарал хандуулж байгаатай нийцэж байв. 1999 онд янз бүрийн улс орны туршлагад үндэслэн ЭСЗ-аар мэргэшил дээшлүүлэх олон улсын сургалтын хөтөлбөр хэвлэгдсэн. 2000 онд ЭСЗ-ын сургагч багш нарын жил бүр явагдах олон улсын сургалтын эхлэл тавигдсан<ref>[https://www.positum.org/conferences/ "Conferences".]</ref>. ЭЗС-ын өргөтгөл нь Германд албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөгдсөн. Висбадены Сэтгэл заслын академи (WIAP)<ref>[https://web.archive.org/web/20211019064622/https:/www.wiap.de/ueber-wiap/geschichte-der-wiap/ "Geschichte der WIAP-Akademie"] [History of the WIAP Academy] (in German). [https://www.wiap.de/ueber-wiap/geschichte-der-wiap/ Archived from the original] on 2021-10-19.</ref> нь психодинамик сэтгэл заслын чиглэлээр сэтгэл судлаачид, түүнчлэн хүүхэд, өсвөр үеийнхний сэтгэл заслын багш, нийгмийн ажилтнуудад зориулсан төгсөлтийн дараах резидентурын сургалт явуулах эрхийг төрийн түвшинд хүлээн зөвшөөрсөн. Германд Сэтгэл засалчдын тухай хууль байдаг<ref>[https://www.bgbl.de/xaver/bgbl/start.xav?start=%2F%2F*%5B%40attr_id%3D%27bgbl198s1311.pdf%27%5D#/switch/tocPane?_ts=1777876624016 "Bundesgesetzblatt BGBL. Online-Archiv 1949 – 2022 | Bundesanzeiger Verlag".]</ref>. Сургалтын хөтөлбөрийг цаашид хөгжүүлэх, ЭСЗ-ын анхан шатны болон ахисан түвшний сургалтыг системчлэхэд 1998 он онцгой чухал он болж, улмаар ЭСЗ-ын нөлөө Германаас хальсан. Хэдэн жилийн турш Зүүн Европт зохион байгуулагдсан үндсэн түвшний семинаруудын үр дүнд шинэ суурь үзэл баримтлал бий болсон. ЭСЗ нь анагаах ухааны агуулгаасаа хальж, сургууль, их сургуулийн боловсрол, менежментийн сургалт, коучинг зэрэг янз бүрийн салбарт хэрэглэгдэх болсон.<ref>Peseschkian H. Die Anwendung der Positiven Psychotherapie im Managementtraining. In: Graf J, (ed). Seminare 2002 – Das Jahrbuch der Management-Weiterbildung (ManagerSeminare). Bonn: Gerhard May Verlags GmbH; 2001.</ref><ref>Remmers A. An integrated model for salutogenesis and prevention in education, organisation, therapy, self-help and family consultation, based on positive family psychotherapy [Realized projects and experiences in Bulgaria 1992–1994]. 1995.</ref>. ЭЗСын анхны Дэлхийн конгресс 1997 онд ОХУ-ын Санкт- Петербург хотноо зохион байгуулагдаж, түүнээс хойш 3-4 жил тутамд зохион байгуулагдаж байжээ. 2005 онд Боливийн Санта Круз хотын UTEPSA их сургуульд ЭСЗ чиглэлээр магистрын зэрэг олгох анхны төгсөлтийн хөтөлбөрийг дүүргэсэн. Олон улсын эерэг соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын академи (IAPP) гэгддэг Проф.Пезешкианы санг 2005 онд Маниже Пезешкиан,Носсрат Пезешкиан хоёр байгуулав. Энэ сан олон улсын санаачлагыг дэмжиж, ЭСЗ-ын Олон улсын архивын үйл ажиллагааг хянадаг. === 2010 оноос хойш === ЭСЗ-ыг үүсгэн байгуулагч Носсрат Пезешкиан 2010 онд таалал төгсч, ЭСЗ нийгэмлэг дараагийн шинэ шатанд оров. Дэлхийн эерэг соёл хоорондын сэтгэл заслын холбоо (WAPP) нь эерэг сэтгэл заслын дэлхийн дээвэр байгууллага болсон. 1996 онд Олон улсын эерэг сэтгэл заслын төв нэртэйгээр байгуулагдсан WAPP нь бие даасан гишүүд, үндэсний холбоод, сургалтын хүрээлэн, төв, үндэсний болон бүс нутгийн түвшний төлөөлөгчийн газруудаас бүрддэг. Үүний гол зорилго нь эерэг сэтгэл заслыг судлах, дадлага хийх, сурталчлах сонирхолтой гишүүд болон хувь хүмүүст дэмжлэг үзүүлэх явдал юм. WAPP нь Германы Висбаден хотод ашгийн бус байгууллагаар бүртгэгдсэн бөгөөд 2024 оны байдлаар дэлхийн 60 улсын 2600 гаруй бие даасан гишүүнтэй<ref>[https://web.archive.org/web/20230718061311/https:/www.positum.org/wapp-members-list/ "WAPP members"]. Archived from the original on 2023-07-18. Retrieved 2023-05-22.</ref>. Эерэг сэтгэл засал бол Европын Сэтгэл заслын холбооны (EAP) албан ёсоор хүлээн зөвшөөрсөн арга барилын нэг юм. Европын Эерэг сэтгэл заслын төвүүдийн холбоо (EFCPP) нь Европ даяарх байгууллага бөгөөд EAP-ийн дэргэдэх IAPP Академиар дамжуулан Европын байгууллага (EWO), Бүх Европын магадлан итгэмжлэлийн байгууллага (EWAO) Европын магадлан итгэмжлэгдсэн сэтгэл заслын сургалтын хүрээлэнгийн (EAPTI) үүрэг гүйцэтгэдэг. Хүсэл эрмэлзэлтэй сэтгэл засалч нар EFCPP-ийн сургалтад хамрагдсанаар эерэг сэтгэл заслын Европын сэтгэл заслын гэрчилгээг (ECP) авах боломжтой<ref>[https://www.positum.org/training-standards/ "Training standards".]</ref>. Эерэг сэтгэл заслын засал нь АНУ-д бүртгэгдсэн худалдааны тэмдэг юм (бүртгэл No6,082,225)<ref>[https://web.archive.org/web/20240331041344/https://tmsearch.uspto.gov/bin/showfield?f=doc&state=4809%3A2znph.2.1 "Trademark Search"]. Archived from the original on 2020-01-17. Retrieved 2023-05-20.</ref>. 2016 онд эерэг сэтгэл заслын засал нь Европын холбоо болон Швейцарь улсад албан ёсоор бүртгэгдсэн. 2025 оны байдлаар Болгар, Гүрж, Герман, Румын, Косово, Украин, Этиоп, Монгол зэрэг улсад ЭСЗ-ын үндэсний холбоод байгуулагдав<ref>Peseschkian, N.; Tritt, K. (1998). "Positive psychotherapy effectiveness study and quality assurance". European Journal of Psychotherapy & Counselling. 1: 93–104. [https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13642539808400508 doi:10.1080/13642539808400508.]</ref>. Цаашилбал, Армян, Австри, Беларусь, Болгар, Хятад, Кипр, Гүрж, Герман, Косово, Латви, Хойд Македон, Польш, Румын, Орос, Турк, Украин, Их Британи, Монгол дахь орон нутгийн болон бүс нутгийн 50 гарүй сургалтын төвүүдээр дамжуулан ЭСЗ идэвхтэй сурталчлагдаж байна. ЭСЗ-ын талаарх семинар, лекцүүд дэлхийн 80 гаруй оронд явагджээ. Болгар, Орос, Украин, Туркийн их дээд сургуулиудын сэтгэл судлал, сэтгэл заслын сургалтын хөтөлбөрт ЭСЗ орсон байгаа. == ОНОЛ == === Үндсэн шинж чанарууд === ЭСЗ-ын үндэс нь шинжлэх ухааны онолд үндэслэсэн бөгөөд үүнийг бусад сэтгэл заслын аргуудаас олж харж болно. Гэсэн хэдий ч Пезешкианы энэхүү арга барил нь психодинамик ба хүмүүнлэг сэтгэл заслын онол, заслын практикийн элементүүдийг нэгтгэсэнээрээ соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын хандлагыг бий болгож чадсан билээ. ЭСЗ нь үйлчлүүлэгчийн хувийн хэрэгцээ, салютогенетик нэгдсэн арга барилыг хэрэгжүүлдэг зарчим, гэр бүлийн засал, өөртөө туслах хэрэгслүүд бүгдийг харгалзан үздэг нэгдмэл арга барилыг ашигладаг<ref>Peseschkian, Hamid (2023). [https://www.mdedge.com/psychiatry/article/260349/depression/positive-psychotherapy-core-principles "Positive psychotherapy: Core principles".] Current Psychiatry. 22. [https://www.mdedge.com/psychiatry/article/260349/depression/positive-psychotherapy-core-principles doi:10.12788/cp.0317.]</ref>. '''ЭСЗ-ын аргын үндсэн шинж чанарууд:''' * Сэтгэл заслын нэгдмэл арга барил * Хүмүүнлэг психодинамик арга барил * Сэтгэл заслын цогц нэгдмэл тогтолцоо * Зөрчилдөөнт төвтэй богино хугацааны арга * Соёлуудын ялгааны мэдрэмжтэй * Түүх, шог яриа, зүйр цэцэн үгийг ашигладаг * Шинэлэг оролцоо болон арга техниктэй * Сэтгэл засал, анагаах ухааны бусад салбар, зөвлөгөө, боловсрол, урьдчилан сэргийлэх, менежмент, сургалтанд ашигладаг. === Үндсэн зарчмууд === Эерэг сэтгэл заслын гурван үндсэн зарчим буюу тулгуур нь<ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)</ref>: * Итгэл найдварын зарчим * Тэнцвэрийн зарчим * Зөвлөгөөний зарчим юм. '''''Итгэл найдварын зарчим нь''''' өвчтөнд түүний эмгэг, зөрчилдөөний цаад утга учир, зорилгыг танин мэдэх, ойлгоход нь туслах зорилготой гэж үздэг. Үүний үр дүнд эмгэгийг эергээр тайлбарлахад, тайлбарыг эергээр боловсруулан ухамсарлахад хүргэдэг. Жишээ нь: * Нойрны хямралыг сэрэмжтэй байх, хязгаарлагдмал нойртой ажиллах чадвар гэж, * Сэтгэлийн хямралыг гүнзгий мэдрэх, зөрчилдөөний хариуд сэтгэл хөдлөлөө илэрхийлж чадах чадвар гэж, * Шизофрени нь хоёр ертөнц, эсвэл уран зөгнөлийн ертөнцөд нэгэн зэрэг оршин тогтнох чадвар гэж үздэг. * Ийм өөдрөг үзлийг баримталснаар зөвхөн өвчтөнд төдийгүй түүний эргэн тойрон дахь хүмүүсийн үзэл бодлыг өөрчлөх боломжтой болно. '''''Тэнцвэртай байх зарчим''''' нь нийгэм, соёлын ялгааг үл харгалзан хүн болгон бэрхшээл/асуудлыг даван туулах түгээмэл механизмд найдлагатай байдаг гэдгийг хүлээн зөвшөөрдөг. Носсрат Пезешкиан эерэг сэтгэл заслын тэнцвэрийн загвартай хослуулан янз бүрийн соёлын зөрчилдөөнийг шийдвэрлэх динамик, орчин үеийн хандлагыг боловсруулсан. Энэхүү загвар нь амьдралын дөрвөн үндсэн хүрээг тодорхойлдог: * Бие мах бодь/Мэдрэмж - психосоматик асуудлууд. * Амжилт/Үйл ажиллага – стресс үүсгэх хүчин зүйлүүд. * Дотны харилцаа холбоо/Ёс зүйн уламжлал - сэтгэлийн хямралыг өдөөгч хүчин зүйлс. * Ирээдүй/Уран зөгнөл/Амьдралын утга учир/Зөн совин - айдас ба фоби. Эдгээр дөрвөн хүрээ нь бүх хүнд нийтлэг байдаг ч тухайн хүн ямар соёлд хамаарч байгаагаас шалтгаалан өөр өөр илэрдэг. Тухайлбал, барууны нийгэмд бие бялдрын сайн сайхан байдал, мэргэжлийн амжилтыг чухалчилдаг бол дорныхон хүмүүс хоорондын харилцаа холбоо, төсөөлөл, ирээдүйн хүсэл тэмүүллийг илүү чухалчилдаг. Холбоо барих, төсөөлөх чадваргүй байх нь янз бүрийн психосоматик өвчин үүсэхэд нөлөөлдөг гэдгийг мэддэг. Үүнийг Ид, Эго, Супер-эго гэсэн Фрейдийн сонгодог загварын бодит ялгаа гэж үзэж болно. '''''Зөвлөгөөний зарчим нь''''' эерэг сэтгэл засалд нягт уялдаатай засал ба өөртөө туслах “таван үе шат” ойлголтыг танилцуулдаг. Эдгээр үе шатанд өвчтөн болон тэдний гэр бүлийнхэн хамтдаа өвчний талаар болон түүнийг шийдвэрлэх хувь хүний шийдлийн талаар мэдээлэл авдаг. Таван үе шат нь дараах байдалтай байна: # '''''Ажиглалт болон зай барих:''''' Энэ үе шат нь сэтгэл засалч сэтгэл хөдлөлийн хувьд тодорхой зай сахихын зэрэгцээ, үйлчлүүлэгч хүсэл, бэрхшээл, асуудлаа мэдэрч, илэрхийлэх явдал юм. # '''''Бүрдүүлэлт/Мэдээлэл цуглуулах цэгцлэх:''''' Өвчтөн сүүлийн 5-10 жилийн хугацаанд тохиолдсон амьдралын чухал үйл явдлуудын талаар эргэцүүлэн бодох үед танин мэдэхүйн чадвараа идэвхжүүлдэг. # '''''Нөхцөл байдлын урамшуулал, дэмжлэг үзүүлэх:''''' Энэ үе шат нь өөртөө туслах, дотоод нөөцийг идэвхжүүлэхэд чиглэдэг. Өвчтөнийг зөрчилдөөнийг шийдвэрлэхэд өмнөх амжилтай туршлагыг ашиглахыг зөвлөж байна. # '''''Үгээр илэрхийлэх үйл явц:''''' Өвчтөний харилцааны чадавх сайжирч, амьдралын дөрвөн хүрээтэй холбоотой шийдэгдээгүй зөрчилдөөн, асуудлуудыг томъёолж, илэрхийлэх боломжийг олгодог. # '''''Зорилгоо тэлэх/өргөжүүлэх:''''' Энэ үе шат нь асуудлыг шийдвэрлэсний дараах ирээдүйн урт хугацааны амьдралын чиг баримжаагаа тодорхойлоход чиглэгддэг. Өвчтөнөөс "Бүх асуудал шийдэгдчихвэл та юу хиймээр байна вэ? Ирэх таван жилийн зорилго чинь юу вэ?" гэх мэт асуулт асууна. Эдгээр таван үе шат нь хүний сайн сайхан байдлын янз бүрийн асуудлыг шийдвэрлэх, хувь хүний өсөлт хөгжил, ирээдүйн хүсэл тэмүүллийг дэмжих тогтолцоог бүрдүүлж, эмчилгээ, өөртөө туслах цогц арга барилыг илэрхийлдэг. === Эерэг сэтгэл засал нь мета онол юм === Анх Пезешкианы хоёр зорилго тавьж ажиллаж байсан: нэгдүгээрт, өвчтөнүүдэд ойлгож, ашиглахад хялбархан аргыг бий болгох, хоёрдугаарт, янз бүрийн сэтгэл заслын сургууль хооронд зуучлагч арга барил болох эерэг сэтгэл заслыг боловсруулах. 1977 онд герман хэлээр, 1987 онд англи хэл дээр хэвлэгдсэн "Эерэг сэтгэл засал" номондоо<ref>Frank JD. Persuasion and healing: a comparative study of psychotherapy. 3rd ed. Baltimore: Hopkins Univ. Press; 1991.</ref> тэрээр энэ сорилтод "Эерэг сэтгэл засал ба бусад сэтгэл засал" (хуудас 365–400) гэсэн нэг бүлгийг зориулсан. Энэ бүлэг “хамгийн хэцүү, хөдөлмөр их шаардсан бүлэг” гэж Пезешкиан хэлсэн байдаг. Тэрээр эерэг сэтгэл заслыг сэтгэл заслын талбарт гарч ирсэн зүгээр нэг өөр арга гэж ойлгож болохгүйг онцлон тэмдэглэсэн байдаг. “Энэ нь тодорхой тохиолдлуудад тохирох арга зүйн хандлагыг сонгох, эдгээр аргыг хооронд нь хосолж хэрэглэх хялбар цогц тогтолцоог бүрдүүлэх арга” хэмээн тэр тодорхойлсон. Нэг ёсондоо эерэг сэтгэл засал нь сэтгэл заслын мета онол юм. Тэрээр сэтгэл заслыг зөвхөн тодорхой шинж тэмдгүүдийг арилгах тогтсон арга гэж бус, харин өөрийн үйл ажиллагаа явуулж буй өргөн хүрээтэй нийгэм, соёл хоорондын болон нийгмийн орчинд үзүүлэх хариу үйлдэл гэж үздэг<ref>Lapworth P, Sills C. Integration in counselling & psychotherapy. Los Angeles: SAGE; 2010.</ref>. Пезешкиан мөн эерэг сэтгэл заслыг хаалттай, онцгой систем гэж үзэх ёсгүй гэж үзсэн; үүний оронд энэ нь сэтгэл заслын олон янзын аргуудыг нэгтгэж ач холбогдолтайгаар ашигладаг. Энэ нь сэтгэлзүйн шинжилгээ, сэтгэлзүйн динамик, зан үйлийн, бүлгийн, гипно эмчилгээ, эм, физик эмчилгээ зэрэг янз бүрийн хандлагыг хамардаг. Эерэг сэтгэл заслыг сэтгэл заслын хэд хэдэн хэмжээсийг хамарсан интеграцийн арга гэж үзэж болно. Швейцарь дахь [https://en.wikipedia.org/wiki/Klaus%20Grawe Клаус Граве] болон түүний хамтран ажиллагсад сэтгэл заслын янз бүрийн аргын үр нөлөөний мета-анализыг хэвлэн нийтэлж, уламжлалт сэтгэл заслын сургуулиас давсан ерөнхий аргыг санал болгохоос өмнө бараг хорин жил өнгөрсөн<ref>Norcross JC, Goldfried MR. Handbook of psychotherapy integration. New York: Oxford University Press; 2003.</ref>. АНУ-д сэтгэцийн эмч [https://en.wikipedia.org/wiki/Jerome%20Frank%20(psychiatrist) Жером Франк] багцтай сэтгэл заслын тогтолцоо/схемыг санал болгосон ч энэ нь маргаантай байсан бөгөөд батлагдаагүй. Үүнээс хойш улам бүр хүлээн зөвшөөрөгдсөн эклектик болон интегратив сэтгэл заслын хөдөлгөөнүүд өргөжиж байгаа ч интеграцийн үндсэн зорилго болох онолын зохицуулалтанд анхаарлаа хандуулах биш, харин өөр өөр сургуулийн арга техникийг ашиглах захын функцэд ихээхэн анхаарал тавьж байна<ref>Maslow AH. Motivation and personality. New York: Harper & Row; 1954.</ref><ref>Nossrat Peseschkian mentions the term ‘positive psychology’ in his book on Positive Psychotherapy in 1987, p. 389, but not going further.</ref>. Заслын үйл явцад эмпати, хүлээлт, соёлын дасан зохицох чадвар, засалчийн хувийн шинж чанар зэрэг хүчин зүйлүүд нь тодорхой арга, хэрэгсэл, техникээс илүү чухал гэдэгтэй санал нэгдэж байна. === Эерэг хандлага === Эерэг сэтгэл засал нь одоо байгаа эмгэгийг арилгахаас илүүтэй өөртөө туслах боломж, чадвараа дайчлахыг чухалчилдаг. [[Абрахам Маслоу]] хувь хүний хөгжлийн боломж, эерэг чадваруудыг чухалчлах үүднээс "эерэг сэтгэл судлал" гэсэн нэр томъёог нэвтрүүлсэн<ref>Jork K, Peseschkian N. Salutogenese und Positive Psychotherapie. Bern, Stuttgart: Hans Huber Verlag; 2003/2006.</ref>. Энэхүү хандлагын дагуу сэтгэл засал нь засалд оролцож байгаа хүмүүсийн чадварт анхаарал хандуулж, хөгжих боломж олгохоос эхэлдэг (Peseschkian N.,<ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)</ref> с.1–7). Шинж тэмдэг, эмгэгийг мөргөлдөөнд үзүүлэх хариу үйлдэл гэж үздэг бөгөөд энэ нь амьдралын жам, баяр баясгалан, боломж, нөөц, хүч чадал, боломжийн салютогенезийг багтаасан хүмүүний бүхэл цул байдлыг хүлээн зөвшөөрдөг тул заслыг "эерэг" гэж нэрлэдэг (Jork K, Peseschkian N.,<ref>In German language, there is a very exact word for worldview, philosophy of life, or image or conception of human beings: Menschenbild. This concept plays a very important role in philosophy, medicine and psychotherapy.</ref> с.;13). Эерэг сэтгэл заслын "эерэг" гэсэн нэр томъёо нь "эерэг шинжлэх ухаан" ([[Макс Вебер|Макс Веберын]] дагуу, 1988) гэсэн ойлголтод суурилдаг бөгөөд энэ нь ажиглагдсан үзэгдлийн талаар дүгнэлт хийхгүй байх гэсэн үг юм. Носсрат Пезешкиан "positum" гэдэг нэр томьёог илүү өргөн утгаар нь ашигладаг бөгөөд энэ нь боломжтой, өгөгдсөн эсвэл бодитой гэсэн утгатай. Өвчинд хандах энэ эерэг хандлага нь өвчнийг ойлгох, эмнэл зүйн эмчилгээ явуулахад өвчнийг сөрөг талаас авч үзэхтэй адил чухал юм. Засал нь одоо байгаа чадавх, боломжуудыг өөртөө туслах зорилгоор дайчлах зорилготой бөгөөд зөвхөн "шинж тэмдгийн уут"-тай харьцахаас илүү хувь хүний хөгжлийн чадавх, чадварт анхаарлаа хандуулдаг. Пезешкиан шинж тэмдгүүд, эмгэгүүд нь зөрчилдөөний хариу үйлдэл гэж үздэг бөгөөд үүнд оролцсон хүмүүсийн бүрэн бүтэн байдал нь өгөгдсөн гэж үздэг тул заслаа "эерэг" гэж нэрлэдэг болсон<ref>Peseschkian H, Peseschkian N. Der Mensch ist seinem Wesen nach gut. Die Notwendigkeit eines positiven Menschenbildes für Priester und Ärzte im Zeitalter multikultureller Gesellschaften. In: Paris W, Ausserer O (eds.). Glaube und Medizin. Meran: Alfred und Söhne; 1993.</ref>. Эерэг сэтгэл заслын суурь үзэл нь хүний төрөлхийн сайн сайхан, чадавхийг онцолсон, эдгээрийг хүний байгалиас өгөгдсөн мөн чанар гэж үздэг хүмүүнлэг үзэлд<ref>Abebe, S. W. (2020). Positive Interpretation as a Tool in Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 417–422), Springer, Cham (Switzerland).</ref> суурилдаг<ref>Peseschkian H. Osnovy pozitivnoj psichoterapii (Basics of positive psychotherapy). Archangelsk: Publications of the Medical School; 1993. (in Russian).</ref>. ЭСЗ-ын дагуу хүмүүс хайрлах, танин мэдэх гэсэн хоёр үндсэн чадавхи/өгөгдөлтэй бөгөөд боловсрол, хувь хүний хөгжлийн замаар энэ чадвар, өвөрмөц онцлогоо хөгжүүлж чаддаг. Энэ нөхцөлд заслыг өвчтөн болон түүний гэр бүлийн цаашдын өсөлт, боловсролыг дэмжих хэрэгсэл гэж үздэг. Эерэг сэтгэл засалд эмгэгийг эерэг талаас нь авч үздэг. Жишээлбэл, сэтгэлийн хямралыг "мөргөлдөөнд гүн гүнзгий сэтгэл хөдлөлөөр хариулах чадвар", ганцаардлаас айх айдсыг "бусад хүмүүстэй хамт байх хүсэл", архидалтыг "бусдаас хүлээж авдаггүй халуун дулаан сэтгэлээр (мөн хайраар) өөрийгөө хангах чадвар", психозыг "хоёр ертөнцөд нэгэн зэрэг амьдрах чадвар", зүрхний эмгэгийг "зүрхний үйл ажиллагааг маш ойр байлгах чадвар" гэж тайлбарладаг.<ref>Peseschkian H, Peseschkian N. Der Mensch ist seinem Wesen nach gut. Die Notwendigkeit eines positiven Menschenbildes für Priester und Ärzte im Zeitalter multikultureller Gesellschaften. In: Paris W, Ausserer O (eds.). Glaube und Medizin. Meran: Alfred und Söhne; 1993.</ref> ЭСЗ-д хамрагдсан эерэг үйл явц нь өвчтөн, түүний гэр бүл, эмч/засалч гээд бүх талын хэтийн төлвийг өөрчлөхөд хүргэдэг<ref>Peseschkian H, Remmers A (2013): Positive Psychotherapie. In der Buchreihe „Wege der Psychotherapie“. Reinhardt Verlag München.</ref>. Зөвхөн шинж тэмдэгт анхаарлаа төвлөрүүлэхийн оронд гол гүнзгий зөрчилдөөнд төвлөрдөг. Нэмж дурдахад энэ арга нь "жинхэнэ өвчтөнийг" олж тодорхойлох боломжийг олгодог<ref>Kirillov, Ivan; Efremova, Polina; Dobiala, Ewa; Pleshakov, Ivan (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/kirrilov-i-efremova-p-dobiala-e-pleshakov-i-the-global-psychotherapist/ "Primary Capacities as a Predictor of Perceived Stress, Anxiety, and Depression in the Pandemic Crisis of Covid-19".] The Global Psychotherapist. 3 (2): 19–29. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/kirrilov-i-efremova-p-dobiala-e-pleshakov-i-the-global-psychotherapist/ doi:10.52982/lkj195].</ref>. Учир нь, ихэвчлэн тусламж хүсч хандсан хүн нь өвчтөн биш, харин түүний нийгмийн орчны хэн нэгэн жинхэнэ өвчтөн байдаг. Өвчин эмгэгийг эерэг талаас нь тайлбарласнаар өвчтөнүүд болон бусад хүмүүс өвчний боломжит үүрэг сэтгэцийн динамик ач холбогдлыг ойлгож, өвчнөө таньж мэддэгийн зэрэгцээ өөрийн чадваруудыг хүлээн зөвшөөрөх боломжийг олдог. === Үндсэн Чадавхи (өгөгдөл) (ҮЧ) болон Бодит чадварууд (БЧ) === Тэдний ард хайр, шударга ёс гэгч ойлголт, эмх цэгц, бүрэн итгэлцэл, тэвчээр гэх мэт үнэт зүйлс буюу эерэг сэтгэл засалд бодит чадвар гэж нэрлэгддэг шинж чанарууд байдаг. Зан төлөв, үнэт зүйл, ариун журам, зөрчилдөөнтэй санаанууд нь соёлын онцлогоор тодорхойлогддог бодит чадваруудын утга агуулгатай холбоотой байдаг. Өдөр тутмын амьдрал дахь зөрчилдөөн, түүнчлэн сэтгэл зүйн эмгэг, өвчинд хүргэж болзошгүй дотоод зөрчил нь хүнд тогтосон үнэт зүйлсийн шүүлттэй холбоотой байдаг. Үүнд '''хайр''' эсвэл '''шударга ёсоч''' гэх мэт ойлголтууд, эсвэл '''эмх цэгцтэй/зохион байгуулалтай байх''' байдал, '''бүрэн итгэх/итгэлцэл, тэвчээр/хатуужил/хүлээллцтэй хандах''' зэрэг үнэт зүйлс багтдаг бөгөөд эдгээр нь эерэг сэтгэл засалд '''Бодит чадварууд (БЧ)''' гэж нэрлэгддэг шинж чанарууд юм. Зан төлөв, үнэт зүйлс, сайн сайхан чанарууд болон зөрчилдөөнд хүргэдэг бодол санаанууд нь Бодит чадваруудын онцгой агуулгатай холбоотой байдаг. Энэ нь хүний тухайн соёлын онцлогоос үүдэлтэй. Хүн бүр амьдралынхаа туршид суралцаж хөгжүүлсэн, хувь хүний туршлагаас үүдэлтэй бөгөөд соёл боловсролоор дамжуулан өвлөн авсан загвар болсон суурь үзлүүдэд өөр өөрийнхөөрөө хариу үйлдэл үзүүлдэг. Жишээ нь, '''цаг баримтлах,''' эсвэл '''бүрэн итгэл/итгэлцэл''' гэгч бодит чадваруудын талаар адил нөхцөл байдалд хоёр хүн өөр өөр ойлголттай байх болно. Зовиур шаналал, тэр ч байтугай бие махбодийн хариу үйлдэлд (өвчин/зовиур) хүргэх зөрчилдөөн нь ихэвчлэн идэвхтэйгээр илэрсэн бодит чадваруудын (тухайлбал, цаг баримтлах, эсвэл итгэлцэл) талаарх ялгаатай ойлголтуудаас үүдэлтэй байдаг. Бодит чадварууд өөр өөрөөр үнэлэгддэг нь соёлын болон гэр бүлийн ялгаатай суурь үзлээс үүдэлтэй. '''Нийгмийн харилцан үйлчлэл, Үйл ажиллага, амжилт, шударга ёсоч байдлыг цаг баримтлах, эсвэл бүрэн итгэх/итгэлцлийн''' ач холбогдлыг харьцуулж үнэлэхэд янз бүрийн хүмүүс өөр өөрөөр үнэлнэ. Энэ нь зөрчилдөөн үүсгэдэг ч, хүмүүст суурь үзлүүдээ солилцох, тэдгээрээсээ суралцах, тэдгээрийг өргөжүүлэхэд хүргэдэг. 1977 онд Носсрат Пезешкиан "Бодит чадвар" гэсэн томъёоллыг нэвтрүүлсэн<ref>Peseschkian, N. (1974): Schatten auf der Sonnenuhr. Wiesbaden: Medical Tribune.</ref>. Пезешкианы томъёолсноор хүнд хоёр '''Үндсэн (өгөгдөл) чадавхи''' байдаг. Нэгд, '''Хайрлах чадавхи:''' сэтгэл хөдлөлийн хэрэгцээгээр илэрхийлэгдэх '''Анхдагч бодит чадварууд;''' хоёрт, '''Танин мэдэх чадавхи:''' Хоёрдогч бодит чадвар болон нийгмийн хэм хэмжээгээр дамжуулан хөгжөдөг чадавхи. Хайрлах чадавхи нь '''Тэвчээр/хатуужил/хүлээлцтэй ханадах, Цаг хугацааны мэдрэмж, Бүрэн итгэл/итгэлцэл''' зэрэг анхдагч бодит чадваруудаар илэрхийлэгддэг бол Танин мэдэх чадавхи нь '''Цаг баримтлах, Цэвэрч нямбай байх, Эмх цэгцтэй/Дэг журамтай/Зохион байгуулалттай''' байх зэрэг хоёрдогч бодит чадваруудаар илэрхийлэгдэнэ. “Бид танин мэдэх чадавхийн тусламжтайгаар туршлагаа бүтэцтэй болгодог. Үүнд суралцах (туршлага хуримтлуулах) болон заах (туршлагаа бусдад дамжуулах) зэрэг чадвар багтана”<ref>Peseschkian H, Remmers A (2013): Positive Psychotherapie. In der Buchreihe „Wege der Psychotherapie“. Reinhardt Verlag München</ref>. {| class="wikitable" |+ '''Бодит чадварууд''' |- ! '''Анхдагч бодит чадварууд (хайрлах үндсэн (өгөгдөл) чадавхигаас хөгждөг''' !! '''Хоёрдогч бодит чадварууд (танин мэдэх үндсэн (өгөгдөл) чадавхигаас хөгждөг''' |- | Хайрлах/хайрлагдах ба ойр дотны харилцаа холбоо тоготоох (өгөгдөл) чадавхи (Love and Capacity for Relationships) || Цаг баримтлах чадвар (Punctuality) |- | Төгс төгөлдөр байх/Үлгэр жишээнээс даган дуурайх загвар авах чадвар (Role Model) || Цэвэрч нямбай байх чадвар (Cleanliness) |- | Тэвчээр/Хатуужил/Хүлээцтэй хандах чадвар (Patience) || Эмх цэгцтэй/Дэг журамтай/зохион байгуулалттай байх/хандах чадвар (Orderlinsss/Order) |- | Цаг хугацааны мэдрэмж (Time awareness) || Дуулгавартай/сахилга баттай/нийгмийн хэв журмыг даган мөрдөх чадвар (Obedience) |- | Нийгмийн харилцан үйлчлэл (Contact) || Эелдэг эвтэй байх чадвар (Politness|Courtesy) |- | Бэлгийн харилцааны мэдрэмТаашал авч/өгөх чадвар /өөрийн хүсийн адилтгалтай байх (Sexuality) || Шударга ёсоор хандах/үйлдэх (Justice/Fairness) |- | Итгэл найдвар (Hope) || Үнэнч/Чин баттай байх чадвар (Fidelity|Loyalty) |- | Бүрэн итгэл/Итгэлцэл (Trust) || Шулуун шударга/Цэгц шулуун/Нээлттэй байх чадвар (Honesty/Directness) |- | Өөртөө итгэлтэй байх (Confidence) || Хичээл зүтгэл/Амжилт/Тэмүүлэл/Урам зоригтой байх чадвар (Diligence/Achievment) |- | Итгэл үнэмшил, шашин шүтлэг/ёртөнцийг үзэх үзэл (Belief/Faith/Worldview) || Арвич хямгач/Гамтай хандах чадвар Frugality/Thriftiness) |- | Эргэлзээ (Doubt) || Найдвартай/Хариуцлагатай байх/хандах чадвар (Reliability/Trustworthiness) |- | Тодорхой байдал (Certanity/Assurance) || Нарийн няхуур/Хянамгай байх чадвар (Accuracy/Precision) |- | Эв нэгдэл/нэгдэлцэл/харьялагдлын мэдрэмж (дотоод бүрэн бүтэн байдлын мэдрэмж) (Unity/Oneness) || Ухамсартай /хүн чанарын үүднээс үйлдэх/ хандах чадвар (Counscientiousness) |- | '''''Сэтгэл хөдлөлийн хэрэгцээ ба харилцааны чадвар (загварчлалаар бий болсон)''''' || '''''Нийгмийн хэм хэмжээ, харилцааг бий болгох (хүмүүжил боловсролоор дамжуулан)''''' |} Пезешкиан “Ялгаварлах дүн шинжилгээний онол”-ыг боловсруулсан(<ref>Chykhantsova, Olena; Kuprieieva, Olga (2021). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/chykhantsova-o-kuprieieva-o-raisch-s-2021-possibilities-of-positive-psychotherapy-in-the-formation-of-hardiness-the-global-psychotherapist-vol-1-no-2-pp-22-26/ "Possibilities of Positive Psychotherapy in the Formation of Hardiness". The Global Psychotherapist.] 1 (2): 22–26. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/chykhantsova-o-kuprieieva-o-raisch-s-2021-possibilities-of-positive-psychotherapy-in-the-formation-of-hardiness-the-global-psychotherapist-vol-1-no-2-pp-22-26/ doi:10.52982/lkj147].</ref>; с. 25). Энэ онол нь тухайн үедээ психосексуал үе шатуудыг (жишээлбэл, аман, аналь ба эдипаль) болон Ид ба Супер-Эго-гийн бие даасан хөгжил, тэдгээрийн хоорондын зөрчилдөөнүүдийг голчлон судалж байсан психоанализд нэмэлт болон гарч ирсэн(<ref>Chykhantsova, Olena; Kuprieieva, Olga (2021). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/chykhantsova-o-kuprieieva-o-raisch-s-2021-possibilities-of-positive-psychotherapy-in-the-formation-of-hardiness-the-global-psychotherapist-vol-1-no-2-pp-22-26/ "Possibilities of Positive Psychotherapy in the Formation of Hardiness". The Global Psychotherapist.] 1 (2): 22–26. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/chykhantsova-o-kuprieieva-o-raisch-s-2021-possibilities-of-positive-psychotherapy-in-the-formation-of-hardiness-the-global-psychotherapist-vol-1-no-2-pp-22-26/ doi:10.52982/lkj147].</ref>; с. 25). Ялгаварлах дүн шинжилгээ нь хөгжлийн эхэн үе шатанд ямар тодорхой агуулга үүсэхийг судалдаг: Эцэг эхийн тэвчээр, бүрэн итгэлцлийн хөгжил, болзолгүйгээр хүлээн зөвшөөрөх хайрын туршлага нь аман үе шатанд амжилттай хөгжих хөгжлийн сэтгэл зүйн урьдчилсан нөхцөл мөн. "Анхдагч" гэж нэрлэгддэг эдгээр чадварууд нь эцэг эхийн зан байдал, тэдний загварчлалаар хүүхдэд шууд дамжуулагддаг. Тэвчээртэй хандах (өөртөө эсвэл бусдад), бүрэн итгэх (өөртөө, бусдад, эсвэл хувь заяандаа), хэн нэгэнд зориулан цаг гаргах зэрэг Анхдагч бодит чадварууд нь хүүхдийн хөгжлийн үндсэн хэрэгцээ юм. Хүүхэд өөрийн насны онцлогт тохирсон дотоод тэнцвэрийг бий болгохын тулд тэдэнд орчны халуун дулаан уур амьсгал, цаг хугацаа, тэвчээр, эмпатитай болзолгүй хүлээн зөвшөөрөл хэрэгтэй байдаг<ref>Moghaddam FM, Harre R. But is it science? Traditional and alternative approaches to the study of social behavior. World Psychology. 1995;1(4):47–78.</ref>. Өөрт нь чухал, ач холбогдолтой хүнтэй анх харилцаа тогтоох анхдагч бодит чадвар нь хүн өөртэйгөө харилцах, өөртэйгөө эв найртай байх, өөрийгөө танин мэдэх, өөрийгөө болон ертөнцийг танин мэдэх чадварыг хөгжүүлэх, эцэст нь дотоод болон гадаад зөрчилдөөнийг зохих ёсоор даван туулах боломжийг олгодог. "Тэвчээр" гэсэн анхдагч бодит чадвар нь импульсийг хангалттай хянах, "бүрэн итгэл" чадварыг нь дотоод дэмжлэг, дулаан, аюулгүй байдлын мэдрэмжинд шаардлагатай байдаг. Хүүхдэд бага насанд нь мэдрэх 2 маш чухал зүйл бол нэгд, үргэлж цаг завтай, тэвчээртэй байдаг ээж, эмээгээс авсан ухамсаргүй хайр, хүлээн зөвшөөрөл, хоёрт, маш их итгэж, түүний өвөрт орж, хэзээ ч хэнд ч итгэж байгаагүй зүйлээ ярьж чаддаг хүүхдийн дотор байрласан эцгийн дүр төрх<ref>Badecka, Patrycja (2023). [https://www.positum.org/ppt%20artticles/badecka-p-2023-the-possibilities-of-transcultural-positive-psychotherapy-in-supporting-the-development-of-post-traumatic-growth-ptg-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ "The Possibilities OF Transcultural Positive Psychotherapy in Supporting the Development of Post-Traumatic Growth (PTG)"]. The Global Psychotherapist. 3: 98–103. [https://www.positum.org/ppt%20artticles/badecka-p-2023-the-possibilities-of-transcultural-positive-psychotherapy-in-supporting-the-development-of-post-traumatic-growth-ptg-the-global-psychotherapist-vol-3-no-1/ doi:10.52982/lkj187].</ref>. '''Цаг баримтлах, эелдэг/эвтэй байх, шулуун шудрага/цэгц шулуун/нээлттэй байх, шударга ёсоор хандах, үнэнч/чин баттай байх''' зэрэг хоёрдогч бодит чадварууд нь зөрчилдөөн, үл ойлголцлыг шийдвэрлэхэд ихэнхдээ нийгмийн хэм хэмжээний үүрэг гүйцэтгэдэг. Тиймээс '''"эмх цэгцтэй/дэг журамтай/зохион байгуулалттай байх"''' нь барууны соёл иргэншилд эцэг эх, хүүхдүүдийн хоорондын зөрчилдөөн, түүнчлэн гэрлэсэн хосын хоорондын зөрчилдөөний хамгийн түгээмэл агуулгын нэг юм. '''Шударга ёсоор хандах/үйлдэх''' Хоёрдогч бодит чадвар нь шударга бус байдлаас үүсэх зовинолын үед шударга ёсны талаар дахин дахин бодож цэгнэн, нөхцөл байдлыг хүлээн зөвшөөрөх, яаралгүйгээр нөхцөл байдлыг ойлгох, тэвчээртэй байх нөхцөл байдалд зайлшгүй хүргэдэг. Сахилга батын нэг хэлбэр болох '''дуулгавартай/сахилга баттай байх, нийгмийн журмыг даган мөрдөх чадвар''' нь түүхэн шалтгааны улмаас ардчилсан Германд тийм ч их үнэлэгддэггүй ч сургуулиудад үүнийг амьдралын бодит байдал гэж үзэн угаасаа хүнд байх шийдвэр гаргах эрх чөлөө нь дүрэмд захирагдах хэрэгцээ шаардлагаар хойш тавигддаг бүтээгч чадварын нэгд тооцогддог. Тиймээс ч энэ нь боловсролын салбарт түгээмэл тохиолддог зөрчилдөөний хүчин зүйлийн нэг юм. Сэтгэл засалд Супер-эгогийн зөрчилдөөн нь шашны номлодог гэм буруутай байдлын зөрчилдөөнийг өдөөдөг нөхцөл байдалд үүсдэгийг онцлон тэмдэглэсэн байдаг<ref>Remmers, A. (2020). Theoretical Foundations and Roots of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 297–308), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. Соёл дамнасан өнцгөөс харвал дорно дахины соёлууд '''хайр/хайрлах, бүрэн итгэл/итгэлцэл, нийгмийн харилцан үйлчлэл''' зэрэг анхдагч бодит чадваруудыг илүү үнэ цэнэтэй гэж үздэг бол барууны соёлууд '''зохион байгуулалт (эмх цэгцтэй, дэг журамтай), цаг баримтлах, цэвэрч нямбай байх зэрэг хоёрдогч бодит''' чадварыг илүү үнэлдэг нь анзарагдаж байна. Гэр бүл болгонд хүүхдийн хооллох цагийг тогтоох, гэр бүлийн үндсэн хоолыг яг цаг тухайд нь идэх яг таг тодорхой дүрэм, бусад ижил төстэй дүрмүүдийг бага наснаасаа онцолж өгдөг. Цаашид хосын харьцаанд илрэгдэх энэхүү ялгаа нь ихэвчлэн үл ойлголцол төдийгүй зөрчилдөөн, шүүлтэд хүргэдэг. Эдгээр бодит чадварыг, жишээлбэл, хүүхэд хооллох цагийг тогтоох, гэр бүлийн хооллох цагийг ягштал баримтлах зэргээр бусад ижил төстэй дүрмүүдийг сахих шаардлагыг хүүхдэд бага наснаас нь мэдрүүлдэг. Эдгээр ялгаа нь ихэвчлэн үл ойлголцол төдийгүй зөрчилдөөн, буруутгах, шүүмжлэхэд хүргэдэг. Эерэг сэтгэл засал нь сэтгэл хөдлөлийн өдөөгч болох зөрчилдөөний тодорхой агуулгыг шинжилж, дотоод болон гадаад зөрчилдөөн, эсвэл эдгээр зөрчилдөөний агуулга болох үнэ цэнтэй зүйлс, чадваруудын талаар зөвлөгөө өгөх, засал явуулахад чиглэгддэг. Зовлон зүдгүүр, бие махбодийн шинж тэмдгүүдэд хүргэдэг сэтгэл хөдлөлийг эсрэг тэсрэг суурь үзлүүдийн хоорондох зөрчилдөөнд үйлчилдэг үнэт зүйлс гэж ойлгож болно. Үүнтэй холбогдуулан дурдахад, зөрчилдөөнд төвлөрсөн сэтгэл заслын үйл явц нь өдөөгч хүчин зүйлүүдэд илүү анхаарал хандуулахаас, сэтгэл хөдлөл үүсгэсэн зөрчилдөөнийг илрүүлж, цаашдаа түүнийг ухамсарлан боловсруулахад илүү анхаардаг<ref>Remmers, A. (2020). Theoretical Foundations and Roots of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 297–308), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. == Лавлага == 6bhdyqiuqm70x15a54snizzclehy1oy 0 146327 856170 855945 2026-05-12T13:08:57Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 856170 wikitext text/x-wiki English: Tv8 Mongolia Монгол: ТВ8 Телевиз Уриа: Шинэ Улаанбаатрын Төлөө 2006-2014 он хүртэлх<ref>{{Cite web |date=2025-12-15 |title=ТВ8 Бидэнтэй Цуг Байгаарай |url=http://www.tv8.mn/ |access-date=2026-05-09 |website=web.archive.org |archive-date=2014-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141115113107/http://www.tv8.mn/ |url-status=bot: unknown }}</ref> Бидэнтэй Цуг Байгаарай 2014-одоог хүртэлх<ref>{{Cite web |date=2025-12-15 |title=Movfix - Online Movies & TV Shows Template |url=http://www.tv8.mn/ |access-date=2026-05-09 |website=web.archive.org |archive-date=2025-12-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251215113107/http://www.tv8.mn/ |url-status=bot: unknown }}</ref> '''Телевизийн Зорилго''' ТВ8 телевиз нь үндэсний хэмжээгээр орон даяар цацагддаг бөгөөд монгол улсын өргөн нэвтрүүлгийн телевиз юм. Анхны нэвтрүүлэг нь 2006 оны 3-р сарын 24-нд албан ёсоор өргөн цацагдаж эхэлсэн бөгөөд үндэсний чөлөөт телевиз юм. Үүсгэн байгуулагч нь Сэнгээгийн Баярмөнх сэтгүүлч мэргэжилтэй Сэрүүлэг сонины эзэмшигч байсан. Тус суваг нь иргэдэд үнэн мэдээлэл хүргэх зорилготой ард түмний толь лавлах болох 1900 1952 утсаар ярьж мэдээлэл авдаг байсан түүнчлэн олон төрлийн сэдэвчилсэн нэвтрүүлгүүд болон Гадаад Дотоодын уран сайхны болон олон ангит кинонууд Баримтат кинонуудыг эфирт гаргаж байгаа. Мөн түүнчлэн 2006-2010-аад он хүртэлх Вебсайтаар ажиллуулж байсан ба одоогоор фейсбүүк хуудас болох Tv8 Mongolia фейжээр үнэн бодитой мэдээлэл Хэрэгтэй нжвтрүүлгүүдийг бага зэрэг оруулдаг '''Телевизийн Эзэмшигчид''': Х.Мандахбаяр Эрхэт Монгол Группын захирал Б.Номин-Эрдэнэ Телевизийн Гүйцэтгэх захирал '''Одоогийн гаргаж буй нэвтрүүлгүүд''' Толь мэдээллийн хөтөлбөр Даваа-Баасан гараг бүр 19:30 Эмээ үлгэр яриад өгөөч Эфирийн ихэнх цаг давтах эсвэл шинээр гаргасан дугаар байж магадгүй Vibe Music хөгжмийн хөтөлбөр Эфирийн төгсгөлд Өдрийн цагт гаргадаг нэвтрүүлэг Өв соёлоо дээдэлье Монгол Үндэстний Өв соёл Ес заншилтай холбогдуулан авч үлдэх хэлбэртэй нэвтрүүлэг Бизнес толь Шинээр гарч байгаа чанартай бүтээгдэхүүн хэрэгтэй зөвлөгөөг гаргадаг хөтөлбөр Be Strong шинээр гарсан '''Гаргахаа больсон хөтөлбөрүүд''' Жүжигчдийн Түүх (гархаа больсон) Найруулагчдийн түүх (гархаа больсон) Анухай фитнес шоу нэвтрүүлэг 4 улирлын турш хийсэн 2022-2025 он хүртэлх Gobi Challange тэмээ унах цэнгээнт нэвтрүүлэг Ардын журамт цэргийн мөрөөр шоу нэвтрүүлэг 1921 оны ардын хувьсгалын түүхийн тухай жүжигчилсэн хэлбэртэй шоу хөтөлбөр Quarantine Talk Ковид-19 халдвар гарсантай холбогдуулан хүмүүстэй онлайнаар ярилцах нэвтрүүлэг Алаг шаазгай шууд нэвтрүүлэг Найзууд хүүхдийн нэвтрүүлэг нэрээ сольсон гаргахаа больсон Амьдралын Өнгө Амьдрах Сайхан Хүмүүсийн амьдралын тухай гаргаж байсан Ододтой Шоппинг хийх үү Алдартай дуучид жүжигчид хүнсний дэлгүүр лүү орж хүнсээ цуглуулан ядарсан иргэдэд туслах зорилготой нэвтрүүлэг байсан Сэрүүлэг өглөөний хөтөлбөр ихэнхдээ 8:00 цагт эхлүүлдэг байсан 8 Music Эфирийн ихэнх цагт гаргаж байсан Их Үд өдрийн хөтөлбөр Like and Dislike Чухал сэдэв Үйл явдлын тухай 40 хором Тавилан Анчид Хамтдаа Шоу нэвтрүүлэг Golf and Coffee Шөнийн Толь хөтөлбөр Үдшийн үйл явдлын мэдээг тойм хэлбэрээр гаргадаг байсан Yes зарын цаг 1900-1952 утсаар зарын дэлгэрэнгүй мэдээллийг өгдөг байсан Дуудлага Танин мэдэхүйн нэвтрүүлэг 1r630butfmeuv4p5yk33kl9a7f1o44a 0 146347 856160 856130 2026-05-12T12:29:37Z Avirmed Batsaikhan 53733 856160 wikitext text/x-wiki [[Файл:Mauno-Koivisto-1967.jpg|thumb|Мауно Койвисто, 1967 он.]] '''Ма́уно Хенрик Койвисто''' ([[Фин хэл|фин.]] ''Mauno Henrik Koivisto''; 1923 оны 11-р сарын 25-нд Финландын [[Турку (хот)|Турку]] хотод төрсөн — 2017 оны 5-р сарын 12-нд [[Хельсинки]] хотод нас барсан) — [[Финланд|Финландын]] төрийн зүтгэлтэн, философийн ухааны доктор (1956 оноос хойш), [[Финландын Ерөнхийлөгч|Финландын 9 дэх Ерөнхийлөгч]] (1982–1994) байсан. Тэрээр тусгаар тогтносон Финландад төрсөн анхны Ерөнхийлөгч байсан бөгөөд Ерөнхийлөгч болохоосоо өмнө тэрээр Финландын Ерөнхий сайдаар хоёр удаа ажиллаж байжээ. == Намтар == Мауно Койвисто Турку хотод усан онгоцны үйлдвэрийн мужааны хоёр дахь хүү болж 1923 онд төрсөн. Өвлийн дайны үеэр (1939–1940) гал түймэртэй тэмцэх газарт ажиллаж байсан бөгөөд 1941–1944 оны дайны үеэр Лаури Торнигийн удирдлага дор армид ахлагчаар цэргийн алба хааж байжээ. 1945 оноос хойш тэрээр мужаан, усан онгоцны боомтын ажилтан, боомтын захиргаанд бичиг хэргийн ажилтан, улсын сургуульд багш, Турку хотын захиргаанд байцаагчаар ажиллаж байжээ. Тэрээр оройн сургуульд суралцаж, дунд боловсролоо олж аваад 1947 оноос Финландын Социал Демократ Намын гишүүн бболжээ. 1949 онд Туркугийн Их Сургуульд элсэн орж, 1953 онд төгссөн байна. 1956 онд социологийн чиглэлээр докторын зэрэг хамгаалжээ. 1958-1967 онд тэрээр "Хельсинкийн Ажилчдын Хадгаламжийн Банк"-ны удирдах зөвлөлд ажиллаж байсан. 1968-1982 онд тэрээр "Шуудан Банк"-ны гүйцэтгэх захирал, удирдах зөвлөлийн дарга, "Эланто Хоршооллын Холбоо"-ны удирдах зөвлөлийн даргаар ажиллаж байсан. 1966-1967 онд, мөн 1972 онд Финландын Сангийн сайдаар ажилласан. 1968 оны 3-р сарын 3-наас 1970 оны 5-р сарын 14 хүртэл, 1979 оны 5-р сарын 26-наас 1982 оны 1-р сарын 26 хүртэл тэрээр Финландын Ерөнхий сайдаар ажилласан байна. 1982 онд [[Урхо Кекконен]] огцорсны дараа тэрээр [[Финландын Ерөнхийлөгч|Финландын Ерөнхийлөгчөөр]] ажилласан (сонгогчдын коллегийн 301 саналаас 167 санал авсан). Тэрээр энэ албан тушаалыг хашиж байсан анхны Социал Демократ намын гишүүн болсон. Тэрээр 1988 онд дахин улиран сонгогдож байсан. Мауно Койвисто 12 жил эрх барих хугацаандаа улс орноо хямралаас гаргаж чадсан хүн юм. Эхэндээ тэрээр Урхо Кекконены гадаад бодлогыг баримталж Зөвлөлтийн удирдлагатай нягт харилцаа тогтоох хүсэл эрмэлзэл, мөн [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсын]] удирдлагатай аливаа зөрчилдөөнөөс зайлсхийж болгоомжтой харилцаатай байсан. 1983 онд тэрээр Финлянд-Зөвлөлтийн Холбооны Нийгэмлэгийн хүндэт дарга болжээ. 1991 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] задран унасны дараа тэрээр гадаад бодлогод эргэлт хийсэн. 1991 оны 9-р сард Финланд улс [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-тай байгуулсан Найрамдал, хамтын ажиллагаа, харилцан туслалцах гэрээнээс гарч Финляндыг [[Европын Холбоо|Европын Холбоонд]] элсэхийг дэмжиж байсан. 1994 онд Ерөнхийлөгчийн албан тушаалаа сонгуулиар [[Мартти Ахтисаари|Мартти Ахтисаарид]] өгсөн. Тэрээр 2012 оноос хойш [[Альцхаймерын өвчин|Альцгеймерын өвчний]] явц даамжирч байгаатай холбогдуулан олон нийтийн арга хэмжээнд оролцохоо больсон юм. Тэрээр 2017 оны 5-р сарын 12-ны 21:15 цагт [[Хельсинки]] хотын Мейлахти эмнэлэгт нас баржээ. Мауно Койвистогийн оршуулах ажлын хэсгийг Финландын Гадаад хэргийн сайд Тимо Сойни тэргүүлсэн бөгөөд оршуулга нь төрийн хүндэтгэлийн ёслолоор явагдсан юм. Оршуулгын ёслолын Финландын Төрийн Зөвлөлийн хуралдаанаар 5-р сарын 25-ны Пүрэв гарагт гэж тогтоосон. Түүнийг тус улсын бусад өмнөх ерөнхийлөгч нарын дэргэд Хиетаниеми оршуулгын газарт оршуулжээ. 6ka66xfah2l95hnvi5xt0wpblbeqnp8 0 146348 856171 856148 2026-05-12T13:11:07Z Avirmed Batsaikhan 53733 856171 wikitext text/x-wiki [[Файл:Turku postcard 2013.png|thumb]] '''Ту́рку''' ([[Фин хэл|фин.]] ''Turku'' , [[Швед хэл|швед.]] ''Åbo'' ) — [[Финланд|Финландын]] баруун урд үзүүрт орших боомт хот. Варсинайс-Суоми мужийн захиргааны төв юм. Хотын хүн ам (2023 оны эцсийн байдлаар) 201,889 байсан бөгөөд энэ нь Финландын 6 дахь хамгийн олон хүн амтай хот юм. Турку хот албан ёсны хоёр хэлтэй: [[Фин хэл|Фин]] [[Фин хэл|хэлийг]] хүн амын 87.7% нь үндсэн хэлээр ярьдаг бол [[Швед хэл|Швед хэлийг]] 5.3% нь төрөлх хэлээр нь ярьдаг. Турку хотыг Баруун рүү гарах гарц гэж үздэг бөгөөд Европын E18 хурдны зам нь [[Санкт-Петербург]], [[Стокхольм]] хотуудтай холбодог. Энэ хот нь Аландын арлууд болон Шведэд ачаа тээвэр, зорчигч тээврийн үйлчилгээ үзүүлдэг томоохон боомттой юм. Турку хот нь шинжлэх ухаан, соёлын төв гэдгээрээ алдартай: 13-р зуунаас хойш энд хоёр сургууль үйл ажиллагаагаа явуулж ирсэн бөгөөд 1640 онд анхны их сургууль болох Обогийн Хааны Академи бөгөөд Финландын анхны хэвлэх үйлдвэр энд байгуулагдсан. 1772 онд тус хот Финландын анхны сониныг хэвлүүлж эхэлсэн. 2011 онд Турку хотыг Таллин хотын хамт Европын Соёлын нийслэлээр сонгосон байна. 1918 онд Швед хэл дээрх Åbo Akademi Их Сургууль болон Фин хэлний Турку Их Сургууль дахин шинэчлэгдэн байгуулагдсан. == Засаг захиргаа == Турку хот захиргааны хувьд 9 тойрогт хуваагддаг бөгөөд тойргууд нь цаашаа 134 дүүрэгт хуваагддаг байна. # Төв тойрог # Хирвенсало-Какскерта тойрог # Скансси-Уиттамо тойрог # Итяхарью-Вариссуо тойрог # Коройнен тойрог # Тампереэнтие тойрог # Кунинкойа тойрог # Пансио-Юрккяля тойрог # Маариа-Пааттинен тойрог === Боомт === Турку далайн боомт нь Финландын хамгийн эртний боомт бөгөөд Арабын газарзүйч Аль-Идриси 1154 онд номондоо дурдсан байдаг. Боомт нь хотын төвөөс баруун зүгт [[Балтын тэнгис|Балтын тэнгисийн]] эрэг дээр байрладаг. Жилд 4 сая гаруй тонн ачаа, 4 сая гаруй зорчигч тус боомтоор дамждаг байна. Энэ боомт нь галт тэрэгний гатлага онгоцыг хүлээн авах чадвартай тус улсын цорын ганц боомт юм. '''Турку нисэх онгоцны буудал''' нь хотын төвөөс хойд зүгт 8 км-т байрладаг. Худалдааны төвөөс нисэх онгоцны буудал хүртэл 1-р автобус явдаг. Дотоодын нислэгээс гадна [[Стокхольм]], [[Копенхаген]], [[Рига]], [[Гданьск]] зэрэг хотууд руу нислэг үйлддэг байна. Турку нисэх онгоцны буудал нь ачаа тээврийн хэмжээгээрээ Финляндын хоёр дахь том нисэх онгоцны буудал юм. bdgpk62vuni9jkdytrsb0zg8bp3nj4f 0 146349 856162 856141 2026-05-12T12:32:12Z Avirmed Batsaikhan 53733 856162 wikitext text/x-wiki [[Файл:Urho-Kekkonen-1977-c.jpg|thumb|Урхо Кекконен, 1977 он.]] '''Урхо Калева Кекконен''' ([[Фин хэл|фин]]. ''Urho Kaleva Kekkonen''; 1900 оны 9-р сарын 3-нд Пиэлавеси тосгонд төрсөн — 1986 оны 8-р сарын 31-нд [[Хельсинки]] хотод нас барсан) — Финландын 8 дахь Ерөнхийлөгч, улс төрч юм. 1919 онд У.Кекконен Кайаани хотын лицейг төгссөн. Тэрээр Кайаани хотод сэтгүүлчээр ажиллаж байгаад 1921 онд [[Хельсинки]] рүү нүүж, [[Хельсинкийн Их сургууль|Хельсинкийн Их Сургуулийн]] Хуулийн факультетэд элсэн ороод 1926 онд төгссөн. 1919 оны зун тэрээр "Кайаани Лехти" сонинд нийтлэл бичиж эхэлсэн байна. 1933 оноос тэрээр Хөдөө аж ахуйн холбооны намын гишүүн, 1956 он хүртэл удирдагчдын нэг (1965 оноос Төв нам) байв. 1927-1932 онд тэрээр Хөдөөгийн хотуудын захиргааны холбооны хуульч, мөн 1927-1928 онд Их сургуулийн оюутны сонины ерөнхий редактороор ажиллаж байжээ. У.Кекконен 1933 оноос Хөдөө аж ахуйн яаманд ажилласан бөгөөд 1936 онд Хууль зүйн ухааны докторын зэрэг хамгаалсан байна. [[Файл:Kekkonen3.jpg|thumb|382x382px|залуу Урхо Кекконен, 1930-аад он. ]] 1936-1956 онд Хөдөө аж ахуйн Холбоо ([[Фин хэл|фин.]] ''Maalaisliitto'')-ноос парламентын гишүүнээр сонгогдсон. 1936-1937 онд тэрээр Хууль зүйн сайдаар ажиллаж байсан; хэт барууны үзэлтэй Эх орончдын Ард түмний хөдөлгөөн (IKL)-ийг хориглохыг оролдсон. 1937-1939 онд тэрээр Дотоод хэргийн сайдаар ажиллаж байсан. 1943-1945 онд тэрээр Сангийн яамны Бүрэн эрхт төлөөлөгчөөр ажилласан байна. 1944-1946 онд тэрээр Хууль зүйн сайдаар ажиллаж байхдаа Финландын дайны гэмт хэрэгтнүүдийн шүүх хурлыг удирдаж байсан юм. 1946-1947 онд тэрээр Парламентын дэд даргаар ажилласан. 1948 оны зун Финландын Социал Демократ нам парламентын сонгуульд олонхийн санал авч, Фагерхолмын удирдсан Социал Демократ Засгийн газрыг байгуулсан. Үүний дараа дараа Урхо Кекконен парламентын даргаар (Эдускунта) сонгогджээ. [[Юхо Паасикиви]] Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсоны дараа 1950 оны 3-р сарын 17-нд У.Кекконеныг Финландын Ерөнхий сайдаар томилсон юм. 1950 оны зун шинэ ерөнхий сайдын хувьд Урхо Кекконен Москвад 5 жилийн худалдааны гэрээнд гарын үсэг зурах боломжтой болсон бөгөөд энэ нь Финландад маш их ашигтай байв. 6-р сарын 9-нд У.Кекконен Москвад ирээд 13-нд түүнийг [[Иосиф Сталин]] хүлээн авч уулзсан бөгөөд тэр орой 5 жилийн худалдааны гэрээнд гарын үсэг зурсан байна. 1956 оноос хойш - Урхо Кекконен Финландын Бүгд Найрамдах Улсын Ерөнхийлөгч (тэрээр Социал Демократ Карл-Август Фагерхолмыг сонгогчдын коллегийн 149-ийн эсрэг 151 санал авсан) болсон. 1962 оны сонгуульд тэрээр сонгогчдын коллегийн 300 саналаас 199-ийг нь авч, 4 улс төрийн намын дэмжлэгийг авч ялсан. 1963 оны 5-р сард тэрээр Хойд Европыг цөмийн зэвсэггүй энх тайвны бүс болгохыг санал болгосон. Мөн 1960-аад онд тэрээр Норвеги улстай хилийн гэрээ байгуулж, [[Европын Аюулгүй Байдал Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|Европын аюулгүй байдал, хамтын ажиллагааны бага хурлыг]] (ЕАБХАБ) бэлтгэх, хуралдуулахыг дэмжиж байв. 1966 оноос хойш Коммунист намын удирдсан Финландын Ардчилсан Холбооны төлөөлөгчид Финландын засгийн газарт орж ажиллаж байсан. 1968 оны сонгуульд тэрээр Сонгогчдын Коллегийн 300 саналаас 201-ийг нь авч, 5 намын дэмжлэгийг авчээ. Түүнийг 6 нам нэр дэвшүүлж, улсын 9 нам дэмжиж, 1978 оны 2-р сарын 15-нд Сонгогчдын Коллегийн 300 саналаас 259-ийг нь авч 4 дэх удаагаа Ерөнхийлөгчөөр сонгогджээ. 1981 оны 10-р сарын 20-нд Урхо Калева Кекконены өвчний улмаас Төрийн зөвлөл Ерөнхий сайд [[Мауно Койвисто|Мауно Койвистог]] 11-р сарын 10 хүртэл түр ерөнхийлөгчийн үүрэг гүйцэтгэгчээр ажиллахыг зөвшөөрсөн. 10-р сарын 27-нд болсон Төрийн зөвлөлийн ээлжит бус хуралдаанаар тэрээр эмч нарын дүгнэлтийг иш татан эрүүл мэндийн байдлаас шалтгаалан ерөнхийлөгчийн албан тушаалд ажиллах боломжгүй болсон тухай захидал ирүүлснийг зарласан. Түүнд Тамминиемид үлдэж эмчлүүлэх зөвшөөрөл олгосон бөгөөд тэрээр нас барах хүртлээ тэндээ эмчилгээ хийлгэсэн юм. Урхо Калева Кекконен 1986 оны 8-р сарын 31-нд нас барсан. == Баримтууд == Ерөнхийлөгч Урхо Кекконены бүрэн эрхийн хугацаа Финландын түүхэн дэх хамгийн урт хугацаа байсан бөгөөд энэ хугацаандаа парламентыг 3 удаа тарааж байсан байна. ni7bc5qg1tyhe53nwasdzqckq8fl7c7 0 146350 856163 856153 2026-05-12T12:33:31Z Avirmed Batsaikhan 53733 856163 wikitext text/x-wiki '''Финландын Ерөнхийлөгч''' ([[Фин хэл|фин]] ''Suomen tasavallan presidentti)'' 1919 онд байгуулагдсан албан тушаал бөгөөд [[Финланд|Финландын]] төрийн тэргүүн юм. 2024 оны 3-р сарын 1-нээс хойш энэ албан тушаалыг 2024 оны ерөнхийлөгчийн сонгуульд ялсан [[Александер Стубб]] хашиж байна. == Сонгогдох хууль дүрэм == Сонгуулийн хуулийг 2000 оны 3-р сарын 1-нд хүчин төгөлдөр болсон Финландын Үндсэн хуулиар тодорхойлсон байдаг. Бүгд Найрамдах Финланд Улсын Ерөнхийлөгчийг ард түмний шууд санал хураалтаар сонгодог. Ердийн нөхцөлд ерөнхийлөгчийн сонгууль 6 жил тутамд болдог. Хэрэв одоогийн ерөнхийлөгч үүргээ гүйцэтгэж чадахгүй нөхцөл үүссэн бол аль болох хурдан шинэ ерөнхийлөгчийг сонгодог хуультай. Зөвхөн Финландад төрсөн хүн ерөнхийлөгч болж болдог бөгөөд нэг хүн хоёр удаа дараалж ерөнхийлөгчийн албан тушаал хашиж болдог байна. Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшигчийг өмнөх сонгуульд парламентад дор хаяж нэг суудал авсан улс төрийн нам, эсвэл дор хаяж 20,000 сонгогчдын бүлэг нэр дэвшүүлж болно. Хэрэв зөвхөн нэг нэр дэвшигчийг нэр дэвшүүлбэл тухайн нэр дэвшигч санал хураалтгүйгээр ерөнхийлөгч болдог юм. Үгүй бол сонгуулийн жилийн 1-р сарын гурав дахь ням гарагт эхний шатны санал хураалт болно. Хэрэв нэг нэр дэвшигч саналын талаас 50-аас дээш хувийг авбал тухайн нэр дэвшигч ерөнхийлөгч болно. Үгүй бол гурван долоо хоногийн дараа эхний шатанд хамгийн олон санал авсан хоёр нэр дэвшигчийн хооронд хоёр дахь шатны санал хураалт болдог байна. Хоёр дахь шатанд хамгийн олон санал авсан нэр дэвшигч ялдаг юм. Шинэ ерөнхийлөгч сонгуулийн дараах сарын эхний өдөр (2-р сарын 1 эсвэл 3-р сарын 1) албан тушаалдаа орж, 12:00 цагт парламентад ёслолын үг хэлнэ. Үүний дараа (12:20 цагийн орчимд) шинэ ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацаа эхэлж, одоогийн ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацаа дуусгавар болдог юм. == Финландын ерөнхийлөгч нарын жагсаалт == {| class="wikitable" !№ !Ерөнхийлөгчийн нэр !Бүрэн эрхийн хугацаа !Нийт хугацаа !Нам |- !1 |Каарло Юхо Стольберг (1865—1952) |1919 — 1925 |2048 хоног |Үндэсний дэвшилтэд нам |- !2 |Лаури Кристиан Реландер (1883—1942) |1925 — 1931 |2191 хоног |Тариачдын холбоо |- !3 |Пер Эвинд Свинхувуд (1861—1944) |1931 — 1937 |2191 хоног |Үндэсний эвсэл |- !4 |Кюёсти Каллио (1873—1940) |1937 — 1940 |1390 хоног |Тариачдын холбоо |- !5 |[[Ристо Рүти]] (1889—1956) |1940 — 1944 |1321 хоног |Үндэсний дэвшилтэд нам |- !6 |[[Карл Густаф Эмиль Маннерхайм|Карл Густаф Маннерхайм]] (1867—1951) |1944 — 1946 |578 хоног |Нам бус |- !7 |[[Юхо Паасикиви|Юхо Кусти Паасикиви]] (1870—1956) |1946 — 1956 |3633 хоног |Үндэсний эвсэл |- !8 |[[Урхо Кекконен|Урхо Калева Кекконен]] (1900—1986) |1956 — 1982 |9464 хоног |Финландын төв |- !9 |[[Мауно Койвисто|Мауно Хенрик Койвисто]] (1923—2017) |1982 — 1994 |4417 хоног |Социал-демократ нам |- !10 |[[Мартти Ахтисаари]] (1937—2023) |1994 — 2000 |2192 хоног |Социал-демократ нам |- !11 |[[Тарья Халонен]] (1943-) |2000 — 2012 |4383 хоног |Социал-демократ нам |- !12 |Саули Ниинистё (1948- ) |2012 — 2024 |4383 хоног |Үндэсний эвсэл |- !13 |[[Александер Стубб]] (1968- ) |2024 оны 3-р сарын 1-нээс - | |Үндэсний эвсэл |} dh150v8ckwxfzkgxkqsu93qinkgq33o 856164 856163 2026-05-12T12:35:26Z Avirmed Batsaikhan 53733 856164 wikitext text/x-wiki '''Финландын Ерөнхийлөгч''' ([[Фин хэл|фин]] ''Suomen tasavallan presidentti)'' 1919 онд байгуулагдсан албан тушаал бөгөөд [[Финланд|Финландын]] төрийн тэргүүн юм. 2024 оны 3-р сарын 1-нээс хойш энэ албан тушаалыг 2024 оны ерөнхийлөгчийн сонгуульд ялсан [[Александер Стубб]] хашиж байна. == Сонгогдох хууль дүрэм == Сонгуулийн хуулийг 2000 оны 3-р сарын 1-нд хүчин төгөлдөр болсон Финландын Үндсэн хуулиар тодорхойлсон байдаг. Бүгд Найрамдах Финланд Улсын Ерөнхийлөгчийг ард түмний шууд санал хураалтаар сонгодог. Ердийн нөхцөлд ерөнхийлөгчийн сонгууль 6 жил тутамд болдог. Хэрэв одоогийн ерөнхийлөгч үүргээ гүйцэтгэж чадахгүй нөхцөл үүссэн бол аль болох хурдан шинэ ерөнхийлөгчийг сонгодог хуультай. Зөвхөн Финландад төрсөн хүн ерөнхийлөгч болж болдог бөгөөд нэг хүн хоёр удаа дараалж ерөнхийлөгчийн албан тушаал хашиж болдог байна. Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшигчийг өмнөх сонгуульд парламентад дор хаяж нэг суудал авсан улс төрийн нам, эсвэл дор хаяж 20,000 сонгогчдын бүлэг нэр дэвшүүлж болно. Хэрэв зөвхөн нэг нэр дэвшигчийг нэр дэвшүүлбэл тухайн нэр дэвшигч санал хураалтгүйгээр ерөнхийлөгч болдог юм. Үгүй бол сонгуулийн жилийн 1-р сарын гурав дахь ням гарагт эхний шатны санал хураалт болно. Хэрэв нэг нэр дэвшигч саналын талаас 50-аас дээш хувийг авбал тухайн нэр дэвшигч ерөнхийлөгч болно. Үгүй бол гурван долоо хоногийн дараа эхний шатанд хамгийн олон санал авсан хоёр нэр дэвшигчийн хооронд хоёр дахь шатны санал хураалт болдог байна. Хоёр дахь шатанд хамгийн олон санал авсан нэр дэвшигч ялдаг юм. Шинэ ерөнхийлөгч сонгуулийн дараах сарын эхний өдөр (2-р сарын 1 эсвэл 3-р сарын 1) албан тушаалдаа орж, 12:00 цагт парламентад ёслолын үг хэлнэ. Үүний дараа (12:20 цагийн орчимд) шинэ ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацаа эхэлж, одоогийн ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацаа дуусгавар болдог юм. == Финландын ерөнхийлөгч нарын жагсаалт == {| class="wikitable" !№ !Ерөнхийлөгчийн нэр !Бүрэн эрхийн хугацаа !Нийт хугацаа !Нам |- !1 |[[Каарло Юхо Стольберг]] (1865—1952) |1919 — 1925 |2048 хоног |Үндэсний дэвшилтэд нам |- !2 |Лаури Кристиан Реландер (1883—1942) |1925 — 1931 |2191 хоног |Тариачдын холбоо |- !3 |Пер Эвинд Свинхувуд (1861—1944) |1931 — 1937 |2191 хоног |Үндэсний эвсэл |- !4 |Кюёсти Каллио (1873—1940) |1937 — 1940 |1390 хоног |Тариачдын холбоо |- !5 |[[Ристо Рүти]] (1889—1956) |1940 — 1944 |1321 хоног |Үндэсний дэвшилтэд нам |- !6 |[[Карл Густаф Эмиль Маннерхайм|Карл Густаф Маннерхайм]] (1867—1951) |1944 — 1946 |578 хоног |Нам бус |- !7 |[[Юхо Паасикиви|Юхо Кусти Паасикиви]] (1870—1956) |1946 — 1956 |3633 хоног |Үндэсний эвсэл |- !8 |[[Урхо Кекконен|Урхо Калева Кекконен]] (1900—1986) |1956 — 1982 |9464 хоног |Финландын төв |- !9 |[[Мауно Койвисто|Мауно Хенрик Койвисто]] (1923—2017) |1982 — 1994 |4417 хоног |Социал-демократ нам |- !10 |[[Мартти Ахтисаари]] (1937—2023) |1994 — 2000 |2192 хоног |Социал-демократ нам |- !11 |[[Тарья Халонен]] (1943-) |2000 — 2012 |4383 хоног |Социал-демократ нам |- !12 |[[Саули Ниинистё]] (1948- ) |2012 — 2024 |4383 хоног |Үндэсний эвсэл |- !13 |[[Александер Стубб]] (1968- ) |2024 оны 3-р сарын 1-нээс - | |Үндэсний эвсэл |} ohsrr59170aj455w1ryvmtkbco8ts6i 0 146352 856159 2026-05-12T12:25:23Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Juho Kusti Paasikivi cropped.jpg|thumb]] '''Юхо Кусти Паасикиви''' ([[Фин хэл|фин.]] ''Juho Kusti Paasikivi''), төрөхдөө ''Юхан Гүстаф Хелльстен'' (1887 он хүртэл Хелльстен овогоо ашиглаж байсан) ([[Швед хэл|швед.]] ''Johan Gustaf Hellstén''; 1870 оны 11-р сарын 27-нд Оросын эзэнт улсын Финланд вант улсын Т..." 856159 wikitext text/x-wiki [[Файл:Juho Kusti Paasikivi cropped.jpg|thumb]] '''Юхо Кусти Паасикиви''' ([[Фин хэл|фин.]] ''Juho Kusti Paasikivi''), төрөхдөө ''Юхан Гүстаф Хелльстен'' (1887 он хүртэл Хелльстен овогоо ашиглаж байсан) ([[Швед хэл|швед.]] ''Johan Gustaf Hellstén''; 1870 оны 11-р сарын 27-нд Оросын эзэнт улсын Финланд вант улсын Таммерфорс хотод төрсөн — 1956 оны 12-р сарын 14-нд Хельсинки хотод нас барсан) — Финландын төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн, [[Финландын Ерөнхийлөгч|Финландын 7 дахь Ерөнхийлөгч]]. Хуульч мэргэжилтэй бөгөөд Иргэний болон шашны хуулийн ухааны докторын зэрэгтэй. == Намтар == Тэрээр худалдаачны гэр бүлд төрсөн. 14 настайдаа өнчин хоцорсны дараа нагац эгч нь түүнийг өсгөжээ. Залуу байхдаа тэрээр хөнгөн атлетик, гимнастикаар хичээллэдэг байсан. 1887 онд Финландчлалын хүрээнд тэрээр нэрээ Юхо Кусти Паасикиви болгон өөрчилжээ. 1897 онд тэрээр Эзэн хааны Александрын Их Сургуулийг (өнөөгийн [[Хельсинкийн Их сургууль]]) хуульч мэргэжлээр төгссөн. 1901 онд тэрээр докторын зэрэг хамгаалж, тус их сургуульд захиргааны эрх зүйн дэд профессор болжээ. 1903 онд тэрээр улсын сан хөмрөгийн ерөнхий захирал болж, 1914 он хүртэл энэ албан тушаалд ажилласан байна. 1903-1913, 1917-1918 онуудад тэрээр Хуучин Финланд намын удирдах байгууллагуудад ажиллаж, Оросжуулалтын бодлогыг эсэргүүцэж байсан ч радикал үйлдлүүдийг эсэргүүцэж байв. 1907-1913 онуудад тэрээр Финландын Парламентын гишүүн байв. 1914-1934 онуудад тэрээр "Кансаллис-Осаке-Панкки" банкны ерөнхий захирал, 1918 оны 5-р сараас 11-р сар хүртэл тэрээр Финландын Ерөнхий сайдаар ажиллаж байсан. Энэ албан тушаалд тэрээр тус улсад хаант засаглалын хэлбэрийг нэвтрүүлэхийн төлөө байв. Тэрээр Зөвлөлт-Финландын энхийн хэлэлцээрт Финландын төлөөлөгчдийг удирдаж оролцоод 1920 оны 10-р сарын 14-нд Финланд, Оросын хооронд [[Тартугийн гэрээ|Тартугийн гэрээг]] байгуулсан байна. 1931 онд бэлэвсэрсэн тэрээр гурван жилийн дараа Аллина Валвэйтэй гэрлэжээ. 1934 онд түүнийг Шведэд суух Элчин сайдаар томилуулж, Финлянд-Шведийн батлан ​​хамгаалах холбоог зохион байгуулахад идэвхтэй ажилласан юм. 1939 онд тэрээр Зөвлөлт-Финландын хэлэлцээрт Финландын төлөөлөгчдийн тэргүүн болсон бөгөөд хоёр улсын хооронд дайсагнал эхэлсний дараа тэрээр яамгүй сайдаар томилогдсон. 1940 оны 3-р сарын 13-нд тэрээр Москвагийн энхийн гэрээнд гарын үсэг зурж, Өвлийн дайныг (1939–1940) дуусгавар болгосон. 1944 оны 3-р сард тэрээр ЗХУ-тай энхийн хэлэлцээ хийсэн. [[Зөвлөлт-Финляндын дайн|Зөвлөлт-Финландын дайн]] (1941–1944) дууссаны дараа тэрээр 1944 оны 11-р сард Финландын Ерөнхий сайдаар дахин томилогдож, үүний дараа Зөвлөлт Холбоот Улстай сайн хөршийн харилцааг сэргээх чиглэлийг баримталсан байна. Зөвлөлтийн засгийн газрын шахалтаар тэрээр Коммунист намын гишүүнийг засгийн газарт оруулахаас өөр аргагүй болсон бөгөөд энэ нь тус улсын түүхэнд өмнө нь хэзээ ч тохиолдож байгаагүй зүйл байв. 1945 оны 4-р сард тэрээр парламентын гурван томоохон фракц болох [[Коммунизм|Коммунистууд]], Социал-Демократууд, Хөдөө аж ахуйн холбооны хоорондын гэрээний үндсэн дээр хоёр дахь эвслийн Засгийн газраа байгуулсан. [[Файл:JK-Paasikivi-1950.jpg|thumb]] 1946 оны 3-р сарын 11-нд тэрээр [[Карл Густаф Эмиль Маннерхайм|Карл Густаф Эмиль Маннерхаймын]] дараа Финландын Ерөнхийлөгч болсон. Энэ албан тушаалд тэрээр голчлон гадаад бодлого, ялангуяа ЗХУ-тай харилцаагаа хэвийн болгоход анхаарлаа хандуулж байв. Түүний бодлого нь "Паасикиви-Кекконены шугам" нэртэй болсон. 1950 оны ерөнхийлөгчийн сонгуульд тэрээр 300 сонгогчдын коллегийн саналаас 171-ийг нь авсан. Түүний хоёр дахь ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацааны гол тэргүүлэх чиглэлүүд нь дотоод бодлого руу шилжсэн байна. 1952 онд түүний ерөнхийлөгч байх хугацаанд Финланд улс Хельсинкид болсон [[1952 оны Зуны Олимп|1952 оны Зуны Олимпыг]] зохион байгуулж нээсэн юм. [[1956 он|1956 оны]] эхээр тэрээр ерөнхийлөгчийн сонгуульд дахин нэр дэвшихээс татгалзсан бөгөөд тэр жилийнхээ 12-р сарын 14-нд нас барсан байна. bwfpo424o9ycdnm9htq6bwgfr977jpr 856205 856159 2026-05-13T04:43:35Z Avirmed Batsaikhan 53733 856205 wikitext text/x-wiki [[Файл:Juho Kusti Paasikivi cropped.jpg|thumb]] '''Юхо Кусти Паасикиви''' ([[Фин хэл|фин.]] ''Juho Kusti Paasikivi''), төрөхдөө ''Юхан Гүстаф Хелльстен'' (1887 он хүртэл Хелльстен овогоо ашиглаж байсан) ([[Швед хэл|швед.]] ''Johan Gustaf Hellstén''; 1870 оны 11-р сарын 27-нд Оросын эзэнт улсын Финланд вант улсын Таммерфорс хотод төрсөн — 1956 оны 12-р сарын 14-нд Хельсинки хотод нас барсан) — Финландын төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн, [[Финландын Ерөнхийлөгч|Финландын 7 дахь Ерөнхийлөгч]]. Хуульч мэргэжилтэй бөгөөд Иргэний болон шашны хуулийн ухааны докторын зэрэгтэй. == Намтар == Тэрээр худалдаачны гэр бүлд төрсөн. 14 настайдаа өнчин хоцорсны дараа нагац эгч нь түүнийг өсгөжээ. Залуу байхдаа тэрээр хөнгөн атлетик, гимнастикаар хичээллэдэг байсан. 1887 онд Финландчлалын хүрээнд тэрээр нэрээ Юхо Кусти Паасикиви болгон өөрчилжээ. 1897 онд тэрээр Эзэн хааны Александрын Их Сургуулийг (өнөөгийн [[Хельсинкийн Их сургууль]]) хуульч мэргэжлээр төгссөн. 1901 онд тэрээр докторын зэрэг хамгаалж, тус их сургуульд захиргааны эрх зүйн дэд профессор болжээ. 1903 онд тэрээр улсын сан хөмрөгийн ерөнхий захирал болж, 1914 он хүртэл энэ албан тушаалд ажилласан байна. 1903-1913, 1917-1918 онуудад тэрээр Хуучин Финланд намын удирдах байгууллагуудад ажиллаж, Оросжуулалтын бодлогыг эсэргүүцэж байсан ч радикал үйлдлүүдийг эсэргүүцэж байв. 1907-1913 онуудад тэрээр Финландын Парламентын гишүүн байв. 1914-1934 онуудад тэрээр "Кансаллис-Осаке-Панкки" банкны ерөнхий захирал, 1918 оны 5-р сараас 11-р сар хүртэл тэрээр Финландын Ерөнхий сайдаар ажиллаж байсан. Энэ албан тушаалд тэрээр тус улсад хаант засаглалын хэлбэрийг нэвтрүүлэхийн төлөө байв. Тэрээр Зөвлөлт-Финландын энхийн хэлэлцээрт Финландын төлөөлөгчдийг удирдаж оролцоод 1920 оны 10-р сарын 14-нд [[Зөвлөлт Орос, Финландын хоорондох Тартугийн энхийн гэрээ|Зөвлөлт Орос, Финландын хоорондох Тартугийн энхийн гэрээг]] байгуулсан байна. 1931 онд бэлэвсэрсэн тэрээр гурван жилийн дараа Аллина Валвэйтэй гэрлэжээ. 1934 онд түүнийг Шведэд суух Элчин сайдаар томилуулж, Финлянд-Шведийн батлан ​​хамгаалах холбоог зохион байгуулахад идэвхтэй ажилласан юм. 1939 онд тэрээр Зөвлөлт-Финландын хэлэлцээрт Финландын төлөөлөгчдийн тэргүүн болсон бөгөөд хоёр улсын хооронд дайсагнал эхэлсний дараа тэрээр яамгүй сайдаар томилогдсон. 1940 оны 3-р сарын 13-нд тэрээр Москвагийн энхийн гэрээнд гарын үсэг зурж, Өвлийн дайныг (1939–1940) дуусгавар болгосон. 1944 оны 3-р сард тэрээр ЗХУ-тай энхийн хэлэлцээ хийсэн. [[Зөвлөлт-Финляндын дайн|Зөвлөлт-Финландын дайн]] (1941–1944) дууссаны дараа тэрээр 1944 оны 11-р сард Финландын Ерөнхий сайдаар дахин томилогдож, үүний дараа Зөвлөлт Холбоот Улстай сайн хөршийн харилцааг сэргээх чиглэлийг баримталсан байна. Зөвлөлтийн засгийн газрын шахалтаар тэрээр Коммунист намын гишүүнийг засгийн газарт оруулахаас өөр аргагүй болсон бөгөөд энэ нь тус улсын түүхэнд өмнө нь хэзээ ч тохиолдож байгаагүй зүйл байв. 1945 оны 4-р сард тэрээр парламентын гурван томоохон фракц болох [[Коммунизм|Коммунистууд]], Социал-Демократууд, Хөдөө аж ахуйн холбооны хоорондын гэрээний үндсэн дээр хоёр дахь эвслийн Засгийн газраа байгуулсан. [[Файл:JK-Paasikivi-1950.jpg|thumb]] 1946 оны 3-р сарын 11-нд тэрээр [[Карл Густаф Эмиль Маннерхайм|Карл Густаф Эмиль Маннерхаймын]] дараа Финландын Ерөнхийлөгч болсон. Энэ албан тушаалд тэрээр голчлон гадаад бодлого, ялангуяа ЗХУ-тай харилцаагаа хэвийн болгоход анхаарлаа хандуулж байв. Түүний бодлого нь "Паасикиви-Кекконены шугам" нэртэй болсон. 1950 оны ерөнхийлөгчийн сонгуульд тэрээр 300 сонгогчдын коллегийн саналаас 171-ийг нь авсан. Түүний хоёр дахь ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацааны гол тэргүүлэх чиглэлүүд нь дотоод бодлого руу шилжсэн байна. 1952 онд түүний ерөнхийлөгч байх хугацаанд Финланд улс Хельсинкид болсон [[1952 оны Зуны Олимп|1952 оны Зуны Олимпыг]] зохион байгуулж нээсэн юм. [[1956 он|1956 оны]] эхээр тэрээр ерөнхийлөгчийн сонгуульд дахин нэр дэвшихээс татгалзсан бөгөөд тэр жилийнхээ 12-р сарын 14-нд нас барсан байна. 20zuabth4o2snmdt738g63u1m7ackcm 0 146353 856168 2026-05-12T13:02:48Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Kaarlo Juho Ståhlberg.jpg|thumb]] '''Каарло Юхо Сто́льберг''' ([[Фин хэл|фин.]] ''Kaarlo Juho'', [[Швед хэл|швед.]] ''Carl Johan Ståhlberg''; 1865 оны 1-р сарын 28-нд Суомуссалми тосгонд төрсөн — 1952 оны 9-р сарын 22-нд [[Хельсинки|Хельсинкид]] нас барсан) — Финландын Ерөнхийлөгч|Финландын анхны Е..." 856168 wikitext text/x-wiki [[Файл:Kaarlo Juho Ståhlberg.jpg|thumb]] '''Каарло Юхо Сто́льберг''' ([[Фин хэл|фин.]] ''Kaarlo Juho'', [[Швед хэл|швед.]] ''Carl Johan Ståhlberg''; 1865 оны 1-р сарын 28-нд Суомуссалми тосгонд төрсөн — 1952 оны 9-р сарын 22-нд [[Хельсинки|Хельсинкид]] нас барсан) — [[Финландын Ерөнхийлөгч|Финландын анхны Ерөнхийлөгч]], төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн. == Намтар == Каарло Стольберг сүмийн илтгэгчийн гэр бүлд төрсөн бөгөөд швед үндэстэн байсан. Тэрээр Лахти хотын ахлах сургуульд боловсрол эзэмшиж эхэлсэн боловч эцгийгээ нас барсны дараа санхүүгийн бэрхшээлтэй тулгарсан гэр бүл нь Оулу хот руу нүүжээ. 1889 онд тэрээр Хельсинки дэх Эзэн хааны Александрын Их Сургуульд (өнөөгийн [[Хельсинкийн Их сургууль]]) хуулийн бакалаврын зэрэг хамгаалж, 1893 онд докторын зэрэг хамгаалж, дараа жил нь дэд профессор болжээ. Тэрээр хууль, эрх зүйн шинжлэх ухааны докторын зэрэг хамгаалсан. 1893 онд тэрээр Ирен Валлбергтэй гэрлэж, тэд нийт 6 хүүхэдтэй болсон байна. [[Файл:Ståhlberg in his office.jpg|thumb|378x378px|Каарло Стольберг албан тасалгаандаа, 1919 он.]] К.Стольберг 1898-1903 онд тэрээр Сенатын нарийн бичгийн даргаар, 1914-1915 онд Парламентын даргаар ажиллаж байжээ. 1908-1918 онд тэрээр Хельсинкийн Их Сургуульд Захиргааны эрх зүйн профессороор ажиллаж байжээ. 1917 онд тэрээр шинээр тусгаар тогтносон Финландын ирээдүйн төрийн бүтцийн загварыг боловсруулах үүрэг бүхий Үндсэн хуулийн зөвлөлийн дарга болсон. Энэ хугацаанд тэрээр Бүгд найрамдах засаглалын хэлбэрийг нэвтрүүлэх санааг дэмжиж байсан юм. 1918 онд тэрээр Дээд Захиргааны Шүүхийн анхны Ерөнхийлөгч болжээ. 1919-1925 онд тэрээр Финландын анхны Ерөнхийлөгчөөр сонгогдон ажилласан. Ерөнхийлөгчийн сонгуульд түүнийг Үндэсний Дэвшилтэт Нам болон Хөдөө Аж ахуйн Лиг дэмжиж, 143 санал авч, өрсөлдөгч [[Карл Густаф Эмиль Маннерхайм|Карл Густаф Маннерхаймыг]] 50 саналаар илүүрхэж ялжээ. Улс төрд тэрээр хөрөнгөтний Бүгд найрамдах улс байгуулахад чиглэсэн дунд зэргийн нийгэм, эдийн засгийн шинэчлэлийг дэмжиж байв. Ерөнхийлөгчийн хувьд тэрээр хувьсгалт хөдөлгөөнд оролцогчдын ихэнхийг өршөөж, Үйлдвэрчний эвлэл, ажил олгогчдод нарт тэгш эрх олгож, газрын шинэчлэлийг эхлүүлсэн. Тэрээр [[Зөвлөлт Орос Улс|Зөвлөлт Оростой]] энхийн гэрээ байгуулахыг дэмжиж байсан. Каарло Стольберг 1925 онд Ерөнхийлөгчийн сонгуульд дахин нэр дэвшихээс татгалзсан бөгөөд 1930-1933 онд тэрээр парламентад дахин сонгогдон ажиллсан. 1930 оны 10-р сард Зөвлөлтийн нутаг руу шилжүүлэх зорилготой фашист байгууллагын гишүүд түүнийг эхнэрийнх нь хамт хулгайлсан боловч удалгүй суллалсан юм. 1931 онд тэрээр Ерөнхийлөгчийн сонгуульд Үндэсний Дэвшилтэт Намаас нэр дэвшиж, гуравдугаар шатанд ердөө хоёр саналаар ялагдсан байна. Тэрээр 1937 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд гуравдугаар байрт шалгарсан. 1946 онд тэрээр тэтгэвэрт гараад [[Финландын Ерөнхийлөгч]] [[Юхо Паасикиви|Юхо Кусти Паасикивигийн]] зөвлөхөөр ажилласан байна. Тэрээр 1952 оны 9-р сарын 22-нд нас барж, Хельсинки хотын Хиетаниеми оршуулгын газарт хүндэтгэлтэйгээр оршуулжээ. Финландын Ерөнхийлөгчдийн дунд Каарло Стольбергийг ардчилал, хууль дээдлэх ёсыг баримтлагч ёс суртахуунтай, зарчимч хүн бөгөөд Финландын Үндсэн хуулийн эцэг гэж үздэг байна. 7r4czrj0m3mbevc681zbwtffoql5rfc 856169 856168 2026-05-12T13:06:51Z Avirmed Batsaikhan 53733 856169 wikitext text/x-wiki [[Файл:Kaarlo Juho Ståhlberg.jpg|thumb]] '''Каарло Юхо Сто́льберг''' ([[Фин хэл|фин.]] ''Kaarlo Juho'', [[Швед хэл|швед.]] ''Carl Johan Ståhlberg''; 1865 оны 1-р сарын 28-нд Суомуссалми тосгонд төрсөн — 1952 оны 9-р сарын 22-нд [[Хельсинки|Хельсинкид]] нас барсан) — [[Финландын Ерөнхийлөгч|Финландын анхны Ерөнхийлөгч]], төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн. == Намтар == Каарло Стольберг сүмийн илтгэгчийн гэр бүлд төрсөн бөгөөд швед үндэстэн байсан. Тэрээр Лахти хотын ахлах сургуульд боловсрол эзэмшиж эхэлсэн боловч эцгийгээ нас барсны дараа санхүүгийн бэрхшээлтэй тулгарсан гэр бүл нь Оулу хот руу нүүжээ. 1889 онд тэрээр Хельсинки дэх Эзэн хааны Александрын Их Сургуульд (өнөөгийн [[Хельсинкийн Их сургууль]]) хуулийн бакалаврын зэрэг хамгаалж, 1893 онд докторын зэрэг хамгаалж, дараа жил нь дэд профессор болжээ. Тэрээр хууль, эрх зүйн шинжлэх ухааны докторын зэрэг хамгаалсан. 1893 онд тэрээр Ирен Валлбергтэй гэрлэж, тэд нийт 6 хүүхэдтэй болсон байна. [[Файл:Ståhlberg in his office.jpg|thumb|378x378px|Каарло Стольберг албан тасалгаандаа, 1919 он.]] К.Стольберг 1898-1903 онд тэрээр Сенатын нарийн бичгийн даргаар, 1914-1915 онд Парламентын даргаар ажиллаж байжээ. 1908-1918 онд тэрээр Хельсинкийн Их Сургуульд Захиргааны эрх зүйн профессороор ажиллаж байжээ. 1917 онд тэрээр шинээр тусгаар тогтносон Финландын ирээдүйн төрийн бүтцийн загварыг боловсруулах үүрэг бүхий Үндсэн хуулийн зөвлөлийн дарга болсон. Энэ хугацаанд тэрээр Бүгд найрамдах засаглалын хэлбэрийг нэвтрүүлэх санааг дэмжиж байсан юм. 1918 онд тэрээр Дээд Захиргааны Шүүхийн анхны Ерөнхийлөгч болжээ. 1919-1925 онд тэрээр Финландын анхны Ерөнхийлөгчөөр сонгогдон ажилласан. Ерөнхийлөгчийн сонгуульд түүнийг Үндэсний Дэвшилтэт Нам болон Хөдөө Аж ахуйн Лиг дэмжиж, 143 санал авч, өрсөлдөгч [[Карл Густаф Эмиль Маннерхайм|Карл Густаф Маннерхаймыг]] 50 саналаар илүүрхэж ялжээ. Улс төрд тэрээр хөрөнгөтний Бүгд найрамдах улс байгуулахад чиглэсэн дунд зэргийн нийгэм, эдийн засгийн шинэчлэлийг дэмжиж байв. Ерөнхийлөгчийн хувьд тэрээр хувьсгалт хөдөлгөөнд оролцогчдын ихэнхийг өршөөж, Үйлдвэрчний эвлэл, ажил олгогчдод нарт тэгш эрх олгож, газрын шинэчлэлийг эхлүүлсэн. Тэрээр [[Зөвлөлт Орос Улс|Зөвлөлт Оростой]] энхийн гэрээ байгуулахыг дэмжиж байсан. Каарло Стольберг 1925 онд Ерөнхийлөгчийн сонгуульд дахин нэр дэвшихээс татгалзсан бөгөөд 1930-1933 онд тэрээр парламентад дахин сонгогдон ажиллсан. 1930 оны 10-р сард Зөвлөлтийн нутаг руу хөөж гаргах зорилготой [[Фашизм|фашист]] "Лапуа" хөдөлгөөнийхөн түүнийг эхнэрийнх нь хамт хулгайлсан боловч удалгүй суллалсан юм. 1931 онд тэрээр Ерөнхийлөгчийн сонгуульд Үндэсний Дэвшилтэт Намаас нэр дэвшиж, гуравдугаар шатанд ердөө хоёр саналаар ялагдсан байна. Тэрээр 1937 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд гуравдугаар байрт шалгарсан. 1946 онд тэрээр тэтгэвэрт гараад [[Финландын Ерөнхийлөгч]] [[Юхо Паасикиви|Юхо Кусти Паасикивигийн]] зөвлөхөөр ажилласан байна. Тэрээр 1952 оны 9-р сарын 22-нд нас барж, Хельсинки хотын Хиетаниеми оршуулгын газарт хүндэтгэлтэйгээр оршуулжээ. Финландын Ерөнхийлөгчдийн дунд Каарло Стольбергийг ардчилал, хууль дээдлэх ёсыг баримтлагч ёс суртахуунтай, зарчимч хүн бөгөөд Финландын Үндсэн хуулийн эцэг гэж үздэг байна. muxpavrhsrtshre47a66xf7ymoovduw 0 146354 856182 2026-05-12T16:09:21Z 唐吉訶德的侍從 5036 Хуудас үүсгэв: "'''Хамил засгийн хошуу''' нь [[Чин улс]]ын үед [[Шинжаан]]ы нэгэн хошуу байсан бөгөөд [[Уйгурууд|Уйгур]] [[засаг ноён|засаг ноёдын]] захирч байжээ. Хамил засгийн хошуу болон [[Турфан засгийн хошуу]] нь Чин улсын Уйгур засаг ноёдын захирч байсан цорын ганц хоёр хошу..." 856182 wikitext text/x-wiki '''Хамил засгийн хошуу''' нь [[Чин улс]]ын үед [[Шинжаан]]ы нэгэн хошуу байсан бөгөөд [[Уйгурууд|Уйгур]] [[засаг ноён|засаг ноёдын]] захирч байжээ. Хамил засгийн хошуу болон [[Турфан засгийн хошуу]] нь Чин улсын Уйгур засаг ноёдын захирч байсан цорын ганц хоёр хошуу байв. 1930 онд Хамил засгийн хошууг татан буулгасан. [[Ангилал:Шинжаан]] [[Ангилал:Чин улс]] fttjzccf20oicipel2wedkstd8zy7v6 856184 856182 2026-05-12T16:40:56Z 唐吉訶德的侍從 5036 856184 wikitext text/x-wiki '''Хамил засгийн хошуу''' нь [[Чин улс]]ын үед [[Шинжаан]]ы нэгэн хошуу байсан бөгөөд [[Уйгурууд|Уйгур]] [[засаг ноён|засаг ноёдын]] захирч байжээ. Хамил засгийн хошуу болон [[Турфан засгийн хошуу]] нь Чин улсын Уйгур засаг ноёдын захирч байсан цорын ганц хоёр хошуу байв. 1930 онд Хамил засгийн хошууг татан буулгасан. ==Засаг ноёдын үе залгамжлал== {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал<ref name=ugname>{{cite web |url = http://www.jacas.jp/jacasbulletin/009/JB009/JB09_009kono.pdf |title = 8 ～19世紀における回部王公とべク制に関する一考察 ――ハーキム・ベク職への任用を中心に――|author =河野　敦史|language=ja}}</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | [[Эбэйдүлээ]] || Засаг, тэргүүн зэргийн Дархан || 1697-1709 || |- | Копа бэг || Засаг, тэргүүн зэргийн Дархан || 1709-1711 || |- | Эмин || Засаг, хошууны бэйс || 1711-1740 || |- | Юсов || Засаг, жүн вангийн зэрэг, төрийн бэйл || 1740-1766 || |- | Исаг || Засаг, жүн вангийн зэрэг, төрийн бэйл || 1766-1780 || |- | Эрдэшир || Засаг, жүн вангийн зэрэг, төрийн бэйл || 1780-1813 || |- | Башир || Засаг, хошой чин ван || 1813-1867 || |- | Майхамад || Засаг, хошой чин ван || 1867-1881 || |- | Ша мухусод || Засаг, хошой чин ван || 1882-1930 || |- |} ==Эшлэл== {{reflist}} [[Ангилал:Шинжаан]] [[Ангилал:Чин улс]] ngc96k2fokyiss5vi36qgbm4gde6rdd 856195 856184 2026-05-13T00:30:50Z Zorigt 49 856195 wikitext text/x-wiki '''Хамил засгийн хошуу''' нь [[Чин улс]]ын үед [[Шинжаан]]ы нэгэн хошуу байсан бөгөөд [[Уйгурууд|уйгур]] [[засаг ноён|засаг ноёд]] захирч байжээ. Хамил засгийн хошуу болон [[Турфан засгийн хошуу]] нь Чин улсын уйгур засаг ноёдын захирч байсан хоёр хошуу байв. 1930 онд Хамил засгийн хошууг татан буулгасан. ==Засаг ноёдын үе залгамжлал== {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал<ref name=ugname>{{cite web |url = http://www.jacas.jp/jacasbulletin/009/JB009/JB09_009kono.pdf |title = 8 ～19世紀における回部王公とべク制に関する一考察 ――ハーキム・ベク職への任用を中心に――|author =河野　敦史|language=ja}}</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | [[Эбэйдүлээ]] || Засаг, тэргүүн зэргийн Дархан || 1697-1709 || |- | Копа бэг || Засаг, тэргүүн зэргийн Дархан || 1709-1711 || |- | Эмин || Засаг, хошууны бэйс || 1711-1740 || |- | Юсов || Засаг, жүн вангийн зэрэг, төрийн бэйл || 1740-1766 || |- | Исаг || Засаг, жүн вангийн зэрэг, төрийн бэйл || 1766-1780 || |- | Эрдэшир || Засаг, жүн вангийн зэрэг, төрийн бэйл || 1780-1813 || |- | Башир || Засаг, хошой чин ван || 1813-1867 || |- | Майхамад || Засаг, хошой чин ван || 1867-1881 || |- | Ша мухусод || Засаг, хошой чин ван || 1882-1930 || |- |} ==Эшлэл== {{reflist}} [[Ангилал:Шинжаан]] [[Ангилал:Чин улс]] bevhsnvtksi3fhiu7mqze8423lktueq 0 146355 856183 2026-05-12T16:13:30Z 唐吉訶德的侍從 5036 Хуудас үүсгэв: "'''Турфан засгийн хошуу''' нь [[Чин улс]]ын үед [[Шинжаан]]ы нэгэн хошуу байсан бөгөөд [[Уйгурууд|Уйгур]] [[засаг ноён|засаг ноёдын]] захирч байжээ. Турфан засгийн хошуу болон [[Хамил засгийн хошуу]] нь Чин улсын Уйгур засаг ноёдын захирч байсан цорын ганц хоёр хош..." 856183 wikitext text/x-wiki '''Турфан засгийн хошуу''' нь [[Чин улс]]ын үед [[Шинжаан]]ы нэгэн хошуу байсан бөгөөд [[Уйгурууд|Уйгур]] [[засаг ноён|засаг ноёдын]] захирч байжээ. Турфан засгийн хошуу болон [[Хамил засгийн хошуу]] нь Чин улсын Уйгур засаг ноёдын захирч байсан цорын ганц хоёр хошуу байв. 1884 онд Турфан засгийн хошууг татан буулгасан. [[Ангилал:Шинжаан]] [[Ангилал:Чин улс]] ardbpejnhaf71pwvm92ci6sndn2xno6 856187 856183 2026-05-12T16:50:46Z 唐吉訶德的侍從 5036 856187 wikitext text/x-wiki '''Турфан засгийн хошуу''' нь [[Чин улс]]ын үед [[Шинжаан]]ы нэгэн хошуу байсан бөгөөд [[Уйгурууд|Уйгур]] [[засаг ноён|засаг ноёдын]] захирч байжээ. Турфан засгийн хошуу болон [[Хамил засгийн хошуу]] нь Чин улсын Уйгур засаг ноёдын захирч байсан цорын ганц хоёр хошуу байв. 1884 онд Турфан засгийн хошууг татан буулгасан. ==Засаг ноёдын үе залгамжлал== {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал<ref name=ugname>{{cite web |url = http://www.jacas.jp/jacasbulletin/009/JB009/JB09_009kono.pdf |title = 8 ～19世紀における回部王公とべク制に関する一考察 ――ハーキム・ベク職への任用を中心に――|author =河野　敦史|language=ja}}</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | [[Эмин хозу]] || Засаг, төрийн жүн ван || 1732-1777 || |- | Сулайман || Засаг, төрийн жүн ван || 1777-1779 || |- | Искандар || Засаг, төрийн жүн ван || 1779-1811 || |- | Юнус || Засаг, төрийн жүн ван || 1811-1814 || |- | Пирдэн || Засаг, төрийн жүн ван || 1815 || |- | Майма-сайд || Засаг, төрийн жүн ван || 1816-1827 || |- | Аклайд || Засаг, төрийн жүн ван || 1827-1872 || |- | Мамуд || Засаг, төрийн жүн ван || 1882-1884 || |- |} ==Эшлэл== {{reflist}} [[Ангилал:Шинжаан]] [[Ангилал:Чин улс]] aqyot5ytwzln6xarb44dylv78cxasn2 856196 856187 2026-05-13T00:31:16Z Zorigt 49 856196 wikitext text/x-wiki '''Турфан засгийн хошуу''' нь [[Чин улс]]ын үед [[Шинжаан]]ы нэгэн хошуу байсан бөгөөд [[Уйгурууд|уйгур]] [[засаг ноён|засаг ноёд]] захирч байжээ. Турфан засгийн хошуу болон [[Хамил засгийн хошуу]] нь Чин улсын Уйгур засаг ноёдын захирч байсан хоёр хошуу байв. 1884 онд Турфан засгийн хошууг татан буулгасан. ==Засаг ноёдын үе залгамжлал== {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал<ref name=ugname>{{cite web |url = http://www.jacas.jp/jacasbulletin/009/JB009/JB09_009kono.pdf |title = 8 ～19世紀における回部王公とべク制に関する一考察 ――ハーキム・ベク職への任用を中心に――|author =河野　敦史|language=ja}}</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | [[Эмин хозу]] || Засаг, төрийн жүн ван || 1732-1777 || |- | Сулайман || Засаг, төрийн жүн ван || 1777-1779 || |- | Искандар || Засаг, төрийн жүн ван || 1779-1811 || |- | Юнус || Засаг, төрийн жүн ван || 1811-1814 || |- | Пирдэн || Засаг, төрийн жүн ван || 1815 || |- | Майма-сайд || Засаг, төрийн жүн ван || 1816-1827 || |- | Аклайд || Засаг, төрийн жүн ван || 1827-1872 || |- | Мамуд || Засаг, төрийн жүн ван || 1882-1884 || |- |} ==Эшлэл== {{reflist}} [[Ангилал:Шинжаан]] [[Ангилал:Чин улс]] leb02tn5v61fof2w4f3nekf0blgs431 0 146356 856201 2026-05-13T04:28:18Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Gregor Mendel oval.jpg|thumb|Грегор Мендель]] '''Грегор Иоханн Мендель''' ([[Герман хэл|герман.]] ''Gregor Johann Mendel'', [[Чех хэл|чех.]] ''Řehoř Jan Mendel''; 1822 оны 7-р сарын 20-нд Австрийн эзэнт гүрний Силезид төрсөн – 1884 оны 1-р сарын 6-нд Австри-Унгарын Морави дахь [[Брно]] хотод нас барс..." 856201 wikitext text/x-wiki [[Файл:Gregor Mendel oval.jpg|thumb|Грегор Мендель]] '''Грегор Иоханн Мендель''' ([[Герман хэл|герман.]] ''Gregor Johann Mendel'', [[Чех хэл|чех.]] ''Řehoř Jan Mendel''; 1822 оны 7-р сарын 20-нд Австрийн эзэнт гүрний Силезид төрсөн – 1884 оны 1-р сарын 6-нд Австри-Унгарын Морави дахь [[Брно]] хотод нас барсан) - Чех-Австрийн [[биологич]], [[Генетик|генетикч]], сүмийн хамба лам байсан. Г.Мендель бол удамшлын онолыг үндэслэгч юм. Тэрээр удамшлын тээгчдийн тухай санааг дэвшүүлсэн бөгөөд үүнийгээ удамшлын "хүчин зүйлс" гэж нэрлэжээ. Мендель одоо [[ген]] гэж нэрлэгддэг "хүчин зүйлс"-ийн өөр хэлбэрүүд байдаг бөгөөд удамшлын шинж чанаруудын ялгааг тайлбарладаг болохыг нээсэн. Түүний моноген шинж чанаруудын удамшлын хэв маягийг нээсэн нь орчин үеийн генетикийн анхны алхам байв. Эдгээр хэв маягийг одоо [[Менделийн хууль]] гэж нэрлэдэг. == Намтар == Иохан Мендель бага байхдаа цэцэрлэгчээр ажиллаж байгаад байгальд онцгой сонирхолтой болжээ. Тосгоны сургуульд сурсныхаа дараа Иохан Мендель 1840 онд Троппау (одоогийн Опава)-д зургаан жилийн ахлах сургуулиа төгссөн. Дараа нь 1841 онд Ольмоуц дээд сургуулийн (одоогийн Чех улсын Оломоуц) философийн ангид элсэж, төгссөн. 1843 онд тэрээр Брюнн (одоогийн Чех улсын [[Брно]]) дахь Гэгээн Томасын Августин хийдэд үсээ авахуулж ламтан болоод Грегор хэмээх нэрийг нэмж авчээ. 1844-1848 онд тэрээр Брногийн шашны сургуульд суралцжээ. 1847 онд тэрээр шашны ажилтан болжээ. Тэрээр олон хичээлийг бие даан судалж, нэгэн сургуульд грек хэл, математикийн багш нарыг орлож байжээ. Багш болох шалгалт өгөхдөө биологи, геологийн хичээлээр хангалтгүй дүн авч байсан боловч 1849-1851 онд тэрээр Зноймо гимназид математик, латин, грек хэл зааж байсан юм. 1851-1853 онд тэрээр [[Венийн Их сургууль|Венийн Их Сургуульд]] байгалийн түүхийн чиглэлээр суралцаж, дэлхийн анхны цитологичдийн нэг австрийн эрдэмтэн [[Франц Унгер]], агуу физикч [[Христиан Доплер]] нарын удирдлага дор суралцжээ. Ургамлын шинж чанарын өөрчлөлтийг судалснаас санаа авч, 1856-1863 онуудад тэрээр хийдийн цэцэрлэгт вандуй дээр туршилт хийж, удамшлын механизмыг тайлбарласан хуулиудыг боловсруулсан байна. Грегор Мендель өөрийн бүтээлийн 40 тусдаа хэвлэмэл захиалсан бөгөөд бараг бүгдийг нь тэргүүлэх ургамал судлалын судлаачдад илгээсэн боловч уг бүтээл нь тухайн үеийн хүмүүсийн сонирхлыг татаж чадаагүй юм. 1868 онд Менделийг Старобрно хийдийн хамба ламаар сонгож, биологийн судалгаагаа нэг мөр зогсоосон юм. Сүм хийдийг удирдахаас гадна Мендель тус бүс нутгийн олон нийтийн амьдралд идэвхтэй оролцдог байв. 1876 онд тэрээр Моравийн Ипотекийн Банкны захирлуудын нэг болж, мөн Моравийн Ландтагийн гишүүн болж байжээ. Грегор Мендель 1884 оны 1-р сарын 6-нд 61 насандаа архаг бөөрний үрэвслийн улмаас Брнод нас барсан. e4wpdvum5d9t268lh2d76ofofpcvy5r 856202 856201 2026-05-13T04:30:03Z Avirmed Batsaikhan 53733 856202 wikitext text/x-wiki [[Файл:Gregor Mendel oval.jpg|thumb|Грегор Мендель]] '''Грегор Иоханн Мендель''' ([[Герман хэл|герман.]] ''Gregor Johann Mendel'', [[Чех хэл|чех.]] ''Řehoř Jan Mendel''; 1822 оны 7-р сарын 20-нд Австрийн эзэнт гүрний Силезид төрсөн – 1884 оны 1-р сарын 6-нд Австри-Унгарын Морави дахь [[Брно]] хотод нас барсан) - Чех-Австрийн [[биологич]], [[Генетик|генетикч]], сүмийн хамба лам байсан. Г.Мендель бол удамшлын онолыг үндэслэгч юм. Тэрээр удамшлын тээгчдийн тухай санааг дэвшүүлсэн бөгөөд үүнийгээ удамшлын "хүчин зүйлс" гэж нэрлэжээ. Мендель одоо [[ген]] гэж нэрлэгддэг "хүчин зүйлс"-ийн өөр хэлбэрүүд байдаг бөгөөд удамшлын шинж чанаруудын ялгааг тайлбарладаг болохыг нээсэн. Түүний моноген шинж чанаруудын удамшлын хэв маягийг нээсэн нь орчин үеийн генетикийн анхны алхам байв. Эдгээр хэв маягийг одоо [[Менделийн хууль]] гэж нэрлэдэг. == Намтар == Иохан Мендель бага байхдаа цэцэрлэгчээр ажиллаж байгаад байгальд онцгой сонирхолтой болжээ. Тосгоны сургуульд сурсныхаа дараа Иохан Мендель 1840 онд Троппау (одоогийн Опава)-д зургаан жилийн ахлах сургуулиа төгссөн. Дараа нь 1841 онд Ольмоуц дээд сургуулийн (одоогийн Чех улсын Оломоуц) философийн ангид элсэж, төгссөн. 1843 онд тэрээр Брюнн (одоогийн Чех улсын [[Брно]]) дахь Гэгээн Томасын Августин хийдэд үсээ авахуулж ламтан болоод Грегор хэмээх нэрийг нэмж авчээ. 1844-1848 онд тэрээр Брногийн шашны сургуульд суралцжээ. 1847 онд тэрээр шашны санваартан болжээ. Тэрээр олон хичээлийг бие даан судалж, нэгэн сургуульд грек хэл, математикийн багш нарыг орлож байжээ. Багш болох шалгалт өгөхдөө биологи, геологийн хичээлээр хангалтгүй дүн авч байсан боловч 1849-1851 онд тэрээр Зноймо гимназид математик, латин, грек хэл зааж байсан юм. 1851-1853 онд тэрээр [[Венийн Их сургууль|Венийн Их Сургуульд]] байгалийн түүхийн чиглэлээр суралцаж, дэлхийн анхны цитологичдийн нэг австрийн эрдэмтэн [[Франц Унгер]], агуу физикч [[Христиан Доплер]] нарын удирдлага дор суралцжээ. Ургамлын шинж чанарын өөрчлөлтийг судалснаас санаа авч, 1856-1863 онуудад тэрээр хийдийн цэцэрлэгт вандуй дээр туршилт хийж, удамшлын механизмыг тайлбарласан хуулиудыг боловсруулсан байна. Грегор Мендель өөрийн бүтээлийн 40 тусдаа хэвлэмэл захиалсан бөгөөд бараг бүгдийг нь тэргүүлэх ургамал судлалын судлаачдад илгээсэн боловч уг бүтээл нь тухайн үеийн хүмүүсийн сонирхлыг татаж чадаагүй юм. 1868 онд Менделийг Старобрно хийдийн хамба ламаар сонгож, биологийн судалгаагаа нэг мөр зогсоосон юм. Сүм хийдийг удирдахаас гадна Мендель тус бүс нутгийн олон нийтийн амьдралд идэвхтэй оролцдог байв. 1876 онд тэрээр Моравийн Ипотекийн Банкны захирлуудын нэг болж, мөн Моравийн Ландтагийн гишүүн болж байжээ. Грегор Мендель 1884 оны 1-р сарын 6-нд 61 насандаа архаг бөөрний үрэвслийн улмаас Брнод нас барсан. p11sl85qsmj12a3z1mriksb5e7c8ivo 0 146357 856204 2026-05-13T04:38:40Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Удамшил зүй''' гэдэг нь организмын нэг үеэс дараагийн үе рүү генетикийн мэдээлэл (генетикийн шинж чанар) дамжуулах явдлыг судалдаг шинжлэх ухаан юм. Удамшил нь генетикийн материалын давхардал, нэгдэл, тархалтын үйл явц дээр суурилдаг тул өөр өөр организ..." 856204 wikitext text/x-wiki '''Удамшил зүй''' гэдэг нь организмын нэг үеэс дараагийн үе рүү генетикийн мэдээлэл (генетикийн шинж чанар) дамжуулах явдлыг судалдаг шинжлэх ухаан юм. Удамшил нь генетикийн материалын давхардал, нэгдэл, тархалтын үйл явц дээр суурилдаг тул өөр өөр организмын удамшлын хэв маяг нь эдгээр үйл явцын онцлогоос хамаардаг. Эукариот эсийн генийн байршлаас хамааран цөмийн болон цитоплазмын удамшлын хооронд ялгаж авч үздэг. Цөмийн удамшлыг эргээд аутосомын болон хүйсээр холбогдсон гэж хувааж болно. Гетерозигот дахь шинж тэмдгийн илэрхийлэлийн шинж чанарт үндэслэн бүрэн ба бүрэн бус давамгайллын удамшлын хооронд ялгаа гаргадаг юм. Хүйсийн өвөрмөц удамшил (хоёр хүйсийн хүмүүст өөр өөрөөр илэрдэг шинж тэмдгүүдийн хувьд) болон хүйсийн хязгаарлагдмал удамшлын хооронд ялгаа гаргадаг байна. gg1nsgto5fahxs9yeyz0qg7z0j0hrmz 856231 856204 2026-05-13T09:45:15Z Zorigt 49 [[Генетик]] руу чиглүүлэгдлээ 856231 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Генетик]] chhjluewqoy73e9mqkpnm1rbzg3vi7v 0 146358 856206 2026-05-13T04:58:55Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Зөвлөлт Орос, Финландын хоорондох Тартугийн энхийн гэрээ''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Тартуский мирный договор между РСФСР и Финляндией, Юрьевский договор между РСФСР и Финляндией'') — 1920 оны 10-р сарын 14-нд Финландын иргэний дайн болон 1918-1920 оны Зөвлөлт-Финланды..." 856206 wikitext text/x-wiki '''Зөвлөлт Орос, Финландын хоорондох Тартугийн энхийн гэрээ''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Тартуский мирный договор между РСФСР и Финляндией, Юрьевский договор между РСФСР и Финляндией'') — 1920 оны 10-р сарын 14-нд Финландын иргэний дайн болон 1918-1920 оны Зөвлөлт-Финландын мөргөлдөөний төгсгөлд [[Тарту]] хотод Зөвлөлт Орос болон Финландын хооронд байгуулсан гэрээ юм. == Түүх == [[Файл:Finlands delegation i Dorpat.jpg|thumb|363x363px|Финландын төлөөлөгчид]] Энэхүү гэрээг байгуулахад дөрвөн сар хэлэлцээ хийсний дараа 1920 оны 10-р сарын 14-нд Тарту хотод гарын үсэг зуржээ. Гэрээг орос, финлянд, швед хэл дээр тус бүр хоёр хувь хэвлэсэн байна. Гэрээнд Зөвлөлт-Финландын харилцааны янз бүрийн талуудтай холбоотой 39 зүйл багтсан болно. Бүх текстүүд нь адилхан бөгөөд тэгш хүчинтэй байна. 1920 оны 12-р сарын 31-нд соёрхон батлах баримт бичгүүд солилцох үеэр гэрээг франц хэл дээр мөн хоёр хувь хэвлэв. Эдгээр нь бүгд адилхан бөгөөд тайлбарлах тэгш хүчинтэй байв. Энэхүү гэрээг 1920 оны 10-р сарын 23-нд Зөвлөлт Оросын Бүх Оросын Төв Гүйцэтгэх Хороо соёрхон баталсан. Финландын парламент уг гэрээг 1920 оны 12-р сарын 1-нд баталж, 1920 оны 12-р сарын 11-нд Финландын Ерөнхийлөгч [[Каарло Юхо Стольберг|Каарло Стольберг]] уг гэрээг соёрхон баталсан. Гэрээнд гарын үсэг зурснаар "гурван жилийн дайн" болон Финланд -Зөвлөлт Оросын хилийн дээр газар нутгийн асуудлыг дуусгавар болсон юм. Гэрээнд Зөвлөлт-Финландын шинэ хил хязгаарыг тодорхойлж, Финландын талд газрын хөнгөлөлт үзүүлэхээр заасан. Финландын төлөөлөгчдийн тэргүүн [[Юхо Паасикиви]] байсан. Гэрээгээр тогтоосон хил нь 1940 он хүртэл хэвээр байсан бөгөөд 1939-1940 оны Зөвлөлт-Финландын дайны дараа ЗХУ, Финланд улсууд Москвагийн энхийн гэрээнд гарын үсэг зурж, ЗХУ-ын талд газар нутгийн давуу байдлыг баталгаажуулсан юм. 4je8hqdoesfi82kkr9w55r92u8bu21f 856208 856206 2026-05-13T05:11:10Z Avirmed Batsaikhan 53733 856208 wikitext text/x-wiki '''Зөвлөлт Орос, Финландын хоорондох Тартугийн энхийн гэрээ''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Тартуский мирный договор между РСФСР и Финляндией, Юрьевский договор между РСФСР и Финляндией'') — 1920 оны 10-р сарын 14-нд Финландын иргэний дайн болон 1918-1920 оны Зөвлөлт-Финландын мөргөлдөөний төгсгөлд [[Тарту]] хотод Зөвлөлт Орос болон Финландын хооронд байгуулсан гэрээ юм. == Түүх == [[Файл:Finlands delegation i Dorpat.jpg|thumb|363x363px|Финландын төлөөлөгчид]] Энэхүү гэрээг байгуулахад дөрвөн сар хэлэлцээ хийсний дараа 1920 оны 10-р сарын 14-нд Тарту хотод гарын үсэг зуржээ. Гэрээг орос, финлянд, швед хэл дээр тус бүр хоёр хувь хэвлэсэн байна. Гэрээнд Зөвлөлт-Финландын харилцааны янз бүрийн талуудтай холбоотой 39 зүйл багтсан болно. Бүх текстүүд нь адилхан бөгөөд тэгш хүчинтэй байна. 1920 оны 12-р сарын 31-нд соёрхон батлах баримт бичгүүд солилцох үеэр гэрээг франц хэл дээр мөн хоёр хувь хэвлэв. Эдгээр нь бүгд адилхан бөгөөд тайлбарлах тэгш хүчинтэй байв. Энэхүү гэрээг 1920 оны 10-р сарын 23-нд Зөвлөлт Оросын Бүх Оросын Төв Гүйцэтгэх Хороо соёрхон баталсан. Финландын парламент уг гэрээг 1920 оны 12-р сарын 1-нд баталж, 1920 оны 12-р сарын 11-нд Финландын Ерөнхийлөгч [[Каарло Юхо Стольберг|Каарло Стольберг]] уг гэрээг соёрхон баталсан. Гэрээнд гарын үсэг зурснаар "гурван жилийн дайн" болон Финланд -Зөвлөлт Оросын хилийн дээр газар нутгийн асуудлыг дуусгавар болсон юм. Гэрээнд Зөвлөлт-Финландын шинэ хил хязгаарыг тодорхойлж, Финландын талд газрын хөнгөлөлт үзүүлэхээр заасан. Финландын төлөөлөгчдийн тэргүүн [[Юхо Паасикиви]] байсан. Гэрээгээр тогтоосон хил нь 1940 он хүртэл хэвээр байсан бөгөөд [[Өвлийн дайн|1939-1940 оны Зөвлөлт-Финландын дайны]] дараа ЗХУ, Финланд улсууд Москвагийн энхийн гэрээнд гарын үсэг зурж, ЗХУ-ын талд газар нутгийн давуу байдлыг баталгаажуулсан юм. 08jsxlnkillfs8hj4y26yaeh1kf7t5z 10 146359 856218 2026-05-13T07:30:36Z HorseBro the hemionus 100126 Хуудас үүсгэв: "{{{{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}}|alias=Бухарын хант улс|shortname alias=Бухарын хант улс|flag alias=War flag of Khanate of Bukhara.svg|size={{{size|}}}|name={{{name|}}}|variant={{{variant|}}}|altlink={{{altlink|}}}|altvar={{{altvar|}}} <noinclude>|related1=Бухарын Эмират улс </noinclude>}}" 856218 wikitext text/x-wiki {{{{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}}|alias=Бухарын хант улс|shortname alias=Бухарын хант улс|flag alias=War flag of Khanate of Bukhara.svg|size={{{size|}}}|name={{{name|}}}|variant={{{variant|}}}|altlink={{{altlink|}}}|altvar={{{altvar|}}} <noinclude>|related1=Бухарын Эмират улс </noinclude>}} debkpfenn71ze720h522agnkoj2dxc0 856222 856218 2026-05-13T07:32:31Z HorseBro the hemionus 100126 856222 wikitext text/x-wiki {{{{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}}|alias=Бухарын хант улс|shortname alias=Бухарын хант улс|flag alias=War flag of Khanate of Bukhara.svg|size={{{size|}}}|name={{{name|}}}|variant={{{variant|}}}|altlink={{{altlink|}}}|altvar={{{altvar|}}} <noinclude>|related1=Бухарын Эмират Улс </noinclude>}} oitn3swvyj843i1rh7ihlp911g5edbz 10 146360 856219 2026-05-13T07:31:52Z HorseBro the hemionus 100126 Хуудас үүсгэв: "{{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Бухарын Эмират Улс | flag alias = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | flag alias-1920 = Bukhara1920.svg | shortname alias = Бухарын Эмират Улс | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} | var1 = 1920 <noinclude> | cat = Бухарын Эмират Улс </noinclude> }}" 856219 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Бухарын Эмират Улс | flag alias = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | flag alias-1920 = Bukhara1920.svg | shortname alias = Бухарын Эмират Улс | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} | var1 = 1920 <noinclude> | cat = Бухарын Эмират Улс </noinclude> }} ctb9e6z8y54dg237c8umgwfnts6ucof 856220 856219 2026-05-13T07:32:07Z HorseBro the hemionus 100126 HorseBro the hemionus moved page [[Загвар:Country data Бухарын Эмират улс]] to [[Загвар:Country data Бухарын Эмират Улс]] 856219 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Бухарын Эмират Улс | flag alias = Flag of the Emirate of Bukhara.svg | flag alias-1920 = Bukhara1920.svg | shortname alias = Бухарын Эмират Улс | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} | var1 = 1920 <noinclude> | cat = Бухарын Эмират Улс </noinclude> }} ctb9e6z8y54dg237c8umgwfnts6ucof 10 146361 856221 2026-05-13T07:32:07Z HorseBro the hemionus 100126 HorseBro the hemionus moved page [[Загвар:Country data Бухарын Эмират улс]] to [[Загвар:Country data Бухарын Эмират Улс]] 856221 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Загвар:Country data Бухарын Эмират Улс]] i57xpu1iiihkv1w1vrpbr2n56d9tiei 0 146362 856232 2026-05-13T09:52:19Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Map of the Finnish Diaspora in the World.svg|thumb|442x442px|Фин үндэстнүүдийн тархан амьдарч буй улсын газрын зураг]] '''Фин үндэстэн''' ([[Фин хэл|фин.]] ''suomalaiset'' {{IPA|[ˈsuo̯mɑlɑi̯set]}}) — фин-угр (балт орчмын финчүүд) гаралтай ард түмэн. [[Финланд]] улсын хүн амын ихэнхийг бүрдүүлдэг үнд..." 856232 wikitext text/x-wiki [[Файл:Map of the Finnish Diaspora in the World.svg|thumb|442x442px|Фин үндэстнүүдийн тархан амьдарч буй улсын газрын зураг]] '''Фин үндэстэн''' ([[Фин хэл|фин.]] ''suomalaiset'' {{IPA|[ˈsuo̯mɑlɑi̯set]}}) — фин-угр (балт орчмын финчүүд) гаралтай ард түмэн. [[Финланд]] улсын хүн амын ихэнхийг бүрдүүлдэг үндэстэн. Тэд [[Фин хэл|фин хэлээр]] хэлэлцэж [[Латин үсэг|латин]] [[Латин үсэг|үсэг]] дээр суурилсан цагаан толгойтой. Өнөө үед финчүүд нийт — 6,5 сая орчим байдаг байна. Тэдний ихэнхи нь Финландын Евангел-лютеран шашинд хамаардаг байна. == Нутагшил == Финляндын хүн амын дийлэнх хэсгийг Финчүүд эзэлдэг (4.6–4.9 сая хүн буюу 90%-иас дээш). Тэд мөн АНУ-д фин гаралтай 623,600 гаруй хүн (2002), Шведэд 446,000-470,000 хүн, Канадад Фин гаралтай 130,000 гаруй хүн (2006), Орост 7,800 хүн (2021), Австралид Фин гаралтай 21,000 хүн (2006), Их Британид 11,000 гаруй хүн (2001), Эстонид 10,600 хүн (2010), Норвегид 10,000-15,000 хүн амьдардаг байна. == Гарал үүсэл == Финчүүд гарал үүсэл нь орчин үеийн Финландын нутаг дэвсгэрт 8-р зуунд ихэнх хэсэг нь ирж суурьшсан эртний Балт орчмын Фин овог аймгуудаас эхтэй гэж үздэг. Орчин үеийн Финчүүдийн дийлэнх нь 4000-2000 жилийн өмнө Уралын нурууны овгуудын нүүдлийн үр дүнд бий болсон цөөн тооны хүн амаас гаралтай гэж үздэг. fqi7tr2avdwcn7w8bgonb27pd9ew5gu 0 146363 856236 2026-05-13T10:29:09Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Ливоны дайн (1558–1583)'''- 16-р зуунд Ливоны Холбоо, Оросын Хаант Улс, Литвийн Их Гүнт Улс (1569 оноос хойш Польш-Литвийн Хамтын Нөхөрлөл), Шведийн Вант Улс, Данийн Вант Улс оролцсон томоохон цэргийн цуврал мөргөлдөөн юм. Тулаан нь голчлон орчин үеийн Эстони, Лат..." 856236 wikitext text/x-wiki '''Ливоны дайн (1558–1583)'''- 16-р зуунд Ливоны Холбоо, Оросын Хаант Улс, Литвийн Их Гүнт Улс (1569 оноос хойш Польш-Литвийн Хамтын Нөхөрлөл), Шведийн Вант Улс, Данийн Вант Улс оролцсон томоохон цэргийн цуврал мөргөлдөөн юм. Тулаан нь голчлон орчин үеийн Эстони, Латви, мөн Беларусь улсын зүүн хойд хэсэг, Оросын баруун хойд нутгуудыг хамарсан юм. Ливоны дайн 1558 оны 1-р сард Оросын хаан [[IV Иван]] Ливони руу татвар төлөхгүй байна гэдэг шалтгаар довтолж эхэлсэн байна. Дайны эхний үе шатанд Оросын цэргүүд Нарва, Дорпат болон бусад хэд хэдэн хот, цайзыг эзлэн авч, ихээхэн амжилтанд хүрсэн. 1561 онд Вильнюсийн гэрээний дагуу Ливонийн Холбоо татан буугдаж, түүний нутаг дэвсгэрийн нэг хэсэг нь Литвийн Их Гүнтийн вассал улс болох Курланд ба Семигаллийн Гүнт улс болж өөрчлөгдсөн бол үлдсэн хэсэг нь Литвийн Их Гүнтэд багтжээ. Тэр үеэс хойш дайн голчлон Оросын Хаант Улс болон Литвийн Их Гүнтийн хоорондох мөргөлдөөн болж хувирав. 1563 онд Оросын цэргүүд Полоцкийг эзэлсэн боловч амжилтаа бататгаж чадаагүй бөгөөд дараа жил нь Чашникийн тулалдаанд ялагдсан. Оростой хийсэн дайнд Литвийн Их Гүнтийн хэт хүч хэрэгтэй болсон явдал нь Люблинийг нэгтгэж, Польшийн Вант Улстай нэгдэн Польш-Литвийн Хамтын Нөхөрлөл болгон нэгтгэхэд хүргэсэн юм. 1570-аад оны эхээр Хаант Орос улс Балтийн тэнгисийн хойд бүс нутгийг бараг бүхэлд нь хяналтандаа авч, Ливонийн тоглоомын хаант улсыг байгуулсан. Оросын хүчний Ревал хотыг бүслэлт амжилтгүй болгосны дараа (1577) Польш-Литвийн Хамтын нөхөрлөл болон Шведийн нэгдсэн хүч Вендений тулалдаанд дайны эргэлтийн цэгийг тавьсан. [[Стефан Батори|Стефан Баторигийн]] удирдсан Польш-Литвийн цэргийн хүчин Полоцк хотыг эргүүлэн авч, Оросын баруун хойд хэсгийн томоохон хэсгийг сүйтгэж, амжилттай кампанит ажил эхлүүлсэн боловч бүслэгдсэн Псков хотыг эзэлж чадаагүй байна. Улмаар Шведүүд Оросын цэргийг Балтийн тэнгисийн бүс нутгаас шахаж гаргаж чадсан юм. Хуучин Ливоны Холбооны нутаг дэвсгэрийг Польш-Литвийн Хамтын нөхөрлөл, Швед, Дани улсууд хувааж авчээ. 7eajd9xqqhxdl88p6dapp6o99rvujgf