Алтан Орд

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mn">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедиа</sitename>
    <dbname>mnwiki</dbname>
    <base>https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.2</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Тусгай</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Хэрэглэгч</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Хэрэглэгчийн яриа</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедиа</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедиагийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файлын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">МедиаВики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Загвар</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Загварын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Тусламж</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Тусламжийн хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Ангилал</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Ангиллын хэлэлцүүлэг</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Алтан Орд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2644</id>
    <revision>
      <id>856241</id>
      <parentid>856017</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T12:15:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Huns.history0</username>
        <id>104454</id>
      </contributor>
      <origin>856241</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35392" sha1="cjus03se6qrmcuoffmqxeipmtry6gq7" xml:space="preserve">{{Short description|1242–1502 оны Монгол ханлиг}}
{{Инфобокс улс
| native_name            = {{MongolUnicode|ᠠᠯᠲᠠᠨ&lt;br /&gt;ᠣᠷᠳᠤ}}&lt;br/&gt;{{lang|chg|اولوغ اولوس}}
| conventional_long_name = Алтан Орд
| common_name            = Алтан Орд
| status                 = [[Талын эзэнт гүрэн]]
| era                    = [[Хожуу Дундад зуун]]
| event_start            = 
| year_start             = {{circa|1225}}
| date_start             = 
| event1                 = [[Хөх Орд]] ба [[Цагаан Орд]] нэгдсэн
| date_event1            = 1379
| event2                 = [[Их Орд]] болж задарсан
| date_event2            = 1466
| event3                 = [[Угра гол дээрх их зогсолт]]
| date_event3            = 1480
| event_end              = [[Крымын ханлиг]] Сарайг дээрэмдсэн
| year_end               = 1502{{sfn|Halperin|1987|p=78}}
| date_end               = 
| p1                     = Их Монгол Улс | s1 = Узбекийн Ханлиг
| s2 = Астраханийн ханлиг
| s3 = Крымын ханлиг
| s4 = Их Орд
| s5 = Казанийн ханлиг
| s6 = Казахын ханлиг
| s7 = Ногай улс
| s8 = Сибирийн ханлиг
| s9 = Касимын Ханлиг
| image_coat             = 
| image_map              = Map of the Golden Horde (with text).png
| image_map_caption      = Алтан Ордны нутаг дэвсгэр 1300 онд
| capital                = {{ubl|[[Сарай (хот)|Сарай]] (Баруун жигүүр, хожим ерөнхий)|[[Сыгнак]] (Зүүн жигүүр)}}
| common_languages       = [[Дундад Монгол улс|Дундад Монгол]],{{efn|Алтан Орд байгуулагдсанаас хойш албан ёсны хэл бөгөөд бичиг хэрэгт хэрэглэгдэж ирсэн.}}{{sfnp|Kołodziejczyk|2011|p=4}} [[Кипчак хэлнүүд|Кипчак Түрэг]]{{efn|Ялангуяа баруун Кипчак аялгууд, энэ хэлээр Хар тэнгисийн тал нутгийн ихэнх оршин суугчид болох Монгол бус Түрэгүүд болон Ханы армийнхан ярьдаг байв. Монгол хэлнээс Түрэг хэл рүү 1350-д онд буюу түүнээс өмнө шилжсэн бөгөөд үүнийг бичиг хэрэгт ашигладаг.}}{{sfnp|Kołodziejczyk|2011|p=4}}&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Мустафаева |first1=А. А. |last2=Аубакирова |first2=К. К. |title=The language situation and status of the Turkic language in the Egyptian Mamluk state and Golden Horde |journal=Journal of Oriental Studies |volume=97 |issue=2 |pages=17–25 |date=2021 |issn=2617-1864 |url=https://bulletin-orientalism.kaznu.kz/index.php/1-vostok/article/view/1689 |access-date=2026-03-07 |doi=10.26577/JOS.2021.v97.i2.02|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;
| religion               = {{plainlist|

* [[Тэнгэр шүтлэг]]
* [[Бөө мөргөл]]
* [[Несторианизм]]
* [[Төвөдийн Буддизм]] (1240-д–1313)
* [[Ислам]] (1313–1502)}}
| government_type        = Хагас-[[сонгох хаант засаг]], хожуу [[удамшлын хаант засаг]]
| leader1                = [[Зүчи]] (анхны)
| year_leader1           = {{circa|1225}}
| leader2                = [[Орда хан]] ([[Цагаан Орд]])
| year_leader2           = 1226–1280
| leader3                = [[Бат хаан]] ([[Хөх Орд]])
| year_leader3           = 1242–1255
| leader4                = [[Тохтамыш|Тохтамыш хан]]
| year_leader4           = 1379–1395
| leader5                = [[Махмуд хан]] ([[Их Орд]])
| year_leader5           = 1459–1465
| leader6                = [[Ахмед хан]]
| year_leader6           = 1481–1502 (сүүлчийн)
| title_leader           = [[Алтан ордны улсын хангууд|Хан]]
| legislature            = 
| stat_year1             = 1310&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Турчин|first1=Петер|last2=Адамс|first2=Жонатан М.|last3=Холл|first3=Томас Д | title = East-West Orientation of Historical Empires | journal = Journal of World-Systems Research|date=2006 |volume=12|issue=2 |page=222 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=12 September 2016 |issn= 1076-156X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|date=1997|title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia|journal=[[International Studies Quarterly]]|volume=41|issue=3|page=498|doi=10.1111/0020-8833.00053|author=Рейн Таагепера|author-link=Рейн Таагепера|jstor=2600793|url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;OxfordArea&quot;&gt;{{Cite book|last1=Bang|first1=Peter Fibiger|url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&amp;pg=PA92|title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience|last2=Бэйли|first2=Ц. А.|last3=Шайдел|first3=Вальтер|year=2020|publisher=Оксфордын Их Сургуулийн Хэвлэл|isbn=978-0-19-977311-4|pages=92–94|language=en}}&lt;/ref&gt;
| stat_area1             = 6000000
| currency               = [[Пул (зоос)#Алтан Орд|Пул]], [[Сум (мөнгөн тэмдэгт)#Алтан Орд|сум]], [[дирхам]]&lt;ref&gt;Fedorov-Davydov, German A. [http://www.paleog.com/im/fd/summary.pdf &quot;The Monetary System of The Golden Horde&quot;]. Translated by L. I. Smirnova (Holden). Татаж авсан: 2017-07-14.&lt;/ref&gt;
| footnotes              = {{notelist}}
| area_rank              = 
| area_km2               = 
}}
{{Монголчуудын түүх}}
{{Оросын түүх}}

'''Алтан Орд буюу Зүчийн улс''' нь [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсын]] бүрэлдэхүүн хэсэг байсан бөгөөд [[Чингис хаан|Чингис хааны]] ач [[Бат хаан|Бат хааны]] удирдлага дор [[Дунай мөрөн|Дунай мөрнөөс]] [[Балхаш нуур]] хүртэлх нутагт оршин тогтносон, [[монголчууд]]ын байгуулагсан, хожим түрэгжсэн төрт улс юм. Чингис хаан 1206 онд Их Монгол Улсыг байгуулаад өөрийн хүүхдүүдэд газар нутгаа хуваан өгсөн бөгөөд Бат хааны эцэг [[Зүчи]] өөрийн эзэмшил харьяа нутагтаа бие даасан улс байгуулах эхлэл тавьсан нь түүхэнд '''[[Алтан Орд|Зүчийн Улс]]''' буюу Алтан Ордны Улс хэмээн нэршиж үлджээ. 1227 онд Зүчи нас барж түүний хүү [[Бат хаан]] ширээнд сууснаар Алтан Ордны Улс бий болж төлөвшиж эхэлсэн байна.

Анх Алтан Орд нь Зүчид өвлөгдөн үлдсэн газар нутгаас бүрдэж байв. Чингисийн залгамжлагч [[Өгэдэй хаан|Өгэдэйн]] кипчакуудыг сөнөөхөөр илгээсэн аян дайныг [[1235]] онд [[Бат хаан]] удирдан явснаар газар нутаг нь асар их тэлжээ. Монголчууд [[Урал гол|Урал голыг]] [[1237]] онд гатлан Кипчак, Булгар, Башкир зэрэг улсуудыг эзлэн төв [[Русь|Русьт]] нэвтрээд [[Москва]], [[Киевийн Вант Улс|Киев]] зэрэг олон хотуудыг довтлон эзэлжээ. Оросоос Монголчууд [[Польш]], [[Силези муж|Силези]], [[Унгар|Унгарт]] очиж [[1240 он|1240]] онд [[Люблин]], [[Харьков|Харьковыг]] газартай тэгшилсэн байна. Бат [[1241 он]]ы [[дөрөвдүгээр сар]]д [[Легницийн тулалдаан|Легницийн]] ойролцоо Силез, Польш, [[Тевтон|Тевтоны]] цэргийн нэгдсэн армийг бут цохисон.

Алтан Ордны нутаг дэвсгэр оргил үедээ [[Сибирь]] болон [[Төв Ази|Төв Азиас]] эхлэн зүүн Европын хэсгүүдийг хамарч, баруун талаараа Уралын нуруунаас [[Дунай мөрөн]] хүртэл, өмнө талаараа [[Хар тэнгис|Хар тэнгисээс]] [[Каспийн тэнгис]] хүртэл сунаж байв. Мөн [[Кавказын нуруу]] болон [[Ил Хаант Улс|Ил хаант улстай]] хиллэж байсан байна.

[[Неостад|Неостадын]] бэхлэлтээр довтолгоо зогсож, зүүн зүг буцан Ижил мөрний савд [[Бат хаан|Бат]] өөрийн гоёмсог торгон гэрээ барьжээ. XIV зууны сүүлээр Алтан ордны улс Москвагийн бослогуудаас болж сульдсан ба Төмөр [[1395 он]]д Алтан Ордны Улсыг нэгтгэсэн ч түүнийг нас бармагц [[Астраханийн ханлиг|Астрахань]], [[Казанийн ханлиг|Казань]], [[Крымын ханлиг|Крым]], [[Сибирийн ханлиг|Сибирь]] гэх дөрвөн улсад хуваагджээ. [[1480 он|1480-аад]] онд III Иван Васильевич татвар төлөхөө больж, улмаар 1502 онд [[Крымын ханлиг]]т эзлэгдэн Алтан ордны улс оршин тогтнохоо больсон байнa. Алтан ордны улс унасан ч [[Крымын ханлиг]] хүчирхэгжиж Русь руу үе үе хүчтэй довтлох болсон тул Русь довтолгооныг нь болиулахын тулд эд бараагаар алба барьж байв. 1685 онд Русийн [[I Пётр]] хаан золиосны мөнгө төлөхийг бүрмөсөн болиулсан бөгөөд золиосны мөнгө төлж байсан нь Алтан Ордны ноёрхол үргэлжилж байсан эсвэл Крымын хараат байдалтай байсан гэсэн үг биш юм. 

Алтан ордны улсыг яваандаа бүрмөсөн [[түрэгжилт|түрэгжиж]] түрэгийн буюу [[татар үндэстэн|татар үндэстний]] улс болсон гэж үздэг ба хэдийд, хэрхэн түрэгжсэн талаар эрдэмтэд маргасаар байна. Крымын хан [[:en:Mehmed I Giray|I Мехмед Гирей]] 1515 онд өөрийгөө &quot;Бүх мугалчуудын [[:en:Padishah|падишах]]&quot; цолд өргөмжилжээ.&lt;ref&gt;[http://publ.lib.ru/ARCHIVES/G/GAYVORONSKIY_Oleksa/_Gayvoronskiy_O..html Гайворонский О. Повелители двух материков. Т.1: Крымские ханы XV-XVI столетий и борьба за наследство Великой Орды. (2007)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://rikonti-khalsivar.narod.ru/G1.4.htm Часть III Мехмед I Герай 1515-1523 «ПАДИШАХ ВСЕХ МОГУЛОВ»] А в 1515 году крымский хан Мехмед I Герай взял себе даже титул «падишах всех могулов (монголов)», ориентируясь уже не на величие золотоордынских ханов Батыя и Тохтамыша, но на самого Чингисхана&quot;&lt;/ref&gt; Мөн өөрийн харьяат татаруудыг мугал буюу монгол гэж нэрлэхийг оролдсон ч татарчуудын дийлэнх нь түрэг гаралтай тул энэ нэрийг хүлээж авсангй. [[Крымын ханлиг]], [[Казахын ханлиг]] [[Астраханийн ханлиг]], болон [[Казанийн ханлиг]]ийн хангууд бүгд Зүчийн угсааных байв.

Алтан Ордны хамгийн сүүлчийн үлдэгдэл болсон [[Крымын ханлиг]] болон [[Казахын ханлиг]] нь тус тус 1783 болон 1847 он хүртэл оршин тогтнож, эцэстээ өргөжин тэлж байсан [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын]] [[Оросын эзэнт гүрэн|эзэнт гүрэнд]] эзлэгдэн нэгджээ.

== Нэр ==
Алтан Ордын өөрийн нэршил нь [[Улуг Улс]] буюу [[Улуг Орд]]  буюу “Их улс” байв. Улс задран бутрахын хэрээр энэ нэрийн утга нь Ижил мөрний бүсэд оршин тогтнож үлдсэн “Их орд” хэмээх улсад хязгаарлагдах болсон. 1502 онд бүрэн задран унасны дараа [[Крымын ханлиг|Крымын]] [[Крымын ханлиг|ханлиг]] өөрийгөө [[Алтан Орд]]'''ны''' залгамжлагч гэж үзэн энэ нэрийг хэрэглэжээ.

“[[Алтан Орд]]” хэмээх нэр нь оросын “Золотая Орда” гэх нэрийн хэсэгчилсэн орчуулга юм. Харин энэ нь өөрөө түрэг хэлний “Алтан Орда” гэх нэрийн хэсэгчилсэн орчуулга гэж үздэг. Энэ үйл явцад “Золотая”-г “Алтан” гэж орчуулж, “Орда”-г “Орд” хэмээн галиглажээ. “Алтан” гэх тодотгол нь монголчуудын дайны үед хэрэглэдэг байсан алтан өнгийн майхан, эсвэл [[Бат хаан]], [[Өзбег]] хааны хэрэглэж байсан жинхэнэ алтан майхан, эсвэл хааны асар их баялгаас үүдэлтэй гэж тайлбарладаг. Мөн алтлаг өнгө нь эзэнт гүрний сүр хүчийг илэрхийлдэг байсан бол бусад өнгө нь зүг чигийг заадаг байжээ.

[[Оросууд]] монголчуудын “орд” буюу нүүдлийн хүрээ, хааны сууринг заах “ордо” гэх үгнээс гаралтай “Орда” гэх нэрийг хэрэглэдэг байв. Цаг хугацаанаас шалтгаалан Ижил мөрөн–Уралын бүс нутгийг “Орда” (“Орд”), “Золотая Орда” (“Алтан Орд”), “Большая Орда” (“Их Орд”) гэх мэт янз бүрийн нэрээр нэрлэж байсан бөгөөд мөн Зүчийн нэрээр “Зүчийн Улус” гэж ч нэрлэдэг байжээ. Англи хэлний “horde” гэх үг нь “олон тооны (ихэвчлэн аюултай) бүлэг” гэсэн утгаар хожим үүссэн бөгөөд энэ нь монгол ордуудын нэр хүндээс үүдэн зүйрлэн хэрэглэгдэх болсон юм.

Оросын он дарааллын бичгүүдэд “[[Золотая Орда]]” гэх нэрийг Монголын эзэнт гүрний энэ залгамж ханлигийг заан тодорхой хэрэглэх болсон нь зөвхөн XVI зуунаас эхтэй. Энэ нэрийн хамгийн анхны мэдэгдэж буй хэрэглээ нь 1565 оны “[[Казаны түүх]]” хэмээх орос сурвалжид гардаг бөгөөд [[Сарай (хот)|Сарай хотод]] төвтэй [[Бат хаан|Бат хааны]] улсыг ингэж нэрлэжээ. '''Алтан Ордыг''' дурдсан хамгийн эртний орос сурвалжуудад тус улсад албан ёсны нэр байдаггүй байсан бөгөөд “татарууд” гэх мэт янз бүрийн нэршлийг хэрэглэж байжээ. Тухайн үеийн перс, армян, исламын бичиг сурвалжууд болон XIII–XIV зууны эхэн үеийн “[[Юань улсын судар|Юань]] [[Юань улсын судар|улсын судар]]”, “[[Судрын чуулган]]” зэрэг сурвалжид уг ханлигийг 

“Зүчийн Улс”, “[[Дешт-и Кипчак|Д]][[Дешт-и Кипчак|ешт-и Кипчак]]” (“Кипчакын тал”), “Кипчакын ханлиг”, мөн “[[Куман]]” гэж нэрлэж байв. Орчин үеийн түүхчид “[[Алтан Орд]]” болон “Кипчакын ханлиг” гэх нэрийг ашигладаг.

Зүүн буюу зүүн гар жигүүрийг оросын он дарааллын бичгүүдэд “[[Хөх Орд]]”, харин Тимурын үеийн сурвалжуудад “[[Цагаан Орд]]” гэж нэрлэж байжээ. Барууны судлаачид Тимурын сурвалжийн нэршлийг дагаж, зүүн жигүүрийг “[[Цагаан Орд]]” гэж нэрлэх хандлагатай байдаг. Гэвч [[Хорезм|Хорезмын]] түүхч Өтемиш Хажжи (ойролцоогоор 1550 он) зүүн жигүүрийг “[[Хөх Орд]]” гэж нэрлэсэн бөгөөд тэрээр ханлигийн аман уламжлалыг сайн мэддэг байсан тул оросын он дарааллын бичигчид зөв байсан, мөн ханлиг өөрөө зүүн жигүүрээ “Хөх Орд” гэж нэрлэдэг байсан байх магадлалтай. Харин ханлиг өөрийн баруун жигүүрийг “[[Цагаан Орд]]” гэж нэрлэж байсан бололтой. Энэ нь [[Бат хаан|Бат хааны]] үндсэн төв болох [[Сарай (хот)|Сарайд]] байрлаж, улсыг захирч байжээ.

== Төрийн бүтэц, тогтолцоо ==
Чингис хаан баруун зүгийн [[Хорезмын эзэнт улс|Сартуул]], [[Хар Хидан|Харкидан]], [[Харлуг|Карлуг]], [[Кипчак]] улсыг дайлан эзэлсний дараа тус нутгийг ахмад хөвүүн Зүчидээ эзэмшил болгон өгсөн. Энэ үеэс [[Эрчис мөрөн|Эрчис]] мөрнөөс баруун тийш, Хорезмаас умарш хойд туйл хүртэл нутгийг мэдэх болж энэ улсыг Зүчийн улс, Алтан Орд гэх зэргээр нэрлэх болсон. Зүчи ханы дараа [[Бат хаан]] [[Монголчуудын Европ дахь байлдан дагуулалт|ахмад хөвүүдийн аян дайнаар]] орос, кипчакийг эзэлж газар нутгаа баруун зүгт тэлсэн. 

Анх төрийн бүтэц нь Чингис хааны Зүчид өгсөн дөрвөн мянгат ардаас бүрдсэн хагас цэргийн байгуулалтыг ашиглаж байсан. Улмаар суурин соёлт иргэнийг дагуулснаар шинэ бүтцэд шилжсэн. 

Бат хаан улсаа байгуулсны дараа газар нутгаа зүүн баруун гарт хувааж, баруун гарыг Бат хаан өөрөө [[Ижил мөрөн|Ижил мөрнөөс]], [[Болгар]] хүртлэх нутгийг захирсан нь хожим '''[[Хөх Орд]], Алтан Орд''' гэх нэртэй болж, ах [[Орда хан|Ордад]] [[Эрчис мөрөн|Эрчисээс]] [[Урал гол|Яик мөрний]] хоорондын нутгийг өгснийг хожим нь '''[[Цагаан Орд]]''' хэмээв. Харин Батын улс, Ордын улс хоёрын завсрын нутгийг дүү [[Шибан|Шибанд]] өгч захируулсныг хожим '''Саарал Орд''' гэх болжээ. Алтан Ордын хааныг сонгохдоо анх их хуралдайгаар ноёдын шийдвэр, өмнөх хааны гэрээсийг харгалзан үзэж шийддэг байсан. Энэ ёсыг 1313 онд [[Тохта|Тохта хааныг]] тэнгэрт халих хүртэл хэрэглэж байгаад, [[Өзбег|Өзбег хааны]] үеэс хойш [[Их Засаг]] хуулийг огоорч, зөвхөн хуйвалдаан, цуст урсгасан тэмцэж байж хэн хүчтэй нь ялж хаан болдог харгис тогтолцоо руу шилжсэн. 

&quot;Алтан Орд нь арван тойрогд хуваагдаж байсан. 

# [[Хорезм]]
# [[Дешт-и Кипчак]]
# Хазарын улс: [[Дагестан]] орчмын нутаг
# [[Крымын хойг|Крым]]
# [[Азовын тэнгис|Азовын хязгаар]]
# '''[[Черкесск|Черкес]]'''
# '''Булгар''' 
# '''Валахи''' буюу одоогийн [[Румын]] улсын нутаг
# Ас буюу '''Алан'''
# '''Орос орон'''&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=С. |first=Цолмон |title=Алтан ордны улс |publisher=ШУА-Түүхийн хүрээлэн |year=2006 |location=Улаанбаатар |pages=25-27}}&lt;/ref&gt;

Төрийн хэргийг цэрэг, иргэний гэсэн хоёр аппаратд хувааж, Их Засаг хуулийг ёсчлон хэрэгжүүлж байв. Иргэний захиргааг [[вазир]] хэмээх түшмэл тэргүүлж, санхүү, захиргаа, түшмэдийн асуудлыг хариуцдаг. Төрийн бүх асуудалд везир чухал нөлөөтэй учир вазир үгүйд орлогч түшмэл нь алба үүргийг хариуцдаг байв. Вазирийн доор их бичээч, бичээч, эмир, наиб, баскак буюу даргач болон бусад тушаалтан ажиллаж байв. 

Цэргийн захиргааны үндэс нь Чингис хаанаас хувьлан өгсөн дөрвөн мянгатын ноён, сүүлд дагасан харь орны цэргүүдээс бүрдэж байсан. Энэ улсын хааны доорх цэргийн дээд тушаалтныг [[беклярбек]] гэнэ. Беклярбек нь орчин үеийнхээр цэргийн сайдын тушаалтай дүйцүүлж болно. Беклярбекийн дараа дөрвөн [[улус эмир]], өөр гурван эмир байна. &quot;Зарлиг тушаал дээр султаны нэрний дараа, вазирийн өмнө бичигдэнэ. Тэднээс нэг нь үгүй байсан ч, тухайн баримтад дөрвүүлэнгийнх нь нэрийг бичдэг.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=П. |first=Дэлгэржаргал |title=Монголын Эзэнт Гүрний Түүх - Зүчийн Улс |publisher=МУИС |year=2019 |isbn=9919-9552-2-1 |location=Улаанбаатар |pages=187}}&lt;/ref&gt; Харин Оросын хотуудаас авах татвар, гувчуурыг эхэн үедээ түшмэл томилж хураадаг байсан нь тэдгээр түшмэд хумслах, завших асуудал үүсч байсан тул Өзбег хааны үеэс хойш Оросын вангууд уг үүргийг хариуцах болсоноор Оросын вант улсууд эдийн засгийн хувьд биеэ даах боломж олгосон.  

== Алба татвар ==
Тус улсын эхэн үеийн татварын тогтолцоо нь Их Монгол Улсын төрийн бодлогын салшгүй нэг хэсэг байсан. Баруун зүгт хийсэн Чингис хаан, Өгэдэй хааны үеийн аян дайнуудаар Зүчийн удмынхны захирсан улс Эрчис мөрнөөс Дорнод Европ хүртэл, Азербайжанаас умард Оросын нутаг хүртлэх суурин, нүүдэлчин соёлыг багтаасан өргөн уудам нутгийг эрхшээх болсноор малчдаас тогтмол бус хугацаанд авч байсан гувчуур татахаас гадна, хот сууринын хүн амаас зоос, үр тарианы хэлбэрээр татвар авдаг болсон. Чингис хааны үед Зүчийн улсын татварыг Махмуд Ялавач сайдаар захируулж байснаа, Өгэдэй хааны үед Чинтөмөр, Кургуз зэрэг түшмэдээр тус улсаас авах татвар гувчуурыг захируулдаг болсон. Өгэдэй хааны зарлигаар 1235 оноос эхлэн Их Монгол Улсад нэвтрүүлсэн татварын шинэчлэлээр малчдаас 100 мал тутмаас 1 толгой мал, суурин иргэдийн ургацын 10 хувьтай тэнцэх үр тариа татах&lt;ref&gt;{{Cite book |last=МУИС |first=Монгол Судлалын Хүрээлэн |title=Монголын Эзэнт Гүрний Түүх: Зүчийн Улс |publisher=Степпе Паблишинг ХХК |year=2019 |location=Улаанбаатар |pages=252}}&lt;/ref&gt; буюу малчдаас 100-ны 1 хувиар бодож татварлах бол, тариачдаас 100-ны 10 хувиар бодож үр тариаг татварлах болжээ. Өгэдэй хааны хэрэгжүүлсэн бас нэг ажил нь улс даяар өртөөны зам байгуулж, эзэмшил бүртэй холбох ажлыг эхлүүлсэн нь худалдаа арилжаа аюулгүй өнгөрөхөд дэмжлэг болсон.

Өгэдэй хааны зарлигаар 1230-аад онд хүн амын тооллого явуулахад Зүчийн Улсад уг ажлыг Кургуз сайд 1243 он хүртэл гардан хариуцаж, газар бүрийг хариуцсан даргач ноёд эмирийн татварын мөнгөнөөс хумсалж, дур зоргоор аашилдаг байсныг болиулж, хүний тоонд үндэслэж татварыг ногдуулан татаж, улсын санд төвлөрүүлэх ажлыг амжилттай гүйцэтгэж байсан. 

1247 онд Бат хан, Аргун ага нар тус улсын шинээр эзэлсэн Оросын вант улсуудад хүн амын тооллого явуулжээ. Татвар төлөхөөс зайлсхийсэн хүн бүрт ял оноож боол болгох арга хэмжээг хүртэл авч байсан. 

Мөнх хааны үед хүн бүрээс биш өрх айлын хөрөнгийн хэмжээг харгалзан жилд баян өрхөөс 10 алтан зоос, ядуу хүнээс 1 алтан зоос байхаар хуульчилж, Зүчийн улсын татварыг хариуцах түшмэлээр Бэрх гэх ноёныг илгээсэн нь Орос дахь Мөнх хааны татварын шинэчлэлийг хэрэгжүүлэхээр ажиллаж байсан.

Мөнхтөмөр хааны үеэс тус улсын биеэ даасан байдал бэхжиж, гувчуур, худалдаа гаалийн Тамга татвар, тариалангийн газрын татвар, Яам татвар буюу зам өртөөний татвар, усан тээврийн татвар зэрэг тогтмол татвар авахаас гадна тогтмол бус татварууд байсан. Алтан Ордны Улсын татвар нь газар орны байдлаас шалтгаалж анжис тутмаас, зөгийн үүр, загас болон агнасан амьтан тутмаас зэрэг харилцан адилгүй эд зүйлээс татварыг орлуулж авдаг байсан. Алтан ордны улс Оросын нутгаас татварыг Оросын ван ноёд цуглуулсан татвараа анх даргач буюу баскакт тушааж байснаа 1330-аад оноос Оросын вангууд өөрсдөө татвараа цуглуулж тушаах болж, баскак томилогдон очих явдал зогсож, Монгол хаан-Оросын ван гэсэн харьцаагаар татварын харилцаа шийдэгдэх болсон.

=== Зоос ===
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot;&gt;
Файл:Dirhems of the Golden Horde, 1251-1259. Bulgar.jpg|Мөнх хааны тамгатай зоос (Булгар, 1251-1259)
Файл:Golden Horde. Berke. AH 655-665 AD 1257-1267 Qrim (Crimea) mint. Struck circa AH 662-665 (AD 1263-1267).jpg|Бэрх хааны зоос (крым, 1263-1267)
Файл:Golden Horde. Möngke (Mengu) Timur. AH 665-679 AD 1267-1280 Bulghar mint. Dated AH 672 or 3 (AD 1273-1275).jpg|Мөнхтөмөр хааны зоос (Булгар, 1273-1275)
Файл:Golden Horde. Töde Möngke (Mengu). AH 679-687 AD 1280-1287 Qrim (Crimea) mint.jpg|Тодмөнх хааны зоос (крым, 1280-1287)
Файл:Tulabuga coin.jpg|Тулабуга хааны зоос (1287-1291)
Файл:M38 Juchides Saray 1 (8227766434).jpg|Жанибек хааны зоос (1342-1357)
Файл:Бердибек чекан Азака 759 г.х..jpg|Бердибег хааны зоос (Азак, 1357)
Файл:Ордумелик Сарай ал-Джадид 762 г.х..jpg|Ордумалик хааны зоос (Азак, 1360)
Файл:Кильдибек Азак 762 г.х..jpg|Кильдибег хааны зоос (Азак, 1360)
Файл:DmitroDonskuy1 Abdulah.png|Абдуллах хааны зоос (Москва, 1361-1370)
Файл:Dawlat berdi coin.jpg|Давлет берди хааны зоос (Каффа, 1419-1421/1428-1432) 
&lt;/gallery&gt;

== Алтан ордны хаад ==
# [[Бат хаан|Бат хан]] (1227-1256)
# [[Сартаг хан]] (1255-56)
# [[Улагчи|Улагчи хан]] (1257)
# [[Бэрх|Бэрх хан]] (1257-1266)
# [[Мөнхтөмөр]] хан (1266-1282)
# [[Тодмөнх]] хан (1282—1287)
# [[Тулабуга]] хан (1287—1291)
# [[Тохта]] хан (1291—1312)
# [[Өзбег]] хан (1312-1341)
# [[Тинибег]] хан (1341-1342)
# [[Жанибег]] хан (1342—1357)
# [[Бердибег]] (1357—1361)
# [[Кульпа]] (1359-1360)
# [[Наурузбег]] (1360-1361)
# [[Хызр]] (1361-1362)
# [[Төмөр Хожа|Төмөрхожа]] (1362)
# [[Кильдибег]] (1362-1363)
# [[Абдуллах хан|Абдаллах]] (1362-1370), бодитоор бол [[Мамай]] захирч байв
# [[Мурид]] (1362-1367)
# [[Азиз шейх|Азиз]] (1367-1369)
# II Жанибек (1369-1370), бодитоор бол [[Мамай]] захирч байв
# [[Мухаммед Булак]] (1370-1379), бодитоор бол [[Мамай]] захирч байв
# [[Тулунбег|Тулунбек]] (1370-1373), (засаг баригч), бодитоор бол [[Мамай]] захирч байв
# [[Айбег (Алтан Орд)|Айбек]] (1373-1376)
# [[Араб шах]] (1376-1379)
# [[Хаанбег|Хаанбек]] (1375-1376)
# [[Черкес|Хажи Черкесс]] (1375-1376)
# [[Урус]] (1376-1378), мөн Цагаан Ордны хан байсан бөгөөд Тохтамышын авга нь байв
# '''[[Тохтамыш]]''' (1380-1395)
# [[Төмөрхүтлүг|Төмөркутлуг]] (1396-1399), [[Эдигу|Эдигугийн]] тоглоомын хаан
# [[Шадибег|Шадибек]] (1399-1407), [[Эдигу|Эдигугийн]] тоглоомын хаан
# [[Болд (Алтан Орд)|Болд султан]] (1407-1410), [[Эдигу|Эдигугийн]] тоглоомын хаан
# [[Төмөр (Алтан Орд)|Төмөр]] (1410-1412), [[Эдигу|Эдигугийн]] тоглоомын хаан
# [[Желал ад-Дин (Алтан Орд)|Желал Ад Дин]] (1411-1412), [[Литва|Литваас]] дэмжлэгтэй хаан
# [[Керим берди|Керим Берди]] (1409, 1412-1413, 1414), Оросоос дэмжлэгтэй хаан
# [[Кебек (Алтан Орд)]] (1413-1414), Литваас дэмжлэгтэй хаан
# [[Жаббар берди|Жаббар Берди]] (1414-1415, 1416-1417), Литваас дэмжлэгтэй хаан
# [[Чэкрэ]] (1414-1416), [[Эдигу|Эдигугийн]] тоглоомын хаан
# [[Кадыр берди]] (1419), Литваас дэмжлэгтэй хаан
# [[Дервиш]] (1417-1419), [[Эдигу|Эдигугийн]] тоглоомын хаан
# [[Хажи Мухаммед|Хажжи Мухаммед]] (1419)
# Бег Суфи (1419), [[Эдигу|Эдигугийн]] тоглоомын хаан
# [[Үлүг Мухаммед]] (1419-1421, 1428-1433)
# [[Давлет берди|Давлет Берди]] (1419-1421)
# [[Барак (Алтан Орд)|Барак]] (1422-1427)
# [[Сайид Ахмед]] (1433-1435)
# [[Күчүк Мухаммед]] (1435-1459)
== Их Орд ==
# [[Махмуд (Их Орд)|Махмуд]] (1459-1465)
# [[Ахмед]] (1465-1481)
# [[Шейх Ахмед]] (1481-1498, 1499-1502)
# [[Муртаза]] (1498-1499)

==Газрын зураг==
&lt;gallery&gt;
Файл:Казань, Сибирь, Узбек, Казахийн хант улсууд.jpg
Файл:Астраханий хант улс.jpg
Файл:АО.jpg
File:Golden Horde 2.png
&lt;/gallery&gt; 

== Лавлах холбоос ==
{{лавлах холбоос}}{{DEFAULTSORT:Алтан Ордны улс}}
[[Ангилал:Алтан Ордны Улс| ]]
[[Ангилал:Азийн түүхэн улс]]
[[Ангилал:Их Монгол Улс]]
[[Ангилал:Еврази]]
[[Ангилал:Европын түүхэн улс]]
[[Ангилал:Төв Азийн түүх]]
[[Ангилал:Дундад зууны улс]]
[[Ангилал:Монголын түүхэн улс]]</text>
      <sha1>cjus03se6qrmcuoffmqxeipmtry6gq7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тэмээ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3474</id>
    <revision>
      <id>856312</id>
      <parentid>851375</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T09:00:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-29112-92</username>
        <id>104564</id>
      </contributor>
      <comment>сука</comment>
      <origin>856312</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38526" sha1="q9dg65nrvphiof7to620hovtg9p8keq" xml:space="preserve">{{Taxobox 
| color = pink
| name = Тэмээ
| image = 07. Camel Profile, near Silverton, NSW, 07.07.2007.jpg
| image_width = 240px
| image_caption = Нэг бөхт тэмээ, ''Camelus dromedarius''
| image2 = Bactrian.camel.sideon.arp.jpg
| image2_width = 240px
| image2_caption = Хоёр бөхт тэмээ, ''Camelus bactrianus''
| regnum = [[Амьтан|Амьтны]]	 
| phylum = [[Хөвчтөн]]
|subphylum = Сээр нуруутан	 
| classis = [[Хөхтөн]]	 
| familia = Тэмээнийхэн (Camelidae)
| genus = '''''Camelus'''''
| genus_authority = Карл Линней, 1758
| subdivision_ranks = Зүйлүүд
| subdivision = 
''Camelus bactrianus''&lt;br /&gt;
''Camelus dromedarius''&lt;br /&gt;
''Camelus gigas'' (мөхсөн)&lt;br /&gt;
''Camelus hesternus'' (мөхсөн)&lt;br /&gt;
''Camelus sivalensis (мөхсөн)''
}}

'''Тэмээ''' ([[Файл:temege.png|17px]]) -Монголчуудын [[таван хошуу мал]]&lt;nowiki/&gt;ын нэг, бод мал, өндөр том биетэй, гагагар хүзүүтэй, нуруундаа нэг буюу хоёр бөхтэй, хөлийн таваг нь хавтгай бөгөөд зөөлөн ултай, салаа туурайтай, үс ноос ихтэй, говь газарт бэлчээрлэн нутаглахад тохиромжтой, хивдэг, хөхтөн амьтан. [[Мах]], [[сүү]], арьс шир, [[ноос]]&lt;nowiki/&gt;ыг ашиглахаас гадна тээврийн хэрэгсэл, унаа болгон хэрэглэх зорилгоор гэршүүлсэн байна.

Орчин үед 3 төрлийн тэмээ байдаг. Ганц бөхтэй тэмээ (дромадер) буюу араб, хоёр бөхтэй тэмээ буюу бактриан, зэрлэг тэмээ буюу [[Хавтгай]].

'''Тэмээ''' ([[Файл:temege.png|17px]]) - Сундуйжав.

== Үүсэл гарал ==
Дөрөвдөгч галавын үе буюу арслан, заантай ишилж амьдарч байсан тэмээг 5000 гаруй жилийн өмнөөс хүмүүс гаршуулж, тэжээмэл амьтан болгосон түүхтэй. Тэр дундаа монголчууд нэн эртнээс тэмээг гэрийн мал болгож уналга, ачлага, эдэлгээнд хэрэглэн, сүү саалийг нь ашиглаж ирсэн. Энэ нь одоогийн [[Ховд аймаг|Ховд аймгийн]] нутаг хойд Цэнхэрийн агуйгаас олдсон тэмээний сүг зургаас тод харагдана. 

== Тархац ==
Дэлхийн тэмээний 90%-ийг Наран тэмээ (ганц бөхт), 9,6%-ийг Тэмээ (хос бөхт) эзэлдэг. [[Хятад]]ын хойд говь, [[Монгол Улс|Монгол]], [[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс|Халимаг]], [[Казахстан]], [[Киргиз]] зэрэг улсад хос бөхт тэмээ үржүүлдэг байна. Хос бөхт тэмээ буй болсон явдал ч биедээ өөх ихээр хуримтлуулж өвөл, хаврын тарчиг хатуу цагт илч дулааны эх үүсвэр болгон ашигладаг зохицолдолгоотой холбоотой үүсчээ. Хос бөхт тэмээний өвөг эцэг бол зэрлэг тэмээн гөрөөс “[[Хавтгай]]” юм. Энэ амьтан одоо ч манай орны [[Алтайн цаадах говь]]д амьдарсаар байна. 

[[Венец]]ийн аялагч [[Марко Поло]] [[13-р зуун]]д анх дэлхийд мэдээлж улмаар [[1870]]-[[1884]] онд [[Орос]]ын алдарт аялагч [[Николай Пржевальский|Н.М.Пржевальский]] [[Төв Ази]]ар хэд хэдэн удаа том судалгааны аялал хийхдээ Монгол орноор дайрч Хавтгайг үзэж тодорхойлж бичсэний дээр агнаж гавлын яс, арьсыг нь судалгаа, үзмэрийн дээж болгон Орос руу авч явсан байдаг. Тэмээг хүн гэршүүлээд наад зах нь 5000 гаруй жил болж байна гэж үздэг. Тэмээ, адууг гаршуулж, гэршүүлсний дүнд [[Хүннү улс|Хүннү гүрэн]], [[Монгол]] хэмээх улс үүсч хөгжих үндсийн нэг болсон гэж үзэж болно. Өөрөөр хэлбэл тэмээгүйгээр монгол соёл, нүүдэлчний соёл иргэншлийг төсөөлөхөд хэцүү юм. [[Говь]] цөлийн экологийн нөхцөлд амьдрах зохицол нь гайхалтай бүрдсэн энэ амьтан халуун нарнаас биеэ хамгаалах, ус чийгийг алдахгүй барих, өвлийн хүйтнээс хамгаалах хос бөхтэй болсон, элсэн хөрсөнд явах зөөлөн өргөн тавхайтай болсон, говь цөлийн өргөслөг өвөрмөц ургамалаар хооллох, олон хоногийн өл даах чадвартайг нь танин мэдэж гэршүүлж уналга эдэлгээнд ашиглах болсон байна.

== Бие махбод ==
Монголчууд тэмээний бие махбодын онцлогийг эрхэмлэн дээдэлдэг 12 жилээр төлөөлүүлж нэрлэдэг. Ингэхдээ: ''1.Хулгана чихтэй, 2.Үхэр гэдэстэй, З.Бар тавагтай, 4.Туулай хамартай, 5.Луу биетэй, 6.Могой нүдтэй, 7.Морин дэлтэй, 8.Хонин ноостой, 9.Мичин бөхтэй, 10.Тахиа өрвөлөгтэй, 11.Нохой гуятай, 12.Гахай сүүлтэй гэдэг.'' 

Тэмээний цээжин хэсгийн [[яс]] бөгсөн биеэсээ хүчирхэг том түүнээ дагаж булчингийн хөгжил цээжин талдаа илүү байдаг байна. Ууцны яс, харцаганы нугаламтай уян холбогдсон нь түүнийг зөөлөн явдалтай болгодог ажээ. Тэмээ хэвтэхдээ залааны 2, өвдөгний 2, тойгны 2, өвчүүний 1 бүгд долоон сайран дээр тулдаг учир зундаа +50-60 хэм хүртэл халж, өвөлдөө 30 хэм хүртэл хүйтэрдэг газрын гадаргаас биеийг нь тусгаарлан хамгаалдаг байна. Тэмээний арьс нягт зузаан, атираагүй, уян, хөлсний булчирхай нь голчлон суга цавиар байрладаг нь хөлөрч ус чийг алдахаас хамгаалдаг. 

Тэмээний уруул хөдөлгөөн сайтай, сэтэрхий дээд уруулынх нь баруун, зүүн тал тус тусдаа хөдөлдөг нь говийн ургамалаар хооллох зохилдологоог буй болгожээ. Энэ онцлогоосоо хамаарч тэмээний сур, үдээр хатахдаа татаж хатаж сунадаггүйг эртнээс мэдэж ханын үдээр, авдар савны углуурга, заадал эмээлийг хүртэл наалгүйгээр тэмээний арьсаар бүрж, үдэж хийж ирсэн байна. Үсэн бүрхүүл нь сор үс, завсрын үс буюу ноолуураас тогтдог сайн чанарын ноостой, уян зөөлөн, дулаан тул төрөл бүрийн утас, ноосон эдлэл, хөвөнгийн оронд дээлэнд тавьж ашиглаж иржээ. Дэлүү нь бөөрний хавьд өлөнгийн хонхор тушаа байрладаг тул амархан гэмтдэг. Хашир малчид тэмээг унагах, цохиж нүдэхээс болгоомжилж бөөр нь уначихна гэдэг нь ийм учиртай ажээ.  

Тэмээ алсын барааг өдөр шөнө ялгалгүй хардаг. Үнэр сайн мэдэрдэг. Ус, худаг, айл бууцыг 30-аад км-ийн цаанаас мэдэрдэг гэдэг. Иймээс ямар ч элсэн цөлд баримжаагаа алддаггүй орон зайн мэдрэмж сайтайгаараа малчдад хань түшиг болж, [[хайр]] булаадаг амьтан юм. Ямарваа амьтан ус чийгийг амьсгалаар, хөлсөөр, ялгадсаар алддаг. Тэмээний хамар урт нарийн тул амьсгалаар усыг ууршуулдаггүй. Хамрын хөндийн салст бүрхүүлийн олон үрчлээс ус ууршихаас хамгаалж конденсацлаж үлдээдэг. Нэг минутад 8-10 удаа амьсгалдаг нь усыг ууршихаас хамгаалах бас нэг биологийн зохицолдолгоо юм. 

[[Говь|Говь цөл]]&lt;nowiki/&gt;ийн өвс ургамал, ус, эрдэс бодис ихтэй байдгаас тэмээ [[давс]] [[Хужир|хужрыг]] ихээр хэрэглэдэг. Энэ нь биеийн дотоод осмос даралтыг ихэсгэж ус хадгалан барих чадварыг нэмэгдүүлдэг. Тэмээ [[өвс]], [[ус]]&lt;nowiki/&gt;гүйгээр удаан байж, өл даах чадвараараа бусад ямар ч мал, амьтнаас илүү юм. Тэмээ хэдэн [[долоо хоног]]&lt;nowiki/&gt;оор ус уухгүй байж чадна. Энэ үед шээс нь өтгөрч 0.5 л хүртэл буурна. Тэмээ усаар дутагдсан үедээ бөөрнийхөө сүвнүүдэд хуримтлагдсан шээсээ эргүүлж шингээн гүзээндээ буцаах чадвартай бөгөөд гүзээнд буцаж ирсэн шээсийг тэнд орших бичил биетнүүд уураг болгон хувиргах замаар илүүдэл бодисоо дахин ашиглах, усны хэрэгцээгээ хангах зохилдлоготой болжээ.

Тэмээний бас нэг сонин зохилдолгоо бол агаарын хэм ихсэх үед хөлөрч усаа алдахгүйн тулд биеийн хэмээ нэмэгдүүлэн өнгөрөөж чаддаг явдал юм. Тэмээ бөхнийхөө өөхийг задлан ус болгож чадна. Өдөрт 80 л хүртэл [[ус]] уудаг. Үүнийг гүзээндээ олон хоног хадгалан аажим зарцуулж чаддаг байна. Биедээ их хэмжээний өөх хуримтлуулдаг 2 бөхнөөс гадна гадар, дотор өөх нь 80-100 кг хүрдэг. Энэ нь 900.0 гаруй мянган кило-калоритой тэнцэх илчлэгийн нөөц юм. 100 гр. өөх задрахад 107 мл ус гаргадаг гэж үзэхэд тэмээний усны дутагдлыг хангах нэг эх үүсвэр нь өөх болдог. Туршилтаар тэмээг идүүлэх ч үгүй, услах ч үгүй байлгахад 56-70 хоног, өвс өгч услахгүй байлгахад 78 хоног, зөвхөн ус өгч байгаа нөхцөлд 86-131 хоног тэсч байжээ. Тэмээг удаан хугацаагаар цангаахад биеийн жингийн 1/3-ийг буюу 200 кг жин алдах үед услахад 3 минутын дотор усны алдагдлыг нөхдөг гэж үздэг. Тэмээ ердийн нөхцөлд өтгөн бага, хуурайвтар хоргол гаргадаг нь бас л усны алдагдлыг багасгаж байгаа бөгөөд, жин үдийн халуун нарлуу харж идээшилдэг нь нарыг биеийн бага талбайд тусгах зохилдлогоо юм.

Монгол орны [[цаг агаар]]&lt;nowiki/&gt;ын тачир, хахир байдал, зундаа туйлын халуун, өвөлдөө тэсгим хүйтэн байдаг нь энд амьдах амьтан бүрийг тэсвэр, тэвчээртэй болгодог. Говь нутгаас олдох үл давтагдах, хосгүй амьтдын нэг нь хоёр бөхтэй тэмээ юм. Энэ амьтан Говь цөлийн хатуу хөтүү нөхцөлд хамгийн төгс гэмээр зохицдог. [[Монгол орон]] тэмээг одоогоос 3000 жилийн өмнөөс анх гаршуулж, гэршүүлэн өсгөн үржүүлсэн ууган орон, дэлхийд ховорхон болоод байгаа хос бөхт тэмээний удмын санг хадгалан үлдсэн цөөн орны нэг.

=== Тэмээний ноос ===
Тэмээ хэмээх энэ аварга, амгалан амьтнаас дэлхийн хамгийн дулаан ноосыг гаргаж авдаг. [[Монгол улс]] нь дэлхийд хамгийн олон хоёр бөхт тэмээтэй. 2012 оны мал тооллогын дүнгээс харахад тэмээн сүргийн тоо толгой '''279,6''' мянгад хүрсэн.

Тэмээний ноос нь ноолуур, завсрын үс, хялгаснас бүрдэх бөгөөд ноолуур агууламж нь хонины бүдүүн ноосныхоос их, зунгаг багатай, гол төлөв өөрийнхөө өнгөөр хэрэглэгддэг. Ойролцоогоор 1400 [[тонн]] тэмээний ноос бэлтгэдэг. 

[[Тэмээний ноос]] нь дулаан хадгалах чадвар сайтай, ноолууртай харьцуулахад ширхэгт нь урт 45мм-ээс дээш бөгөөд бөх бат чанараараа давуу байдаг. Дундаж хэмжээтэй тэмээ жилд ойролцоогоор тав гаруй кило ноос өгдөг. Монгол тэмээний ноосны наян хувь нь 21-25 микроны диаметртэй байдаг нь ноосыг онц сайн чанартай, зөөлөн, дулаан болгодог. Нэг килограм тэмээний ноосонд 2.5 метр ноосон утас, 1 метр квадрат хөнжил, 1-1.5 хүзүүтэй урт цамц эсвэл 4 ороолт хийх материал агуулагдана. Монгол тэмээний ноос дунджаар 37 см урт бөгөөд диаметрын хувьд 20-120 микроны хооронд хэлбэлзэнэ. Тэмээний зөөлөн үс дунджаар 12.5 см урт бөгөөд диаметрын хувьд 19-24 микроны хооронд хэлбэлзэнэ. 

Монгол тэмээний ноос нь хувцас хийхэд ашиглагддаг бусад нэхмэл, хөвмөл материалуудын утастай харьцуулахад илүү эдэлгээ сайтай байдгаараа онцлогтой. Тэмээний ноосны хамаг сайн чанаруудыг агуулсан ботгоны ноос нь хөнгөн, зөөлөн чанараараа гайхуулдаг бөгөөд нэг, хоёр настай ботгоны ноос дэлхий зах зээл дээр хамгийн үнэтэй байдаг. Тэмээний ноосонд эмчилгээний чанартай ланолин агуулагддаг. Энэ нь статик нөлөөлөлд орохгүй, тоос татахгүй бөгөөд цусны микро эргэлтийг сайжруулж, дулаацуулах чанартай. Тэмээний ноосны хуурай дулаан нь эмчилгээнд чанартай, нервийн үрэвсэл, мэдрэлийн судасны үрэвсэл, үе мөчний үрэвсэл болон шархираа өвчин намдаадаг гэгддэг.  

Монголчууд шинэ гэр барьж буй айлд тэмээний ноосон утас ээрч бэлэглэдэг уламжлалтай. Тэмээний ноос нь чийг тусгаарлах ба утасны бүтэц нарийн тул агаар дамжуулдаг. Тэмээний ноосон хувцас өмсөх нь арьсыг чимчигнүүлж, цусны эргэлтийг сайжруулдаг эерэг талтай. 

=== Тэмээний нүд сормуус ===
Урт, сэгсгэр сормуус нь тэмээний том нүдийг элсээс хамгаалж, шаардлагатай бол ангарсан хамрын нүхийг сайтар хаадаг байна. Тэмээ маш сайн хараатай: тэд алхаж буй хүнийг нэг километрээс, хөдөлж буй машиныг 3-5 километрийн зайнаас харж чаддаг. Тэд чийгийг маш сайн үнэртэж мэдэрдэг, 40-60 км-ийн зайд цэнгэг бэлчээр эсвэл цэнгэг усны үнэрийг мэдрэхээс гадна тэмээ тэнгэрт аянга цахилгаантай үүлийг анзаарч, [[бороо]] орж цийг буух газар руу явдаг байна.

== Тэмээний нас ==
'''Тэмээ дунджаар 30-37''' жил насалдаг амьтан юм. Тэмээ амгалан дөлгөөн зантай, бэлчээрт тархан идээшилдэг. Уналга эдэлгээнд амархан сурдаг, түргэн номхордог зан авиртай. 

Монгол малчин тэмээг олон мянган  жилийн өмнөөс гаршуулж нөхөрлөснөөр түүний зан араншин, биологийн онцлогийг танин мэдэж, ногт, буйл, бурантаг буй болгон ботгоноос нь барьж, тавьж номхруулан, 2-2.5 настайд нь буйллаж уналганд сургана. Тэмээг буйллаж, бурантгаар хөтлөх аргыг зөвхөн монголчууд хэрэглэдэг. Буйлыг модоор зорж хийдэг ба энэ нь машинаар бол залуур нь гэсэн үг буюу тэмээг аль зүг рүү явахыг чиглүүлж өгдөг зүйл юм. Буйллахын тулд ногтолж таваглан даруулаад буйлаар нь юм уу, [[Ооно|оонын]] эврээр хийсэн соёо, эсвэл хоёр талдаа иртэй гилбэр хэмээх тусгай төмрөөр хамрыг нь цоолж буйландаа товх хийж буруу талаас нь буйлаа хийж зөв талд нь мөн товх хийгээд бурантаг уядаг. 

Тэмээг 2-3 настайд нь унаж сургадаг бол 4-5 насанд нь ачилга, хөллөгөнд сургадаг. Ачлаганд сургахдаа хомнож номхон тэмээний араас хөтөлж сургаад аажмаар эхлээд хөнгөн ачаанд дасгана. Тэмээ нуруундаа 200-240 кг, тэргэнд хөллөсөн үед 400-500 кг ачаа тээж чаддаг. 

=== Тэмээгээр тэнгэр шинжих ===
Тэмээнийхээ зан араншингаар тэнгэрийн байдал цаг агаарыг шинжиж чаддаг нь монгол малчны их гайхалтай ажиглалтын үр дүн юм.

-	ботго залуу тэмээд тонгочиж тогловол тэнгэр мууддаг

-	тэмээ жалга, нөмөр бараанд салхины уруу харж хэвтэвэл тэнгэр хүйтэрнэ

-	ингэ ботгондоо хоргодон буйлаад байвал цас бороо орно гэх мэт. 

== Тэмээн жин ==
[[Тэмээн жин|Аян жин]]&lt;nowiki/&gt;д явахдаа тэмээний хамрыг гэмтээхгүйн тулд бурантгийг нь урд тэмээний татлаганд өвс шүүрч байхаар зайтай хавчуулж хэлхдэг учир тэмээн ачаа тасарч хоцрохоос сэргийлж сүүлчийн тэмээний хүзүүнд хонх зүүдэг. Аян жинд явах тэмээг 10-15 хоног сойно. Тэмээг уяж сойсноор бие нь хагсарч өлчиржин, ул таваг нь бөхөждөг онцлогтой.

Номхон тэмээг ганц хүн ачих тохиолдолд 1 м орчим урт үзүүртээ ац буюу тээглүүртэй хоёр тийш нь сураар тэнцүү гоцоо гаргасан “Хүн мод” хэрэглэн ачна. Хоёр тийш гаргасан суран гогцоог тэмээний шатанд углаж татлагаа дээр нь тавиад хүн модоо налуу байрлуулж үзүүрийг газар хатган тэнгээ ачаад нөгөө талд нь гарч ачдаг арга юм.

Эрдэмтдийн тогтоосноор [[Тэмээн жин|жингийн тэмээ]] цагт 3.5-4.5 км, хоногт 30-40 км явдаг бөгөөд алсын аянд гурав хоног яваад нэг өдөр амардаг байна. Өмнөговь аймгаас [[Улаанбаатар]] хүртэл цагт 4 км,хоногт 37 км газрыг туулж 740 км газрыг 20 хоногт туулдгийг тогтоосон байна.

Тэмээ махны мал биш юм&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Долгор |first=Цэвээнжав |date=1996 |title=Монгол тэмээ |pages=25 |work=Монгол тэмээ}}&lt;/ref&gt;. Тэмээний махыг өргөн дэлгэр биш ч гэсэн хүнсэнд ашигладаг. Тэмээний махыг удаан хугацаагаар нөөцөлж халгалан хэрэглэх нэг арга бол говийн малчдын уламжилж ирсэн [[борц]] хийх арга юм. Тэмээний 1 кг борцны илчит чанар 1326.3 ккалори байдаг бөгөөд дундаас дээш тарга хүчтэй тэмээний мах борц хийхэд илүү тохиромжтой.

=== Ингэний сүү ===
Ингийг [[зун]], намар өдөрт 2 удаа, [[өвөл]] хаварт нэг удаа сааж өтгөн, амт чанар сайтай, эмчилгээний ач холбогдолтой, удаан хадгалагдах чадвартай [[сүү]] авч ашигладаг. [[Ингэний сүү]] цусны судас хатуурах, атеросклероз зэргээс сэргийлж, нарны болон бусад хортой цацрагийн нөлөөнөөс хамгаалах үйлчилгээтэй хүнсний үнэт бүтээгдэхүүн юм. [[Айраг]] исгэж, бүлж тосыг ялган авна, сүүг хөөрүүлж өрөм загсааж хураан шар, цагаан тос хийнэ. Айраг ундааг буцалгаж өтгөрүүлээд шүүж [[Цагаан идээ|аарц, хурууд]] хийнэ. [[Ингэний сүү]] өтгөн байдаг тул цай сүлэхэд маш бага ордог өвөрмөц онцлогтой.

== Тэмээн сүрэг ==
Уудам талыг ухааран бүрхдэг

Холын говийг хонгортон бүрхдэг

Элсэн говийн дундаа

Хөлөг гэж нэрлүүлсэн

Эх Монгол нутагтаа

Заан гэж дээдлүүлсэн

Эртэй сайхан тэмээн сүрэг... гэж магтаалд гардаг. 

=== Тэмээ уяхан амьтан ===
Дуу хуур, уянгалаг аялгуунд уярамтгай. Үнсэн дээр хөрвөөх дуртай, эдэлгээнд хүлцэнгүй, эзэндээ дуулгавартай. 

Дуу хуур, уянгалаг аялгуунд уярамтгай. Энэ чанарыг нь ашиглаж ингэнд ботго авахуулна. Үнсэн дээр хөрвөөх дуртай, эдэлгээнд хүлцэнгүй, эзэндээ дуулгавартай. Өл хоол даах чадвараараа таван хошуу мал дотроо харьцуулахын аргагүй тул олон хоногийн аян жинг дааж чаддаг. Хэвтэхэд нь &quot;сөг”, ”сөг” гэж сургана. Ачаа ачаад буюу унаад босгохдоо “хөөг” гэж туух, эргүүлэхдээ “хөөж”, ”хаа” гэж , тэмээг хужирлахдаа “тоор”, ”тоор”, ингийг ботгондоо ирэхэд “хөөс”, ”хөөс” гэж аажуу тайвуун дуу аялгуу гаргаж сургавал буруу зан сурдаггүй байна. Тэмээтэй аль болох аядуу зөөлөн харьцах тутам амархан ээнэгшиж чаддаг. 

== Тэмээтэй зохиол бүтээл ==

* Яруу найрагч [[Пунцагийн Бадарч]]&lt;nowiki/&gt;ийн Болор цом 1987 оны тэргүүн байрт шалгарсан &quot;Тэмээ&quot; шүлэг
* Алдарч дуучин Пэлжээгийн Адарсүрэнгийн дуулсан &quot;Тэмээн дээрээс наран ойрхон&quot; дууны үгийг Ж.Шагдар, ая. Х.Сэргэлэн зохиожээ.

=== Тэмээ ===
Тэмээ-таван хошуу малын минь нэг

Тэмээ- таван амьд эрдэнийн минь нэг

Тэмээ- таван тивийн улсаас манайд олон бий

Тэмээ- тал, хангай, говь гурван нутагт минь бий

Арслан, заантай цуг бэлчиж сая жилийн тэртээд ч байсан

Айл, хүн хоёртой ижилсэж таван мянган жилийг элээсэн

Амгалан, аварга хоёрын бэлгэдэл мэт биетэй заяасан

Алтан дэлхийд энэ тэмээ гэдэг сайхан амьтаан

Нээрээ би тийм ээ гэх шиг

Нэр нь хүртэл тэмээ

Туг ширээ бөхнөөс нь халуун илч дүүгээд

Тууж явахад хүртэл дулаахан гэж жигтэйхэн

Туульс үлгэрт баатар болон хэлцэгдсэн ч

Туулай элэнцтэйгийг нь бодохоор өрөвдөм хөөрхий.

Ус нэг уугаад гарвал гурван гурав өс хонодог

Уяж сойгоод эдлэхэд гучин хоног өл даадаг

Урт холын аянд эцэж цуцсан гэж дуулдаагүй

Унаган говио орлиж нутаг ердөө шилээгүй

Найрсаг итгэмтгий зангийг нь домогт өгүүлэхдээ

Найранд очих буганд эврээ өгсөн гэдэг юм

Надад эврийг минь авчирч явна уу хэмээн

Найдвар горь тасрахгүй одоо ч алсыг харуулдсаар

Туждаа үнэнчийн батлагаа хэрсэг гэдэг нь аргагүй

Тулганы үнсийг ч санаад хоньтой хотож ирдэг

Туурга нэвт шуургыг өдөржийн газраас мэдэрч

Тухалж нэг л хэвтвэл тэнгэр аястал тэсдэг

θргөн орчлонд ургасан өвс цэцгэн дундаас

θргөст бут шаваг, аль л хатуу хүтүүд нь дурлах

θлгийтэй жаахан хүүгээ бөхнөөс нь зүүгээд нүүхэд

θөжин хөдөлгөх ээж шиг нь бүүвэй бүүвэй гэж алхлах

Авгай хүүхэд шаваад ноосы нь зулгааж байхад

Ав ав гэх шиг гув гув дуугарч зогсох

Ачаа бараа тэгнэж үйлий нь үзэх гэж байхад

Арай өндөрдөөд байна уу гэх шиг өөрөө хэвтээд намсах

Орчлон эх дэлхий нараа бүтэн тойртол

Олдсон жаахан үрээ хэвлийдээ тээж єсгєдєг

Олон гүвээний цаана бутны цэцгэнд согтсон ч

Охин ботгоо гунганахад сэвхийтэл эргээд тэшүүлдэг

Агар зандан шугуй шиг хүрээнтэн сүрэглэж явахад нь ч тэмээ л гэдэг

Аясын салхи дагаж орь ганцаараа явахад нь ч тэмээ л гэдэг

Алаглах циркийн манежед аялгуут хөгжмийн эгшгээр

Алдарт вальс бүжиглэхэд нь ч, жүжигчин гэдэггүй тэмээ л гэдэг

Санаа сэрэггүй тайвандаа үрээ голж мунгинахад нь

Саалийн үнэр ханхалсан бүсгүй хүн хөөсөлж

Салхинд ч эгшиглэдэг хуураа учирлуулан татаад єгєхлєєр

Сайхан хүрэн нүднээсээ нулимс бөмбөрүүлэн гэмшдэг

Нээрээ би тиим ээ гэх шиг

Нэр нь хүртэл тэмээ.

Яргуйт дэлхийн бэлчээрт цөөхөрч байх нь харамсалтай

Ялдамхан энэ орчлонд бусармаг зантай явснаас

Ядахдаа тэмээ шиг явахсан гэж би л ховиндоо бодном

Оньст хүрдэт машины минь гал тос дутаад

Очих газрын дунд саатаж юуны магад бий?

Олс дээсээр хөтлөөд хаа ч хүрсэн итгэлтэй

Оньст техникээс ялгаатай тэмээ-мөнхийн найдварт унаа

Тэмээ-таван хошуу малын минь нэг

Тэмээ-таван амьд эрдэнийн минь нэг

Тэмээ-таван тивийн улсаас манайд л илүүтэй бий

Тэмээ-тал, хангай, говь гурвал нутагт минь дүүрэн бэлчиж байг!

=== Тэмээн дээрээс наран ойрхон ===
Сонихон зэргэлээт говь минь

Солонгын долоон өнгөтэй дээ хө

Солбио хүрэн ат минь хө

Сарын газраа жонжоотой доо хө

Солбио хүрнээ унахаар

Тэнгэрийн наран ойрхон доо хө

Цолмон чамайгаа зорихоор би

Наран шингэхэд хүрнэ ээ хө

Заган шугуйт говь минь

Замилан хорвоод алдартай даа хө

Зандан хүрэн ат минь

Замын холдоо жонжоотой доо хө

Зандан хүрнээ унахаар

Тэнгэрийн саран ойрхон доо хө

Заяа тавилант чамтайгаа би

Саран гийхээр учирна аа хө

Шижиртэн туяарах говь минь

Шинэхэн айл шиг өнгөтэй дээ хө

Ширээ атны минь жонжоонд нь хө

Тэнгэрийн хаяа тэлээстэй дээ хө

Заган шугуйт говь минь

Замилан хорвоод алдартай даа хө

Зандан хүрэн ат минь

Замын холдоо жонжоотой доо хө

=== Тэмээ томоо ===
Атан тэмээ томоо хө

Ачаа тэгнээ даанаа хө

Арслан хүчтэй байтлаа хө

Ааш нь мөн ч сайхнаа хө

Тэмээ том оо тийм ээ хө 

Тэгнээ ачаа даанаа хө 

Заан шиг том мөртлөө хө 

Зан нь ч мөн сайхан аа хө

== Хамгаалалт ==
Дэлхийд ховордсон хос бөхтэй тэмээний удмын үндсэн санг хадгалан үлдсэн цөөн орны нэг нь Монгол Улс юм. Хоёр бөхт тэмээг хайрлан хамгаалж өсгөн үржүүлэх нь зөвхөн манай улсын төдийгүй дэлхий дахины өмнө хүлээх нэг ёсны үүрэг хариуцлага болоод байгаа юм. 

Жил бүрийн [[6 сарын 22|6 дугаар сарын 22]]-нд Дэлхийн тэмээний өдөр тохиодог байна. 2023 онд Монгол улсад анх удаа Дэлхийн тэмээний өдрийг тэмдэглэж “Монгол Улсын хос бөхт тэмээ-хөгжлийн боломж, стратеги” сэдэвт үндэсний зөвлөлдөх уулзалтыг ГХЯ-нд 2023 оны  [[6 сарын 22|6 дугаар сарын 22]]-нд зохион байгуулсан юм. Зөвлөлдөх уулзалтыг Монголын ноос ноолуурын холбоо, “Монгол бактриан” нийгэмлэг, Тэмээн соёл, уралдааны холбоо, “Тэмээн соёл” ТББ, Өмнөговь аймгийн Хүнс, хөдөө аж ахуйн газар, ТЭСО групп, Баянхонгор аймгийн “Ингэн эрдэнэ” ОНӨААТҮГ дэмжин оролцжээ. Зөвлөлдөх уулзалтаас Монгол Улсын тэмээний аж ахуйг тогтвортой хөгжүүлэх, тэмээ, тэмээн соёл уламжлалыг хадгалж хамгаалах, тэмээнээс гаралтай түүхий эд, бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлийг экспортын чиг баримжаатай хөгжүүлэх, оролцогч талуудын хамтын ажиллагааг бэхжүүлэх, Монгол Улсад Дэлхийн хос бөхт тэмээний холбоог байгуулах санаачилгыг хэрэгжүүлэх, Дэлхийн тэмээний өдрийг цаашид уламжлан тэмдэглэх, НҮБ-аас зарласан Олон улсын тэмээчдийн жил /2024 он/-ийг үр бүтээлтэй өнгөрүүлэх, Монгол Улс бүс нутаг, олон улсад үр дүнтэй хамтран ажиллах чиглэлд зөвлөмж гаргав.

== Мөн үзэх ==
[[Таван хошуу мал]]

[[Ингэ]]

[[Ингэний сүү]]

[[Хоормог]]

[[Тэмээний ноос]]

[[Говь]]

[[Тэмээний магтаал]]

[[Тэмээн уралдаан]]

[[Тэмээн поло]]

[[Цагаан идээ]]

[[Өмнөговь аймаг|Өмнөговь]]

[[Дорноговь аймаг|Дорноговь]]

[[Дундговь аймаг|Дундговь]]

[[Говьсүмбэр аймаг|Говьсүмбэр]]

[[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]]

[[Тэмээн жин]]

[[Монгол тэмээ]]

[[Тэмээчин]]

[[Жинчин]]

== Бусад ==
Тэмээ малладаг, тэмээ маллагч, адгуулагч хүнийг [[тэмээчин]] гэнэ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Монгол хэлний зөв бичих дүрмийн журамласан толь |url=http://toli.gov.mn/w/cPNvMwcEg5zneJw0 |access-date=2024-05-30 |website=toli.gov.mn |language=mn}}&lt;/ref&gt;. Монгол хүн ботгыг хурга, ишиг шиг эрхлүүлэхийг цээрлэдэг. Учир нь өсөж том болсоноо мэдэхгүй цоройж, үсчих зэргээр хүн гэмтээх магадлалтай байдаг. 

== Гадаад холбоос ==
[https://mongoltoli.mn/print.php?opt=1&amp;ug_id=92962 Монгол хэлний их тайлбар толь: Тэмээ] 

[http://www.baabar.mn/article/tsagaan-temee Цагаан тэмээ]

[https://goviinhuld.mn/page/72 ТЭМЭЭНИЙ БУСАД АШИГ ШИМ]

[https://www.muz.gov.mn/breeds/view/3 Тэмээ: МОНГОЛ ҮҮЛДЭР]

[https://web.archive.org/web/20240528035737/https://buuvei.mn/?q=%D1%85%D3%A9%D0%B3%D0%B6%D0%B8%D0%BB-%D1%82%D3%A9%D0%BB%D3%A9%D0%B2%D1%88%D0%B8%D0%BB%2F%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-%D1%81%D0%BE%D1%91%D0%BB-%D1%82%D1%8D%D0%BC%D1%8D%D1%8D Малын соёл (Тэмээ)]

[https://web.archive.org/web/20240529023743/http://www.mglnews.mn/content/read/74457.htm Тэнгэрийн амьтан тэмээ эрдэнэ]

[https://montsame.mn/mn/read/267834 Дэлхийн тэмээний өдөр тохиож байна]

''[https://web.archive.org/web/20240605230024/https://newspress.mn/v1/%D0%9D%D0%B8%D0%B9%D0%B3%D1%8D%D0%BC/news/44384 Дэлхийн тэмээний өдөр тохиож байна]''

[https://gogo.mn/r/m8djo Өнөөдөр дэлхийн тэмээний өдөр]

[https://web.archive.org/web/20240605230028/https://mfa.gov.mn/74302 ДЭЛХИЙН ТЭМЭЭНИЙ ӨДӨРТ ЗОРИУЛСАН “МОНГОЛ УЛСЫН ХОС БӨХТ ТЭМЭЭ – ХӨГЖЛИЙН БОЛОМЖ, СТРАТЕГИ” ҮНДЭСНИЙ ЗӨВЛӨЛДӨХ УУЛЗАЛТ БОЛОВ]

== Эх сурвалж ==
[[Ангилал:Салаа туурайтан]]
[[Ангилал:Мал]]</text>
      <sha1>q9dg65nrvphiof7to620hovtg9p8keq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хэлэлцүүлэг:Нүүр хуудас</title>
    <ns>1</ns>
    <id>4338</id>
    <revision>
      <id>856295</id>
      <parentid>831797</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T03:12:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>БОНСГЗ</username>
        <id>104551</id>
      </contributor>
      <comment>/* Баянхонгор аймгийн Байдраг голын танилцуулга */ шинэ хэсэг</comment>
      <origin>856295</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8054" sha1="fiytgtbjvau3vj1ld05yp3i60x89u0s" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;padding: 1em; border: 1px solid #ececec; background-color: #f8f9fa; width: 100%&quot;&gt;Тус хуудсанд зөвхөн Нүүр хуудасны талаар бичнэ үү. Бусад бүх хэлэлцүүлгийг [[Wikipedia:Хурал|Хурал]]-аас&lt;/div&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:right; float:right; margin-left:18px;&quot;
|-
| align=&quot;center&quot; | [[File:file.svg|50px]] '''Архив'''
|-
| align=&quot;center&quot; | [[Хэлэлцүүлэг:Нүүр хуудас/Архив/1]]
|}

== Нүүр хуудсаа шинэчлэх тухай ==

Тус нүүр хуудасны дизайнд айхтар төм өөрчлөлт ороогүй удаж байгаа юм чинь [[Хэрэглэгч:Chinneeb/1]] хуудсанд шинэ дизайн туршаад явж байна. Ялгаатай зүйлс нь:

* Мобайл төхөөрөмжүүдэд нийцтэй (responsive) - хуучин (одоогийн) нүүр хуудас нь хүснэгт ашиглаж байсан, flexboxтой div-ээр солив.
* Онцлох зурагний хэсгийг хассан - хэлэлцүүлгийг (бас) энд: [[Wikipedia-н хэлэлцүүлэг:Онцлох зураг]]
* Интро хэсгийг нилээд өөрчилсөн - идэвхтэй хэрэглэгчийн тоог харуулсан
* Бусад хэлний Википедиагийн жагсаалтийг 500'000+ -т хязгаарлаж, тува + казак хэлийг нэмсэн
* Танилцуулгын хэсгийг дээшлүүлж, хялбаршуулсан
* Викимедиа төслүүдийн хэсгийг өөрчилж, Commons ийг коммонс гэж нэрлэсэн (викимедиа агуулах эсвэл Вики хөмрөг гэх мэт орчуулгыг хэрэглэсэн нь дээр гэвэл саналаа өгнө үү)
* Яваандаа тэгээд ангиллын хэсгийг яваандаа [[Портал:Техник]] шиг порталны жагсаалт болговол сайн л байна.

Эдгээрээс гадна css файлд хэд хэдэн өөрчлөлтийг [[Хэрэглэгч:Chinneeb/common.css]] хуудсанд туршиж байна. Эдгээр өөрчлөлтүүдийг сайтын common.css -т нэмснээр &quot;ө&quot;, &quot;ү&quot; үсгийг саппорт хийхгүй фонтыг саппортлодог фонтоор сольж харагдацийг арай сайжруулна байх гэж бодож байна.

Эдгээр өөрчлөлтүүд болж байна уу? Аливаа санал онолоо хэлээрэй, тэгээд энд давхар санал асуулга тавьчихлаа.

Аливаа өөрчлөлийг эсэргүүцсэн олон хүн байхгүй тохиолдолд 7 хоног орчмын дотор хуудсаа шинэчлэе гэж бодох байна. Жич: Хуучин нүүр хуудсаа [[Нүүр хуудас/6]] хуудсанд архивласан.

-- [[User_talk:Chinneeb|&lt;span style=&quot;color:blue&quot;&gt;chinneeb&lt;/span&gt;]] 03:11, 2 Аравдугаар сар 2022 (UTC)

===Санал асуулга===
'''Санал асуулга''': Онцлох зурагтай байхаа болих
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;'''✅ Дэмжинэ''' --~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; эсвэл &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;'''❌ Дэмжихгүй''' --~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; гэж оруулаад саналаа өгнө үү

====Дэмжиж байна ====
* '''✅ Дэмжинэ''' --[[User_talk:Chinneeb|&lt;span style=&quot;color:blue&quot;&gt;chinneeb&lt;/span&gt;]] 03:11, 2 Аравдугаар сар 2022 (UTC) (санал асуулгыг эхлүүлсэн хүний хувьд)
* '''✅ Дэмжинэ'''. Өмнөх Нүүр хуудасны дизайныг ([[Нүүр хуудас/6]]) 2015 онд Франц зэрэг хэд хэдэн википедиаг судалж байгаад оруулсан юм. Хуучин дизайн өнгө будаг, агуулгын хувьд одоо хүртэл надад таалагддаг боловч, үүргээ нэгэнт гүйцэтгэсэн түүх гэж үзээд шинээр солихыг дэмжиж байна. Шинэ дизайн мобайл төхөөрөмжүүдэд нийцтэй гэж дээр бичсэнчлэн үр дүнгээ өгнө гэдэгт итгэж байна. --[[Хэрэглэгч:MongolWikiNew|MongolWikiNew]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MongolWikiNew|talk]]) 04:58, 30 Арваннэгдүгээр сар 2022 (UTC) 
====Дэмжихгүй ====
* '''❌ Дэмжихгүй'''

== Мэдээллийн технологи ==

Танилцуулга [[Хэрэглэгч:Bolor1989|Bolor1989]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Bolor1989|яриа]]) 00:30, 18 Есдүгээр сар 2025 (UTC)

== Баянхонгор аймгийн Байдраг голын танилцуулга  ==

Хангайн нурууны Хан Жаргалантын нуруу, Хөөнгийн Эрээн уул (3120 м), Сүвийн Шомбон уулын (3380 м) өврөөс усжиж Зүүн, Дунд, Баруун голын бэлчрээс Байдрагийн эхэн гол гэж нэрлэгдэн зүүн гарын цутгал Бугатын гол, Улзын гол, Мөрөнгийн гол, Хөх давааны гол, баруун гарын цутгал Лүнгийн гол, Мандлын гол нийлснээр Байдраг гол болон 295 км урсаж Бөөнцагаан нуурт цутгадаг. Төв Азийн гадагш урсгалгүй гол юм.Байдраг голын үндсэн цутгал голуудын баруун талаас хамгийн том цутгал нь Загийн гол 88 км, Шорвогтын гол 91 км, Уртын гол 65 км, Цагаан гол 58 км, Зүүн гарын хамгийн том, цор ганц цутгал буюу Өлзийт гол болон Өлзийт голын эхийг бүрдүүлэгч Өвөр тээлийн гол, Цагаан түрүүтийн гол, Үхэгийн гол, Жаргалантын гол, Сүмбэрийн гол, Олгойн гол зэрэг бөгөөд Өлзийт гол болон түүний хамгийн том цутгал эх болох Цагаан түрүүт голуудын нийт урт 150 км орчим замыг туулан Байдраг голд цутгадаг. Тус гол нь Жаргалант, Заг, Галуут, Бууцагаан, Бөмбөгөр, Баацагаан сумдын нутгийг дамжин урсдаг. Байдраг голын сав газарт жилийн урсцын 9.8-34.9 хувь хавар, 50.8-80.3 хувь зун, 85.7-94.9 хувь дулааны улиралд хувь тус тус бүрдэнэ. Намрын улиралд 5.0-11.9 хувь ногдох ба өвлийн улиралд буюу 12-2 дугаар сард гол ёроолдоо хүртэл хөлдөж урсацгүй болдог. Байдраг голын олон жилийн дундаж урсац Байдраг орчимд 2.9м3/с, Байдраг-Баянбүрд орчимд 9.7 м3/с гэсэн тооцоо гарсан байна. Голдрилын дундаж өндөр 1764 м, ус хагалбарын шугамын урт 748,84 км, 2048.0 м, голуудын нийлбэр урт 27,302.2 км, усан сүлжээний нягтшил 1.5 км/км2, хөндийн гүн дунджаар 284 м, түүний өргөн 60.6 км байна. Байдраг голын савд гол, горхины сүлжээний нягтшил дунджаар 0.22 км/км2 бөгөөд 6 дугаар эрэмбийн гол юм. [[Хэрэглэгч:БОНСГЗ|БОНСГЗ]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:БОНСГЗ|яриа]]) 03:12, 14 Тавдугаар сар 2026 (UTC)</text>
      <sha1>fiytgtbjvau3vj1ld05yp3i60x89u0s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856299</id>
      <parentid>856295</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T05:49:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>856299</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4685" sha1="0bui4u7h99ez38vid91uc4wu9031qff" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;padding: 1em; border: 1px solid #ececec; background-color: #f8f9fa; width: 100%&quot;&gt;Тус хуудсанд зөвхөн Нүүр хуудасны талаар бичнэ үү. Бусад бүх хэлэлцүүлгийг [[Wikipedia:Хурал|Хурал]]-аас&lt;/div&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:right; float:right; margin-left:18px;&quot;
|-
| align=&quot;center&quot; | [[File:file.svg|50px]] '''Архив'''
|-
| align=&quot;center&quot; | [[Хэлэлцүүлэг:Нүүр хуудас/Архив/1]]
|}

== Нүүр хуудсаа шинэчлэх тухай ==

Тус нүүр хуудасны дизайнд айхтар төм өөрчлөлт ороогүй удаж байгаа юм чинь [[Хэрэглэгч:Chinneeb/1]] хуудсанд шинэ дизайн туршаад явж байна. Ялгаатай зүйлс нь:

* Мобайл төхөөрөмжүүдэд нийцтэй (responsive) - хуучин (одоогийн) нүүр хуудас нь хүснэгт ашиглаж байсан, flexboxтой div-ээр солив.
* Онцлох зурагний хэсгийг хассан - хэлэлцүүлгийг (бас) энд: [[Wikipedia-н хэлэлцүүлэг:Онцлох зураг]]
* Интро хэсгийг нилээд өөрчилсөн - идэвхтэй хэрэглэгчийн тоог харуулсан
* Бусад хэлний Википедиагийн жагсаалтийг 500'000+ -т хязгаарлаж, тува + казак хэлийг нэмсэн
* Танилцуулгын хэсгийг дээшлүүлж, хялбаршуулсан
* Викимедиа төслүүдийн хэсгийг өөрчилж, Commons ийг коммонс гэж нэрлэсэн (викимедиа агуулах эсвэл Вики хөмрөг гэх мэт орчуулгыг хэрэглэсэн нь дээр гэвэл саналаа өгнө үү)
* Яваандаа тэгээд ангиллын хэсгийг яваандаа [[Портал:Техник]] шиг порталны жагсаалт болговол сайн л байна.

Эдгээрээс гадна css файлд хэд хэдэн өөрчлөлтийг [[Хэрэглэгч:Chinneeb/common.css]] хуудсанд туршиж байна. Эдгээр өөрчлөлтүүдийг сайтын common.css -т нэмснээр &quot;ө&quot;, &quot;ү&quot; үсгийг саппорт хийхгүй фонтыг саппортлодог фонтоор сольж харагдацийг арай сайжруулна байх гэж бодож байна.

Эдгээр өөрчлөлтүүд болж байна уу? Аливаа санал онолоо хэлээрэй, тэгээд энд давхар санал асуулга тавьчихлаа.

Аливаа өөрчлөлийг эсэргүүцсэн олон хүн байхгүй тохиолдолд 7 хоног орчмын дотор хуудсаа шинэчлэе гэж бодох байна. Жич: Хуучин нүүр хуудсаа [[Нүүр хуудас/6]] хуудсанд архивласан.

-- [[User_talk:Chinneeb|&lt;span style=&quot;color:blue&quot;&gt;chinneeb&lt;/span&gt;]] 03:11, 2 Аравдугаар сар 2022 (UTC)

===Санал асуулга===
'''Санал асуулга''': Онцлох зурагтай байхаа болих
&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;'''✅ Дэмжинэ''' --~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; эсвэл &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;'''❌ Дэмжихгүй''' --~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; гэж оруулаад саналаа өгнө үү

====Дэмжиж байна ====
* '''✅ Дэмжинэ''' --[[User_talk:Chinneeb|&lt;span style=&quot;color:blue&quot;&gt;chinneeb&lt;/span&gt;]] 03:11, 2 Аравдугаар сар 2022 (UTC) (санал асуулгыг эхлүүлсэн хүний хувьд)
* '''✅ Дэмжинэ'''. Өмнөх Нүүр хуудасны дизайныг ([[Нүүр хуудас/6]]) 2015 онд Франц зэрэг хэд хэдэн википедиаг судалж байгаад оруулсан юм. Хуучин дизайн өнгө будаг, агуулгын хувьд одоо хүртэл надад таалагддаг боловч, үүргээ нэгэнт гүйцэтгэсэн түүх гэж үзээд шинээр солихыг дэмжиж байна. Шинэ дизайн мобайл төхөөрөмжүүдэд нийцтэй гэж дээр бичсэнчлэн үр дүнгээ өгнө гэдэгт итгэж байна. --[[Хэрэглэгч:MongolWikiNew|MongolWikiNew]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:MongolWikiNew|talk]]) 04:58, 30 Арваннэгдүгээр сар 2022 (UTC) 
====Дэмжихгүй ====
* '''❌ Дэмжихгүй'''</text>
      <sha1>0bui4u7h99ez38vid91uc4wu9031qff</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монгол Улсын Их Сургууль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6023</id>
    <revision>
      <id>856255</id>
      <parentid>847590</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T00:49:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-29033-81</username>
        <id>104546</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;Орхон Сургууль&quot; doesn't exist anymore. It has been bought by Erdenet Institute of Technology and is now part of Erdenet Institute of Technology.</comment>
      <origin>856255</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22334" sha1="47ew1abtyain7chv9cq5io4g7y5j8e1" xml:space="preserve">{{Инфобокс Их сургууль
 | нэр                   = Монгол Улсын Их Сургууль
 | эххэлдээрх_нэр            = {{MongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ&lt;br /&gt;ᠣᠯᠣᠰ ‍ᠣᠨ&lt;br /&gt;ᠶᠡᠬᠡ&lt;br /&gt;ᠰᠣᠷᠭᠠᠭᠣᠯᠢ}}
 | уриа                  = «Эрдмийн хэт цахиваас, хөгжлийн гал бадармой»

 | зураг          =National University of Mongolia (2024).jpg
 | зургийн_хэмжээ           = 200px
 | байгуулагдсан            = 1942 оны 10 сарын 5 ({{Years ago|1942|10|5}} жилийн өмнө)
 | төрөл                   = Улсын сургууль
 | endowment              = 
 | city                   = [[Улаанбаатар]]
 | state                  = 
 | country                = [[Монгол]]
 | staff                  = 
 | faculty                = 797 &lt;ref name=&quot;aboutus-2018&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.num.edu.mn/aboutnum |title=Бидний тухай |access-date=2018-05-20 |archive-date=2022-02-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223095856/https://www.num.edu.mn/aboutnum |url-status=dead }}. Бидний тухай.&lt;/ref&gt;
 | ректор                 = Баянжаргалын Очирхуяг&lt;ref name=&quot;ochirkhuyag&quot;&gt;{{cite web |title=МУИС-ийн захирлын албан үүргийг түр орлон гүйцэтгэгчээр Баянжаргалын Очирхуягийг томиллоо |date = 25 May 2020|url=https://news.num.edu.mn/?p=80050 |access-date=25 May 2020}}&lt;/ref&gt;
 | chancellor             = 
 | undergrad              = 16200&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.meds.gov.mn/?p=6254|title = Боловсрол, шинжлэх ухааны яам &amp;#124; эхлэл}}&lt;/ref&gt;
 | postgrad               = 3625
 | doctoral               = 1035
 | other                  = 406 гадаад оюутан, 18 хэлний бэлтгэл ангийн оюутнууд &lt;ref name=&quot;aboutus-2018&quot; /&gt;
 | campus                 = Улаанбаатар (төв)&lt;br&gt;[[Улиастай]], [[Завхан]]&lt;br&gt;[[Эрдэнэт]], [[Орхон]]
 | mascot                 = 
 | colors                 = Хөх {{Color box|#1b4588}}
 | affiliations           = Монголын их, дээд сургуулиудын консорциум (МИДСК), UMAP
 | цахим_хуудас           = {{url|www.num.edu.mn}}
}}

'''Монгол Улсын Их Сургууль''', товчилсон нэрээр '''МУИС''' нь Монгол Улсын Улаанбаатар хотод байрладаг улсын их сургууль юм. 1942 онд байгуулагдсан, Монголын хамгийн ууган дээд сургууль бөгөөд тухайн үеийн Ерөнхий сайд [[Хорлоогийн Чойбалсан]]гийн нэрээр Чойбалсангийн Улсын Их Сургууль гэж нэрлэгдсэн. Улаанбаатар хотод үндсэн 7 салбар сургууль, хоёр салбар (Завхан аймгийн Улиастай, Орхон аймгийн Эрдэнэт хотод), улсын ач холбогдол бүхий гурван академи (Монгол судлал, эдийн засаг, тогтвортой хөгжил) байдаг.

1921 онд Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс байгуулагдаж, орчин үеийн анхны дунд сургуулийг байгуулсны дараа эрдэм шинжилгээний байгууллагыг илүү өндөр түвшинд байгуулах шаардлагатай гэж үзсэн. 1942 онд Засгийн газраас МУИС-ийг Монголын ууган их сургууль болгон байгуулж, 1946 онд анхны оюутнууд төгсөж, социализмын үед тус сургууль нь намын элитүүдийг бэлтгэх төв болж байв. Боловсролыг төлбөртэй, төрийн хатуу хяналтад байлгадаг байсан. Ардчиллын дараа аажмаар орчин үеийн их сургууль болон өөрчлөгдсөн. 1995 оноос бакалавр, магистр, докторын зэрэг олгох сургалтуудыг явуулж эхэлсэн.

Тус сургууль нь Монголын орчин үеийн түүхэнд онцгой байр суурь эзэлдэг бөгөөд анхны их сургууль төдийгүй тус улсын олон шилдэг их сургуулиудын эцэг эх болж байна. Тус улсын их дээд сургуулиудын ихэнх нь, тэр дундаа ШУТИС, Амьдралын шинжлэх ухааны их сургууль, Анагаахын шинжлэх ухааны их сургууль, Хүмүүнлэгийн ухааны их сургууль нь МУИС-ийн факультет, салбар сургуулиудаас улбаатай.

2018 оны байдлаар 18,000 гаруй оюутан төрөл бүрийн хөтөлбөрт хамрагдсан бөгөөд гол төлөв монгол хэлээр хичээл заадаг.

==Түүх==
[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын Ардын Их хурлын 1940 оны 3-р сарын 22-ны тогтоолд үндэслэн, 1940 оны 12-р сарын 6-нд БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлөөс “Улаанбаатар хотноо улсын университет байгуулах тухай&quot; 45 дугаар тогтоол гаргажээ. Дээрх шийдвэрийг үндэслэн БНМАУ [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын дэмжлэгтэйгээр 1942 онд [[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсангийн]] нэрэмжит Улсын Университетийг байгуулсан байна. БНМАУ-ын МАХН-ын Төв Хороо, Сайд нарын Зөвлөлөөс гаргасан Их сургууль байгуулах бэлтгэл ажлыг хангах үүргийг тухайн үеийн Гэгээрлийн сайд [[Түнжингийн Машлай]] гүйцэтгэж байв. Монгол Улсын Их Сургууль нь [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн II Дайны]] үед үндэс сууриа тавьж, Монгол улсад үндэсний дээд боловсролтой боловсон хүчин бэлтгэх анхны их сургууль болов. Ректорын 1 тоот тушаал гарч тоо-физикийн багшийн ангид 31, мал эмнэлэг, зоотехникийн факультетэд 27, хүн эмнэлгийн факультетэд 35, нийт 93 хүнийг оюутнаар элсүүлж, тэд Монголд оюутан хэмээх нэрийг хүртсэн анхдагчид болжээ. Зөвлөлтийн архитектор [[Николай Щепетильников|Николай Щепетильниковын]] зургаар 1944 оноос барьж эхэлсэн хичээлийн төв байр 1946 онд ашиглалтад орсон байна.

МУИС нь түүхэн хөгжлийнхөө явцад одоогийн МУБИС, ХААИС, ЭМШУИС, ШУТИС, ХИС, Ховд их сургууль гэсэн 6 их сургуулийг өрх тусгаарлан шинээр байгуулж, Монгол улсад дээд боловсролын тогтолцоог бий болгон төлөвшүүлэхэд асар их хувь нэмэр оруулсан билээ.

=== Байгуулалт ===

[[1940]] онд [[Монгол Улс]]ын ерөнхий боловсролын анхны ''бүрэн дунд сургууль'' - нийслэлийн 10 жилийн нэгдүгээр дунд сургууль байгуулагджээ. Ийнхүү манай оронд нэг талаас [[их сургууль|их, дээд сургуульд]] элсэх бэлтгэл хангахуйц [[Боловсрол|бүрэн дунд сургуультай]] болсон, нөгөө талаас улс орны [[улс төр]], [[нийгэм]] [[эдийн засаг]], [[Соёл|соёлын салбарт]] төрөл бүрийн мэргэжлийн дээд боловсролтой мэргэжилтэн шаардагдаж эхэлснийг харгалзан, үндэсний орчин үеийн их, дээд сургуулийг байгуулах нь нийгмийн зайлшгүй шаардлага хэрэгцээ бий болсон юм. 

=== Хөгжил цэцэглэлт ===
{{sectstub}}

[[1946]] оны 6-р сард Ленин клубт МУИС-ийн анхны төгсөлтийн ёслолын хурал болсон. ''Анагаах ухааны факультет'': Ч.Долгор, Р.Нямаа, Б.Рагчаа, Б.Лодон, Ц.Долгор, Ч.Долгор, Ц.Ишханд, Г.Дорж, Б.Цэрэнлхам, Цэдэвмаа, Гомбогарам, А.Дарь, Дамдинсүрэн. ''Мал эмнэлгийн факультет'': Балжинням, Бямбаа, Сосорбарам, Шинжээ, Ядмаа, Яринпэл, Тойвгоо, Ширбазар, Ишээ, Сампил, Сэнгээ, Жамьянжав, Магалжав, Норов. ''Физик математикийн факультет'': Аюушжав, Банзар, Батаа, Батжаргал, Дамдил, Дашиймаа, Дондог, Дугармаа, Жигжиддорж, Нинжбадгар, Пүрэв, Рэгзэдмаа, Содном, Цэдэнжав, Цэрэндагва, Цэрэнжав, Шаарийбуу эдгээр нь ууган төгсөгчид байжээ.

Их сургуулийн Ректорын 1946 оны 7-р сарын 5-ны өдрийн 84 дүгээр тушаалаар анхдугаар төгсөлтөөр онц сайн шалгагдаж улмаар тус сургуульд багшлахаар үлдэж буй оюутан [[Сандагийн Сосорбарам]], [[Пунцагийн Шинжээ]], [[Ганжийн Аюушжав]], [[Баяраагийн Батжаргал]], [[Намсрайн Ишээ]], [[Санжийн Дашмаа]], [[Раднаагийн Жигжиддорж]], [[Намсрайн Содном]] нар байжээ. Мөн Шинжлэх Ухааны Хүрээлэнгийн архивд ажилтай Дэндэв, МАХН-ын Төв Хорооны ажилтан Ш.Лувсанвандан, [[Чадраабалын Лодойдамба]], Гадаад яамны орлогч сайд [[Номтайширын Лхамсүрэн]], Улсын хэвлэлийн дарга [[Бямбын Ринчен]], Шинэ хүчний дээд сургуулийн багш Чимэд, Цэрэндаш, Дотоод яамны сайд Цэдэв нар цагийн багшаар хавсран ажиллаж байжээ. 

[[1970]]-аад оноос МУИС-ийн хөгжил улам эрчимжжээ. Тус сургууль Монголын олон дээд сургуулийг өөрөөсөө тєрүүлэн, дэлхийн олон орны үндэсний их сургуулийн зиндаанд дөхөж очин, жам ёсны гольдрилоороо хөгжих замд баттай оржээ. Монгол Улсын Их Сургууль (МУИС) нь бүрэлдэхүүн 5 сургууль, орон нутаг дахь харьяаллын 2 сургууль, үндэсний статустай 3 хүрээлэн, судалгааны бусад нэгжүүдтэй, бакалавр, магистр, докторын түвшний 23.0 мянга орчим суралцагч, 750 гаруй эрдэмтэн багш, 1400 орчим ажилтан, ажилчидтай Монгол улсын эрдэм оюуны томоохон төв юм.

[[1990]]-ээд оноос хойшхи хугацаанд дээд боловсролыг шаталсан сургалтын тогтолцоонд шилжүүлэх, кредит системийг нэвтрүүлэх, их сургуулийг санхүүгийн хувьд өөрөө өөрийгөө санхүүжүүлэх зарчимд нийцүүлэн өөрчлөх, боловсролын агуулга, стандартыг өрнөдийн өндөр хөгжилтэй орнуудын их дээд сургуулиудын жишигт ойртуулахад чиглэсэн өөрчлөлтүүдийг хийж ирсэн.

[[2014]]-[[2015]] оны хичээлийн жилээс шинэ бүтэц, зохион байгуулалтаар үйл ажиллагаагаа явуулж байгаа бөгөөд МУИС-ийн 2020 он хүртэлх хөгжлийн Стратеги төлөвлөгөөг шинэчлэн баталлаа. МУИС-ийг сургалтад суурилсан их сургуулиас тогтвортой хөгжлийн үзэл баримтлал бүхий академик мэдлэгийг нийгэм-эдийн засгийн эргэлтэд оруулдаг, хөгжил дэвшилд хувь нэмэрээ оруулдаг судалгааны их сургууль болгон өөрчлөх зорилт тавин ажиллаж байна.

=== Шинэчлэл ===

[[1990]]-[[1991]] оны хичээлийн жилд тус сургуулиар бэлтгэн гаргаж байгаа бүх мэргэжлийн сургалтын төлөвлөгөөнд суурь боловсролын, мэргэжлийн, мэргэшүүлэх хичээлүүдийн цагийн зохистой харьцааг бий болгох, оюутны бие даан суралцах цагийн хэмжээг нэмэгдvvлэх, сонгон суралцах хэлбэрийг өргөтгөх чиглэлээр эхний өөрчлөлт хийж, [[бакалавр]]ын суралцах хугацааг 5 жил байсныг 4 жил болгожээ.

[[1991]]-[[1992]] оны хичээлийн жилээс бакалавр, магистр, докторын гэсэн шаталсан сургалтанд шилжих болж, эдгээр зэргийн мэргэжлийн тодорхойлолт, сургалтын төлөвлөгөөг шинэчлэн боловсруулсан байна.

[[1993]]-[[1994]] оны хичээлийн жилээс сургуулийн хэмжээгээр кредит тогтолцоонд шилжих асуудлыг шийдвэрлэхийн тулд хичээлд [[кредит]] оноох, үүнтэй холбогдуулан сургалтын төлөвлөгөөг шинэчлэхэд сургуулийн хэмжээнд баримтлах нэгдсэн зарчмыг боловсруулан хэрэгжүүлж эхэлсэн байна. Энэ үндсэн дээр бакалаврын зэргийн сургалтын 43 салбарын 60 гаруй мэргэжлийн сургалтын төлөвлөгөөг шинэчилжээ. Энэхүү шинэчилсэн сургалтын төлөвлөгөөний онцлог нь зах зээлийн нөхцөлд тохируулан сургалтын агуулга, технологийг шинэчлэн боловсронгуй болгох, дээд боловсролын суурь, мэргэжлийн суурь, мэргэжлийн хичээлүүдийн оновчтой харьцааг тогтоох, бүх хичээлд кредит цаг харгалзуулах зэрэгт оршиж байлаа. Эл шинэчилсэн төлөвлөгөөг [[1994]]-[[1995]] оны хичээлийн жилээс эхлэн сургалтанд мөрдсөн байна.  

[[1991]] оноос тус сургууль аспирантурын элсэлтийг бие даан явуулж анхлан 8 аспирантыг уралдаант шалгалтаар элсүүлжээ.

[[1993]]-[[1994]] оны хичээлийн жилд тус сургуулийг анх удаа 13 хүн төгсч, магистрын зэрэг авсан байна. Ийнхүү эхэлсэн шаталсан сургалтын тогтолцоо улам өргөжин хөгжиж, [[1992]]-[[1993]] оны хичээлийн жилийн байдлаар бакалаврын болон магистр, докторын сургалтанд хамрагдан суралцагчдын тооны харьцаа 67:12 байсан бол [[1997]]-[[1998]] онд 9:1 болж, магистрын докторын сургалтанд хамрагдагсадын тоо үлэмж өссөн учир энэ хичээлийн жилд магистр, докторын сургалтын албыг шинээр байгуулсан юм.  

МУИС [[1999]] оны 5 сард Дээд боловсролын магадлан итгэмжлэх үндэсний зөвлөлийн шийдвэрээр анх удаа дээд боловсролын сургалтын байгууллагын магадлан итгэмжлэл хийлгэсэн билээ.

[[2000]] оны 5 сард сургалтын процессийн удирдлага зохион байгуулалт, сургалтын технологийг боловсронгуй болгох, чанарыг сайжруулах зорилгоор бvрэлдэхүүний сургууль, факультет бүрт сургалтын албыг туршилтын журмаар 2 жилийн хугацаагаар байгуулан ажиллуулсан ба [[2002]] оны 4 сард уг ажлын дүнг захирлын зөвлөлгөөнөөр хэлэлцэн цаашид үргэлжлүүлэн ажиллуулахаар шийдвэрлэжээ.

МУИС-ийг 2016-2024 онд хөгжүүлэх стратегийн төлөвлөгөөнд Алсын хараагаа “МУИС-ийн алсын хараа нь дэлхийн түвшний их сургууль болоход оршино. Үүний дүнд 2024 онд МУИС нь чөлөөт мэдлэг буюу либерал арт уламжлалд суурилсан, бүс нутгийн хэмжээнд тэргүүлэх байр суурьтай судалгааны их сургууль болж улмаар Азийн шилдэг 100 их сургуулийн эгнээнд багтаж орно” хэмээн тодорхойлон, энэхүү зорилгод хүрэх, стратегийн тэргүүлэх чиглэлүүдээ тодорхойлон ажиллаж байгаа юм.

== Удирдах Зөвлөл ==
МУИС-ийн дүрмийн 4.1.4-д заасны дагуу МУИС-ийн Удирдах зөвлөл нь дараах чиг үүргийг хэрэгжүүлнэ. Үүнд:

* МУИС-ийн хөгжлийн бодлого, стратеги төлөвлөгөөг хэлэлцэн батлах, өөрчлөх
* Захирлын саналыг үндэслэн МУИС-ийн дүрэм, түүний нэмэлт өөрчлөлт, бүтэц, зохион байгуулалтыг хэлэлцэн батлах
* МУИС-ийн жилийн төсөв, хөрөнгө оруулалтын хуваарийг баталж, гүйцэтгэл, зарцуулалтад хяналт тавих, аж ахуйн нэгж, байгууллага, иргэдээс хандив авах журам тогтоох
* Сургалтын болон оюутны байрны төлбөрийн хэмжээг хэлэлцэн батлах
* Захирлыг томилох, чөлөөлөх саналыг үүсгэн байгуулагчид тавих
* МУИС-ийн үйл ажиллагааны тайланг хэлэлцэх, үнэлэх, дүгнэх
* Элсэгчдийн тоог тогтоох
* Удирдах зөвлөлийн үйл ажиллагааны жилийн тайлан гаргаж, үүсгэн байгуулагчид өгөх

==Бүрэлдэхүүн сургуулиуд==

*Бизнесийн сургууль
*[[Олон улсын харилцаа, нийтийн удирдлагын сургууль (МУИС)|Улс төр судлал, олон улсын харилцаа, нийтийн удирдлагын сургууль]]
*Хууль зүйн сургууль
*Инженер, технологийн сургууль
*Мэдээллийн технологи, электроникийн сургууль
*[[Шинжлэх Ухааны Сургууль (МУИС)|Шинжлэх ухааны сургууль]]

=== Салбар сургуулиуд ===
* Завхан сургууль
* [[Байгаль-Эх Лицей Ахлах Сургууль]]
* Дорнод сургууль

==Гадаад хамтын ажиллагаа==

МУИС нь гадаадын 129 их сургуультай хамтын ажиллагаатай. Үүнд, [[Ази]] [[номхон далай]]н бүс нутагт 65, [[Хойд Америк]]т 8, [[Европ]]т 56.

==Мөн үзэх==
*[[Оюутны Холбоо ба Оюутан Конгресс (Монгол Улсын Их Сургууль)|Оюутны Холбоо ба Оюутан Конгресс]]
*[[Монгол улсын их дээд сургуулиуд|Монгол Улсын Их Сургуулиуд]]

== Эх сурвалж ==
{{Reflist}}

== Цахим холбоос ==
{{Commons category|National University of Mongolia}}
*[http://www.num.edu.mn Албан ёсны цахим хуудас]

[[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургууль| ]]
[[Ангилал:Улаанбаатарын их сургууль]]
[[Ангилал:Монголын барилга байгууламж]]
[[Ангилал:Монголын боловсрол]]
[[Ангилал:1942 онд байгуулагдсан]]</text>
      <sha1>47ew1abtyain7chv9cq5io4g7y5j8e1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Каунас</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10672</id>
    <revision>
      <id>856242</id>
      <parentid>844468</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T12:26:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Enkhsaihan2005</username>
        <id>64429</id>
      </contributor>
      <origin>856242</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18959" sha1="bolj5u4su2gozjifvac8g0ysenq0xas" xml:space="preserve">{{short description|Литвын хоёр дахь том хот}}
{{about|хотын|хошууг|Каунас хошуу}}
{{Инфобокс суурин
| name                 = Каунас
| native_name          = Kaunas
| nicknames             = [[Литвын түр нийслэл|Laikinoji sostinė]], [[дайн хоорондын үе|Дайн хоорондын үеийн]] жижиг [[Парис]]&lt;ref name=&quot;InterwarParis&quot;&gt;{{cite web |title=Kodėl Kaunas buvo vadinamas mažuoju Paryžiumi? |url=https://kultura.lrytas.lt/istorija/kodel-kaunas-buvo-vadinamas-mazuoju-paryziumi.htm |website=lrytas.lt |access-date=2024-01-21 |language=lt-LT}}&lt;/ref&gt;
| settlement_type      = Хот
| image_skyline        = {{multiple images
 | border = infobox
 | total_width = 280
 | image_style = border:1;
 | caption_align = center
 | perrow = 1/2/2/2
 | image1 = Kauno senamiestis by Augustas Didzgalvis.jpg
 | caption1 = [[Төв дүүрэг (Каунас)|Каунасын хуучин хот]]
 | image2 = Kaunas Castle in 2023.jpg
 | caption2 = [[Kaunas Castle]]
 | image3 = House of Perkūnas, Kaunas, Lithuania - Diliff.jpg
 | caption3 = [[Каунасын цайз]]
 | image4 = Kauno rotuse 2006-06-11.jpg
 | caption4 = [[Хотын танхим, Каунас|Каунасын хотын танхим]]
 | image5 = Church of St. Francis Xavier, Kaunas 20220630.JPG
 | caption5 = [[Гэгээн Францис Ксавьерийн сүм, Каунас|Гэгээн Францис Ксавьерийн сүм]]
 | image6 = Kauno Marios.jpg
 | caption6 = [[Каунасын усан сан]]
 | image7 = Pažaislis Monastery exterior, Kaunas, Lithuania - Diliff.jpg
 | caption7 = [[Пажаислисийн хийд]]
}}
| pushpin_map          = Литва#Балтын орнууд#Европ
| pushpin_relief       = 1
| pushpin_map_caption  = Литва дахь байршил##Балт дахь байршил##Европ дахь байршил
| image_flag           = LTU Kaunas flag.svg
| image_shield         = Coat of Arms of Kaunas.svg
| image_blank_emblem   = Kaunas logo.png
| blank_emblem_type    = [[Брэнд тэмдэг]]
| motto                = ''Diligite justitiam qui judicatis terram''&lt;br /&gt;([[Латин хэл|Латин]]: Дэлхийг шүүдэг та нар шударга ёсыг эрхэмлэ&lt;ref name=&quot;Raffa&quot;&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=ndVBh8BVb6UC |title=The Complete Danteworlds: A Reader's Guide to the Divine Comedy |last=Раффа |first=Гай П. |date=2009 |publisher=Чикагогийн Их Сургуулийн Хэвлэл |isbn=978-0226702872}}&lt;/ref&gt;)
| mapframe = yes
| mapframe-zoom = 10
| mapframe-point = none
| subdivision_type     = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]]
| subdivision_name     = {{flag|Литва}}
| subdivision_type1    = [[Литвын бүс нутгууд|Угсаатны бүс нутаг]]
| subdivision_name1    = 
| subdivision_type2    = [[Литвын хошууд|Хошуу]]
| subdivision_name2    = [[Каунас хошуу]]
| subdivision_name3    = [[Каунас хотын захиргаа]]
| subdivision_type3    = [[Литвын хотын захиргааны жагсаалт|Хотын захиргаа]]
| government_type      = [[Хотын дарга–зөвлөлийн засгийн газар]]
| leader_title         = [[Каунас хотын дарга|Хотын дарга]]
| leader_name          = [[Висвалдас Матийошайтис]] (2015-)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://en.kaunas.lt/municipality/mayor |title=Kaunas city municipality – Mayor's office |publisher=Каунас хотын захиргаа |access-date=2018-06-07}}&lt;/ref&gt;
| established_date     = 1361
| established_title    = Анх дурдагдсан
| established_date2    = 1408
| established_title2   = [[Магдебургийн эрх|Хотын эрх]] олгогдсон
| population_total     = 304,198
| population_as_of     = 2024
| population_urban     = 410475
| population_metro     = 656417
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;n885&quot;&gt;{{cite web |title=Kaunas (City Municipality, Lithuania) |website=Population Statistics, Charts, Map and Location |date=2024-01-01 |url=https://www.citypopulation.de/en/lithuania/admin/kaunas/024__kaunas/ |access-date=2025-08-08}}&lt;/ref&gt;
| demographics_type2   = ДНБ {{nobold|(Нэрлэсэн)}}
| demographics2_footnotes = &lt;ref name=&quot;GDP&quot;&gt;{{cite web|title=Gross domestic product by region in 2024 M.|url=https://osp.stat.gov.lt/informaciniai-pranesimai?articleId=14388593|website=osp.stat.gov.lt}}&lt;/ref&gt;
| demographics2_title1 = Бөөгнөрөл
| demographics2_info1 = €{{FXConvert|EUR|15.86|year=2024|b|lk=on}}
| demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох
| demographics2_info2 = €{{FXConvert|EUR|27000|year=2024|lk=on}} 
| blank3_name        = [[Хотын төсөв]]
| blank3_info        = €0.8 тэрбум (2026)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kaunas.lt/2026/02/24/patvirtintas-2026-metu-kauno-biudzetas-ir-strateginis-veiklos-planas-didziausios-investicijos-svietimui-socialinems-paslaugoms-ir-infrastrukturai/|title=Patvirtintas 2026 metų Kauno biudžetas ir Strateginis veiklos planas: didžiausios investicijos – švietimui, socialinėms paslaugoms ir infrastruktūrai}}&lt;/ref&gt;
| area_total_km2     = 157
| area_urban_km2     = 1,653
| area_metro_km2     = 8,086
| elevation_m        = 48
| population_density_km2 = 1903
| population_urban_footnotes = &lt;ref name=&quot;f667&quot;&gt;{{cite web |title=Kaunas metropolitan region |website=GEODATALAND |date=2023-12-09 |url=https://geodataland.com/kaunas-metropolitan-region/ |access-date=2025-08-08}}&lt;/ref&gt;
| population_density_urban_km2 = 230
| population_metro_footnotes = &lt;ref name=&quot;f667&quot;/&gt;
| population_density_metro_km2 = 77
| population_demonym = {{lang|mn|Каунасчууд}} ([[Монгол хэл|Монгол]])&lt;br /&gt;{{lang|lt|kauniečiai}} ([[Литва хэл|Литва]])
| timezone           = [[Дорнод Европын Цаг|ДЕЦ]]
| utc_offset         = +2
| timezone_DST       = [[Дорнод Европын Зуны Цаг|ДЕЗЦ]]
| utc_offset_DST     = +3
| coordinates        = {{coord|54|53|50|N|23|53|10|E|region:LT_type:city(355000)|display=inline,title}}
| postal_code_type   = Шуудангийн код
| postal_code        = 44xxx – 52xxx
| area_code          = (+370) 37
| website            = [http://en.kaunas.lt/ www.kaunas.lt]
| blank_name_sec2    = [[Коппений уур амьсгалын ангилал|Уур амьсгал]]
| blank_info_sec2    = [[Эх газрын чийглэг уур амьсгал|Dfb]]
| footnotes          = {{designation list
| embed = yes
| designation1 = WHS
| designation1_offname = Модернист Каунас: Өөдрөг үзлийн архитектур, 1919-1939
| designation1_date = 2023 &lt;small&gt;(45-р [[Дэлхийн өвийн хороо|хуралдаан]])&lt;/small&gt;
| designation1_number = &lt;ref&gt;{{cite web |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/list/1661 |title=Modernist Kaunas: Architecture of Optimism, 1919-1939 |access-date=2023-09-18}}&lt;/ref&gt;
| designation1_criteria = iv
| designation1_type = Соёлын
| designation1_free1name = ЮНЕСКО-гийн бүс нутаг
| designation1_free1value = [[Европ дахь дэлхийн өвийн жагсаалт|Европ]]
 }}
}}

'''Каунас''' ([[Литва хэл]]: ''Kaunas'', [[латви хэл]]: ''Kauņa'', {{lang-pl|Kowno}}, {{lang-ru|Каунас}}) нь [[Литва|Литвын]] хоёр дахь том [[хот]] бөгөөд [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ад нэгдэхийн өмнө Литвын [[нийслэл]] байв. [[Хүн ам]] нь [[2005]] оны байдлаар 361,300 орчим. Литвын нутгийн төв хэсэгт орших бөгөөд [[Неман гол|Немунас]], [[Нерис гол]]уудын цутгалд байх хотын төв хэсэг нь түүхэн барилгууд элбэгтэйгээрээ алдартай. [[Варшав]]аас [[Рига]], [[Таллинн]]аар дамжин [[Хельсинки]] хүрэх &quot;Via Baltica&quot; хурдны зам тус хотоор дайрч өнгөрнө.

== Түүх ==
Каунасын түүх нь [[10-р зуун]]аас эхтэй. Хамгийн анх түүхийн дурсгалд нэр нь гарч ирсэн үе бол [[1361]] он юм. [[13-р зуун]]д [[Тевтоны рыцариуд]]ын довтолгооноос хотоо хамгаалах зорилгоор хэрмэн хана барьсан аж. 1362 онд Тевтоны рыцариуд хотыг эзэлж, [[Каунас цайз]]ыг сүйтгэсэн бөгөөд түүнийг 15-р зууны эхэнд сэргээн барьсан байна. [[1408]] онд Магдебургийн хуулиар тусгай эрх олгогдсоноос хойш усан боомт бүхий худалдааны төв болон цэцэглэж эхлэв. [[1441]] онд Ханзагийн лигт элсч, тус лигийн худалдааны төв нээгдсэн байна. [[16-р зуун]] гэхэд Литвын Их Вант Улсын бүрэлдэхүүнд сургууль, эмнэлэг зэргээр хангагдсан амьдрахад тухтай хот болсон байлаа. 1655 онд Оросууд удаа дараа тус хотыг довтолж, 1701 онд Шведийн армид эзлэгдсэн. Мөн 1657, 1708 онд хар үхэл буюу тахал Каунасыг дайрч байснаас гадна 1731, 1732 онд хотын нэг хэсэг нь түймэрт өртөн сүйрч байжээ.

1795 онд [[Польш-Литвын холбоо]]ны нэг хэсэг байсан тус хотыг [[Оросын Хаант Улс]] эзэлж, [[Вилений губерн]]ы харьяанд оруулсан байна. 1812 онд [[Наполеон]]ы цэргүүд Орост довтлох үеэрээ хотыг 2 ч удаа түйвээсэн билээ.
Польш, Литвад Оросыг эсэргүүцсэн 2 удаагийн бослогын (1830-31, 1863-64) үеэр Оросууд Каунаст цэрэг оруулан бослогыг дарж байсан гэдэг. 1843 онд Каунаст төвтэй Ковно (Каунас) губерн байгуулагдсан аж. 1862 онд Орос, [[Герман]]ыг холбосон төмөр зам ашиглалтад ороход Каунас чухал зангилаа болсон юм. Мөн 1898 онд цахилгаан станц баригджээ.

1919 онд большевикууд Вильнюсыг эзлэхэд Литвын засгийн газар Каунаст байрлаж байв. Мөн Польшууд Вильнюсыг эрхшээлдээ оруулахад Каунасыг түр нийслэлээ болгосон бөгөөд энэ нь 1939 онд Литва улс [[ЗХУ]]-ын бүрэлдэхүүнд орох хүртэл үргэлжилсэн байна.

Дэлхийн 2 дайны хооронд Каунас хот нь Литвын хамгийн том хот, аж үйлдвэрийн төв нь болжээ. Балтын орнууд ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд ороод удалгүй [[Нацист Герман]]д эзлэгдэж, хот ихээхэн сүйтгэгдсэн. 1991 онд ЗХУ задрахад Литва улс тусгаар тогтнолоо олон, Каунас нь тус улсын бүрэлдэхүүнд оржээ.

== Хүн ам ==
{|class=&quot;wikitable&quot;
!Он!!Хүн ам
|-
|1796||8,500
|-
|1813||3,000
|-
|1825||5,000
|-
|1840||8,500
|-
|1860||23,300
|-
|1897||71,000
|-
|1923||92,000
|-
|1940||154,000
|-
|1959||214,000
|-
|1966||275,000
|-
|1989||418,087
|-
|2001||378,943
|-
|2004||366,652
|-
|2005||361,274
|}
Өдгөө Каунасын оршин суугчдын ихэнх нь [[Литва үндэстэн|литвачууд]] боловч [[19-р зуун]]д тэд дөнгөж 6.6%-г эзэлдэг байв&lt;ref&gt;志摩園子『バルト三国の歴史 エストニア・ラトヴィア・リトアニア』中公新書。2004年。p.124。&lt;/ref&gt;

== Уур амьсгал == 
{{Уур амьсгалын хүснэгт
| location = Каунас (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1901-одоо)
| metric first = Yes
| single line = Yes
| Jan record high C = 13.9
| Feb record high C = 14.8
| Mar record high C = 23.8
| Apr record high C = 28.6
| May record high C = 31.4
| Jun record high C = 32.9
| Jul record high C = 34.9
| Aug record high C = 35.3
| Sep record high C = 33.3
| Oct record high C = 23.9
| Nov record high C = 16.7
| Dec record high C = 11.1
| year record high C = 35.3
| Jan high C = -0.8
| Feb high C = 0.3
| Mar high C = 5.0
| Apr high C = 12.9
| May high C = 18.7
| Jun high C = 21.7
| Jul high C = 23.5
| Aug high C = 23.5
| Sep high C = 17.9
| Oct high C = 10.9
| Nov high C = 4.7
| Dec high C = 0.7
| year high C = 11.6
| Jan mean C = -3.5
| Feb mean C = -2.9
| Mar mean C = 1.2
| Apr mean C = 7.6
| May mean C = 13.0
| Jun mean C = 16.3
| Jul mean C = 18.0
| Aug mean C = 17.8
| Sep mean C = 12.9
| Oct mean C = 7.2
| Nov mean C = 2.6
| Dec mean C = -1.2
| year mean C = 7.5
| Jan low C = -6.1
| Feb low C = -6.0
| Mar low C = -2.1
| Apr low C = 2.8
| May low C = 7.5
| Jun low C = 11.0
| Jul low C = 13.0
| Aug low C = 12.8
| Sep low C = 8.8
| Oct low C = 4.2
| Nov low C = 0.6
| Dec low C = -3.3
| year low C = 3.8
| Jan record low C = -35.8
| Feb record low C = -36.3
| Mar record low C = -26.3
| Apr record low C = -12.0
| May record low C = -3.7
| Jun record low C = 0.1
| Jul record low C = 2.1
| Aug record low C = 0.3
| Sep record low C = -3.0
| Oct record low C = -13.7
| Nov record low C = -21.0
| Dec record low C = -30.6
| year record low C = -36.3
| Jan avg record high C = 5.8
| Feb avg record high C = 6.3
| Mar avg record high C = 12.8
| Apr avg record high C = 22.5
| May avg record high C = 26.5
| Jun avg record high C = 28.2
| Jul avg record high C = 30.7
| Aug avg record high C = 30.5
| Sep avg record high C = 25.3
| Oct avg record high C = 18.3
| Nov avg record high C = 11.4
| Dec avg record high C = 6.7
| year avg record high C = 32.0
| Jan avg record low C = -19.0
| Feb avg record low C = -17.0
| Mar avg record low C = -9.9
| Apr avg record low C = -3.4
| May avg record low C = 0.6
| Jun avg record low C = 5.0
| Jul avg record low C = 8.3
| Aug avg record low C = 7.0
| Sep avg record low C = 1.5
| Oct avg record low C = -2.9
| Nov avg record low C = -7.0
| Dec avg record low C = -12.2
| year avg record low C = -21.3
| precipitation colour = green
| Jan precipitation mm = 48
| Feb precipitation mm = 38
| Mar precipitation mm = 38
| Apr precipitation mm = 38
| May precipitation mm = 53
| Jun precipitation mm = 65
| Jul precipitation mm = 88
| Aug precipitation mm = 77
| Sep precipitation mm = 51
| Oct precipitation mm = 61
| Nov precipitation mm = 47
| Dec precipitation mm = 47
| year precipitation mm = 651
| Jan precipitation days = 12.29
| Feb precipitation days = 10.77
| Mar precipitation days = 10.40
| Apr precipitation days = 8.50
| May precipitation days = 9.25
| Jun precipitation days = 10.76
| Jul precipitation days = 10.72
| Aug precipitation days = 10.51
| Sep precipitation days = 8.46
| Oct precipitation days = 10.76
| Nov precipitation days = 10.65
| Dec precipitation days = 11.21
| year precipitation days = 124.53
| Jan sun = 42.1
| Feb sun = 63.4
| Mar sun = 141.8
| Apr sun = 205.5
| May sun = 275.0
| Jun sun = 272.5
| Jul sun = 277.1
| Aug sun = 254.6
| Sep sun = 176.0
| Oct sun = 106.0
| Nov sun = 37.7
| Dec sun = 32.3
| year sun = 1884
| Jan humidity = 88
| Feb humidity = 86
| Mar humidity = 79
| Apr humidity = 70
| May humidity = 68
| Jun humidity = 72
| Jul humidity = 74
| Aug humidity = 75
| Sep humidity = 80
| Oct humidity = 85
| Nov humidity = 89
| Dec humidity = 90
| year humidity = 80
| Jan dew point C = -5
| Feb dew point C = -5
| Mar dew point C = -3
| Apr dew point C = 1
| May dew point C = 7
| Jun dew point C = 11
| Jul dew point C = 13
| Aug dew point C = 13
| Sep dew point C = 9
| Oct dew point C = 5
| Nov dew point C = 1
| Dec dew point C = -3
| source 1 = Литвын Ус Цаг Уурын Алба,&lt;ref&gt;{{cite web |title=Klimato duomenys 1991-2020|url=https://www.meteo.lt/klimatas/lietuvos-klimatas/klimato-duomenys/ |website=Lietuvos hidrometeorologijos tarnyba |language=lt}}&lt;/ref&gt; Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага (дундаж үзүүлэлт өндөр ба доод),&lt;ref name=WMO&gt;
{{cite web
| url = http://www.worldweather.org/105/c00607.htm
| title = World Weather Information Service – Kaunas
| access-date = 2026-05-13
| publisher = World Meteorological Organization
| date = 2011}}&lt;/ref&gt; NOAA (туйлын цэг)&lt;ref name = NOAA&gt;{{Cite FTP | url = ftp://dossier.ogp.noaa.gov/GCOS/WMO-Normals/RA-VI/LU/26629.TXT
| server = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]]
| url-status = dead
| title = Kaunas Climate Normals 1961–1990
| access-date = 2026-05-13}}&lt;/ref&gt;
| source 2 = Météo Climat (хур тунадастай өдөр),&lt;ref&gt;{{cite web
| url = http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/listenormale-1991-2020-1-p130.php
| title = Météo Climat stats for Kaunas 1991–2020
| publisher = Météo Climat
| access-date = 2026-05-13}}&lt;/ref&gt; Цаг, огноо (шүүдрийн цэг, 1985-2015)&lt;ref&gt;{{cite web
|url = https://www.timeanddate.com/weather/lithuania/kaunas/climate
|title = Climate &amp; Weather Averages in Kaunas
|publisher = Time and Date
|access-date = 2026-05-13}}&lt;/ref&gt;
| date = 2010
| source = 
}}

== Ах дүү хотууд ==
* {{CHN}}, [[Амой]]
* {{POL}}, [[Вроцлав]]
* {{DNK}}, [[Оденсе]]
* {{RUS}}, [[Калининград]]
* {{FRA}}, [[Гренобль]]
* {{EST}}, [[Тарту]]
* {{FIN}}, [[Тампере]]
* {{UKR}}, [[Харьков]]
* {{CZE}}, [[Брно]]
* {{AUT}}, [[Линц]]
* {{USA}}, [[Лос-Анжелес]]

== Цахим холбоос ==
{{Commons|Kaunas|Каунас}}
{{Wiktionary}}
* [https://web.archive.org/web/20121218095653/http://kaunas.lt/ Kauno miesto savivaldybė]
* [http://www.ktu.lt/ Kauno technologijos universitetas]
* [http://www.fbk.lt/ Kauno futbolo beisbolo klubas]

== Эшлэл ==
{{reflist}}

[[Ангилал:Каунас| ]]
[[Ангилал:Каунас дүүргийн суурин]]
[[Ангилал:Литвын хот]]
[[Ангилал:Литвын урьдын нийслэл]]
[[Ангилал:Неман голын суурин]]
[[Ангилал:Нерис голын суурин]]
[[Ангилал:Ханзе хот]]
[[Ангилал:Литвын их сургуулийн хот]]</text>
      <sha1>bolj5u4su2gozjifvac8g0ysenq0xas</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вьетнамын дайн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12331</id>
    <revision>
      <id>856272</id>
      <parentid>818100</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T01:46:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>211</id>
      </contributor>
      <comment>[[File:FNL_Flag.svg]]-г [[File:Flag_of_the_National_Liberation_Front_of_South_Vietnam,_Flag_of_South_Vietnam_(1975–1976).svg]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:CO</comment>
      <origin>856272</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="77184" sha1="po3y2ztv93hit7y527dy5qz8p8ojdp4" xml:space="preserve">{{Инфобокс дайн
|partof = [[Хүйтэн дайн]]
|image=[[Файл:UH-1combatmission1970.jpg|300px]]
|caption=Өмнөд Вьетнамын нисэх хүчний [[UH-1 Iroquois|UH-1]] нисдэг тэрэг [[Меконг мөрөн|Меконг мөрний салаа]] дээгүүр нисэж байна. 1970 он
|date= 1959&lt;ref name=&quot;WarBegan&quot;/&gt; – 1975 оны [[4 сарын 30]]
|place=[[Вьетнам]], [[Камбож]], [[Лаос]]
|territory=Өмнөд ба Хойд Вьетнамын нэгдэл
|result=Хойд Вьетнамын ялалт
* Коммунистууд Өмнөд Вьетнам, Камбож, Лаосыг авсан.
|combatant1= '''[[Анти-коммунизм|Анти-Коммунист]] хүчин:'''
{{flag|Өмнөд Вьетнам}}&lt;br /&gt;{{flag|АНУ}}&lt;br /&gt;{{flag|Өмнөд Солонгос}}&lt;br /&gt;{{flag|Австрали}}&lt;br /&gt;{{flag|Филиппин|1919}}&lt;br /&gt;{{flag|Шинэ Зеланд}}&lt;br /&gt;{{flagicon|Камбож|1970}} [[1970 оны Камбожийн төрийн эргэлт|Бүгд Найрамдах Кхмер Улс]]&lt;br /&gt;{{flag|Тайланд}}&lt;br /&gt;{{flagicon|Лаос|1952}} [[Лаосын вант улс]]&lt;br /&gt;
|combatant2= '''[[Коммунизм|Коммунист]] хүчин:''' 
{{flag|Хойд Вьетнам}}&lt;br /&gt;{{flagicon|Бүгд Найрамдах Өмнөд Вьетнам Улс}} [[Вьет Конг]]&lt;br /&gt;{{flagicon|Камбож|1975}} [[Ардчилсан Кампуч|Кхмерийн босогчид]]&lt;br /&gt;{{flagicon|Лаос}} [[Патет Лаос]]&lt;br /&gt;{{flag|БНХАУ}}&lt;br /&gt;{{flag|ЗХУ|1955}}&lt;br /&gt;{{flag|Хойд Солонгос}}&lt;br /&gt;
|strength1=~1,200,000 (1968)&lt;br /&gt;Өмнөд Вьетнам: ~650,000&lt;br /&gt;АНУ: 553,000 (1968)&lt;ref&gt;[http://www.historycentral.com/Vietnam/Troop.html Вьетнамын дайн]&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;Өмнөд Солонгос: 312,853,&lt;ref&gt;{{citation
|last1=Larsen
|first1=Stanley Robert
|last2=Collins
|first2=James Lawton, Jr.
|chapter=CHAPTER VI, The Republic of Korea
|chapter-url=http://www.history.army.mil/books/Vietnam/allied/ch06.htm
|title=Allied Participation in Vietnam
|url=http://www.history.army.mil/books/Vietnam/allied/
|publisher=Department of the Army
|publication-date=1985
|year=1975
|id=Library of Congress Catalog Card Number 74-28217
|access-date=2009-06-01
|archive-date=2013-01-27
|archive-url=https://web.archive.org/web/20130127081834/http://www.history.army.mil/books/Vietnam/allied/
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt; Шинэ Зеланд, Тайланд, Филиппин: 10,450&lt;ref&gt;{{citation
|url=http://ieas.berkeley.edu/cks/k12/ROKTimeline.doc
|title=Appendix B: Timeline of Korean Involvement in Vietnam War
|publisher=[http://ieas.berkeley.edu:8002/cks/ Center for Korean Studies, UC Berkeley]
|accessyear=2009
|accessdate=6 сарын 1
|archive-date=2008-09-09
|archive-url=https://web.archive.org/web/20080909212225/http://ieas.berkeley.edu/cks/k12/ROKTimeline.doc
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;Австрали: 49,968 (1962-1973)&lt;ref&gt;{{Citation
|url=http://www.defence.gov.au/army/ahu/HISTORY/vietnam_war.htm
|title=Vietnam War 1962-72
|publisher=Army History Unit, Australian Army
|accessdate=5 October 2008}}&lt;/ref&gt;
|strength2=~520,000 ([[1968]])&lt;br /&gt;Хойд Вьетнам: ~340,000&lt;br /&gt;БНХАУ: 170,000 (1969) &lt;br /&gt;ЗХУ: 3,000&lt;br /&gt;Хойд Солонгос: 300
|commander1 = {{flagicon|Өмнөд Вьетнам}} '''[[Нгуен Ван Тиеу]]'''&lt;br /&gt; {{flagicon|Өмнөд Вьетнам}} [[Лам Куанг Ти]] &lt;br /&gt;{{flagicon|Өмнөд Вьетнам}} [[Нгуен Као Кы]]&lt;br /&gt;{{flagicon|Өмнөд Вьетнам}} [[Нго Дин Дием]] &lt;br /&gt; {{flagicon|Өмнөд Вьетнам}} [[Нго Куанг Труонг]] &lt;br /&gt;{{flagicon|АНУ}} '''[[Дуайт Эйзенхауэр]]''' &lt;br /&gt; {{flagicon|АНУ}} '''[[Жон Фицжеральд Кеннеди|Жон Ф.Кеннеди]]''' &lt;br /&gt;{{flagicon|АНУ}} '''[[Линдон Жонсон]]''' &lt;br /&gt;{{flagicon|АНУ}} '''[[Ричард Никсон]]'''&lt;br /&gt; {{flagicon|АНУ}} [[Роберт МакНамара]]&lt;br /&gt;{{flagicon|АНУ}} [[Уильям Вестморлэнд]]&lt;br /&gt;{{flagicon|АНУ}} [[Эрл Вийлер]]&lt;br /&gt;{{flagicon|АНУ}} [[Жеральд Форд]]&lt;br /&gt;{{flagicon|АНУ}} [[Крейтон Абрамс]] &lt;br /&gt; {{flagicon|АНУ}} [[Фредерик Вэйанд]] &lt;br /&gt; {{flagicon|АНУ}} [[Эльмо Зумвалт]] &lt;br /&gt; {{flagicon|АНУ}} [[Жон Пол Ванн]]&lt;br /&gt; {{flagicon|АНУ}} [[Робин Олдс]]&lt;br /&gt; {{flagicon|АНУ}} [[Жон С.МакКэйн II]]&lt;br /&gt; {{flagicon|Өмнөд Солонгос}} [[Пак Чүн-Хи]]&lt;br /&gt;{{Flagicon|Австрали}} [[Харольд Холт]]&lt;br /&gt;{{flagicon|Филиппин|1919}} [[Фердинанд Маркос]]&lt;br /&gt;{{flagicon|Шинэ Зеланд}} [[Кейт Холёэйк]]&lt;br /&gt;{{flagicon|Камбож|1970}} [[Лон Нол]]&lt;br /&gt;{{flagicon|Тайланд}} [[Таном Киттикачорн]]
|commander2 = {{flagicon|Хойд Вьетнам}} '''[[Хо Ши Мин]]''' &lt;br /&gt; {{flagicon|Хойд Вьетнам}} '''[[Ле Дуан]]''' &lt;br /&gt;{{flagicon|Хойд Вьетнам}} [[Труонг Чинь]] &lt;br /&gt;{{flagicon|Хойд Вьетнам}} [[Нгуен Чи Тань]] &lt;br /&gt; {{flagicon|Хойд Вьетнам}} [[Во Нгуен Гиап]] &lt;br /&gt; {{flagicon|Хойд Вьетнам}} [[Фам Хунг]]&lt;br /&gt;{{flagicon|Хойд Вьетнам}} [[Ван Тиен Дунг]] &lt;br /&gt;{{flagicon|Бүгд Найрамдах Өмнөд Вьетнам Улс}}{{flagicon|Хойд Вьетнам}} [[Тран Ван Тра]] &lt;br /&gt; {{flagicon|Хойд Вьетнам}} [[Ле Дук То]]&lt;br /&gt;{{flagicon|Хойд Вьетнам}} [[Донг Сы Нгуен]]&lt;br /&gt;{{flagicon|Хойд Вьетнам}} [[Нгуен Хуу Ан]]&lt;br /&gt;{{flagicon|Хойд Вьетнам}} [[Ле Дук Ань]]&lt;br /&gt; {{Flagicon|Бүгд Найрамдах Өмнөд Вьетнам Улс}}{{flagicon|Хойд Вьетнам}} Тран До &lt;br /&gt; {{flagicon|Хойд Вьетнам}} [[Нгуен Ван Тоан]]&lt;br /&gt;{{flagicon|Хойд Вьетнам}} Хоанг Минь Тао&lt;br /&gt;{{flagicon|Хойд Вьетнам}} Нгуен Минь Чау &lt;br /&gt;{{flagicon|Хойд Вьетнам}} Тран Те Тон&lt;br /&gt;{{flagicon|Хойд Вьетнам}} Чу Фонг Дой&lt;br /&gt;{{flagicon|Хойд Вьетнам}} Труонг Мук&lt;br /&gt;{{flagicon|Бүгд Найрамдах Өмнөд Вьетнам Улс}} Во Минь Триет &lt;br /&gt; {{flagicon|Камбож|1975}} [[Пол Пот]] &lt;br /&gt; {{flagicon|БНХАУ}} [[Мао Зэдунь]] &lt;br /&gt; {{flagicon|ЗХУ|1955}} [[Никита Хрущёв]] &lt;br /&gt; {{flagicon|ЗХУ|1955}} [[Леонид Брежнев]]
|casualties1={{flagicon|Өмнөд Вьетнам}} '''Өмнөд Вьетнам''' 220,357 нас барсан;&lt;ref name=&quot;aaron&quot;&gt;{{cite video
 |people = Aaron Ulrich (Editor); Edward FeuerHerd (Producer &amp; Director)
 |date2 = 
 |month2 = 
 |year2 = 2005 &amp; 2006
 |title = Heart of Darkness: The Vietnam War Chronicles 1945-1975
 |url = 
 |format = Box set, Color, Dolby, DVD-Video, Full Screen, NTSC
 |medium = Documentary
 |publisher = Koch Vision
 |location = 
 |accessdate = 
 |accessmonth=
 |accessyear = 
 |time = 321 minutes
 |id = 
 |isbn = 1-4172-2920-9
}}&lt;/ref&gt; 1,170,000 шархадсан&lt;br /&gt;{{flagicon|АНУ}} '''АНУ''' 58,159 амь үрэгдсэн;&lt;ref name=&quot;aaron&quot;/&gt; 2,000 сураггүй болсон; 303,635 шархадсан&lt;ref&gt;Vietnam war-eyewitness booksW.; ''Iraq and Vietnam: Differences, Similarities and Insights'', (2004: Strategic Studies Institute)]&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;{{flagicon|Өмнөд Солонгос}} '''Өмнөд Солонгос''' 4,960 амь үрэгдсэн; 10,962 шархадсан&lt;br /&gt;{{flagicon|Австрали}} '''Австрали''' 520 амь үрэгдсэн;&lt;ref name=&quot;aaron&quot;/&gt; 2,400* шархадсан&lt;br /&gt;{{flagicon|Шинэ Зеланд}} '''Шинэ Зеланд''' 37 амь үрэгдсэн; 187 шархадсан&lt;br /&gt;{{flagicon|Тайланд}} '''Тайланд''' 1,351 амь үрэгдсэн&lt;ref name=&quot;aaron&quot;/&gt;
'''Нийт амь үрэгдсэн: 285,831&lt;br /&gt;'''Нийт шархадсан: ~1,490,000'''
|casualties2={{flagicon|Хойд Вьетнам}} [[Файл:Flag of the National Liberation Front of South Vietnam, Flag of South Vietnam (1975–1976).svg|22px|border]] '''Хойд Вьетнам &amp; NLF''' 1,176,000 амь үрэгдсэн/сураггүй болсон;&lt;ref name=&quot;aaron&quot;/&gt;&lt;br /&gt;600,000+ шархадсан&lt;ref&gt;Soames, John. ''A History of the World'', Routledge, 2005.&lt;/ref&gt; &lt;br /&gt;{{flagicon|БНХАУ}} '''БНХАУ''' 1,446 амь үрэгдсэн; 4,200 шархадсан&lt;br /&gt;{{flagicon|ЗХУ|1955}} '''ЗХУ''' 16 амь үрэгдсэн&lt;ref&gt;Кривошеев Г. Ф., ''Россия и СССР в войнах XX века: потери вооруженных сил. Статистическое исследование'' (Krivosheev G. F., ''Russia and the USSR in the wars of the 20th century: losses of the Armed Forces. A Statistical Study'' Greenhill 1997 ISBN 1-85367-280-7)&lt;/ref&gt;
'''Нийт амь үрэгдсэн: ~1,177,446&lt;br /&gt;'''Нийт шархадсан: ~604,000+
|casualties3='''Өмнөд Вьетнамын амь үрэгдсэн энгийн иргэд''': 1,581,000&lt;ref name=&quot;aaron&quot;/&gt;&lt;br /&gt;'''Камбожийн амь үрэгдсэн энгийн иргэд''': ~700,000&lt;br /&gt;'''Вьетнамын амь үрэгдсэн энгийн иргэд''': ~2,000,000&lt;ref name=&quot;afp1995&quot;&gt;Philip Shenon, 20 Years After Victory[http://www.virtual.vietnam.ttu.edu/star/images/232/2322414020.pdf]&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;'''Лаосын амь үрэгдсэн энгийн иргэд''': ~50,000
}}
'''Вьетнамын дайн''' нь [[Вьетнам]], [[Лаос]], [[Камбож]]ийн нутагт 1955 оноос&lt;ref name=&quot;WarBegan&quot;&gt;1956 онд коммунистуудыг цаазаар авах эрх бүхий цагдаагийн газар байгуулагдсан бөгөөд Вьетконгууд 1957 оны эхнээс цуврал алан хядлага үйлдэх болсон. Хамгийн анхны цэргийн томоохон тулгаралт 1959 оны 9 сарын 26-нд болжээ{{Webarchiv|url=http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/pentagon/pent14.htm |wayback=20171019184424 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-09-26 08:21:31 InternetArchiveBot }}.&lt;/ref&gt; 1975 оны 4-р сарын 30 хүртэл үргэлжилсэн [[дайн]] юм. Коммунист эвcлээр дэмжүүлсэн [[Хойд Вьетнам]], [[АНУ]] болон [[Зүүн Өмнөд Азийн Гэрээний Байгууллага|Зүүн Өмнөд Азийн Гэрээний Байгууллагын]] гишүүн орнуудаар дэмжүүлсэн Өмнөд Вьетнамын талууд байлдсан.&lt;ref&gt;{{cite web|publisher=Британника нэвтэрхий толь|title=Vietnam War|quote=Meanwhile, the United States, its military demoralized and its civilian electorate deeply divided, began a process of coming to terms with defeat in its longest and most controversial war|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/628478/Vietnam-War|accessyear=2009|accessdate=6 сарын 1}}&lt;/ref&gt;

Өмнөд Вьетнамын коммунист бүлэглэл болох [[Вьетконг]]ийн хөнгөн зэвсэглэсэн босогчид Коммунизмын эсрэг хүчнийхний байрлалуудаар өргөн хэмжээний [[партизаны дайн]] өрнүүлсэн. Харин [[Хойд Вьетнамын Арми|Умард Вьетнамын Арми]] томоохон хэмжээний хүчээр ердийн дайны ажиллагааг өрнүүлжээ. АНУ болон Өмнөд Вьетнамын тал агаарт давуу байдал тогтоон, агаараас  бөмбөгдөж, &quot;олоод устгах&quot; [[(Search and Destroy)]] ажиллагааг хэрэгжүүлж байсан газрын хүч, артиллерийн их буунуудаар дэмжиж байв. АНУ нь Өмнөд Вьетнамд коммунист төрийн эргэлт гарахаас сэргийлж дайнд оролцсон. Тэд 1950-иад оны сүүлчээр цэргийн зөвлөхүүдээ илгээж байснаа 1965 оноос зэвсэгт хүчний анги нэгтгэлүүдээ илгээх болов. 1973 оны 1 сард Парист [[Парисын энхтайвны хурал|энх тайвны гэрээ]] байгуулагдсан ч гэлээ дайн үргэлжилсээр байлаа. Эцэстээ 1975 оны 4 сард Хойд Вьетнамын тал [[Сайгоны уналт|Сайгоныг эзэлж]], АНУ дотоодын хүчтэй эсэргүүцлийн улмаас цэргээ татсанаар дайн дуусч, Хойд ба Өмнөд Вьетнам улсууд дараагийн жил нь нэгдсэн билээ. Энэхүү дайнаар хоёр талаас нийт 3-4 сая вьетнам, 1.5-2 сая лаос, камбожууд, мөн 58,159 америк цэрэг амь үрэгдсэн юм&lt;ref&gt;[http://www.vietnamwar.com/ The Vietnam War - America's Longest War, American Soldiers Fought and Died Here to Defend Our Freedom. The Vietnam War was the longest military conflict in U.S....]&lt;/ref&gt;. [[Хүйтэн дайн|Хүйтэн дайны]] үеийн хамгийн их цус асгаруулсан бөгөөд удаан үргэлжилсэн мөргөлдөөн нь Вьетнамын дайн байлаа. Америкийн арми техник, технологийн хувьд давуу байсан хэрнээ илүү үр нөлөөтэй тактик хэрэглэн улс орноо нэгтгэх ба гадаадын дарангуйллаас чөлөөлөх чин эрмэлзэлтэй Вьетнамын үндсэрхэх үзэлтнүүд болоод коммунистуудын армид ялагдсан болно. Вьетнамыг хоёр хуваасан нь тус оронд амар тайван байдал авчирсангүй. Улс орнуудад дараа дараалан коммунист дэглэм тогтоно (“Домино нөлөө” гэгддэг) гэж үзээд АНУ нь [[Зүүн Өмнөд Ази|Зүүн Өмнөд Азид]] коммунизмыг дэлгэрүүлэхгүйн тулд цэргийн үйл ажиллагаа явуулахад бэлэн байв. Дахин нэгтгэсэн Вьетнамын ирээдүйг тодорхойлохын тулд хамтарсан сонгууль явуулна гэж Женевийн Зөвшилцөлд тусгажээ. Харин ийм сонгууль ерөөсөө болоогүй юм. 1955 онд АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Дуайт Эйзенхауэр]] Өмнөд Вьетнамын луйврын сонгуулиар засгийн эрх авахад нь Нго Дин Дьемд туслалцаа үзүүлж, шинэ Засгийн газарт дэмжлэг үзүүлэхийн тулд хэдэн зуун цэргийн зөвлөхүүдийг илгээжээ. Хойд Вьетнам улс орноо хуваасныг үл зөвшөөрөн Өмнөд Вьетнам руу халдан довтолж дайн эхлэв. Дьемийн Виет Конг  “Вьетнамын коммунист” гэж нэр хаяг зүүсэн Дьемийг эсэргүүцсэн Хойд Вьетнамд байгаа улс төрийн бүлгүүдтэй эвсэлдэн нэгдсэн Үндэсний чөлөөлөх фронтын удирдлагатай Өмнөд Вьетнамчууд Дьемийн Засгийн газрын эсрэг зэвсэгт тэмцэлд мордсон байна. Өмнөд Вьетнамд үзүүлж буй Эйзенхауэрийн тусламжийг   түүнийг залгамжлагч [[Жон Фицжеральд Кеннеди|Жон Ф.Кеннеди]] нэмэгдүүлэв. 1963 оны эцэс гэхэд Өмнөд Вьетнам АНУ-аас 500 сая ам.долларын тусламж авсан ба 1964 оны 8-р сард АНУ-ын Маддокс хөлөг онгоц [[Тонкиний булан|Тонкины булангийн]] эргээс Хойд Вьетнамын нутаг дээгүүр ажиглалт хийж байв. Хөлөг онгоцыг Хойд Вьетнамын газар нутгийн усанд ороход нь торпедийн хоёр завь өөдөөс нь гал нээхэд хөлөг онгоцноос буудаж нэг завийг нь живүүлсэн байна. [[АНУ-ын Конгресс]] Вьетнамын усан цэргийн баазуудад хариу цохилт өгөхийг зөвшөөрсөн тогтоол гаргав. 1954 он гэхэд АНУ 300 мянган ширхэг жижиг галт зэвсгийг нийлүүлж, 1 тэрбум долларын дэмжлэгийг Францын Вьетнам дахь цэрэгт үзүүлээд байсан бөгөөд [[Вьетминь|Вьетминтэй]] хийж байсан дайны зардлын 80%-ийг АНУ дааж байлаа. Түүнчлэн франц, америкчууд цөмийн зэвсэг хэрэглэх боломжийн тухай зөвлөлдөж ч байжээ. АНУ-ын нисэх онгоц тээвэрлэгчид Тонкины буланд хөлхөлдөж, гол тулаан болж буй Дьен Бьен Пугийн дээгүүр АНУ-ын агаарын хүчин тагнуулын нислэг үйлдэж байлаа. Дэд ерөнхийлөгч [[Ричард Никсон]] 3 жижиг цөмийн зэвсэг хэрэглэх төлөвлөгөө боловсруулж, болохгүй бол “Америк хөвгүүдийг оруулая” гэж байлаа. Харин Их Британи улс уг ажиллагаанд орохын эсрэг байсан бөгөөд АНУ-ын ерөнхийлөгч Эйзенхауэр ч интервэнц хийсэн тохиолдолд үүдэн гарах улс төрийн эрсдэл үр ашгаасаа илүү давна гэсэн тооцоон дээр үндэслэн болихоор шийджээ. Уг мөргөлдөөний үед Вьетнам дахь АНУ-ын тагнуулууд Францын ялах боломжид эргэлзэж байлаа. Дьен Бьен Пугийн тулаанд Франц ялагдсанаар Женевын хурлаар Камбож, Лаос, Вьетнам улсуудын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрсөн юм. Вьетнам нь Женевийн гэрээ ёсоор 17-р өргөргийн дагуу хуваагдаж, иргэд амьдрах нутгаа өөрөө чөлөөтэй сонгох боломжийг олгов. Улс орон даяар сонгууль явуулах ёстой байсан боловч коммунистуудад ялагдахаас айсан өмнөд вьетнамын ерөнхийлөгч хориг тавив. Католик голцуу 1 сая умардынхан өмнөд рүү нүүж, уг дахин байршуулах ажиллагааг АНУ 93 сая доллараар санхүүжүүлэв. Хэрвээ Вьет Минчууд хориглон саад болоогүй бол дахин 2 сая иргэд өмнөд рүү дайжих байлаа.Умардын БНАВУ газрын шинэчлэлийн эрс хөтөлбөр хэрэгжүүлж, 8000 ангийн дайсныг цаазаллаа. Өмнөдөд урьд нь Франц болон Японы тоглоомын хүүхэлдэй байсан Бао Дай эзэн хааны удирдлаган дор Нго Дин Дьем тэргүүтэй засгийн газар ажиллаж байлаа. 1956 оны 4 сард сүүлийн франц цэрэг Вьетнамыг орхин гарлаа. Мөн энэ үеэр БНХАУ умард Вьетнамыг ч орхин гарав. Өмнөд Вьетнамд сонгууль явагдаагүй бөгөөд Ерөнхий сайд Нго Дин Дьем “Коммунист умардуудтай хэрхэн бид “чөлөөт сонгуулийг” хүлээж болох билээ?” хэмээн мэдэгдсэн бөгөөд Вьетнам дахь АНУ-ын тагнуулуудын Ерөнхийлөгч Дуайт Д. Эйзэнхауэрт илгээсэн 1954 оны судалгаанд “хүн амын 80 хувь нь коммунист Хо Ши Мин”-ы төлөө саналаа өгөхөөр байна гэжээ. &quot;Даалууны онол&quot;-ын дагуу АНУ хандаж байсан бөгөөд сенатор Жон Ф.Кеннеди “Хэрэв коммунизмын улаан түрлэг Вьетнамд халгих юм бол Бирм, Тайланд, Энэтхэг, Япон, Филиппин, мөн мэдээжийн хэрэг Лаос, Камбожид аюул заналхийлэх болно” хэмээн мэдэгдэж байлаа. Дьем нь үндсэрхэг үзэлтэн байсан ч барууны соёлыг хэт шүтэгч, Вьетнам дахь бүх асуудлын шийдэлд барууны арга зүй тохирно гэж үздэг нэгэн байлаа. Тэрээр эх орныхоо эх хэл, түүхийн мэдлэг ч тааруу байсан гэдэг. Коммунистуудыг цэвэрлэх ажиллагааг хавтгайруулан явуулж, түүнээс дүрвэсэн 52,000 вьетнамчууд умард руу нүүлээ. [[АНУ-ын Тагнуулын төв газар]] “Гэгээн Мари өмнөд рүү явж байна” нэртэй суртал ухуулга хийсэн нь ихээхэн үр дүнтэй болж, 800000 хүн умардаас өмнөд рүү дүрвэжээ. Тэрээр өөрийн гол албуудаа төв болон умардаас гаралтай католикуудаар хашуулж байв. Түүний улс төрийн цэвэрлэгээний улмаас 1955-1957 онуудад 12000 сэжигтэн алагдаж, 40000 улс төрийн хоригдол шоронд сууж байлаа.Тэрээр хаант засгийн цаашдын хувь заяаны талаар санал асуулга явуулж, 98.2%-ийн дэмжлэгийг орон даяар авсан гэдгийн дотор Сайгонд 133%-ийн санал авчээ. Түүний америк зөвлөгчид “60-70”%-аар ялахыг зөвлөсөн боловч тэрээр санал асуулгыг нэр төрийн шалгуур гэж үзэж байв. Ингээд 1955 оны 10 сарын 26-нд Дьем Бүгд Найрамдах Вьетнам улсыг тунхаглан, өөрөө Ерөнхийлөгч нь болжээ. Энэ нь америкчуудын тус бүст коммунист биш улс үүсгэх бодлоготой нийцэж байлаа.Дьем нь чинээлэг католик шашинтан байсан бөгөөд олонхи эгэл жирийн вьетнамчуудын хувьд тэрээр Вьетнам дахь Францын дэглэмд тусалж байсан хуучин элит байлаа. Вьетнамын хүн амын олонхи нь Буддист байсан учир түүний Буддын шашны эсрэг дайралтууд үл итгэлцлийг газар авахуулжээ.1956 оны 12 сараас Ханойгоос өмнөдөд үлдээсэн 5-10 мянган коммунистууд болон бусад дэмжигчид Дьемийн эсрэг бослоо. Өмнөд хариу арга хэмжээ болгон жирийн сургуулийн багш нар, эрүүл мэндийн ажилчид, хөдөө аж ахуйн мэргэжилтнүүдийг хоморголуулан олноор нь аллаа.1959 онд Умардын “Намын төв хороо”-ноос “зэвсэгт тэмцэл” эхлүүлэх нууц тогтоол гаргалаа. Дьемын дэглэм улам бүр нэр хүндгүй болж буйг ажигласан Ханойн засаг захиргаа 1960 оны 12 сарын 12-нд Үндэсний Чөлөөлөх Фронт гэгчийг коммунистуудын удирдлага дор Өмнөдөд байгууллаа.1960 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд Жон Ф.Кеннеди ялсан бөгөөд тангараг өргөх ёслол дээрээ “эрх чөлөөг авран, амжилтыг нь бататгахын тулд ямар ч үнээр, ямар ч дарамтыг туулан, ямар ч хүнд сорилттой тулгардаг байлаа гэсэн хамаагүй ямар ч андыг дэмжин, ямар ч дайсныг сөрөх болно” гэсэн зоримог мэдэгдэл хийжээ. Тэрээр фронтын дайнаас илүүгээр Ногоон малгайтан мэтийн тусгай хүчнийхний партизаны (guerilla) тактикийг ашиглан Вьетнамыг шүүрдэхийг илүү үзэж байв. Ерөнхийдөө Кеннедигийн захиргаа Труман, Эйзенхоур нараас уламжлагдсан гадаад бодлогыг үргэлжлүүлэн хэрэгжүүлсэн бөгөөд нөлөөний улсууд бий болгохыг илүүтэйд үзэж байв. Тэрээр шууд оролцоог “элсэн дээр зураас зурах мэт” гэж тодорхойлсон байна. 1961 оны 5 сард дэд Ерөнхийлөгч [[Линдон Жонсон|Линдон Б.Жонсон]] Сайгонд айлчлаад Дьемыг “Азийн Уинстон Черчиль” хэмээн мэдэгдэв. Түүнээс яагаад ийм мэдэгдэл хийснийг асуухад “Дьем бол бидний тэндээс олсон цорын ганц хүү” хэмээжээ. Кеннедигийн бодлого Дьем болон түүний хүчээр дамжуулан партизаны бослогуудыг өөрсдөө дарах ёстой гэж байв. Тэрээр АНУ-ын цэргийг байршуулахын эсрэг байж, “АНУ-ын хүчийг олон тоогоор тэнд байршуулах нь өнөөдөртөө цэргийн хувьд ашигтай, ач холбогдолтой байж болох боловч улс төрийн үл итгэлцэлд хүргэн, энэ нь урт хугацаанд цэрэг стратегийн хувьд ч сөрөг үр дүнд хүргэх нь тодорхой” гэж мэдэгджээ.
===Байлдаанд шархдагсад===
АНУ-ын телевизийн оройн мэдээгээр тулалдаанд шархадсан залуу цэргүүдийг үзүүлсэн нь улс төрийн ямарваа мэтгэлцээнээс илүү Америкийн санаа бодолд хүчтэй нөлөөлсөн болно.

===Энгийн номхон иргэдийн хохирон хэлмэгдсэн нь===
Вьетнамын олон иргэд дайнд өртсөн юм. Вьет Конгийн эсрэг АНУ-ын бөмбөгдөлт нь дэмжигчдийг цааш нь түлхсэн болно.

===АНУ-ын цэргийг байршуулсан нь===
1965 оны 3 дугаар сард АНУ-ын Тэнгисийн явган цэргийг анх удаагаа Өмнөд Вьетнамд байршуулсан ба 7 дугаар сар гэхэд 50.000 гаруй цэрэг болж АНУ-ын нисгэгчид болон усан цэргийн тоо ч мөн нэмэгджээ. 1969 оны 4-р сар гэхэд Америкийн цэргийн тоо дээд цэгтээ буюу 543500-д хүрэв. Америкийн цэргээс гадна Өмнөд Солонгосын 320000 цэрэг, Австралийн 47000 цэрэг болон Филиппин, Тайланд, Шинэ Зеландын цэргийн бие бүрэлдэхүүн америкчуудын хамт байлдсан юм. Цэргийн тусламж үзүүлээгүй ч гэсэн коммунист Хятад ба [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗСБНХУ]] Вьет Конг болон Хойд Вьетнамд санхүү, зэвсэг-техникийн тусламж, цэргийн мэргэжилтэн-зөвлөх, тагнуул илгээх зэргээр үзүүлсээр байсан билээ. Гэхдээ тэд нарт өөрийн газар нутаг дээр байлдааны ажиллагаа явуулах давуу тал байсны зэрэгцээ орон нутгийн хүн ам тэдэнд идэвхтэй тусалж байв. Америк нь Вьет Конгод үзүүлж буй тусламжийг таслан зогсоохын тулд Хойд Вьетнамыг агаараас бөмбөгдөх төлөвлөгөөтэй байв. “Нижигнэсэн аянга” хэмээх байлдааны үйл ажиллагаа нь зам, төмөр зам, онгоцны буудал, үйлдвэрүүд, түлшний агуулах, цэргийн байгууламжийг устгахад чиглэж байсан боловч амжилт олоогүй юм. Хойд Вьетнам нь агаарын довтолгооноос хамгаалах хүчтэй системтэй байсан ба Өмнөд Вьетнам руу ширэнгэн ой дагуу 20000 км урт [[Хо Ши Миний жим]] болон хучмал замын сүлжээ ашиглан хөрш Лаос, Камбожоор дамжуулан зэр зэвсэг болон цэргийн бусад тоног хэрэгсэл зөөсөн юм. Замын энэ жим замыг онгоц эсэргүүцэх батарейгаар сайн хамгаалж байсан ба энэ зам нь ширэнгэ ой дотор тавигдсан тул дээрээс харагдахгүй байсан юм. 1970 он гэхэд 18000 тонн цэргийн хэрэгслийг сар бүр зөөж байсан аж.АНУ-ын зэвсэгт хүчин нь Вьет Конгийг ширэнгэ ойгоос хөөж гаргахын тул ширэнгэ ойн модны навчийг устгахад хэрэглэдэг химийн бодис ашиглажээ. Мөн хүрсэн юм бүрийг шатаадаг өтгөрүүлсэн бензиний бөмбөг-напалмыг хэрэглэв. Байлдааны ийм тактик хэрэглэсэн нь нутгийн тариачдыг үр тариа хурааж авах боломж болон амь зуулгаас нь салгаж ард түмэн АНУ-ын дэмжлэг бүхий Өмнөд Вьетнамын Засгийн газрыг улам ихээр үзэн ядах болжээ. Өмнөд Вьетнамын дарангуйлагч бурхан Буддагийн уламжлалт соёлыг цэвэрлэх гэсэн нь Буддын лам нар, олон нийтийг дургүйцлийг хүргэн бослого Хүэ Весакын мөргөлдөөн гарлаа. Дьем католик шашинтан, түүний ах Нго Дин Тук нь католикийн хамба лам байсан бөгөөд төр шашны харилцааны асуудал дээр бантан болж байв. 1963 оны зунаас АНУ-ын албаныхан дэглэмийг өөрчлөх боломжийн тухай хэлэлцэх болсон. АНУ-ын Төрийн департамент  төрийн эргэлт хийхийг сайшааж байсан бол Батлан хамгаалах яам Дьемийг хэвээр нь үлдээх саналтай байв. Тэд юуны түрүүнд Дьемын дүү Нго Дин Нхуг зайлуулах асуудал дээр санал нэгдэв. Нху нь нууц цагдаагийн газрыг тэргүүлдэг бөгөөд Буддистуудын эсрэг ажиллагааг гол зохион байгуулагч нь байв. АНУ-ын Тагнуулын төв газраас Вьетнамын генералуудтай нууц хэлхээ холбоо тогтоон Дьемыг зайлуулахаар төлөвлөж байлаа. Тэдэнд ингэсэн тохиолдолд эсэргүүцэхгүй бөгөөд хариу арга хэмжээ авч тусламжаа зогсоохгүйгээ мэдэгдсэн байна. 1963 оны 11-р сарын 2-нд Ерөнхийлөгч Дьемыг түлхэн унагааж, ах дүү нарынх нь хамт цаазлав. Энэ мэдээг дуулаад Жон Кеннеди ихэд цочирдсон гэдэг. Тэрээр ийм ажиллагааг төлөвлөсөнг мэдээгүй, батлаагүй байлаа. Өмнөд Вьетнам дахь АНУ-ын Элчин сайд Хэнри Кабот бослогын удирдагчдыг ЭСЯ-даа урин авчирч баяр хүргэсэн байна. Вашингтон Кеннедид “дайн түргэн дуусах найдлагатай боллоо” хэмээн мэдэгдэв. Эргэлтийн дараа эмх замбараагүй байдал газар авчээ. Өмнөд Вьетнамд улс төрийн тогтворгүй байдал газар авч, нэг цэргийн дэглэм нөгөөгөөр солигдох болов. Гэсэн ч бүгд л АНУ-ын утсан хүүхэлдэйнүүд байсан гэдэг.

===Вьет Конг===
АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Линдон Жонсон]] харин “Америкийн хөвгүүд дайнд оролцохоос илүү Азийн хөвгүүд өөрсдийн газар нутгаа өөрсдөө хамгаалах нь зүйтэй” хэмээн мэдэгдэж байжээ. Гэсэн хэдий ч Үндэсний аюулгүйн байдлын газрын нууцлалаас 2005 онд хасагдсан баримт бичгийг үзвэл 8 сарын 4-ний явдал гэгч нь огт болоогүй бололтой. Энэ үед 1959 онд 5000 хүнтэй байсан Вьет Конгийнхон 1964 он гэхэд 100000 хүнтэй болоод байв. 1961-1964 оны хооронд армийн бүрэлдэхүүн 850 мянгаас 1 сая хүнтэй болжээ. Энэ үед Вьетнамд байрлаж байсан АНУ-ын хүчний тоо 1961 онд 2000 байснаас 1964 онд 16500 болсон Вьет Конгийн байлдагчдад АНУ-ын армийнх шиг зэр зэвсэг, цэргийн хувцас тоноглол байгаагүй хэрнээ газар нутгаа сайн мэддэг болон дэмжлэг авдаг байсан нь тэдний давуу тал нь байлаа.
==Коммунист хүчнийхэн==
===ЗХУ-ын оролцоо===
ЗХУ ч зүүн өмнөд Азид бий болсон улс төр-үзэл суртын холбоотноо гаргуунд хаясангүй. Цэргийн зэвсгээр идэвхтэй дэмжлэг үзүүлж байв. Шинээр бий болсон геополитик, геостратегийн түнш орон зайдаа 3000 гаруй гаруй цэргийн албан хаагч, 11 000 эмч, сувилагч нарыг илгээсэн байдаг. Энэ нь сөнөөгч онгоц, тээврийн онгоц болон нисдэг тэрэгний багш-сургагч нисэгч, техникч, агаарын зенит,пуужингийн зөвлөх-мэргэжилтэн, тагнуулчид хүртэл багтаж байсан гэдэг. Тухайлбал дууны хурдтай [[МиГ-17]], дуунаас хурдан [[МиГ-21]] сөнөөгч онгоц. Агаар-агаар ангилал буюу Хэт өндрийн зенит пуужингийн [[С-75]], дунд болон нам өндрийн [[С-125]] зенит-пуужингийн цогцолборууд дээр ажиллаж АНУ, Өмнөд Вьетнамын нисэх хүчний дайралтаас хамгаалахад нь туслаж байлаа.

===Хятадын оролцоо===
1950 оны 1 сард [[БНХАУ]] мэтийн коммунист улсууд Вьетмины БНАВУ-ыг Вьетнамын албан ёсны засгийн газар хэмээн хүлээн зөвшөөрчээ. Бао Дайг эзэн хаанаар нь дахин томилж байгуулсан Францын Вьетнам улсыг коммунист биш улсууд хүлээн зөвшөөрөв. БНХАУ цэргийн зөвлөгчид илгээн, зэр зэвсэг, ажиллах хүчнийг [[Вьетминь]] руу илгээх болсон бол нөгөө талд АНУ “Цэргийн тусламж ба зөвлөгөөний бүлэг” гэгчийг байгуулан Францын талд тусламж, стратегийн зөвлөгөө өгч, мөн Вьетнам цэргүүдийг сургах боллоо. Коммунистуудыг БНХАУ олон зуун сая долларын зэр зэвсэг, мөн цагаан будаагаар хангаж байв. Мөн дайны үед дэд бүтцийн нөхөн сэргээлтийг Хятадын туслалцаатайгаар явуулж байжээ. Вьетнамд Хятадын 300,000 цэрэг байрлаж байлаа. 1968 оны 8 сард Зөвлөлт Чехословакт цэрэг оруулсаны дараа Зөвлөлт-Хятадын харилцаа эрс хүйтрэв. Ингээд 10 сард Хятад Умард Вьетнамыг Москвагаас харилцаагаа таслахыг шаардсан ч Ханой татгалзав. 1968 оны 11 сард Хятад Вьетнамаас цэргээ гаргаж эхэлжээ. Мөн Вьетнамын коммунистуудыг сөргүүлэн Камбож дахь [[Улаан кхмерууд|Улаан Кхмерчүүдийг]] санхүүжүүлэх болжээ. 1970 оны 7 сард хятадууд Вьетнамаас бүрэн гарч дуусжээ. Нутаг дэвсгэрийн багахан маргаанаар шалтаглан Улаан Кхмерүүд 1975-1978 оны хооронд харгис хэрцгий дээрэм, дайралтуудыг хийсэн бөгөөд Вьетнам энэ бүгдийн хариу болгон Камбож дахь дэглэмийг цэргийн хүчээр сольжээ. Үүнээс үүдэн Хятад Вьетнам руу дайран, [[1979 оны богино дайн]] өрнөсөн юм.

===Бусад улсын оролцоо дэмжлэг===
1975 оны 4-р сарын 17-нд Камбожийн нийслэл [[Пномпень]] Улаан Кхмеруудын гарт орсон байна. Үүнээс хойшхи 4 жилд Улаан Кхмерууд үй олноор нь хүйс тэмтрэх бодлого явуулан Камбожийн хүн амын таван хүн тутмын нэгийг хядсан нь 1 сая гаруй хүн байлаа. Олон удаагийн хилийн мөргөлдөөний эцэст Вьетнамчууд Ардчилсан Камбожийг эзэлж, Улаан Кхмерүүдийг түүхийн тавцангаас хөөлөө. Үүний хариу арга хэмжээ болгон Хятад Вьетнам руу 1979 онд довтолсон билээ. 1975 оны 12 сард Патэт Лао Лаосын эзэн хаант засгийн газрыг түлхэн унагаж Бүгд Найрамдах Ардчилсан Лаосын Ард Улсыг /БНАЛАУ/ байгуулжээ. БНАСАУ буюу Умард Солонгос Вьетнам руу 300-600 цэргийн албан хаагчдаа илгээв. Тэд Хойд Вьетнамын нийслэл Ханой хотыг агаарын довтолгооноос хамгаалах зорилгоор МиГ-15 сөнөөгч онгоцны 2 эскадриль, агаарын зенитийн 1 суманг илгээсэн. Мөн Хойд Вьетнамын армийг дүрэмт хувцас хэрэглэлээр хангах хүртэл арга хэмжээ авчээ. БНМАУ ч улс төр-үзэл суртлын [[холбоотон]] улс болохын хувьд [[дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үед ЗХУ-д, [[Солонгосын дайн]]ы үед БНАСАУ-д тусласантай нэгэн адил хөдөлгөөн өрнөж, багагүй хэмжээний эд материалын тусламж, цэргийн агт морь бэлэглэж, дайнд өнчирсөн Вьетнам, Лаос, Камбожи хүүхдүүдийг тусгай асаргаанд хүлээн авч, эмчилж асарч, сургууль, цэцэрлэгт хүмүүжүүлсэн ажээ.  Дайны үед монголчууд мөн л тэнд ажиллаж байсан юм. Манай дипломатууд болон бусад соц-лагерийн орнуудын дипломат ажилтнуудын авто цуваа Америкийн нисэх хүчний бөмбөгдөлтөнд өртөж манай Элчин сайдын орлогч хүндээр шархадсан, мөн нэг ажилтан битүү бэртэл авсан байдаг ба азаар хүний амь үрэгдээгүй байна. 

==АНУ ба түүний холбоотнууд==
12 сар гэхэд америк цэргийн тоо 200,000-д хүрлээ. Америкийн цэрэг голлон хамгаалах чиг үүрэгтэй байсан бөгөөд Их гүрний хувьд АНУ-ын арми довтолгооны номлолоор яваад хэвшсэн байлаа. Коммунистууд урьд нь дандаа “цохь, зугтаа” тактиктай байсан бөгөөд тэрхүү 12 сард БНАВУ-ын армитай өмнөд вьетнамд хийсэн тулаануудад хэд хэдэн дэс дараалсан ялагдлууд хүлээлээ. Урам хугарсан америкчууд хамгаалах стратегиа өөрчлөн дайнд ялах гурван зүйлт төлөвлөгөө боловсрууллаа. Үүнд:Нэгдүгээр үе: Дайны ялагдан буй чиг хандлагыг АНУ-ын хүчний оролцоотойгоор 1965 оны эцэс гэхэд зогсоох,Хоёрдугаар үе: дайсны партизаны болон зохион байгуулалттай хүчийг устгах томоохон дайралтуудыг зохион байгуулах. Энэ үе нь дайсан хамгаалалтын арга барилд шилжин томоохон суурингаас зайлснаар дуусгавар болно.Гуравдугаар үе: Хоёрдугаар үеийн дараа дайсны эсэргүүцэл оршсоор байсан тохиолдолд 12-18 сар үргэлжлэх дараагийн ажиллагаагаар дайсны үндсэн хүчийг устгаж, бааз суурийг үгүй хийнэ.Америкийн нэгдсэн улсын зэвсэгт хүчний удирдагч Вэстморлэнд 1967 оны эцэс гэхэд ялалтанд хүрнэ гэж таамаглаж байлаа.АНУ-ын армийн цэргүүдийн дундаж нас 19-22 байсан бөгөөд нас барагсдын дундаж ч 22.8 байлаа. АНУ-ын бүтэлгүйтлийн нэгэн гол шалтгааныг Америкийн цэргийн алба 1 жил байж энэ нь цэргүүдэд дадлага туршлага, мэдрэмж суулгадаггүйтэй холбож байв. Нэгэн ажиглагч “Бид Вьетнамд 10 жил биш, 1 жилийг 10 удаа өнгөрөөсөн” гэж хэлсэн нь нэгийг хэлэх мэт.Вашингтон өөрийн холбоотон SEATO (Зүүн Өмнөд Азийн Цэргийн Эвсэл)-гийн дэмжлэгийг хүлээж Австрали, Шинэ Зеланд, БНСУ, Тайланд ба Филиппин өөрийн цэргийг орууллаа. Гэсэн хэдий ч НАТО-гийн түншүүд болох Канад, НВУ цэрэг илгээхээс татгалзжээ.Жонсоны засаг захиргаа хэвлэлийнхэнтэй аль болох илэн далангуй биш байх бодлого барьж харьцлаа. Ингэснээр дайны дэвшил, баатарлаг ялалтын тухай илүүтэй мэдээлэгдэж, албан ёсны мэдээнд олон нийт итгэхээ болив. 1967 оны 10 сард дайныг эсэргүүцсэн том жагсаал болж жагсагчид “Хо, хо, Хо Ши Мин! Үндэсний чөлөөлөх фронт ялах болно!” буюу “Хүүе, Жонсон! Чи өнөөдөр хэдэн хөвгүүдийг маань алав?” гэх мэт уриа барьсан байлаа.1968 оны 1 сард коммунистууд Тет буюу сарны тооллын шинэ жилийн баяраар “Тэт дайралт” хэмээх гэнэтийн ажиллагаа зохион байгуулж 100 гаруй хотууд руу нэгэн зэрэг дайрч, үүнд нь Генерал Вэстморлэндийн төв штаб болон Сайгон дахь АНУ-ын элчин яам өртөв. АНУ болон Өмнөд Вьетнамын хүчин хариу арга хэмжээг яаралтай, үр дүнтэй авсны хүчинд газар авахуулаагүй боловч Вьетнамын эртний нийслэл Хю эзлэгдэж, тэнд “Хюгийн тулаан” хэмээн нэршсэн тулалдаан өрнөлөө. Хариу дайралтанд Америкийн цэргүүд галын хүчийг маш их ашиглаж, хотын 80% нь сүйрэн балгас болжээ. Хотоос гарахдаа коммунистууд 6,000 зэвсэггүй, энгийн номхон иргэдийг хүйс тэмтрэв.1968 оны 5 сарын 10-нд АНУ ба БНАВУ-ын хооронд энхийн яриа хэлэлцээ эхэллээ. Хэлэлцээ 5 сар үргэлжлэв. Энэ үед АНУ-д сонгууль болж дэд Ерөнхийлөгч Хюбэрт Хюмпри Бүгд Найрамдах намаас нэр дэвшсэн дэд Ерөнхийлөгч асан Ричард Никсонтой өрсөлдлөө.“Тэт” довтолгооны явцад хэд хэдэн удаа коммунистуудад ялагдал учруулсан нь АНУ-ын ерөнхийлөгч Ричард М. Никсонд цэргээ татах боломж олгожээ. “Никсоны номлол” хэмээн алдаршсан түүний төлөвлөгөө нь БНВУ-ын армийг хөгжүүлж, тэд Өмнөд Вьетнамыг хамгаалах явдал байсан юм. Энэ нь “Вьетнамжих бодлого” (Vietnamization) хэмээн алдаршжээ. Түүний бодлого Кеннедигийнхтэй төстэй байсан.Өмнөд Вьетнамын арми Лаос дахь Хо Ши Мины цэргүүдийн урсгалыг таслан зогсоох зорилготой Лам Сон 719 нэртэй ажиллагааг 1971 оны 2 сард эхлүүлэв. Лаос нь өнгөн дээрээ олон арван жил төвийг сахисан улс байсан боловч хэрэг дээрээ нууц дайны голомт байлаа. Тэнд эсэргүүцэлтэй тулгаран ӨВ-ийн цэргүүд зэр зэвсэг, техникээ хаяж, сарнин ухарлаа. Орхигдсон тоног төхөөрөмж, танкуудыг дайсанд эзлэгдэхээс сэргийлэн сэрэмжилж АНУ-ын онгоцнууд тэдгээрийг байлан бөмбөгдөж жагсаалаас гаргаж байв. Дайралтанд оролцсон ӨВ-ын хүчний тал хувь нь алагдах буюу олзлогдов. Ажиллагаа бүрэн сүйрлээр дуусч, вьетнамжих бодлого амжилтгүй буйн бодит нотолгоо боллоо. Карнов тэмдэглэснээр “бүтэлгүйтэл нь түүхэн ач холбогдолтой болсон юм... Засгийн газрын түшмэдүүд америкчуудаар 10, 15 жилийн турш хичээл заалгаж, зарим нь бүр АНУ-д очин нутагт нь сурсан боловч тэдний сурсан зүйл хангалтгүй бага байна” гэжээ.1971 онд Австрали, Шинэ Зеланд цэргээ татлаа. АНУ-ын цэргийн тоо 196,700 болсон бөгөөд 1972 оны 2 сар гэхэд дахиад 45,000 цэргээ гаргах төлөвлөгөөтэй байв. Армийн сахилга дэг журам муудаж, хар тамхины хэрэглээ өсч, арьс өнгөөр ялгаварлах үзэл дэлгэрч, офицеруудынхаа тушаалыг үл тоомсорлох нь ихэсчээ. Өөрт таалагдахгүй офицероо тулалдааны үед хороох явдал олон гарах боллоо.Вьетнамжих бодлого 1972 оны “Дорны дайралт” ажиллагааны үед дахин хүнд сорилттой тулгарав. Энэ нь өмнөдийн умард руу хийсэн фронтын давшилт байсан бөгөөд коммунистууд яаравчлан умард мужууд руу нүүж, Камбож дахь хүчнийхээ туслалцаатайгаар Өмнөд Вьетнамыг дундуур нь хуваах дөхлөө. АНУ-ын агаарын болон газрын хүчний оролцоотойгоо үүнээс аврагдсан бөгөөд дайралтыг зогсоолоо. Эндээс америкийн агаарын хүчгүйгээр Өмнөд Вьетнам тэсч үлдэхгүй нь тодорхой болсон юм. Хамгийн сүүлийн америкийн хуурай замын цэрэг 8 сард тус орныг орхин гарав.Никсоны үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөх Хенри Киссинжер Умард Вьетнамчуудтай нууц хэлэлцээр хийн 1972 оны 10 сард тэд тохиролцоонд хүрэв. Энэ талаар өмнөдийнхөн сэжиг авсан тул Никсон итгэл алдахгүйн тулд “Лайнбакэр II” хэмээх масс бөмбөгдөлтийг Ханой болон Хайпунд 1972 оны 12 сарын 18-29-ний хооронд зохион байгууллаа. Уг дайралтын үед Умард Вьетнамын эдийн засгийн болон аж үйлдвэрийн чадавхи бүрэн сүйдэв. Нөгөөтэйгүүр Никсон өмнөдийн Ерөнхийлөгч Тиюг шахан умардтай урьдчилан тохирсон гэрээний нөхцлүүдийг хүлээн зөвшөөрүүлэхийг чармайж, үгүй бол хоёр талт энхийн гэрээ байгуулан, Америкийн тусламжийг зогсоохоор заналхийлж байлаа.Камбожид Ханхүү Нородом Сиханук улс орноо төвийг сахисан улс болохыг 1955 онд зарласан боловч коммунистууд Камбожийн нутгийг бааз болгон ашиглаж байлаа. Гэсэн ч бүс нутгийн мөргөлдөөнд хамрагдахыг хүсээгүй тэрээр үүнийг тэвчин өнгөрөөж байв. Вашингтоны шахалтын дор тэрээр бодлогоо 1969 оноос өөрчлөн хилээ хаажээ. Америкчууд хилийн дагуу нууцаар бөмбөгдөх боллоо. [[Ричард Никсон]] ханхүү Сиханюкт 1969 оны 4 сард илгээсэн захидалдаа АНУ “бүрэн эрхт байдал, төвийг сахисан байдал, нутаг дэвсгэрийн нэгдмэл байдал”-ыг хүндэтгэн үзэхээ илэрхийлжээ. АНУ болон БНВУ улс коммунистуудын баазуудыг устгах, Өмнөд Вьетнам дахь нөхцөл байдлыг намжаахын тулд Камбожийн нутаг руу цөмрөн орлоо.Өмнөд Вьетнамын арми Лаос дахь [[Хо Ши Мин|Хо Ши Мины]] цэргүүдийн урсгалыг таслан зогсоох зорилготой Лам Сон 719 нэртэй ажиллагааг 1971 оны 2 сард эхлүүлэв. Лаос нь өнгөн дээрээ олон арван жил төвийг сахисан улс байсан боловч хэрэг дээрээ нууц дайны голомт байлаа. Тэнд эсэргүүцэлтэй тулгаран ӨВ-ийн цэргүүд зэр зэвсэг, техникээ хаяж, сарнин ухарлаа. Орхигдсон тоног төхөөрөмж, танкуудыг дайсанд эзлэгдэхээс сэргийлэн сэрэмжилж АНУ-ын онгоцнууд тэдгээрийг байлан бөмбөгдөж жагсаалаас гаргаж байв. Дайралтанд оролцсон ӨВ-ын хүчний тал хувь нь алагдах буюу олзлогдов. Ажиллагаа бүрэн сүйрлээр дуусч, вьетнамжих бодлого амжилтгүй буйн бодит нотолгоо боллоо. Карнов тэмдэглэснээр “бүтэлгүйтэл нь түүхэн ач холбогдолтой болсон юм... Засгийн газрын түшмэдүүд америкчуудаар 10, 15 жилийн турш хичээл заалгаж, зарим нь бүр АНУ-д очин нутагт нь сурсан боловч тэдний сурсан зүйл хангалтгүй бага байна” гэжээ.

==Агаарын тулалдаан==
Хойд Вьетнамын нисэгч,техникч нарыг сургаж бэлтгэх ажлыг ЗХУ, БНХАУ, Чехословак, Польш улсууд гардан хариуцаж МиГ-15,МиГ-17, J-6 буюу Хятадад үйлдвэрлэсэн МиГ-19, МиГ-21 онгоцууд дээр дадлага сургуулилт хийж байжээ. 
===Эх оронд нь гарсан эсэргүүцлийн хөдөлгөөн===
АНУ дахь дайныг эсэргүүцэгчид нь зөвхөн уламжлалт дайныг эсэргүүцэгчдээр зогсохгүй энх тайвны төлөө компанит ажил зохиогчид, тэдний дотор иргэний эрхийн төлөө тэмцэгч [[Мартин Лютер Кинг]] нар хүртэл байжээ. ХХ зууны өөр ямар ч үйл явдал энэ дайн шиг АНУ-ын нийгмийг хуваагаагүй юм.

===АНУ-ын цэрэг Вьетнамыг орхин гарсан нь===
1971 онд Австрали, Шинэ Зеланд цэргээ татан гарсан байна. АНУ-ын цэргийн тоо 196,700 болсон бөгөөд 1972 оны 2 сар гэхэд дахиад 45,000 цэргээ гаргах төлөвлөгөөтэй байв. Армийн сахилга дэг журам муудаж, хар тамхины хэрэглээ өсч, арьс өнгөөр ялгаварлах үзэл дэлгэрч, офицеруудынхаа тушаалыг үл тоомсорлох нь ихэсчээ. Өөрт таалагдахгүй офицероо тулалдааны үед хороох явдал олон гарах боллоо. Вьетнамжих бодлого 1972 оны “Дорны дайралт” ажиллагааны үед дахин хүнд сорилттой тулгарав. Энэ нь өмнөдийн умард руу хийсэн фронтын давшилт байсан бөгөөд коммунистууд яаравчлан умард мужууд руу нүүж, Камбож дахь хүчнийхээ туслалцаатайгаар Өмнөд Вьетнамыг дундуур нь хуваах дөхлөө. АНУ-ын агаарын болон газрын хүчний оролцоотойгоо үүнээс аврагдсан бөгөөд дайралтыг зогсоолоо. Эндээс америкийн агаарын хүчгүйгээр Өмнөд Вьетнам тэсч үлдэхгүй нь тодорхой болсон юм. Хамгийн сүүлийн америкийн хуурай замын цэрэг 8 сард тус орныг орхин гарав.Никсоны үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөх [[Хэнри Киссинжер]] Умард Вьетнамчуудтай нууц хэлэлцээр хийн 1972 оны 10 сард тэд тохиролцоонд хүрэв. Энэ талаар өмнөдийнхөн сэжиг авсан тул Никсон итгэл алдахгүйн тулд “Лайнбакэр II” хэмээх масс бөмбөгдөлтийг Ханой болон Хайпунд 1972 оны 12 сарын 18-29-ний хооронд зохион байгууллаа. Уг дайралтын үед Умард Вьетнамын эдийн засгийн болон аж үйлдвэрийн чадавхи бүрэн сүйдэв. Нөгөөтэйгүүр Никсон өмнөдийн Ерөнхийлөгч Тиюг шахан умардтай урьдчилан тохирсон гэрээний нөхцлүүдийг хүлээн зөвшөөрүүлэхийг чармайж, үгүй бол хоёр талт энхийн гэрээ байгуулан, Америкийн тусламжийг зогсоохоор заналхийлж байлаа.1973 оны 1 сарын 15-нд Никсон Умард Вьетнамын эсрэг дайралтын ажиллагаагаа зогсоосноо зарлав. 1973 оны 1 сарын 27-нд Парисын энх тайвны хэлэлцээрээр “Вьетнамд дайныг эцэслэж, энхийг тогтоох” гэрээ батлагдсанаар Вьетнамын дайн дахь АНУ-ын шууд оролцоо эцэс болжээ. Өмнөд умардын хооронд ч гал зогсов. АНУ-ын дайны олзлогдогчид суллагдлаа. Энэхүү гэрээгээр Вьетнамын нутаг дэвсгэрийн нэгдмэл байдлыг 1954 оны Женевын хурлын нэгэн адил заасан бөгөөд умард, өмнөдийг хамарсан үндэсний сонгууль явуулах тухай тусгасан байв. АНУ-ын цэрэгт тус бүсийг орхин гарах 60 хоногийн хугацаа олгожээ.Гэрээнд Өмнөд Вьетнамын ерөнхийлөгч ихээхэн дурамжхан зурсан бөгөөд АНУ-ын зөвлөх Киссинжер болон Умард Вьетнамын гадаад хэргийн сайд То нар Нобелийн энх тайвны шагнал авсан боловч То жинхэнэ энх тайван хараахан тогтоогүй байна гээд шагналаас татгалзсан гэдэг.Тулалдаан дахин эхлэхэд Өмнөд Вьетнам өөрийгөө хамгаалан өөрсдөө тулалдах боллоо. Олон мянган Вьетнамчууд АНУ руу дүрвэсэн нь дэлхийн түүхэн дэх хамгийн том дайнаас дүрвэгчдийн нүүдэл болсон гэдэг. Сайгон 1975 онд Умардад эзлэгдэж, коммунистууд Лаос ба Камбожийг тэр оныхоо хавар засгийн эрхэнд гарав.Ямарваа шударга үйл хэргийн төлөө биш байлдаан хийж буй цэргүүдээ зөвтгөх аргагүй болсон америкчууд Вьетнамын дайныг эсэргүүцэж байв. 1965 онд дайны эсрэг анхны томоохон сүрт жагсаал болж олон залуучуудыг цэрэгт татах буюу цэргийн албанд хүчээр оруулж буйг эсэргүүцэх нь улам хүчээ авав. Телевиз дайны ширүүн хатууныг өдөр бүр Америкийн айл гэр бүрт хүргэж байсан юм. Дайны сүүлийн таван жил нь аль аль талын цус асгаруулсан эмгэнэлт дайны үе байв. 1969 оны 8 дугаар сард АНУ мөргөлдөөнөөс эвтэйхэн гарахын тулд Парисын яриа хэлэлцээг эхэлсэн ба  энэ нь 1973 оны нэгдүгээр сарын 27-нд энх тайвны хэлэлцээр байгуулагдах хүртэл үргэлжилжээ. Үүнээс хоёр сарын дараа АНУ-ын цэрэг Өмнөд Вьетнамыг вьетнамчуудад нь орхин гарсан юм.1973 оны 1 сарын 15-нд Никсон Умард Вьетнамын эсрэг дайралтын ажиллагаагаа зогсоосноо зарлав. 1973 оны 1 сарын 27-нд Парисын энх тайвны хэлэлцээрээр “Вьетнамд дайныг эцэслэж, энхийг тогтоох” гэрээ батлагдсанаар Вьетнамын дайн дахь АНУ-ын шууд оролцоо эцэс болжээ. Өмнөд умардын хооронд ч гал зогсов. АНУ-ын дайны олзлогдогчид суллагдлаа. Энэхүү гэрээгээр Вьетнамын нутаг дэвсгэрийн нэгдмэл байдлыг 1954 оны Женевын бага хурлын нэгэн адил заасан бөгөөд умард, өмнөдийг хамарсан үндэсний сонгууль явуулах тухай тусгасан байв. АНУ-ын цэрэгт тус бүсийг орхин гарах 60 хоногийн хугацаа олгожээ.Гэрээнд Өмнөд Вьетнамын ерөнхийлөгч ихээхэн дурамжхан зурсан бөгөөд АНУ-ын зөвлөх Киссинжер болон Умард Вьетнамын гадаад хэргийн сайд То нар Нобелийн энх тайвны шагнал авсан боловч То жинхэнэ энх тайван хараахан тогтоогүй байна гээд шагналаас татгалзсан гэдэг.Гал зогсоохын өмнөхөн АНУ Сайгонд ихээхэн хэмжээний тусламж хүргэж амжсан бөгөөд үүгээр Өмнөдийнхөн Вьетконгчуудтай тулах ёстой байв.Хэрэв коммунистууд гал зогсоох гэрээгээ зөрчвөл АНУ дахин оролцоно гэсэн бодлогыг Никсон барьж байсан бол 1972 оны 11 сард явагдсан конгрессын сонгуульд хоёр танхимд ардчилсан намынхан ялалт байгуулсан бөгөөд сонгуулийн уриа нь Ерөнхийлөгчийн сонгуульд Никсоны өрсөлдөгчийн дэвшүүлж байсан “Америк гэртээ харья” гэсэн уриатай оролцжээ. 1973 оны 6 сарын 4-нд АНУ-ын сенат Ерөнхийлөгч биеэ даан интервенц хийхийг хориглосон Case-Church Amendment хэмээх тогтоол баталлаа.1973 оны 10 сард болсон газрын тосны шок өмнөд вьетнамын эдийн засагт хүндээр тусчээ. 1974 оны эхээр умард дахин дайрснаар Ерөнхийлөгч Тю 1 сарын 4-нд Парисын энхийн хэлэлцээр дуусгавар болсныг зарлаж, дайн дахин эхэллээ. Гал зогссон үед ч Өмнөд Вьетнамын дайны хохирол 25,000 хүнээр хэмжигдсэн аж.Ерөнхийлөгч Никсон Ватэргэйтийн шуугианаар огцорсны дараа 1974 оны 8 сарын 9-нд Жиральд Форд АНУ-ын Ерөнхийлөгч боллоо. Энэ үед [[АНУ-ын Конгресс]] Өмнөд Вьетнамд үзүүлэх санхүүгийн тусламжийг 1 тэрбумаас 700 сая доллар болгон танаад байв. Дэд бүтцийн хувьд нилээд сайжирсан Умардынхан Камбожийн нутгаас дайралт хийн 1975 оны 1 сарын 6-нд Пуоч Лон мужийн төвийг эзлэн авлаа. Аргаа барсан Форд конгрессоос бүх юм оройтохоос өмнө өмнөдөд туслан, хангамж нийлүүлэх төсөв гуйсан ч Конгресс татгалзжээ. Буланд шахагдсан Өмнөд Вьетнамын удирдагчид ёс суртахуунаар доройтож, авилгал газар авав. Гэнэтийн ялалтандаа дүгнэлт хийн умардын улс төрийн товчоо өөрийн стратегиа өөрчлөн идэвхитэй давшилтанд шилжлээ.1975 оны эхэн гэхэд Өмнөд Вьетнамын зэвсэгт хүчин өрсөлдөгчөөсөө 3 дахин олон их буу, хоёр дахин олон танк болон хуягт машинтай байжээ. Тэд мөн 1400 нисэх онгоцтой, бие бүрэлдэхүүний хувьд коммунистуудтай 2:1 харьцаатай давуу хүчтэй байлаа. Гэсэн хэдий ч тэдэнд байхгүй зохион байгуулалттай, өндөр үзэл сурталтай, санхүүжилт сайтай дайсантай тулав. Өмнөд вьетнамд эмх замбараагүй байдал газар авчээ. Арабчуудын газрын тосны хоригоос үүдсэн дэлхийн эдийн засгийн уналт ч хүндээр туслаа.1975 оны 3 сарын 10-нд 275 ажиллагааг эхлүүлэн танк ба хүнд их буугаар дэмжүүлэн Төвийн өндөрлөг рүү хязгаарлагдмал дайралт хийлээ. Дайралт амжилттай болох тусам коммунистууд хүчээ нэмэгдүүлэн хамгаалсаар байсан бөгөөд шийдвэртэй бус гэдгээрээ алдаршсан Ерөнхийлөгч Нгуэн Ван Тю өөрийн армиа умардынханд бүслэгдэхээс эмээн ухрахыг тушаалаа. Гэтэл ухрах ажиллагаа цуст зам татууллаа. Ухрах замдаа эмх замбараагүй байдал дэгдэн, дундуураа тасчуулсан хүч бүх талаараа бүслэгдэн арга ядсан тулаан өрнөв. БНВУ-ын цэргийн генерал Плэйку ба Контюм мужуудыг орхин тэнгисийн зүг ухарсан нь түүхнээ “нулимсны цуваа” гэж нэрлэгджээ. Ухарч буй цэргийн ангиудын дунд дүрвэгчид холигдон, олон жилийн дайнд талхлагдан сүйдсэн муу зам гүүр явахад бэрхшээл учрууж байлаа. Улмаар умардууд гүйцэн түрүүлэхэд сандран балмагдаж хөл толгой нь алдагдсан байна. 4 сарын 1 гэхэд “нулимсан цуваа” хүйс тэмтрэгдэв. Энэхүү явдал орчин үеийн цэрэг дайны түүхнээ хамгийн тааруу стратегийн ухралтын нэг жишээ болон тэмдэглэгджээ.Тю 3 сарын 20-нд бодлоо өөрчлөн Вьетнамын гурав дахь том хот болох Хюг бүх хүчээрээ хамгаалахыг тушаав. Офицерууд Тюгийн зөрчилтэй тушаалуудад будилан, ёс суртахууны хувьд уналтанд орлоо. Умардууд довтолгооноо эхлүүлэхэд БНВУ-ын цэргүүд учир утгагүй тулалдаанд орлоо. 3 хоногийн тулааны дараа 3 сарын 31-нд Хю эзлэгдсэн байна. 3 сарын 28-нд ВАА (Вьетнамын ардын арми)-ийн 35,000 цэрэг Да нан руу дайрч 3 сарын 30 гэхэд удирдлагагүй хоцорсон 100,000 цэрэг ВАА-д бууж өглөө. Да Нан эзлэгдсэнээр Өмнөд Вьетнамын төвийн өндөрлөг болон умард мужууд хамгаалалтгүй болсон юм.Ийнхүү Вьетнамын нутгийн хойд хагас нь өөрсдийн бүрэн хяналтанд орсны дараа Улс төрийн товчоо генерал Дуныг Сайгон руу сүүлийн дайралтаа хийхийг тушаалаа. Энэхүү Хо Ши Мин ажиллагааны төлөвлөгөө ёсоор Сайгоныг 5 сарын 1-нээс өмнө эзлэх ёстой байв. Умардын цэргүүд ч сэтгэл санааны хувьд ялалтууддаа өндөр байлаа. 4 сарын 7-нд Умард Вьетнамын 3 дивиз Сайгоноос 64 км-ийн зайтай байх Хуан Лок руу дайрлаа. 4 сарын 21 хүртэл 2 долоо хоног маш ширүүн тулалдсаны эцэст коммунистууд яллаа.Уурлаж хилэгнэн, уйлагнасан Ерөнхийлөгч Тю тэр өдөртөө ажлаа өгч, АНУ-ыг Өмнөд Вьетнамаас урван тэрсэлсэн тухай мэдэгдэл хийсэн байна. Тэрээр төрийн нарийн бичгийн дарга Хенри Киссинжерийг нэр зааж, хоёр жилийн өмнө Парисын энхийн хэлэлцээрт шахамдуулан гарын үсэг зуруулсан боловч түүний хариу болгон амалсан цэргийн тусламжаа үзүүлээгүй гэлээ.Тэрээр нутгаа орхин 4 сарын 25-нд Тайвань руу зугтлаа. Засгийн эрхийг Генерал Дуон Ван Минд өгчээ. 4 сарын сүүл гэхэд БНВУ-ын арми бүх фронт дээр сүйрлийн ирмэгт иржээ. 4 сарын 27-нд 100,000 умард Вьетнамын цэрэг Сайгоныг бүслэлээ. Хотыг 30,000 цэрэг хамгаалж байв.Эмх замбараагүй байдал, сандрал газар авч, Өмнөд Вьетнамын албаныхан болоод иргэд Сайгоныг орхихоор шахцалдан дайрцгаав. Дайны цагийн хууль зарлагдлаа. Америкийн нисдэг тэргүүд өмнөд вьетнамчууд, америкийн болон бусад гадаадын иргэдийг хотын өнцөг булан бүрээс зөөвөрлөж эхлэв. Төлөвлөгдсөн “Тогтмол салхи” ажиллагаа сүүлчийн мөч хүртэл хойшилсон бөгөөд учир нь АНУ-ын элчин сайд Сайгоныг тогтоон барьж, улс төрийн зөвшилд хүрч чадна гэсэн итгэл үнэмшилтэй байжээ. 1975 оны 4 сарын 29-нд Сайгоноос АНУ-ын дипломат, цэргийн болон иргэний бүрэлдэхүүнийг зөөвөрлөх ажиллагааг эхлүүллээ. “Тогтмол салхи” ажиллагаа нь яах аргагүй дэлхийн түүхэн дэх хамгийн том нисдэг тэргээр нүүлгэн шилжүүлэлт болсон юм. Цөхрөнгөө барж, галзуурах шахан шахцалдсан олон түмэн нисдэг тэргүүдийн хязгаарлагдмал суудлууд дээр өрсөн дайрч байлаа. Америкийн “Тогтмол салхи” ажиллагаа үргэлжлэн явагдаж байх үед Умард Вьетнамын танкууд хотын зах руу орж ирж байв. 4 сарын 30-ны өглөө АНУ-ын тэнгисийн цэргүүд элчингийн байрнаас сүүлийн нисдэг тэргээ хөлөглөн одлоо. Иргэдийн цуваа элчингийн зүг урсан орж ирлээ. Тэдгээр иргэдээс олон хүн цагтаа америкчуудын удирдлага дор ажиллаж байжээ.

Тюгийн залгамжлагч, Ерөнхийлөгч Дуон Ван Мин бууж өгөхийг оролдсон ч, ВАА-ын офицер түүнд бууж өгөх юу ч үлдээгүй гэж тохуурхав. Ингээд Мин өөрийн сүүлийн тушаал болох бүх Өмнөд Вьетнамын цэргүүдэд зэвсгээ хаяхыг тушаалаа. Уг дайн дуусахад Вьетнамчуудын гадныхны (Франц, Хятад, Япон, Британи, Америк) гар хөл болон 116 жилийн турш байлдчихаад байлаа.

== Эшлэл ==
{{reflist}}

[[Ангилал:Вьетнамын дайн| ]]
[[Ангилал:Азийн дайн]]
[[Ангилал:Нэгдсэн Улсын дайн]]
[[Ангилал:Төлөөллийн дайн]]
[[Ангилал:Партизаны дайн]]
[[Ангилал:20-р зууны дайн]]
[[Ангилал:1950-д он]]
[[Ангилал:1960-д он]]
[[Ангилал:1970-д он]]</text>
      <sha1>po3y2ztv93hit7y527dy5qz8p8ojdp4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Country data Өмнөд Вьетнам</title>
    <ns>10</ns>
    <id>12338</id>
    <revision>
      <id>856273</id>
      <parentid>818340</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T01:47:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>211</id>
      </contributor>
      <comment>[[File:FNL_Flag.svg]]-г [[File:Flag_of_the_National_Liberation_Front_of_South_Vietnam,_Flag_of_South_Vietnam_(1975–1976).svg]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:CO</comment>
      <origin>856273</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1677" sha1="5e5vlvq3tyzbyy4jqt68ku4tis8s2n7" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|country showdata&lt;/noinclude&gt;}}}
| alias = Өмнөд Вьетнам
| flag alias = Flag of South Vietnam.svg
| flag alias-1975 = Flag of the National Liberation Front of South Vietnam, Flag of South Vietnam (1975–1976).svg
| flag alias-war = War flag of South Vietnam.svg
| flag alias-air force = Flag of the Republic of Vietnam Air Force.svg
| flag alias-army = Flag of the Army of the Republic of Vietnam.svg
| flag alias-naval = Naval ensign of South Vietnam.svg
| link alias-air force = Бүгд Найрамдах Вьетнам Улсын агаарын цэргийн хүчин
| link alias-army = Бүгд Найрамдах Вьетнам Улсын арми
| link alias-naval = Бүгд Найрамдах Вьетнам Улсын тэнгисийн цэргийн хүчин
| flag alias-military = Flag of the RVNMF.svg
| link alias-military = Бүгд Найрамдах Вьетнам Улсын цэргийн хүчин
| flag alias-navy = Flag of the Republic of Vietnam Navy.svg
| link alias-navy = Бүгд Найрамдах Вьетнам Улсын тэнгисийн цэргийн хүчин
| flag alias-marines = Flag of the Republic of Vietnam Marine Division.svg
| link alias-marines = Бүгд Найрамдах Вьетнам Улсын тэнгисийн цэргийн дивиз
| link alias-tennis = Вьетнамын {{{mw}}} теннисийн баг
| size = {{{size|}}}
| name = {{{name|}}}
| altlink = {{{altlink|}}}
| altvar = {{{altvar|}}}
| variant = {{{variant|}}}
&lt;noinclude&gt;
| var1 = 1975
| var2 = war
| redir1 = Бүгд Найрамдах Вьетнам Улс
| related1 = Вьетнам
&lt;/noinclude&gt;
}}</text>
      <sha1>5e5vlvq3tyzbyy4jqt68ku4tis8s2n7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Country data Бүгд Найрамдах Өмнөд Вьетнам Улсын хувьсгалт түр засгийн газар</title>
    <ns>10</ns>
    <id>12344</id>
    <revision>
      <id>856275</id>
      <parentid>818102</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T01:48:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>211</id>
      </contributor>
      <comment>[[File:FNL_Flag.svg]]-г [[File:Flag_of_the_National_Liberation_Front_of_South_Vietnam,_Flag_of_South_Vietnam_(1975–1976).svg]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:CO</comment>
      <origin>856275</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="789" sha1="gmq69hccczyzysg6vd6wz9ukzhk20pa" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|country showdata&lt;/noinclude&gt;}}}
| alias = Бүгд Найрамдах Өмнөд Вьетнам Улсын хувьсгалт түр засгийн газар
| shortname alias = Бүгд Найрамдах Өмнөд Вьетнам Улс
| flag alias = Flag of the National Liberation Front of South Vietnam, Flag of South Vietnam (1975–1976).svg
| flag alias-army = Flag of the People's Liberation Armed Forces of South Viet Nam.svg
| link alias-army = Өмнөд Вьетнамын чөлөөлөх арми
| size = {{{size|}}}
| name = {{{name|}}}
| variant = {{{variant|}}}
&lt;noinclude&gt;
| redir1 = PRG
| redir2 = Бүгд Найрамдах Өмнөд Вьетнам Улс
| cat = Өмнөд Вьетнамын бүгд найрамдах улс
&lt;/noinclude&gt;
}}</text>
      <sha1>gmq69hccczyzysg6vd6wz9ukzhk20pa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кабул муж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36269</id>
    <revision>
      <id>856288</id>
      <parentid>833876</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T02:25:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>211</id>
      </contributor>
      <comment>[[File:Kabul_districts.png]]-г [[File:Districts_of_Kabul_as_of_January_2004.png]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambigu</comment>
      <origin>856288</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="570" sha1="hoax2xg31icuql2h4jhpvj29o56dhin" xml:space="preserve">'''Кабул''' (کابل) — [[Афганистан]] улсын [[Кабул]] төвтэй, 4462 км² газар нутагтай, 3.5 сая хүнтэй [[муж]].

== Зураг== 
&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Зураг:Kabul in Afghanistan.svg
Зураг:Districts of Kabul as of January 2004.png
Зураг:Mountains of Kabul.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Kabul Province|Кабул муж}}

{{Афганистаны муж}}
[[Ангилал:Кабул муж| ]]
[[Ангилал:Афганистаны муж]]</text>
      <sha1>hoax2xg31icuql2h4jhpvj29o56dhin</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бадгис муж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36271</id>
    <revision>
      <id>856290</id>
      <parentid>833801</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T02:28:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>211</id>
      </contributor>
      <comment>[[File:Badghis_districts.png]]-г [[File:Districts_of_Badghis_as_of_January_2004.png]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or am</comment>
      <origin>856290</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="684" sha1="abhl7yq8dzscptajhu7m2tvpovhvsny" xml:space="preserve">'''Бадгис''' (بادغیس Bādġīs, بادغیس‎) — [[Афганистан]] улсын [[Калайи-Нау]] төвтэй, 20591 км² газар нутаг, 53 түмэн хүнтэй [[муж]].

== Зураг== 
&lt;gallery widths=&quot;240px&quot; heights=&quot;170px&quot;&gt;
Зураг:Badghis in Afghanistan.svg
Зураг:Districts of Badghis as of January 2004.png
Зураг:Northwestern Afghanistan.jpg
Зураг:Elders of Bala Murghab conduct a shura -b.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Badghis Province|Бадгис муж}}

{{Афганистаны муж}}

[[Ангилал:Бадгис муж| ]]
[[Ангилал:Афганистаны муж]]</text>
      <sha1>abhl7yq8dzscptajhu7m2tvpovhvsny</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Балх муж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36272</id>
    <revision>
      <id>856263</id>
      <parentid>833807</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T01:11:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>211</id>
      </contributor>
      <comment>[[File:Balkh_districts.png]]-г [[File:Districts_of_Balkh_as_of_January_2004.png]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambigu</comment>
      <origin>856263</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="651" sha1="2zobj64hj57uwsjhsh9t0758aqevgyo" xml:space="preserve">'''Балх''' (بلخ Balx, بلخ‎) — [[Афганистан]] улсын [[Мазар-и-Шариф]] төвтэй, 17249 км² газар нутаг, 1 сая 18 түмэн хүнтэй [[муж]].

== Зураг== 
&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Зураг:Balkh in Afghanistan.svg
Зураг:Districts of Balkh as of January 2004.png
Зураг:Berezka (5778258455).jpg
&lt;/gallery&gt;

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Balkh Province|Балх аймаг}}

{{Афганистаны муж}}
[[Ангилал:Балх муж| ]]
[[Ангилал:Афганистаны муж]]
[[Ангилал:Төв Азийн түүх]]</text>
      <sha1>2zobj64hj57uwsjhsh9t0758aqevgyo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баглан муж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36273</id>
    <revision>
      <id>856258</id>
      <parentid>833793</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T00:52:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>211</id>
      </contributor>
      <comment>[[File:Baghlan_districts.png]]-г [[File:Districts_of_Baghlan_as_of_January_2004.png]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or am</comment>
      <origin>856258</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="607" sha1="ixfk3rbprg2jdt3iek4yygdumd516wn" xml:space="preserve">'''Баглан''' (بغلان Baġlān, بغلان) — [[Афганистан]] улсын [[Пули-Хумри]] төвтэй, 21118 км² газар нутаг, 82 түмэн хүнтэй [[муж]].

== Зураг== 
&lt;gallery widths=&quot;240px&quot; heights=&quot;170px&quot;&gt;
Зураг:Baghlan in Afghanistan.svg
Зураг:Districts of Baghlan as of January 2004.png
Зураг:ANA in Baghlan-2010.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Baghlan Province|Баглан}}

{{Афганистаны муж}}

[[Ангилал:Баглан муж| ]]
[[Ангилал:Афганистаны муж]]</text>
      <sha1>ixfk3rbprg2jdt3iek4yygdumd516wn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бамиан муж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36274</id>
    <revision>
      <id>856265</id>
      <parentid>833811</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T01:19:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>211</id>
      </contributor>
      <comment>[[File:Bamyan_districts.png]]-г [[File:Districts_of_Bamyan_as_of_January_2004.png]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambi</comment>
      <origin>856265</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="754" sha1="ef0a4ds9znssv3kavjvp4yih8hbtwdg" xml:space="preserve">{{Ялгах|аймгийг|[[Бамиан хот|адил нэртэй хотоос]]}}
'''Бамиан''' (بامیان Bāmiyān, باميان‎‎) — [[Афганистан]] улсын [[Бамиан хот|Бамиан]] төвтэй, 14175 км² газар нутаг, 41 түмэн хүнтэй [[муж]].

== Зураг== 
&lt;gallery widths=&quot;240px&quot; heights=&quot;170px&quot;&gt;
Зураг:Bamyan in Afghanistan.svg
Зураг:Districts of Bamyan as of January 2004.png
Зураг:Lake Band-e-Amir.jpg
Зураг:Bamyan collage.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Bamyan Province|Бамиан аймаг}}

{{Афганистаны муж}}
[[Ангилал:Бамиан муж| ]]
[[Ангилал:Афганистаны муж]]</text>
      <sha1>ef0a4ds9znssv3kavjvp4yih8hbtwdg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вардак муж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36275</id>
    <revision>
      <id>856262</id>
      <parentid>833814</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T01:10:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>211</id>
      </contributor>
      <comment>[[File:Wardak_districts.png]]-г [[File:Districts_of_Wardak_as_of_January_2004.png]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambi</comment>
      <origin>856262</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="607" sha1="mzzuk5mwfez8xvrh3mq6xfjm68ja9le" xml:space="preserve">'''Вардак''' (وردک Wardak, وردګ) — [[Афганистан]] улсын [[Майданшахр]] төвтэй, 8938 км² газар нутаг, 58 түмэн хүнтэй [[муж]].

== Зураг== 
&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Зураг:Wardak in Afghanistan.svg
Зураг:Districts of Wardak as of January 2004.png
Зураг:Dahanah-village-Wardak.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Wardak Province|Вардак муж}}

{{Афганистаны муж}}
[[Ангилал:Вардак муж| ]]
[[Ангилал:Афганистаны муж]]</text>
      <sha1>mzzuk5mwfez8xvrh3mq6xfjm68ja9le</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Газни муж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36276</id>
    <revision>
      <id>856252</id>
      <parentid>833983</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T00:39:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>211</id>
      </contributor>
      <comment>[[File:Ghazni_districts.png]]-г [[File:Districts_of_Ghazni_as_of_January_2004.png]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambi</comment>
      <origin>856252</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="608" sha1="oipplb1hr5903e4k059zkkchefb2w06" xml:space="preserve">'''Газни''' (غزنی Ġazni, غزني) — [[Афганистан]] улсын [[Газни]] төвтэй, 22915 км² газар нутаг, 1 сая 10 түмэн хүнтэй [[муж]].

== Зураг== 
&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Зураг:Ghazni in Afghanistan.svg
Зураг:Districts of Ghazni as of January 2004.png
Зураг:Ghazni province in April 2010.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Ghazni Province|Газни муж}}

{{Афганистаны муж}}
[[Ангилал:Газни муж| ]]
[[Ангилал:Афганистаны муж]]</text>
      <sha1>oipplb1hr5903e4k059zkkchefb2w06</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Херат муж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36277</id>
    <revision>
      <id>856280</id>
      <parentid>833818</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T01:57:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>211</id>
      </contributor>
      <comment>[[File:Herat_districts.png]]-г [[File:Districts_of_Hirat_as_of_January_2004.png]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambigu</comment>
      <origin>856280</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="656" sha1="lkqpgfbkfgzh6hw6td63vszekgxavxl" xml:space="preserve">'''Херат'''  (дари هرات‎, пушту هرات‎‎ — ''Херат'') — [[Афганистан]] улсын [[Херат хот|Херат]] төвтэй, 55 мянган км² газар, 1 сая 80 түмэн хүнтэй [[муж]].

== Зураг== 
&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Зураг:Herat in Afghanistan.svg
Зураг:Districts of Hirat as of January 2004.png
Зураг:Area of Herat in 2009.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Herat Province|Херат муж}}

{{Афганистаны муж}}
[[Ангилал:Херат муж| ]]
[[Ангилал:Афганистаны муж]]</text>
      <sha1>lkqpgfbkfgzh6hw6td63vszekgxavxl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хильменд муж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36278</id>
    <revision>
      <id>856264</id>
      <parentid>833823</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T01:17:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>211</id>
      </contributor>
      <comment>[[File:Helmand_districts.png]]-г [[File:Districts_of_Hilmand_as_of_January_2004.png]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or am</comment>
      <origin>856264</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="648" sha1="lk8js8574zol5l1ofu7mbdkryt11wos" xml:space="preserve">'''Хильменд''' (Гильменд, هلمند Helmand, هلمند) — [[Афганистан]] улсын [[Лашкаргах]] төвтэй, 59 мянган км² газар, 86 түмэн хүнтэй [[муж]].

== Зураг== 
&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Зураг:Helmand in Afghanistan.svg
Зураг:Districts of Hilmand as of January 2004.png
Зураг:Opium poppies in Helmand -a.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Цахим холбоос ==
{{commonscat|Helmand Province|Хильменд муж}}

{{Афганистаны муж}}
[[Ангилал:Хильменд муж| ]]
[[Ангилал:Афганистаны муж]]</text>
      <sha1>lk8js8574zol5l1ofu7mbdkryt11wos</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жаузжан муж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36281</id>
    <revision>
      <id>856284</id>
      <parentid>833837</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T02:10:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>211</id>
      </contributor>
      <comment>[[File:Jowzjan_districts.png]]-г [[File:JDistricts_of_Jawzjan_as_of_January_2004.png]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or a</comment>
      <origin>856284</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="655" sha1="gghhnaw07dsbw74pfudeibtqwqrw2fr" xml:space="preserve">'''Жаузжан''' (جوزجان Jowzjān, جوزجان‎) — [[Афганистан]] улсын [[Шиберган]] төвтэй, 12 мянган ам дөрвөлжин километ газартаа 48 түмэн хүн харъяалж буй [[муж]].

== Зураг== 
&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Зураг:Jowzjan in Afghanistan.svg
Зураг:JDistricts of Jawzjan as of January 2004.png
Зураг:
&lt;/gallery&gt;

== Цахим холбоос ==
{{commonscat|Jowzjan Province|Жаузжан муж}}

{{Афганистаны муж}}
[[Ангилал:Жаузжан муж| ]]
[[Ангилал:Афганистаны муж]]</text>
      <sha1>gghhnaw07dsbw74pfudeibtqwqrw2fr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Забуль муж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36282</id>
    <revision>
      <id>856266</id>
      <parentid>833841</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T01:23:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>211</id>
      </contributor>
      <comment>[[File:Zabul_districts.png]]-г [[File:Districts_of_Zabul_as_of_January_2004.png]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambigu</comment>
      <origin>856266</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="697" sha1="l20whjnfz14i88wu0tvobewge2dhtbt" xml:space="preserve">'''Забуль''' (زابل Zābol, زابل‎‎) — [[Афганистан]] улсын [[Калат]] төвтэй, 17 мянган ам дөрвөлжин километ газартаа 32 түмэн хүн харъяалж буй [[муж]].

== Зураг== 
&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Зураг:Zabul in Afghanistan.svg
Зураг:Districts of Zabul as of January 2004.png
Зураг:PRT Zabul Assists ANP in Securing Arghandab District DVIDS309340.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Zabul Province|Забуль муж}}

{{Афганистаны муж}}
[[Ангилал:Забуль муж| ]]
[[Ангилал:Афганистаны муж]]</text>
      <sha1>l20whjnfz14i88wu0tvobewge2dhtbt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кандахар муж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36283</id>
    <revision>
      <id>856259</id>
      <parentid>833885</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T00:55:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>211</id>
      </contributor>
      <comment>[[File:Kandahar_districts.png]]-г [[File:Districts_of_Kandahar_as_of_January_2004.png]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or</comment>
      <origin>856259</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="751" sha1="1azibz05ff8d6fvmnsflr6qzyget03c" xml:space="preserve">'''Кандахар''' (Кандагар, قندهار‎ Qandahār, کندھار‎‎) — [[Афганистан]] улсын [[Кандахар хот|Кандахар]] төвтэй, 54 мянган ам дөрвөлжин километ газартаа 1 сая хүн харъяалж буй [[муж]].

== Зураг== 
&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Зураг:Kandahar in Afghanistan.svg
Зураг:Districts of Kandahar as of January 2004.png
Зураг:Aerial view of Kandahar Airport in 2005.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Kandahar Province|Кандахар муж}}

{{Афганистаны муж}}

[[Ангилал:Кандахар муж| ]]
[[Ангилал:Афганистаны муж]]</text>
      <sha1>1azibz05ff8d6fvmnsflr6qzyget03c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Каписа муж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36284</id>
    <revision>
      <id>856274</id>
      <parentid>833888</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T01:47:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>211</id>
      </contributor>
      <comment>[[File:Kapisa_districts.png]]-г [[File:Districts_of_Kapisa_as_of_January_2004.png]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambi</comment>
      <origin>856274</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="735" sha1="2fqyrblw62zmg056aen9326piry15pt" xml:space="preserve">'''Каписа''' (کاپيسا Kāpisā, کاپیسا‎) — [[Афганистан]] улсын [[Махмудраки]] төвтэй, 1.8 мянган ам дөрвөлжин километр газартаа 40 түмэн хүн харъяалж буй [[муж]].

== Зураг== 
&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Зураг:Kapisa in Afghanistan.svg
Зураг:Districts of Kapisa as of January 2004.png
Зураг:Police at School in Tagab, Kapisa, April 30, 2007 (DOD 2007070430-A-7096B-068).jpg
&lt;/gallery&gt;

== Цахим холбоос ==
{{commonscat|Kapisa Province|Каписа муж}}

{{Афганистаны муж}}

[[Ангилал:Каписа муж| ]]
[[Ангилал:Афганистаны муж]]</text>
      <sha1>2fqyrblw62zmg056aen9326piry15pt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кунар муж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36286</id>
    <revision>
      <id>856253</id>
      <parentid>833892</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T00:46:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>211</id>
      </contributor>
      <comment>[[File:Konar_districts.png]]-г [[File:Districts_of_Kunar_as_of_January_2004.png]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambigu</comment>
      <origin>856253</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="700" sha1="5qnss2cypm1fxllqxvs19bxcxexa542" xml:space="preserve">'''Кунар''' (کنر Konar‎, کونړ) — [[Афганистан]] улсын [[Асадабад]] төвтэй, 5 мянган ам дөрвөлжин километр газартаа 42 түмэн хүн харъяалж буй [[муж]].

== Зураг== 
&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Зураг:Kunar in Afghanistan.svg
Зураг:Districts of Kunar as of January 2004.png
Зураг:Eastern Afghanistan.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Kunar Province|Кунар муж}}

{{Афганистаны муж}}
[[Ангилал:Кунар муж| ]]
[[Ангилал:Афганистаны муж]]
[[Ангилал:Хиндүкүшийн нуруу]]</text>
      <sha1>5qnss2cypm1fxllqxvs19bxcxexa542</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кундуз муж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36288</id>
    <revision>
      <id>856261</id>
      <parentid>833901</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T01:08:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>211</id>
      </contributor>
      <comment>[[File:Kunduz_districts.png]]-г [[File:Districts_of_Kunduz_as_of_January_2004.png]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambi</comment>
      <origin>856261</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="748" sha1="joj40q919pejakeysgelmscyt0guen2" xml:space="preserve">{{Ялгах|аймгийг|[[Кундуз хот|адил нэртэй хотоос]]}}
'''Кундуз''' (کندوز Konduz, کندوز‎) — [[Афганистан]] улсын [[Кундуз хот|Кундуз]] төвтэй, ‍8 мянган ам дөрвөлжин километр газартаа 98 түмэн хүн харъяалж буй [[муж]].

== Зураг== 
&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Зураг:Kunduz in Afghanistan.svg
Зураг:Districts of Kunduz as of January 2004.png
Зураг:
&lt;/gallery&gt;

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Kunduz Province|Кундуз муж}}

{{Афганистаны муж}}
[[Ангилал:Кундуз муж| ]]
[[Ангилал:Афганистаны муж]]</text>
      <sha1>joj40q919pejakeysgelmscyt0guen2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лагман муж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36289</id>
    <revision>
      <id>856270</id>
      <parentid>833904</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T01:35:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>211</id>
      </contributor>
      <comment>[[File:Laghman_districts.png]]-г [[File:Districts_of_Laghman_as_of_January_2004.png]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or am</comment>
      <origin>856270</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="705" sha1="9cu6ck0ezk35tk6tfu2jwmd5f4hfq43" xml:space="preserve">'''Лагман''' (لغمان Laġmān, لغمان‎) — [[Афганистан]] улсын [[Мехтарлам]] төвтэй, ‍4 мянган ам дөрвөлжин километр газартаа 44 түмэн хүн харъяалж буй [[муж]].

== Зураг== 
&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Зураг:Laghman in Afghanistan.svg
Зураг:Districts of Laghman as of January 2004.png
Зураг:Stark contrasts in Afghanistan - 080907-F-0168M-071.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Цахим холбоос ==
{{commonscat|Laghman Province|Лагман муж}}

{{Афганистаны муж}}
[[Ангилал:Лагман муж| ]]
[[Ангилал:Афганистаны муж]]</text>
      <sha1>9cu6ck0ezk35tk6tfu2jwmd5f4hfq43</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Логар муж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36304</id>
    <revision>
      <id>856281</id>
      <parentid>833911</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T02:00:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>211</id>
      </contributor>
      <comment>[[File:Lowgar_districts.png]]-г [[File:Districts_of_Logar_as_of_January_2004.png]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambig</comment>
      <origin>856281</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="591" sha1="ey42apapd2140mncel8pfacctnswlyr" xml:space="preserve">'''Логар''' (لوگر Lowgar, لوګر‎) — [[Афганистан]] улсын [[Пули-Алам]] төвтэй, 3880 км² газар нутагтай, 41 түмэн хүнтэй [[муж]].

== Зураг== 
&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Зураг:Logar in Afghanistan.svg
Зураг:Districts of Logar as of January 2004.png
Зураг:Puli Alam.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Цахим холбоос ==
{{commonscat|Logar Province|Логар муж}}

{{Афганистаны муж}}
[[Ангилал:Логар муж| ]]
[[Ангилал:Афганистаны муж]]</text>
      <sha1>ey42apapd2140mncel8pfacctnswlyr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нангархар муж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36306</id>
    <revision>
      <id>856257</id>
      <parentid>833916</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T00:50:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>211</id>
      </contributor>
      <comment>[[File:Nangarhar_districts.png]]-г [[File:Districts_of_Nangarhar_as_of_January_2004.png]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless o</comment>
      <origin>856257</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="658" sha1="o6n86xndy1942aj5idebsrmm83fp7ut" xml:space="preserve">'''Нангархар''' (ننگرهار Nangarhār, ننګرهار) — [[Афганистан]] улсын [[Желалабад]] төвтэй, 7727 км² газар нутагтай, 1.5 сая хүнтэй [[муж]].

== Зураг== 
&lt;gallery widths=&quot;250px&quot; heights=&quot;180px&quot;&gt;
Зураг:Nangarhar in Afghanistan.svg
Зураг:Districts of Nangarhar as of January 2004.png
Зураг:Road from Jalalabad to Kabul.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Nangarhar Province|Нангархар муж}}

{{Афганистаны муж}}

[[Ангилал:Нангархар муж| ]]
[[Ангилал:Афганистаны муж]]</text>
      <sha1>o6n86xndy1942aj5idebsrmm83fp7ut</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нимроз муж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36308</id>
    <revision>
      <id>856268</id>
      <parentid>833919</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T01:29:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>211</id>
      </contributor>
      <comment>[[File:Nimruz_districts.png]]-г [[File:Districts_of_Nimroz_as_of_January_2004.png]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambi</comment>
      <origin>856268</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="684" sha1="22qu6xsjg6ys5c18ju3gipjy9o10bxo" xml:space="preserve">'''Нимроз''' (نیمروز Nimrōz, نیمروز‎) — [[Афганистан]] улсын [[Заранж]] төвтэй, 41 мянган км² газар нутагтай, 155 мянган хүнтэй [[муж]].

== Зураг== 
&lt;gallery widths=&quot;240px&quot; heights=&quot;170px&quot;&gt;
Зураг:Nimruz in Afghanistan.svg
Зураг:Districts of Nimroz as of January 2004.png
Зураг:Nimroz.jpg
Зураг:Afghanistan-Iran border in Zaranj, Afghanistan, 2011.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Цахим холбоос ==
{{commonscat|Nimroz Province|Нимроз муж}}


{{Афганистаны муж}}
[[Ангилал:Нимроз муж| ]]
[[Ангилал:Афганистаны муж]]</text>
      <sha1>22qu6xsjg6ys5c18ju3gipjy9o10bxo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нуристан муж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36310</id>
    <revision>
      <id>856279</id>
      <parentid>833925</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T01:56:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>211</id>
      </contributor>
      <comment>[[File:Nurestan_districts.png]]-г [[File:Districts_of_Nuristan_as_of_January_2004.png]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or</comment>
      <origin>856279</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="710" sha1="sxm9y5bum4f35jiwgpno1v12ioncu7h" xml:space="preserve">'''Нуристан''' (نورستان ''Nurestān'', نورستان‎) — [[Афганистан]] улсын [[Парун]] төвтэй, 9 мянган км² газар нутагтай, 132 мянган хүнтэй [[муж]].

== Зураг== 
&lt;gallery widths=&quot;240px&quot; heights=&quot;170px&quot;&gt;
Зураг:Nuristan in Afghanistan.svg
Зураг:Districts of Nuristan as of January 2004.png
Зураг:Village of Aranas, Nuristan province.jpg
Зураг:Afghan governors in 2009.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Цахим холбоос ==
{{commonscat|Nuristan Province|Нуристан муж}}

{{Афганистаны муж}}
[[Ангилал:Нуристан муж| ]]
[[Ангилал:Афганистаны муж]]</text>
      <sha1>sxm9y5bum4f35jiwgpno1v12ioncu7h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пактика муж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36312</id>
    <revision>
      <id>856267</id>
      <parentid>833929</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T01:24:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>211</id>
      </contributor>
      <comment>[[File:Paktika_districts.png]]-г [[File:Districts_of_Paktika_as_of_January_2004.png]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or am</comment>
      <origin>856267</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="670" sha1="ekj2uhlseeiwqx2gnjzloes3d9lxz69" xml:space="preserve">'''Пактика''' (پکتیکا ''Paktikā'', پکتیکا‎) — [[Афганистан]] улсын [[Шаран]] төвтэй, 19 мянган км² газар нутагтай, 45 түмэн хүнтэй [[муж]].

== Зураг== 
&lt;gallery widths=&quot;240px&quot; heights=&quot;170px&quot;&gt;
Зураг:Paktika in Afghanistan.svg
Зураг:Districts of Paktika as of January 2004.png
Зураг:100919-A-0667M-110.jpg
Зураг:100919-A-0667M-099.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Цахим холбоос ==
{{commonscat|Paktika Province|Пактика муж}}

{{Афганистаны муж}}
[[Ангилал:Пактика муж| ]]
[[Ангилал:Афганистаны муж]]</text>
      <sha1>ekj2uhlseeiwqx2gnjzloes3d9lxz69</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пактия муж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36314</id>
    <revision>
      <id>856256</id>
      <parentid>833932</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T00:49:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>211</id>
      </contributor>
      <comment>[[File:Paktia_districts.png]]-г [[File:Districts_of_Paktya_as_of_January_2004.png]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambi</comment>
      <origin>856256</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="693" sha1="of8eiylwrabl5jx32kz3schvp6025so" xml:space="preserve">'''Пактия''' (پکتیا ''Paktyā'', پکتیا‎) — [[Афганистан]] улсын [[Гардез]] төвтэй, 6432 км² газар нутагтай, 55 түмэн хүнтэй [[муж]].

== Зураг== 
&lt;gallery widths=&quot;240px&quot; heights=&quot;170px&quot;&gt;
Зураг:Paktia in Afghanistan.svg
Зураг:Districts of Paktya as of January 2004.png
Зураг:Schoolboys in Bamozai.jpg
Зураг:Kurram Agency of Pakistan from Paktia Border line (19923108).jpg
&lt;/gallery&gt;

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Paktia Province|Пактия муж}}

{{Афганистаны муж}}

[[Ангилал:Пактия муж| ]]
[[Ангилал:Афганистаны муж]]</text>
      <sha1>of8eiylwrabl5jx32kz3schvp6025so</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Парван муж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36317</id>
    <revision>
      <id>856278</id>
      <parentid>833940</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T01:54:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>211</id>
      </contributor>
      <comment>[[File:Parvan_districts.png]]-г [[File:Districts_of_Parwan_as_of_January_2004.png]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambi</comment>
      <origin>856278</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="655" sha1="pk820iusx3yp63gfb5z71y6ockb9pqg" xml:space="preserve">'''Парван''' (پروان - Parwān, پروان) — [[Афганистан]] улсын [[Чарикар]] төвтэй, 5974 км² газар нутагтай, 63 түмэн хүнтэй [[муж]].

== Зураг== 
&lt;gallery widths=&quot;240px&quot; heights=&quot;170px&quot;&gt;
Зураг:Parwan in Afghanistan.svg
Зураг:Districts of Parwan as of January 2004.png
Зураг:Road in Parwan-11.jpg
Зураг:Afghan boys and police in 2010.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Parwan Province|Парван муж}}

{{Афганистаны муж}}
[[Ангилал:Парван муж| ]]
[[Ангилал:Афганистаны муж]]</text>
      <sha1>pk820iusx3yp63gfb5z71y6ockb9pqg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Саманган муж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36319</id>
    <revision>
      <id>856283</id>
      <parentid>833945</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T02:08:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>211</id>
      </contributor>
      <comment>[[File:Samangan_districts.png]]-г [[File:Districts_of_Samangan_as_of_January_2004.png]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or</comment>
      <origin>856283</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="663" sha1="8f7g4mxpd7332x579lf7gu91anu0m9h" xml:space="preserve">'''Саманган''' ( سمنگان Samangān, سمنګان) — [[Афганистан]]ы [[Айбак]] төвтэй, 11 мянган км² газар нутагтай, 35 түмэн хүнтэй [[муж]].

== Зураг== 
&lt;gallery widths=&quot;240px&quot; heights=&quot;170px&quot;&gt;
Зураг:Samangan in Afghanistan.svg
Зураг:Districts of Samangan as of January 2004.png
Зураг:Samangan Province2.jpg
Зураг:Samangan School.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Samangan Province|Саманган муж}}


{{Афганистаны муж}}
[[Ангилал:Саманган муж| ]]
[[Ангилал:Афганистаны муж]]</text>
      <sha1>8f7g4mxpd7332x579lf7gu91anu0m9h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сари-Пуль муж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36321</id>
    <revision>
      <id>856289</id>
      <parentid>833950</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T02:26:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>211</id>
      </contributor>
      <comment>[[File:Sare_Pol_districts.png]]-г [[File:Districts_of_Sari_Pul_as_of_January_2004.png]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or</comment>
      <origin>856289</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="705" sha1="ej4y3dmkdkbt28v5e7qn7h76lx5v80q" xml:space="preserve">'''Сари-Пуль''' (سر پل - Sar-e Pol) — [[Афганистан]]ы [[Сари-Пуль хот|Сари-Пуль]] төвтэй, 16 мянган км² газар нутагтай, 52 түмэн хүнтэй [[муж]].

== Зураг== 
&lt;gallery widths=&quot;240px&quot; heights=&quot;170px&quot;&gt;
Зураг:Sar-e Pol in Afghanistan.svg
Зураг:Districts of Sari Pul as of January 2004.png
Зураг:US Army ethnolinguistic map of Afghanistan -- circa 2001-09.jpg
Зураг:
&lt;/gallery&gt;

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Sar-e Pol Province|Сари-Пуль муж}}

{{Афганистаны муж}}
[[Ангилал:Сари-Пуль муж| ]]
[[Ангилал:Афганистаны муж]]</text>
      <sha1>ej4y3dmkdkbt28v5e7qn7h76lx5v80q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тахар муж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36322</id>
    <revision>
      <id>856254</id>
      <parentid>833953</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T00:49:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>211</id>
      </contributor>
      <comment>[[File:Takhar_districts.png]]-г [[File:Districts_of_Takhar_as_of_January_2004.png]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambi</comment>
      <origin>856254</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="727" sha1="61g8lbid17q8z8a1jw1u6qntgm5n0es" xml:space="preserve">'''Тахар''' (تخار - Taxār, تخار‎) — [[Афганистан]]ы [[Талукан]] төвтэй, 12 мянган км² газар нутагтай, 93 түмэн хүнтэй [[муж]].

== Зураг== 
&lt;gallery widths=&quot;240px&quot; heights=&quot;170px&quot;&gt;
Зураг:Takhar in Afghanistan.svg
Зураг:Districts of Takhar as of January 2004.png
Зураг:US Army ethnolinguistic map of Afghanistan -- circa 2001-09.jpg
Зураг:Hillside view in Khawajah Bahawuddin, Takhar Province, Afghanistan.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Takhar Province|Тахар муж}}

{{Афганистаны муж}}
[[Ангилал:Тахар муж| ]]
[[Ангилал:Афганистаны муж]]</text>
      <sha1>61g8lbid17q8z8a1jw1u6qntgm5n0es</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Урузган муж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36323</id>
    <revision>
      <id>856285</id>
      <parentid>833961</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T02:16:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>211</id>
      </contributor>
      <comment>[[File:Oruzgan_districts.png]]-г [[File:Districts_of_Uruzgan_as_of_January_2004.png]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or am</comment>
      <origin>856285</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="730" sha1="qrohlg4rdlwnjwi0hn4rl7gi974coh5" xml:space="preserve">'''Урузган''' (تخ اروزگان — Orōzgān, روزګان‎‎) — [[Афганистан]]ы харьяат, [[Таринкот]] төвтэй, 23 мянган км² газар нутаг, 34 түмэн хүнтэй [[муж]].

== Зураг== 
&lt;gallery widths=&quot;240px&quot; heights=&quot;170px&quot;&gt;
Зураг:Oruzgan in Afghanistan.svg
Зураг:Districts of Uruzgan as of January 2004.png
Зураг:Wheat fields in Uruzgan province.jpg
Зураг:High-five, Darafshan Valley , Uruzgan Province.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Uruzgan Province|Урузган муж}}

{{Афганистаны муж}}
[[Ангилал:Урузган муж| ]]
[[Ангилал:Афганистаны муж]]</text>
      <sha1>qrohlg4rdlwnjwi0hn4rl7gi974coh5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фарах муж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36325</id>
    <revision>
      <id>856269</id>
      <parentid>833965</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T01:34:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>211</id>
      </contributor>
      <comment>[[File:Farah_districts.png]]-г [[File:Districts_of_Farah_as_of_January_2004.png]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambigu</comment>
      <origin>856269</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="693" sha1="26835qwl4ljmusy0phlck3d7lx3obrz" xml:space="preserve">'''Фарах''' (فراه - Farāh, فراه) — [[Афганистан]]ы харьяат, [[Фарах хот|Фарах]] төвтэй, 48 мянган км² газар нутаг, 48 түмэн оршин суугчтай [[муж]].

== Зураг== 
&lt;gallery widths=&quot;240px&quot; heights=&quot;170px&quot;&gt;
Зураг:Farah in Afghanistan.svg
Зураг:Districts of Farah as of January 2004.png
Зураг:Defense.gov photo essay 120529-F-YA200-034.jpg
Зураг:Mi-17Afganistan.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Farah Province|Фарах муж}}

{{Афганистаны муж}}

[[Ангилал:Афганистаны муж]]
[[Ангилал:Фарах муж| ]]</text>
      <sha1>26835qwl4ljmusy0phlck3d7lx3obrz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фарьяб муж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36326</id>
    <revision>
      <id>856277</id>
      <parentid>833968</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T01:53:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>211</id>
      </contributor>
      <comment>[[File:Faryab_districts.png]]-г [[File:Districts_of_Faryab_as_of_January_2004.png]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambi</comment>
      <origin>856277</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="724" sha1="tm3ohyz5nl7xdf4veby6inda8snz9eg" xml:space="preserve">'''Фарьяб''' (فاریاب ''Fāryāb'', فارياب) — [[Афганистан]]ы харьяат, [[Меймене]] төвтэй, 25 мянган км² газар нутаг, 95 түмэн хүнтэй [[муж]].

== Зураг== 
&lt;gallery widths=&quot;240px&quot; heights=&quot;170px&quot;&gt;
Зураг:Faryab in Afghanistan.svg
Зураг:Districts of Faryab as of January 2004.png
Зураг:US Army ethnolinguistic map of Afghanistan -- circa 2001-09.jpg
Зураг:Norwegian soldiers in Faryab Province.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Faryab Province|Фарьяб муж}}

{{Афганистаны муж}}

[[Ангилал:Фарьяб муж| ]]
[[Ангилал:Афганистаны муж]]</text>
      <sha1>tm3ohyz5nl7xdf4veby6inda8snz9eg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хост муж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36327</id>
    <revision>
      <id>856287</id>
      <parentid>833972</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T02:19:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>211</id>
      </contributor>
      <comment>[[File:Khost_districts.png]]-г [[File:Districts_of_Khost_as_of_January_2004.png]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambigu</comment>
      <origin>856287</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="675" sha1="tpdl4l1xozgp2iqhw9fkwrz3upa0e5z" xml:space="preserve">'''Хост''' (خوست Xōst, خوست‎) — [[Афганистан]]ы харьяат, [[Хост хот|Хост]] төвтэй, 4152 км² газар нутаг, 54 түмэн хүнтэй [[муж]].

== Зураг== 
&lt;gallery widths=&quot;240px&quot; heights=&quot;170px&quot;&gt;
Зураг:Khost in Afghanistan.svg
Зураг:Districts of Khost as of January 2004.png
Зураг:Defense.gov photo essay 090728-A-6385N-001.jpg
Зураг:Afghan children in Khost Province.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Цахим холбоос ==
{{commonscat|Khost Province|Хост муж}}

{{Афганистаны муж}}

[[Ангилал:Хост муж| ]]
[[Ангилал:Афганистаны муж]]</text>
      <sha1>tpdl4l1xozgp2iqhw9fkwrz3upa0e5z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мончоог</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54783</id>
    <revision>
      <id>856248</id>
      <parentid>768647</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T16:05:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mongolgpt</username>
        <id>95994</id>
      </contributor>
      <origin>856248</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5756" sha1="m3o4ax51tzlztjt545915d7w28ojcxr" xml:space="preserve">{{Инфобокс үндэстэн
| group            = Мончоог Урианхай
| native_name      = {{MongolUnicode|1=ᠮᠣᠩᠴᠤᠭ ᠤᠷᠢᠶᠠᠩᠬᠠᠢ}}&lt;br /&gt;Мончоог урианхай
| native_name_lang = Мончок
| flag             = 
| flag_caption     = 
| image            = 
| caption          = 
| population       = 2,354
| region1          = {{flagcountry|Монгол}}
| pop1             = 2,354
| ref1             = &lt;ref&gt;[https://1212.mn/BookLibraryDownload.ashx?url=Census2020-Main-report.pdf&amp;ln=Mn Монгол Улсын хүн амын 2020 оны тооллогын үндсэн тайлан] {{in lang|mn}}&lt;/ref&gt;
| langs            = [[Тува хэл|Тува хэлний Мончок аялгуу]] ([[төрөлх хэл|Төрөлх]]);&lt;br/&gt;[[Монгол хэл]]
| rels             = [[Буддын шашин|Буддизм]], [[Монголын бөө мөргөл]]
| related          = [[Тува ястан|Тува]], [[Алтайн урианхай]], [[Өөлд]]
}}
'''Мончоог''' буюу хөх молцогтон урианхай.
Тэдний үндсэн нутаг нь Алтай урианхайн Баруунгарын Шар Даа буюу Ёст гүний хошууны газар болох бөгөөд үүнийг мончоогийн хошуу ч гэдэг. [[Баян-Өлгий]] аймгийн [[Цэнгэл сум]]ын [[Ховд гол]]ын дагуу нутаг, Ховдын харганатын бэлчээр (Цэнгэл сумын төв) гэдэг газар хошуу төвлөж байсан ба тус хошуун гол хийд нь Шар Даагийн хүрээ буюу Ховд голын хүрээ (Хөх мончоогийн хүрээ) болно. Энэхүү Мончоогийн хошууны хүн амтай угсаа ойр хүмүүс зэргэлдээ хошуу Эетэй гүний хошуу буюу Цагаан Соёны хошуу болон Зоригт гүний хошуу буюу Хар Соёны хошуунд нутаглана.
Хувьсгалын өмнө Ёст засгийн хошуу 500 гаруй өрхтэй байсны ихэнх нь Алтай нурууны ард ирж нутаглаж байжээ. 1933 онд мончоог нь Цэнгэл суманд 240 гаруй өрх, 12 хөрш байсан гэж Ж. Цэвээн тэмдэглэсэн байна. Орчин үед Цэнгэлийн мончоогийн нэлээд олон өрх аж ам [[Сэлэнгэ аймаг]]т шилжин суурьшжээ. Түүнээс гадна [[Ховд аймаг| Ховд аймгийн]] [[Буянт сум (Ховд)|Буянт сум]]анд дээр үед ирж нутагласан мончоогууд нэг бригад болж байна. [[Баян-Өлгий]]н мончоог казах, монгол, тува хэлээр, [[Ховд аймаг|Ховд]]ынх нь монгол, тува хэлээр хэлэлцэнэ. Харин тэдний орон сууц, дээл хувцас, хэв заншил нь [[Ойрад]] монголчууд ([[урианхай]])-тай адилхан болно.”
==Овгууд==
Чухамдаа эд бол Тува гарлын монгол хольцтой Соёд [[урианхай]]чууд юм. Эдний овог яс нь дотроо бас ялгаатай байдаг. Жишээлбэл:
===Мончоог=== 
Мончоог нь иргэд, хөег, хойд, жакдыва, шунгуур гэж ялгарна. Үүнээс хөег нь хаа хөег, хара, гоцог, донгуш, монгуш, хөртгөш, гүлдрэг хөег гэж ялгагдана.
===Хар Соён=== 
хара-төш, хара-сал 
===Цагаан Соёныг=== 
авганцар, Сарыглар хэмээн ангилна.
===Бусад===
Харин хойд гэдэг овог нь эрт цагт өөр газраас ирсэн тул Мончоогийн 4 суманд ордоггүй байж. Үүний учир нь Манжийн ноёрхлын үед Ёстын хошууны хэсэг айл (нэг сум өрх) [[Ховд аймаг|Ховд аймг]]ийн (мянгадын) Халзан бүрэгтэй, Гурван цэнхэр зэрэг газар албанд дайчлагдан очоод сүүлд 1870 оны орчим хошуу нутагтаа эргэж ирсэн бөгөөд хагас зарим нь тэндээ үлджээ. Тэдгээр хүмүүсийн удам нь [[Цэнгэл сум]]ын 3, 5-р бригадынхан болно. Иймээс эдний дотор хойд овог холилдсон байна. Тэрчлэн энэ нутагт зах найман өртөөний өөлдүүд сууж байсан учир энд бас өөлд овогтон бий болжээ. 
=== Үгийн гарал ===
Мончоог гэдэг үг нь угтаа яс угсаа, отог овгийн нэр бус харин энэ нутагт ирсэн [[хасагууд]], хошуу ноёных нь малгай хөх жинсийг үзээд хөх монцогтон гэж нэрлэснээс ийм үг үүссэн гэдэг. Бас «хөх чулуутан» ч гэдэг. 


===Монгол улс дахь суурьшил===
'''Хөх мончоог''' буюу хөх молцогтон урианхай нар [[Монгол]] улсын [[Баян-Өлгий]] аймгийн Цэнгэл сум, [[Ховд]] аймгийн Буянт сумын Нарийнгол багийн нутагт төвлөрөн сууршиж байна.

{{Салаа утгатай}}</text>
      <sha1>m3o4ax51tzlztjt545915d7w28ojcxr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Трийзен</title>
    <ns>0</ns>
    <id>113474</id>
    <revision>
      <id>856247</id>
      <parentid>696302</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T15:32:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>-wuppertaler</username>
        <id>40550</id>
      </contributor>
      <comment>photo added</comment>
      <origin>856247</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4257" sha1="gwslkmmxi1h38f1klz5a8k6bvy1rdpg" xml:space="preserve">{{Инфобокс Лихтенштайны суурин
|NAME_ORT = Трийзен
|GEMEINDEART = Gemeinde
|BILDPFAD_KARTE = Karte Gemeinde Triesen 2007.png
|BILDPFAD_FLAGGE = Flag of Triesen Liechtenstein-1.svg
|BILDPFAD_WAPPEN = Wappen Triesen.svg
|WAHLKREIS = Дээд Лихтенштайн
|BFS = 7002
|PLZ = 9495
|UN/LOCODE = LI TES
|BREITENGRAD = 47.108051
|LÄNGENGRAD = 9.531118
|HÖHE = 512
|FLÄCHE = 26.479
|WEBSITE = www.triesen.li
}}
[[File:View of Triesen.jpg|thumb]]
'''Трийзен''' ({{lang-de|Triesen}} дуудлага [{{IPA|ˈtʁiːzn̩}}], Лихтенштайн аялгаар: ''Tresa'') нь [[Лихтенштайн|Лихтенштайны Вант Улсын]] [[Дээд Лихтенштайн]] дахь [[Коммун (Лихтенштайн)|суурин]] юм. Энэхүү суурин нь улсынхаа баруун урд талд орших бөгөөд ойролцоогоор 5000 гаран хүн амтай, вант улсдаа гуравт эрэмбэлэгдэнэ.

== Түүх ==
Трийзений нутаг дэвсгэр дээр оршин байсан суурингууд нь байгалийн гамшигт сүйдсэн болохыг тус улсын археологичид малтлагын явцад илрүүлсэн байдаг. Энэ нь тийм ч гайхаад байх зүйл биш ба учир нь урьдын агаарын дундаж температурыг өнөөгийнхтэй харьцуулбал нэлээд хэдэн хэмээр өндөр байснаас гадна байнга их хэмжээний аадар&lt;ref&gt;Аадар бороо гэдэг нь цаг уур судлалын үүднээс бол нэг метр квадрат талбайд таван минутын дотор таван литрээс илүү эсвэл нэг метр квадрат талбайд жаран минутын дотор арван долоон литрээс дээш хур тунадас унахыг хэлдэг&lt;/ref&gt; буудаг байсантай холбоотой ажээ. 2005 онд суурин газрын анхны ул мөрийг хотын нутаг дэвсгэрээс олжээ. Энэ малтлагаар нэгэн барилгын ул мөр, мөн гал түлсэн газрын үлдэгдэл, байшинг тойруулаад хана маягийн аварга дэвсэг байсныг олжээ. Энэхүү малтлага хийгдсэн газрыг C14-Анализын аргаар [[Хүрэл зэвсгийн үе|хүрэл зэвсгийн дунд үе]] буюу өөрөөр хэлбэл нийтийн тооллын өмнөх 1600-1400 оны хооронд болохыг тогтоосон байна.

== Газар зүй ==
Энэ тосгон [[Ретиконы нуруу]]ны бэлд, мөстлөгийн үеийн дараахан нурсан уулын нуранга дээр, Райны талтай хиллэн оршдог. Трийзен тосгоны болон Лихтенштайны хамгийн өндөр цэг нь далайн түвшнээс дээш {{өндөр|2599}}-т өргөгдсөн [[Граушпиц]] (орч. саарал үзүүр) оргил юм.
{{Хөрш суурин
 | NORDWEST = 
 | NORD     = [[Вадуц]]
 | NORDOST  = [[Трийзенберг]]
 | WEST     = [[Швейцар]]ын [[Вартау]]
 | OST      = Трийзенберг
 | SUEDWEST = 
 | SUED     = [[Бальцерс]]
 | SUEDOST  = 
}}

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Triesen|Трийзен}}
* [http://www.triesen.li/ Трийзен коммуны цахим хуудас]
* [http://www.gasometer.li/ Трийзен коммуны соёлын төвийн цахим хуудас]

== Эх сурвалж ==
&lt;references /&gt;

[[Ангилал:Лихтенштайны суурин]]
[[Ангилал:Трийзен| ]]
[[Ангилал:Альпийн Райн мөрний суурин]]
[[Ангилал:Лихтенштайны археологийн олдворт газар]]
[[Ангилал:Европын археологийн олдворт газар]]
[[Ангилал:Лихтенштайны коммун]]</text>
      <sha1>gwslkmmxi1h38f1klz5a8k6bvy1rdpg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вьетнамын төрийн далбаа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>115879</id>
    <revision>
      <id>856276</id>
      <parentid>725229</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T01:48:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>211</id>
      </contributor>
      <comment>[[File:FNL_Flag.svg]]-г [[File:Flag_of_the_National_Liberation_Front_of_South_Vietnam,_Flag_of_South_Vietnam_(1975–1976).svg]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:CO</comment>
      <origin>856276</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6255" sha1="pc0g9wg67cfxci479ncpkskd3e4b58o" xml:space="preserve">{{Инфобокс Төрийн далбаа
| Нэр                  = Вьетнам Улсын Төрийн далбаа
| Зураг                = Flag of Vietnam.svg
| Өргөн                = 
| Далбааныбэлгэтэмдэг  = {{FIAV|111111}}
| Талуудынхарьцаа      = 2:3
| Албанёсоорхэрэглэсэн = 1955 оны 11-р сарын 30
}}
'''[[Вьетнам|Бүгд Найрамдах Социалист Вьетнам Улсын]] Төрийн далбаа''' нь улаан дэвсгэр өнгөтэй, түүний голд нь шар таван хошуутай [[төрийн далбаа]] бөгөөд 1955 оны арваннэгдүгээр сарын 30-нд өнөөгийн энэ байдлаар нь анх хэрэглэжээ.

== Төрийн далбааны хийц ба бэлгэдэл ==
[[File:Flag of Vietnam (construction sheet).svg|thumb|right|Төрийн далбааны хийц]]
[[File:Flag of Vietnam.jpg|thumb|right|Вьетнамын төрийн далбаа]]

Вьетнамын төрийн далбаа нь улаан дэвсгэр өнгөн дээр шар өнгийн таван хошууг дүрсэлжээ. Талуудын харьцаа нь 2:3.

Таван хошуут од нь [[Вьетнамын Коммунист Нам]]ын удирдагчийг төлөөлөх бол улаан өнгө нь амжилт ба [[хувьсгал]]ыг, харин таван хошуу нь ажилчид, тариачид, цэргүүд, сэхээтнүүд болон залуусыг төлөөлнө.

== Далбааны өнгө ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:40%&quot;; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! Систем
!style=&quot;background:#da251dff; width:80px; color:white&quot;| Улаан
!style=&quot;background:#ffff00ff; width:80px&quot;| Шар
|-
| [[Pantone]]
| 1788
| Yellow 116
|-
| [[УНХ-Өнгөний орон зай|RGB]]
| 218, 37, 29
| 255, 255, 0
|-
| [[CMYK]]
| 0, 83, 87, 15
| 0, 0, 100, 0
|-
| [[HTML-Өнгө|HTML]]
|&lt;nowiki&gt;#&lt;/nowiki&gt;D01D0D 
|&lt;nowiki&gt;#&lt;/nowiki&gt;FFFF00 
|}

== Түүх ==
Угтаа [[Аннам]]ын хааны далбаа нь шар өнгөтэй байв. [[Нгуений династи|Нгуений Эзэнт Улсын]] үед буюу 1920 оноос 1945 оныг хүртэл тус улсын төрийн далбаа нь хэвтээ тэнхлэг дагуу шар, улаан, шар гурван судалтай далбаа байв.

&lt;gallery class=&quot;center centered&quot;&gt;
File:Second flag of the Nguyen Dynasty.svg|&lt;small&gt;2:3&lt;/small&gt; {{FIAV|historical}} Нгуений Эзэнт Улсын төрийн далбаа, 1920-1945 он
File:Flag of the Empire of Vietnam (1945).svg|&lt;small&gt;2:3&lt;/small&gt; {{FIAV|historical}} Вьетнамын Хаант Улсын төрийн далбаа, 1945 он
File:Flag of North Vietnam (1945–1955).svg|&lt;small&gt;2:3&lt;/small&gt; {{FIAV|historical}} Умард Вьетнам, 1945-1955 он
File:Flag of the National Liberation Front of South Vietnam, Flag of South Vietnam (1975–1976).svg|&lt;small&gt;2:3&lt;/small&gt; {{FIAV|historical}} Өмнөд Вьетнам, 1975-1976 он
&lt;/gallery&gt;

1945 онд [[Вьетнамын Хаант Улс (1945)|Вьетнамын Хаант Улсын]] төрийн далбаа бас л хааны далбааны өнгөн дээр суурилсан байдаг боловч дунд хэсгээрээ гурван тасархай улаан судалтай болсон. 

Шар таван хошуутай улаан далбааг анх 1940 оны арваннэгдүгээр сард [[Вьетнамын Коммунист Нам|Энэтхэг-Хятадын Коммунист Намын]] чуулган дээр коммунист тусгаар тогтнолын хөдөлгөөний бэлгэдэл болгон хэрэглэжээ. Далбааг бүтээгч нь тордохой бус боловч ямартай ч өмнө зүгийн намын бүлгээс далбааны эхийг анх танилцуулсан байдаг.&lt;ref&gt;Christopher Goscha: ''Historical Dictionary of the Indochina War 1945 - 1954'', Kopenhagen, 2011, S. 172&lt;/ref&gt;

1945 оны наймдугаар сарын хувьсгалын үр дүнд Бүгд Найрамдах Ард Улс (Умард Вьетнам ч бас адил) байгуулагдан, өнөөгийн төрийн далбаатай төстэй бэлгэ тэмдэгтэй болов. Улаан өнгийн даавуун дээр одооныхоос арай жижиг ч, хошуунууд нь өргөн шар таван хошууг далбааны голд дүрсэлжээ.

1948 онд [[Өмнөд Вьетнам|Вьетнам Улс]] байгуулагдсан ба мөн онд [[Бао Дай]] хааны ашиглаж байсан далбааг авав. Дунд нь байсан гурван тасархай зураасыг хассан. Энэхүү төрийн далбааг Өмнөд Вьетнамд [[Вьетнамын дайн]]ыг дуустал хэрэглэж байгаад 1975 оны дөрөвдүгээр сарын 30-наас эхлэн хэрэглэхээ больсон.

Умард Вьетнам ба [[Өмнөд Вьетнамыг Чөлөөлөх Үндэсний Фронт]] (''ЧҮФ'') ялсны дараа 1975 оны дөрөвдүгээр сарын 30-наас 1976 оны долоодугаар сарын 2-ны хооронд ЧҮФ-ын далбааг төрийн далбаагаар ашиглав. 1976 оны долоодугаар сарын 2-нд Өмнөд ба Умард Вьетнам нэгдэсний дараа Умард Вьетнамын төрийн далбааг бүх [[Вьетнам]]ын төрийн далбаа болгожээ.

== Мөн үзэх ==
* [[Вьетнамын төрийн сүлд]]
* [[Улаан од]]

== Цахим холбоос ==
{{Commonscat|Flags of Vietnam}}
* [https://flagspot.net/flags/vn.html Flags of the World - Vietnam] (англиар)

== Эшлэл ==
&lt;references/&gt;

[[Ангилал:Вьетнамын төрийн далбаа|!]]
[[Ангилал:Төрийн далбаа]]</text>
      <sha1>pc0g9wg67cfxci479ncpkskd3e4b58o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цэцэрлэг Мандал уулын аймаг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134497</id>
    <revision>
      <id>856292</id>
      <parentid>777085</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T02:38:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-29020-34</username>
        <id>104550</id>
      </contributor>
      <comment>panecower</comment>
      <origin>856292</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5020" sha1="dc9cqfzyeex2rauzv2oi9q7m9czmoek" xml:space="preserve">'''Цэцэрлэг Мандал уулын аймаг''' нь 1923 онд [[Богд Хаант Монгол Улс|Богд хаант Монгол Улсын]] ардын засгийн газрын тогтоолоор [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён хан аймгийн]] нэрийг өөрчлөн байгуулсан аймаг юм.

1921 онд [[Ардын хувьсгал]] ялсны дараа нутгийн захиргааг ардчилахдаа 1923 оны 3 сард нутгийн захиргааны дүрмийг батласны дараа &quot;4 аймаг, 116 хошууг урьдын адил засаг ноёдын нэрээр нэрлэхийг зогсоож, ард олны сайн мэдэх томоохон уул буюу газар усны нэрээр нэрлэх болж&quot; '''&quot;Сайн ноён хан аймаг&quot;''' гэж байсныг '''&quot;Цэцэрлэг Мандал уулын аймаг&quot;''' болгон өөрчлөн, харьяаны 24 хошуу, Зая гэгээний шавийн нутгийг уул усны нэрээр нэрлэж, үлдсэн 7 хутагтын шавийн нэрийг хэвээр үлдээсэн. Тус аймгийг 1928 оны [[МАХН]]-ын 7-р их хурлын шийдвэр, 1930 оны 11 сарын засгийн газрын тогтоолоор 1931 онд [[Архангай аймаг|Архангай]], [[Өвөрхангай]], [[Хөвсгөл]], [[Баянхонгор]] болгон задласан. Ингэхдээ [[Хан тайшир уулын аймаг|Хан тайшир уулын аймгаас]] зарим газрыг таслан Хөвсгөл, Баянхонгор аймгийг байгуулжээ.  

Ардын засгийн газар 1922 онд эхний ээлжэнд ноёдын эрх хэмжээг хязгаарлан Сайн ноён ханы аймагт хошууны засаг даргыг бий болгожээ. 1922 оны 5--р сарын 7-нд аймгийн чуулганы дарга Дүгэржав, дэд дарга Лувсанбалдан хүлээлгэн өгсөн байна. Ингээд тэд нар аймгийн чуулган жасааг нутгийн төвд шилжүүлэн суурьшуулах ажлыг гүйцэтгэсэн байна. Цэцэрлэгмандал уулын аймгийн да жасааг  Цогтоо гүн Дашдоржийн хошууны нутаг (одоо Баянхонгор аймаг Бөмбөгөр сум) “Дааган дэл” гэдэг газраас нүүлгэн Заяын хүрээ буюу одоогийн Архангай аймгийн төв Эрдэнэбулган сум руу нүүлгэн суурьшуулснаар Заяын хүрээ аймнийн засаг захиргааны төв болжээ. 1922 оны 9 дүгээр сард хошуу тамгын газруудын тамгыг хураан авах ажил эхлэн, 10 дугаар сараас шинээр аймаг байгуулах ажил хийгджээ.  

Цэцэрлэг мандал уулын аймаг байгуулагдсан нь 1923 оны 1 дүгээр сарын 13-нд Засгийн газрын 58 дугаар тогтоолоор аймгийн суурин жасаадыг татан буулгаж мөн оны 6дугаар сарын 22 дугаар хурлаар аймгийн чуулганы дэргэдэх жанжин жасаадыг дагалдах аппаратынх нь хамтаар татан буулгасан юм. Ардын засгийн газрын 1923 оны 10 дугаар сарын 19-ний хурлын 39 дүгээр тогтоолоор аймгуудын нэрийг өөрчлөн Сайн ноён ханы аймгийг Цэцэрлэг мандал уулын аймаг болгон өөрчилжээ.1923-1924 онд хийсэн засаг захиргааны шинэ хуваариар Цэцэрлэг мандал аймаг нь 10 гэр 3610, баг 722, сум 250, хошуу 26-тайгаар байгуулагдсан байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-10-12 |title=Түүхэн товчоо – Архангай аймаг |url=https://arkhangai.gov.mn/2023/06/18/to-23/ |access-date=2026-05-14 |language=mn}}&lt;/ref&gt;  

== Мө&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-10-12 |title=Түүхэн товчоо – Архангай аймаг |url=https://arkhangai.gov.mn/2023/06/18/to-23/ |access-date=2026-05-14 |language=mn}}&lt;/ref&gt;н үзэх ==

* [[Богд хан уулын аймаг]]
* [[Хан Хэнтий уулын аймаг]]
* [[Хан тайшир уулын аймаг]]
* [[Чандмань уулын аймаг]]

== Эшлэл ==
[[Ангилал:1923 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:1931 онд татан буугдсан]]
[[Ангилал:Монголын урьдын засаг захиргааны нэгж]]</text>
      <sha1>dc9cqfzyeex2rauzv2oi9q7m9czmoek</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856294</id>
      <parentid>856292</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T02:47:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-29020-34</username>
        <id>104550</id>
      </contributor>
      <comment>байгууллагууд</comment>
      <origin>856294</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5432" sha1="1i6f8nvzx4tt9pp65ucuvn4a5vv075w" xml:space="preserve">'''Цэцэрлэг Мандал уулын аймаг''' нь 1923 онд [[Богд Хаант Монгол Улс|Богд хаант Монгол Улсын]] ардын засгийн газрын тогтоолоор [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён хан аймгийн]] нэрийг өөрчлөн байгуулсан аймаг юм.

1921 онд [[Ардын хувьсгал]] ялсны дараа нутгийн захиргааг ардчилахдаа 1923 оны 3 сард нутгийн захиргааны дүрмийг батласны дараа &quot;4 аймаг, 116 хошууг урьдын адил засаг ноёдын нэрээр нэрлэхийг зогсоож, ард олны сайн мэдэх томоохон уул буюу газар усны нэрээр нэрлэх болж&quot; '''&quot;Сайн ноён хан аймаг&quot;''' гэж байсныг '''&quot;Цэцэрлэг Мандал уулын аймаг&quot;''' болгон өөрчлөн, харьяаны 24 хошуу, Зая гэгээний шавийн нутгийг уул усны нэрээр нэрлэж, үлдсэн 7 хутагтын шавийн нэрийг хэвээр үлдээсэн. Тус аймгийг 1928 оны [[МАХН]]-ын 7-р их хурлын шийдвэр, 1930 оны 11 сарын засгийн газрын тогтоолоор 1931 онд [[Архангай аймаг|Архангай]], [[Өвөрхангай]], [[Хөвсгөл]], [[Баянхонгор]] болгон задласан. Ингэхдээ [[Хан тайшир уулын аймаг|Хан тайшир уулын аймгаас]] зарим газрыг таслан Хөвсгөл, Баянхонгор аймгийг байгуулжээ.  

Ардын засгийн газар 1922 онд эхний ээлжэнд ноёдын эрх хэмжээг хязгаарлан Сайн ноён ханы аймагт хошууны засаг даргыг бий болгожээ. 1922 оны 5--р сарын 7-нд аймгийн чуулганы дарга Дүгэржав, дэд дарга Лувсанбалдан хүлээлгэн өгсөн байна. Ингээд тэд нар аймгийн чуулган жасааг нутгийн төвд шилжүүлэн суурьшуулах ажлыг гүйцэтгэсэн байна. Цэцэрлэгмандал уулын аймгийн да жасааг  Цогтоо гүн Дашдоржийн хошууны нутаг (одоо Баянхонгор аймаг Бөмбөгөр сум) “Дааган дэл” гэдэг газраас нүүлгэн Заяын хүрээ буюу одоогийн Архангай аймгийн төв Эрдэнэбулган сум руу нүүлгэн суурьшуулснаар Заяын хүрээ аймнийн засаг захиргааны төв болжээ. 1922 оны 9 дүгээр сард хошуу тамгын газруудын тамгыг хураан авах ажил эхлэн, 10 дугаар сараас шинээр аймаг байгуулах ажил хийгджээ.  

Цэцэрлэг мандал уулын аймаг байгуулагдсан нь 1923 оны 1 дүгээр сарын 13-нд Засгийн газрын 58 дугаар тогтоолоор аймгийн суурин жасаадыг татан буулгаж мөн оны 6дугаар сарын 22 дугаар хурлаар аймгийн чуулганы дэргэдэх жанжин жасаадыг дагалдах аппаратынх нь хамтаар татан буулгасан юм. Ардын засгийн газрын 1923 оны 10 дугаар сарын 19-ний хурлын 39 дүгээр тогтоолоор аймгуудын нэрийг өөрчлөн Сайн ноён ханы аймгийг Цэцэрлэг мандал уулын аймаг болгон өөрчилжээ.1923-1924 онд хийсэн засаг захиргааны шинэ хуваариар Цэцэрлэг мандал аймаг нь 10 гэр 3610, баг 722, сум 250, хошуу 26-тайгаар байгуулагдсан байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-10-12 |title=Түүхэн товчоо – Архангай аймаг |url=https://arkhangai.gov.mn/2023/06/18/to-23/ |access-date=2026-05-14 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

Байгууллагууд

1925 - 1930 Цэцэрлэг мандал уулын аймгийн ХЗЭ - н дэргэдэх Пионерийн танхим&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Архангай аймаг {{!}} Хүүхэд, гэр бүлийн хөгжил, хамгааллийн газар |url=https://arkhangai.cfga.gov.mn/website/home.aspx |access-date=2026-05-14 |website=arkhangai.cfga.gov.mn}}&lt;/ref&gt;  

== Мө&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-10-12 |title=Түүхэн товчоо – Архангай аймаг |url=https://arkhangai.gov.mn/2023/06/18/to-23/ |access-date=2026-05-14 |language=mn}}&lt;/ref&gt;н үзэх ==

* [[Богд хан уулын аймаг]]
* [[Хан Хэнтий уулын аймаг]]
* [[Хан тайшир уулын аймаг]]
* [[Чандмань уулын аймаг]]

== Эшлэл ==
[[Ангилал:1923 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:1931 онд татан буугдсан]]
[[Ангилал:Монголын урьдын засаг захиргааны нэгж]]</text>
      <sha1>1i6f8nvzx4tt9pp65ucuvn4a5vv075w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856297</id>
      <parentid>856294</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T04:21:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-29020-34</username>
        <id>104550</id>
      </contributor>
      <comment>хошууд</comment>
      <origin>856297</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7069" sha1="m5tyb45t6fg82aql53hdgr6fhvfthmt" xml:space="preserve">'''Цэцэрлэг Мандал уулын аймаг''' нь 1923 онд [[Богд Хаант Монгол Улс|Богд хаант Монгол Улсын]] ардын засгийн газрын тогтоолоор [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён хан аймгийн]] нэрийг өөрчлөн байгуулсан аймаг юм.

1921 онд [[Ардын хувьсгал]] ялсны дараа нутгийн захиргааг ардчилахдаа 1923 оны 3 сард нутгийн захиргааны дүрмийг батласны дараа &quot;4 аймаг, 116 хошууг урьдын адил засаг ноёдын нэрээр нэрлэхийг зогсоож, ард олны сайн мэдэх томоохон уул буюу газар усны нэрээр нэрлэх болж&quot; '''&quot;Сайн ноён хан аймаг&quot;''' гэж байсныг '''&quot;Цэцэрлэг Мандал уулын аймаг&quot;''' болгон өөрчлөн, харьяаны 24 хошуу, Зая гэгээний шавийн нутгийг уул усны нэрээр нэрлэж, үлдсэн 7 хутагтын шавийн нэрийг хэвээр үлдээсэн. Тус аймгийг 1928 оны [[МАХН]]-ын 7-р их хурлын шийдвэр, 1930 оны 11 сарын засгийн газрын тогтоолоор 1931 онд [[Архангай аймаг|Архангай]], [[Өвөрхангай]], [[Хөвсгөл]], [[Баянхонгор]] болгон задласан. Ингэхдээ [[Хан тайшир уулын аймаг|Хан тайшир уулын аймгаас]] зарим газрыг таслан Хөвсгөл, Баянхонгор аймгийг байгуулжээ.  

Ардын засгийн газар 1922 онд эхний ээлжэнд ноёдын эрх хэмжээг хязгаарлан Сайн ноён ханы аймагт хошууны засаг даргыг бий болгожээ. 1922 оны 5--р сарын 7-нд аймгийн чуулганы дарга Дүгэржав, дэд дарга Лувсанбалдан хүлээлгэн өгсөн байна. Ингээд тэд нар аймгийн чуулган жасааг нутгийн төвд шилжүүлэн суурьшуулах ажлыг гүйцэтгэсэн байна. Цэцэрлэгмандал уулын аймгийн да жасааг  Цогтоо гүн Дашдоржийн хошууны нутаг (одоо Баянхонгор аймаг Бөмбөгөр сум) “Дааган дэл” гэдэг газраас нүүлгэн Заяын хүрээ буюу одоогийн Архангай аймгийн төв Эрдэнэбулган сум руу нүүлгэн суурьшуулснаар Заяын хүрээ аймнийн засаг захиргааны төв болжээ. 1922 оны 9 дүгээр сард хошуу тамгын газруудын тамгыг хураан авах ажил эхлэн, 10 дугаар сараас шинээр аймаг байгуулах ажил хийгджээ.  

Цэцэрлэг мандал уулын аймаг байгуулагдсан нь 1923 оны 1 дүгээр сарын 13-нд Засгийн газрын 58 дугаар тогтоолоор аймгийн суурин жасаадыг татан буулгаж мөн оны 6дугаар сарын 22 дугаар хурлаар аймгийн чуулганы дэргэдэх жанжин жасаадыг дагалдах аппаратынх нь хамтаар татан буулгасан юм. Ардын засгийн газрын 1923 оны 10 дугаар сарын 19-ний хурлын 39 дүгээр тогтоолоор аймгуудын нэрийг өөрчлөн Сайн ноён ханы аймгийг Цэцэрлэг мандал уулын аймаг болгон өөрчилжээ.1923-1924 онд хийсэн засаг захиргааны шинэ хуваариар Цэцэрлэг мандал аймаг нь 10 гэр 3610, баг 722, сум 250, хошуу 26-тайгаар байгуулагдсан байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-10-12 |title=Түүхэн товчоо – Архангай аймаг |url=https://arkhangai.gov.mn/2023/06/18/to-23/ |access-date=2026-05-14 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

'''Засаг Захиргааны хуваарь'''

# Батцэнгэл уулын хошуу         4. Гурван сайхан уулын хошуу              7. Рашаант уулын хошуу 
# Өлзийт уулын хошуу              5. Намнан уулын хошуу                        8. Арвайхээрийн хошуу
# Эрдэнэбулган уулын хошуу     6. Чандмань - Өлзийт далайн хошуу     9. Цэцэрлэг голын хошуу /1926 - онд Эрдэнэбулган уулын хошуутай нэгтэгсэн/   10. Отгонхайрхан уулын хошуу /1929 онд Хан тайшир аймагт нэгтгэсэн/                                                   11. Хан - Өндөр уулын хошуу    12. Дулаан хан уулын хошуу /1927 онд Батцэнгэл уулын хошуунд нэгтгэсэн/                    13. Хүрээмарал уулын хошуу      14. Богд хайрхан уулын хошуу          15. Баянхонгор хайрхан уулын хошуу                      16. Хан Хөгшин уулын хошуу      17. Дөлгөөн уулын хошуу                  18. Түйн голын хошуу                                         19. Гучин уулын хошуу /1925 онд Баянхонгор хошуутай нэгтгэсэн/      20. Баян - Агт уулын хошуу /1926 онд Намнан хошуунд нэгтгэсэн/     21. Шажинбатсэвжидгэцэл уулын хошуу

'''Байгууллагуу'''

1925 - 1930 Цэцэрлэг мандал уулын аймгийн ХЗЭ - н дэргэдэх Пионерийн танхим&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Архангай аймаг {{!}} Хүүхэд, гэр бүлийн хөгжил, хамгааллийн газар |url=https://arkhangai.cfga.gov.mn/website/home.aspx |access-date=2026-05-14 |website=arkhangai.cfga.gov.mn}}&lt;/ref&gt;  

== Мө&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-10-12 |title=Түүхэн товчоо – Архангай аймаг |url=https://arkhangai.gov.mn/2023/06/18/to-23/ |access-date=2026-05-14 |language=mn}}&lt;/ref&gt;н үзэх ==

* [[Богд хан уулын аймаг]]
* [[Хан Хэнтий уулын аймаг]]
* [[Хан тайшир уулын аймаг]]
* [[Чандмань уулын аймаг]]

== Эшлэл ==
[[Ангилал:1923 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:1931 онд татан буугдсан]]
[[Ангилал:Монголын урьдын засаг захиргааны нэгж]]</text>
      <sha1>m5tyb45t6fg82aql53hdgr6fhvfthmt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856298</id>
      <parentid>856297</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T04:40:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-29020-34</username>
        <id>104550</id>
      </contributor>
      <comment>хошууны нэрс</comment>
      <origin>856298</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7098" sha1="696f6vtqbqgzil1br7nfnzvb8hhs8xu" xml:space="preserve">'''Цэцэрлэг Мандал уулын аймаг''' нь 1923 онд [[Богд Хаант Монгол Улс|Богд хаант Монгол Улсын]] ардын засгийн газрын тогтоолоор [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён хан аймгийн]] нэрийг өөрчлөн байгуулсан аймаг юм.

1921 онд [[Ардын хувьсгал]] ялсны дараа нутгийн захиргааг ардчилахдаа 1923 оны 3 сард нутгийн захиргааны дүрмийг батласны дараа &quot;4 аймаг, 116 хошууг урьдын адил засаг ноёдын нэрээр нэрлэхийг зогсоож, ард олны сайн мэдэх томоохон уул буюу газар усны нэрээр нэрлэх болж&quot; '''&quot;Сайн ноён хан аймаг&quot;''' гэж байсныг '''&quot;Цэцэрлэг Мандал уулын аймаг&quot;''' болгон өөрчлөн, харьяаны 24 хошуу, Зая гэгээний шавийн нутгийг уул усны нэрээр нэрлэж, үлдсэн 7 хутагтын шавийн нэрийг хэвээр үлдээсэн. Тус аймгийг 1928 оны [[МАХН]]-ын 7-р их хурлын шийдвэр, 1930 оны 11 сарын засгийн газрын тогтоолоор 1931 онд [[Архангай аймаг|Архангай]], [[Өвөрхангай]], [[Хөвсгөл]], [[Баянхонгор]] болгон задласан. Ингэхдээ [[Хан тайшир уулын аймаг|Хан тайшир уулын аймгаас]] зарим газрыг таслан Хөвсгөл, Баянхонгор аймгийг байгуулжээ.  

Ардын засгийн газар 1922 онд эхний ээлжэнд ноёдын эрх хэмжээг хязгаарлан Сайн ноён ханы аймагт хошууны засаг даргыг бий болгожээ. 1922 оны 5--р сарын 7-нд аймгийн чуулганы дарга Дүгэржав, дэд дарга Лувсанбалдан хүлээлгэн өгсөн байна. Ингээд тэд нар аймгийн чуулган жасааг нутгийн төвд шилжүүлэн суурьшуулах ажлыг гүйцэтгэсэн байна. Цэцэрлэгмандал уулын аймгийн да жасааг  Цогтоо гүн Дашдоржийн хошууны нутаг (одоо Баянхонгор аймаг Бөмбөгөр сум) “Дааган дэл” гэдэг газраас нүүлгэн Заяын хүрээ буюу одоогийн Архангай аймгийн төв Эрдэнэбулган сум руу нүүлгэн суурьшуулснаар Заяын хүрээ аймнийн засаг захиргааны төв болжээ. 1922 оны 9 дүгээр сард хошуу тамгын газруудын тамгыг хураан авах ажил эхлэн, 10 дугаар сараас шинээр аймаг байгуулах ажил хийгджээ.  

Цэцэрлэг мандал уулын аймаг байгуулагдсан нь 1923 оны 1 дүгээр сарын 13-нд Засгийн газрын 58 дугаар тогтоолоор аймгийн суурин жасаадыг татан буулгаж мөн оны 6дугаар сарын 22 дугаар хурлаар аймгийн чуулганы дэргэдэх жанжин жасаадыг дагалдах аппаратынх нь хамтаар татан буулгасан юм. Ардын засгийн газрын 1923 оны 10 дугаар сарын 19-ний хурлын 39 дүгээр тогтоолоор аймгуудын нэрийг өөрчлөн Сайн ноён ханы аймгийг Цэцэрлэг мандал уулын аймаг болгон өөрчилжээ.1923-1924 онд хийсэн засаг захиргааны шинэ хуваариар Цэцэрлэг мандал аймаг нь 10 гэр 3610, баг 722, сум 250, хошуу 26-тайгаар байгуулагдсан байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-10-12 |title=Түүхэн товчоо – Архангай аймаг |url=https://arkhangai.gov.mn/2023/06/18/to-23/ |access-date=2026-05-14 |language=mn}}&lt;/ref&gt;

'''Засаг Захиргааны хуваарь'''

# Батцэнгэл уулын хошуу         
# Гурван сайхан уулын хошуу              
# 7. Рашаант уулын хошуу
# Өлзийт уулын хошуу              
# Намнан уулын хошуу                        
# Арвайхээрийн хошуу
# Эрдэнэбулган уулын хошуу     
# Чандмань - Өлзийт далайн хошуу     
# Цэцэрлэг голын хошуу /1926 - онд Эрдэнэбулган уулын хошуутай нэгтэгсэн/   
# Отгонтэнгэр уулын хошуу /1929 онд Хан тайшир аймагт нэгтгэсэн/                                                   
# Хан - Өндөр уулын хошуу    
# Дулаан хан уулын хошуу /1927 онд Батцэнгэл уулын хошуунд нэгтгэсэн/                    
# Хүрээмарал уулын хошуу      
# Богд хайрхан уулын хошуу          
# Баянхонгор хайрхан уулын хошуу                      
# Хан Хөгшин уулын хошуу      
# Дөлгөөн уулын хошуу                  
# Түйн голын хошуу                                         
# Гучин уулын хошуу /1925 онд Баянхонгор хошуутай нэгтгэсэн/      
# Баян - Агт уулын хошуу /1926 онд Намнан хошуунд нэгтгэсэн/     
# Шажинбатсэвжидгэцэл уулын хошуу
# Баянзүрх уулын хошуу

'''Байгууллагуу'''

1925 - 1930 Цэцэрлэг мандал уулын аймгийн ХЗЭ - н дэргэдэх Пионерийн танхим&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Архангай аймаг {{!}} Хүүхэд, гэр бүлийн хөгжил, хамгааллийн газар |url=https://arkhangai.cfga.gov.mn/website/home.aspx |access-date=2026-05-14 |website=arkhangai.cfga.gov.mn}}&lt;/ref&gt;  

== Мө&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-10-12 |title=Түүхэн товчоо – Архангай аймаг |url=https://arkhangai.gov.mn/2023/06/18/to-23/ |access-date=2026-05-14 |language=mn}}&lt;/ref&gt;н үзэх ==

* [[Богд хан уулын аймаг]]
* [[Хан Хэнтий уулын аймаг]]
* [[Хан тайшир уулын аймаг]]
* [[Чандмань уулын аймаг]]

== Эшлэл ==
[[Ангилал:1923 онд байгуулагдсан]]
[[Ангилал:1931 онд татан буугдсан]]
[[Ангилал:Монголын урьдын засаг захиргааны нэгж]]</text>
      <sha1>696f6vtqbqgzil1br7nfnzvb8hhs8xu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гетман</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135317</id>
    <revision>
      <id>856286</id>
      <parentid>826492</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T02:18:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>856286</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1753" sha1="421xljpzljxn6ll0n00vmxyeh3tyize" xml:space="preserve">[[Файл:Jan Amor Tarnowski.PNG|thumb|Польшийн анхны гетман Ян Тарновски]]
'''Гетман''' ([[Герман хэл|герман]]. ''Hauptmann'', [[Чех хэл|чех]]. ''hejtman'', [[Польш хэл|польш]]. ''hetman'', [[Украин хэл|украин]]. ''гетьман'', [[Румын хэл|рум]]. ''hatman'') —[[Чех]] дахь Таборитуудын , Польш-Литвийн хамтын нөхөрлөлийн, Запорож армийн болон Молдавын вант улсын үед армийн удирдагч жанжны түүхэн цол юм. 

1648-1764 онуудад Запорож армийн захирагч цол, 1918 онд Украины муж; орчин үеийн Украины казакуудын уламжлалын өв залгамжлагчид гэж өөрсдийгөө үздэг иргэдийн зарим ашигладаг байна.

Орчин үеийн [[Чех]] улсад &quot;гетман&quot; гэж орон нутгийн удирдагчийг ([[Чех хэл|чех]]. ''krajský hejtman'') нэрэлдэг байна.

Польш-Литвийн Хамтын нөхөрлөлд гетман (польш. ''hetman'') - зөвхөн хаанд захирагддаг армийн командлагч байсан. Энэ нь анх Литвийн Их Гүнт Улсад (1497 онд), Польшийн Вант Улсад 1503 онд гарч ирсэн цол юм. Эхэндээ гетман цолыг зөвхөн цэргийн ажиллагааны үеэр цэргийн командлагчдад олгодог байсан бол 1581 оноос хойш бусад үед ч олгодог цол болжээ.</text>
      <sha1>421xljpzljxn6ll0n00vmxyeh3tyize</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Америк-Хятадын харилцаа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>142530</id>
    <revision>
      <id>856251</id>
      <parentid>831236</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T00:32:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>856251</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7851" sha1="9gw47mqpk0dpszuezicj0nf4p40i6tb" xml:space="preserve">[[Файл:China USA Locator.svg|thumb|375x375px]]
'''Америк-Хятадын харилцаа''' - [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|Бүгд Найрамдах Хятад Ард ​​Улсын]] хоорондын дипломат, улс төр, эдийн засгийн харилцаа нь өнөөгийн дэлхийн хамгийн чухал хоёр талын харилцааны нэг гэж үздэг юм.

Хятад, АНУ-ын хоёр талын харилцаа одоогоор найрсаг гэхээсээ илүү өрсөлдөөн, стратегийн өрсөлдөөн гэж тодорхойлогддог. Худалдаа, уур амьсгал зэрэг улс орнуудын хамтын ажиллагааны салбарууд байдаг ч хүний ​​эрх, Тайвань, Хонгконг, Өмнөд Хятадын тэнгис, технологийн өрсөлдөөн зэрэг асуудлаар тэдний харилцаанд үл ойлголцол байсаар байна. 

АНУ, БНХАУ хоёр бие биенийхээ худалдааны хоёр дахь том түнш бөгөөд 2012 онд тэдний хоорондын худалдаа 500 тэрбум ам.долларт хүрсэн. Үүний зэрэгцээ 2012 онд АНУ-ын Хятадтай хийсэн худалдааны алдагдал 315 тэрбум ам.долларт хүрч, түүхэн дээд амжилт тогтоожээ. Хятад улс АНУ-ын өрийн хамгийн том (2016 оны байдлаар 1.3 их наяд ам. доллар) эзэмшигч юм.

Одоогийн байдлаар хоёр орны иргэдийн ​​солилцооны жилийн хэмжээ 3 саяд хүрч, Номхон далайн хоёр эргийн хооронд долоо хоногт 110 зорчигч тээврийн нислэг үйлдэж байна. 2011 оны эхээр АНУ-д 120,000 хятад, Хятадад 20,000 гаруй америк иргэд суралцаж байгаа гэсэн мэдээ байдаг.

== Түүх ==
19-р зууны [[Хар тамхины дайн]] хүртэл Хятад улс Америкчуудын хувьд бараг хаалттай улс байсан. Чин гүрний ялагдал нь Хятадыг бүхэлдээ нээж, хятадын хямд ажиллах хүчийг АНУ руу экспортлох эхлэлийг тавьсан байна. 1868 онд АНУ-Хятадын Бурлингамийн гэрээг соёрхон баталснаар (1880 онд шинэчлэгдсэн) хоёр улсын хооронд чөлөөтэй цагаачлах боломжийг олгосон. Үүний үр дүнд зөвхөн 1870-1880 оны хооронд Хятадаас АНУ-д 138,941 цагаач очжээ. 1943 он хүртэл Хятадын цагаачдыг АНУ-ын иргэншил авахыг хориглосон бөгөөд зөвхөн АНУ-д төрсөн хүүхдүүд нь иргэншил олгох боломжтой байсан юм.

Номхон далайн бүс дахь дайн дууссаны дараа АНУ Хятадын Коммунист намын эсрэг дайсагнасан байр суурь баримталж, [[Чан Кайши|Чан Кайшигийн]] [[Гоминдан]] намыг дэмжсээр ирсэн. БНХАУ-ыг тунхаглаж, Чан Кайшигийн дагалдагчид Тайвань руу зугтсаны дараа АНУ 7-р цэргийн флотоо Тайваний хоолой руу илгээж, Хятадын эргийг бүсэлснийг зарлаж, Тайванийг өөрийн цэргийн томоохон бааз болгож, Гоминданы дэглэмд бүх талын дэмжлэг үзүүлж иржээ.

АНУ-д [[Ричард Никсон|Ричард Никсоны]] засаг захиргааны үед (1969-1972) хоёр улсын харилцаа ойртож эхэлсэн байна. Никсон ерөнхийлөгчөөр сонгогдсоныхоо дараа Америк-Хятадын харилцааг бүлээсгэх талаар хэд хэдэн алхам хийсэн. 1970 онд [[АНУ-ын Конгресс|АНУ-ын Конгресст]] АНУ, Хятадын харилцааны асуудлыг хэлэлцэх үеэр &quot;БНХАУ-тай харилцаа тогтоох&quot; саналыг дэвшүүлсэн юм.

1971 оныг Хятад, АНУ-ын харилцаа сэргэсэн жил гэж үздэг. АНУ-ын төрийн нарийн бичгийн дарга [[Хэнри Киссинжер]] 7, 10-р сард, удалгүй Александр Хэйг 1972 оны 1-р сард Хятадад тус тус айлчилсан. Эдгээр айлчлалууд нь АНУ-ын ерөнхийлөгчийн Хятадад хийх айлчлалын өмнөх бэлтгэл айлчлал болсон юм.

Үүний үр дүнд 1972 оны 2-р сард АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Ричард Никсон]] БНХАУ-д албан ёсоор айлчилсан. Р.Никсон уг айлчлалын үеэр Хятадын удирдагч [[Мао Зэдун|Мао Зэдунтай]] уулзсан байна. Айлчлалын дараа Шанхайн албан ёсны мэдэгдэл гэж нэрлэгддэг Хятад, АНУ-ын хамтарсан мэдэгдэл нийтэлжээ. Үүнд Тайваньд Америк байсаар, Америк Тайванийн хамтын ажиллагаа үргэлжилсээр байгаа хэдий ч энэ айлчлал БНХАУ, Америкийн харилцааг бүрэн хэвийн болгоход хүргэсэн гэж тэмдэглэжээ.

1975 онд АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Жеральд Форд]] Хятадад айлчилсан.

1979 онд АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Жимми Картер]] Хятадтай албан ёсны дипломат харилцаагаа сэргээсэн.

1998 онд [[Хятадын Коммунист Нам|Хятадын Коммунист намын]] Ерөнхий нарийн бичгийн дарга [[Зян Зэминь]] АНУ-д айлчлах үеэр Америкийг Хятадын  стратегийн түнш гэж зарласан байна.

1999 оны 5-р сард [[НАТО]] тэргүүтэй цэргийн хүчинийхэн Белград дахь Хятадын Элчин сайдын яаманд цохилт өгсний дараа хоёр улсын харилцаа эрс муудсан юм.

Кеннет Либерталын тэмдэглэснээр, Жорж Бушийн засаг захиргаа Цагаан ордонд орохдоо Хятадыг “стратегийн өрсөлдөгч” гэж зарласан.

2026 оны 5-р сарын 13-нд НАУ-ын Ерөнхийлөгч [[Доналд Трамп]] Бээжинд айлчилж Хятадын дарга [[Ши Жиньпин|Ши Жиньпинтай]] дээд хэмжээний маш чухал уулзалт хийв. Д.Трампын хэлэлцээний сэдэв нь: Хоёр талын худалдаа, Тайвань, Иран дахь дайн гэж CNN, ВВС агентлагууд мэдээлсэн. 

[[Ангилал:АНУ-Хятадын харилцаа| ]]
[[Ангилал:Хоёр орны харилцаа (АНУ)|Хятад]]
[[Ангилал:Хоёр орны харилцаа (Хятад)]]</text>
      <sha1>9gw47mqpk0dpszuezicj0nf4p40i6tb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145951</id>
    <revision>
      <id>856314</id>
      <parentid>855381</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T10:12:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>HorseBro the hemionus moved page [[Ойрадуудын оролцсон дайны жагсаалт]] to [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт (1911 оноос өмнө)]]</comment>
      <origin>855381</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29418" sha1="05gpknqzpmdjdc68l7p1qw75jjy46wo" xml:space="preserve">Ойрадууд янз бүрийн үндэстэн ба өөрсдийн үндэстний удирдлага дор [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]], [[Зүүнгарын Хаант Улс]], [[Хошуудын хант улс|Хошуудын Хант Улс]], [[Халимагийн хант улс|Халимагийн Хант Улс]] зэрэг янз бүрийн дайн хийж байв. Энэхүү тэмдэгт дурдсанаар жагсаалтад эдгээр мөргөлдөөний нэр, огноо, тулаанчид болон үр дүнг оруулсан болно:

{{Legend2|#AF9|Ялалт|border=1px solid #AAA}}

{{Legend2|#F88|Ялагдал|border=1px solid #AAA}}

{{Legend2|#BBF|Үр дүнгүй|border=1px solid #AAA}}

{{Legend2|#FCE883|Дотоод иргэний дайн|style=&quot;background:#FCE883&quot;|border=1px solid #AAA}}

==Дөрвөн Ойрадын холбоо==
Энэ хэсэгт Ойрадын [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Зүүн Монгол]], [[Казахын ханлиг|Казах]], [[Мин улс]], болон бусад үндэстний бүлгүүдийн эсрэг хийсэн дайнаас эхлээд, [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] дайныг авч үзэх болно.
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн
|-
|1388–1690
|[[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Ойрад–Халхын дайнууд]]
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
|1399
|Ойрад улс Умард Юань улсаас тусгаарлагдсан нь{{sfn|Adle|2003|p=211}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт
* [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Баруун Монголын улс]] байгуулагдсан нь
|-
|1409–1424
|[[Юнлө хааны Монголчуудын эсрэг хийсэн аян дайн]]
*[[Юнлө хааны Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн]]
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]&lt;br&gt;[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Ойрадын ялагдал
|-
|1449
|[[Тумугийн тулалдаан]]{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|-
|1449
|[[Бээжингийн хамгаалалт]]{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|-
| 1452, 1455, 1457
| [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд]]
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
| Узбекийн хаант улс
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт
|-
|1455
|[[Эсэн Тайш|Эсэн Тайшийн]] эсрэг Монголын бослого{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Ойрадын ялагдал
|-
|1472
|Ойрадын [[Моголистан]] руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Моголистан]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}}
|-
|1486
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Ойрадын ялагдал{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|-
|16-р зуун
|[[Алтан хан|Алтан ханы]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Ойрадын ялагдал{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|-
|1552–1556{{sfn|Barthold|1956|p=170}}
|Тауекел султаны Ойрадын эсрэг хийсэн аян дайн
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}}
|-
|1560-аад он
|[[Хакназар хаан|Хакназар хааны]] Могулистанд хийсэн довтолгоо{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
* Ойрадын оролцоо
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]&lt;br&gt;[[Моголистан]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрад–Моголын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1570-аад он
|Ойрадууд Долоон усыг байлдан дагуулсан нь
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Моголистан]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1570-аад он
| Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1587
|Хархулын Халхын эсрэг бослого{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт
|-
|1590-аад он
| Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Perdue|2005|p=101}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Perdue|2005|p=101}}
|-
| 1598–1599
| [[Казах–Узбекийн дайн (1598–1599)|Казах–Узбекийн дайн]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
*[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]{{sfn|Atygaev|2023|p=114}}
|[[Бухарын хант улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрад–Казахын ялалт
|-
| 17-р зууны эхэн үе
| Ойрадын Казах, Халх Монгол, Ногай ард түмний эсрэг бослого{{sfn|Atygaev|2023|p=114}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag|Ногай улс}}
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
|1604
|Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1608
|Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Perdue|2005|p=98}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Анхандаа Ойрадын ялагдал{{sfn|Atygaev|2023|p=116}}&lt;br&gt;Дараа нь Ойрадын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=98}}
|-
|1609
|Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}}
|-
|1616
|Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}}
|-
|1620
|Хархулын Халхын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Ойрадын ялагдал{{sfn|Adle|2003|p=146}}
|-
|1620–1621
|Ойрад–Казах–Ногай–Халхын дайн{{sfn|Atygaev|2023|p=124}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag|Ногай улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Ойрадын ялагдал{{sfn|Atygaev|2023|p=124}}{{sfn|Atygaev|2023|p=126}}
|-
|1623
|Ойрадын тусгаар тогтнолын дайн
||[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=146}}
|-
|1625–1630
|Хошуудын иргэний дайн
|[[Цоохор|Цоохорын]] цэргүүд
|[[Гүш хаан|Төрбайхын]] цэргүүд
*[[Байбагас баатар|Байбагас баатарын]] цэргүүд
*[[Хөндлөн Убаши|Хөндлөн Убашийн]] цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Төрбайхын ялалт{{sfn|Adle|2003|pp=146–147}}
|-
|1626–1627
|Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Ойрадын ялагдал{{sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}}
|}

== Хошуудын хант улс ==
Энэ хэсэгт [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улстай]] холбоотой дайныг авч үзэх болно, төрөл төрөгсөдтэйгөө харьцуулахад цөөн дайн хийж байсан.
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн

|-
| 1637–1641
| [[Улаанхуйн тулалдаан|Зүүнгар–Хошуудын Төвөд рүү хийсэн аян дайн]]
| {{flag|Хошуудын хант улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Хошууд–Зүүнгарын ялалт
|-
| 1644
| Хошууд–Бутаны анхны дайн
| {{flag|Хошуудын хант улс}}
| [[Бутан]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Хошуудын ялагдал
|-
| 1648
| Хошууд–Бутаны хоердох дайн
| {{flag|Хошуудын хант улс}}
| [[Бутан]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Хошуудын ялагдал
|-
| 1717
| [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]
|{{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Хошуудын ялагдал
|}

==Зүүнгарын Хаант Улс==
Энэ хэсэгт [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улстай]] холбоотой дайны жагсаалт багтсан болно. Зүүнгарууд [[Оросын царьт улс]], [[Казахын ханлиг]], [[Чин улс]], [[Халх|Халх Монгол]], [[Кокандын хант улс]], бусад улсуудтай мөн залгамж халаа болон/эсвэл эрх мэдлийн төлөө өөр хоорондоо дайн хийж байв.

{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн
|-
| 17-оос 18-р зуунд
| [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1635–1741
| [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
| 1637–1641
| [[Улаанхуйн тулалдаан|Зүүнгар–Хошуудын Төвөд рүү хийсэн аян дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгар–Хошуудын ялалт
|-
| 1665–1667
| [[Зүүнгарын Енисейг байлдан дагуулсан нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}&lt;br&gt;[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1653–1661
| Зүүнгарын залгамжлалын дайн
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжын]] цэргүүд
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Сэнгэ хунтайжын эцэг нэгтэй ах дүүсийн цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Сэнгэ хунтайжын ялалт
|-
| 1670–1671&lt;br&gt;1676
| Галдан хаан ширээнд заларсан нь
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан|Галданы]] цэргүүд
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Цэцэн тайж болон Зотов баатрын цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Галданы ялалт
|-
| 1677
| Очирт-Галданы дайн
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын чуулганы хан]]
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Галданы ялалт
|-
| 1678–1680
| [[Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Яркендын хант улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1681–1684
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1687–1688
| [[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Галданы Халх руу хийсэн довтолгоо]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Чахундорж хан|Чахундорж ханы]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1690-1697
| [[Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1693–1705
| [[Зүүнгарын Хаант Улс##Цагаадайн бослого|Цагаадайн бослого]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Яркендын хант улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1698{{sfn|Atwood|2004|p=622}}–1703{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}
| [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Atwood|2004|p=622}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Atwood|2004|p=622}}{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}}{{Sfn|Baabar|1999|p=84}}{{Sfn|Massanov|2010|p=229}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}
|- 
| 1708–1712{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}}
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1708–1712)]]{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}}
|-
| 1709–1710
| [[Зүүнгарын Өмнөд Сибирийг байлдан эзэлсэн нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1714
| Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}
|-
| 1714–1720
| [[Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1715–1716
| [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедиц]]{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
|-
| 1716
| [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}}
|-
| 1717
| [[Аягуз голын тулалдаан|Зүүнгарын эсрэг казахуудын аян дайн]]{{sfn|Adle|2003|p=98}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=98}}
|-
| 1717
| [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1718
| Түркестан руу Зүүнгарын Хаант Улсын аян дайн{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
| 1718
| [[Хар Усны тулалдаан|Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1718)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1719–1720
| [[Зайсан нуурын тулалдаан|Лихаревын экспедиц]]{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
|-
| 1720
| [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1723–1730
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1727
| Лувсансүр–[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] дайн
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] цэргүүд
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Лувсансүрийн цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Галданцэрэний ялалт
|-
| 1729–1739
| [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#BBF&quot;|Энхийн хэлэлцээ{{sfn|Adle|2003|p=149}}
|-
| 1732
| Зүүнгарын Дундад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}}
|-
| 1732
| Зүүнгарын Ахмад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt;
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1734
| Ахмад Жузын бослого&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt;
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt;
|-
| 1735
| Зүүнгарын Ахмад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}
|-
| 1739–1741
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1739–1741)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1745
| [[Зүүнгар–Кокандын дайн (1745)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Кокандын хант улс]]

|-
| 1749–1753
| [[Ламдаржаа]]–[[Даваач]]–[[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] дайн
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ламдаржаа|Ламдаржаагийн]] цэргүүд 
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|[[Даваач]]–[[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] ялалт
|-
| 1753–1754
| Даваачийн Дөрвөдийн эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}}
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Дөрвөд]]
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|[[Даваач|Даваачын]] ялалт
|-
| 1754
| Даваачийн Казахийн эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}}
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|[[Даваач|Даваачын]] ялалт{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}}
|-
| 1755
| [[Чин улсын Зүүнгарын Хаант Улсын байлдан дагуулал]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1755–1757
| [[Амарсанаагийн бослого]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
|1756–1757
|[[Эхний Казах–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгар–Казахын ялалт
|}

==Эх сурвалж==
===Лавлагаа===
{{Reflist}}
===Ном зүй===
* {{citation |last=Bregel |first=Yuri |title=An Historical Atlas of Central Asia |year=2003 |publisher=Brill}}

* {{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}}

* {{citation |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia 5 |year=2003}}

* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1956}}}}

* {{cite book |last=Remileva |first=E. |title=Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |ref={{harvid|Remileva|2005}}}}

* {{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}}

* {{Cite book |last=Olcott |first=Martha Brill |title=The Kazakhs |date=1995 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-9351-7 |edition=2nd |location=Stanford, California}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}}

* {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}}

* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}}

* {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}}

* {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}}</text>
      <sha1>05gpknqzpmdjdc68l7p1qw75jjy46wo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856316</id>
      <parentid>856314</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T10:16:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>856316</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29681" sha1="gl4rtfj9q9p15250fgah1a4r7o6yglq" xml:space="preserve">{{Under construction}}

13-р зуунд [[Их Монгол Улс]] байгуулагдсанаас Монголын улсуудын Их Монгол Улс, [[Юань Улс]], ба [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс болох Умард Юань]], [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]], [[Зүүнгарын Хаант Улс]], [[Хошуудын хант улс|Хошуудын Хант Улс]], [[Халимагийн хант улс|Халимагийн Хант Улс]] зэрэг янз бүрийн дайн хийж байв. Энэхүү тэмдэгт дурдсанаар жагсаалтад эдгээр мөргөлдөөний нэр, огноо, тулаанчид болон үр дүнг оруулсан болно:

{{Legend2|#AF9|Ялалт|border=1px solid #AAA}}

{{Legend2|#F88|Ялагдал|border=1px solid #AAA}}

{{Legend2|#BBF|Үр дүнгүй|border=1px solid #AAA}}

{{Legend2|#FCE883|Дотоод иргэний дайн|style=&quot;background:#FCE883&quot;|border=1px solid #AAA}}

== Эзэнт гүрний дараах Монгол ==
Энэ хэсэгт Ойрадын [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Зүүн Монгол]], [[Казахын ханлиг|Казах]], [[Мин улс]], болон бусад үндэстний бүлгүүдийн эсрэг хийсэн дайнаас эхлээд, [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] дайныг авч үзэх болно.
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн
|-
|1388–1690
|[[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Ойрад–Халхын дайнууд]]
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
|1399
|Ойрад улс Умард Юань улсаас тусгаарлагдсан нь{{sfn|Adle|2003|p=211}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт
* [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Баруун Монголын улс]] байгуулагдсан нь
|-
|1409–1424
|[[Юнлө хааны Монголчуудын эсрэг хийсэн аян дайн]]
*[[Юнлө хааны Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн]]
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]&lt;br&gt;[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Ойрадын ялагдал
|-
|1449
|[[Тумугийн тулалдаан]]{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|-
|1449
|[[Бээжингийн хамгаалалт]]{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|-
| 1452, 1455, 1457
| [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд]]
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
| Узбекийн хаант улс
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт
|-
|1455
|[[Эсэн Тайш|Эсэн Тайшийн]] эсрэг Монголын бослого{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Ойрадын ялагдал
|-
|1472
|Ойрадын [[Моголистан]] руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Моголистан]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}}
|-
|1486
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Ойрадын ялагдал{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|-
|16-р зуун
|[[Алтан хан|Алтан ханы]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Ойрадын ялагдал{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|-
|1552–1556{{sfn|Barthold|1956|p=170}}
|Тауекел султаны Ойрадын эсрэг хийсэн аян дайн
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}}
|-
|1560-аад он
|[[Хакназар хаан|Хакназар хааны]] Могулистанд хийсэн довтолгоо{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
* Ойрадын оролцоо
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]&lt;br&gt;[[Моголистан]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрад–Моголын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1570-аад он
|Ойрадууд Долоон усыг байлдан дагуулсан нь
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Моголистан]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1570-аад он
| Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1587
|Хархулын Халхын эсрэг бослого{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт
|-
|1590-аад он
| Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Perdue|2005|p=101}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Perdue|2005|p=101}}
|-
| 1598–1599
| [[Казах–Узбекийн дайн (1598–1599)|Казах–Узбекийн дайн]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
*[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]{{sfn|Atygaev|2023|p=114}}
|[[Бухарын хант улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрад–Казахын ялалт
|-
| 17-р зууны эхэн үе
| Ойрадын Казах, Халх Монгол, Ногай ард түмний эсрэг бослого{{sfn|Atygaev|2023|p=114}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag|Ногай улс}}
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
|1604
|Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1608
|Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Perdue|2005|p=98}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Анхандаа Ойрадын ялагдал{{sfn|Atygaev|2023|p=116}}&lt;br&gt;Дараа нь Ойрадын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=98}}
|-
|1609
|Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}}
|-
|1616
|Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}}
|-
|1620
|Хархулын Халхын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Ойрадын ялагдал{{sfn|Adle|2003|p=146}}
|-
|1620–1621
|Ойрад–Казах–Ногай–Халхын дайн{{sfn|Atygaev|2023|p=124}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag|Ногай улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Ойрадын ялагдал{{sfn|Atygaev|2023|p=124}}{{sfn|Atygaev|2023|p=126}}
|-
|1623
|Ойрадын тусгаар тогтнолын дайн
||[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=146}}
|-
|1625–1630
|Хошуудын иргэний дайн
|[[Цоохор|Цоохорын]] цэргүүд
|[[Гүш хаан|Төрбайхын]] цэргүүд
*[[Байбагас баатар|Байбагас баатарын]] цэргүүд
*[[Хөндлөн Убаши|Хөндлөн Убашийн]] цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Төрбайхын ялалт{{sfn|Adle|2003|pp=146–147}}
|-
|1626–1627
|Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Ойрадын ялагдал{{sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}}
|}

== Хошуудын хант улс ==
Энэ хэсэгт [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улстай]] холбоотой дайныг авч үзэх болно, төрөл төрөгсөдтэйгөө харьцуулахад цөөн дайн хийж байсан.
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн

|-
| 1637–1641
| [[Улаанхуйн тулалдаан|Зүүнгар–Хошуудын Төвөд рүү хийсэн аян дайн]]
| {{flag|Хошуудын хант улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Хошууд–Зүүнгарын ялалт
|-
| 1644
| Хошууд–Бутаны анхны дайн
| {{flag|Хошуудын хант улс}}
| [[Бутан]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Хошуудын ялагдал
|-
| 1648
| Хошууд–Бутаны хоердох дайн
| {{flag|Хошуудын хант улс}}
| [[Бутан]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Хошуудын ялагдал
|-
| 1717
| [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]
|{{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Хошуудын ялагдал
|}

==Зүүнгарын Хаант Улс==
Энэ хэсэгт [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улстай]] холбоотой дайны жагсаалт багтсан болно. Зүүнгарууд [[Оросын царьт улс]], [[Казахын ханлиг]], [[Чин улс]], [[Халх|Халх Монгол]], [[Кокандын хант улс]], бусад улсуудтай мөн залгамж халаа болон/эсвэл эрх мэдлийн төлөө өөр хоорондоо дайн хийж байв.

{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн
|-
| 17-оос 18-р зуунд
| [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1635–1741
| [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
| 1637–1641
| [[Улаанхуйн тулалдаан|Зүүнгар–Хошуудын Төвөд рүү хийсэн аян дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгар–Хошуудын ялалт
|-
| 1665–1667
| [[Зүүнгарын Енисейг байлдан дагуулсан нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}&lt;br&gt;[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1653–1661
| Зүүнгарын залгамжлалын дайн
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжын]] цэргүүд
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Сэнгэ хунтайжын эцэг нэгтэй ах дүүсийн цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Сэнгэ хунтайжын ялалт
|-
| 1670–1671&lt;br&gt;1676
| Галдан хаан ширээнд заларсан нь
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан|Галданы]] цэргүүд
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Цэцэн тайж болон Зотов баатрын цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Галданы ялалт
|-
| 1677
| Очирт-Галданы дайн
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын чуулганы хан]]
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Галданы ялалт
|-
| 1678–1680
| [[Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Яркендын хант улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1681–1684
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1687–1688
| [[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Галданы Халх руу хийсэн довтолгоо]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Чахундорж хан|Чахундорж ханы]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1690-1697
| [[Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1693–1705
| [[Зүүнгарын Хаант Улс##Цагаадайн бослого|Цагаадайн бослого]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Яркендын хант улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1698{{sfn|Atwood|2004|p=622}}–1703{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}
| [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Atwood|2004|p=622}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Atwood|2004|p=622}}{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}}{{Sfn|Baabar|1999|p=84}}{{Sfn|Massanov|2010|p=229}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}
|- 
| 1708–1712{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}}
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1708–1712)]]{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}}
|-
| 1709–1710
| [[Зүүнгарын Өмнөд Сибирийг байлдан эзэлсэн нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1714
| Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}
|-
| 1714–1720
| [[Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1715–1716
| [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедиц]]{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
|-
| 1716
| [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}}
|-
| 1717
| [[Аягуз голын тулалдаан|Зүүнгарын эсрэг казахуудын аян дайн]]{{sfn|Adle|2003|p=98}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=98}}
|-
| 1717
| [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1718
| Түркестан руу Зүүнгарын Хаант Улсын аян дайн{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
| 1718
| [[Хар Усны тулалдаан|Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1718)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1719–1720
| [[Зайсан нуурын тулалдаан|Лихаревын экспедиц]]{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
|-
| 1720
| [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1723–1730
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1727
| Лувсансүр–[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] дайн
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] цэргүүд
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Лувсансүрийн цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Галданцэрэний ялалт
|-
| 1729–1739
| [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#BBF&quot;|Энхийн хэлэлцээ{{sfn|Adle|2003|p=149}}
|-
| 1732
| Зүүнгарын Дундад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}}
|-
| 1732
| Зүүнгарын Ахмад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt;
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1734
| Ахмад Жузын бослого&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt;
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt;
|-
| 1735
| Зүүнгарын Ахмад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}
|-
| 1739–1741
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1739–1741)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1745
| [[Зүүнгар–Кокандын дайн (1745)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Кокандын хант улс]]

|-
| 1749–1753
| [[Ламдаржаа]]–[[Даваач]]–[[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] дайн
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ламдаржаа|Ламдаржаагийн]] цэргүүд 
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|[[Даваач]]–[[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] ялалт
|-
| 1753–1754
| Даваачийн Дөрвөдийн эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}}
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Дөрвөд]]
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|[[Даваач|Даваачын]] ялалт
|-
| 1754
| Даваачийн Казахийн эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}}
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|[[Даваач|Даваачын]] ялалт{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}}
|-
| 1755
| [[Чин улсын Зүүнгарын Хаант Улсын байлдан дагуулал]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1755–1757
| [[Амарсанаагийн бослого]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
|1756–1757
|[[Эхний Казах–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгар–Казахын ялалт
|}

==Эх сурвалж==
===Лавлагаа===
{{Reflist}}
===Ном зүй===
* {{citation |last=Bregel |first=Yuri |title=An Historical Atlas of Central Asia |year=2003 |publisher=Brill}}

* {{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}}

* {{citation |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia 5 |year=2003}}

* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1956}}}}

* {{cite book |last=Remileva |first=E. |title=Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |ref={{harvid|Remileva|2005}}}}

* {{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}}

* {{Cite book |last=Olcott |first=Martha Brill |title=The Kazakhs |date=1995 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-9351-7 |edition=2nd |location=Stanford, California}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}}

* {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}}

* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}}

* {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}}

* {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}}</text>
      <sha1>gl4rtfj9q9p15250fgah1a4r7o6yglq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856317</id>
      <parentid>856316</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T10:24:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>856317</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29583" sha1="9hmbokn4xbwzjgecy24efcixicuhsyg" xml:space="preserve">{{Under construction}}

13-р зуунд [[Их Монгол Улс]] байгуулагдсанаас Монголын улсуудын Их Монгол Улс, [[Юань Улс]], ба [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс болох Умард Юань]], [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]], [[Зүүнгарын Хаант Улс]], [[Хошуудын хант улс|Хошуудын Хант Улс]], [[Халимагийн хант улс|Халимагийн Хант Улс]] зэрэг янз бүрийн дайн хийж байв. Энэхүү тэмдэгт дурдсанаар жагсаалтад эдгээр мөргөлдөөний нэр, огноо, тулаанчид болон үр дүнг оруулсан болно:

{{Legend2|#AF9|Ялалт|border=1px solid #AAA}}

{{Legend2|#F88|Ялагдал|border=1px solid #AAA}}

{{Legend2|#BBF|Үр дүнгүй|border=1px solid #AAA}}

{{Legend2|#FCE883|Дотоод иргэний дайн|style=&quot;background:#FCE883&quot;|border=1px solid #AAA}}

== Эзэнт гүрний дараах Монгол ==
Энэ хэсэгт Ойрадын [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Зүүн Монгол]], [[Казахын ханлиг|Казах]], [[Мин улс]], болон бусад үндэстний бүлгүүдийн эсрэг хийсэн дайнаас эхлээд, [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] дайныг авч үзэх болно.
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн
|-
|1388–1690
|[[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Ойрад–Халхын дайнууд]]
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
|1399
|Ойрад улс Умард Юань улсаас тусгаарлагдсан нь{{sfn|Adle|2003|p=211}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт
* [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Баруун Монголын улс]] байгуулагдсан нь
|-
|1409–1424
|[[Юнлө хааны Монголчуудын эсрэг хийсэн аян дайн]]
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]&lt;br&gt;[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Монголын улсуудын ялагдал
|-
|1449
|[[Тумугийн тулалдаан]]{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|-
|1449
|[[Бээжингийн хамгаалалт]]{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|-
| 1452, 1455, 1457
| [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд]]
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
| Узбекийн хаант улс
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт
|-
|1455
|[[Эсэн Тайш|Эсэн Тайшийн]] эсрэг Монголын бослого{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Умард Юань-ын ялалт
|-
|1472
|Ойрадын [[Моголистан]] руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Моголистан]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}}
|-
|1486
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Умард Юань-ын ялалт
|-
|16-р зуун
|[[Алтан хан|Алтан ханы]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|-
|1552–1556{{sfn|Barthold|1956|p=170}}
|Тауекел султаны Ойрадын эсрэг хийсэн аян дайн
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}}
|-
|1560-аад он
|[[Хакназар хаан|Хакназар хааны]] Могулистанд хийсэн довтолгоо{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
* Ойрадын оролцоо
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]&lt;br&gt;[[Моголистан]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрад–Моголын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1570-аад он
|Ойрадууд Долоон усыг байлдан дагуулсан нь
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Моголистан]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1570-аад он
| Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1587
|Хархулын Халхын эсрэг бослого{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт
|-
|1590-аад он
| Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Perdue|2005|p=101}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Perdue|2005|p=101}}
|-
| 1598–1599
| [[Казах–Узбекийн дайн (1598–1599)|Казах–Узбекийн дайн]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
*[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]{{sfn|Atygaev|2023|p=114}}
|[[Бухарын хант улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрад–Казахын ялалт
|-
| 17-р зууны эхэн үе
| Ойрадын Казах, Халх Монгол, Ногай ард түмний эсрэг бослого{{sfn|Atygaev|2023|p=114}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag|Ногай улс}}
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
|1604
|Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1608
|Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Perdue|2005|p=98}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Анхандаа Халхын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|p=116}}&lt;br&gt;Дараа нь Ойрадын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=98}}
|-
|1609
|Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}}
|-
|1616
|Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}}
|-
|1620
|Хархулын Халхын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Халхын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=146}}
|-
|1620–1621
|Ойрад–Казах–Ногай–Халхын дайн{{sfn|Atygaev|2023|p=124}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag|Ногай улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Халхын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|p=124}}{{sfn|Atygaev|2023|p=126}}
|-
|1623
|Ойрадын тусгаар тогтнолын дайн
||[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=146}}
|-
|1625–1630
|Хошуудын иргэний дайн
|[[Цоохор|Цоохорын]] цэргүүд
|[[Гүш хаан|Төрбайхын]] цэргүүд
*[[Байбагас баатар|Байбагас баатарын]] цэргүүд
*[[Хөндлөн Убаши|Хөндлөн Убашийн]] цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Төрбайхын ялалт{{sfn|Adle|2003|pp=146–147}}
|-
|1626–1627
|Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Ойрадын ялагдал{{sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}}
|}

== Хошуудын хант улс ==
Энэ хэсэгт [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улстай]] холбоотой дайныг авч үзэх болно, төрөл төрөгсөдтэйгөө харьцуулахад цөөн дайн хийж байсан.
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн

|-
| 1637–1641
| [[Улаанхуйн тулалдаан|Зүүнгар–Хошуудын Төвөд рүү хийсэн аян дайн]]
| {{flag|Хошуудын хант улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Хошууд–Зүүнгарын ялалт
|-
| 1644
| Хошууд–Бутаны анхны дайн
| {{flag|Хошуудын хант улс}}
| [[Бутан]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Хошуудын ялагдал
|-
| 1648
| Хошууд–Бутаны хоердох дайн
| {{flag|Хошуудын хант улс}}
| [[Бутан]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Хошуудын ялагдал
|-
| 1717
| [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]
|{{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Хошуудын ялагдал
|}

==Зүүнгарын Хаант Улс==
Энэ хэсэгт [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улстай]] холбоотой дайны жагсаалт багтсан болно. Зүүнгарууд [[Оросын царьт улс]], [[Казахын ханлиг]], [[Чин улс]], [[Халх|Халх Монгол]], [[Кокандын хант улс]], бусад улсуудтай мөн залгамж халаа болон/эсвэл эрх мэдлийн төлөө өөр хоорондоо дайн хийж байв.

{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн
|-
| 17-оос 18-р зуунд
| [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1635–1741
| [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
| 1637–1641
| [[Улаанхуйн тулалдаан|Зүүнгар–Хошуудын Төвөд рүү хийсэн аян дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгар–Хошуудын ялалт
|-
| 1665–1667
| [[Зүүнгарын Енисейг байлдан дагуулсан нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}&lt;br&gt;[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1653–1661
| Зүүнгарын залгамжлалын дайн
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжын]] цэргүүд
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Сэнгэ хунтайжын эцэг нэгтэй ах дүүсийн цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Сэнгэ хунтайжын ялалт
|-
| 1670–1671&lt;br&gt;1676
| Галдан хаан ширээнд заларсан нь
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан|Галданы]] цэргүүд
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Цэцэн тайж болон Зотов баатрын цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Галданы ялалт
|-
| 1677
| Очирт-Галданы дайн
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын чуулганы хан]]
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Галданы ялалт
|-
| 1678–1680
| [[Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Яркендын хант улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1681–1684
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1687–1688
| [[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Галданы Халх руу хийсэн довтолгоо]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Чахундорж хан|Чахундорж ханы]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1690-1697
| [[Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1693–1705
| [[Зүүнгарын Хаант Улс##Цагаадайн бослого|Цагаадайн бослого]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Яркендын хант улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1698{{sfn|Atwood|2004|p=622}}–1703{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}
| [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Atwood|2004|p=622}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Atwood|2004|p=622}}{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}}{{Sfn|Baabar|1999|p=84}}{{Sfn|Massanov|2010|p=229}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}
|- 
| 1708–1712{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}}
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1708–1712)]]{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}}
|-
| 1709–1710
| [[Зүүнгарын Өмнөд Сибирийг байлдан эзэлсэн нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1714
| Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}
|-
| 1714–1720
| [[Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1715–1716
| [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедиц]]{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
|-
| 1716
| [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}}
|-
| 1717
| [[Аягуз голын тулалдаан|Зүүнгарын эсрэг казахуудын аян дайн]]{{sfn|Adle|2003|p=98}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=98}}
|-
| 1717
| [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1718
| Түркестан руу Зүүнгарын Хаант Улсын аян дайн{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
| 1718
| [[Хар Усны тулалдаан|Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1718)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1719–1720
| [[Зайсан нуурын тулалдаан|Лихаревын экспедиц]]{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
|-
| 1720
| [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1723–1730
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1727
| Лувсансүр–[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] дайн
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] цэргүүд
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Лувсансүрийн цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Галданцэрэний ялалт
|-
| 1729–1739
| [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#BBF&quot;|Энхийн хэлэлцээ{{sfn|Adle|2003|p=149}}
|-
| 1732
| Зүүнгарын Дундад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}}
|-
| 1732
| Зүүнгарын Ахмад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt;
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1734
| Ахмад Жузын бослого&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt;
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt;
|-
| 1735
| Зүүнгарын Ахмад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}
|-
| 1739–1741
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1739–1741)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1745
| [[Зүүнгар–Кокандын дайн (1745)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Кокандын хант улс]]

|-
| 1749–1753
| [[Ламдаржаа]]–[[Даваач]]–[[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] дайн
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ламдаржаа|Ламдаржаагийн]] цэргүүд 
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|[[Даваач]]–[[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] ялалт
|-
| 1753–1754
| Даваачийн Дөрвөдийн эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}}
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Дөрвөд]]
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|[[Даваач|Даваачын]] ялалт
|-
| 1754
| Даваачийн Казахийн эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}}
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|[[Даваач|Даваачын]] ялалт{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}}
|-
| 1755
| [[Чин улсын Зүүнгарын Хаант Улсын байлдан дагуулал]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1755–1757
| [[Амарсанаагийн бослого]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
|1756–1757
|[[Эхний Казах–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгар–Казахын ялалт
|}

==Эх сурвалж==
===Лавлагаа===
{{Reflist}}
===Ном зүй===
* {{citation |last=Bregel |first=Yuri |title=An Historical Atlas of Central Asia |year=2003 |publisher=Brill}}

* {{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}}

* {{citation |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia 5 |year=2003}}

* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1956}}}}

* {{cite book |last=Remileva |first=E. |title=Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |ref={{harvid|Remileva|2005}}}}

* {{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}}

* {{Cite book |last=Olcott |first=Martha Brill |title=The Kazakhs |date=1995 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-9351-7 |edition=2nd |location=Stanford, California}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}}

* {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}}

* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}}

* {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}}

* {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}}</text>
      <sha1>9hmbokn4xbwzjgecy24efcixicuhsyg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856318</id>
      <parentid>856317</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T10:36:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>856318</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30821" sha1="cs8p7tvntlj3dvdr1jblemm7mllkivp" xml:space="preserve">{{Under construction}}

13-р зуунд [[Их Монгол Улс]] байгуулагдсанаас Монголын улсуудын Их Монгол Улс, [[Юань Улс]], ба [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс болох Умард Юань]], [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]], [[Зүүнгарын Хаант Улс]], [[Хошуудын хант улс|Хошуудын Хант Улс]], [[Халимагийн хант улс|Халимагийн Хант Улс]] зэрэг янз бүрийн дайн хийж байв. Энэхүү тэмдэгт дурдсанаар жагсаалтад эдгээр мөргөлдөөний нэр, огноо, тулаанчид болон үр дүнг оруулсан болно:

{{Legend2|#AF9|Ялалт|border=1px solid #AAA}}

{{Legend2|#F88|Ялагдал|border=1px solid #AAA}}

{{Legend2|#BBF|Үр дүнгүй|border=1px solid #AAA}}

{{Legend2|#FCE883|Дотоод иргэний дайн|style=&quot;background:#FCE883&quot;|border=1px solid #AAA}}

== Эзэнт гүрний дараах Монгол ==
Энэ хэсэгт Ойрадын [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Зүүн Монгол]], [[Казахын ханлиг|Казах]], [[Мин улс]], болон бусад үндэстний бүлгүүдийн эсрэг хийсэн дайнаас эхлээд, [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] дайныг авч үзэх болно.
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн
|-
| 1381–1382
| [[Юньнаний монголчуудын эсрэг Мин улсын хийсэн дайн]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Монголын ялагдал
|-
|1387
| [[Мин улсын Урианхайн эсрэг хийсэн аян дайн]]
|[[Урианхай]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Урианхайн ялагдал
|-
|1388
|[[Буйр нуурын тулаан]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Монголын ялагдал
|-
|1388–1690
|[[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Ойрад–Халхын дайнууд]]
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
|1399
|Ойрад улс Умард Юань улсаас тусгаарлагдсан нь{{sfn|Adle|2003|p=211}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт
* [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Баруун Монголын улс]] байгуулагдсан нь
|-
|1409–1424
|[[Юнлө хааны Монголчуудын эсрэг хийсэн аян дайн]]
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]&lt;br&gt;[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Монголын улсуудын ялагдал
|-
|1449
|[[Тумугийн тулалдаан]]{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|-
|1449
|[[Бээжингийн хамгаалалт]]{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|-
| 1452, 1455, 1457
| [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд]]
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
| Узбекийн хаант улс
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт
|-
|1455
|[[Эсэн Тайш|Эсэн Тайшийн]] эсрэг Монголын бослого{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Умард Юань-ын ялалт
|-
|1472
|Ойрадын [[Моголистан]] руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Моголистан]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}}
|-
|1479–1510
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Монголыг нэгтгэсэн нь{{sfn|Adle|2003|p=153}}
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] цэргүүд
|янз бүрийн тайш
| style=&quot;background:#AF9&quot; |[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] ялалт
|-
|1486
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Умард Юань-ын ялалт
|-
|16-р зуун
|[[Алтан хан|Алтан ханы]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|-
|1552–1556{{sfn|Barthold|1956|p=170}}
|Тауекел султаны Ойрадын эсрэг хийсэн аян дайн
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}}
|-
|1560-аад он
|[[Хакназар хаан|Хакназар хааны]] Могулистанд хийсэн довтолгоо{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
* Ойрадын оролцоо
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]&lt;br&gt;[[Моголистан]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрад–Моголын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1570-аад он
|Ойрадууд Долоон усыг байлдан дагуулсан нь
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Моголистан]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1570-аад он
| Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1587
|Хархулын Халхын эсрэг бослого{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт
|-
|1590-аад он
| Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Perdue|2005|p=101}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Perdue|2005|p=101}}
|-
| 1598–1599
| [[Казах–Узбекийн дайн (1598–1599)|Казах–Узбекийн дайн]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
*[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]{{sfn|Atygaev|2023|p=114}}
|[[Бухарын хант улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрад–Казахын ялалт
|-
| 17-р зууны эхэн үе
| Ойрадын Казах, Халх Монгол, Ногай ард түмний эсрэг бослого{{sfn|Atygaev|2023|p=114}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag|Ногай улс}}
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
|1604
|Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1608
|Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Perdue|2005|p=98}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Анхандаа Халхын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|p=116}}&lt;br&gt;Дараа нь Ойрадын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=98}}
|-
|1609
|Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}}
|-
|1616
|Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}}
|-
|1620
|Хархулын Халхын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Халхын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=146}}
|-
|1620–1621
|Ойрад–Казах–Ногай–Халхын дайн{{sfn|Atygaev|2023|p=124}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag|Ногай улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Халхын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|p=124}}{{sfn|Atygaev|2023|p=126}}
|-
|1623
|Ойрадын тусгаар тогтнолын дайн
||[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=146}}
|-
|1625–1630
|Хошуудын иргэний дайн
|[[Цоохор|Цоохорын]] цэргүүд
|[[Гүш хаан|Төрбайхын]] цэргүүд
*[[Байбагас баатар|Байбагас баатарын]] цэргүүд
*[[Хөндлөн Убаши|Хөндлөн Убашийн]] цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Төрбайхын ялалт{{sfn|Adle|2003|pp=146–147}}
|-
|1626–1627
|Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Ойрадын ялагдал{{sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}}
|}

== Хошуудын хант улс ==
Энэ хэсэгт [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улстай]] холбоотой дайныг авч үзэх болно, төрөл төрөгсөдтэйгөө харьцуулахад цөөн дайн хийж байсан.
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн

|-
| 1637–1641
| [[Улаанхуйн тулалдаан|Зүүнгар–Хошуудын Төвөд рүү хийсэн аян дайн]]
| {{flag|Хошуудын хант улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Хошууд–Зүүнгарын ялалт
|-
| 1644
| Хошууд–Бутаны анхны дайн
| {{flag|Хошуудын хант улс}}
| [[Бутан]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Хошуудын ялагдал
|-
| 1648
| Хошууд–Бутаны хоердох дайн
| {{flag|Хошуудын хант улс}}
| [[Бутан]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Хошуудын ялагдал
|-
| 1717
| [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]
|{{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Хошуудын ялагдал
|}

==Зүүнгарын Хаант Улс==
Энэ хэсэгт [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улстай]] холбоотой дайны жагсаалт багтсан болно. Зүүнгарууд [[Оросын царьт улс]], [[Казахын ханлиг]], [[Чин улс]], [[Халх|Халх Монгол]], [[Кокандын хант улс]], бусад улсуудтай мөн залгамж халаа болон/эсвэл эрх мэдлийн төлөө өөр хоорондоо дайн хийж байв.

{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн
|-
| 17-оос 18-р зуунд
| [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1635–1741
| [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
| 1637–1641
| [[Улаанхуйн тулалдаан|Зүүнгар–Хошуудын Төвөд рүү хийсэн аян дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгар–Хошуудын ялалт
|-
| 1665–1667
| [[Зүүнгарын Енисейг байлдан дагуулсан нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}&lt;br&gt;[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1653–1661
| Зүүнгарын залгамжлалын дайн
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжын]] цэргүүд
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Сэнгэ хунтайжын эцэг нэгтэй ах дүүсийн цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Сэнгэ хунтайжын ялалт
|-
| 1670–1671&lt;br&gt;1676
| Галдан хаан ширээнд заларсан нь
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан|Галданы]] цэргүүд
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Цэцэн тайж болон Зотов баатрын цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Галданы ялалт
|-
| 1677
| Очирт-Галданы дайн
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын чуулганы хан]]
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Галданы ялалт
|-
| 1678–1680
| [[Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Яркендын хант улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1681–1684
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1687–1688
| [[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Галданы Халх руу хийсэн довтолгоо]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Чахундорж хан|Чахундорж ханы]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1690-1697
| [[Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1693–1705
| [[Зүүнгарын Хаант Улс##Цагаадайн бослого|Цагаадайн бослого]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Яркендын хант улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1698{{sfn|Atwood|2004|p=622}}–1703{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}
| [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Atwood|2004|p=622}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Atwood|2004|p=622}}{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}}{{Sfn|Baabar|1999|p=84}}{{Sfn|Massanov|2010|p=229}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}
|- 
| 1708–1712{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}}
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1708–1712)]]{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}}
|-
| 1709–1710
| [[Зүүнгарын Өмнөд Сибирийг байлдан эзэлсэн нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1714
| Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}
|-
| 1714–1720
| [[Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1715–1716
| [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедиц]]{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
|-
| 1716
| [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}}
|-
| 1717
| [[Аягуз голын тулалдаан|Зүүнгарын эсрэг казахуудын аян дайн]]{{sfn|Adle|2003|p=98}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=98}}
|-
| 1717
| [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1718
| Түркестан руу Зүүнгарын Хаант Улсын аян дайн{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
| 1718
| [[Хар Усны тулалдаан|Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1718)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1719–1720
| [[Зайсан нуурын тулалдаан|Лихаревын экспедиц]]{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
|-
| 1720
| [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1723–1730
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1727
| Лувсансүр–[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] дайн
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] цэргүүд
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Лувсансүрийн цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Галданцэрэний ялалт
|-
| 1729–1739
| [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#BBF&quot;|Энхийн хэлэлцээ{{sfn|Adle|2003|p=149}}
|-
| 1732
| Зүүнгарын Дундад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}}
|-
| 1732
| Зүүнгарын Ахмад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt;
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1734
| Ахмад Жузын бослого&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt;
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt;
|-
| 1735
| Зүүнгарын Ахмад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}
|-
| 1739–1741
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1739–1741)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1745
| [[Зүүнгар–Кокандын дайн (1745)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Кокандын хант улс]]

|-
| 1749–1753
| [[Ламдаржаа]]–[[Даваач]]–[[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] дайн
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ламдаржаа|Ламдаржаагийн]] цэргүүд 
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|[[Даваач]]–[[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] ялалт
|-
| 1753–1754
| Даваачийн Дөрвөдийн эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}}
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Дөрвөд]]
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|[[Даваач|Даваачын]] ялалт
|-
| 1754
| Даваачийн Казахийн эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}}
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|[[Даваач|Даваачын]] ялалт{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}}
|-
| 1755
| [[Чин улсын Зүүнгарын Хаант Улсын байлдан дагуулал]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1755–1757
| [[Амарсанаагийн бослого]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
|1756–1757
|[[Эхний Казах–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгар–Казахын ялалт
|}

==Эх сурвалж==
===Лавлагаа===
{{Reflist}}
===Ном зүй===
* {{citation |last=Bregel |first=Yuri |title=An Historical Atlas of Central Asia |year=2003 |publisher=Brill}}

* {{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}}

* {{citation |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia 5 |year=2003}}

* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1956}}}}

* {{cite book |last=Remileva |first=E. |title=Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |ref={{harvid|Remileva|2005}}}}

* {{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}}

* {{Cite book |last=Olcott |first=Martha Brill |title=The Kazakhs |date=1995 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-9351-7 |edition=2nd |location=Stanford, California}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}}

* {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}}

* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}}

* {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}}

* {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}}</text>
      <sha1>cs8p7tvntlj3dvdr1jblemm7mllkivp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856319</id>
      <parentid>856318</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T10:47:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>856319</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32373" sha1="l38f25jjnvd2gpedcjepmr4z1p7onai" xml:space="preserve">{{Under construction}}

13-р зуунд [[Их Монгол Улс]] байгуулагдсанаас Монголын улсуудын Их Монгол Улс, [[Юань Улс]], ба [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс болох Умард Юань]], [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]], [[Зүүнгарын Хаант Улс]], [[Хошуудын хант улс|Хошуудын Хант Улс]], [[Халимагийн хант улс|Халимагийн Хант Улс]] зэрэг янз бүрийн дайн хийж байв. Энэхүү тэмдэгт дурдсанаар жагсаалтад эдгээр мөргөлдөөний нэр, огноо, тулаанчид болон үр дүнг оруулсан болно:

{{Legend2|#AF9|Ялалт|border=1px solid #AAA}}

{{Legend2|#F88|Ялагдал|border=1px solid #AAA}}

{{Legend2|#BBF|Үр дүнгүй|border=1px solid #AAA}}

{{Legend2|#FCE883|Дотоод иргэний дайн|style=&quot;background:#FCE883&quot;|border=1px solid #AAA}}

== Эзэнт гүрний дараах Монгол ==
Энэ хэсэгт Ойрадын [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Зүүн Монгол]], [[Казахын ханлиг|Казах]], [[Мин улс]], болон бусад үндэстний бүлгүүдийн эсрэг хийсэн дайнаас эхлээд, [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] дайныг авч үзэх болно.
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн
|-
| 1381–1382
| [[Юньнаний монголчуудын эсрэг Мин улсын хийсэн дайн]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Умард Юань-ын ялагдал
|-
|1387
| [[Мин улсын Урианхайн эсрэг хийсэн аян дайн]]
|[[Урианхай]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Урианхайн ялагдал
|-
|1388
|[[Буйр нуурын тулаан]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Умард Юань-ын ялагдал
|-
|1388–1690
|[[Ойрад–Халхын дайнууд]]
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
|1399
|Ойрад улс Умард Юань улсаас тусгаарлагдсан нь{{sfn|Adle|2003|p=211}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт
* [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Баруун Монголын улс]] байгуулагдсан нь
|-
|1409–1424
|[[Юнлө хааны Монголчуудын эсрэг хийсэн аян дайн]]
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]&lt;br&gt;[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Монголын улсуудын ялагдал
|-
|1449
|[[Тумугийн тулалдаан]]{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|-
|1449
|[[Бээжингийн хамгаалалт]]{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|-
| 1452, 1455, 1457
| [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд]]
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
| Узбекийн хаант улс
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт
|-
|1455
|[[Эсэн Тайш|Эсэн Тайшийн]] эсрэг Монголын бослого{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Умард Юань-ын ялалт
|-
|1472
|Ойрадын [[Моголистан]] руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Моголистан]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}}
|-
|1479–1510
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Монголыг нэгтгэсэн нь{{sfn|Adle|2003|p=153}}
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] цэргүүд
|янз бүрийн тайш
| style=&quot;background:#AF9&quot; |[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] ялалт
|-
|1486
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Умард Юань-ын ялалт
|-
|1500–1507
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоонууд
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Умард Юань-ын ялагдал
|-
|1513
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Тодорхойгүй
|-
|1514
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Тодорхойгүй
|-
|1517
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Умард Юань-ын ялагдал
|-
|16-р зуун
|[[Алтан хан|Алтан ханы]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|-
|1552–1556{{sfn|Barthold|1956|p=170}}
|Тауекел султаны Ойрадын эсрэг хийсэн аян дайн
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}}
|-
|1560-аад он
|[[Хакназар хаан|Хакназар хааны]] Могулистанд хийсэн довтолгоо{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
* Ойрадын оролцоо
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]&lt;br&gt;[[Моголистан]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрад–Моголын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1570-аад он
|Ойрадууд Долоон усыг байлдан дагуулсан нь
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Моголистан]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1570-аад он
| Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1587
|Хархулын Халхын эсрэг бослого{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт
|-
|1590-аад он
| Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Perdue|2005|p=101}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Perdue|2005|p=101}}
|-
| 1598–1599
| [[Казах–Узбекийн дайн (1598–1599)|Казах–Узбекийн дайн]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
*[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]{{sfn|Atygaev|2023|p=114}}
|[[Бухарын хант улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрад–Казахын ялалт
|-
| 17-р зууны эхэн үе
| Ойрадын Казах, Халх Монгол, Ногай ард түмний эсрэг бослого{{sfn|Atygaev|2023|p=114}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag|Ногай улс}}
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
|1604
|Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1608
|Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Perdue|2005|p=98}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Анхандаа Халхын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|p=116}}&lt;br&gt;Дараа нь Ойрадын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=98}}
|-
|1609
|Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}}
|-
|1616
|Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}}
|-
|1620
|Хархулын Халхын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Халхын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=146}}
|-
|1620–1621
|Ойрад–Казах–Ногай–Халхын дайн{{sfn|Atygaev|2023|p=124}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag|Ногай улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Халхын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|p=124}}{{sfn|Atygaev|2023|p=126}}
|-
|1623
|Ойрадын тусгаар тогтнолын дайн
||[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=146}}
|-
|1625–1630
|Хошуудын иргэний дайн
|[[Цоохор|Цоохорын]] цэргүүд
|[[Гүш хаан|Төрбайхын]] цэргүүд
*[[Байбагас баатар|Байбагас баатарын]] цэргүүд
*[[Хөндлөн Убаши|Хөндлөн Убашийн]] цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Төрбайхын ялалт{{sfn|Adle|2003|pp=146–147}}
|-
|1626–1627
|Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Ойрадын ялагдал{{sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}}
|}

== Хошуудын хант улс ==
Энэ хэсэгт [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улстай]] холбоотой дайныг авч үзэх болно, төрөл төрөгсөдтэйгөө харьцуулахад цөөн дайн хийж байсан.
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн

|-
| 1637–1641
| [[Улаанхуйн тулалдаан|Зүүнгар–Хошуудын Төвөд рүү хийсэн аян дайн]]
| {{flag|Хошуудын хант улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Хошууд–Зүүнгарын ялалт
|-
| 1644
| Хошууд–Бутаны анхны дайн
| {{flag|Хошуудын хант улс}}
| [[Бутан]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Хошуудын ялагдал
|-
| 1648
| Хошууд–Бутаны хоердох дайн
| {{flag|Хошуудын хант улс}}
| [[Бутан]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Хошуудын ялагдал
|-
| 1717
| [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]
|{{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Хошуудын ялагдал
|}

==Зүүнгарын Хаант Улс==
Энэ хэсэгт [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улстай]] холбоотой дайны жагсаалт багтсан болно. Зүүнгарууд [[Оросын царьт улс]], [[Казахын ханлиг]], [[Чин улс]], [[Халх|Халх Монгол]], [[Кокандын хант улс]], бусад улсуудтай мөн залгамж халаа болон/эсвэл эрх мэдлийн төлөө өөр хоорондоо дайн хийж байв.

{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн
|-
| 17-оос 18-р зуунд
| [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1635–1741
| [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
| 1637–1641
| [[Улаанхуйн тулалдаан|Зүүнгар–Хошуудын Төвөд рүү хийсэн аян дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгар–Хошуудын ялалт
|-
| 1665–1667
| [[Зүүнгарын Енисейг байлдан дагуулсан нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}&lt;br&gt;[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1653–1661
| Зүүнгарын залгамжлалын дайн
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжын]] цэргүүд
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Сэнгэ хунтайжын эцэг нэгтэй ах дүүсийн цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Сэнгэ хунтайжын ялалт
|-
| 1670–1671&lt;br&gt;1676
| Галдан хаан ширээнд заларсан нь
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан|Галданы]] цэргүүд
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Цэцэн тайж болон Зотов баатрын цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Галданы ялалт
|-
| 1677
| Очирт-Галданы дайн
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын чуулганы хан]]
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Галданы ялалт
|-
| 1678–1680
| [[Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Яркендын хант улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1681–1684
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1687–1688
| [[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Галданы Халх руу хийсэн довтолгоо]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Чахундорж хан|Чахундорж ханы]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1690-1697
| [[Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1693–1705
| [[Зүүнгарын Хаант Улс##Цагаадайн бослого|Цагаадайн бослого]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Яркендын хант улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1698{{sfn|Atwood|2004|p=622}}–1703{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}
| [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Atwood|2004|p=622}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Atwood|2004|p=622}}{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}}{{Sfn|Baabar|1999|p=84}}{{Sfn|Massanov|2010|p=229}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}
|- 
| 1708–1712{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}}
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1708–1712)]]{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}}
|-
| 1709–1710
| [[Зүүнгарын Өмнөд Сибирийг байлдан эзэлсэн нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1714
| Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}
|-
| 1714–1720
| [[Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1715–1716
| [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедиц]]{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
|-
| 1716
| [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}}
|-
| 1717
| [[Аягуз голын тулалдаан|Зүүнгарын эсрэг казахуудын аян дайн]]{{sfn|Adle|2003|p=98}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=98}}
|-
| 1717
| [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1718
| Түркестан руу Зүүнгарын Хаант Улсын аян дайн{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
| 1718
| [[Хар Усны тулалдаан|Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1718)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1719–1720
| [[Зайсан нуурын тулалдаан|Лихаревын экспедиц]]{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
|-
| 1720
| [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1723–1730
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1727
| Лувсансүр–[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] дайн
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] цэргүүд
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Лувсансүрийн цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Галданцэрэний ялалт
|-
| 1729–1739
| [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#BBF&quot;|Энхийн хэлэлцээ{{sfn|Adle|2003|p=149}}
|-
| 1732
| Зүүнгарын Дундад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}}
|-
| 1732
| Зүүнгарын Ахмад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt;
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1734
| Ахмад Жузын бослого&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt;
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt;
|-
| 1735
| Зүүнгарын Ахмад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}
|-
| 1739–1741
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1739–1741)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1745
| [[Зүүнгар–Кокандын дайн (1745)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Кокандын хант улс]]

|-
| 1749–1753
| [[Ламдаржаа]]–[[Даваач]]–[[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] дайн
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ламдаржаа|Ламдаржаагийн]] цэргүүд 
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|[[Даваач]]–[[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] ялалт
|-
| 1753–1754
| Даваачийн Дөрвөдийн эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}}
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Дөрвөд]]
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|[[Даваач|Даваачын]] ялалт
|-
| 1754
| Даваачийн Казахийн эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}}
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|[[Даваач|Даваачын]] ялалт{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}}
|-
| 1755
| [[Чин улсын Зүүнгарын Хаант Улсын байлдан дагуулал]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1755–1757
| [[Амарсанаагийн бослого]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
|1756–1757
|[[Эхний Казах–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгар–Казахын ялалт
|}

==Эх сурвалж==
===Лавлагаа===
{{Reflist}}
===Ном зүй===
* {{citation |last=Bregel |first=Yuri |title=An Historical Atlas of Central Asia |year=2003 |publisher=Brill}}

* {{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}}

* {{citation |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia 5 |year=2003}}

* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1956}}}}

* {{cite book |last=Remileva |first=E. |title=Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |ref={{harvid|Remileva|2005}}}}

* {{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}}

* {{Cite book |last=Olcott |first=Martha Brill |title=The Kazakhs |date=1995 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-9351-7 |edition=2nd |location=Stanford, California}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}}

* {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}}

* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}}

* {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}}

* {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}}</text>
      <sha1>l38f25jjnvd2gpedcjepmr4z1p7onai</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856320</id>
      <parentid>856319</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T10:50:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>856320</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32445" sha1="b7wnkgxkjft7wfozr3z9qgspjyu24ck" xml:space="preserve">{{Under construction}}

13-р зуунд [[Их Монгол Улс]] байгуулагдсанаас Монголын улсуудын Их Монгол Улс, [[Юань Улс]], ба [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс болох Умард Юань]], [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]], [[Зүүнгарын Хаант Улс]], [[Хошуудын хант улс|Хошуудын Хант Улс]], [[Халимагийн хант улс|Халимагийн Хант Улс]] зэрэг янз бүрийн дайн хийж байв. Энэхүү тэмдэгт дурдсанаар жагсаалтад эдгээр мөргөлдөөний нэр, огноо, тулаанчид болон үр дүнг оруулсан болно:

{{Legend2|#AF9|Ялалт|border=1px solid #AAA}}

{{Legend2|#F88|Ялагдал|border=1px solid #AAA}}

{{Legend2|#BBF|Үр дүнгүй|border=1px solid #AAA}}

{{Legend2|#FCE883|Дотоод иргэний дайн|style=&quot;background:#FCE883&quot;|border=1px solid #AAA}}

== Эзэнт гүрний дараах Монгол ==
Энэ хэсэгт Ойрадын [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Зүүн Монгол]], [[Казахын ханлиг|Казах]], [[Мин улс]], болон бусад үндэстний бүлгүүдийн эсрэг хийсэн дайнаас эхлээд, [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] дайныг авч үзэх болно.
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн
|-
| 1381–1382
| [[Юньнаний монголчуудын эсрэг Мин улсын хийсэн дайн]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Умард Юань-ын ялагдал
|-
|1387
| [[Мин улсын Урианхайн эсрэг хийсэн аян дайн]]
|[[Урианхай]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Урианхайн ялагдал
|-
|1388
|[[Буйр нуурын тулаан]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Умард Юань-ын ялагдал
|-
|1388–1690
|[[Ойрад–Халхын дайнууд]]
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
|1399
|Ойрад улс Умард Юань улсаас тусгаарлагдсан нь{{sfn|Adle|2003|p=211}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт
* [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Баруун Монголын улс]] байгуулагдсан нь
|-
|1409–1424
|[[Юнлө хааны Монголчуудын эсрэг хийсэн аян дайн]]
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]&lt;br&gt;[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Монголын улсуудын ялагдал
|-
|1449
|[[Тумугийн тулалдаан]]{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|-
|1449
|[[Бээжингийн хамгаалалт]]{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|-
| 1452, 1455, 1457
| [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд]]
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
| Узбекийн хаант улс
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт
|-
|1455
|[[Эсэн Тайш|Эсэн Тайшийн]] эсрэг Монголын бослого{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Умард Юань-ын ялалт
|-
|1472
|Ойрадын [[Моголистан]] руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Моголистан]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}}
|-
|1479–1510
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Монголыг нэгтгэсэн нь{{sfn|Adle|2003|p=153}}
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] цэргүүд
|янз бүрийн тайш
| style=&quot;background:#AF9&quot; |[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] ялалт
|-
|1486
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Умард Юань-ын ялалт
|-
|1500–1507
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоонууд
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Умард Юань-ын ялагдал
|-
|1513
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо{{sfn|Perdue|2005|p=62}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Тодорхойгүй
|-
|1514
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо{{sfn|Perdue|2005|p=62}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Тодорхойгүй
|-
|1517
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо{{sfn|Perdue|2005|p=62}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Умард Юань-ын ялагдал
|-
|16-р зуун
|[[Алтан хан|Алтан ханы]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|-
|1552–1556{{sfn|Barthold|1956|p=170}}
|Тауекел султаны Ойрадын эсрэг хийсэн аян дайн
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}}
|-
|1560-аад он
|[[Хакназар хаан|Хакназар хааны]] Могулистанд хийсэн довтолгоо{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
* Ойрадын оролцоо
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]&lt;br&gt;[[Моголистан]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрад–Моголын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1570-аад он
|Ойрадууд Долоон усыг байлдан дагуулсан нь
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Моголистан]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1570-аад он
| Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1587
|Хархулын Халхын эсрэг бослого{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт
|-
|1590-аад он
| Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Perdue|2005|p=101}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Perdue|2005|p=101}}
|-
| 1598–1599
| [[Казах–Узбекийн дайн (1598–1599)|Казах–Узбекийн дайн]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
*[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]{{sfn|Atygaev|2023|p=114}}
|[[Бухарын хант улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрад–Казахын ялалт
|-
| 17-р зууны эхэн үе
| Ойрадын Казах, Халх Монгол, Ногай ард түмний эсрэг бослого{{sfn|Atygaev|2023|p=114}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag|Ногай улс}}
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
|1604
|Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1608
|Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Perdue|2005|p=98}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Анхандаа Халхын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|p=116}}&lt;br&gt;Дараа нь Ойрадын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=98}}
|-
|1609
|Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}}
|-
|1616
|Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}}
|-
|1620
|Хархулын Халхын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Халхын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=146}}
|-
|1620–1621
|Ойрад–Казах–Ногай–Халхын дайн{{sfn|Atygaev|2023|p=124}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag|Ногай улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Халхын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|p=124}}{{sfn|Atygaev|2023|p=126}}
|-
|1623
|Ойрадын тусгаар тогтнолын дайн
||[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=146}}
|-
|1625–1630
|Хошуудын иргэний дайн
|[[Цоохор|Цоохорын]] цэргүүд
|[[Гүш хаан|Төрбайхын]] цэргүүд
*[[Байбагас баатар|Байбагас баатарын]] цэргүүд
*[[Хөндлөн Убаши|Хөндлөн Убашийн]] цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Төрбайхын ялалт{{sfn|Adle|2003|pp=146–147}}
|-
|1626–1627
|Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Ойрадын ялагдал{{sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}}
|}

== Хошуудын хант улс ==
Энэ хэсэгт [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улстай]] холбоотой дайныг авч үзэх болно, төрөл төрөгсөдтэйгөө харьцуулахад цөөн дайн хийж байсан.
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн

|-
| 1637–1641
| [[Улаанхуйн тулалдаан|Зүүнгар–Хошуудын Төвөд рүү хийсэн аян дайн]]
| {{flag|Хошуудын хант улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Хошууд–Зүүнгарын ялалт
|-
| 1644
| Хошууд–Бутаны анхны дайн
| {{flag|Хошуудын хант улс}}
| [[Бутан]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Хошуудын ялагдал
|-
| 1648
| Хошууд–Бутаны хоердох дайн
| {{flag|Хошуудын хант улс}}
| [[Бутан]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Хошуудын ялагдал
|-
| 1717
| [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]
|{{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Хошуудын ялагдал
|}

==Зүүнгарын Хаант Улс==
Энэ хэсэгт [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улстай]] холбоотой дайны жагсаалт багтсан болно. Зүүнгарууд [[Оросын царьт улс]], [[Казахын ханлиг]], [[Чин улс]], [[Халх|Халх Монгол]], [[Кокандын хант улс]], бусад улсуудтай мөн залгамж халаа болон/эсвэл эрх мэдлийн төлөө өөр хоорондоо дайн хийж байв.

{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн
|-
| 17-оос 18-р зуунд
| [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1635–1741
| [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
| 1637–1641
| [[Улаанхуйн тулалдаан|Зүүнгар–Хошуудын Төвөд рүү хийсэн аян дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгар–Хошуудын ялалт
|-
| 1665–1667
| [[Зүүнгарын Енисейг байлдан дагуулсан нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}&lt;br&gt;[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1653–1661
| Зүүнгарын залгамжлалын дайн
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжын]] цэргүүд
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Сэнгэ хунтайжын эцэг нэгтэй ах дүүсийн цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Сэнгэ хунтайжын ялалт
|-
| 1670–1671&lt;br&gt;1676
| Галдан хаан ширээнд заларсан нь
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан|Галданы]] цэргүүд
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Цэцэн тайж болон Зотов баатрын цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Галданы ялалт
|-
| 1677
| Очирт-Галданы дайн
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын чуулганы хан]]
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Галданы ялалт
|-
| 1678–1680
| [[Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Яркендын хант улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1681–1684
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1687–1688
| [[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Галданы Халх руу хийсэн довтолгоо]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Чахундорж хан|Чахундорж ханы]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1690-1697
| [[Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1693–1705
| [[Зүүнгарын Хаант Улс##Цагаадайн бослого|Цагаадайн бослого]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Яркендын хант улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1698{{sfn|Atwood|2004|p=622}}–1703{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}
| [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Atwood|2004|p=622}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Atwood|2004|p=622}}{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}}{{Sfn|Baabar|1999|p=84}}{{Sfn|Massanov|2010|p=229}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}
|- 
| 1708–1712{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}}
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1708–1712)]]{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}}
|-
| 1709–1710
| [[Зүүнгарын Өмнөд Сибирийг байлдан эзэлсэн нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1714
| Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}
|-
| 1714–1720
| [[Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1715–1716
| [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедиц]]{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
|-
| 1716
| [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}}
|-
| 1717
| [[Аягуз голын тулалдаан|Зүүнгарын эсрэг казахуудын аян дайн]]{{sfn|Adle|2003|p=98}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=98}}
|-
| 1717
| [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1718
| Түркестан руу Зүүнгарын Хаант Улсын аян дайн{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
| 1718
| [[Хар Усны тулалдаан|Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1718)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1719–1720
| [[Зайсан нуурын тулалдаан|Лихаревын экспедиц]]{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
|-
| 1720
| [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1723–1730
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1727
| Лувсансүр–[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] дайн
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] цэргүүд
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Лувсансүрийн цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Галданцэрэний ялалт
|-
| 1729–1739
| [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#BBF&quot;|Энхийн хэлэлцээ{{sfn|Adle|2003|p=149}}
|-
| 1732
| Зүүнгарын Дундад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}}
|-
| 1732
| Зүүнгарын Ахмад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt;
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1734
| Ахмад Жузын бослого&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt;
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt;
|-
| 1735
| Зүүнгарын Ахмад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}
|-
| 1739–1741
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1739–1741)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1745
| [[Зүүнгар–Кокандын дайн (1745)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Кокандын хант улс]]

|-
| 1749–1753
| [[Ламдаржаа]]–[[Даваач]]–[[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] дайн
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ламдаржаа|Ламдаржаагийн]] цэргүүд 
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|[[Даваач]]–[[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] ялалт
|-
| 1753–1754
| Даваачийн Дөрвөдийн эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}}
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Дөрвөд]]
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|[[Даваач|Даваачын]] ялалт
|-
| 1754
| Даваачийн Казахийн эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}}
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|[[Даваач|Даваачын]] ялалт{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}}
|-
| 1755
| [[Чин улсын Зүүнгарын Хаант Улсын байлдан дагуулал]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1755–1757
| [[Амарсанаагийн бослого]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
|1756–1757
|[[Эхний Казах–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгар–Казахын ялалт
|}

==Эх сурвалж==
===Лавлагаа===
{{Reflist}}
===Ном зүй===
* {{citation |last=Bregel |first=Yuri |title=An Historical Atlas of Central Asia |year=2003 |publisher=Brill}}

* {{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}}

* {{citation |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia 5 |year=2003}}

* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1956}}}}

* {{cite book |last=Remileva |first=E. |title=Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |ref={{harvid|Remileva|2005}}}}

* {{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}}

* {{Cite book |last=Olcott |first=Martha Brill |title=The Kazakhs |date=1995 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-9351-7 |edition=2nd |location=Stanford, California}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}}

* {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}}

* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}}

* {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}}

* {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}}</text>
      <sha1>b7wnkgxkjft7wfozr3z9qgspjyu24ck</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856321</id>
      <parentid>856320</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T11:00:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>856321</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33644" sha1="5jvgmateahlxswfhkk79nfll0r23cqc" xml:space="preserve">{{Under construction}}

13-р зуунд [[Их Монгол Улс]] байгуулагдсанаас Монголын улсуудын Их Монгол Улс, [[Юань Улс]], ба [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс болох Умард Юань]], [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]], [[Зүүнгарын Хаант Улс]], [[Хошуудын хант улс|Хошуудын Хант Улс]], [[Халимагийн хант улс|Халимагийн Хант Улс]] зэрэг янз бүрийн дайн хийж байв. Энэхүү тэмдэгт дурдсанаар жагсаалтад эдгээр мөргөлдөөний нэр, огноо, тулаанчид болон үр дүнг оруулсан болно:

{{Legend2|#AF9|Ялалт|border=1px solid #AAA}}

{{Legend2|#F88|Ялагдал|border=1px solid #AAA}}

{{Legend2|#BBF|Үр дүнгүй|border=1px solid #AAA}}

{{Legend2|#FCE883|Дотоод иргэний дайн|style=&quot;background:#FCE883&quot;|border=1px solid #AAA}}

== Эзэнт гүрний дараах Монгол ==
Энэ хэсэгт Ойрадын [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Зүүн Монгол]], [[Казахын ханлиг|Казах]], [[Мин улс]], болон бусад үндэстний бүлгүүдийн эсрэг хийсэн дайнаас эхлээд, [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] дайныг авч үзэх болно.
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн
|-
| 1381–1382
| [[Юньнаний монголчуудын эсрэг Мин улсын хийсэн дайн]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Умард Юань-ын ялагдал
|-
|1387
| [[Мин улсын Урианхайн эсрэг хийсэн аян дайн]]
|[[Урианхай]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Урианхайн ялагдал
|-
|1388
|[[Буйр нуурын тулаан]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Умард Юань-ын ялагдал
|-
|1388–1690
|[[Ойрад–Халхын дайнууд]]
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
|1399
|Ойрад улс Умард Юань улсаас тусгаарлагдсан нь{{sfn|Adle|2003|p=211}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт
* [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Баруун Монголын улс]] байгуулагдсан нь
|-
|1409–1424
|[[Юнлө хааны Монголчуудын эсрэг хийсэн аян дайн]]
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]&lt;br&gt;[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Монголын улсуудын ялагдал
|-
|1449
|[[Тумугийн тулалдаан]]{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|-
|1449
|[[Бээжингийн хамгаалалт]]{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|-
| 1452, 1455, 1457
| [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд]]
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
| Узбекийн хаант улс
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт
|-
|1455
|[[Эсэн Тайш|Эсэн Тайшийн]] эсрэг Монголын бослого{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Умард Юань-ын ялалт
|-
|1472
|Ойрадын [[Моголистан]] руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Моголистан]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}}
|-
|1479–1510
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Монголыг нэгтгэсэн нь{{sfn|Adle|2003|p=153}}
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] цэргүүд
|янз бүрийн тайш
| style=&quot;background:#FCE883&quot; |[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] ялалт
|-
|1486
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Умард Юань-ын ялалт
|-
|1500–1507
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоонууд
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Умард Юань-ын ялагдал
|-
|1513
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо{{sfn|Perdue|2005|p=62}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Тодорхойгүй
|-
|1514
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо{{sfn|Perdue|2005|p=62}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Тодорхойгүй
|-
|1517
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо{{sfn|Perdue|2005|p=62}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Умард Юань-ын ялагдал
|-
|1529
||[[Алтан хан|Алтан ханы]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт
|-
|1530
||[[Алтан хан|Алтан ханы]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт
|-
|1542
||[[Алтан хан|Алтан ханы]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт
|-
|1550
|Бээжингийн бүслэлт
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт
*Бээжингийн захын хорооллууд Их цагаан хэрмийн завсрыг нэвтэлсний улмаас шатжээ
|-
|1552–1556{{sfn|Barthold|1956|p=170}}
|Тауекел султаны Ойрадын эсрэг хийсэн аян дайн
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}}
|-
|1560-аад он
|[[Хакназар хаан|Хакназар хааны]] Могулистанд хийсэн довтолгоо{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
* Ойрадын оролцоо
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]&lt;br&gt;[[Моголистан]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрад–Моголын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1570-аад он
|Ойрадууд Долоон усыг байлдан дагуулсан нь
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Моголистан]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1570-аад он
| Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1587
|Хархулын Халхын эсрэг бослого{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт
|-
|1590-аад он
| Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Perdue|2005|p=101}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Perdue|2005|p=101}}
|-
| 1598–1599
| [[Казах–Узбекийн дайн (1598–1599)|Казах–Узбекийн дайн]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
*[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]{{sfn|Atygaev|2023|p=114}}
|[[Бухарын хант улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрад–Казахын ялалт
|-
|Хожуу 16-р зуун
|[[Алтан хан|Алтан ханы]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|-
| 17-р зууны эхэн үе
| Ойрадын Казах, Халх Монгол, Ногай ард түмний эсрэг бослого{{sfn|Atygaev|2023|p=114}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag|Ногай улс}}
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
|1604
|Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1608
|Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Perdue|2005|p=98}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Анхандаа Халхын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|p=116}}&lt;br&gt;Дараа нь Ойрадын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=98}}
|-
|1609
|Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}}
|-
|1616
|Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}}
|-
|1620
|Хархулын Халхын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Халхын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=146}}
|-
|1620–1621
|Ойрад–Казах–Ногай–Халхын дайн{{sfn|Atygaev|2023|p=124}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag|Ногай улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Халхын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|p=124}}{{sfn|Atygaev|2023|p=126}}
|-
|1623
|Ойрадын тусгаар тогтнолын дайн
||[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=146}}
|-
|1625–1630
|Хошуудын иргэний дайн
|[[Цоохор|Цоохорын]] цэргүүд
|[[Гүш хаан|Төрбайхын]] цэргүүд
*[[Байбагас баатар|Байбагас баатарын]] цэргүүд
*[[Хөндлөн Убаши|Хөндлөн Убашийн]] цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Төрбайхын ялалт{{sfn|Adle|2003|pp=146–147}}
|-
|1626–1627
|Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Ойрадын ялагдал{{sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}}
|}

== Хошуудын хант улс ==
Энэ хэсэгт [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улстай]] холбоотой дайныг авч үзэх болно, төрөл төрөгсөдтэйгөө харьцуулахад цөөн дайн хийж байсан.
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн

|-
| 1637–1641
| [[Улаанхуйн тулалдаан|Зүүнгар–Хошуудын Төвөд рүү хийсэн аян дайн]]
| {{flag|Хошуудын хант улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Хошууд–Зүүнгарын ялалт
|-
| 1644
| Хошууд–Бутаны анхны дайн
| {{flag|Хошуудын хант улс}}
| [[Бутан]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Хошуудын ялагдал
|-
| 1648
| Хошууд–Бутаны хоердох дайн
| {{flag|Хошуудын хант улс}}
| [[Бутан]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Хошуудын ялагдал
|-
| 1717
| [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]
|{{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Хошуудын ялагдал
|}

==Зүүнгарын Хаант Улс==
Энэ хэсэгт [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улстай]] холбоотой дайны жагсаалт багтсан болно. Зүүнгарууд [[Оросын царьт улс]], [[Казахын ханлиг]], [[Чин улс]], [[Халх|Халх Монгол]], [[Кокандын хант улс]], бусад улсуудтай мөн залгамж халаа болон/эсвэл эрх мэдлийн төлөө өөр хоорондоо дайн хийж байв.

{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн
|-
| 17-оос 18-р зуунд
| [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1635–1741
| [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
| 1637–1641
| [[Улаанхуйн тулалдаан|Зүүнгар–Хошуудын Төвөд рүү хийсэн аян дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгар–Хошуудын ялалт
|-
| 1665–1667
| [[Зүүнгарын Енисейг байлдан дагуулсан нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}&lt;br&gt;[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1653–1661
| Зүүнгарын залгамжлалын дайн
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжын]] цэргүүд
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Сэнгэ хунтайжын эцэг нэгтэй ах дүүсийн цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Сэнгэ хунтайжын ялалт
|-
| 1670–1671&lt;br&gt;1676
| Галдан хаан ширээнд заларсан нь
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан|Галданы]] цэргүүд
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Цэцэн тайж болон Зотов баатрын цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Галданы ялалт
|-
| 1677
| Очирт-Галданы дайн
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын чуулганы хан]]
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Галданы ялалт
|-
| 1678–1680
| [[Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Яркендын хант улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1681–1684
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1687–1688
| [[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Галданы Халх руу хийсэн довтолгоо]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Чахундорж хан|Чахундорж ханы]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1690-1697
| [[Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1693–1705
| [[Зүүнгарын Хаант Улс##Цагаадайн бослого|Цагаадайн бослого]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Яркендын хант улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1698{{sfn|Atwood|2004|p=622}}–1703{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}
| [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Atwood|2004|p=622}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Atwood|2004|p=622}}{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}}{{Sfn|Baabar|1999|p=84}}{{Sfn|Massanov|2010|p=229}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}
|- 
| 1708–1712{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}}
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1708–1712)]]{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}}
|-
| 1709–1710
| [[Зүүнгарын Өмнөд Сибирийг байлдан эзэлсэн нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1714
| Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}
|-
| 1714–1720
| [[Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1715–1716
| [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедиц]]{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
|-
| 1716
| [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}}
|-
| 1717
| [[Аягуз голын тулалдаан|Зүүнгарын эсрэг казахуудын аян дайн]]{{sfn|Adle|2003|p=98}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=98}}
|-
| 1717
| [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1718
| Түркестан руу Зүүнгарын Хаант Улсын аян дайн{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
| 1718
| [[Хар Усны тулалдаан|Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1718)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1719–1720
| [[Зайсан нуурын тулалдаан|Лихаревын экспедиц]]{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
|-
| 1720
| [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1723–1730
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1727
| Лувсансүр–[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] дайн
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] цэргүүд
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Лувсансүрийн цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Галданцэрэний ялалт
|-
| 1729–1739
| [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#BBF&quot;|Энхийн хэлэлцээ{{sfn|Adle|2003|p=149}}
|-
| 1732
| Зүүнгарын Дундад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}}
|-
| 1732
| Зүүнгарын Ахмад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt;
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1734
| Ахмад Жузын бослого&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt;
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt;
|-
| 1735
| Зүүнгарын Ахмад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}
|-
| 1739–1741
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1739–1741)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1745
| [[Зүүнгар–Кокандын дайн (1745)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Кокандын хант улс]]

|-
| 1749–1753
| [[Ламдаржаа]]–[[Даваач]]–[[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] дайн
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ламдаржаа|Ламдаржаагийн]] цэргүүд 
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|[[Даваач]]–[[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] ялалт
|-
| 1753–1754
| Даваачийн Дөрвөдийн эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}}
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Дөрвөд]]
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|[[Даваач|Даваачын]] ялалт
|-
| 1754
| Даваачийн Казахийн эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}}
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|[[Даваач|Даваачын]] ялалт{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}}
|-
| 1755
| [[Чин улсын Зүүнгарын Хаант Улсын байлдан дагуулал]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1755–1757
| [[Амарсанаагийн бослого]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
|1756–1757
|[[Эхний Казах–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгар–Казахын ялалт
|}

==Эх сурвалж==
===Лавлагаа===
{{Reflist}}
===Ном зүй===
* {{citation |last=Bregel |first=Yuri |title=An Historical Atlas of Central Asia |year=2003 |publisher=Brill}}

* {{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}}

* {{citation |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia 5 |year=2003}}

* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1956}}}}

* {{cite book |last=Remileva |first=E. |title=Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |ref={{harvid|Remileva|2005}}}}

* {{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}}

* {{Cite book |last=Olcott |first=Martha Brill |title=The Kazakhs |date=1995 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-9351-7 |edition=2nd |location=Stanford, California}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}}

* {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}}

* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}}

* {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}}

* {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}}</text>
      <sha1>5jvgmateahlxswfhkk79nfll0r23cqc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856322</id>
      <parentid>856321</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T11:15:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>856322</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33646" sha1="ouluyeo4nzi93tmzbn1mrf041cvssmq" xml:space="preserve">{{Under construction}}

13-р зуунд [[Их Монгол Улс]] байгуулагдсанаас Монголын улсуудын Их Монгол Улс, [[Юань Улс]], ба [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс болох Умард Юань]], [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]], [[Зүүнгарын Хаант Улс]], [[Хошуудын хант улс|Хошуудын Хант Улс]], [[Халимагийн хант улс|Халимагийн Хант Улс]] зэрэг янз бүрийн дайн хийж байв. Энэхүү тэмдэгт дурдсанаар жагсаалтад эдгээр мөргөлдөөний нэр, огноо, тулаанчид болон үр дүнг оруулсан болно:

{{Legend2|#AF9|Ялалт|border=1px solid #AAA}}

{{Legend2|#F88|Ялагдал|border=1px solid #AAA}}

{{Legend2|#BBF|Үр дүнгүй|border=1px solid #AAA}}

{{Legend2|#FCE883|Дотоод иргэний дайн|style=&quot;background:#FCE883&quot;|border=1px solid #AAA}}

== Эзэнт гүрний дараах Монгол ==
Энэ хэсэгт [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс болох Умард Юань]], [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] зэрэг [[Казахын ханлиг|Казах]], [[Мин улс]], болон бусад үндэстний бүлгүүдийн эсрэг хийсэн дайнаас эхлэх болно.
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн
|-
| 1381–1382
| [[Юньнаний монголчуудын эсрэг Мин улсын хийсэн дайн]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Умард Юань-ын ялагдал
|-
|1387
| [[Мин улсын Урианхайн эсрэг хийсэн аян дайн]]
|[[Урианхай]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Урианхайн ялагдал
|-
|1388
|[[Буйр нуурын тулаан]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Умард Юань-ын ялагдал
|-
|1388–1690
|[[Ойрад–Халхын дайнууд]]
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
|1399
|Ойрад улс Умард Юань улсаас тусгаарлагдсан нь{{sfn|Adle|2003|p=211}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт
* [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Баруун Монголын улс]] байгуулагдсан нь
|-
|1409–1424
|[[Юнлө хааны Монголчуудын эсрэг хийсэн аян дайн]]
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]&lt;br&gt;[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Монголын улсуудын ялагдал
|-
|1449
|[[Тумугийн тулалдаан]]{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|-
|1449
|[[Бээжингийн хамгаалалт]]{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|-
| 1452, 1455, 1457
| [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд]]
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
| Узбекийн хаант улс
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт
|-
|1455
|[[Эсэн Тайш|Эсэн Тайшийн]] эсрэг Монголын бослого{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Умард Юань-ын ялалт
|-
|1472
|Ойрадын [[Моголистан]] руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Моголистан]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}}
|-
|1479–1510
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Монголыг нэгтгэсэн нь{{sfn|Adle|2003|p=153}}
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] цэргүүд
|янз бүрийн тайш
| style=&quot;background:#FCE883&quot; |[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] ялалт
|-
|1486
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Умард Юань-ын ялалт
|-
|1500–1507
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоонууд
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Умард Юань-ын ялагдал
|-
|1513
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо{{sfn|Perdue|2005|p=62}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Тодорхойгүй
|-
|1514
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо{{sfn|Perdue|2005|p=62}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Тодорхойгүй
|-
|1517
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо{{sfn|Perdue|2005|p=62}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Умард Юань-ын ялагдал
|-
|1529
||[[Алтан хан|Алтан ханы]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт
|-
|1530
||[[Алтан хан|Алтан ханы]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт
|-
|1542
||[[Алтан хан|Алтан ханы]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт
|-
|1550
|Бээжингийн бүслэлт
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт
*Бээжингийн захын хорооллууд Их цагаан хэрмийн завсрыг нэвтэлсний улмаас шатжээ
|-
|1552–1556{{sfn|Barthold|1956|p=170}}
|Тауекел султаны Ойрадын эсрэг хийсэн аян дайн
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}}
|-
|1560-аад он
|[[Хакназар хаан|Хакназар хааны]] Могулистанд хийсэн довтолгоо{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
* Ойрадын оролцоо
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]&lt;br&gt;[[Моголистан]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрад–Моголын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1570-аад он
|Ойрадууд Долоон усыг байлдан дагуулсан нь
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Моголистан]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1570-аад он
| Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1587
|Хархулын Халхын эсрэг бослого{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт
|-
|1590-аад он
| Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Perdue|2005|p=101}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Perdue|2005|p=101}}
|-
| 1598–1599
| [[Казах–Узбекийн дайн (1598–1599)|Казах–Узбекийн дайн]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
*[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]{{sfn|Atygaev|2023|p=114}}
|[[Бухарын хант улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрад–Казахын ялалт
|-
|Хожуу 16-р зуун
|[[Алтан хан|Алтан ханы]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|-
| 17-р зууны эхэн үе
| Ойрадын Казах, Халх Монгол, Ногай ард түмний эсрэг бослого{{sfn|Atygaev|2023|p=114}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag|Ногай улс}}
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
|1604
|Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1608
|Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Perdue|2005|p=98}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Анхандаа Халхын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|p=116}}&lt;br&gt;Дараа нь Ойрадын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=98}}
|-
|1609
|Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}}
|-
|1616
|Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}}
|-
|1620
|Хархулын Халхын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Халхын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=146}}
|-
|1620–1621
|Ойрад–Казах–Ногай–Халхын дайн{{sfn|Atygaev|2023|p=124}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag|Ногай улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Халхын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|p=124}}{{sfn|Atygaev|2023|p=126}}
|-
|1623
|Ойрадын тусгаар тогтнолын дайн
||[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=146}}
|-
|1625–1630
|Хошуудын иргэний дайн
|[[Цоохор|Цоохорын]] цэргүүд
|[[Гүш хаан|Төрбайхын]] цэргүүд
*[[Байбагас баатар|Байбагас баатарын]] цэргүүд
*[[Хөндлөн Убаши|Хөндлөн Убашийн]] цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Төрбайхын ялалт{{sfn|Adle|2003|pp=146–147}}
|-
|1626–1627
|Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Ойрадын ялагдал{{sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}}
|}

== Хошуудын хант улс ==
Энэ хэсэгт [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улстай]] холбоотой дайныг авч үзэх болно, төрөл төрөгсөдтэйгөө харьцуулахад цөөн дайн хийж байсан.
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн

|-
| 1637–1641
| [[Улаанхуйн тулалдаан|Зүүнгар–Хошуудын Төвөд рүү хийсэн аян дайн]]
| {{flag|Хошуудын хант улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Хошууд–Зүүнгарын ялалт
|-
| 1644
| Хошууд–Бутаны анхны дайн
| {{flag|Хошуудын хант улс}}
| [[Бутан]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Хошуудын ялагдал
|-
| 1648
| Хошууд–Бутаны хоердох дайн
| {{flag|Хошуудын хант улс}}
| [[Бутан]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Хошуудын ялагдал
|-
| 1717
| [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]
|{{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Хошуудын ялагдал
|}

==Зүүнгарын Хаант Улс==
Энэ хэсэгт [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улстай]] холбоотой дайны жагсаалт багтсан болно. Зүүнгарууд [[Оросын царьт улс]], [[Казахын ханлиг]], [[Чин улс]], [[Халх|Халх Монгол]], [[Кокандын хант улс]], бусад улсуудтай мөн залгамж халаа болон/эсвэл эрх мэдлийн төлөө өөр хоорондоо дайн хийж байв.

{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн
|-
| 17-оос 18-р зуунд
| [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1635–1741
| [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
| 1637–1641
| [[Улаанхуйн тулалдаан|Зүүнгар–Хошуудын Төвөд рүү хийсэн аян дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгар–Хошуудын ялалт
|-
| 1665–1667
| [[Зүүнгарын Енисейг байлдан дагуулсан нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}&lt;br&gt;[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1653–1661
| Зүүнгарын залгамжлалын дайн
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжын]] цэргүүд
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Сэнгэ хунтайжын эцэг нэгтэй ах дүүсийн цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Сэнгэ хунтайжын ялалт
|-
| 1670–1671&lt;br&gt;1676
| Галдан хаан ширээнд заларсан нь
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан|Галданы]] цэргүүд
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Цэцэн тайж болон Зотов баатрын цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Галданы ялалт
|-
| 1677
| Очирт-Галданы дайн
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын чуулганы хан]]
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Галданы ялалт
|-
| 1678–1680
| [[Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Яркендын хант улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1681–1684
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1687–1688
| [[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Галданы Халх руу хийсэн довтолгоо]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Чахундорж хан|Чахундорж ханы]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1690-1697
| [[Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1693–1705
| [[Зүүнгарын Хаант Улс##Цагаадайн бослого|Цагаадайн бослого]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Яркендын хант улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1698{{sfn|Atwood|2004|p=622}}–1703{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}
| [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Atwood|2004|p=622}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Atwood|2004|p=622}}{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}}{{Sfn|Baabar|1999|p=84}}{{Sfn|Massanov|2010|p=229}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}
|- 
| 1708–1712{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}}
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1708–1712)]]{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}}
|-
| 1709–1710
| [[Зүүнгарын Өмнөд Сибирийг байлдан эзэлсэн нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1714
| Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}
|-
| 1714–1720
| [[Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1715–1716
| [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедиц]]{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
|-
| 1716
| [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}}
|-
| 1717
| [[Аягуз голын тулалдаан|Зүүнгарын эсрэг казахуудын аян дайн]]{{sfn|Adle|2003|p=98}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=98}}
|-
| 1717
| [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1718
| Түркестан руу Зүүнгарын Хаант Улсын аян дайн{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
| 1718
| [[Хар Усны тулалдаан|Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1718)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1719–1720
| [[Зайсан нуурын тулалдаан|Лихаревын экспедиц]]{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
|-
| 1720
| [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1723–1730
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1727
| Лувсансүр–[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] дайн
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] цэргүүд
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Лувсансүрийн цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Галданцэрэний ялалт
|-
| 1729–1739
| [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#BBF&quot;|Энхийн хэлэлцээ{{sfn|Adle|2003|p=149}}
|-
| 1732
| Зүүнгарын Дундад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}}
|-
| 1732
| Зүүнгарын Ахмад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt;
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1734
| Ахмад Жузын бослого&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt;
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt;
|-
| 1735
| Зүүнгарын Ахмад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}
|-
| 1739–1741
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1739–1741)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1745
| [[Зүүнгар–Кокандын дайн (1745)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Кокандын хант улс]]

|-
| 1749–1753
| [[Ламдаржаа]]–[[Даваач]]–[[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] дайн
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ламдаржаа|Ламдаржаагийн]] цэргүүд 
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|[[Даваач]]–[[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] ялалт
|-
| 1753–1754
| Даваачийн Дөрвөдийн эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}}
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Дөрвөд]]
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|[[Даваач|Даваачын]] ялалт
|-
| 1754
| Даваачийн Казахийн эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}}
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|[[Даваач|Даваачын]] ялалт{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}}
|-
| 1755
| [[Чин улсын Зүүнгарын Хаант Улсын байлдан дагуулал]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1755–1757
| [[Амарсанаагийн бослого]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
|1756–1757
|[[Эхний Казах–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгар–Казахын ялалт
|}

==Эх сурвалж==
===Лавлагаа===
{{Reflist}}
===Ном зүй===
* {{citation |last=Bregel |first=Yuri |title=An Historical Atlas of Central Asia |year=2003 |publisher=Brill}}

* {{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}}

* {{citation |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia 5 |year=2003}}

* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1956}}}}

* {{cite book |last=Remileva |first=E. |title=Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |ref={{harvid|Remileva|2005}}}}

* {{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}}

* {{Cite book |last=Olcott |first=Martha Brill |title=The Kazakhs |date=1995 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-9351-7 |edition=2nd |location=Stanford, California}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}}

* {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}}

* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}}

* {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}}

* {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}}</text>
      <sha1>ouluyeo4nzi93tmzbn1mrf041cvssmq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856323</id>
      <parentid>856322</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T11:30:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>856323</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35796" sha1="n1odxku65hpew4usp1d6p3u26992res" xml:space="preserve">{{Under construction}}

13-р зуунд [[Их Монгол Улс]] байгуулагдсанаас Монголын улсуудын Их Монгол Улс, [[Юань Улс]], ба [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс болох Умард Юань]], [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]], [[Зүүнгарын Хаант Улс]], [[Хошуудын хант улс|Хошуудын Хант Улс]], [[Халимагийн хант улс|Халимагийн Хант Улс]] зэрэг янз бүрийн дайн хийж байв. Энэхүү тэмдэгт дурдсанаар жагсаалтад эдгээр мөргөлдөөний нэр, огноо, тулаанчид болон үр дүнг оруулсан болно:

{{Legend2|#AF9|Ялалт|border=1px solid #AAA}}

{{Legend2|#F88|Ялагдал|border=1px solid #AAA}}

{{Legend2|#BBF|Үр дүнгүй|border=1px solid #AAA}}

{{Legend2|#FCE883|Дотоод иргэний дайн|style=&quot;background:#FCE883&quot;|border=1px solid #AAA}}

== Эзэнт гүрний дараах Монгол ==
Энэ хэсэгт [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс болох Умард Юань]], [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] зэрэг [[Казахын ханлиг|Казах]], [[Мин улс]], болон бусад үндэстний бүлгүүдийн эсрэг хийсэн дайнаас эхлэх болно.
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн
|-
| 1381–1382
| [[Юньнаний монголчуудын эсрэг Мин улсын хийсэн дайн]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Умард Юань-ын ялагдал
|-
|1387
| [[Мин улсын Урианхайн эсрэг хийсэн аян дайн]]
|[[Урианхай]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Урианхайн ялагдал
|-
|1388
|[[Буйр нуурын тулаан]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Умард Юань-ын ялагдал
|-
|1388–1690
|[[Ойрад–Халхын дайнууд]]
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
|1399
|Ойрад улс Умард Юань улсаас тусгаарлагдсан нь{{sfn|Adle|2003|p=211}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт
* [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Баруун Монголын улс]] байгуулагдсан нь
|-
|1409–1424
|[[Юнлө хааны Монголчуудын эсрэг хийсэн аян дайн]]
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]&lt;br&gt;[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Монголын улсуудын ялагдал
|-
|1449
|[[Тумугийн тулалдаан]]{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|-
|1449
|[[Бээжингийн хамгаалалт]]{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|-
| 1452, 1455, 1457
| [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд]]
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
| Узбекийн хаант улс
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт
|-
|1455
|[[Эсэн Тайш|Эсэн Тайшийн]] эсрэг Монголын бослого{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Умард Юань-ын ялалт
|-
|1472
|Ойрадын [[Моголистан]] руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Моголистан]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}}
|-
|1479–1510
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Монголыг нэгтгэсэн нь{{sfn|Adle|2003|p=153}}
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] цэргүүд
|янз бүрийн тайш
| style=&quot;background:#FCE883&quot; |[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] ялалт
|-
|1486
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Умард Юань-ын ялалт
|-
|1500–1507
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоонууд
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Умард Юань-ын ялагдал
|-
|1513
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо{{sfn|Perdue|2005|p=62}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Тодорхойгүй
|-
|1514
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо{{sfn|Perdue|2005|p=62}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Тодорхойгүй
|-
|1517
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо{{sfn|Perdue|2005|p=62}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Умард Юань-ын ялагдал
|-
|1529
||[[Алтан хан|Алтан ханы]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт
|-
|1530
||[[Алтан хан|Алтан ханы]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт
|-
|1542
||[[Алтан хан|Алтан ханы]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт
|-
|1550
|Бээжингийн бүслэлт
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт
*Бээжингийн захын хорооллууд Их цагаан хэрмийн завсрыг нэвтэлсний улмаас шатжээ
|-
|1552–1556{{sfn|Barthold|1956|p=170}}
|Тауекел султаны Ойрадын эсрэг хийсэн аян дайн
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}}
|-
|1560-аад он
|[[Хакназар хаан|Хакназар хааны]] Могулистанд хийсэн довтолгоо{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
* Ойрадын оролцоо
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]&lt;br&gt;[[Моголистан]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрад–Моголын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1570-аад он
|Ойрадууд Долоон усыг байлдан дагуулсан нь
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Моголистан]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1570-аад он
| Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1587
|Хархулын Халхын эсрэг бослого{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт
|-
|1590-аад он
| Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Perdue|2005|p=101}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Perdue|2005|p=101}}
|-
| 1598–1599
| [[Казах–Узбекийн дайн (1598–1599)|Казах–Узбекийн дайн]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
*[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]{{sfn|Atygaev|2023|p=114}}
|[[Бухарын хант улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрад–Казахын ялалт
|-
|Хожуу 16-р зуун
|[[Алтан хан|Алтан ханы]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|-
| 17-р зууны эхэн үе
| Ойрадын Казах, Халх Монгол, Ногай ард түмний эсрэг бослого{{sfn|Atygaev|2023|p=114}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag|Ногай улс}}
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
|1600–1635
|[[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл|Цахар–Хожуу Алтан улсын дайн]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
|{{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Алтан улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Цахарын ялагдал
|-
|1604
|Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1608
|Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Perdue|2005|p=98}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Анхандаа Халхын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|p=116}}&lt;br&gt;Дараа нь Ойрадын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=98}}
|-
|1609
|Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}}
|-
|1616
|Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}}
|-
|1619
| [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] Гуаннин руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=30}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
|{{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Алтан улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Цахарын ялагдал
|-
|1620
|Хархулын Халхын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Халхын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=146}}
|-
|1620–1621
|Ойрад–Казах–Ногай–Халхын дайн{{sfn|Atygaev|2023|p=124}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag|Ногай улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Халхын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|p=124}}{{sfn|Atygaev|2023|p=126}}
|-
|1623
|Ойрадын тусгаар тогтнолын дайн
||[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=146}}
|-
|1625
|Хорчин–Хожуу Алтан улсын [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] эсрэг довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=34}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
| [[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Хорчин]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Алтан улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Хорчин–Хожуу Алтан улсын ялалт
|-
|1625–1630
|Хошуудын иргэний дайн
|[[Цоохор|Цоохорын]] цэргүүд
|[[Гүш хаан|Төрбайхын]] цэргүүд
*[[Байбагас баатар|Байбагас баатарын]] цэргүүд
*[[Хөндлөн Убаши|Хөндлөн Убашийн]] цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Төрбайхын ялалт{{sfn|Adle|2003|pp=146–147}}
|-
|1626–1627
|Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Ойрадын ялагдал{{sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}}
|-
|1627
| [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] Хорчин руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=34}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
| [[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Хорчин]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Хорчины ялалт
|-
|1627
| [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] Хорчин руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=34}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
| [[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Цахарын ялалт
|-
|}

== Хошуудын хант улс ==
Энэ хэсэгт [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улстай]] холбоотой дайныг авч үзэх болно, төрөл төрөгсөдтэйгөө харьцуулахад цөөн дайн хийж байсан.
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн

|-
| 1637–1641
| [[Улаанхуйн тулалдаан|Зүүнгар–Хошуудын Төвөд рүү хийсэн аян дайн]]
| {{flag|Хошуудын хант улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Хошууд–Зүүнгарын ялалт
|-
| 1644
| Хошууд–Бутаны анхны дайн
| {{flag|Хошуудын хант улс}}
| [[Бутан]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Хошуудын ялагдал
|-
| 1648
| Хошууд–Бутаны хоердох дайн
| {{flag|Хошуудын хант улс}}
| [[Бутан]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Хошуудын ялагдал
|-
| 1717
| [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]
|{{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Хошуудын ялагдал
|}

==Зүүнгарын Хаант Улс==
Энэ хэсэгт [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улстай]] холбоотой дайны жагсаалт багтсан болно. Зүүнгарууд [[Оросын царьт улс]], [[Казахын ханлиг]], [[Чин улс]], [[Халх|Халх Монгол]], [[Кокандын хант улс]], бусад улсуудтай мөн залгамж халаа болон/эсвэл эрх мэдлийн төлөө өөр хоорондоо дайн хийж байв.

{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн
|-
| 17-оос 18-р зуунд
| [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1635–1741
| [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
| 1637–1641
| [[Улаанхуйн тулалдаан|Зүүнгар–Хошуудын Төвөд рүү хийсэн аян дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгар–Хошуудын ялалт
|-
| 1665–1667
| [[Зүүнгарын Енисейг байлдан дагуулсан нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}&lt;br&gt;[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1653–1661
| Зүүнгарын залгамжлалын дайн
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжын]] цэргүүд
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Сэнгэ хунтайжын эцэг нэгтэй ах дүүсийн цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Сэнгэ хунтайжын ялалт
|-
| 1670–1671&lt;br&gt;1676
| Галдан хаан ширээнд заларсан нь
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан|Галданы]] цэргүүд
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Цэцэн тайж болон Зотов баатрын цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Галданы ялалт
|-
| 1677
| Очирт-Галданы дайн
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын чуулганы хан]]
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Галданы ялалт
|-
| 1678–1680
| [[Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Яркендын хант улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1681–1684
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1687–1688
| [[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Галданы Халх руу хийсэн довтолгоо]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Чахундорж хан|Чахундорж ханы]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1690-1697
| [[Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1693–1705
| [[Зүүнгарын Хаант Улс##Цагаадайн бослого|Цагаадайн бослого]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Яркендын хант улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1698{{sfn|Atwood|2004|p=622}}–1703{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}
| [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Atwood|2004|p=622}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Atwood|2004|p=622}}{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}}{{Sfn|Baabar|1999|p=84}}{{Sfn|Massanov|2010|p=229}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}
|- 
| 1708–1712{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}}
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1708–1712)]]{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}}
|-
| 1709–1710
| [[Зүүнгарын Өмнөд Сибирийг байлдан эзэлсэн нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1714
| Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}
|-
| 1714–1720
| [[Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1715–1716
| [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедиц]]{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
|-
| 1716
| [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}}
|-
| 1717
| [[Аягуз голын тулалдаан|Зүүнгарын эсрэг казахуудын аян дайн]]{{sfn|Adle|2003|p=98}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=98}}
|-
| 1717
| [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1718
| Түркестан руу Зүүнгарын Хаант Улсын аян дайн{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
| 1718
| [[Хар Усны тулалдаан|Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1718)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1719–1720
| [[Зайсан нуурын тулалдаан|Лихаревын экспедиц]]{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
|-
| 1720
| [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1723–1730
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1727
| Лувсансүр–[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] дайн
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] цэргүүд
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Лувсансүрийн цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Галданцэрэний ялалт
|-
| 1729–1739
| [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#BBF&quot;|Энхийн хэлэлцээ{{sfn|Adle|2003|p=149}}
|-
| 1732
| Зүүнгарын Дундад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}}
|-
| 1732
| Зүүнгарын Ахмад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt;
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1734
| Ахмад Жузын бослого&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt;
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt;
|-
| 1735
| Зүүнгарын Ахмад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}
|-
| 1739–1741
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1739–1741)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1745
| [[Зүүнгар–Кокандын дайн (1745)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Кокандын хант улс]]

|-
| 1749–1753
| [[Ламдаржаа]]–[[Даваач]]–[[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] дайн
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ламдаржаа|Ламдаржаагийн]] цэргүүд 
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|[[Даваач]]–[[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] ялалт
|-
| 1753–1754
| Даваачийн Дөрвөдийн эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}}
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Дөрвөд]]
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|[[Даваач|Даваачын]] ялалт
|-
| 1754
| Даваачийн Казахийн эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}}
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|[[Даваач|Даваачын]] ялалт{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}}
|-
| 1755
| [[Чин улсын Зүүнгарын Хаант Улсын байлдан дагуулал]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1755–1757
| [[Амарсанаагийн бослого]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
|1756–1757
|[[Эхний Казах–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгар–Казахын ялалт
|}

==Эх сурвалж==
===Лавлагаа===
{{Reflist}}
===Ном зүй===
* {{citation |last=Bregel |first=Yuri |title=An Historical Atlas of Central Asia |year=2003 |publisher=Brill}}

* {{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}}

* {{citation |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia 5 |year=2003}}

* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1956}}}}

* {{cite book |last=Remileva |first=E. |title=Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |ref={{harvid|Remileva|2005}}}}

* {{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}}

* {{Cite book |last=Olcott |first=Martha Brill |title=The Kazakhs |date=1995 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-9351-7 |edition=2nd |location=Stanford, California}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}}

* {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}}

* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}}

* {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}}

* {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}}

* {{citation|first=Li|last=Narangoa|title=Historical Atlas of Northeast Asia, 1590-2010: Korea, Manchuria, Mongolia, Eastern Siberia|year=2014|publisher=Columbia University Press|location=New York|isbn=9780231160704}}</text>
      <sha1>n1odxku65hpew4usp1d6p3u26992res</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856324</id>
      <parentid>856323</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T11:38:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>856324</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37422" sha1="dtj3zag9jmh28pl76yd53afpxf05845" xml:space="preserve">{{Under construction}}

13-р зуунд [[Их Монгол Улс]] байгуулагдсанаас Монголын улсуудын Их Монгол Улс, [[Юань Улс]], ба [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс болох Умард Юань]], [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]], [[Зүүнгарын Хаант Улс]], [[Хошуудын хант улс|Хошуудын Хант Улс]], [[Халимагийн хант улс|Халимагийн Хант Улс]] зэрэг янз бүрийн дайн хийж байв. Энэхүү тэмдэгт дурдсанаар жагсаалтад эдгээр мөргөлдөөний нэр, огноо, тулаанчид болон үр дүнг оруулсан болно:

{{Legend2|#AF9|Ялалт|border=1px solid #AAA}}

{{Legend2|#F88|Ялагдал|border=1px solid #AAA}}

{{Legend2|#BBF|Үр дүнгүй|border=1px solid #AAA}}

{{Legend2|#FCE883|Дотоод иргэний дайн|style=&quot;background:#FCE883&quot;|border=1px solid #AAA}}

== Эзэнт гүрний дараах Монгол ==
Энэ хэсэгт [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс болох Умард Юань]], [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] зэрэг [[Казахын ханлиг|Казах]], [[Мин улс]], болон бусад үндэстний бүлгүүдийн эсрэг хийсэн дайнаас эхлэх болно.
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн
|-
| 1381–1382
| [[Юньнаний монголчуудын эсрэг Мин улсын хийсэн дайн]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Умард Юань-ын ялагдал
|-
|1387
| [[Мин улсын Урианхайн эсрэг хийсэн аян дайн]]
|[[Урианхай]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Урианхайн ялагдал
|-
|1388
|[[Буйр нуурын тулаан]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Умард Юань-ын ялагдал
|-
|1388–1690
|[[Ойрад–Халхын дайнууд]]
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
|1399
|Ойрад улс Умард Юань улсаас тусгаарлагдсан нь{{sfn|Adle|2003|p=211}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт
* [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Баруун Монголын улс]] байгуулагдсан нь
|-
|1409–1424
|[[Юнлө хааны Монголчуудын эсрэг хийсэн аян дайн]]
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]&lt;br&gt;[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Монголын улсуудын ялагдал
|-
|1449
|[[Тумугийн тулалдаан]]{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|-
|1449
|[[Бээжингийн хамгаалалт]]{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|-
| 1452, 1455, 1457
| [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд]]
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
| Узбекийн хаант улс
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт
|-
|1455
|[[Эсэн Тайш|Эсэн Тайшийн]] эсрэг Монголын бослого{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Умард Юань-ын ялалт
|-
|1472
|Ойрадын [[Моголистан]] руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Моголистан]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}}
|-
|1479–1510
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Монголыг нэгтгэсэн нь{{sfn|Adle|2003|p=153}}
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] цэргүүд
|янз бүрийн тайш
| style=&quot;background:#FCE883&quot; |[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] ялалт
|-
|1486
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Умард Юань-ын ялалт
|-
|1500–1507
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоонууд
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Умард Юань-ын ялагдал
|-
|1513
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо{{sfn|Perdue|2005|p=62}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Тодорхойгүй
|-
|1514
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо{{sfn|Perdue|2005|p=62}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Тодорхойгүй
|-
|1517
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо{{sfn|Perdue|2005|p=62}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Умард Юань-ын ялагдал
|-
|1529
||[[Алтан хан|Алтан ханы]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт
|-
|1530
||[[Алтан хан|Алтан ханы]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт
|-
|1542
||[[Алтан хан|Алтан ханы]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт
|-
|1550
|Бээжингийн бүслэлт
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт
*Бээжингийн захын хорооллууд Их цагаан хэрмийн завсрыг нэвтэлсний улмаас шатжээ
|-
|1552–1556{{sfn|Barthold|1956|p=170}}
|Тауекел султаны Ойрадын эсрэг хийсэн аян дайн
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}}
|-
|1560-аад он
|[[Хакназар хаан|Хакназар хааны]] Могулистанд хийсэн довтолгоо{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
* Ойрадын оролцоо
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]&lt;br&gt;[[Моголистан]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрад–Моголын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1570-аад он
|Ойрадууд Долоон усыг байлдан дагуулсан нь
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Моголистан]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1570-аад он
| Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1587
|Хархулын Халхын эсрэг бослого{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт
|-
|1590-аад он
| Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Perdue|2005|p=101}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Perdue|2005|p=101}}
|-
| 1598–1599
| [[Казах–Узбекийн дайн (1598–1599)|Казах–Узбекийн дайн]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
*[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]{{sfn|Atygaev|2023|p=114}}
|[[Бухарын хант улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрад–Казахын ялалт
|-
|Хожуу 16-р зуун
|[[Алтан хан|Алтан ханы]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|-
| 17-р зууны эхэн үе
| Ойрадын Казах, Халх Монгол, Ногай ард түмний эсрэг бослого{{sfn|Atygaev|2023|p=114}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag|Ногай улс}}
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
|1600–1635
|[[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл|Цахар–Хожуу Алтан улсын дайн]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
|{{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Алтан улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Цахарын ялагдал
|-
|1604
|Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1608
|Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Perdue|2005|p=98}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Анхандаа Халхын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|p=116}}&lt;br&gt;Дараа нь Ойрадын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=98}}
|-
|1609
|Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}}
|-
|1616
|Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}}
|-
|1619
| [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] Гуаннин руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=30}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
|{{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Алтан улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Цахарын ялагдал
|-
|1620
|Хархулын Халхын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Халхын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=146}}
|-
|1620–1621
|Ойрад–Казах–Ногай–Халхын дайн{{sfn|Atygaev|2023|p=124}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag|Ногай улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Халхын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|p=124}}{{sfn|Atygaev|2023|p=126}}
|-
|1623
|Ойрадын тусгаар тогтнолын дайн
||[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=146}}
|-
|1625
|Хорчин–Хожуу Алтан улсын [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] эсрэг довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=34}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
| [[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Хорчин]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Алтан улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Хорчин–Хожуу Алтан улсын ялалт
|-
|1625–1630
|Хошуудын иргэний дайн
|[[Цоохор|Цоохорын]] цэргүүд
|[[Гүш хаан|Төрбайхын]] цэргүүд
*[[Байбагас баатар|Байбагас баатарын]] цэргүүд
*[[Хөндлөн Убаши|Хөндлөн Убашийн]] цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Төрбайхын ялалт{{sfn|Adle|2003|pp=146–147}}
|-
|1626–1627
|Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Ойрадын ялагдал{{sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}}
|-
|1627
| [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] Хорчин руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=34}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
| [[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Хорчин]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Хорчины ялалт
|-
|1627
| [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] Түмэд рүү хийсэн довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=34}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
| [[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Цахарын ялалт
|-
|1628
|Зуу Хотын тулаан{{sfn|Narangoa|2014|p=35}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] Бусад Монголчуудын холбоо
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Бусад Монголчуудын ялалт
|-
|1629
| [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] Бээжин рүү хийсэн довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=35}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
| [[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Цахарын ялалт
|-
|1631
| [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] Хорчин руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=36}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
| [[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Хорчин]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Хорчины ялалт
|-
|1632
|[[Дээд эрдэмт
|Дээд эрдэмтийн]] Лигдэн хааны эсрэг хийсэн аян дайн
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
|{{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Алтан улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Цахарын ялагдал
|-
|1688
| Оросын Буриадыг байлдан дагуулсан нь
|[[Буриад]]
|{{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Буриадын ялагдал
|-
|}

== Хошуудын хант улс ==
Энэ хэсэгт [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улстай]] холбоотой дайныг авч үзэх болно, төрөл төрөгсөдтэйгөө харьцуулахад цөөн дайн хийж байсан.
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн

|-
| 1637–1641
| [[Улаанхуйн тулалдаан|Зүүнгар–Хошуудын Төвөд рүү хийсэн аян дайн]]
| {{flag|Хошуудын хант улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Хошууд–Зүүнгарын ялалт
|-
| 1644
| Хошууд–Бутаны анхны дайн
| {{flag|Хошуудын хант улс}}
| [[Бутан]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Хошуудын ялагдал
|-
| 1648
| Хошууд–Бутаны хоердох дайн
| {{flag|Хошуудын хант улс}}
| [[Бутан]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Хошуудын ялагдал
|-
| 1717
| [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]
|{{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Хошуудын ялагдал
|}

==Зүүнгарын Хаант Улс==
Энэ хэсэгт [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улстай]] холбоотой дайны жагсаалт багтсан болно. Зүүнгарууд [[Оросын царьт улс]], [[Казахын ханлиг]], [[Чин улс]], [[Халх|Халх Монгол]], [[Кокандын хант улс]], бусад улсуудтай мөн залгамж халаа болон/эсвэл эрх мэдлийн төлөө өөр хоорондоо дайн хийж байв.

{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн
|-
| 17-оос 18-р зуунд
| [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1635–1741
| [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
| 1637–1641
| [[Улаанхуйн тулалдаан|Зүүнгар–Хошуудын Төвөд рүү хийсэн аян дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгар–Хошуудын ялалт
|-
| 1665–1667
| [[Зүүнгарын Енисейг байлдан дагуулсан нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}&lt;br&gt;[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1653–1661
| Зүүнгарын залгамжлалын дайн
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжын]] цэргүүд
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Сэнгэ хунтайжын эцэг нэгтэй ах дүүсийн цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Сэнгэ хунтайжын ялалт
|-
| 1670–1671&lt;br&gt;1676
| Галдан хаан ширээнд заларсан нь
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан|Галданы]] цэргүүд
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Цэцэн тайж болон Зотов баатрын цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Галданы ялалт
|-
| 1677
| Очирт-Галданы дайн
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын чуулганы хан]]
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Галданы ялалт
|-
| 1678–1680
| [[Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Яркендын хант улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1681–1684
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1687–1688
| [[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Галданы Халх руу хийсэн довтолгоо]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Чахундорж хан|Чахундорж ханы]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1690-1697
| [[Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1693–1705
| [[Зүүнгарын Хаант Улс##Цагаадайн бослого|Цагаадайн бослого]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Яркендын хант улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1698{{sfn|Atwood|2004|p=622}}–1703{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}
| [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Atwood|2004|p=622}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Atwood|2004|p=622}}{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}}{{Sfn|Baabar|1999|p=84}}{{Sfn|Massanov|2010|p=229}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}
|- 
| 1708–1712{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}}
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1708–1712)]]{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}}
|-
| 1709–1710
| [[Зүүнгарын Өмнөд Сибирийг байлдан эзэлсэн нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1714
| Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}
|-
| 1714–1720
| [[Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1715–1716
| [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедиц]]{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
|-
| 1716
| [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}}
|-
| 1717
| [[Аягуз голын тулалдаан|Зүүнгарын эсрэг казахуудын аян дайн]]{{sfn|Adle|2003|p=98}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=98}}
|-
| 1717
| [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1718
| Түркестан руу Зүүнгарын Хаант Улсын аян дайн{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
| 1718
| [[Хар Усны тулалдаан|Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1718)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1719–1720
| [[Зайсан нуурын тулалдаан|Лихаревын экспедиц]]{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
|-
| 1720
| [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1723–1730
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1727
| Лувсансүр–[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] дайн
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] цэргүүд
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Лувсансүрийн цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Галданцэрэний ялалт
|-
| 1729–1739
| [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#BBF&quot;|Энхийн хэлэлцээ{{sfn|Adle|2003|p=149}}
|-
| 1732
| Зүүнгарын Дундад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}}
|-
| 1732
| Зүүнгарын Ахмад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt;
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1734
| Ахмад Жузын бослого&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt;
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt;
|-
| 1735
| Зүүнгарын Ахмад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}
|-
| 1739–1741
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1739–1741)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1745
| [[Зүүнгар–Кокандын дайн (1745)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Кокандын хант улс]]

|-
| 1749–1753
| [[Ламдаржаа]]–[[Даваач]]–[[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] дайн
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ламдаржаа|Ламдаржаагийн]] цэргүүд 
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|[[Даваач]]–[[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] ялалт
|-
| 1753–1754
| Даваачийн Дөрвөдийн эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}}
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Дөрвөд]]
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|[[Даваач|Даваачын]] ялалт
|-
| 1754
| Даваачийн Казахийн эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}}
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|[[Даваач|Даваачын]] ялалт{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}}
|-
| 1755
| [[Чин улсын Зүүнгарын Хаант Улсын байлдан дагуулал]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1755–1757
| [[Амарсанаагийн бослого]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
|1756–1757
|[[Эхний Казах–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгар–Казахын ялалт
|}

==Эх сурвалж==
===Лавлагаа===
{{Reflist}}
===Ном зүй===
* {{citation |last=Bregel |first=Yuri |title=An Historical Atlas of Central Asia |year=2003 |publisher=Brill}}

* {{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}}

* {{citation |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia 5 |year=2003}}

* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1956}}}}

* {{cite book |last=Remileva |first=E. |title=Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |ref={{harvid|Remileva|2005}}}}

* {{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}}

* {{Cite book |last=Olcott |first=Martha Brill |title=The Kazakhs |date=1995 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-9351-7 |edition=2nd |location=Stanford, California}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}}

* {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}}

* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}}

* {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}}

* {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}}

* {{citation|first=Li|last=Narangoa|title=Historical Atlas of Northeast Asia, 1590-2010: Korea, Manchuria, Mongolia, Eastern Siberia|year=2014|publisher=Columbia University Press|location=New York|isbn=9780231160704}}</text>
      <sha1>dtj3zag9jmh28pl76yd53afpxf05845</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856325</id>
      <parentid>856324</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T11:39:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>856325</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37421" sha1="59ddu8gfnwc1og3khv44665ya9ppvp5" xml:space="preserve">{{Under construction}}

13-р зуунд [[Их Монгол Улс]] байгуулагдсанаас Монголын улсуудын Их Монгол Улс, [[Юань Улс]], ба [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс болох Умард Юань]], [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]], [[Зүүнгарын Хаант Улс]], [[Хошуудын хант улс|Хошуудын Хант Улс]], [[Халимагийн хант улс|Халимагийн Хант Улс]] зэрэг янз бүрийн дайн хийж байв. Энэхүү тэмдэгт дурдсанаар жагсаалтад эдгээр мөргөлдөөний нэр, огноо, тулаанчид болон үр дүнг оруулсан болно:

{{Legend2|#AF9|Ялалт|border=1px solid #AAA}}

{{Legend2|#F88|Ялагдал|border=1px solid #AAA}}

{{Legend2|#BBF|Үр дүнгүй|border=1px solid #AAA}}

{{Legend2|#FCE883|Дотоод иргэний дайн|style=&quot;background:#FCE883&quot;|border=1px solid #AAA}}

== Эзэнт гүрний дараах Монгол ==
Энэ хэсэгт [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс болох Умард Юань]], [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] зэрэг [[Казахын ханлиг|Казах]], [[Мин улс]], болон бусад үндэстний бүлгүүдийн эсрэг хийсэн дайнаас эхлэх болно.
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн
|-
| 1381–1382
| [[Юньнаний монголчуудын эсрэг Мин улсын хийсэн дайн]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Умард Юань-ын ялагдал
|-
|1387
| [[Мин улсын Урианхайн эсрэг хийсэн аян дайн]]
|[[Урианхай]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Урианхайн ялагдал
|-
|1388
|[[Буйр нуурын тулаан]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Умард Юань-ын ялагдал
|-
|1388–1690
|[[Ойрад–Халхын дайнууд]]
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
|1399
|Ойрад улс Умард Юань улсаас тусгаарлагдсан нь{{sfn|Adle|2003|p=211}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт
* [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Баруун Монголын улс]] байгуулагдсан нь
|-
|1409–1424
|[[Юнлө хааны Монголчуудын эсрэг хийсэн аян дайн]]
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]&lt;br&gt;[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Монголын улсуудын ялагдал
|-
|1449
|[[Тумугийн тулалдаан]]{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|-
|1449
|[[Бээжингийн хамгаалалт]]{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|-
| 1452, 1455, 1457
| [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд]]
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
| Узбекийн хаант улс
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт
|-
|1455
|[[Эсэн Тайш|Эсэн Тайшийн]] эсрэг Монголын бослого{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Умард Юань-ын ялалт
|-
|1472
|Ойрадын [[Моголистан]] руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Моголистан]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}}
|-
|1479–1510
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Монголыг нэгтгэсэн нь{{sfn|Adle|2003|p=153}}
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] цэргүүд
|янз бүрийн тайш
| style=&quot;background:#FCE883&quot; |[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] ялалт
|-
|1486
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Умард Юань-ын ялалт
|-
|1500–1507
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоонууд
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Умард Юань-ын ялагдал
|-
|1513
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо{{sfn|Perdue|2005|p=62}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Тодорхойгүй
|-
|1514
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо{{sfn|Perdue|2005|p=62}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Тодорхойгүй
|-
|1517
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо{{sfn|Perdue|2005|p=62}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Умард Юань-ын ялагдал
|-
|1529
||[[Алтан хан|Алтан ханы]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт
|-
|1530
||[[Алтан хан|Алтан ханы]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт
|-
|1542
||[[Алтан хан|Алтан ханы]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт
|-
|1550
|Бээжингийн бүслэлт
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт
*Бээжингийн захын хорооллууд Их цагаан хэрмийн завсрыг нэвтэлсний улмаас шатжээ
|-
|1552–1556{{sfn|Barthold|1956|p=170}}
|Тауекел султаны Ойрадын эсрэг хийсэн аян дайн
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}}
|-
|1560-аад он
|[[Хакназар хаан|Хакназар хааны]] Могулистанд хийсэн довтолгоо{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
* Ойрадын оролцоо
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]&lt;br&gt;[[Моголистан]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрад–Моголын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1570-аад он
|Ойрадууд Долоон усыг байлдан дагуулсан нь
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Моголистан]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1570-аад он
| Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1587
|Хархулын Халхын эсрэг бослого{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт
|-
|1590-аад он
| Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Perdue|2005|p=101}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Perdue|2005|p=101}}
|-
| 1598–1599
| [[Казах–Узбекийн дайн (1598–1599)|Казах–Узбекийн дайн]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
*[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]{{sfn|Atygaev|2023|p=114}}
|[[Бухарын хант улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрад–Казахын ялалт
|-
|Хожуу 16-р зуун
|[[Алтан хан|Алтан ханы]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|-
| 17-р зууны эхэн үе
| Ойрадын Казах, Халх Монгол, Ногай ард түмний эсрэг бослого{{sfn|Atygaev|2023|p=114}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag|Ногай улс}}
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
|1600–1635
|[[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл|Цахар–Хожуу Алтан улсын дайн]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
|{{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Алтан улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Цахарын ялагдал
|-
|1604
|Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1608
|Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Perdue|2005|p=98}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Анхандаа Халхын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|p=116}}&lt;br&gt;Дараа нь Ойрадын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=98}}
|-
|1609
|Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}}
|-
|1616
|Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}}
|-
|1619
| [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] Гуаннин руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=30}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
|{{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Алтан улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Цахарын ялагдал
|-
|1620
|Хархулын Халхын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Халхын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=146}}
|-
|1620–1621
|Ойрад–Казах–Ногай–Халхын дайн{{sfn|Atygaev|2023|p=124}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag|Ногай улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Халхын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|p=124}}{{sfn|Atygaev|2023|p=126}}
|-
|1623
|Ойрадын тусгаар тогтнолын дайн
||[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=146}}
|-
|1625
|Хорчин–Хожуу Алтан улсын [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] эсрэг довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=34}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
| [[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Хорчин]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Алтан улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Хорчин–Хожуу Алтан улсын ялалт
|-
|1625–1630
|Хошуудын иргэний дайн
|[[Цоохор|Цоохорын]] цэргүүд
|[[Гүш хаан|Төрбайхын]] цэргүүд
*[[Байбагас баатар|Байбагас баатарын]] цэргүүд
*[[Хөндлөн Убаши|Хөндлөн Убашийн]] цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Төрбайхын ялалт{{sfn|Adle|2003|pp=146–147}}
|-
|1626–1627
|Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}}
|[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Ойрадын ялагдал{{sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}}
|-
|1627
| [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] Хорчин руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=34}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
| [[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Хорчин]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Хорчины ялалт
|-
|1627
| [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] Түмэд рүү хийсэн довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=34}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
| [[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Цахарын ялалт
|-
|1628
|Зуу Хотын тулаан{{sfn|Narangoa|2014|p=35}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] Бусад Монголчуудын холбоо
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Бусад Монголчуудын ялалт
|-
|1629
| [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] Бээжин рүү хийсэн довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=35}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
| [[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Цахарын ялалт
|-
|1631
| [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] Хорчин руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=36}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
| [[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Хорчин]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Хорчины ялалт
|-
|1632
|[[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмтийн]] Лигдэн хааны эсрэг хийсэн аян дайн
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
|{{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Алтан улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Цахарын ялагдал
|-
|1688
| Оросын Буриадыг байлдан дагуулсан нь
|[[Буриад]]
|{{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Буриадын ялагдал
|-
|}

== Хошуудын хант улс ==
Энэ хэсэгт [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улстай]] холбоотой дайныг авч үзэх болно, төрөл төрөгсөдтэйгөө харьцуулахад цөөн дайн хийж байсан.
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн

|-
| 1637–1641
| [[Улаанхуйн тулалдаан|Зүүнгар–Хошуудын Төвөд рүү хийсэн аян дайн]]
| {{flag|Хошуудын хант улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Хошууд–Зүүнгарын ялалт
|-
| 1644
| Хошууд–Бутаны анхны дайн
| {{flag|Хошуудын хант улс}}
| [[Бутан]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Хошуудын ялагдал
|-
| 1648
| Хошууд–Бутаны хоердох дайн
| {{flag|Хошуудын хант улс}}
| [[Бутан]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Хошуудын ялагдал
|-
| 1717
| [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]
|{{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Хошуудын ялагдал
|}

==Зүүнгарын Хаант Улс==
Энэ хэсэгт [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улстай]] холбоотой дайны жагсаалт багтсан болно. Зүүнгарууд [[Оросын царьт улс]], [[Казахын ханлиг]], [[Чин улс]], [[Халх|Халх Монгол]], [[Кокандын хант улс]], бусад улсуудтай мөн залгамж халаа болон/эсвэл эрх мэдлийн төлөө өөр хоорондоо дайн хийж байв.

{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн
|-
| 17-оос 18-р зуунд
| [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1635–1741
| [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
| 1637–1641
| [[Улаанхуйн тулалдаан|Зүүнгар–Хошуудын Төвөд рүү хийсэн аян дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгар–Хошуудын ялалт
|-
| 1665–1667
| [[Зүүнгарын Енисейг байлдан дагуулсан нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}&lt;br&gt;[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1653–1661
| Зүүнгарын залгамжлалын дайн
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжын]] цэргүүд
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Сэнгэ хунтайжын эцэг нэгтэй ах дүүсийн цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Сэнгэ хунтайжын ялалт
|-
| 1670–1671&lt;br&gt;1676
| Галдан хаан ширээнд заларсан нь
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан|Галданы]] цэргүүд
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Цэцэн тайж болон Зотов баатрын цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Галданы ялалт
|-
| 1677
| Очирт-Галданы дайн
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын чуулганы хан]]
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Галданы ялалт
|-
| 1678–1680
| [[Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Яркендын хант улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1681–1684
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1687–1688
| [[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Галданы Халх руу хийсэн довтолгоо]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Чахундорж хан|Чахундорж ханы]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1690-1697
| [[Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1693–1705
| [[Зүүнгарын Хаант Улс##Цагаадайн бослого|Цагаадайн бослого]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Яркендын хант улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1698{{sfn|Atwood|2004|p=622}}–1703{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}
| [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Atwood|2004|p=622}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Atwood|2004|p=622}}{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}}{{Sfn|Baabar|1999|p=84}}{{Sfn|Massanov|2010|p=229}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}
|- 
| 1708–1712{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}}
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1708–1712)]]{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}}
|-
| 1709–1710
| [[Зүүнгарын Өмнөд Сибирийг байлдан эзэлсэн нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1714
| Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}
|-
| 1714–1720
| [[Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1715–1716
| [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедиц]]{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
|-
| 1716
| [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}}
|-
| 1717
| [[Аягуз голын тулалдаан|Зүүнгарын эсрэг казахуудын аян дайн]]{{sfn|Adle|2003|p=98}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=98}}
|-
| 1717
| [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1718
| Түркестан руу Зүүнгарын Хаант Улсын аян дайн{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
| 1718
| [[Хар Усны тулалдаан|Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1718)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1719–1720
| [[Зайсан нуурын тулалдаан|Лихаревын экспедиц]]{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
|-
| 1720
| [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1723–1730
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1727
| Лувсансүр–[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] дайн
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] цэргүүд
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Лувсансүрийн цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Галданцэрэний ялалт
|-
| 1729–1739
| [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#BBF&quot;|Энхийн хэлэлцээ{{sfn|Adle|2003|p=149}}
|-
| 1732
| Зүүнгарын Дундад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}}
|-
| 1732
| Зүүнгарын Ахмад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt;
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1734
| Ахмад Жузын бослого&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt;
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt;
|-
| 1735
| Зүүнгарын Ахмад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}
|-
| 1739–1741
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1739–1741)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1745
| [[Зүүнгар–Кокандын дайн (1745)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Кокандын хант улс]]

|-
| 1749–1753
| [[Ламдаржаа]]–[[Даваач]]–[[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] дайн
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ламдаржаа|Ламдаржаагийн]] цэргүүд 
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|[[Даваач]]–[[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] ялалт
|-
| 1753–1754
| Даваачийн Дөрвөдийн эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}}
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Дөрвөд]]
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|[[Даваач|Даваачын]] ялалт
|-
| 1754
| Даваачийн Казахийн эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}}
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|[[Даваач|Даваачын]] ялалт{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}}
|-
| 1755
| [[Чин улсын Зүүнгарын Хаант Улсын байлдан дагуулал]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1755–1757
| [[Амарсанаагийн бослого]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
|1756–1757
|[[Эхний Казах–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгар–Казахын ялалт
|}

==Эх сурвалж==
===Лавлагаа===
{{Reflist}}
===Ном зүй===
* {{citation |last=Bregel |first=Yuri |title=An Historical Atlas of Central Asia |year=2003 |publisher=Brill}}

* {{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}}

* {{citation |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia 5 |year=2003}}

* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1956}}}}

* {{cite book |last=Remileva |first=E. |title=Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |ref={{harvid|Remileva|2005}}}}

* {{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}}

* {{Cite book |last=Olcott |first=Martha Brill |title=The Kazakhs |date=1995 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-9351-7 |edition=2nd |location=Stanford, California}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}}

* {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}}

* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}}

* {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}}

* {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}}

* {{citation|first=Li|last=Narangoa|title=Historical Atlas of Northeast Asia, 1590-2010: Korea, Manchuria, Mongolia, Eastern Siberia|year=2014|publisher=Columbia University Press|location=New York|isbn=9780231160704}}</text>
      <sha1>59ddu8gfnwc1og3khv44665ya9ppvp5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856327</id>
      <parentid>856325</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T11:47:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>856327</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38123" sha1="r7id1q1c9k7r21fphhtdk7gmt8jmju4" xml:space="preserve">{{Under construction}}

13-р зуунд [[Их Монгол Улс]] байгуулагдсанаас Монголын улсуудын Их Монгол Улс, [[Юань Улс]], ба [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс болох Умард Юань]], [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]], [[Зүүнгарын Хаант Улс]], [[Хошуудын хант улс|Хошуудын Хант Улс]], [[Халимагийн хант улс|Халимагийн Хант Улс]] зэрэг янз бүрийн дайн хийж байв. Энэхүү тэмдэгт дурдсанаар жагсаалтад эдгээр мөргөлдөөний нэр, огноо, тулаанчид болон үр дүнг оруулсан болно:

{{Legend2|#AF9|Ялалт|border=1px solid #AAA}}

{{Legend2|#F88|Ялагдал|border=1px solid #AAA}}

{{Legend2|#BBF|Үр дүнгүй|border=1px solid #AAA}}

{{Legend2|#FCE883|Дотоод иргэний дайн|style=&quot;background:#FCE883&quot;|border=1px solid #AAA}}

== Эзэнт гүрний дараах Монгол ==
Энэ хэсэгт [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс болох Умард Юань]], [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] зэрэг [[Казахын ханлиг|Казах]], [[Мин улс]], болон бусад үндэстний бүлгүүдийн эсрэг хийсэн дайнаас эхлэх болно.
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн
|-
| 1381–1382
| [[Юньнаний монголчуудын эсрэг Мин улсын хийсэн дайн]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Умард Юань-ын ялагдал
|-
|1387
| [[Мин улсын Урианхайн эсрэг хийсэн аян дайн]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Урианхай]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Урианхайн ялагдал
|-
|1388
|[[Буйр нуурын тулаан]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Умард Юань-ын ялагдал
|-
|1388–1690
|[[Ойрад–Халхын дайнууд]]
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
|1399
|Ойрад улс Умард Юань улсаас тусгаарлагдсан нь{{sfn|Adle|2003|p=211}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт
* [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Баруун Монголын улс]] байгуулагдсан нь
|-
|1409–1424
|[[Юнлө хааны Монголчуудын эсрэг хийсэн аян дайн]]
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}&lt;br&gt;[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Монголын улсуудын ялагдал
|-
|1449
|[[Тумугийн тулалдаан]]{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|-
|1449
|[[Бээжингийн хамгаалалт]]{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|-
| 1452, 1455, 1457
| [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд]]
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
| Узбекийн хаант улс
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт
|-
|1455
|[[Эсэн Тайш|Эсэн Тайшийн]] эсрэг Монголын бослого{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Умард Юань-ын ялалт
|-
|1472
|Ойрадын [[Моголистан]] руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Моголистан]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}}
|-
|1479–1510
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Монголыг нэгтгэсэн нь{{sfn|Adle|2003|p=153}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] цэргүүд
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] янз бүрийн тайш
| style=&quot;background:#FCE883&quot; |[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] ялалт
|-
|1486
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Умард Юань-ын ялалт
|-
|1500–1507
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоонууд
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Умард Юань-ын ялагдал
|-
|1513
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо{{sfn|Perdue|2005|p=62}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Тодорхойгүй
|-
|1514
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо{{sfn|Perdue|2005|p=62}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Тодорхойгүй
|-
|1517
|[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо{{sfn|Perdue|2005|p=62}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Умард Юань-ын ялагдал
|-
|1529
||[[Алтан хан|Алтан ханы]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт
|-
|1530
||[[Алтан хан|Алтан ханы]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт
|-
|1542
||[[Алтан хан|Алтан ханы]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт
|-
|1550
|Бээжингийн бүслэлт
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
|[[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт
*Бээжингийн захын хорооллууд Их цагаан хэрмийн завсрыг нэвтэлсний улмаас шатжээ
|-
|1552–1556{{sfn|Barthold|1956|p=170}}
|Тауекел султаны Ойрадын эсрэг хийсэн аян дайн
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}}
|-
|1560-аад он
|[[Хакназар хаан|Хакназар хааны]] Могулистанд хийсэн довтолгоо{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
* Ойрадын оролцоо
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}&lt;br&gt;[[Моголистан]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрад–Моголын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1570-аад он
|Ойрадууд Долоон усыг байлдан дагуулсан нь
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Моголистан]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1570-аад он
| Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1587
|Хархулын Халхын эсрэг бослого{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт
|-
|1590-аад он
| Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Perdue|2005|p=101}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Perdue|2005|p=101}}
|-
| 1598–1599
| [[Казах–Узбекийн дайн (1598–1599)|Казах–Узбекийн дайн]]
|{{flag|Казахын ханлиг}}
*{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}{{sfn|Atygaev|2023|p=114}}
|{{flag|Бухарын хант улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрад–Казахын ялалт
|-
|Хожуу 16-р зуун
|[[Алтан хан|Алтан ханы]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Түмэдийн ялалт{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}}
|-
| 17-р зууны эхэн үе
| Ойрадын Казах, Халх Монгол, Ногай ард түмний эсрэг бослого{{sfn|Atygaev|2023|p=114}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag|Ногай улс}}
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
|1600–1635
|[[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл|Цахар–Хожуу Алтан улсын дайн]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
|{{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Алтан улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Цахарын ялагдал
|-
|1604
|Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}
|-
|1608
|Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Perdue|2005|p=98}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Анхандаа Халхын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|p=116}}&lt;br&gt;Дараа нь Ойрадын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=98}}
|-
|1609
|Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}}
|-
|1616
|Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}}
|-
|1619
| [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] Гуаннин руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=30}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
|{{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Алтан улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Цахарын ялагдал
|-
|1620
|Хархулын Халхын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=156}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Халхын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=146}}
|-
|1620–1621
|Ойрад–Казах–Ногай–Халхын дайн{{sfn|Atygaev|2023|p=124}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}&lt;br&gt;{{flag|Ногай улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Халхын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|p=124}}{{sfn|Atygaev|2023|p=126}}
|-
|1623
|Ойрадын тусгаар тогтнолын дайн
||{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=146}}
|-
|1625
|Хорчин–Хожуу Алтан улсын [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] эсрэг довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=34}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
| [[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Хорчин]]&lt;br&gt;{{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Алтан улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Хорчин–Хожуу Алтан улсын ялалт
|-
|1625–1630
|Хошуудын иргэний дайн
|{{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[Цоохор|Цоохорын]] цэргүүд
|{{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[Гүш хаан|Төрбайхын]] цэргүүд
*{{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[Байбагас баатар|Байбагас баатарын]] цэргүүд
*{{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[Хөндлөн Убаши|Хөндлөн Убашийн]] цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Төрбайхын ялалт{{sfn|Adle|2003|pp=146–147}}
|-
|1626–1627
|Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}}
|{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}
|{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Ойрадын ялагдал{{sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}}
|-
|1627
| [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] Хорчин руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=34}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
| [[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Хорчин]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Хорчины ялалт
|-
|1627
| [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] Түмэд рүү хийсэн довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=34}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
| [[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Цахарын ялалт
|-
|1628
|Зуу Хотын тулаан{{sfn|Narangoa|2014|p=35}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] Бусад Монголчуудын холбоо
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Бусад Монголчуудын ялалт
|-
|1629
| [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] Бээжин рүү хийсэн довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=35}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
| [[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Мин улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Цахарын ялалт
|-
|1631
| [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] Хорчин руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=36}}
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
| [[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Хорчин]]
| style=&quot;background:#AF9&quot; |Хорчины ялалт
|-
|1632
|[[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмтийн]] Лигдэн хааны эсрэг хийсэн аян дайн
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]]
|{{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Алтан улс]]
| style=&quot;background:#F88&quot; |Цахарын ялагдал
|-
|1688
| Оросын Буриадыг байлдан дагуулсан нь
|[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Буриад]]
|{{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot; |Буриадын ялагдал
|-
|}

== Хошуудын хант улс ==
Энэ хэсэгт [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улстай]] холбоотой дайныг авч үзэх болно, төрөл төрөгсөдтэйгөө харьцуулахад цөөн дайн хийж байсан.
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн

|-
| 1637–1641
| [[Улаанхуйн тулалдаан|Зүүнгар–Хошуудын Төвөд рүү хийсэн аян дайн]]
| {{flag|Хошуудын хант улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Хошууд–Зүүнгарын ялалт
|-
| 1644
| Хошууд–Бутаны анхны дайн
| {{flag|Хошуудын хант улс}}
| [[Бутан]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Хошуудын ялагдал
|-
| 1648
| Хошууд–Бутаны хоердох дайн
| {{flag|Хошуудын хант улс}}
| [[Бутан]]
| style=&quot;background:#F88&quot;|Хошуудын ялагдал
|-
| 1717
| [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]
|{{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Хошуудын ялагдал
|}

==Зүүнгарын Хаант Улс==
Энэ хэсэгт [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улстай]] холбоотой дайны жагсаалт багтсан болно. Зүүнгарууд [[Оросын царьт улс]], [[Казахын ханлиг]], [[Чин улс]], [[Халх|Халх Монгол]], [[Кокандын хант улс]], бусад улсуудтай мөн залгамж халаа болон/эсвэл эрх мэдлийн төлөө өөр хоорондоо дайн хийж байв.

{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! width=&quot;10%&quot; |Огноо
! width=&quot;30%&quot; |Дайн
! width=&quot;20%&quot; |1-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |2-p Тулаанчин 
! width=&quot;20%&quot; |Үр дүн
|-
| 17-оос 18-р зуунд
| [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1635–1741
| [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
| 1637–1641
| [[Улаанхуйн тулалдаан|Зүүнгар–Хошуудын Төвөд рүү хийсэн аян дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгар–Хошуудын ялалт
|-
| 1665–1667
| [[Зүүнгарын Енисейг байлдан дагуулсан нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}&lt;br&gt;[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1653–1661
| Зүүнгарын залгамжлалын дайн
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжын]] цэргүүд
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Сэнгэ хунтайжын эцэг нэгтэй ах дүүсийн цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Сэнгэ хунтайжын ялалт
|-
| 1670–1671&lt;br&gt;1676
| Галдан хаан ширээнд заларсан нь
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан|Галданы]] цэргүүд
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Цэцэн тайж болон Зотов баатрын цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Галданы ялалт
|-
| 1677
| Очирт-Галданы дайн
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын чуулганы хан]]
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Галданы ялалт
|-
| 1678–1680
| [[Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Яркендын хант улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1681–1684
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1687–1688
| [[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Галданы Халх руу хийсэн довтолгоо]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Чахундорж хан|Чахундорж ханы]] цэргүүд
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1690-1697
| [[Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1693–1705
| [[Зүүнгарын Хаант Улс##Цагаадайн бослого|Цагаадайн бослого]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Яркендын хант улс]]
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1698{{sfn|Atwood|2004|p=622}}–1703{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}
| [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Atwood|2004|p=622}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Atwood|2004|p=622}}{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}}{{Sfn|Baabar|1999|p=84}}{{Sfn|Massanov|2010|p=229}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}}
|- 
| 1708–1712{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}}
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1708–1712)]]{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}}
|-
| 1709–1710
| [[Зүүнгарын Өмнөд Сибирийг байлдан эзэлсэн нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1714
| Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}}
|-
| 1714–1720
| [[Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1715–1716
| [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедиц]]{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
|-
| 1716
| [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}}
|-
| 1717
| [[Аягуз голын тулалдаан|Зүүнгарын эсрэг казахуудын аян дайн]]{{sfn|Adle|2003|p=98}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=98}}
|-
| 1717
| [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}&lt;br/&gt;{{flag|Хошуудын хант улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1718
| Түркестан руу Зүүнгарын Хаант Улсын аян дайн{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#BBF&quot; |Үр дүнгүй
|-
| 1718
| [[Хар Усны тулалдаан|Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1718)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1719–1720
| [[Зайсан нуурын тулалдаан|Лихаревын экспедиц]]{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Оросын царьт улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=212}}
|-
| 1720
| [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1723–1730
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1727
| Лувсансүр–[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] дайн
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] цэргүүд
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Лувсансүрийн цэргүүд
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|Галданцэрэний ялалт
|-
| 1729–1739
| [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#BBF&quot;|Энхийн хэлэлцээ{{sfn|Adle|2003|p=149}}
|-
| 1732
| Зүүнгарын Дундад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}}
|-
| 1732
| Зүүнгарын Ахмад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt;
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт&lt;ref&gt;{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}&lt;/ref&gt;
|-
| 1734
| Ахмад Жузын бослого&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt;
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал&lt;ref&gt;'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&amp;simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''&lt;/ref&gt;
|-
| 1735
| Зүүнгарын Ахмад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}}
|-
| 1739–1741
| [[Казах–Зүүнгарын дайн (1739–1741)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгарын ялалт
|-
| 1745
| [[Зүүнгар–Кокандын дайн (1745)]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| [[Кокандын хант улс]]

|-
| 1749–1753
| [[Ламдаржаа]]–[[Даваач]]–[[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] дайн
| {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ламдаржаа|Ламдаржаагийн]] цэргүүд 
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|[[Даваач]]–[[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] ялалт
|-
| 1753–1754
| Даваачийн Дөрвөдийн эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}}
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
|{{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[Дөрвөд]]
| style=&quot;background:#FCE883&quot;|[[Даваач|Даваачын]] ялалт
|-
| 1754
| Даваачийн Казахийн эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}}
|{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд
| {{flag|Казахын ханлиг}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|[[Даваач|Даваачын]] ялалт{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}}
|-
| 1755
| [[Чин улсын Зүүнгарын Хаант Улсын байлдан дагуулал]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
| 1755–1757
| [[Амарсанаагийн бослого]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#F88&quot;|Зүүнгарын ялагдал
|-
|1756–1757
|[[Эхний Казах–Чин улсын дайн]]
| {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}&lt;br&gt;{{flag|Казахын ханлиг}}
|{{flag|Чин улс}}
| style=&quot;background:#AF9&quot;|Зүүнгар–Казахын ялалт
|}

==Эх сурвалж==
===Лавлагаа===
{{Reflist}}
===Ном зүй===
* {{citation |last=Bregel |first=Yuri |title=An Historical Atlas of Central Asia |year=2003 |publisher=Brill}}

* {{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}}

* {{citation |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia 5 |year=2003}}

* {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1956}}}}

* {{cite book |last=Remileva |first=E. |title=Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |ref={{harvid|Remileva|2005}}}}

* {{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}}

* {{Cite book |last=Olcott |first=Martha Brill |title=The Kazakhs |date=1995 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-9351-7 |edition=2nd |location=Stanford, California}}

* {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}}

* {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}}

* {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}}

* {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}}

* {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}}

* {{citation|first=Li|last=Narangoa|title=Historical Atlas of Northeast Asia, 1590-2010: Korea, Manchuria, Mongolia, Eastern Siberia|year=2014|publisher=Columbia University Press|location=New York|isbn=9780231160704}}</text>
      <sha1>r7id1q1c9k7r21fphhtdk7gmt8jmju4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хамил засгийн хошуу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146354</id>
    <revision>
      <id>856245</id>
      <parentid>856195</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T14:50:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>856245</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2486" sha1="ofifho140mh1clcrk422wa43v7p5gy2" xml:space="preserve">'''Хамил засгийн хошуу''' нь [[Чин улс]]ын үед [[Шинжаан]]ы нэгэн хошуу байсан бөгөөд [[Уйгурууд|уйгур]] [[засаг ноён|засаг ноёд]] захирч байжээ. Хамил засгийн хошуу болон [[Турфан засгийн хошуу]] нь Чин улсын уйгур засаг ноёдын захирч байсан хоёр хошуу байв. 

1930 онд Хамил засгийн хошууг татан буулгасан.

==Засаг ноёдын үе залгамжлал==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Засаг ноёдын үе залгамжлал&lt;ref&gt;[[:zh:s:清史稿/卷211|清史稿/卷211]]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=ugname&gt;{{cite web |url = http://www.jacas.jp/jacasbulletin/009/JB009/JB09_009kono.pdf |title = 8 ～19世紀における回部王公とべク制に関する一考察 ――ハーキム・ベク職への任用を中心に――|author =河野　敦史|language=ja}}&lt;/ref&gt;
|-
!  colspan=&quot;2&quot;|Нэр !!  rowspan=&quot;2&quot;|Цол !!  rowspan=&quot;2&quot;|Бүрэн эрхийн хугацаа !!  rowspan=&quot;2&quot;|Тайлбар
|-
! Монгол хэл
! Уйгур хэл
|-
| [[Эбэйдүлээ]] || {{lang|ug|ئۇبەيدۇللاھ}}&lt;br&gt;‘Ubayd Allāh || Засаг, тэргүүн зэргийн Дархан || 1697-1709 || 
|-
| Копа бэг || {{lang|ug|گوپال بەگ}}&lt;br&gt;Kopa beg || Засаг, тэргүүн зэргийн Дархан || 1709-1711 || 
|-
| Эмин || {{lang|ug|ئىمىن}}&lt;br&gt;Imīn || Засаг, хошууны бэйс || 1711-1740 || 
|-
| Юсов || {{lang|ug|يۈسۇپ}}&lt;br&gt;Yūsuf || Засаг, жүн вангийн зэрэг, төрийн бэйл || 1740-1766 || 
|-
| Исаг || {{lang|ug|ئىسھاق}}&lt;br&gt;Isḥāq || Засаг, жүн вангийн зэрэг, төрийн бэйл || 1766-1780 || 
|-
| Эрдэшир || {{lang|ug|ئەردەشىر}}&lt;br&gt;Ardashīr || Засаг, жүн вангийн зэрэг, төрийн бэйл || 1780-1813 || 
|-
| Башир || {{lang|ug|بەشىر}}&lt;br&gt;Bashīr || Засаг, хошой чин ван || 1813-1867 || 
|-
| Майхамад || {{lang|ug|مەمەت}}&lt;br&gt;Muḥammad || Засаг, хошой чин ван || 1867-1881 || 
|-
| Ша мухусод || {{lang|ug|شاھ مەقسەت}}&lt;br&gt;Shāh Maqṣūd || Засаг, хошой чин ван || 1882-1930 || 
|-
|}

==Эшлэл==
{{reflist}}

[[Ангилал:Шинжаан]]
[[Ангилал:Чин улс]]</text>
      <sha1>ofifho140mh1clcrk422wa43v7p5gy2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Турфан засгийн хошуу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146355</id>
    <revision>
      <id>856246</id>
      <parentid>856196</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T15:23:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>856246</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2245" sha1="pj0fpjbz56rvi4fl8hvphy6ubpgdz4o" xml:space="preserve">'''Турфан засгийн хошуу''' нь [[Чин улс]]ын үед [[Шинжаан]]ы нэгэн хошуу байсан бөгөөд [[Уйгурууд|уйгур]] [[засаг ноён|засаг ноёд]] захирч байжээ. Турфан засгийн хошуу болон [[Хамил засгийн хошуу]] нь Чин улсын Уйгур засаг ноёдын захирч байсан хоёр хошуу байв. 

1884 онд Турфан засгийн хошууг татан буулгасан.

==Засаг ноёдын үе залгамжлал==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Засаг ноёдын үе залгамжлал&lt;ref&gt;[[:zh:s:清史稿/卷211|清史稿/卷211]]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=ugname&gt;{{cite web |url = http://www.jacas.jp/jacasbulletin/009/JB009/JB09_009kono.pdf |title = 8 ～19世紀における回部王公とべク制に関する一考察 ――ハーキム・ベク職への任用を中心に――|author =河野　敦史|language=ja}}&lt;/ref&gt;
|-
!  colspan=&quot;2&quot;|Нэр !!  rowspan=&quot;2&quot;|Цол !!  rowspan=&quot;2&quot;|Бүрэн эрхийн хугацаа !!  rowspan=&quot;2&quot;|Тайлбар
|-
! Монгол хэл
! Уйгур хэл
|-
| [[Эмин хозу]] || {{lang|ug|ئىمىن خوجا}}&lt;br&gt;Imīn Khwāja || Засаг, төрийн жүн ван || 1732-1777 || 
|-
| Сулайман || {{lang|ug|سۇلايمان}}&lt;br&gt;Sulayman || Засаг, төрийн жүн ван || 1777-1779 || 
|-
| Искандар || {{lang|ug|ئىسكەندەر}}&lt;br&gt;Iskender || Засаг, төрийн жүн ван || 1779-1811 || 
|-
| Юнус || {{lang|ug|يۇنىس}}&lt;br&gt;Yūnus || Засаг, төрийн жүн ван || 1811-1814 || 
|-
| Пирдэн || {{lang|ug|فرېدون}}&lt;br&gt;Farīdūn || Засаг, төрийн жүн ван || 1815 || 
|-
| Майма-сайд || {{lang|ug|مەمەت سەئىد}}&lt;br&gt;Muḥammad Sa‘īd || Засаг, төрийн жүн ван || 1816-1827 || 
|-
| Аклайд || Aqlaīd || Засаг, төрийн жүн ван || 1827-1872 || 
|-
| Мамуд || {{lang|ug|مەھمۇد}}&lt;br&gt;Maḥmūd || Засаг, төрийн жүн ван || 1882-1884 || 
|-
|}

==Эшлэл==
{{reflist}}
[[Ангилал:Шинжаан]]
[[Ангилал:Чин улс]]</text>
      <sha1>pj0fpjbz56rvi4fl8hvphy6ubpgdz4o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Улаанхуйн тулалдаан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146364</id>
    <revision>
      <id>856243</id>
      <timestamp>2026-05-13T13:20:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;{{Short description|Хошуудын Хөхнуурыг байлдан дагуулсан нь}}{{Инфобокс дайн | conflict          = Улаанхуйн тулалдаан | place             = Хөхнуур хавцал, Амдо буюу [[Хөхнуур муж]], Хятад | date              = 1637 | partof            = [[Ойрад–Халхын дайн]] | coordinates       = {{Coord|37.00|100.08|display=inline,title}} | result            =...&quot;</comment>
      <origin>856243</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12162" sha1="dvji4lm8v8v335shoylqy7n9zvsr33c" xml:space="preserve">{{Short description|Хошуудын Хөхнуурыг байлдан дагуулсан нь}}{{Инфобокс дайн
| conflict          = Улаанхуйн тулалдаан
| place             = Хөхнуур хавцал, Амдо буюу [[Хөхнуур муж]], Хятад
| date              = 1637
| partof            = [[Ойрад–Халхын дайн]]
| coordinates       = {{Coord|37.00|100.08|display=inline,title}}
| result            = Ойрадын ялалт
| territory         = [[Хошууд]] [[Хөхнуур муж|Хөхнуурыг]] байлдан дагуулав
| combatant1        = {{flag|Хошуудын хант улс}}&lt;br&gt;{{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = [[Халх]]
| commander1        = {{flag icon|Хошуудын хант улс}} [[Гүш хаан|Төрбайх]]&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} [[Очирт сэцэн хан|Очирт]]&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} [[Аблай тайш|Аблай]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]]
| commander2        = [[Цогт хунтайж]]{{KIA}}
| strength1         = 10,000
| strength2         = 30,000
| casualties1       = тодорхой бус
| casualties2       = Хүнд
}}
'''Улаанхуйн тулалдаан''' нь 1637 оны хавар [[Хошууд|Хошуудын]] тэргүүн [[Төрбайх|Төрбайхгийн]] ба [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] удирдагч, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнийн]] удирдлаган дор Ойрадын эвсэл, Амдогийн [[Халх|Халхын]] [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжийн]] эсрэг хийжээ. Энэ тулалдааны үр дүнд Ойрадын ялалт байгуулагдаж, [[Хошуудын хант улс]] байгуулагдаж, Кармапагийн аюулыг арилгахад хувь нэмэр оруулсан юм.

Энэ тулаан нь [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддын шашины]] Гелугпа болон Кармапа урсгалуудын хоорондох шашны дайн байсан бас [[Ойрад–Халхын дайн|Ойрад–Халхын дайны]] нэг хэсэг болсон юм. Энэхүү тулаан нь Кармапагийн гол дэмжигчдийг зайлуулж, Ойрадуудад [[Хөхнуур муж|Хөхнуур]] бүс нутагт байнгын хяналт тогтоож, Хошуудын оролцоог эхлүүлэх боломжийг олгосон бөгөөд энэ нь хожим [[Төв|Төвдийг]] нэгтгэж, [[Шарын шашин|Шарын Шашныг]] Монголд давамгайлсан Буддын урсгал болгон ивээн тэтгэхэд хувь нэмэр оруулсан юм.

== Өмнөтгөл ==
1625 онд Ойрадын тусгаар тогтнолын дайны үйл явдлын дараа Ойрадын холбоонд [[Цоохор]] болон [[Төрбайх|Төрбайхийн]] ах [[Байбагас баатар|Байбагас баатарын]] хооронд залгамжлалын асуудлаар зөрчил гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} Энэ нь Байбагас баатарын дүү Төрбайхийг өшөө авахын тулд [[Ишим гол|Ишимээс]] [[Тобол гол]] хүртэл Цоохорыг хөөхөд шууд хүргэсэн бөгөөд үүний үр дүнд Цоохор үхсэн.{{sfn|Spencer|2018|pp=24-31}} Төрбайх хожим нь 1630 онд Байбагасыг залгамжилж [[Хошууд|Хошуудын]] тэргүүнээр томилсон.{{sfn|Adle|2003|pp=146-147}}

Үүний зэрэгцээ [[Төвөд|Төвдөд]] Гэлүгпа болон Кармапа урсгалуудын хооронд шашны мөргөлдөөн гарчээ. Энэ үед [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] гол туслах [[Сонам ​​Раптен]] 1634 онд Ойрадуудаас дэмжлэг хүссэн захидал илгээжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=211}} Энэ захидлыг, Кармапа болон Бон эвсэлүүдийг дарах шалтгаантайгаар илгээсэн.{{sfn|Rene|1970|p=523}} Цанпа хаан Карма Тэнкёнг нь Хам дахь Беригийн Бонпо хаантай хамт [[Шарын шашин|Шарын Шашны]] сургуулиудыг дарлаж эхэлсэн бөгөөд Кармапаг дэмжсэн [[Халх|Халхын]] [[Цогт хунтайж]] болон Бонпог дэмжсэн [[Цахар|Цахарын]] [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] хооронд холбоо байгуулжээ.{{sfn|Dhondup|1984|p=17}} Халхууд удалгүй Амдод суурьшиж,{{sfn|Rene|1970|p=523}} Лигдэн хааны хамт нүүдэллэж, Цангпаг дэмжихээр нүүж явах замдаа нас баржээ. Энэ нь Цогт [[Хөхнуур муж|Хөхнуурт]] ирсний дараа Халхуудын дунд дотоод дайн үүсгэж,{{sfn|Dhondup|1984|p=17}} Сонам ​​Раптен Ойрадуудаас тусламж хүсэхэд хүргэсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=211}}

Ойрадууд Төрбайхийн Шарын Шашны урсгалд үнэнч байдал болон шинээр батлагдсан Шарын Шашныг нь дарсантай холбогдуулан хөндлөнгөөс оролцохоор тохиролцов.{{sfn|Dhondup|1984|p=18}} Шарын Шашныг дэмжигч Ойрадын 10,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийн эвсэл байгуулагдсан бөгөөд үүнд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] болон Төрбайхийн үеэл [[Аблай тайш|Аблай тайж]], [[Очирт сэцэн хан|Очирт]] нарын хүч багтсан бөгөөд Амдо дээр Шарын Шашны эсрэг Халхуудыг ялан дийлэх зорилготой, тус бүс нутагт хүрэхийн тулд мөргөлчин гэж мэдэгдсэн гэж мэдээлжээ.{{sfn|Shakabpa|1967|p=104}}

== Тулалалдаан ==
Энэ тулаан 1637 оны хавар [[Хөхнуур муж|Хөхнуурын]] бүс нутагт болсон. Хэдэн өдрийн дараа Хөхнуурын ойролцоо Ойрадууд Улаанхуй дахь Цогтын цэрэг рүү довтолж, Халхын цэргийг хоёр толгодын хооронд бүсэлжээ.{{sfn|Shakabpa|1967|p=104}} Ойрадууд удалгүй тулалдаанаас зугтахыг оролдсон Цогтыг тарваганы нүхэнд нуугдаж байгааг олж, Төрбайхийн дүү олж алжээ.{{sfn|Dhondup|1984|p=19}} Цогтын үлдсэн цэргүүд Харгайд ялагдаж, Ойрадын цэргүүдээр цаазлагдсан.{{sfn|Altangerel|2017|p=202}} Шакабпагийн хэлснээр, Намцо хотод байрлаж байсан Халхууд удирдагч нь алагдсан, түүний арми хүнд хохирол амссан тухай мэдээлсэн. Үүний улмаас тэд Цанпагийн армид нэгдэж, өмнөх байр сууриа чөлөөлөхийн тулд Амдо руу буцаж очихын оронд тус бүс нутагтаа үлджээ.{{sfn|Shakapba|1967|p=104-105}}

== Үр дагавар ==
1638 онд [[Төрбайх]] болон эвслийн бусад удирдагчид [[Лхас|Лхасд]] айлчилж,{{sfn|Dhondup|1984|pp=19-20}} Тавдугаар Далай лам тэднийг адислав. Тэрээр [[Боржигин|Боржигины]] уламжлалын эсрэг Төрбайхд &quot;[[Гүш хаан]]&quot;, &quot;Сургаалын эзэн цол олгосон&quot;.{{sfn|Spencer|2017|pp=26-27}} Бусад нь Зас, Да лам, Даян гэх мэт адислалуудыг хүртсэн бол,{{sfn|Dhondup|1984|p=20}} [[Хархул|Хархулын]] хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] &quot;баатар хунтайж&quot; цол хүртэж, Гүш хааны охин Амин-Даратай гэрлэж, Зүүнгард буцаж ирэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Тулааны дараа Хошуудууд Амдод суурьшиж, энэ үеэр 100,000 орчим өрх Гүш хааны шинэ хаант улс руу нүүжээ.{{Sfn|Spencer|2018|pp=27–28}} Хожим нь Шарын Шашны тагнуулчид Цанпа улс болон Бери хаант улсын хооронд эвсэл үүсэх боломжтойг олж мэджээ.{{sfn|Dhondup|1984|p=20}} Тэд үүнийг Гүш хаанд мэдээлсэн. 1639 онд тэрээр Хам руу довтлон,{{Sfn|Zahiruddin|1995|pp=195-196}} дараа нь 1641 онд Ү-Цан руу давшиж,{{Sfn|Zahiruddin|1995|p=197}} Төвдийг нэгтгэжээ.{{Sfn|Shakapba|1967|p=111}}

== Эх сурвалж ==

=== Ишлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===

* {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}}
* {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}}
* {{Cite journal |last=Spencer |first=Haines R. |date=2018 |title=Charismatic Authority in Context: An Explanation of Guushi Khan's Swift Rise to Power in the Early 17th Century |url=https://www.academia.edu/39043011/Charismatic_Authority_in_Context_An_Explanation_of_Guushi_Khan_s_Swift_Rise_to_Power_in_the_Early_17th_Century |journal=MONGOLICA: AN INTERNATIONAL JOURNAL OF MONGOL STUDIES |volume=52}}
* {{Cite book |last=Dhondup |first=K. |url=https://pahar.in/pahar/Books%20and%20Articles/Tibet%20and%20China/1984%20Water-Horse%20and%20other%20Years--history%20of%2017th%20and%2018th%20century%20Tibet%20by%20Dhondup%20s.pdf |title=The Water-Horse and Other Years: A History of 17th and 18th Century Tibet |date=1984 |publisher=Library of Tibetan Works &amp; Archives |year=1984 |isbn=978-8185102344 |location=978-8185102344 |publication-date=1984}}
* {{Cite book |last=Zahiruddin |first=Ahmad |url=https://brill.com/view/journals/iij/40/3/article-p281_6.xml |title=A History of Tibet by the Fifth Dalai Lama of Tibet (English translation of Bod kyi deb ther dpyid kyi rgyal mo’i glu dbyangs) |date=1995 |publisher=Research Institute for Inner Asian Studies, Indiana University |year=1995 |isbn=0-933070-32-2 |volume=2 |location=Bloomington |publication-date=1995 |pages=195-196}}
* {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |url=https://archive.org/details/dli.pahar.3379/page/n1/mode/2up |title=Empire of the Steppes--History of Central Asia |date=January 1, 1970 |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041 |publication-date=January 1, 1970}}
* {{Cite book |last=Shakabpa |first=Tsepon W.D |title=Tibet: A political history. |publisher=Yale University Press |year=1967 |location=New Haven &amp; London}}
* {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}}</text>
      <sha1>dvji4lm8v8v335shoylqy7n9zvsr33c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856244</id>
      <parentid>856243</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T13:22:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <origin>856244</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12156" sha1="5wyvtzeasy8wh4t6vsu2xolk4ndxj8w" xml:space="preserve">{{Short description|Хошуудын Хөхнуурыг байлдан дагуулсан нь}}{{Инфобокс дайн
| conflict          = Улаанхуйн тулалдаан
| place             = Хөхнуур хавцал, Амдо буюу [[Хөхнуур муж]], Хятад
| date              = 1637
| partof            = [[Ойрад–Халхын дайн]]
| coordinates       = {{Coord|37.00|100.08|display=inline}}
| result            = Ойрадын ялалт
| territory         = [[Хошууд]] [[Хөхнуур муж|Хөхнуурыг]] байлдан дагуулав
| combatant1        = {{flag|Хошуудын хант улс}}&lt;br&gt;{{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}
| combatant2        = [[Халх]]
| commander1        = {{flag icon|Хошуудын хант улс}} [[Гүш хаан|Төрбайх]]&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} [[Очирт сэцэн хан|Очирт]]&lt;br&gt;{{flag icon|Хошуудын хант улс}} [[Аблай тайш|Аблай]]&lt;br&gt;{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]]
| commander2        = [[Цогт хунтайж]]{{KIA}}
| strength1         = 10,000
| strength2         = 30,000
| casualties1       = тодорхой бус
| casualties2       = Хүнд
}}
'''Улаанхуйн тулалдаан''' нь 1637 оны хавар [[Хошууд|Хошуудын]] тэргүүн [[Төрбайх|Төрбайхгийн]] ба [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] удирдагч, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнийн]] удирдлаган дор Ойрадын эвсэл, Амдогийн [[Халх|Халхын]] [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжийн]] эсрэг хийжээ. Энэ тулалдааны үр дүнд Ойрадын ялалт байгуулагдаж, [[Хошуудын хант улс]] байгуулагдаж, Кармапагийн аюулыг арилгахад хувь нэмэр оруулсан юм.

Энэ тулаан нь [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддын шашины]] Гелугпа болон Кармапа урсгалуудын хоорондох шашны дайн байсан бас [[Ойрад–Халхын дайн|Ойрад–Халхын дайны]] нэг хэсэг болсон юм. Энэхүү тулаан нь Кармапагийн гол дэмжигчдийг зайлуулж, Ойрадуудад [[Хөхнуур муж|Хөхнуур]] бүс нутагт байнгын хяналт тогтоож, Хошуудын оролцоог эхлүүлэх боломжийг олгосон бөгөөд энэ нь хожим [[Төв|Төвдийг]] нэгтгэж, [[Шарын шашин|Шарын Шашныг]] Монголд давамгайлсан Буддын урсгал болгон ивээн тэтгэхэд хувь нэмэр оруулсан юм.

== Өмнөтгөл ==
1625 онд Ойрадын тусгаар тогтнолын дайны үйл явдлын дараа Ойрадын холбоонд [[Цоохор]] болон [[Төрбайх|Төрбайхийн]] ах [[Байбагас баатар|Байбагас баатарын]] хооронд залгамжлалын асуудлаар зөрчил гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} Энэ нь Байбагас баатарын дүү Төрбайхийг өшөө авахын тулд [[Ишим гол|Ишимээс]] [[Тобол гол]] хүртэл Цоохорыг хөөхөд шууд хүргэсэн бөгөөд үүний үр дүнд Цоохор үхсэн.{{sfn|Spencer|2018|pp=24-31}} Төрбайх хожим нь 1630 онд Байбагасыг залгамжилж [[Хошууд|Хошуудын]] тэргүүнээр томилсон.{{sfn|Adle|2003|pp=146-147}}

Үүний зэрэгцээ [[Төвөд|Төвдөд]] Гэлүгпа болон Кармапа урсгалуудын хооронд шашны мөргөлдөөн гарчээ. Энэ үед [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] гол туслах [[Сонам ​​Раптен]] 1634 онд Ойрадуудаас дэмжлэг хүссэн захидал илгээжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=211}} Энэ захидлыг, Кармапа болон Бон эвсэлүүдийг дарах шалтгаантайгаар илгээсэн.{{sfn|Rene|1970|p=523}} Цанпа хаан Карма Тэнкёнг нь Хам дахь Беригийн Бонпо хаантай хамт [[Шарын шашин|Шарын Шашны]] сургуулиудыг дарлаж эхэлсэн бөгөөд Кармапаг дэмжсэн [[Халх|Халхын]] [[Цогт хунтайж]] болон Бонпог дэмжсэн [[Цахар|Цахарын]] [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] хооронд холбоо байгуулжээ.{{sfn|Dhondup|1984|p=17}} Халхууд удалгүй Амдод суурьшиж,{{sfn|Rene|1970|p=523}} Лигдэн хааны хамт нүүдэллэж, Цангпаг дэмжихээр нүүж явах замдаа нас баржээ. Энэ нь Цогт [[Хөхнуур муж|Хөхнуурт]] ирсний дараа Халхуудын дунд дотоод дайн үүсгэж,{{sfn|Dhondup|1984|p=17}} Сонам ​​Раптен Ойрадуудаас тусламж хүсэхэд хүргэсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=211}}

Ойрадууд Төрбайхийн Шарын Шашны урсгалд үнэнч байдал болон шинээр батлагдсан Шарын Шашныг нь дарсантай холбогдуулан хөндлөнгөөс оролцохоор тохиролцов.{{sfn|Dhondup|1984|p=18}} Шарын Шашныг дэмжигч Ойрадын 10,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийн эвсэл байгуулагдсан бөгөөд үүнд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] болон Төрбайхийн үеэл [[Аблай тайш|Аблай тайж]], [[Очирт сэцэн хан|Очирт]] нарын хүч багтсан бөгөөд Амдо дээр Шарын Шашны эсрэг Халхуудыг ялан дийлэх зорилготой, тус бүс нутагт хүрэхийн тулд мөргөлчин гэж мэдэгдсэн гэж мэдээлжээ.{{sfn|Shakabpa|1967|p=104}}

== Тулалалдаан ==
Энэ тулаан 1637 оны хавар [[Хөхнуур муж|Хөхнуурын]] бүс нутагт болсон. Хэдэн өдрийн дараа Хөхнуурын ойролцоо Ойрадууд Улаанхуй дахь Цогтын цэрэг рүү довтолж, Халхын цэргийг хоёр толгодын хооронд бүсэлжээ.{{sfn|Shakabpa|1967|p=104}} Ойрадууд удалгүй тулалдаанаас зугтахыг оролдсон Цогтыг тарваганы нүхэнд нуугдаж байгааг олж, Төрбайхийн дүү олж алжээ.{{sfn|Dhondup|1984|p=19}} Цогтын үлдсэн цэргүүд Харгайд ялагдаж, Ойрадын цэргүүдээр цаазлагдсан.{{sfn|Altangerel|2017|p=202}} Шакабпагийн хэлснээр, Намцо хотод байрлаж байсан Халхууд удирдагч нь алагдсан, түүний арми хүнд хохирол амссан тухай мэдээлсэн. Үүний улмаас тэд Цанпагийн армид нэгдэж, өмнөх байр сууриа чөлөөлөхийн тулд Амдо руу буцаж очихын оронд тус бүс нутагтаа үлджээ.{{sfn|Shakapba|1967|p=104-105}}

== Үр дагавар ==
1638 онд [[Төрбайх]] болон эвслийн бусад удирдагчид [[Лхас|Лхасд]] айлчилж,{{sfn|Dhondup|1984|pp=19-20}} Тавдугаар Далай лам тэднийг адислав. Тэрээр [[Боржигин|Боржигины]] уламжлалын эсрэг Төрбайхд &quot;[[Гүш хаан]]&quot;, &quot;Сургаалын эзэн цол олгосон&quot;.{{sfn|Spencer|2017|pp=26-27}} Бусад нь Зас, Да лам, Даян гэх мэт адислалуудыг хүртсэн бол,{{sfn|Dhondup|1984|p=20}} [[Хархул|Хархулын]] хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] &quot;баатар хунтайж&quot; цол хүртэж, Гүш хааны охин Амин-Даратай гэрлэж, Зүүнгард буцаж ирэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Тулааны дараа Хошуудууд Амдод суурьшиж, энэ үеэр 100,000 орчим өрх Гүш хааны шинэ хаант улс руу нүүжээ.{{Sfn|Spencer|2018|pp=27–28}} Хожим нь Шарын Шашны тагнуулчид Цанпа улс болон Бери хаант улсын хооронд эвсэл үүсэх боломжтойг олж мэджээ.{{sfn|Dhondup|1984|p=20}} Тэд үүнийг Гүш хаанд мэдээлсэн. 1639 онд тэрээр Хам руу довтлон,{{Sfn|Zahiruddin|1995|pp=195-196}} дараа нь 1641 онд Ү-Цан руу давшиж,{{Sfn|Zahiruddin|1995|p=197}} Төвдийг нэгтгэжээ.{{Sfn|Shakapba|1967|p=111}}

== Эх сурвалж ==

=== Ишлэл ===
{{Reflist}}

=== Ном зүй ===

* {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}}
* {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}}
* {{Cite journal |last=Spencer |first=Haines R. |date=2018 |title=Charismatic Authority in Context: An Explanation of Guushi Khan's Swift Rise to Power in the Early 17th Century |url=https://www.academia.edu/39043011/Charismatic_Authority_in_Context_An_Explanation_of_Guushi_Khan_s_Swift_Rise_to_Power_in_the_Early_17th_Century |journal=MONGOLICA: AN INTERNATIONAL JOURNAL OF MONGOL STUDIES |volume=52}}
* {{Cite book |last=Dhondup |first=K. |url=https://pahar.in/pahar/Books%20and%20Articles/Tibet%20and%20China/1984%20Water-Horse%20and%20other%20Years--history%20of%2017th%20and%2018th%20century%20Tibet%20by%20Dhondup%20s.pdf |title=The Water-Horse and Other Years: A History of 17th and 18th Century Tibet |date=1984 |publisher=Library of Tibetan Works &amp; Archives |year=1984 |isbn=978-8185102344 |location=978-8185102344 |publication-date=1984}}
* {{Cite book |last=Zahiruddin |first=Ahmad |url=https://brill.com/view/journals/iij/40/3/article-p281_6.xml |title=A History of Tibet by the Fifth Dalai Lama of Tibet (English translation of Bod kyi deb ther dpyid kyi rgyal mo’i glu dbyangs) |date=1995 |publisher=Research Institute for Inner Asian Studies, Indiana University |year=1995 |isbn=0-933070-32-2 |volume=2 |location=Bloomington |publication-date=1995 |pages=195-196}}
* {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |url=https://archive.org/details/dli.pahar.3379/page/n1/mode/2up |title=Empire of the Steppes--History of Central Asia |date=January 1, 1970 |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041 |publication-date=January 1, 1970}}
* {{Cite book |last=Shakabpa |first=Tsepon W.D |title=Tibet: A political history. |publisher=Yale University Press |year=1967 |location=New Haven &amp; London}}
* {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}}</text>
      <sha1>5wyvtzeasy8wh4t6vsu2xolk4ndxj8w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арван Их Аян</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146365</id>
    <revision>
      <id>856249</id>
      <timestamp>2026-05-13T17:29:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;'''Арван Их Аян''' (十全武功) гэдэг нь [[Чин улс]]ын [[Тэнгэр тэтгэгч хаан]]ы үед болсон хамгийн алдартай арван аяны нэгдсэн нэр томъёо юм.  Эдгээр арван аян нь: [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] (1755), [[Амарсанаа]]гийн бослогыг дарах (1756–1758), Зүүн Туркестан бүс дэх Лалын ша...&quot;</comment>
      <origin>856249</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3535" sha1="mcyxzl75v7barg54rxsvsok8nwmmp3o" xml:space="preserve">'''Арван Их Аян''' (十全武功) гэдэг нь [[Чин улс]]ын [[Тэнгэр тэтгэгч хаан]]ы үед болсон хамгийн алдартай арван аяны нэгдсэн нэр томъёо юм.

Эдгээр арван аян нь: [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] (1755), [[Амарсанаа]]гийн бослогыг дарах (1756–1758), [[Зүүн Туркестан бүс дэх Лалын шашинтнуудын бослогыг дарах]] (1757–1759), [[Жинчуань бүс дэх уулын омгийн бослогыг дарах|Жинчуань бүс дэх уулын овгийн бослогыг анх удаа дарах]] (1747–1749), Жинчуань бүс дэх уулын овгийн бослогыг хоёр дахь удаа дарах (1771–1776), [[Тайваньд Лин Шуанвэний бослогыг дарах]] (1786–1788), [[Чин-Бирмийн дайн]] (1765–1769), [[Чин-Вьетнамын дайн]] (1788–1789), [[Чин гүрэн-Балбын дайн|Чин-Балбын анхны дайн]] (1788–1789), Чин-Балбын хоёрдугаар дайн (1791–1793).

Тэнгэр тэтгэгч хаан өөрийн биеэр &quot;Арван Их Аяны Тэмдэглэл&quot; (十全武功記) нэртэй ном бичсэн. Энэ номондоо тэрээр Чин гүрний эдгээр арван тулалдаанд гаргасан гайхалтай ялалтын талаар сайрхаж бичсэн байдаг: &quot;Миний цэргийн арван амжилт бол: [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]]ыг хоёр удаа дарсан, [[Зүүн Туркестан]] бүс нутгийг нэг удаа тайвшруулсан, Жинчуань овгийг хоёр удаа устгасан, [[Тайвань|Тайванийг]] нэг удаа тайвшруулсан, [[Бирм]], Аннам ([[Вьетнам]])-ыг нэг удаа эзэлсэн, дээрээс нь Гурха ([[Балба]])-ыг хоёр удаа бууж өгсөн, нийт арван амжилт юм.&quot; (十功者，平準噶爾為二，定回部為一，掃金川為二，靖台灣為一，降緬甸、安南各一，即今二次受廓爾喀降，合為十。)

Үнэндээ бүх аянууд Тэнгэр тэтгэгч хааны сайрхсан шиг сүр жавхлант ялалт байгаагүй. Жишээлбэл, Жинчуань бүс нутгийн уулархаг овог аймгууд (Дажинчуань, Сяожинчуань) нь одоогийн Сычуань мужийн алслагдсан нутагт байрладаг хоёр жижиг овог аймаг байв. Чингийн арми тэднийг дарахдаа ихээхэн хохирол амссан. Чин-Бирмийн дайнд Чин арми их хэмжээний хохирол амссан ч Бирмийг ялж чадаагүй тул эцэст нь энх тайвныг эрэлхийлэхээс өөр аргагүй болсон. Чин-Вьетнамын дайнд Чингийн арми аймшигтай ялагдал хүлээсэн боловч Вьетнам эцэст нь энх тайвныг эрэлхийлэв. Тэнгэр тэтгэгч хаан нэр хүндээ аврахын тулд Чин улс ч мөн дайнд ялсан гэж зарлав.

[[Ангилал:Чингийн дайн]]</text>
      <sha1>mcyxzl75v7barg54rxsvsok8nwmmp3o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856250</id>
      <parentid>856249</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T17:36:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>唐吉訶德的侍從</username>
        <id>5036</id>
      </contributor>
      <origin>856250</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3539" sha1="q7nkwv9fnaw3bvnls3rumajyogaktt1" xml:space="preserve">'''Арван Их Аян''' (十全武功) гэдэг нь [[Чин улс]]ын [[Тэнгэр тэтгэгч хаан]]ы үед болсон хамгийн алдартай арван аяны нэгдсэн нэр томъёо юм.

Эдгээр арван аян нь: [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] (1755), [[Амарсанаа]]гийн бослогыг дарах (1756–1758), [[Зүүн Туркестан бүс дэх Лалын шашинтнуудын бослогыг дарах]] (1757–1759), [[Жинчуань бүс дэх уулын омгийн бослогыг дарах|Жинчуань бүс дэх уулын овгийн бослогыг анх удаа дарах]] (1747–1749), Жинчуань бүс дэх уулын овгийн бослогыг хоёр дахь удаа дарах (1771–1776), [[Тайваньд Лин Шуанвэний бослогыг дарах]] (1786–1788), [[Чин-Бирмийн дайн]] (1765–1769), [[Чин-Вьетнамын дайн]] (1788–1789), [[Чин гүрэн-Балбын дайн|Чин-Балбын анхны дайн]] (1788–1789), Чин-Балбын хоёрдугаар дайн (1791–1793).

Тэнгэр тэтгэгч хаан өөрийн биеэр &quot;Арван Их Аяны Тэмдэглэл&quot; (十全武功記) нэртэй ном бичсэн. Энэ номондоо тэрээр Чин гүрний эдгээр арван тулалдаанд гаргасан гайхалтай ялалтын талаар сайрхаж бичсэн байдаг: &quot;Миний цэргийн арван амжилт бол: [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]]ыг хоёр удаа дарсан, [[Зүүн Туркестан]] бүс нутгийг нэг удаа тайвшруулсан, Жинчуань овгийг хоёр удаа устгасан, [[Тайвань|Тайванийг]] нэг удаа тайвшруулсан, [[Бирм]], Аннам ([[Вьетнам]])-ыг нэг удаа эзэлсэн, дээрээс нь Гурха ([[Балба]])-ыг хоёр удаа бууж өгсөн, нийт арван амжилт юм.&quot; (十功者，平準噶爾為二，定回部為一，掃金川為二，靖台灣為一，降緬甸、安南各一，即今二次受廓爾喀降，合為十。)

Үнэндээ бүх аянууд Тэнгэр тэтгэгч хааны сайрхсан шиг сүр жавхлант ялалт байгаагүй. Жишээлбэл, Жинчуань бүс нутгийн уулархаг овог аймгууд (Дажинчуань, Сяожинчуань) нь одоогийн [[Сычуань муж]]ийн алслагдсан нутагт байрладаг хоёр жижиг овог аймаг байв. Чингийн арми тэднийг дарахдаа ихээхэн хохирол амссан. Чин-Бирмийн дайнд Чин арми их хэмжээний хохирол амссан ч Бирмийг ялж чадаагүй тул эцэст нь энх тайвныг эрэлхийлэхээс өөр аргагүй болсон. Чин-Вьетнамын дайнд Чингийн арми аймшигтай ялагдал хүлээсэн боловч Вьетнам эцэст нь энх тайвныг эрэлхийлэв. Тэнгэр тэтгэгч хаан нэр хүндээ аврахын тулд Чин улс ч мөн дайнд ялсан гэж зарлав.

[[Ангилал:Чингийн дайн]]</text>
      <sha1>q7nkwv9fnaw3bvnls3rumajyogaktt1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Стратегийн болон Олон улс судлалын төв (АНУ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146366</id>
    <revision>
      <id>856260</id>
      <timestamp>2026-05-14T01:07:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Csisoffice.jpg|thumb|Вашингтон дахь төв байр.]] '''Стратегийн болон Олон улс судлалын төв''' ([[Англи хэл|англи.]] ''The Center for Strategic and International Studies'', CSIS) — Вашингтон хотод төв байртай америкийн судалгааны хүрээлэн юм.   Тус байгууллага нь [[1962 он|1962 онд]] АНУ-д засгийн га...&quot;</comment>
      <origin>856260</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3155" sha1="bikokko4kwl104uv873dr5bf268j4qt" xml:space="preserve">[[Файл:Csisoffice.jpg|thumb|Вашингтон дахь төв байр.]]
'''Стратегийн болон Олон улс судлалын төв''' ([[Англи хэл|англи.]] ''The Center for Strategic and International Studies'', CSIS) — Вашингтон хотод төв байртай америкийн судалгааны хүрээлэн юм. 

Тус байгууллага нь [[1962 он|1962 онд]] АНУ-д засгийн газар болон төрийн бус байгууллагуудын дүн шинжилгээ хийх хэрэгцээ шаардлага өсөн нэмэгдсэн хоёр дахь давалгааны үеэр [[Жоржтауны их сургууль|Жоржтауны Их Сургуулийн]] &quot;Стратегийн болон Олон Улсын Судалгааны Төв&quot; нэртэйгээр байгуулагдсан байна. Тус төв нь дэлхийн улс төр, эдийн засаг, аюулгүй байдлын асуудлуудаар бодлогын судалгаа, стратегийн дүн шинжилгээ хийдэг бөгөөд ялангуяа олон улсын харилцаа, худалдаа, технологи, санхүү, эрчим хүч, геостратеги зэрэг асуудлуудад анхаарлаа хандуулдаг юм.

Стратегийн болон Олон улс судлалын төв нь албан ёсоор америкийн гол хоёр намын төлөөлөлтэй судалгааны төв бөгөөд улс төрийн олон янзын үзэл бодлыг төлөөлдөг эрдэмтэдтэй юм. Тус төв нь гадаадын нэр хүндтэй бодлого боловсруулагчид, АНУ-ын Конгрессын албан тушаалтнууд, [[Ардчилсан Нам (АНУ)|Ардчилсан]] болон [[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|Бүгд Найрамдах намын]] харьяа гүйцэтгэх засаглалын албан тушаалтнууд, мөн янз бүрийн улс төрийн үзэл бодолтой гадаадын өндөр албан тушаалтнуудыг урьж ажиллуулдаг гэдгээрээ алдартай юм.

== Нэр хүндтэй ажилтнууд ==

* Арли Альберт Бурк ([[Англи хэл|англи]]. ''Arleigh Albert Burke'' ), АНУ-ын Тэнгисийн цэргийн адмирал.
* Жуд Бланшетт ([[Англи хэл|англи.]] ''Jude D. Blanchette''), Америкийн Хятад судлаач, Хятадын бодлогын мэргэжилтэн.
* Эндрю Кучинс ([[Англи хэл|англи.]] ''Andrew Carrigan Kuchins)'', Америкийн улс төр судлаач, Оросын бодлогын мэргэжилтэн.
* Сэм Нанн, залуу ([[Англи хэл|англи.]] ''Samuel Augustus &quot;Sam&quot; Nunn, Jr.)'', [[Жоржиа]] мужийн сенатор (1972–1997).


'''Албан ёсны цахим хуудас:''' https://www.csis.org/</text>
      <sha1>bikokko4kwl104uv873dr5bf268j4qt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856303</id>
      <parentid>856260</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T07:08:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>856303</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3311" sha1="99s8owv4pzj9eevvywc6d0e3gp7xu4m" xml:space="preserve">[[Файл:Csisoffice.jpg|thumb|Вашингтон дахь төв байр.]]
'''Стратегийн болон Олон улс судлалын төв''' ([[Англи хэл|англи.]] ''The Center for Strategic and International Studies'', CSIS) —АНУ-ын [[Вашингтон (хот)|Вашингтон хотод]] төв байртай америкийн судалгааны хүрээлэн юм. 

Тус байгууллага нь [[1962 он|1962 онд]] [[АНУ-ын Холбооны Засгийн газар|АНУ-д Холбооны Засгийн газар]] болон төрийн бус байгууллагуудын дүн шинжилгээ хийх хэрэгцээ шаардлага өсөн нэмэгдсэн хоёр дахь давалгааны үеэр [[Жоржтауны их сургууль|Жоржтауны Их Сургуулийн]] &quot;Стратегийн болон Олон Улсын Судалгааны Төв&quot; нэртэйгээр байгуулагдсан байна. Тус төв нь дэлхийн улс төр, эдийн засаг, аюулгүй байдлын асуудлуудаар бодлогын судалгаа, стратегийн дүн шинжилгээ хийдэг бөгөөд ялангуяа олон улсын харилцаа, худалдаа, технологи, санхүү, эрчим хүч, геостратеги зэрэг асуудлуудад анхаарлаа хандуулдаг юм.

Стратегийн болон Олон улс судлалын төв нь албан ёсоор америкийн гол хоёр намын төлөөлөлтэй судалгааны төв бөгөөд улс төрийн олон янзын үзэл бодлыг төлөөлдөг эрдэмтэдтэй юм. Тус төв нь гадаадын нэр хүндтэй бодлого боловсруулагчид, [[АНУ-ын Конгресс|АНУ-ын Конгрессын]] албан тушаалтнууд, [[Ардчилсан Нам (АНУ)|Ардчилсан]] болон [[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|Бүгд Найрамдах намын]] харьяа гүйцэтгэх засаглалын албан тушаалтнууд, мөн янз бүрийн улс төрийн үзэл бодолтой гадаадын өндөр албан тушаалтнуудыг урьж ажиллуулдаг гэдгээрээ алдартай юм.

== Нэр хүндтэй ажилтнууд ==

* Арли Альберт Бурк ([[Англи хэл|англи]]. ''Arleigh Albert Burke'' ), АНУ-ын Тэнгисийн цэргийн адмирал.
* [[Жуд Бланшетт]] ([[Англи хэл|англи.]] ''Jude D. Blanchette''), Америкийн Хятад судлаач, Хятадын бодлогын мэргэжилтэн.
* Эндрю Кучинс ([[Англи хэл|англи.]] ''Andrew Carrigan Kuchins)'', Америкийн улс төр судлаач, Оросын бодлогын мэргэжилтэн.
* Сэм Нанн, залуу ([[Англи хэл|англи.]] ''Samuel Augustus &quot;Sam&quot; Nunn, Jr.)'', [[Жоржиа]] мужийн сенатор (1972–1997).


'''Албан ёсны цахим хуудас:''' https://www.csis.org/</text>
      <sha1>99s8owv4pzj9eevvywc6d0e3gp7xu4m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856305</id>
      <parentid>856303</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T07:26:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>856305</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3319" sha1="f4jzx4rdm3nsy9y15psgdhrqo2t4unc" xml:space="preserve">[[Файл:Csisoffice.jpg|thumb|Вашингтон дахь төв байр.]]
'''Стратегийн болон Олон улс судлалын төв''' ([[Англи хэл|англи.]] ''The Center for Strategic and International Studies'', CSIS) —АНУ-ын [[Вашингтон (хот)|Вашингтон хотод]] төв байртай америкийн судалгааны хүрээлэн юм. 

Тус байгууллага нь [[1962 он|1962 онд]] [[АНУ-ын Холбооны Засгийн газар|АНУ-д Холбооны Засгийн газар]] болон төрийн бус байгууллагуудын дүн шинжилгээ хийх хэрэгцээ шаардлага өсөн нэмэгдсэн хоёр дахь давалгааны үеэр [[Жоржтауны их сургууль|Жоржтауны Их Сургуулийн]] &quot;Стратегийн болон Олон Улсын Судалгааны Төв&quot; нэртэйгээр байгуулагдсан байна. Тус төв нь дэлхийн улс төр, эдийн засаг, аюулгүй байдлын асуудлуудаар бодлогын судалгаа, стратегийн дүн шинжилгээ хийдэг бөгөөд ялангуяа олон улсын харилцаа, худалдаа, технологи, санхүү, эрчим хүч, геостратеги зэрэг асуудлуудад анхаарлаа хандуулдаг юм.

Стратегийн болон Олон улс судлалын төв нь албан ёсоор америкийн гол хоёр намын төлөөлөлтэй судалгааны төв бөгөөд улс төрийн олон янзын үзэл бодлыг төлөөлдөг эрдэмтэдтэй юм. Тус төв нь гадаадын нэр хүндтэй бодлого боловсруулагчид, [[АНУ-ын Конгресс|АНУ-ын Конгрессын]] албан тушаалтнууд, [[Ардчилсан Нам (АНУ)|Ардчилсан]] болон [[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|Бүгд Найрамдах намын]] харьяа гүйцэтгэх засаглалын албан тушаалтнууд, мөн янз бүрийн улс төрийн үзэл бодолтой гадаадын өндөр албан тушаалтнуудыг урьж ажиллуулдаг гэдгээрээ алдартай юм.

== Нэр хүндтэй ажилтнууд ==

* [[Арли Альберт Бурк]] ([[Англи хэл|англи]]. ''Arleigh Albert Burke'' ), АНУ-ын Тэнгисийн цэргийн адмирал.
* [[Жуд Бланшетт]] ([[Англи хэл|англи.]] ''Jude D. Blanchette''), Америкийн Хятад судлаач, Хятадын бодлогын мэргэжилтэн.
* [[Эндрю Кучинс]] ([[Англи хэл|англи.]] ''Andrew Carrigan Kuchins)'', Америкийн улс төр судлаач, Оросын бодлогын мэргэжилтэн.
* Сэм Нанн, залуу ([[Англи хэл|англи.]] ''Samuel Augustus &quot;Sam&quot; Nunn, Jr.)'', [[Жоржиа]] мужийн сенатор (1972–1997).


'''Албан ёсны цахим хуудас:''' https://www.csis.org/</text>
      <sha1>f4jzx4rdm3nsy9y15psgdhrqo2t4unc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856306</id>
      <parentid>856305</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T07:27:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>856306</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3343" sha1="akpbhsfjc2zurple5e1e50i5x2yhq21" xml:space="preserve">[[Файл:Csisoffice.jpg|thumb|Вашингтон дахь төв байр.]]
'''Стратегийн болон Олон улс судлалын төв''' ([[Англи хэл|англи.]] ''The Center for Strategic and International Studies'', CSIS) —АНУ-ын [[Вашингтон (хот)|Вашингтон хотод]] төв байртай америкийн судалгааны хүрээлэн юм. 

Тус байгууллага нь [[1962 он|1962 онд]] [[АНУ-ын Холбооны Засгийн газар|АНУ-д Холбооны Засгийн газар]] болон төрийн бус байгууллагуудын дүн шинжилгээ хийх хэрэгцээ шаардлага өсөн нэмэгдсэн хоёр дахь давалгааны үеэр [[Жоржтауны их сургууль|Жоржтауны Их Сургуулийн]] &quot;Стратегийн болон Олон Улсын Судалгааны Төв&quot; нэртэйгээр байгуулагдсан байна. Тус төв нь дэлхийн улс төр, эдийн засаг, аюулгүй байдлын асуудлуудаар бодлогын судалгаа, стратегийн дүн шинжилгээ хийдэг бөгөөд ялангуяа олон улсын харилцаа, худалдаа, технологи, санхүү, эрчим хүч, геостратеги зэрэг асуудлуудад анхаарлаа хандуулдаг юм.

Стратегийн болон Олон улс судлалын төв нь албан ёсоор америкийн гол хоёр намын төлөөлөлтэй судалгааны төв бөгөөд улс төрийн олон янзын үзэл бодлыг төлөөлдөг эрдэмтэдтэй юм. Тус төв нь гадаадын нэр хүндтэй бодлого боловсруулагчид, [[АНУ-ын Конгресс|АНУ-ын Конгрессын]] албан тушаалтнууд, [[Ардчилсан Нам (АНУ)|Ардчилсан]] болон [[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|Бүгд Найрамдах намын]] харьяа гүйцэтгэх засаглалын албан тушаалтнууд, мөн янз бүрийн улс төрийн үзэл бодолтой гадаадын өндөр албан тушаалтнуудыг урьж ажиллуулдаг гэдгээрээ алдартай юм.

== Нэр хүндтэй ажилтнууд ==

* [[Арли Альберт Бурк]] ([[Англи хэл|англи]]. ''Arleigh Albert Burke'' ), АНУ-ын Тэнгисийн цэргийн адмирал.
* [[Жуд Бланшетт]] ([[Англи хэл|англи.]] ''Jude D. Blanchette''), Америкийн Хятад судлаач, Хятадын бодлогын мэргэжилтэн.
* [[Эндрю Качинс|Эндрю Кучинс]] ([[Англи хэл|англи.]] ''Andrew Carrigan Kuchins)'', Америкийн улс төр судлаач, Оросын бодлогын мэргэжилтэн.
* Сэм Нанн, залуу ([[Англи хэл|англи.]] ''Samuel Augustus &quot;Sam&quot; Nunn, Jr.)'', [[Жоржиа]] мужийн сенатор (1972–1997).


'''Албан ёсны цахим хуудас:''' https://www.csis.org/</text>
      <sha1>akpbhsfjc2zurple5e1e50i5x2yhq21</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Андрей Ермак</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146367</id>
    <revision>
      <id>856271</id>
      <timestamp>2026-05-14T01:37:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Андрей Ермак (28-06-2023) (cropped).jpg|thumb]] '''Андрей Ермак''' ([[Украин хэл|укр.]] ''Андрій Борисович Єрмак''; 1971 оны 11-р сарын 21-нд Зөвлөлт Украины [[Киев]] хотод төрсөн) — украины төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн, хуульч, кино продюсер. 2020 оны 2-р сарын 11-нээс 2025 оны 11-...&quot;</comment>
      <origin>856271</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5560" sha1="c8j12o0yiqvebq1oem0hzaazd34ge73" xml:space="preserve">[[Файл:Андрей Ермак (28-06-2023) (cropped).jpg|thumb]]
'''Андрей Ермак''' ([[Украин хэл|укр.]] ''Андрій Борисович Єрмак''; 1971 оны 11-р сарын 21-нд Зөвлөлт Украины [[Киев]] хотод төрсөн) — украины төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн, хуульч, кино продюсер. 2020 оны 2-р сарын 11-нээс 2025 оны 11-р сарын 28 хүртэл Украины Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын 2 дахь дарга байсан.

Тэрээр 2020 оны 2-р сарын 12-ноос 2025 оны 12-р сарын 5 хүртэл Украины Үндэсний аюулгүй байдал, батлан ​​​​хамгаалах зөвлөлийн гишүүн. Украины Ерөнхийлөгчийн туслах (2019 оны 5-р сарын 21-2020 оны 2-р сарын 11). &quot;Укроборонпром&quot; Улсын Концерны Хяналтын зөвлөлийн гишүүн (2019 оны 10-р сарын 7-ноос 2020 оны 6-р сарын 19 хүртэл).

2026 оны 5-р сарын 11-нд Украины хууль хяналтын байгууллагууд Андрей Ермакийг албан ёсоор ялласан байна. Түүнийг Киевийн ойролцоох тансаг барилгын төсөлд 460 сая гривен мөнгө угаах, ялангуяа мөнгө угаахтай холбоотой зохион байгуулалттай бүлгийн гишүүн гэж үзэж байна.

== Намтар ==
Түүний эцэг Борис Ермак 1989 онд Афганистан дахь ЗХУ-ын худалдааны төлөөлөгчийн газрын боловсон хүчний хэлтсийн даргаар томилогдсон.

Андрей Ермак 1989 онд Киев хотод ахлах сургуулиа төгсөж, Боловсролын яамны харьяа Багшийн мэргэжил дээшлүүлэх төв хүрээлэнгийн техникийн сургалтын хэрэгслийн хэлтэст лабораторийн туслахаар ажиллаж байжээ. 1995 онд тэрээр Киевийн Тарас Шевченкогийн нэрэмжит Их Сургуулийн Олон улсын харилцааны хүрээлэнг төгсөж, олон улсын хувийн эрх зүйн магистрын зэрэг, англи хэлний орчуулагчийн диплом хамгаалжээ. Мөн тэр жилдээ хуульчийн мэргэжлийн үнэмлэхээ авчээ.

1992-1995 онд тэрээр хоёр улсын хооронд соёл, боловсролын харилцаа холбоог хөгжүүлэхэд оролцдог &quot;Итали-Украины Холбоо&quot; олон нийтийн байгууллагад зөвлөхөөр ажиллаж байжээ.

1997 онд тэрээр зохиогчийн эрхийг хамгаалах болон хууль зүйн бусад чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг &quot;Олон улсын хуулийн фирм&quot; үүсгэн байгуулж, арилжааны эрх зүй, оюуны өмчийн чиглэлээр анхны хууль тогтоомжийн актуудыг боловсруулахад идэвхтэй оролцсон.

2019 оны 5-р сарын 21-нд Украины Ерөнхийлөгч [[Володимир Зеленський|Володимир Зеленьский]] түүнийг Украины Ерөнхийлөгчийн туслахаар томилсон. Энэ албан тушаалд тэрээр гадаад бодлого, олон улсын харилцааг хариуцаж, Орос, АНУ болон Европын гол орнуудтай хийх хэлэлцээрийг хариуцаж байв. Тэрээр Киев болон Луганск, Донецкын хооронд олзлосодыг солилцох ажлыг зохион байгуулахад идэвхтэй оролцож, Украины Ерөнхийлөгчийг гадаадад хийсэн бараг бүх ажлын айлчлалд нь дагалдан явж байсан юм.

2020 оны 2-р сарын 11-нд Украины Ерөнхийлөгч В.Зеленьский түүнийг Украины Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын даргаар томилсон.

2025 оны 3-р сарын 15-нд Ерөнхийлөгч В.Зеленьский &quot;хэлэлцээрийн үйл явцыг хангах, энх тайвныг тогтоох&quot; зорилгоор Ермакийг төлөөлөгчдийн тэргүүнээр томилсон. Ерөнхийлөгч Гадаад хэргийн сайдтай зөвлөлдсөний дагуу Украины төлөөлөгчдийн бүрэлдэхүүнд өөрчлөлт оруулахыг түүнд зөвшөөрсөн.

2025 оны 11-р сарын 28-нд Украины Үндэсний Авлигатай Тэмцэх Товчоо (NABU) авлигын хэрэгт сэжиглэн Андрей Ермакийн гэрт нэгжлэг хийсэн. Тэр өдөр Украины Ерөнхийлөгч Володимир Зеленьский түүнийг &quot;өөрийн хүсэлтээр&quot; огцорсон гэж мэдэгдсэн байна.</text>
      <sha1>c8j12o0yiqvebq1oem0hzaazd34ge73</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Украины Үндэсний аюулгүй байдал, батлан ​​​​хамгаалах Зөвлөл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146368</id>
    <revision>
      <id>856282</id>
      <timestamp>2026-05-14T02:07:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:NSDCU emblem.svg|thumb]] '''Украины Үндэсний аюулгүй байдал, батлан ​​​​хамгаалах Зөвлөл''' ( товч. ҮАББХЗ,[[Украин хэл|укр.]] ''Рада національної безпеки і оборони України'') —Украины Үндсэн хуулийн дагуу Украины үндэсний аюулгүй байдал, батлан ​​​​хамгаалах...&quot;</comment>
      <origin>856282</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6227" sha1="qx1klc5s6wdbvh1q7jkoldwt9fggsqh" xml:space="preserve">[[Файл:NSDCU emblem.svg|thumb]]
'''Украины Үндэсний аюулгүй байдал, батлан ​​​​хамгаалах Зөвлөл''' ( товч. ҮАББХЗ,[[Украин хэл|укр.]] ''Рада національної безпеки і оборони України'') —Украины Үндсэн хуулийн дагуу Украины үндэсний аюулгүй байдал, батлан ​​​​хамгаалах асуудлаарх Украины Ерөнхийлөгчийн дэргэдэх зохицуулалтын байгууллага юм. 

Тус байгууллагыг 1996 онд Украины Ерөнхийлөгчийн зарлигаар байгуулсан. 2014 оны 12-р сарын 25-нд [[Украины Дээд Рада]] Үндэсний аюулгүй байдал, батлан ​​хамгаалах Зөвлөл болон түүний нарийн бичгийн даргын эрх мэдлийг өргөжүүлсэн хууль баталсан бөгөөд ажиглагчдын үзэж байгаагаар Үндэсний аюулгүй байдал, батлан ​​хамгаалах зөвлөлийг Украины хоёр дахь хамгийн чухал засгийн газрын байгууллага болгосон байна. Үндэсний аюулгүй байдал, батлан ​​хамгаалах зөвлөлийн өмнөх байгууллагууд нь 1991 оны 10-р сарын 11-нд Дээд Радын тогтоолоор байгуулагдсан Украины Батлан ​​хамгаалах зөвлөл, 1992 онд байгуулагдсан Украины Ерөнхийлөгчийн дэргэдэх Аюулгүй байдлын Зөвлөл байсан юм.

== Бүтэц ==
Украины Үндэсний аюулгүй байдал, батлан ​​хамгаалах Зөвлөлийн дарга нь Украины Ерөнхийлөгч юм. Тэрээр мөн Украины Үндэсний аюулгүй байдал, батлан ​​хамгаалах зөвлөлийн гишүүдийг томилдог байна.

Украины Ерөнхий сайд, Украины Батлан ​​хамгаалахын сайд, Украины Аюулгүй байдлын албаны дарга, Украины Дотоод хэргийн сайд, Украины Гадаад хэргийн сайд нар нь Украины Үндэсний аюулгүй байдал, батлан ​​хамгаалах Зөвлөлийн албан ёсны гишүүд юм. Украины Дээд Радын дарга нь Украины Үндэсний аюулгүй байдал, батлан ​​хамгаалах Зөвлөлийн гишүүн биш боловч түүний хуралдаанд оролцож болно.

Бусад гүйцэтгэх төв байгууллагын дарга нар мөн Украины Үндэсний аюулгүй байдал, батлан ​​хамгаалах зөвлөлийн гишүүн байж болно.

Украины Үндэсний аюулгүй байдал, батлан ​​хамгаалах Зөвлөлийн даргын урилгаар Дээд Радын байнгын хороодын дарга нар, парламентын бусад гишүүд, төв гүйцэтгэх байгууллагын дарга нар болон бусад хүмүүс түүний хуралдаанд оролцуулж болдог байна. 

Украины Үндэсний аюулгүй байдал, батлан ​​хамгаалах Зөвлөлийн ''нарийн бичгийн даргыг'' Украины Ерөнхийлөгч томилж, чөлөөлж, түүнд шууд тайлагнадаг.

Нарийн бичгийн дарга нь Украины Үндэсний аюулгүй байдал, батлан ​​хамгаалах зөвлөлийн ажлыг зохион байгуулах, шийдвэрийг хэрэгжүүлэх ажлыг хангадаг.

Нарийн бичгийн даргын орлогч нарыг Украины Ерөнхийлөгч томилж, чөлөөлдөг байна. 

Украины Үндэсний аюулгүй байдал, батлан ​​хамгаалах Зөвлөлийн Тамгын газрын ажилчдын дээд тоог 237 гэж баталсан юм. 

== Бүрэлдэхүүн ==

* [[Рустем Умеров]] - ҮАББХЗ-ийн нарийн бичгийн дарга 
* [[Кирилл Буданов]] - Украины Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дарга
* Анатолий Загородный - Украины Үндэсний Шинжлэх Ухааны Академийн Ерөнхийлөгч
* Игорь Клименко - Украины Дотоод хэргийн сайд
* [[Руслан Кравченко]] - Ерөнхий прокурор
* Виктор Ляшко - Украины Эрүүл мэндийн сайд
* Сергей Марченко - Украины Сангийн сайд
* Филип Пронин - Улсын санхүүгийн хяналтын албаны дарга
* Андрей Пышный - Украины Үндэсний банкны ерөнхийлөгч
* [[Юлия Свириденко]] - Украины Ерөнхий сайд
* [[Андрей Сибига]] - Украины Гадаад хэргийн сайд
* Александр Сирский - Украины Зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч
* [[Руслан Стефанчук]] - [[Украины Дээд Рада|Украины Дээд Радын]] дарга
* Алексей Соболев - Украины Эдийн засаг, байгаль орчин, хөдөө аж ахуйн сайд
* [[Михайло Федоров]], Украины Батлан ​​​​хамгаалахын сайд
* Денис Шмыхал, Украины Ерөнхий сайдын нэгдүгээр орлогч бөгөөд Эрчим хүчний сайд</text>
      <sha1>qx1klc5s6wdbvh1q7jkoldwt9fggsqh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Украины далбаа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146369</id>
    <revision>
      <id>856291</id>
      <timestamp>2026-05-14T02:33:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Flag of Ukraine.svg|thumb|314x314px|Украины төрийн далбаа]] '''Украины''' '''далбаа''' ([[Украин хэл|укр.]] ''Прапор України'') — [[Украин]] улсын албан ёсны төрийн бэлэг тэмдэг (сүлд, төрийн дуулалын хамт).  Тус далбаа нь хоёр тэнцүү хэвтээ судалтай юм: дээд хэсэг нь цэнхэр, доо...&quot;</comment>
      <origin>856291</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2009" sha1="hpbtiwrkod1iawg6xe1lohclfjezlyi" xml:space="preserve">[[Файл:Flag of Ukraine.svg|thumb|314x314px|Украины төрийн далбаа]]
'''Украины''' '''далбаа''' ([[Украин хэл|укр.]] ''Прапор України'') — [[Украин]] улсын албан ёсны төрийн бэлэг тэмдэг (сүлд, төрийн дуулалын хамт).

Тус далбаа нь хоёр тэнцүү хэвтээ судалтай юм: дээд хэсэг нь цэнхэр, доод хэсэг нь шар өнгөтэй. Тугны өргөн ба уртын харьцаа нь 2:3 байна.

Украины далбааг 1991 оны 9-р сарын 18-нд [[Украины Дээд Рада|Украины Дээд Радын]] Тэргүүлэгчдийн тогтоолоор албан ёсоор хэрэглэж эхэлсэн бөгөөд уг тогтоолоор бүх албан ёсны арга хэмжээнд ашиглахыг зөвшөөрсөн юм.

1992 оны 1-р сарын 28-нд [[Украины Дээд Рада]] Украины Төрийн далбааны тухай хуулийг баталж, үндэсний далбааг төрийн далбаа болгон тогтоосон байна.

Украины Төрийн далбааны өдрийг жил бүрийн 8-р сарын 23-нд тэмдэглэдэг. Энэ өдрийг 2004 онд Украины Ерөнхийлөгч [[Леонид Кучма|Леонид Кучмагийн]] зарлигаар баталгаажуулжээ. 

Украины төрийн далбааны үндсэн өнгө нь шар, цэнхэр юм. Эдгээр өнгө нь бэлгэдлийн гэж тайлбарлагддаг бөгөөд улсын өнгө гэж үзэж ихэвчлэн хослуулан хэрэглэдэг. 1918 оны тайлбараар шар өнгө нь улаан буудайн талбайг, цэнхэр өнгө нь цэлмэг тэнгэрийг бэлэгддэг байна.</text>
      <sha1>hpbtiwrkod1iawg6xe1lohclfjezlyi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856293</id>
      <parentid>856291</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T02:38:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Zorigt</username>
        <id>49</id>
      </contributor>
      <origin>856293</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2003" sha1="hm831d41vfxp1d914ib9s37bd2a8psg" xml:space="preserve">[[Файл:Flag of Ukraine.svg|thumb|314x314px|Украины төрийн далбаа]]
'''Украины далбаа''' ([[Украин хэл|укр.]] ''Прапор України'') — [[Украин]] улсын албан ёсны төрийн бэлгэ тэмдэг (сүлд, төрийн дууллын хамт).

Тус далбаа нь хоёр тэнцүү хэвтээ судалтай юм: дээд хэсэг нь цэнхэр, доод хэсэг нь шар өнгөтэй. Тугийн өргөн ба уртын харьцаа нь 2:3 байна.

Украины далбааг 1991 оны 9-р сарын 18-нд [[Украины Дээд Рада|Украины Дээд Радын]] Тэргүүлэгчдийн тогтоолоор албан ёсоор хэрэглэж эхэлсэн бөгөөд уг тогтоолоор бүх албан ёсны арга хэмжээнд ашиглахыг зөвшөөрсөн юм.

1992 оны 1-р сарын 28-нд [[Украины Дээд Рада]] Украины Төрийн далбааны тухай хуулийг баталж, үндэсний далбааг төрийн далбаа болгон тогтоосон байна.

Украины Төрийн далбааны өдрийг жил бүрийн 8-р сарын 23-нд тэмдэглэдэг. Энэ өдрийг 2004 онд Украины Ерөнхийлөгч [[Леонид Кучма|Леонид Кучмагийн]] зарлигаар баталгаажуулжээ. 

Украины төрийн далбааны үндсэн өнгө нь шар, цэнхэр юм. Эдгээр өнгө нь бэлгэдлийн гэж тайлбарлагддаг бөгөөд улсын өнгө гэж үзэж ихэвчлэн хослуулан хэрэглэдэг. 1918 оны тайлбараар шар өнгө нь улаан буудайн талбайг, цэнхэр өнгө нь цэлмэг тэнгэрийг бэлгэддэг байна.</text>
      <sha1>hm831d41vfxp1d914ib9s37bd2a8psg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хэрэглэгч:БОНСГЗ</title>
    <ns>2</ns>
    <id>146370</id>
    <revision>
      <id>856296</id>
      <timestamp>2026-05-14T03:29:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>БОНСГЗ</username>
        <id>104551</id>
      </contributor>
      <comment>Баянхонгор аймгийн Байдраг голын танилцуулга</comment>
      <origin>856296</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2896" sha1="0q4oopmvvhjc1u8cm76y1274vd7wci6" xml:space="preserve">Хангайн нурууны Хан Жаргалантын нуруу, Хөөнгийн Эрээн уул (3120 м), Сүвийн Шомбон уулын (3380 м) өврөөс усжиж Зүүн, Дунд, Баруун голын бэлчрээс Байдрагийн эхэн гол гэж нэрлэгдэн зүүн гарын цутгал Бугатын гол, Улзын гол, Мөрөнгийн гол, Хөх давааны гол, баруун гарын цутгал Лүнгийн гол, Мандлын гол нийлснээр Байдраг гол болон 295 км урсаж Бөөнцагаан нуурт цутгадаг.Төв Азийн гадагш урсгалгүй гол юм. Байдраг голын үндсэн цутгал голуудын баруун талаас хамгийн том цутгал нь Загийн гол 88 км, Шорвогтын гол 91 км, Уртын гол 65 км, Цагаан гол 58 км, Зүүн гарын хамгийн том, цор ганц цутгал буюу Өлзийт гол болон Өлзийт голын эхийг бүрдүүлэгч Өвөр тээлийн гол, Цагаан түрүүтийн гол, Үхэгийн гол, Жаргалантын гол, Сүмбэрийн гол, Олгойн гол зэрэг бөгөөд Өлзийт гол болон түүний хамгийн том цутгал эх болох Цагаан түрүүт голуудын нийт урт 150 км орчим замыг туулан Байдраг голд цутгадаг. Тус гол нь Жаргалант, Заг, Галуут, Бууцагаан, Бөмбөгөр, Баацагаан сумдын нутгийг дамжин урсдаг.Байдраг голын сав газарт жилийн урсцын 9.8-34.9 хувь хавар, 50.8-80.3 хувь зун, 85.7-94.9 хувь дулааны улиралд хувь тус тус бүрдэнэ. Намрын улиралд 5.0-11.9 хувь ногдох ба өвлийн улиралд буюу 12-2 дугаар сард гол ёроолдоо хүртэл хөлдөж урсацгүй болдог. Байдраг голын олон жилийн дундаж урсац Байдраг орчимд 2.9м3/с, Байдраг-Баянбүрд орчимд 9.7 м3/с гэсэн тооцоо гарсан байна. Голдрилын дундаж өндөр 1764 м, ус хагалбарын шугамын урт 748,84 км, 2048.0 м, голуудын нийлбэр урт 27,302.2 км, усан сүлжээний нягтшил 1.5 км/км2, хөндийн гүн дунджаар 284 м, түүний өргөн 60.6 км байна.Байдраг голын савд гол, горхины сүлжээний нягтшил дунджаар 0.22 км/км2 бөгөөд 6 дугаар эрэмбийн гол юм.</text>
      <sha1>0q4oopmvvhjc1u8cm76y1274vd7wci6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Улаан бол</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146371</id>
    <revision>
      <id>856300</id>
      <timestamp>2026-05-14T06:40:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>БОНСГЗ</username>
        <id>104551</id>
      </contributor>
      <comment>Баянхонгор аймгийн Байдраг голын танилцуулга</comment>
      <origin>856300</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2962" sha1="n78ygddxoc76ktup7rdof1xajbfit8k" xml:space="preserve">Баянхонгор аймгийн Байдраг гол нь хангайн нурууны Хан Жаргалантын нуруу, Хөөнгийн Эрээн уул (3120 м), Сүвийн Шомбон уулын (3380 м) өврөөс усжиж Зүүн, Дунд, Баруун голын бэлчрээс Байдрагийн эхэн гол гэж нэрлэгдэн зүүн гарын цутгал Бугатын гол, Улзын гол, Мөрөнгийн гол, Хөх давааны гол, баруун гарын цутгал Лүнгийн гол, Мандлын гол нийлснээр Байдраг гол болон 295 км урсаж Бөөнцагаан нуурт цутгадаг. Төв Азийн гадагш урсгалгүй гол юм. Байдраг голын үндсэн цутгал голуудын баруун талаас хамгийн том цутгал нь Загийн гол 88 км, Шорвогтын гол 91 км, Уртын гол 65 км, Цагаан гол 58 км, Зүүн гарын хамгийн том, цор ганц цутгал буюу Өлзийт гол болон Өлзийт голын эхийг бүрдүүлэгч Өвөр тээлийн гол, Цагаан түрүүтийн гол, Үхэгийн гол, Жаргалантын гол, Сүмбэрийн гол, Олгойн гол зэрэг бөгөөд Өлзийт гол болон түүний хамгийн том цутгал эх болох Цагаан түрүүт голуудын нийт урт 150 км орчим замыг туулан Байдраг голд цутгадаг. Тус гол нь Жаргалант, Заг, Галуут, Бууцагаан, Бөмбөгөр, Баацагаан сумдын нутгийг дамжин урсдаг. Байдраг голын сав газарт жилийн урсцын 9.8-34.9 хувь хавар, 50.8-80.3 хувь зун, 85.7-94.9 хувь дулааны улиралд хувь тус тус бүрдэнэ. Намрын улиралд 5.0-11.9 хувь ногдох ба өвлийн улиралд буюу 12-2 дугаар сард гол ёроолдоо хүртэл хөлдөж урсацгүй болдог. Байдраг голын олон жилийн дундаж урсац Байдраг орчимд 2.9м3/с, Байдраг-Баянбүрд орчимд 9.7 м3/с гэсэн тооцоо гарсан байна. Голдрилын дундаж өндөр 1764 м, ус хагалбарын шугамын урт 748,84 км, 2048.0 м, голуудын нийлбэр урт 27,302.2 км, усан сүлжээний нягтшил 1.5 км/км2, хөндийн гүн дунджаар 284 м, түүний өргөн 60.6 км байна. Байдраг голын савд гол, горхины сүлжээний нягтшил дунджаар 0.22 км/км2 бөгөөд 6 дугаар эрэмбийн гол юм.</text>
      <sha1>n78ygddxoc76ktup7rdof1xajbfit8k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баянхонгор аймгийн Байдраг голын мэдээлэл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146372</id>
    <revision>
      <id>856301</id>
      <timestamp>2026-05-14T06:58:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>БОНСГЗ</username>
        <id>104551</id>
      </contributor>
      <comment>Байдраг голын танилцуулга</comment>
      <origin>856301</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2925" sha1="sjl6r0z6iari3qd4xn9eng0j145cu5n" xml:space="preserve">Байдраг гол нь хангайн нурууны Хан Жаргалантын нуруу, Хөөнгийн Эрээн уул (3120 м), Сүвийн Шомбон уулын (3380 м) өврөөс усжиж Зүүн, Дунд, Баруун голын бэлчрээс Байдрагийн эхэн гол гэж нэрлэгдэн зүүн гарын цутгал Бугатын гол, Улзын гол, Мөрөнгийн гол, Хөх давааны гол, баруун гарын цутгал Лүнгийн гол, Мандлын гол нийлснээр Байдраг гол болон 295 км урсаж Бөөнцагаан нуурт цутгадаг.Төв Азийн гадагш урсгалгүй гол юм. Байдраг голын үндсэн цутгал голуудын баруун талаас хамгийн том цутгал нь Загийн гол 88 км, Шорвогтын гол 91 км, Уртын гол 65 км, Цагаан гол 58 км, Зүүн гарын хамгийн том, цор ганц цутгал буюу Өлзийт гол болон Өлзийт голын эхийг бүрдүүлэгч Өвөр тээлийн гол, Цагаан түрүүтийн гол, Үхэгийн гол, Жаргалантын гол, Сүмбэрийн гол, Олгойн гол зэрэг бөгөөд Өлзийт гол болон түүний хамгийн том цутгал эх болох Цагаан түрүүт голуудын нийт урт 150 км орчим замыг туулан Байдраг голд цутгадаг. Тус гол нь Жаргалант, Заг, Галуут, Бууцагаан, Бөмбөгөр, Баацагаан сумдын нутгийг дамжин урсдаг. Байдраг голын сав газарт жилийн урсцын 9.8-34.9 хувь хавар, 50.8-80.3 хувь зун, 85.7-94.9 хувь дулааны улиралд хувь тус тус бүрдэнэ. Намрын улиралд 5.0-11.9 хувь ногдох ба өвлийн улиралд буюу 12-2 дугаар сард гол ёроолдоо хүртэл хөлдөж урсацгүй болдог. Байдраг голын олон жилийн дундаж урсац Байдраг орчимд 2.9м3/с, Байдраг-Баянбүрд орчимд 9.7 м3/с гэсэн тооцоо гарсан байна. Голдрилын дундаж өндөр 1764 м, ус хагалбарын шугамын урт 748,84 км, 2048.0 м, голуудын нийлбэр урт 27,302.2 км, усан сүлжээний нягтшил 1.5 км/км2, хөндийн гүн дунджаар 284 м, түүний өргөн 60.6 км байна. Байдраг голын савд гол, горхины сүлжээний нягтшил дунджаар 0.22 км/км2 бөгөөд 6 дугаар эрэмбийн гол юм.</text>
      <sha1>sjl6r0z6iari3qd4xn9eng0j145cu5n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баянхонгор аймгийн Түйн голын мэдээлэл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146373</id>
    <revision>
      <id>856302</id>
      <timestamp>2026-05-14T07:06:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>БОНСГЗ</username>
        <id>104551</id>
      </contributor>
      <comment>Түйн гол</comment>
      <origin>856302</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2451" sha1="pkixttyx75hp5c06jrpakh16nkq45sn" xml:space="preserve">Түйн гол нь Төв Азийн гадагш урсгалгүй ай савд багтах ба хил давдаггүй эх оронч голуудын нэг. Баянхонгор аймгийн Эрдэнэцогт сум буюу Хангайн нурууны Улаан Байц уулын өврөөс (3482м) эх аван урсаж Өртөмт, Өвгөнжаргалант, Хужирт, Хүрэмт, Нарийн, Шаргалжуут зэрэг жижиг голтой нийлж 243 км урсан Орог нуурт цутгана. Голын ус хурах талбай 10105.5 км2.Түйн гол горимын хувьд хаврын шар усны ба дулааны улирлын хур борооны үертэй голд хамаарах бөгөөд 5 дугаар эрэмбийн гол юм. Голын усны тэжээгдэлийн 47% хур борооноос, 36% хаврын хайлсан цасны ус байх бол үлдсэн 36%-ийг ул хөрсний тэжээл эзэлнэ. Түйн голын онцлог нь Хангайн нурууны өврөөс эх авах голуудын адил урсцын алдагдал их байдаг. Энэ гол нь уулын хэсэгтээ 0.3-0.5 км маш давчуу хавцлаар урсдаг бол Хангайн өмнөд бэгэлцэг дээр гарч ирэхдээ өргөн нарийн хөндийгөөр тахирлан урсана. Усны уналт нийт уртад 1700мм буюу дундаж налуу 0.007 промиль байна. Голдирлын өргөн усны хэвийн байдалд 25-80мм, бороотой үед 150-200м, урсцын гачиг үед 10-20м болж хэлбэлзэнэ. Усны гүн харилцан адилгүй 0.5-1.5мм зонхилох боловч харгиа боргиотой хэсэгт 0.05-0.3м хүртэл нимгэрнэ. Хадан хавцлын хоорондох цүнхээл хэсэгтээ 2.5-3.0м хүрнэ. Түйн голын ус эрдэсжилт багатай, өвөл, зуны гачиг үед түүний хэмжээ харьцангуй их байх ба үерийн эхэнд ялангуяа, хаврын шар усны үерийн үед нэмэгдэх, хур борооны усаар сүлэгдэж эрдэсжилт багасах ерөнхий горимтой.</text>
      <sha1>pkixttyx75hp5c06jrpakh16nkq45sn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жуд Бланшетт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146374</id>
    <revision>
      <id>856304</id>
      <timestamp>2026-05-14T07:25:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;'''Жуд Бланшетт''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Jude D. Blanchette'') — америкийн [[Хятад судлал|хятад судлаач]], хятадын төрийн бодлогын талаарх мэргэжилтэн.   Жуд Бланшетт [[Стратегийн болон Олон улс судлалын төв (АНУ)]]-д Хятад судлалын чиглэлээрх хэлтсийн эрхлэгчээр ажиллад...&quot;</comment>
      <origin>856304</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1867" sha1="afxj2u7pw9qmicx7m0yq8zdh31w1whl" xml:space="preserve">'''Жуд Бланшетт''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Jude D. Blanchette'') — америкийн [[Хятад судлал|хятад судлаач]], хятадын төрийн бодлогын талаарх мэргэжилтэн. 

Жуд Бланшетт [[Стратегийн болон Олон улс судлалын төв (АНУ)]]-д Хятад судлалын чиглэлээрх хэлтсийн эрхлэгчээр ажилладаг. Тэрээр Сан-Диего дахь Калифорнийн Их Сургуульд ажиллаж байгаад [[Бээжин]] дэх Хятадын Эдийн засаг, бизнесийн төвийн захирлаар ажиллаж байсан. Тэрээр мөн АНУ-Хятадын харилцааны үндэсний хорооны тэргүүлэх мэргэжилтэн юм.

Тэрээр Мэрилэндийн Лойола Их Сургуулийг (эдийн засгийн бакалавр) болон Оксфордын Их сургуулийг &quot;Орчин үеийн Хятад судлал&quot; сэдвээр магистрын зэрэгтэй төгссөн. Тэрээр Бээжингийн Технологийн Институтэд хятад хэл судалсан бөгөөд хятадад 10 жил амьдарсан байна.

''«Foreign Affairs, Foreign Policy, China Economic Quarterly»'' сэтгүүлүүдэд нийтлэгдэж байсан. Ричард Макгрегортой хамтран олон нийтлэл хэвлүүлж байсан бөгөөд «хятадын талаарх бодлогын дүн шинжилгээний ахмад» гэгддэг.

Тэрээр ''«China’s New Red Guards: The Return of Radicalism and the Rebirth of Mao Zedong»'' (Oxford University Press, 2019) ном бичсэн хүн.</text>
      <sha1>afxj2u7pw9qmicx7m0yq8zdh31w1whl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mai Vu Minh</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146375</id>
    <revision>
      <id>856307</id>
      <timestamp>2026-05-14T07:36:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-29011-14</username>
        <id>104560</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;'''Май Ву Минь''' нь Вьетнамын парламентын ([[Үндэсний ассамблей]]) өмнөх гишүүн, тэрбумтан хөрөнгө оруулагч, буяны үйлстэн юм. Минь мөн [[Босни-Герцеговин]], [[Серби]], болон Дубайн засгийн газруудтай хөрөнгө оруулалтын санаачлагууд дээр хамтран ажилласан.&lt;ref nam...&quot;</comment>
      <origin>856307</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7809" sha1="5lw468zjck536gbyueq1pfuin8fcgmo" xml:space="preserve">'''Май Ву Минь''' нь Вьетнамын парламентын ([[Үндэсний ассамблей]]) өмнөх гишүүн, тэрбумтан хөрөнгө оруулагч, буяны үйлстэн юм. Минь мөн [[Босни-Герцеговин]], [[Серби]], болон Дубайн засгийн газруудтай хөрөнгө оруулалтын санаачлагууд дээр хамтран ажилласан.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Тэрээр АНУ, Герман, Вьетнамд төвтэй үндэстэн дамнасан конгломерат болох SATAS Group болон Sapa Thale Group-ийн Захирлуудын зөвлөлийн дарга юм.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Staff |first=Forbes |date=2024-09-13 |title=Billionaire Mai Vu Minh: Leading Global Collaboration for Sustainable Development - Forbes Morocco |url=https://forbesmorocco.com/2024/09/13/mai-vu-minh-leading-global-collaboration-for-sustainable-development/ |access-date=2026-05-14 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Billionaire Mai Vũ Minh a symbol of innovation and creativity |url=https://en.qdnd.vn/ovs/ovs-homeland/billionaire-mai-vu-minh-a-symbol-of-innovation-and-creativity-566962 |access-date=2026-05-14 |website=en.qdnd.vn |language=vi-vn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=en.baochinhphu.vn |date=2018-12-14 |title=VN to lure more investment from UAE |url=https://en.baochinhphu.vn/vn-to-lure-more-investment-from-uae-11133967.htm |access-date=2026-05-14 |website=en.baochinhphu.vn |language=vi}}&lt;/ref&gt;

== Ажил мэргэжил ==
Тэрээр санхүү, технологи, үл хөдлөх хөрөнгийн салбаруудад төрөлжсөн дэлхийн санхүүгийн конгломерат болох SATAS Group болон Sapa Thale Group-ийн Захирлуудын зөвлөлийн дарга юм.&lt;ref name=&quot;newsweek.ro&quot;&gt;{{Cite web |date=2021-01-27 |title=Europa recâștigă încrederea investitorilor datorită planului de stimulare economică fără precedent {{!}} Newsweek Romania |url=https://newsweek.ro/economie/europa-recastiga-increderea-investitorilor-datorita-planului-de-stimulare-economica-fara-precedent |access-date=2026-05-14 |website=newsweek.ro |language=en}}&lt;/ref&gt;

Тэрээр хувийн санхүүгийн байгууллагууд болон засгийн газруудад 15 тэрбум ам.доллараас дээш хөрөнгө оруулсан байна.&lt;ref name=&quot;financialexpress.com&quot;&gt;{{Cite web |date=2024-07-05 |title=Economic growth and environmental sustainability in Asia: Insights from billionaire Mai Vũ Minh |url=https://www.financialexpress.com/life/lifestyle-economic-growth-and-environmental-sustainability-in-asia-insights-from-billionaire-mai-vu-minh-3545322/ |access-date=2026-05-14 |website=Financialexpress |language=en}}&lt;/ref&gt; 2016 онд тэрээр [[Вьетнамын Үндэсний ассамблей]]-н гишүүнээр сонгогдож, эдийн засгийн хороонд ажилласан байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=daibieunhandan.vn |title=Thị trường |url=https://daibieunhandan.vn/kinh-te-phat-trien/ |access-date=2026-05-14 |website=Báo Đại biểu Nhân dân |language=vi}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Phó nhân dân Mai Vũ Minh |url=https://daibieunhandan.vn/lap-phap/vphong-tham-giago34 |website=Daibieunhandan.vn}}&lt;/ref&gt; 2018 онд тэрээр [[Dubai Investment Fund|Dubai Investment Development]] Agency (DUBAI FDI) болон [[World Association of Investment Promotion Agencies]] (WAIPA)-тай хоёр талт хөрөнгө оруулалтын хамтын ажиллагааны гэрээнд гарын үсэг зурсан.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-05-06 |title=Implementing investment cooperation between SAPA Thale and Dubai's leading enterprises - SAPA THALE Group |url=https://sapathale.com/news/implementing-investment-cooperation-between-sapa-thale-and-dubais-leading-enterprises.sptl |access-date=2026-05-14 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;financialexpress.com&quot; /&gt; Энэ гэрээ нь Вьетнам болон Ойрхи Дорнодын хоорондох тэрбум ам.долларын хөрөнгө оруулалтын төслүүдэд төвлөрсөн байв.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Billionaire Mai Vũ Minh steps up investment in Asia and Europe |url=https://vietnamnews.vn/media-outreach/524101/billionaire-mai-vu-minh-steps-up-investment-in-asia-and-europe.html |access-date=2026-05-14 |website=vietnamnews.vn |language=en}}&lt;/ref&gt; Минь мөн [[Босни-Герцеговин]], [[Серби]], болон Дубайн засгийн газруудтай янз бүрийн хөрөнгө оруулалтын санаачлагууд дээр хамтран ажилласан.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Times |first=Vietnam |date=2019-12-31 |title=Vietnamese-origin billionaire becomes Senior Advisor of Bosnian President |url=https://vietnamtimes.org.vn/vietnamese-origin-billionaire-becomes-senior-advisor-of-bosnian-president-17445.html |access-date=2026-05-14 |website=Vietnam Times |language=en}}&lt;/ref&gt;

2019 онд тэрээр Босни ба Герцеговинагийн Ерөнхийлөгч Милорад Додик, Сербийн Шадар сайд бөгөөд Гадаад хэргийн сайд Ивица Дачич, мөн Бүгд Найрамдах Сербскагийн Ерөнхийлөгч Желька Цвиянович нартай &quot;SAPA THALE group болон Босни – Герцеговины засгийн газар, тэргүүлэх бизнесүүдийн хоорондын хоёр талт хөрөнгө оруулалтын хамтын ажиллагаа&quot; хөтөлбөрийн хүрээнд уулзсан.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Vietnam+ (VietnamPlus) |date=2019-08-22 |title=Bosnia-Herzegovina President meets billionaire Mai Vũ Minh |url=https://en.vietnamplus.vn/post-158276.vnp |access-date=2026-05-14 |website=Vietnam+ (VietnamPlus) |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=10 June 2019 |title=The President of the Republic of Srpska spoke with the president of the Sapa Thale Group (Sapa Thale Group) |url=https://www.predsjednikrs.rs/en/the-president-of-the-republic-of-srpska-spoke-with-the-president-of-the-sapa-thale-group-sapa-thale-group/ |website=President of the Republic of Srpska}}&lt;/ref&gt;

Минь Японы Ерөнхий сайд Шинзо Абэ, Канадын Ерөнхий сайд Жастин Трюдо, ОХУ-ын Ерөнхийлөгч Владимир Путин, АНУ-ын Ерөнхийлөгч Дональд Трамп, БНХАУ-ын дарга Ши Жиньпин зэрэг 30 гаруй дэлхийн дээд хэмжээний удирдагчтай уулзсан байна.&lt;ref&gt;{{Cite web |title= Businessman Mai Vũ Minh: Vietnam's economy has many prospects |url= https://en.baoquocte.vn/businessman-mai-vu-minh-vietnams-economy-has-many-prospects-274123.html |access-date=2024-08-08 |website= en.baoquocte.vn|language=en}}&lt;/ref&gt;

Май Ву Минь нь буяны үйл ажиллагаанд тогтмол оролцож, ивээн тэтгэж, орон нутгийн иргэдийн хөгжлийг дэмжих, амьдралын чанарыг сайжруулах төслүүдийг дэмждэг.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Entrepreneurial spirit soars amid COVID-19 pandemic |url=https://www.chinadailyhk.com/hk/article/148254#Entrepreneurial-spirit-soars-amid-COVID-19-pandemic-2020-11-03 |access-date=2026-05-14 |website=chinadailyhk |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;newsweek.ro&quot;/&gt;

== Эшлэл ==
{{reflist}}

[[Ангилал:Вьетнамын бизнес эрхлэгчид]]
[[Ангилал:Амьд хүмүүс]]</text>
      <sha1>5lw468zjck536gbyueq1pfuin8fcgmo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эндрю Качинс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146376</id>
    <revision>
      <id>856308</id>
      <timestamp>2026-05-14T07:45:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Andrew Kuchins.jpg|thumb]] '''Эндрю Качинс''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Andrew Carrigan Kuchins'', 1959 оны 2-р сарын 13-нд АНУ-д төрсөн) — америкийн улс төр судлаач, оросын төрийн бодлогын асуудлаарх шинжээч, кремль судлаач.  Э.Качинс Амхерст коллежид орос судлалын бакалаврын зэрэг, Мо...&quot;</comment>
      <origin>856308</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5118" sha1="955en5ibtfbvft9tws6edgki6d7jwzm" xml:space="preserve">[[Файл:Andrew Kuchins.jpg|thumb]]
'''Эндрю Качинс''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Andrew Carrigan Kuchins'', 1959 оны 2-р сарын 13-нд АНУ-д төрсөн) — америкийн улс төр судлаач, оросын төрийн бодлогын асуудлаарх шинжээч, кремль судлаач.

Э.Качинс Амхерст коллежид орос судлалын бакалаврын зэрэг, Москва дахь Пушкины орос хэлний хүрээлэнд сурч орос хэлний мэргэжлийн гэрчилгээ авсан. Тэрээр [[Жонс Хопкинс Их Сургууль|Жонс Хопкинс Их Сургуульд]] Пол Х.Нитзегийн нэрэмжит Олон улсын дээд сургуулийн Олон улсын судлалын магистр, олон улсын харилцааны докторын зэрэг хамгаалсан юм.

1989-1993 онд тэрээр [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] болон Зөвлөлтийн задралын дараах орнуудыг судлах Беркли-Стэнфордын хөтөлбөрийн гүйцэтгэх захирлаар ажилласан. 

1993-1997 онуудад тэрээр &quot;Жон ба Кэтрин Макартур нарын сан&quot;-гийн ахлах судлаачаар ажиллаж байжээ.

2000-2007 онуудад Эндрю Качинс Олон улсын энх тайвны төлөөх Карнеги санд янз бүрийн албан тушаал хашиж байсан бөгөөд үүний дотор Москва дахь &quot;Карнеги төв&quot;-ийн захирал, Карнегигийн Орос ба Евразийн хөтөлбөрийн захирлаар ажиллаж байжээ. 2007-2015 онуудад тэрээр Вашингтон хотын Стратеги ба Олон улсын судалгааны төвийн Орос ба Евразийн хөтөлбөрийн захирлаар ажиллаж байсан. Дараа нь Качинс [[Жоржтауны их сургууль|Жоржтауны их сургуулийн]] Гадаад албаны сургуулийн Еврази, Орос, Зүүн Европын судалгааны төвийн ахлах судлаач, судалгааны профессороор ажиллаж байжээ.

Тэрээр мөн Оросын гадаад бодлого, аюулгүй байдлын асуудлаар судалгаа хийж, нийтлэл хэвлүүлжээ. Эндрю Кучинс &quot;Задралын даах Орос улс&quot; (2002) болон &quot;Орос ба Япон: Алс холын хөршүүдийн шийдэгдээгүй асуудал&quot; номуудыг редакторлосон байна.

Сүүлд 2019 онд Киргизийн Бишкек хотод [[Төв Азийн Америкийн Их Сургууль|Төв Азийн Америкийн Их Сургуулийн]] удирдах зөвлөлд ажилласан. 

== Бүтээлүүд ==

* “China Policy towards Russian and Europe” in David B.H. Denoon, ed., China's Grand Strategy: A Roadmap to Global Power, New York University Press, June 15, 2021.
* “The Energy Factor in Russia’s Asia Pivot” in Mike Mochizuki and Deepa Olalapoly, eds., Energy Security in Asia and Eurasia, Routledge, 2016.
* “Russian Power Rising and Falling Simultaneously” in Ashley Tellis, ed., Strategic Asia: 2015-2016: Foundations of Power in the Asia-Pacific, National Bureau of Asian Research, 2015.
* “Both Epicenter and Periphery: U.S. Interests in Central Asia” in David B.H. Denoon, ed., China, the United States, and the Future of Central Asia, New York University Press, 2015.
* “Russia’s Contested National Identity and Foreign Policy” with Igor Zevelev in Henry R. Nau and Deepa M. Ollapally, eds., Worldviews of Aspiring Powers: Domestic Foreign Policy Debates in China, India, Iran, Japan, and Russia, New York: Oxford University Press USA, 2012.
* “The Obama Administration’s Reset Button for Russia,” in Russia: The Challenges of Transformation, Dmitri Trenin and Piotr Dutkiewiz, New York: New York University Press, 2011.
* Russia after the Global Financial Crisis with Anders Aslund and Sergey Guriyev, Washington: Peterson Institute for International Economics, 2011.
* The Russia Balance Sheet with Anders Aslund, Washington: Peterson Institute/CSIS, 2009.
* &quot;The Obama administration's 'reset button' for Russia&quot;, The Obama Moment, EU Institute for Security Studies, 2009.
* Russia: The Next Yen Years, Washington: Carnegie Endowment for International Peace, 2004.
* Rough Crossing: Democracy in Russia, Moscow: Carnegie Endowment for International Peace, 2004.
* Russia after the Fall, Washington: Carnegie Endowment for International Peace, 2002.
* Russia and Japan: An Unresolved Dilemma between Distant Neighbors with Tsuyoshi Hasegawa and Jonathan Haslam, Berkeley: University of California/International and Area Studies, 1993.</text>
      <sha1>955en5ibtfbvft9tws6edgki6d7jwzm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төв Азийн Америкийн Их Сургууль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146377</id>
    <revision>
      <id>856309</id>
      <timestamp>2026-05-14T08:16:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:American University of Central Asia, Bishkek (2005).jpg|thumb|597x597px]] [[Файл:AUCA-Soros300.jpg|thumb|[[Жорж Сорос]], 2003 он.]] '''Төв Азийн Америкийн Их Сургууль''' (товч. '''ТААИС''', [[Киргиз хэл|кирг.]] ''Борбордук Азиядагы Америка Университети''; [[Орос хэл|орос.]] ''Американский Университет Центральн...&quot;</comment>
      <origin>856309</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4422" sha1="ea1ls1a5ysqophtbzkvm5vkroirqjhi" xml:space="preserve">[[Файл:American University of Central Asia, Bishkek (2005).jpg|thumb|597x597px]]
[[Файл:AUCA-Soros300.jpg|thumb|[[Жорж Сорос]], 2003 он.]]
'''Төв Азийн Америкийн Их Сургууль''' (товч. '''ТААИС''', [[Киргиз хэл|кирг.]] ''Борбордук Азиядагы Америка Университети''; [[Орос хэл|орос.]] ''Американский Университет Центральной Азии'') эхлээд Киргиз-Америкийн сургууль дараа нь Киргиз дахь Америкийн Их сургууль болж байсан юм. Тус боловсролын байгууллага нь Киргиз улсын нийслэл [[Бишкек]] хотод байрладаг хүмүүнлэгийн Их сургууль  ([[Англи хэл|англи.]] ''a liberal arts university'') юм.
[[Файл:AUCAHillary1000 (cropped).jpg|thumb|[[Хиллари Клинтон]], 1997 он.]]
ТААИС нь 1993 онд Бишкек дэх [[Киргизийн Улсын Үндэсний Их Сургууль|Киргизийн Улсын Үндэсний Их Сургуулийн]] харьяа мэргэшсэн сургууль болох Киргиз-Америкийн Сургууль нэртэйгээр анх байгуулагдаж байсан юм. 1997 онд бие даасан байгууллага болж &quot;Киргиз дэх Америкийн Их Сургууль&quot; гэсэн шинэ нэртэй болсон. Санхүүжилтийг АНУ-ын Засгийн газар болон Унгарын буяны үйлстэн [[Жорж Сорос|Жорж Соросын]]  &quot;Нээлттэй Нийгэмлэг хүрээлэн&quot; ТББ-аас олгосон. Үүсгэн байгуулагчдын нэг нь хүний ​​эрхийн өмгөөлөгч, сэтгүүлч Скотт Хортон байв.

2002 онд ТААИС нь оюутнуудын бүрэлдэхүүн олон орноос ирсэн, мөн тус их сургуулийн зорилго нь бүс нутгийн хэмжээнд үйлчлэх явдал гэдгийг тусгасан одоогийн ''&quot;Төв Азийн Америкийн Их Сургууль&quot;'' нэрийг авчээ. Тус их сургууль нь Төв Азийн оюутнуудад дээд боловсролын боломжийг олгоход анхаарлаа хандуулдаг ч оюутан, багш нар нь Ази тив болон дэлхийн бусад бүс нутгаас улам бүр нэмэгдэж байгаа юм.

Тус их сургууль нь Киргизстанд албан ёсны бүртгэлтэй бөгөөд Киргизийн Боловсролын яамнаас бакалаврын 11 хөтөлбөр, магистрын 1 хөтөлбөр болох MBA-д Киргизийн үндэсний диплом олгох эрхтэй. ТААИС нь мөн Америк диплом олгодог бөгөөд оюутнууд орос, англи хоёр хэлээр хичээл үзэх шаардлагатай байдаг.

Өнөөгийн байдлаар 450 орчим багш, ажилтнуудтай бөгөөд 1200 оюутантай юм.

== Удирдлага ==

=== Ерөнхийлөгч нар ===

# Жон Кларк- John Clark (1997–1999)
# Дэвид Хьювилер -David Huwiler (1999–2004); John D. Dreier (2004–2005, үүрэг гүйцэтгэгч)
# Элен Хурвитц- Ellen Hurwitz (2005–2010)
# Эндрю Вочтэл- Andrew Wachtel (2010–2018); Jonathan Becker (2018–2019, түр)
# [[Эндрю Качинс]] -Andrew Kuchins (2019–2021); Jonathan Becker (2021–2023, түр)
# Тимоти О'Коннор -Timothy E. O'Connor (2023–present)

=== Эрдэм шинжилгээний асуудал эрхэлсэн дэд ерөнхийлөгч нар ===

# Камилла Шаршекеева -Kamilla Sharshekeeva (1997–2005)
# Гульнара Айтбаева- Gulnara Aitbaeva (2005)
# Бакит Бешимов- Bakyt Beshimov (2005–2007)
# Бермет Турсунулова- Bermet Tursunkulova (2008–2015)
# Нургуль Укуева- Nurgul Ukueva (2019–2023)
# Чинаркуль Рыскулова- Chynarkul Ryskulova (2023 оноос хойш)</text>
      <sha1>ea1ls1a5ysqophtbzkvm5vkroirqjhi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Киргизийн Улсын Үндэсний Их Сургууль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146378</id>
    <revision>
      <id>856310</id>
      <timestamp>2026-05-14T08:37:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;'''Жусуп''' '''Баласагыны''' нэрэмжит '''Киргизийн Улсын Үндэсний Их сургууль''' ([[Киргиз хэл|кирг.]] ''Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университети'') — [[Киргиз]] улсын хамгийн ууган бөгөөд хамгийн том дээд боловсролын байгууллага. Бишкек хотод байралда...&quot;</comment>
      <origin>856310</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3391" sha1="fy2a76h3l0f3gcb1n8zxuvz22u6c5ap" xml:space="preserve">'''Жусуп''' '''Баласагыны''' нэрэмжит '''Киргизийн Улсын Үндэсний Их сургууль''' ([[Киргиз хэл|кирг.]] ''Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университети'') — [[Киргиз]] улсын хамгийн ууган бөгөөд хамгийн том дээд боловсролын байгууллага. Бишкек хотод байралдаг бөгөөд 1925 оны 10-р сарын 25-нд Киргизийн Гэгээрлийн дээд сургууль нэртэй сурган хүмүүжүүлэх, физик-математик, нийгэм-эдийн засаг, хэл уран зохиолын тэнхмүүдтэй нээгдсэн байна.

== Түүхэн нэршил ==

* 1925 оны 10-р сарын 25-наас хойш Киргизийн Гэгээрлийн дээд сургууль нэртэйгээр үйл ажиллагаагаа явуулж эхэлсэн.
* 1928 онд Киргизийн Төв Багшийн техникум болж өөрчлөгдсөн.
* 1932 оноос М.Фрунзегийн нэрэмжит Киргизийн Багшийн Дээд Сургууль.
* 1951 оноос хойш Киргизийн Улсын Их Сургууль.
* 1972 оноос хойш ЗХУ-ын 50 жилийн ойн нэрэмжит Киргизийн Улсын Их Сургууль.
* 1993 оноос хойш Киргизийн Улсын Үндэсний Их Сургууль.
* 2002 оноос хойш Жусуп Баласагины нэрэмжит Киргизийн Үндэсний Их Сургууль болсон байна.

== Бүтэц ==
Тус Их сургууль нь [[Ош]] хотод (Эдийн засаг- сургун хүмүүжүүлэх тэнхим) салбартай.  

=== Тэнхимүүд ===

* Хуулийн тэнхим .
* Төрийн болон хотын удирдлагын ухааны тэнхим.
* Математик, мэдээлэл зүй, кибернетикийн тэнхим.
* Физик ба электроникийн тэнхим.
* Мэдээлэл ба инновацийн технологийн тэнхим.
* Хими ба химийн инженерийн тэнхим.
* Биологийн тэнхим.
* Газарзүй, экологи, аялал жуулчлалын тэнхим.
* Киргиз хэлзүйн тэнхим.
* Орос ба славян филологийн тэнхим.
* Сэтгүүлзүйн тэнхим.
* Нийгмийн ухаан ба хүмүүнлэгийн ухааны тэнхим.
* Гадаад хэлний тэнхим.
* Киргиз-Европын тэнхим.
* Олон улсын харилцаа ба дорно дахины судлалын тэнхим.
* Киргиз-Хятадын тэнхим.
* Сурган хүмүүжүүлэх ухааны тэнхим.
* Давтан сургалт, мэргэжлийн хөгжлийн тэнхим.
* Эдийн засгийн тэнхим.
* Менежмент ба бизнесийн ухааны тэнхим.

=== Хүрээлэнгүүд ===

* Киргиз-Хятадын Күнзийн хүрээлэн.
* Суурь шинжлэх ухааны хүрээлэн.
* Бүс нутгийн түүх, судалгааны хүрээлэн.</text>
      <sha1>fy2a76h3l0f3gcb1n8zxuvz22u6c5ap</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>856311</id>
      <parentid>856310</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T08:41:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <origin>856311</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3423" sha1="lanlk3sw70n3ld74t0rcu7z7o3borpx" xml:space="preserve">'''Юсуп''' '''Баласагыны''' нэрэмжит '''Киргизийн Улсын Үндэсний Их сургууль''' ([[Киргиз хэл|кирг.]] ''Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университети'') — [[Киргиз]] улсын хамгийн ууган бөгөөд хамгийн том дээд боловсролын байгууллага. Бишкек хотод байралдаг бөгөөд 1925 оны 10-р сарын 25-нд Киргизийн Гэгээрлийн дээд сургууль нэртэй сурган хүмүүжүүлэх, физик-математик, нийгэм-эдийн засаг, хэл уран зохиолын тэнхмүүдтэй нээгдсэн байна.

== Түүхэн нэршил ==

* 1925 оны 10-р сарын 25-наас хойш Киргизийн Гэгээрлийн дээд сургууль нэртэйгээр үйл ажиллагаагаа явуулж эхэлсэн.
* 1928 онд Киргизийн Сурган хүмүүжүүлэх ухааны төв техникум болж өөрчлөгдсөн.
* 1932 оноос М.Фрунзегийн нэрэмжит Киргизийн Багшийн Дээд Сургууль.
* 1951 оноос хойш Киргизийн Улсын Их Сургууль.
* 1972 оноос хойш ЗХУ-ын 50 жилийн ойн нэрэмжит Киргизийн Улсын Их Сургууль.
* 1993 оноос хойш Киргизийн Улсын Үндэсний Их Сургууль.
* 2002 оноос хойш Жусуп Баласагины нэрэмжит Киргизийн Үндэсний Их Сургууль болсон байна.

== Бүтэц ==
Тус Их сургууль нь [[Ош]] хотод (Эдийн засаг- сургун хүмүүжүүлэх тэнхим) салбартай.  

=== Тэнхимүүд ===

* Хуулийн тэнхим .
* Төрийн болон хотын удирдлагын ухааны тэнхим.
* Математик, мэдээлэл зүй, кибернетикийн тэнхим.
* Физик ба электроникийн тэнхим.
* Мэдээлэл ба инновацийн технологийн тэнхим.
* Хими ба химийн инженерийн тэнхим.
* Биологийн тэнхим.
* Газарзүй, экологи, аялал жуулчлалын тэнхим.
* Киргиз хэлзүйн тэнхим.
* Орос ба славян филологийн тэнхим.
* Сэтгүүлзүйн тэнхим.
* Нийгмийн ухаан ба хүмүүнлэгийн ухааны тэнхим.
* Гадаад хэлний тэнхим.
* Киргиз-Европын тэнхим.
* Олон улсын харилцаа ба дорно дахины судлалын тэнхим.
* Киргиз-Хятадын тэнхим.
* Сурган хүмүүжүүлэх ухааны тэнхим.
* Давтан сургалт, мэргэжлийн хөгжлийн тэнхим.
* Эдийн засгийн тэнхим.
* Менежмент ба бизнесийн ухааны тэнхим.

=== Хүрээлэнгүүд ===

* Киргиз-Хятадын Күнзийн хүрээлэн.
* Суурь шинжлэх ухааны хүрээлэн.
* Бүс нутгийн түүх, судалгааны хүрээлэн.</text>
      <sha1>lanlk3sw70n3ld74t0rcu7z7o3borpx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хоожоо Токимүнэ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146379</id>
    <revision>
      <id>856313</id>
      <timestamp>2026-05-14T09:18:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avirmed Batsaikhan</username>
        <id>53733</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;[[Файл:Hōjō Tokimune,Maekenkozitu.jpg|thumb]] '''Хоожоо Токимүнэ''' ([[Япон хэл|япон.]] 北条 時宗, 1251 оны 6-р сарын 5-нд төрсөн -1284 оны 4-р сарын 20-нд нас барсан) - Японы төрийн зүтгэлтэн бөгөөд Хоожоо овгийн төлөөлөгчид. Тэрээр хаанчлалынхаа үеэр 13-р зуунд Монголчуудын Япон руу довтл...&quot;</comment>
      <origin>856313</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2258" sha1="o5t9wgw8z0ves0m5lxfs0cu97vzyxna" xml:space="preserve">[[Файл:Hōjō Tokimune,Maekenkozitu.jpg|thumb]]
'''Хоожоо Токимүнэ''' ([[Япон хэл|япон.]] 北条 時宗, 1251 оны 6-р сарын 5-нд төрсөн -1284 оны 4-р сарын 20-нд нас барсан) - Японы төрийн зүтгэлтэн бөгөөд Хоожоо овгийн төлөөлөгчид. Тэрээр хаанчлалынхаа үеэр 13-р зуунд Монголчуудын Япон руу довтлох үеэр алдартай болсон. Тэрээр Зэн Буддизм болон [[Бушидо|Бушидогийн]] дэлгэрэлтийг дэмжиж байсан.

Тэрээр 1268 оны 1-р сард Юань эзэнт гүрнээс анхны Монгол элч нарыг хүлээн авч, хэлэлцсэний дараа хариу өгөлгүй буцаан илгээжээ. 1269 оны 3-р сарын 7, 1269 оны 9-р сарын 17, 1271 оны 9-р сар, 1272 оны 5-р сард илгээсэн элч нарт ч мөн хариу өгөөгүй юм. Токимүнэ тэдэнд Японы газар нутагт буух эрхийг нь олгосонгүй. Тэрээр Кюсю арлын хойд болон баруун хойд эрэг дагуу бэхлэлт барихыг тушаажээ.

1274 онд Монголын Япон руу хийсэн анхны довтолгоо хар салхины улмаас зогссон. 1275 оны 9-р сард [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] шинэ Элч нар ирээд хариу авалгүй буцахаас татгалзсан байна. Хоожоо Токимүнэ тэдний толгойг таслахыг тушаажээ. Таван Элчийн булш нь Камакурагийн Цатунокучи дахь түүхэн дурсгалт газар болсон юм.

1279 оны 7-р сард Хубилай хааны шинэ Элч нар иржээ. Элч нарыг Хакатад толгойг нь авсан байна. 1281 онд болсон Япон руу хийсэн хоёр дахь Монголын довтолгоо хар салхины улмаас мөн амжилтгүй болсон түүхтэй.</text>
      <sha1>o5t9wgw8z0ves0m5lxfs0cu97vzyxna</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ойрадуудын оролцсон дайны жагсаалт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146380</id>
    <redirect title="Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт (1911 оноос өмнө)" />
    <revision>
      <id>856315</id>
      <timestamp>2026-05-14T10:12:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <comment>HorseBro the hemionus moved page [[Ойрадуудын оролцсон дайны жагсаалт]] to [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт (1911 оноос өмнө)]]</comment>
      <origin>856315</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="125" sha1="t81yhp9cculqn7uak9zadg0lz61g0lo" xml:space="preserve">#ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт (1911 оноос өмнө)]]</text>
      <sha1>t81yhp9cculqn7uak9zadg0lz61g0lo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Загвар:Country data Дөрвөн Ойрадын холбоо</title>
    <ns>10</ns>
    <id>146381</id>
    <revision>
      <id>856326</id>
      <timestamp>2026-05-14T11:40:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HorseBro the hemionus</username>
        <id>100126</id>
      </contributor>
      <comment>Хуудас үүсгэв: &quot;{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|country showdata&lt;/noinclude&gt;}}} | alias =Дөрвөн Ойрадын холбоо | shortname alias = Дөрвөн Ойрадын холбоо | flag alias = Flag of the Oirats.svg | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | altvar = {{{altvar|}}} &lt;noinclude&gt; | related1 = Зүүнгарын Хаант Улс &lt;/noinclude&gt; }}&quot;</comment>
      <origin>856326</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="398" sha1="tqcgcm0kpsmx186n6l7809u02cvaa33" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|country showdata&lt;/noinclude&gt;}}}
| alias =Дөрвөн Ойрадын холбоо
| shortname alias = Дөрвөн Ойрадын холбоо
| flag alias = Flag of the Oirats.svg
| size = {{{size|}}}
| name = {{{name|}}}
| variant = {{{variant|}}}
| altlink = {{{altlink|}}}
| altvar = {{{altvar|}}}
&lt;noinclude&gt;
| related1 = Зүүнгарын Хаант Улс
&lt;/noinclude&gt;
}}</text>
      <sha1>tqcgcm0kpsmx186n6l7809u02cvaa33</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>